P. 1
W. Tatarkiewicz - Historia Filozofii Tom I

W. Tatarkiewicz - Historia Filozofii Tom I

|Views: 43|Likes:

More info:

Published by: Małgorzata Minda on Mar 19, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/26/2013

pdf

text

original

Sections

  • PRZEDMOWA DO SZÓSTEGO WYDANIA
  • PRZEDMOWA DO ÓSMEGO WYDANIA
  • POSŁOWIE DO PIERWSZEGO WYDANIA
  • FILOZOFIA I JEJ DZIAŁY
  • FILOZOFIA EUROPEJSKA I JEJ OKRESY
  • CZĘŚĆ PIERWSZA: FILOZOFIA STAROŻYTNA
  • POPRZEDNICY FILOZOFÓW
  • HERAKLIT
  • PARMENIDES I SZKOŁA ELEJSKA
  • EMPEDOKLES
  • ANAKSAGORAS
  • DEMOKRYT I ATOMIŚCI
  • PITAGOREJCZYCY
  • PROTAGORAS I SOFIŚCI
  • SOKRATES
  • UCZNIOWIE SOFISTÓW I SOKRATESA
  • PLATON
  • ARYSTOTELES
  • STOICY
  • EPIKUR I EPIKUREJCZYCY
  • SCEPTYCY
  • KONIEC FILOZOFII HELLENISTYCZNEJ
  • FILON
  • PLOTYN I NEOPLATOŃCZYCY
  • PATRYSTYKA
  • GNOSTYCY
  • APOLOGECI WSCHODU
  • ORYGENES
  • GRZEGORZ NYSSEŃCZYK
  • TERTULIAN
  • ŚW. AUGUSTYN
  • KONIEC PATRYSTYKI
  • CZĘŚĆ DRUGA FILOZOFIA ŚREDNIOWIECZNA
  • ERIUGENA I PRĄD PANTEISTYCZNY
  • ŚW. ANZELM I POCZĄTKI SCHOLASTYKI
  • ŚW. BERNARD I POCZĄTKI MISTYKI ŚREDNIOWIECZNEJ
  • HUGON OD ŚW. WIKTORA SYNTEZA SCHOLASTYKI I MISTYKI
  • ABELARD I SPÓR O UNIWERSALIA
  • SZKOŁA W CHARTRES. HUMANIZM WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA
  • FILOZOFOWIE ARABSCY
  • ARYSTOTELICY I AWERROIŚCI
  • ŚW. BONAWENTURA I AUGUSTYNIŚCI XIII W
  • ROGER BACON I EMPIRYZM ŚREDNIOWIECZNY
  • ŚW. TOMASZ Z AKWINU
  • DUNS SZKOT
  • OCKHAM I KRYTYCYZM ŚREDNIOWIECZNY

Historia filozofii

Tom I

Filozofia starożytna i średniowieczna
Władysław Tatarkiewicz

1

SPIS RZECZY
Przedmowa do szóstego wydania Przedmowa do ósmego wydania Posłowie do pierwszego wydania Filozofia i jej działy Filozofia europejska i jej okresy CZĘŚĆ PIERWSZA: FILOZOFIA STAROŻYTNA Poprzednicy filozofów PIERWSZY OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Tales i początek filozofii Jońscy filozofowie przyrody (Anaksymander i Anaksymenes) Heraklit Parmenides i szkoła elejska
Poprzednik: Ksenofanes; Szkoła: Melissos; Zenon z Elei; Gorgiasz; Szkoła megarejska.

Empedokles Anaksagoras Demokryt i atomiści Pitagorejczycy Zestawienia
Zagadnienia filozofii w pierwszym jej okresie; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

DRUGI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Protagoras i sofiści Sokrates Uczniowie sofistów i Sokratesa
Cynicy; Cyrenaicy.

Platon
Nauka o ideach; Nauka o duszy; Nauka o przyrodzie; Nauka o poznaniu; Etyka; Estetyka; Szkoła Platona.

Arystoteles
Logika; Filozofia teoretyczna; Filozofia praktyczna; Następcy Arystotelesa.

Zestawienia
Zagadnienia filozofii drugiego okresu; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

TRZECI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Stoicy
Fizyka; Etyka; Logika.

Epikur i epikurejczycy
Etyka; Fizyka; Logika.

Sceptycy Koniec filozofii hellenistycznej
Eklektyzm; Filozofia w Rzymie; Nauka w Aleksandrii.

Zestawienia
Zagadnienia okresu hellenistycznego; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.
2

OKRES KOŃCOWY FILOZOFII STAROŻYTNEJ Filon Plotyn i neoplatończycy Zamknięcie: starożytny pogląd na świat FILOZOFIA CHRZEŚCIJAŃSKA (W OKRESIE POPRZEDZAJĄCYM ŚREDNIOWIECZE) Patrystyka Gnostycy Apologeci Wschodu Orygenes
Opozycja przeciw Orygenesowi i jego wpływ: dzieje nauki o Logosie.

Grzegorz Nysseńczyk Tertulian Św. Augustyn
Teoria poznania; Teocentryczna metafizyka; Heteronomiczna etyka;

Koniec patrystyki
Wschód; Zachód.

Zestawienia
Zagadnienia filozofii wieków I-V; Pojęcia i terminy; Chronologią; Wydarzenia współczesne.

CZĘŚĆ DRUGA: FILOZOFIA ŚREDNIOWIECZNA PIERWSZY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Eriugena i prąd panteistyczny Św. Anzelm i początki scholastyki Św. Bernard i początki mistyki średniowiecznej Hugon od św. Wiktora i synteza scholastyki i mistyki Abelard i spór o uniwersalia Szkoła w Chartres. Humanizm wczesnego średniowiecza Filozofowie arabscy
Perypatetycy arabscy; Mottekalemini; Mistycy sceptyczni; Przechowanie filozofii arabskiej przez Żydów; Wpływ filozofii arabskiej na chrześcijańską.

Zestawienia
Zagadnienia wczesnego średniowiecza; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

DRUGI OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Arystotelicy i awerroiści Św. Bonawentura i augustyniści XIII wieku Roger Bacon i empiryzm średniowieczny Św. Tomasz z Akwinu
Poprzednik: Albert Wielki.

Duns Szkot Zestawienia
Zagadnienia filozoficzne XIII wieku; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

KOŃCOWY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Ockham i krytycyzm średniowieczny Eckhart i mistycyzm XIV w.
3

Filozofia scholastyczna w Polsce
Okres wcześniejszy: Witelo; Okres późniejszy.

Zestawienia
Zagadnienia późnego średniowiecza; Pojęcia i terminy; Bilans epoki; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

PRZEDMOWA DO SZÓSTEGO WYDANIA
Ostatnie rozdziały niniejszej książki były pisane w latach II wojny światowej, i do tych lat doprowadziła ona swój wykład: zacząwszy dzieje filozofii od starożytności, zakończyła je około roku 1940. A tak samo z prac historyków filozofii uwzględniła te, które przed r. 1940 były ogłoszone. Od tego czasu minęło ćwierć wieku, a w tym okresie działo się niejedno, zarówno w filozofii jak w historii filozofii; pojawiły się nowe myśli, a także historyczne opracowania myśli dawnych. Nowe wydanie książki historycznej jest okazją do jej uzupełnień, a uzupełnienia mogłyby nawet być dwojakie. Z jednej strony dotyczyłyby rozdziałów, które książka miała już w poprzednich wydaniach: korzystając z nowych badań historyków, rozszerzyłyby wiadomości o filozofii sprzed r. 1940. Inne zaś uzupełnienie polegałoby na wprowadzeniu nowego rozdziału o filozofii po roku 1940. Uzupełnienia pierwszego rodzaju zostały wprowadzone do niniejszego wydania, jednakże w niewielkich tylko rozmiarach. Osiągnięcia historyków filozofii od czasów wojny są znaczne, ale w większości wypadków mają charakter szczegółowy, i dlatego nie wydaje się, by były niezbędne w książce takiej jak niniejsza, ograniczającej się do informacji i rozważań najogólniejszych. Osiągnięcia zaś natury ogólnej są przeważnie interpretacjami osobistymi dziejów filozofii, i autor wolał pozostać przy własnych interpretacjach. W jednej tylko części książka została znacznie rozszerzona, mianowicie tam, gdzie przedstawia filozofię wieków średnich (druga część I tomu). W tej bowiem dziedzinie odkryte zostały liczne źródła, zostały odczytane nie badane dawniej rękopisy, ustalone nowe ważne fakty - i niektóre postacie i prądy ukazały się w nowym świetle. Większe uzupełnienia w zakresie filozofii średniowiecznej, wprowadzone do obecnego wydania, dotyczą albertystów i heterodoksalnych arystotelików XIII wieku, mniejsze - Abelarda, szkoły w Chartres, Bonawentury, przekładów Arystotelesa i Awerroesa na łacinę, roli uniwersytetu w Neapolu. Materiały do tych uzupełnień zostały udzielone autorowi przez Władysława Seńkę, książka zawdzięcza je niezwykłej Jego koleżeńskiej uczynności. Uzupełnień drugiego rodzaju niniejsze wydanie nie wprowadza: nie dodaje rozdziału o tym, co działo się w filozofii po r. 1940. Autor sądzi, że nie tylko dla układu społecznego i politycznego, ale również dla filozofii lata II wojny światowej były datą ważną, i że słusznie jest przed nimi wykład zakończyć. To, co się od tego momentu stało i co się dalej dzieje, jest dopiero początkiem ery jeszcze nie zamkniętej, jeszcze nie wyraźnej, dostatecznie nie wyjaśnionej; późniejsi historycy będą mogli nieporównanie lepiej zrozumieć jej odrębność, niż my dziś zdolni bylibyśmy to zrobić. Aby bieżący okres filozofii, lata 1940 -1966, potraktować w taki sposób, w jaki książka niniejsza traktuje okresy dawniejsze - wydaje się, że jest jeszcze za wcześnie. Natomiast wiele uzupełnień zostało wprowadzonych do bibliografii: jest w obecnym wydaniu bardzo znacznie powiększona. Jest teraz na wpół dziełem mgr Janusza Krajewskiego, dyrektora Biblioteki Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki wprowadzonym przez niego uzupełnieniom bibliografia Historii filozofii zwiększyła się przeszło w dwójnasób; zarazem cokolwiek zmieniła charakter, mimo że zachowała dawny układ. Mianowicie, w poprzednich wydaniach była poniekąd osobistym wykazem książek, które autor szczególnie cenił i z których korzystał, obecnie zaś stała się po prostu wykazem książek w zakresie historii filozofii najważniejszych i najpotrzebniejszych. Jedynie w zakresie polskich publikacji autor od początku, od I wydania zmierzał do kompletności ; ku niej też zmierza uzupełniona bibliografia niniejszego wydania. Jednakże polska produkcja w dziedzinie historii filozofii w ostatnich czasach tak się rozrosła, że z kompletności trzeba było zrezygnować, uwzględniając jedynie prace ważniejsze i bardziej samodzielne. W zakresie ilustracji nastąpiły również pewne zmiany; m. in. wprowadzona została nowa podobizna św. Tomasza z Akwinu, którą zawdzięczam prof. F. Barone, i podobizna Gilberta de la Porree otrzymana
4

a wydanych później. podczas gdy rodzaj tu stosowany nie może pominąć referowania poglądów i pisania tego. należało ją uzupełnić. to trzeba wiedzieć wszystkiego po trochu. nie dość jest studiować ich teksty własne. co dawni filozofowie napisali już sami. Drugie motto jest z Myśli Pascala. wydanie szóste również zostało powiększone o szereg rozdziałów. których w poprzednich wydaniach nie było: zostały dodane z myślą. obaj gracze grają tą samą piłką. że robi znacznie więcej. natomiast treść jej została znacznie wzbogacona: stało się to dzięki wydatnej pomocy mgr Janusza Krajewskiego. 1790/1. Ten „ktoś inny" to przede wszystkim historyk. Wszystkie trzy motta pochodzą od filozofów (nie od historyków filozofii). omawiają tak liczne i tak różnorodne wątki. napisane po skończeniu pracy. Wszakże wyższy rodzaj 5 . Po polsku brzmi: „Skoro nie można być uniwersalnym i wiedzieć wszystkiego. mniej wpływowe. aby odkryć jakąś prawdę". Przynajmniej „rozmieszczenie treści" jest jego własne. wystarczy wytłumaczyć. i niekiedy ktoś inny może mu lepiej powiedzieć. Czytelnik bez trudu zauważy. Twierdzenie Kanta uwydatnia najwłaściwszy sens wysiłków historyków filozofii. To znaczy: jedynie metoda „rozkładania". w trzecim przybył cały tom. prądy. dzielenie spraw zawiłych i ciemnych pozwala je uczynić prostymi i jasnymi. i zwolni od objaśniania. że czynność historyka filozofii nie jest bierna. pozwalającego w przedmowie zwrócić się do czytelnika z wyjaśnieniami bardziej osobistymi niż te. a to jest niemała rzecz. nie jako przedmowa. że opinie znakomitych myślicieli przyczynią się do wytłumaczenia. 1931. przekonuje. z jego wykładów wygłoszonych w Uniwersytecie Królewieckim w r. stanowiska. Bo choćby wśród wielu wątków. że nie tylko wyławia on i przepisuje myśli dawnych filozofów. swą Historię filozofii przedstawił jako historię filozofów. choć inaczej niż tekst Kanta. PRZEDMOWA DO ÓSMEGO WYDANIA Książka niniejsza została napisana bez mała pół wieku temu. jakie były właściwe w samej pracy. Tekst Pascala jest usprawiedliwieniem poczynań historyka filozofii. Kartezjusz miał na myśli dochodzenia matematyka czy przyrodnika. Motto to brzmi w polskim przekładzie jak następuje: „Wyłuskanie głównych idei jest w niektórych pismach tak trudne. jako posłowie. iż książka jego znana już jest czytelnikowi. Dlaczego. O wiele bowiem piękniej jest wiedzieć coś ze wszystkiego. że dobrze jest je uzupełniać przez opracowania i komentarze historyków. do czego w dziedzinie najogólniejszych zagadnień zdolny jest umysł ludzki i ile jest możliwości rozwiązania tych zagadnień. kto chce poznać wielkich myślicieli przeszłości. dlaczego ogłaszane są historie filozofii. Pozostałe natomiast wydania ukazywały się nie zmienione. który daje sposobność do samodzielniejszej pracy historyka. dlaczego pojął ją właśnie tak a nie inaczej. niż wiedzieć wszystko o jednym". to jednak ich wielość i różnorodność pokazuje. Trzecie motto jest z Kartezjusza. Ten tekst daje znów wyraz przekonaniu. że częstokroć sam autor nie może ich odnaleźć. ale to samo dotyczy dochodzeń historyka. co się da wiedzieć o wszystkim. jakie zostawił. dopiero po czterdziestu latach.od mgr P. prądów. Ratkowskiej. jaka była ta główna idea". Ale wyjaśnienia te. Tłumaczy. Z jednym wszakże wyjątkiem: literatura przedmiotu niezmiernie od poprzednich wydań wzrosła. że historia zagadnień jest doskonalszym rodzajem historiografii. członkowanie. Układ bibliografii pozostał w zasadzie ten sam co i w poprzednich wydaniach. Pozwoli to autorowi przyjąć. Pierwsze jest wzięte z Kanta. dlaczego niektóre historie filozofii. ale jeden mierzy nią lepiej". Nieco dalej Pascal pisze: „Niech nikt nie mówi. a nie zagadnień? Uczynił to pomimo przekonania. na co należy zwrócić uwagę. że dla tego. Niech i niniejsze wydanie bez zmian idzie w świat. że autor niniejszej historii filozofii posługiwał się właśnie tą metodą. stanowisk filozoficznych były też mniej doniosłe. jak niniejsza. że nie powiedziałem nic nowego: rozmieszczenie treści jest nowe. między innymi niniejsza historia. V prawidło jest takie: „Cała metoda polega na porządku i rozłożeniu tego. najpierw. niech też na końcu będą drukowane. usprawiedliwia je nie mniej. Kiedy się gra w piłkę. POSŁOWIE DO PIERWSZEGO WYDANIA Autor tej książki korzysta oczywiście z obyczaju. W obecnym wydaniu Historii filozofii umieszczone zostały motta. a w szczególności takie. Pierwsze wydanie ukazało się w r. już po śmierci filozofa. mniej genialnie pomyślane. jak ją pojął. Wśród „prawideł kierowania umysłem".

a te. by służyła studentom studiującym specjalnie filozofię.dziejopisarstwa filozoficznego może być stosowany jedynie na podstawie niższego. i nie mogło być celem książki niniejszej powtarzać olbrzymią bibliografię Ueberwega i innych. O czymże to nie traktowano pod nazwą „filozofii"? Historyk ma prawo selekcji i autor skorzystał z tego prawa. jego „pisma". różne działy jego „poglądów". Zresztą: co warto powiedzieć raz. ale także mogła przydać się przy egzaminach magisterskich z „głównych zasad filozofii". Czy to zespolenie dwóch trybów wykładu obszerna historia filozofów z krótką historią zagadnień . Dlaczego. które uczony specjalista ma pod ręką przy swej pracy badawczej. bibliografia nie jest we wszystkich działach utrzymana równomiernie. a jeden człowiek nie może objąć naukowo dziejów fiilozofii wszystkich krajów i ludów. Historia ta zawiera tylko filozofię europejską? Dlatego. nawet takie jak estetyka. profesor wyjaśni swemu słuchaczowi. Dlatego też tam autor wymieniał tylko dzieła podstawowe (lub stosunkowo w danym dziale najcenniejsze).Książka powinna właściwie nazywać się Historią filozofii europejskiej. Dlaczego w książce niniejszej pewna ilość wybitnych i reprezentatywnych myślicieli została wysunięta na pierwszy plan. leżący przed historykiem filozofii. autor pragnął jednak przynajmniej naszkicować ją i po omówieniu doktryn każdego okresu zestawiał krótko jego zagadnienia i pojęcia. Poprzednie pokolenie tłumaczyło je przynajmniej z języków obcych. doprowadzić do pewnej jednolitości. Nie mając w polskiej literaturze naukowej pracy.okaże się celowe. że książka ta jednym służyć będzie do czytania. że jest pracą jednego tylko człowieka. ale mało opracowań całokształtu. z których laik. ale utarło się wśród historyków europejskich historię własnej filozofii zwać „historią filozofii". inne jeszcze. który dostarcza mu materiału faktycznego. że był on nauczycielem Platona. działy filozofii są uwzględniane nierównomiernie? Aby olbrzymi materiał. Przebieg zaś filozofii europejskiej może być zrozumiały bez odwoływania się do filozofii innych części świata. w sposób łatwy i interesujący może poinformować się o jej dziejach. dlaczego pedantycznie przy każdym autorze oddzielono jego „życie". z których student uczy się do egzaminu. filozofia pozaeuropejska stanowi inną zupełnie specjalność naukową. ale też niezmiernie różnorodny. osądzą to czytelnicy. materiał. to warto też powiedzieć i dwa razy . następnie. uwypuklić najwybitniejszych ludzi i najważniejsze myśli. omawiając Sokratesa. autor chciał zgromadzić wszystkie ważniejsze wiadomości. który jest nie tylko olbrzymi. więc np. Nie mogąc rozwinąć historii zagadnień filozoficznych. poniekąd. innym zaś może do uczenia się. A także z myślą o tym. nie mógł nie zaznaczyć. dotyczące jego filozofii. chciał. trzeba było wyższe zadanie uznać za cura posterior i zająć się niższym. dalej. nie były szczęśliwe w wyborze. dlaczego obejmuje mało pozycji obcych. mają książki. . „zarysy" i opracowania kompletne. Dla tego ostatniego celu układ ten z jego podziałem na drobne działy zdawał się szczególniej wskazany. teoria poznania i etyka zajęły najwięcej miejsca w jego książce. inni zaś potraktowani tylko ubocznie? Taki sposób traktowania przedmiotu nie jest sprawiedliwy . a omawiając Platona. iż był uczniem Sokratesa. ale nie skończone. Dlaczego ostatni okres filozofii został ujęty inaczej niż poprzednie? Albowiem brak nam jeszcze wobec niego perspektywy. tu zaś starał się zebrać pozycji jak najwięcej. jego „poprzedników". następnie. Dlaczego. wprowadzić pewną przejrzystość. usunięte zaś zostały na drugi plan inne działy. Toteż metafizyka i. która by ten materiał całkowicie zawierała. które autorowi osobiście są najbliższe.jak to napisał już Empedokles. taką. więc słuszniejszym wydało się w tym wypadku ograniczyć się do przeglądu prądów i poglądów. Wobec takiego stanu rzeczy. nie 6 .Inne. i autor skorzystał z tego skrótu niedokładnego. jakie według niego działy pominąć może lub powinien. która byłaby zarówno podręcznikiem uniwersyteckim. co zdaje się czynnikiem najbardziej stałym i najistotniejszym w zmiennych dziejach filozofii: na pogląd na świat. jak i możliwą lekturą dla nie filozofów. Dlaczego książka została rozbita na mnóstwo drobnych rozdziałów. mal étreint usiłował napisać książkę „do wszystkiego": do czytania i do uczenia się. w ostatnich zaś czasach przekładów jest mało. autor . Piśmiennictwo polskie nie jest w tak szczęśliwym położeniu: ma wprawdzie niemało monografii i przyczynków. Dlaczego. jaki zawierają dzieje filozofii europejskiej. musiał powiedzieć.autor ma tego świadomość. położył nacisk na to. szczęśliwsze. wybranie kilku czołowych jego myślicieli byłoby nazbyt dowolne. Dlaczego są w książce powtórzenia? Bo omawiając danego filozofa.aby w ten olbrzymi materiał. bo bogatsze literatury mają różne opracowania historii filozofii dla różnych użytków: mają „podręczniki". Z tych zaś najlepsze są zaczęte. które są. ale wygodnego. jego „następców" i „opozycję" przeciw niemu? Dla tego samego powodu: aby wprowadzić przejrzystość do ogromnego materiału. Wybrał go jednakże . . natomiast prace Polaków rzadko były zestawiane.choć pamięta o przysłowiu qui trop embrasse. nie poświęcający się specjalnie filozofii. „rozwój". a wiele polskich? Albowiem obcojęzyczna literatura filozoficzna posiada swe zupełne wykazy. inne. uczyć się zaś będzie łatwiej przy takiej redakcji.

FILOZOFIA I JEJ DZIAŁY 1. a zawsze wypadkowa. tam każą zachowywać ją w postaci najbliższej pierwotnego brzmienia. nad egzemplarzem angielskim. Poza tym ulegał on ciągłym przemianom. że filozofia ze swego wielkiego zakresu wybiera jakąś część i o niej traktuje specjalnie. że „filozofia Odrodzenia nie była odrodzeniem filozofii". ale „Fajdros" (bo takie jest oryginalne brzmienie).przechodząc od kwestii filozoficznych do coraz bardziej zewnętrznych . Granica wszakże jest nie zawsze wyraźna. ale . to tak samo i portret. Jeśli zaś zdarza się. jak rozszerzał się zakres znanych i badanych przedmiotów i jak zmieniała się ich ocena. a nie charakterystyka okresu. więc tu znowu autor ograniczył się do wyboru najcelniejszych. to niekoniecznie z samego upodobania do jego filozofii. której zakres jest zatem z wszystkich nauk najobszerniejszy i pojęcia najogólniejsze. Udało się zebrać portretów sporo. przechowujących podobizny filozofów. przedmiot filozofii zmieniał się razem z poglądem na naturę poznania. znaleźć można ich pod dostatkiem. jak wyglądał Duns Szkot lub Ockham. ale także artykułów w czasopismach. autor pisał nie „odrodzenie". że to nazwa. że osobiście łączy pracę na polu historii filozofii z pracą na polu historii sztuki.tylko publikacji oddzielnych. Dlaczego książka jest ilustrowana? Wbrew spotykanemu jeszcze nieraz poglądowi. Autor chciał przede wszystkim uwzględnić portrety znajdujące się w Polsce: dał przeto przewagę w portrecie Franciszka Bacona replice. nie ustaloną wyraźnie albo ustaloną w sposób niekorzystny dla jasnego wyrażania myśli filozoficznej.Przy pisaniu wyszły na jaw różne trudności pisowni polskiej: wypadło głowić się nad niejedną sprawą. że ilustracja jest na miejscu nie tylko w wydawnictwach popularnych. robiony z natury od fantazji lub kopii późniejszej. że nie portretowano filozofów. by zaznaczyć. Ze względu na jasność myśli. co każą językoznawcy. I tylko tyle można powiedzieć o przedmiocie filozofii. znajdującej się w warszawskiej galerii Łazienek. że tak chcą przepisy językoznawców: gdzie nazwa jest zasymilowana przez mowę polską. Trentowskiego lub Cieszkowskiego. by obok nauk specjalnych zbudować naukę. niestety. filozofów nie kanonizowanych nie malowano i nie wiemy. które były reprodukowane rzadko albo wcale. Było mu przez to łatwiej może dotrzeć do galerii i zbiorów. jak i w obcych językach) zebrała więcej niż którakolwiek z dawniejszych. ZAKRES FILOZOFII. zwłaszcza transkrypcja nazw starożytnych? Dlatego. tam każą ją spolszczać. odróżnić portret dobry od złego.Przy tym autor chciał skorzystać z tego. były natomiast trudności ze średniowieczem: bezosobisty stosunek ówczesny do nauki tłumaczy. Przy tym ograniczeniu wybór musiał być mniej lub więcej przypadkowy i jeśli umieszczony został portret Libelta. ulegał im w miarę tego. Do kompletności podana tu bibliografia nie może. autor sądzi. A tak samo zmieniano jej temat w zależności od tego. lecz „Odrodzenie". Dlaczego . bo nie zwracano wówczas uwagi na żadne zjawiska poza przyrodniczymi. gdzie zaś nie. a nie Kremera. posiadamy jedynie późniejsze malowidła. rościć pretensji. Jeśli pouczającym jest dla czytelnika opis życia filozofa. To nauka. gdy w filozofii traktowano prawie wyłącznie o psychologii. to dzieje się to ze względu na tej części szczególną wagę i wartość. Były okresy. ukazujący jego oblicze.pisownia jest w tej książce niekonsekwentna. co istnieje. był okres. Z portretami myślicieli starożytnych i nowożytnych nie było trudności. ale „Crassus" itd. ale także z upodobania do jego wyrazistej twarzy i dobrze malowanego portretu. Jest to nauka o tym. Są to podobizny filozofów-świętych. Prac zaś o filozofii polskiej istnieją obszerne regestry (u Korbuta i gdzie indziej). pisał „cynicy" (nie kinicy). aby wyjść poza rozważania częściowe i objąć w jednej nauce wszystko. głównie z dawnego zbioru Stanisława Augusta.Portrety filozofów polskich zostały ograniczone tu do czterech. bo w niej upatrywano podstawę wszelkiego poznania. . a wśród nich i takie. . gdzie przeprowadzano granice wiedzy: gdy pierwotnie za przedmiot filozofii 7 . „Kassjusz". Odkąd istnieje nauka.wyobrażeni są zapewne zgodnie z tradycją i dlatego można tym malowidłom ufać. ale „Kition". Autor pisał więc „Fedon" (bo tak jest w Panu Tadeuszu). Był okres. większość zaś sztychów reprodukował wedle egzemplarzy ze zbiorów polskich. gdy główny jej przedmiot stanowiły normy moralne. . nie ustają wysiłki. która da pogląd na świat: ta nauka była i jest nazywana filozofią. Bóg i dusza. gdy tylko przyroda była przedmiotem filozofii. co dla ludzkości najważniejsze i najcenniejsze. nie ustają próby. bo tylko ich zbadanie zdawało się być ważne dla ludzkości. i by móc wyrazić. na których wyobrażeni są scholastycy. Ponadto jeszcze. aby zachować proporcję z filozofami innych krajów. jednakże prac Polaków z dziejów filozofii obcej (zarówno po polsku. wbrew temu.

Zanim zaś jeszcze zakres filozofii został skompletowany. logiki . którzy filozofowanie mieli za czynność praktyczną. ale za to poznawalnych naukowo. jako ich części. traktująca o wartościach moralnych. Historyk filozofii nie może tedy bliżej zakreślać swego tematu. z etyką . teorię poznania i działania. Grecy dzielili filozofię na fizykę. Rozważania bowiem dotyczące spraw najogólniejszych łatwiej jeszcze od innych mogą przejść granice tego. Nazwy te. p. a jedynie miłość jej jest dostępna dla ludzi. etyki lub estetyki. mających różny przedmiot i różną wartość naukową. później zaś wyodrębniły się też inne dyscypliny. i estetyka. Ostatnimi czasy pojawił się nawet prąd dążący do tego. co niepotrzebnie zostało do ogólnej nauki włączone. 2. że Pitagoras pierwszy użył tego wyrazu dla zaznaczenia. Ale działy te uprawiane były przez filozofów już bardziej sporadycznie. druga epistemologią i gnozeologią. Nawet to. do jakich przykładały wagę. są nowszego pochodzenia. ogólną naukę o poznaniu i ogólną naukę o wartościach. filozofii przyrody lub psychologii. i na krytykę poznania. którzy uważali filozofię za bliższą poezji niż nauce. do przedmiotów mniej cennych. w zależności od tego.n. jedni je bądź co bądź spełniali. ośrodek filozofii pozostał i historyk ma przed sobą nieprzerwane pasmo jej dziejów. duszy i Bogu. wcześnie już w Grecji używany. jak socjologia lub psychologia. ale poznania nie daje. musi w swoich rozważaniach uwzględniać całą różnorodność doktryn. nie miał jednak początkowo ścisłego znaczenia: oznaczał mądrość w ogóle.uważano rzeczywisty świat. greccy uczeni z Akademii Platońskiej. bądź też włączane do nich. od greckich czasów aż do naszych dni. co można poznać naukowo. która analizuje przebieg poznania. Dokonała tego dopiero w klasycznym okresie filozofii greckiej. że mądrość jest rzeczą boską. Byli myśliciele. jednakże parcelacja ta nie została dotychczas dokonana. która ocenia jego wyniki. Wyraz. jakie własności świata są powszechne. trzeciej niektórzy dają nazwę aksjologii. który znaczy dokładnie: miłość mądrości. a co mogło stanowić odrębną naukę z własną metodą i własnymi specjalistami. POWSTANIE NAZWY «FILOZOFIA». W teorii wartości znów wysuwały się na pierwszy plan dwie dyscypliny: etyka w węższym słowa znaczeniu.e. z których każdy ma znów swoje części. Bardziej zupełne z nich miały w każdym razie trzy działy: ogólną naukę o bycie. czyli kosmologię. Dopiero Platon nadał filozofii nowe znaczenie. metafizyki lub logiki. lecz konglomerat nauk. 3. zaspokaja bowiem pewne potrzeby. Dla historii filozofii właśnie różnolitość materiału jest charakterystyczna. wiedzę w ogóle. Pierwsza z tych nauk filozoficznych bywa nazywana metafizyką i ontologią. choć ich źródłosłowy są greckie. poznania i dobra. Po odróżnieniu zmiennych zjawisk od niezmiennego bytu wiedza rozdzieliła się na dwa rodzaje: na wiedzę o zjawiskach 8 . DZIAŁY FILOZOFII. Nauka o poznaniu rozpadała się na dwa działy o wybitnie odrębnym charakterze: na teorię poznania. społeczeństwa i religii. państwa. co ją uprawiali. Z tych.nauce o wartościach.filozofię sztuki. że filozofia jest nauką. którym z biegiem rozwoju ludzkości ulegało przekonanie o tym. a niewątpliwie doniosłe jest zbadanie przemian. logikę i etykę.filozofię prawa. potem wytworzyła ogólną teorię bytu. byli znów inni. Przedtem stopniowo tylko opanowywała różne dziedziny zagadnień i rozszerzała swe agendy: najpierw uprawiała filozofię przyrody. a i dla charakterystyki filozofa na ogół mniej są ważne niż ogólny pogląd na naturę bytu. wykształcenie ogólne. Bardziej jednolity materiał zestawiają historycy specjalniejszych dyscyplin. jakie są cenne i jakie poznawalne naukowo. Już u Arystotelesa wyodrębniła się z filozofii logika. Doktryny filozoficzne opracowywały te lub inne działy wielkiego zakresu filozofii. Filozofia nie od razu objęła cały swój zakres. badająca wartości estetyczne. Grecy twierdzili.nauce o poznaniu i etyki . do zasad mniej powszechnych. dając nazwę fizyki nauce o bycie. tyle że nie traktując jako zamierzenie naukowe. Podział filozofii na te trzy części jest starej daty: ustalili go już w IV w. „Filozofia" jest greckim wyrazem. nie zawsze było uznawane przez tych. co nie wierzyli w naukowe spełnienie zamierzenia filozofii. rozpoczął się już proces odwrotny: wydzielania tego. Więc metafizyka obok swej części ogólnej obejmowała zazwyczaj nauki o przyrodzie. jako im pokrewne. ale jest to zapewne później wymyślona legenda. później nieraz ograniczano się do zjawisk lub wręcz do myśli ludzkich o świecie. jako stanowiącą nie jednolitą naukę. z estetyką . psychologię i teologię. niektóre inne jeszcze dyscypliny: więc z teorią poznania łączono logikę formalną i metodologię. rozbić całkowicie na dyscypliny specjalne. inni zaś zmniejszali to zamierzenie ograniczając je do klas węższych. Ponadto do działów tych bywały przyłączane. by filozofię. Są to trzy wielkie kompleksy nauk.

Mimo przełomy. Przeciwstawił jej wszystkie inne nauki jako szczegółowe. jest to naturalne w nauce. a zarazem i do podziału przyjętego w innych działach dziejopisarstwa. bo obok niego jest typ drugi. jakie je dzielą. polihistor starożytności. Filozofia nieufności natomiast. chrześcijaństwo wprowadziło bowiem nową postawę wobec świata i życia. nie rzeczowe. okres systemów i okres szkół. Filozofia podziwu dążyła do tego. Co Platon zapoczątkował. ale tylko dla jednego typu filozofii. p. Wolny od tej trudności jest inny podział. jego własna różnorodna praca musiała pobudzić go do dokładniejszego oddzielenia filozofii od innych nauk. ale również upodobał sobie w badaniach szczegółowych. przejęta niedowierzaniem wobec zjawisk i wobec przekonań. filozofia nowożytna ze średniowiecznej. która z różnych źródeł wypłynęła i różnym potrzebom usiłowała służyć. która traktuje o najogólniejszych właściwościach rzeczy. starała się przekonania poddać krytyce. Rzeczowo najważniejszą granicę epok stanowi fakt powstania filozofii chrześcijańskiej. które panowały w wiekach średnich. Jednakże podział taki ma strony ujemne: mianowicie przełom między obu erami dokonał się nie od razu i przez cztery wieki z górą filozofia starożytna i chrześcijańska istniały obok siebie. Dwudziestopięciowiekowy rozwój filozofii europejskiej daje różne podstawy do podziału na epoki. Każda też przeszła przez okres. a idee nowożytne jeszcze w pełni średniowiecza. średniowieczną i nowożytną. trzy wielkie epoki filozofii mają to wspólne. to jest to słuszne. rozwijająca się do XIV w. ta ograniczała się do krytyki i do oświecania umysłów. jej typ jest krytyczny i negatywny.i na wiedzę o bycie. oznaczała tylko wiedzę istotniejszą. które głosimy. prawdziwszą. że każda z nich przeszła przez te okresy: okres rozwoju. jaki w nich przeważał typ filozofowania. n. zalety jego są formalne. Filozofia średniowieczna. ten tradycyjny podział nie odpowiada bowiem wielkim przełomom w dziejach filozofii: nowe idee filozoficzne. a umysły oświecić oczyszczając je z błędnych mniemań. tradycji. Tamta dążyła do znalezienia prawdy. ale paralelizm z rozwojem innych działów kultury trudny jest już do utrzymania i podstawy dalszego podziału musi dostarczyć rozwój samej filozofii. Owocem „filozofii nieufności" były w dziejach filozofii okresy krytyki i oświecenia: przeszła przez nie każda z trzech wielkich epok europejskich filozofii.. III. by zrozumieć i opisać wszechświat. Wedle tego podziału dzieje filozofii europejskiej rozpadają się na trzy wielkie epoki: I. pojawiły się jeszcze w starożytności. Z tego punktu widzenia filozofia europejska rozpada się na dwie wielkie ery: starożytną i chrześcijańską. Potrzebny stał się nowy termin dla oznaczenia wiedzy o bycie: wiedzę tę. Odtąd nazwa „filozofii" była już ściślej określona i zakres jej odgraniczony od zakresu innych nauk. ta głównie do usunięcia fałszu. Platon nazwał filozofią.e. Nie wyrzekając się dawnego przedplatońskiego pojęcia filozofii jako obejmującej wszelką wiedzę. I mimo wszystkie różnice. okres krytyki i oświecenia. Filozofia nowożytna. FILOZOFIA EUROPEJSKA I JEJ OKRESY Filozofia europejska stanowi całość zwartą od początku aż do naszych dni. Okresy te bywały zawsze poprzedzane przez krótszy lub dłuższy okres rozwoju. ogólniejszą. że filozofia wyrosła z podziwu. o „bycie jako takim" i szuka dlań „pierwszych zasad i przyczyn". że stosuje się do istniejącej już od XVII w. zaczynająca się w VI w. Co prawda. wyodrębnił z niej „filozofię pierwszą". której początek przypada na XV w. Gdy Arystoteles powiada. a wygasająca w VI w. Epoki te można jeszcze dalej dzielić na okresy. w którym osiągnąwszy pełnię swych zagadnień wytwarzała systemy. Filozofia starożytna. Wszakże jeszcze i dla niego filozofia nie była ściśle określoną dyscypliną. Arystoteles. tradycja nie została nigdy przerwana: filozofia średniowieczna korzystała ze starożytnej. który dzieli filozofię europejską na trzy wielkie epoki: starożytną. który wyrósł z nieufności. II. Okresy wypada odgraniczać wedle tego. zachował Platońskie zamiłowanie do zagadnień najogólniejszych. które te stanowiska pielęgnowały i rozwijały w szczegółach. trwalszą od innych. wtedy tworzyły się szkoły. Ma on tę zaletę. tamta dążyła do stworzenia systemu. to jest tę.n. Po nich zaś następował z reguły okres szkolny: gdy bowiem ustalone zostały zasadnicze stanowiska. to ujął systematycznie jego następca. i tylko ją. owoc „filozofii podziwu". 9 . Istniały zaś wyraźnie różne typy filozofii.e. praca jej miała charakter pozytywny.

pracę nad filozofią. były już sformułowane. miał najrozleglejszy zakres zagadnień. plastyce czy w sztuce wojskowej.n. n.n. W I w. p. natomiast wywoływała kolonizację i czyniła. ważniejsze stanowiska.).e. umiłowanie rzeczy konkretnych.n.n. Sprawozdania te i cytaty znajdują się: a) W pismach filozofów: mianowicie Platona.e.n.e. . żaden nawet nie współdziałał z Grekami. Najmniej zaś z filozofów wczesnych. Sekstusa Empiryka. D) Okres szkół starożytnych. Po okresie klasycznym. jak Justyn. p. Orygenes.).e. a przy tym morzem od innych krajów oddzielona.e. większe niż zainteresowanie własną osobą. Filozofia starożytna w tym ostatnim okresie więcej jeszcze niż etycznymi przejęta była zagadnieniami religijnymi. Niebawem potworzyły się szkoły i zaczął się nowy.). w którym uprzywilejowane miejsce zajęły zagadnienia etyczne (III -I w. Ten okres szczytowy był poprzedzony przez dwa okresy.e.e. na ich podstawie okres klasyczny mógł już dać syntezę. Żaden inny naród w tym okresie nie wytworzył filozofii. Euzebiusz. czynnik obcy w filozofii greckiej wzmógł się jeszcze. 3. p. zwalczając pogańską filozofię dostarczyli o niej obfitych informacji. Okres ten przypadł na czas hellenizmu. p. postawa śmiała a życzliwa wobec rzeczywistości. p.n. z dzieł ich posiadamy tylko fragmenty.duża ilość małych państw . p.przyczyniły się do stworzenia filozofii greckiej. w których filozofia rozwijała się i rozszerzała swe zagadnienia. Z pism późniejszych filozofów pozostało niewiele. bogato przez naturę obdarzony. drugi zwrócił zainteresowania ku zagadnieniom humanistycznym. Ważnym źródłem są erudyci ze szkoły Arystotelesa. Hipolit. nic wszakże do niej nie dodając istotnego. Poglądy Epikura przechowały się w poemacie jego rzymskiego zwolennika Lukrecjusza. E) Okres synkretyczny o charakterze religijnym (I w. jak Temistius i Aleksander z Afrodyzji. w którym filozofowie grupowali się w szkołach i szkoły walczyły między sobą o teorie filozoficzne. z wyjątkiem Rzymian. i niektórych stoików. filozofii greckiej ma olbrzymie luki. Ziemia uboga. następujący bezpośrednio po okresie oświecenia i ściśle z nim związany. nie przyciągała cudzoziemców i długo chroniła od klęsk wojny. Platona i Arystotelesa. Szczep grecki. p. Filozofia starożytna Europy była filozofią grecką. Pierwszy z nich ograniczał się do filozofii przyrody. a po dwóch stuleciach wydała już arcydzieła filozoficznej myśli. którzy pod koniec starożytnej epoki pielęgnowali filozofię wydaną przez Greków. lub ze szkoły Platońskiej i neoplatońskiej. Rozkwit filozofii w Grecji nie był dziełem przypadku: ułatwiły go specjalne warunki tego kraju. a całokształt poglądów ich znamy jedynie na podstawie sprawozdań podawanych przez późniejszych pisarzy starożytnych. który przypadł na IV w. a poglądy dawniejszych sceptyków w dziele późnego sceptyka. że Grecy obcowali z kulturą innych krajów.). jak Simplicius i Jamblich. w którym miała prawie wyłącznie kosmologiczny charakter (VI-V w. w którym przeważała filozofia o charakterze humanistycznym (V w. jak Cyceron i Plutarch. z początkiem III w. kultura plastyczna. B) Okres oświecenia starożytnego. "Nasza znajomość.n. p. zwłaszcza eklektyków. Właściwe greckim umysłom zainteresowanie otaczającym światem. Klemens. żądza jasności. ustrój państwowy Grecji .sprzyjał wytwarzaniu się różnorodnych postaci kultury.n. uchodzi za klasyczny szczytowy okres filozofii starożytnej. 2. OKRESY. Najpełniejszy swój wyraz filozofia starożytna znalazła w okresie klasycznym. a jednocześnie zdolność do abstrakcyjnego rozumowania . ŹRÓDŁA. Grecja rozpoczęła w VII w. Również niektórzy Ojcowie Kościoła.). przechowane w postaci cytat u innych autorów. stanowiące podstawę całej europejskiej filozofii. do których wiodła myśl grecka. Taki przebieg filozofii starożytnej pozwala podzielić jej dzieje na następujące okresy: A) Okres powstania filozofii.e. GRECJA.V w. poklasyczny okres. usiłowała ona stopić własny grecki pogląd na świat z obcym i przez to z jednolitej stała się „synkretyczna". a przy tym przez współzawodnictwo wzmagał ambicje.CZĘŚĆ PIERWSZA: FILOZOFIA STAROŻYTNA 1. Najwięcej walczyły teraz o teorie etyczne. gdy Grecy wyszli ze swego odosobnienia i rozpoczęli żywszą wymianę swojej kultury z kulturą innych ludów.e. C) Okres systemów starożytnych (IV w. wydawał w dziedzinie nauki talenty nie mniejsze niż w poezji. W większych rozmiarach przechowały się jedynie pisma dwu wielkich filozofów okresu klasycznego. jak Seneka. Arystotelesa oraz filozofów późniejszej epoki. 10 .

Stworzyła mianowicie mity. znaną dobrze z greckiej poezji. Wyjaśnienie tego typu tłumaczyło tedy powstanie nie tylko świata. Z poetyckiej koncepcji religii powstała mitologia Olimpu. 11 . bo oparte na tradycji wywodzącej się jeszcze od Teofrasta. n. Filozofia miała z nimi pewne podobieństwo i do nich w swych początkach nawiązała.e. pierwszym doksografem . ekscerpujących dawne źródła.e. z dzieła Teofrasta zostały tylko fragmenty. to znaczy opis. w jakim powstawały rzeczy.n. uchodziło długo za jedyne źródło do filozofii greckiej. Mity łączyły się w całości i łącznie tworzyły kosmogonię.. Natomiast Grecy posiadali już: 1) wierzenia religijne. dawniej przypisywane Plutarchowi. religijno-moralne i religijno-poznawcze. wobec których jest on bezsilny i bezradny. Jedno z takich późniejszych dzieł biograficznych przechowało się prawie w całości: to 10 ksiąg Żywotów i poglądów słynnych filozofów przez Diogenesa Laertiosa. Również i ta forma religii utrwaliła się przede wszystkim w poezji. religijną interpretację zjawisk zasnuła reminiscencjami z dworskiego i rycerskiego życia. Ale korzystali z nich późniejsi pisarze. która interesowała i domagała się wyjaśnienia. zebrał ekscerpty z 500 pisarzy greckich. napisane w III w. ale i teogonią. dzieło to. dające obfite. co powiedzieć. One to panowały w epoce. Jako wyrosłe na podłożu religijnym. ale i bóstw: było nie tylko kosmogonią. to znaczy przedstawiały bądź żywoty filozofów. jak powstała. popularna dziś jeszcze. o sprawiedliwości.b) W pismach starożytnych historyków filozofii. n. stworzyła ich dopiero poezja epicka. w jakim powstawały bóstwa. Jednakże nie jest jedyne: oprócz niego (i drobniejszych pism biograficznych) przechowały się też pisma doksografów. są to również pisma późne. niż pierwotnie było w religii. W VIII wieku p. A wyższe dzięki jeszcze wyższym. Z tą poetycką fantazją na religijne tematy. niebo było im potęgą i ziemia była potęgą. Zawodowi historycy filozofii wyszli ze szkoły Arystotelesa. filozofia grecka nie miała nigdy nic wspólnego. Każda rzecz. ale bardzo pośrednio zdobyte informacje. Od początku zaś filozofia korzystała z opartych na religii koncepcji poznawczych. obaj uczniowie Arystotelesa. jakie bóstwo zrobiło tę rzecz i sprowadziło ją na świat? Wyjaśnić rzecz. jak powstała.Teofrast. były bóstwami. moralnej i poznawczej. bądź doksograficzne. Pisma ich były bądź biograficzne. który w V w. wedle zagadnień. Pewne rysy pierwotnej religii Greków z doby jeszcze przed-filozoficznej wskazują na to. nauki szczegółowe jeszcze nie istniały. W otaczających zjawiskach. znaczyło tu: powiedzieć. Dzieło Arystoksena zginęło. Pierwszym biografem filozofów był Arystoksen. I z wczesnych. wyjaśniającą. mniejsza rzecz z większej. A skąd bóstwa? Niższe bóstwa powstały dzięki wyższym. które były niezrozumiałe. bardziej popularne. ziemia była Tetydą. stawiały wobec każdej rzeczy pytanie na sposób religijny: jaka wyższa potęga. zwłaszcza z okresu aleksandryjskiego. w której zaczynała się filozofia. były układane w porządku szkół. ale zasługujące na zaufanie. a powiedzieć. POPRZEDNICY FILOZOFÓW Gdy rozpoczynała się filozofia w Grecji. Natomiast wierzenia religijne w połączeniu z potrzebami moralnymi wytworzyły myśli o trwaniu duszy.e. Zasada tej genealogii była prosta: mniejsze pochodzi z większego. I one również powstały najpierw w formie poetyckiej: w poezji kosmogonicznej. o pozagrobowej nagrodzie i karze. była to zarazem kosmogonią. gdy rozpowszechnił się typ erudytów i kompilatorów. a porządek. bądź ich poglądy: pierwsze. drugie bardziej specjalne. Hezjod z Askry zestawił w poetyckiej formie teogonię grecką. Bogowie olimpijscy najdawniejszym Grekom byli nie znani. niebo było Zeusem. że powstała z poczucia niemocy i z potrzeby pomocy. a przeto zdawały się tajemnicze i groźne. czysto religijnych koncepcji wytworzyły się koncepcje religijnopoetyckie. Religia dała bowiem ówczesnemu człowiekowi pomoc w jego potrzebie zrozumienia i poznania świata. Skąd powstał świat? Powstał dzięki bóstwom. odpowiada porządkowi. wprowadziła znacznie więcej antropomorfizmu. jaki bóg dał jej istnienie. bo każdemu bóstwu odpowiada podległa mu rzecz. 3) reguły życiowe. l. mniejsze bóstwo z większego. dawni Grecy widzieli potęgi wyższe od człowieka. Filozofia skorzystała z niej. mianowicie gnomicznej. oraz pisma Jana ze Stoboi. Potrzeby religijne sprzęgły się zaś niebawem u Greków z potrzebami innej już natury. poetyckiej. jak powstał cały świat. jaki bóg ją zrobił. Stanowiły pierwszą próbę zrozumienia świata. znaczyło dla ówczesnych ludzi tyle. nazywanego Stobeuszem. Należą tu anonimowe Placita philosophorum. WIERZENIA RELIGIJNE. miała swój mit. 2) umiejętności praktyczne. ale nieco później. które przeniknęły do filozofii.

do połowy VI w. Były to wszystko umiejętności czysto praktyczne. rozumne i doskonałe. lecz praktycy. mianowicie od ludów Wschodu. działacze. nocy. a do Grecji przybyła z Egiptu.koniec VII w. zwłaszcza pod koniec VII w. Mędrców miało być siedmiu ale tradycja przekazała znacznie więcej nazwisk. Ci zużytkowali ich pracę. przeciwnie. że doradzał Jończykom utworzenie państwa związkowego. gdy te umiejętności wypadło opracować naukowo. Grecy zbierali je z zamiłowaniem. jak postępować. i to wyjaśnienia ujętego w system. „Od młodości obieraj mądrość za towarzyszkę życia. choć przyczyn ich jeszcze nie znali. zawsze to była próba wyjaśnienia. brali z niej naukę o boskim początku świata. że pierwszy początek był rozumny i doskonały. Egipcjan.. bez znajomości przyczyn. czyli poeci kosmogoniczni. Grecy nie byli w tych dziedzinach samodzielni. jak Arystoteles w swych studiach biologicznych. samodzielność ich objawiła się dopiero. jak Platon i jak pitagorejczycy. w rodach lekarskich. i zaczynająca się nauka grecka skorzystała z nich w najszerszym zakresie. był to bowiem okres przełomowy.Najtrudniejszy do wymyślenia był początek genealogii: niechby wszystkie rzeczy i istoty powstały z nieba i morza. myśleli zgodnie z tradycją religijną. mniemali. a raczej bóstwa ziemi były pierwszym początkiem? Na pytanie to kosmologiczno--teologiczni poeci odpowiadali w dwojaki sposób: jedni rozpoczynali świat od chaosu. którzy zajmowali wybitne stanowiska i dokonali doniosłych reform. z którego potem dopiero wyłoniło się wszystko. a Grecy przejęli ją zapewne od Chaldejczyków. Dalej. sławny z tego. Filozofia. ale był to pisarz późniejszy. Tylko cztery nazwiska powtarzają się we wszystkich spisach: to Biasz Prieny. do drugiego skłaniał się Ferekydes z Syros. prostszy tryb życia został zaniechany. nie były wprawdzie nauką. potrzebne więc były przepisy. posiadali umiejętność trafiania na lądzie i morzu. I potem długo nie mogła wyzwolić się z mitologicznych koncepcji. że założył szkołę filozoficzną. oto typowe ich przepisy. uczeni. sobie korzyść przynieść. Nie byli to filozofowie. . inni. przechowywanych np. zachowując przez to kontakt z życiem religijnym. 3. dyktator Mityleny. Zwolennicy pierwszego rozwiązania stanowili większość. aby unikając naporu Persów emigrowali na Sardynię. były systematycznym rozwinięciem reguł życia głoszonych przez mędrców starej Grecji. a cały okres . praktykę przetworzyć w teorię. że początkiem świata jest Zeus. Fenicjan. gdy dawniejszy. podobnie jak przy tworzeniu teorii przyrody korzystała z odwiecznych umiejętności praktycznych. nazywano „mędrcami". inni zaś filozofowie. „Znaj chwilę stosowną". odkąd postawiła sobie zagadnienia etyczne. od niezrozumiałego i bezrozumnego prabytu. Tych. a ziemia skąd? Czy może ziemia. umiejętności i reguł. przeważnie tacy. Przedstawiciele religii. Następnie rozporządzali umiejętnością mierzenia przestrzeni: ta rozwinęła się w rolnictwie. „Umiar jest najlepszy". którzy formułowali te przepisy i prymitywne refleksje etyczne. a tryb nowy jeszcze nie ukształtowany. Grecy nauczyli się ich od innych ludów. REGUŁY ŻYCIOWE Greków wyrosły jako uogólnienia ich doświadczeń osobistych i publicznych. który radził Jończykom. który rozkazuje rozumnie i ład zaprowadza we wszechświecie. Solon. wybrany przez rodaków dla dokonania naprawy Rzeczypospolitej. Chaldejczyków. Posiadali przede wszystkim umiejętność prowadzenia rachunków: umiejętność ta rozwinęła się w związku z handlem. a znów niektóre teorie etyczne. Sławiona przez Greków mądrość wszystkich tych mężów sprowadzała się do zalecania umiaru i rozsądku. korzystała z ich mądrości. z praktyki zrodzone i praktyce służące. 2. z wszystkich dóbr ona najpewniejsza". oraz Tale s. Mieli też umiejętność leczenia chorób. a także z tego. praktycznym i moralnym. by nie dezorganizować ustroju społecznego. a innym krzywdy nie zrobić. prawodawca Aten i poeta gnomiczny. 12 . toteż nawiązała doń zaczynająca się filozofia Greków. o boskości nieba i gwiazd. niebo zaś i morze z ziemi. jak teoria umiaru Demokryta. Kontakt ten mieli nie tylko pierwsi filozofowie. sławny w całej Grecji. Pittakos. „Rozkosze są śmiertelne. jeszcze filozofowie klasycznej epoki korzystali z przechowanych przez tradycję wierzeń. technicy i mędrcy byli poprzednikami filozofów greckich. co jasne. choć wyobrażenia ich o kształcie Ziemi były najzupełniej nietrafne. który w swych fantazjach kosmogonicznych i teogonicznych korzystał już z dzieł filozofów. umiejętności praktycznych i mądrości życiowej. przyjmowali. UMIEJĘTNOŚCI PRAKTYCZNE były już znakomicie rozwinięte w Grecji VII wieku. ale były materiałem dla nauki. Umiejętności. Jakiekolwiek było to wyjaśnienie świata zawarte w kosmogoniach i teogoniach. cnoty nieśmiertelne". Zwłaszcza niektórzy filozofowie. opierali się więcej na umiejętnościach praktycznych.„okresem siedmiu mędrców".

był to w jednej osobie polityk (zasługi polityczne wyrobiły mu sławę „mędrca"). Późniejsi Grecy wskazywali na Talesa jako na tego. CHARAKTER OKRESU. filozofowie tej grupy. Tales znał sposób mierzenia wysokości piramid i 13 . POGLĄDY. który tego przejścia dokonał. Był wybitnym przedstawicielem ówczesnych umiejętności i mądrości życiowej. p. TALES I POCZĄTEK FJLOZOFII W okresie przednaukowym stosunkowo najbliższymi nauki byli poeci kosmogoniczni i przedstawiciele umiejętności praktycznych. Te cztery grupy tworzyły jeden szereg o charakterze zasadniczo jońskim (choć z eleatami wszedł już do filozofii czynnik innego typu). Filozofia powstała na przełomie VII i VI w. druga bardziej spekulatywny. mniej więcej w trzecim pokoleniu filozofów. przerwały rozkwit naukowy Jonii i zmusiły do szukania nowego środowiska dla nauki. które nie były jeszcze uformowane. Filozofia pracowała wówczas sama. ze względu na temat była to filozofia prawie wyłącznie kosmologiczna. Rozwijały się w różnych warunkach geograficznych i etnicznych . Zakres filozofii tego okresu był jeszcze ograniczony. Ten na pół legendarny Grek żył na przełomie VII i VI w. lecz w koloniach.jeśli traktowała. italska zaś do wierzeń i mitów religijnych. W drugiej zaś połowie VI w. Aż wreszcie kiedyś nastąpiło wśród Greków przejście od mitów i umiejętności do nauk: jak się zdaje. nie tylko wynajdywała ogólne zasady. Zmienił się zarówno zakres jej zagadnień. chwili. Wielkiej Grecji) i Sycylii. do Italii południowej (tzw. z italskiego prądu.PIERWSZY OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (DO V W. stworzyli najdojrzalsze teorie filozoficzne tego okresu. 3. zwłaszcza tych. więc nie uprawiali jeszcze nauki. zajmowała się kosmosem. Ale pierwsi ujmowali zagadnienia wyłącznie mitologicznie. to tylko ubocznie. skąpych i niepewnych. pierwsza bardziej empiryczny. zapewne od 624 do 547. nie w macierzystej ziemi greckiej. mając już za sobą tradycję i korzystając z pomysłów poprzedników. Wśród filozofów tego pierwszego okresu można rozróżnić kilka grup: 1) Pierwszą stanowią najstarsi jońscy filozofowie przyrody z Talesem na czele. za czasów Solona i Krezusa. Były tedy dwa ośrodki w pierwszym okresie filozofii greckiej i już starożytni historycy rozróżniali dwa szeregi rozwojowe filozofii: joński i italski.i w każdym z nich filozofia miała odmienny charakter. jak się zdaje. do której należeli Empedokles. STANOWISKA FILOZOFICZNE. Pierwszy okres filozofii starożytnej skończył się w zupełnie wyraźnym momencie. który zarówno towary. Filozofia jońska nawiązała do przedfilozoficznych umiejętności.. OSOBA TALESA. a drudzy wyłącznie technicznie. Co więcej. ośrodek filozofii przeniósł się ze wschodnich kolonii do zachodnich. nastąpiło w VI wieku. tj. e. Był to przełom również i dla-filozofii: ośrodek jej przeniósł się wówczas do Aten. nie spisał. ich poglądy były punktem wyjścia dla grup następnych. musiała te nauki zastępować. technik. 4) Następna generacja filozofów dążyła do pogodzenia obu krańców. tj. gdzie panowały plemiona doryckie. epistemologiczne. gdy rozpoczął się złoty wiek kultury greckiej. sądząc z wiadomości o nim. Dla prostych swych zagadnień próbowała różnych rozwiązań. inne zagadnienia . i stopniowo powiększał ich zapas i precyzję. CH) 1.. PRZEJŚCIE OD UMIEJĘTNOŚCI DO NAUKI. Jonia i Wielka Grecja miały swój styl filozoficzny. ale jednocześnie musiała stosować je do wyjaśniania najszczegółowszych zjawisk. bez pomocy ze strony nauk szczegółowych. mianowicie w koloniach jońskich na wybrzeżach Azji Mniejszej. zewnętrzną przyrodą.. jak i umiejętności przywoził z obcych stron. 2. 1. P. Poglądów swoich. a poza tym wszystkim był to jeszcze uczony. których drogi rozeszły się na przeciwne krańce: 2) Heraklit stanął na jednym krańcu. jak i sposób ich traktowania. estetyczne. etyczne . bo spisywanych wiele generacji później.psychologiczne. a 3) eleaci na drugim. Przyczyny tej zmiany były natury zewnętrznej: to wojny perskie spowodowały zniszczenie miast jońskich. n. OŚRODKI FILOZOFII. inżynier. Natomiast do zupełnie innego szeregu należała grupa piąta: 5) pitagorejczycy. Był to typowy okres powstania i rozwoju: zaczął się od najskromniejszych początków. kupiec i podróżnik. Anaksagoras i atomiści. które najbardziej niepokoiły pierwotnego człowieka: astronomicznych i meteorologicznych. aż wyczerpała bez mała wszystkie swe możliwości. od nielicznych zagadnień i niewyraźnych pojęć.

że już przed Talesem wypowiadano podobny. odosobniona trafna obserwacja i pojedyncze prawdziwe twierdzenia nie stanowią jeszcze nauki. nie nauką. Dalej: nie stanowi nauki ogólnikowa świadomość. oni . Można by przypuszczać. Bez tego są co najwyżej umiejętnościami. a nie wiedzę naukową. Była to filozofia jeszcze zupełnie archaiczna. ale w zagadnieniach i odpowiedziach stojąca na pograniczu mitologii. jaki świat jest. aby stanowiły naukę. Czym nauka różni się od umiejętności? Po pierwsze.pisze Arystoteles . było wyjaśnienie zjawisk . że koniec końców po wszystkich przemianach świat powróci do tej pierwszej postaci. Tales zajmował się matematyką i astronomią w celach praktycznych i na sposób praktyczny. Aby mogła utworzyć się nauka. lecz mitologię. co widział.pod tym względem nie różnił się od twórców mitologii. z której wyszedł. PRZEJŚCIE OD MITOLOGII DO NAUKI. ale także istotną. Zadaniem. on mówił o realnym przedmiocie. świadomość ta musi być zanalizowana i wyrażona w postaci twierdzeń przy pomocy pojęć. nauka wymaga nie tylko sumienia. kto świat zrobił. tak samo zapatrywali się na przyrodę.. jaki świat był. Celem nauki są także prawdy interesujące same przez się. że są one tak samo nachylone. jaka powstała. muszą być związane z innymi i uporządkowane. wprawiając tym w podziw swych rodaków. wtedy powstał nowy cel i sposób ich dochodzenia. tych i przed Talesem było bez liku. Chodziło mu nie o to. Gdy zaczęto się także interesować prawdami dla nich samych. W taki sam sposób postępowano w Egipcie z pomiarami i w Babilonie z przepowiedniami astronomicznymi.odległości okrętów na morzu. lecz co było własnym świata początkiem. Pierwsza więc postać świata była w jego mniemaniu nie tylko pierwszą.o fantastycznych postaciach. Tego zwrotu dokonali również myśliciele jońscy. ale była najbardziej pociągająca teoretycznie. jeśli wierzyć podaniom. a tym bardziej nie umiał udowodnić tego twierdzenia. podczas gdy w umiejętnościach chodzi tylko o prawdy praktycznie cenne. To przejście od praktycznej umiejętności do teoretycznej nauki dokonało się w Grecji między VII a VI wiekiem. początek ich przypada na czasy późniejsze. Przy tym zaranie myśli skłonne było uważać pierwotną postać rzeczy za najważniejszą. I nic by w tym nie było dziwnego. musiał dokonać się przewrót w sposobie myślenia: nieodzowne było zerwanie nie tylko z praktycznym. z wody powstało i z wody się składa. Również i cel nauki jest odmienny niż cel umiejętności. Według nich bowiem Okeanos i Tetyda byli rodzicami tego. Jeśli Tales był uczonym. że przecież widzą. była filozofia: ze względu bowiem na ogólność swego przedmiotu miała najmniejsze znaczenie praktyczne. Jeszcze przed pierwszym matematykiem widział każdy. Tales. z których pierwszy był. Ta teoria Talesa brzmiała: Wszystko jest z wody. ale tego. Tales posiadał w tym zakresie umiejętności. cel i sposób naukowy. różna od mitologii. Ogólnie mówiąc. nie umiał sformułować pojęciowo w formie twierdzenia o równoramiennych trójkątach. lecz jakim świat był od początku. nie tkniętym jeszcze krytyką naukową. zdawało się. iż nie był to pogląd nowy. nie ma nic dziwnego: ludziom na ówczesnym poziomie umysłowym. wyjdą 14 . kto budował sobie szałas na dwóch równych kijach. to jako filozof. muszą być uporządkowane. a przed niego wyjść nie umieli. Zagadnieniem Talesa było pochodzenie świata. Czy właśnie Tales go dokonał? W każdym razie filozofowie greccy szukając swych przodków dochodzili zawsze do niego. Jednakże obliczenia jego były robione sposobem raczej techników niż uczonych: obliczał nie umiejąc poprawnie uzasadnić obliczeń i przepowiadał zjawiska nie znając ich przyczyn. że rzeczy mają się tak a tak. W tym. uprawiali nie naukę. A jednak różnica jest zasadnicza: Tales mówił o wodzie. jak się zdaje.„że dawniejsi ludzie. to znów wywołuje wrażenie. Jest tedy dość prawdopodobne. że takie było właśnie pierwsze jej zagadnienie. gdyby pierwszą nauką. Jeszcze się w niej niewiele objawiło cech umysłowości greckiej. mianowicie by powiedział. Ale poza tym. udowodnione. 2. Niepodobna uważać Talesa za twórcę nauk matematycznych i astronomicznych. próbował dociekać prawdy w dziedzinie. że tak jest. jakie sobie stawiał. a jego poprzednicy o bóstwach wody. od mędrca zaś żądali czego innego. „Niektórzy mniemają" . jaka pojawiła się w Europie. że jego sposób wyjaśniania był inny. ale i z mitologicznym sposobem myślenia. Ale nie pytał już. i Tales przypuszczał. wywołuje to wrażenie. A zatem: aby posiadane wiadomości mogły być uznane za naukowe. Umiejętności wytworzyły się dla celów praktycznych i dla tych celów wystarczały. Przepowiedział zaćmienie Słońca na 28 maja 585 r. co powstało". ale rzecz w tym. Mówiąc o Okeanosie i Tetydzie. W takim znaczeniu początek świata był pierwszym zagadnieniem filozofii. Wreszcie: nie dość jest coś wiedzieć. iż był uczonym geometrą. tą dziedziną była filozofia. lecz trzeba dowieść lub wykazać. stamtąd może Tales przywiózł swe umiejętności. lecz i rozumienia. co było przed światem. że jego filozoficzna teoria była pierwszą teorią naukową. a może i w ogóle na ziemi. zanalizowane. że był uczonym astronomem. którzy żyli dawno przed obecnym pokoleniem. gdzie nie mogło być mowy o praktycznych celach.

to w postawieniu pytania. Rozwiązanie Talesa nie znalazło oddźwięku: bo inne znów obserwacje i pozory przemawiały za tym. jako objaw życia i duszy. duszy było tak charakterystyczne dla pierwszej grupy greckich filozofów. którymi posługiwali się ci wcześni fizjologowie przy rozwiązywaniu zagadnienia początku świata. aby została wprawiona w ruch. że zdolność poruszania się jest materii własnością zasadniczą. zapoczątkowaną przez Talesa. Miała tedy ta pierwsza teoria filozoficzna przynajmniej pozory uzasadnienia. była początkiem przyrody? Może działała tu spuścizna po mitologii i łączność z Okeanosem i Tetydą. Tales mówił. którzy nie posiadali jeszcze czystego pojęcia materii i wszystkim przedmiotom materialnym przypisywali cechy duchowe. przejście zaś od umiejętności do filozofii nie wymagało może wielkiego umysłu. że zawiera siłę produktywną. PIERWSZE ZAGADNIENIE FILOZOFICZNE. istotnie. Nie przychodziło im do głowy. z których rozwinęła się przyroda? Później formułowano to pytanie: Jaka była pierwotna materia? Wszakże terminu „materia". ci pierwsi filozofowie jeszcze nie posiadali. 15 . ale byli to materialiści. jakie sobie stawiali. Ci najwcześniejsi nie rozumieli też materii jako bezwładnej masy. aby z niej rozwinęła się cała przyroda. jaką nań dał. którego był uczniem. Dlaczego Tales sądził. do Anaksy-mandra nawiązali Anaksymenes i Heraklit. były niezróżnicowane i całkiem nieabstrakcyjne. bardziej empiryczną . Zdolność zaś poruszania się pojmowali animistycznie. tak samo jak Tales. JOŃSCY FILOZOFOWIE PRZYRODY Filozofię. że jednym słowem posiada te cechy. Jeżeli w czym leżała zasługa Talesa. odróżnionym od innych jego składników. Ale stawiali pytanie tak jak lałeś. mniemali. nie posiadali też pojęcia materii. nie znali natomiast abstrakcyjnego pojęcia materii. a umrzeć miał wkrótce po r. ZNACZENIE TALESA. że „wszystko jest ożywione.one na jaw dopiero w dalszym rozwoju. natomiast wczesna filozofia Greków niewiele się różniła od spekulacji innych ludów. Nie myśleli o materii jako o czymś jeszcze nie ukształtowanym. Niektórzy historycy uważają ich za materialistów. że powietrze. że nazywano ich „hilozoistami". jak kształt lub siła. że woda jest życiodajna. mniej więcej jednocześnie z Talesem. Co więcej. Jte pierwotną postacią materii był ogień. jak to widać w bursztynie i magnesie". f przez to stali się jego następcami. a pokarm soczysty. gdyż pytanie było beznadziejnie trudne: skądże Tales mógł wiedzieć. Miał napisać pierwsze w Grecji dzieło filozoficzne. te inne rodzaje znalazły niebawem zwolenników. ale i drobnym krokiem można przekroczyć granicę. Jeden z następców Talesa twierdził. aleje pogłębili. 547 lub 546. Urodził się zapewne w 609 lub 610 r. Zajmowali się materią w znaczeniu zbioru konkretnych ciał. Pojęcia. To nieoddzielanie materii od siły. żyje wilgocią. A w duchu swego czasu interesowali się przede wszystkim jej początkiem. Umiejętności swe zapożyczył zapewne z obcych krajów. rozszerzyli jego rodacy w koloniach jońskich. OSOBY ANAKSYMANDRA I ANAKSYMENESA. Wszelako Tales umiał podać inne racje swego poglądu. Przedmiotem dociekań Talesa i jego bezpośrednich następców była przyroda. że inne rodzaje materii były początkiem świata.. a nie inny rodzaj materii. utrzymali jego hilozoizm. przeciwnie. życia. czyli teoretykami przyrody. że zarodki wszystkiego są mokre. co było na początku świata? A niekoniecznie trzeba przypuszczać. stojących na tym samym poziomie cywilizacji. w sposób naturalny dla wczesnej myśli skłonni też byli w życiu widzieć działanie duszy. bo rzecz była już dostatecznie dojrzała. rozróżnienie materii i kształtu było pomysłem późniejszych dopiero pokoleń greckich filozofów. martwe wysycha. powoływał się mianowicie na obserwacje pewnych zjawisk: że to. a do nich dalsze pokolenia filozofów. Toteż Grecy uważali Talesa za przywódcę swej filozofii. aby siła mogła być poza materią. by mogła być czymś różnym od materii. Przejęli jego zagadnienie. Naczelnym pytaniem. nie znali oni przedmiotów innych niż materialne.Anaksymenes. co życie mieli za nieodłączne od materii. Anaksymander pochodził z Miletu. Jego uczniem był Anaksymander. które są niezbędne i wystarczające. było: jaki był początek przyrody? A pytanie to znaczyło dla nich: jaki był pierwotny rodzaj ciał. jakim posługiwali się późniejsi Grecy. Odpowiedź nie mogła być od razu trafna. a nie w odpowiedzi. rozróżnienie materii i siły poruszającej było także dziełem późniejszych rozmyślań. Obserwacje te zdawały się wskazywać. Toteż tych najwcześniejszych filozofów Arystoteles nazywał fizjologami. co żywe. że właśnie woda. że pierwszy filozof był geniuszem. która wymaga działania siły z zewnątrz. wedle którego jest ona jednym ze składników ciała. Wszak niekoniecznie wielkim skokiem. 3. czyli tymi. ale dali mu inną postać: bardziej spekulatywną dał Anaksymander. inny.

przekształciło się w analogiczny sposób znaczenie drugiego podstawowego filozoficznego terminu: „przyroda". W tym znaczeniu. Wszystkie informacje. że zmienne zjawiska posiadają stałą naturę. ład kosmiczny. Przemiana terminologiczna była symptomem pojawienia się nowej myśli filozoficznej. lecz jakąś inną naturę bezgraniczną. Natura z jej koniecznością była dla nich najwyższą doskonałością. Wyraz „natura" nie oznaczał u Greków całokształtu przyrodzonych zjawisk (które przeważnie oznacza w czasach nowych). który potocznie oznaczał rzeczy ulegające zmianie. co mogłoby być inaczej. ale jeśli nie on. BEZKRES. I żadna może z wczesnych myśli nie była bardziej godna podziwu od tej. a natura konieczna. a potem tyle. trzeba jej szukać. Wyraz „arche". zasadnicze: „arche" była dlań już nie tylko początkiem. co „początek". Zjawiska są dostępne zmysłom. ale „zasadą" rzeczy. ale z przekonaniem. Zawierała też największe piękno. co było na początku. co konieczne. co czasy nowe nazywają „naturą rzeczy". Pierwotne własności rzeczy pojmował zarazem jako trwałe. jakby z rezerwuaru materii. jakie o nim posiadamy. pierwotnie znaczący tyle. co nie jest konieczne. ale użyty przez filozofa zmienił swe potoczne znaczenie.traktowało ono O przyrodzie i pod tym tytułem znane było późniejszym. w bezkresie bowiem wszystko jest zmieszane. to. co do tego są tylko poszlaki. zaczęto nazywać „naturą". że był najświetniejszym umysłem wśród wczesnych filozofów Grecji. . którzy pierwotną materię umieli jedynie wybierać wśród znanych jej gatunków. w jakim dziś mówi się o „naturze" rzeczy. ile nad tym. od człowieka niezależne.Anaksymenes był trzecim w szeregu filozofów z Miletu. istotne. zjawiska są różnorodne. o tym. niewyszukaną prozą. że to. tylko przybiera inne kształty. nie uważał za słuszne jeden z nich przyjąć za zasadę. a natura jest ukryta. Anaksymander szukał również pierwotnej materii. zaczął oznaczać. przeto jest i będzie. Podczas gdy Tales szukał początku natury. W szczególności zaś przeciwstawiali naturę temu. bezkres istniał na początku i istnieje nadal. W tych samych czasach. który znaczył tyle. Przypuszczał. co w niej jest od początku. 16 . Jakaż była ta inna zasada Anaksymandra? Był to „bezkres" (apeiron). w tym filozofowie greccy używali tego wyrazu od wczesnych czasów. w filozofii zaczął oznaczać to właśnie. z czego poczęły się wszystkie gatunki materii. Koleje jego życia nie są znane. co w rzeczach zmianie nie ulega. „Widząc. jak jeden żywioł przemienia się w drugi. Etymologicznie ten grecki termin oznaczał to. Tales rozmyślał nad początkiem świata. pisane było prostą. a natura jedna. co staje się. czyli „natura". lecz przyjął coś poza nimi". Umysłowością swą różnił się od Anaksymandra: miał się doń jak fizyk do metafizyka. a tylko traci swą nieokreśloność w miarę tego. co stworzone i ustanowione przez człowieka. co dawała obserwacja. przemawiają za tym. Wskazuje to. Dzieło jego. Anaksymander.zasadę (uległ analogicznej przemianie. jak kształtuje się zeń przyroda. gdy został zastosowany w filozofii . że pierwszym pokoleniom filozofów myśl ta była już znana. POGLĄDY. zjawiska są przypadkowe. która była na początku. „rozumiał przez zasadę nie wodę ani żaden inny z tzw. jest i będzie. Przy takim założeniu główne zagadnienie filozoficzne uległo przemianie: chodziło w nim już o coś więcej niż o początek. bo nie ulega wątpliwości. że inną metodą potraktował zagadnienie: mianowicie. Termin. nie może być jednym z nich. iż to. co „zasada"). ale też właściwą naturą. W przeciwieństwie do tego. jak pisze Arystoteles. 1. Odpowiedź ta wymieniała tylko ilościową własność pierwotnej materii: jej bezgraniczność. Nie wymieniała jakości. ale dopiero Anaksymander zaczął używać terminu „początek" (arche). Był to wyraz potoczny. był śmielszy od Talesa i większości jońskich fizjologów. a to dlatego. z którym piękno sztuki nie mogło się . że skoro była. ich ogólną zasadę. to ktoś bliski mu czasowo. powszechne. 2. jak później łaciński wyraz „principium". co od początku było. lecz tylko prawo. również traktujące O przyrodzie. i to. «ZASADA» i «NATURA». w poszukiwaniu zasady wyszedł poza to. żywiołów. które nimi rządzi. gdyż z bezgranicznością łączyła jakościową nieokreśloność. rozrasta i rozradza. co początek. że jest „z natury". nie przestaje istnieć. Że to Anaksymander był jej twórcą. I w znaczeniu „zasady" wyraz ten stał się naczelnym terminem greckiego słownika filozoficznego. Z bezkresu przyroda ciągle powstaje.w przekonaniu Greków równać. może też dzięki Anaksymandrowi. Żył prawdopodobnie między 585 a 525 r. z której powstają wszystkie niebiosy i światy w nich zawarte". to następcy jego zastanawiali się już nie tyle nad jej początkiem. nie tylko ich pierwotną. ale przestała istnieć. Początek był dla Anaksymandra już czymś więcej niż pierwszym momentem w rozwoju rzeczy. Tales szukał materii. bo przetworzyła się w inne rodzaje materii. mówili. Wraz ze zmianą zagadnienia nastąpiła zmiana odpowiedzi. że był przekonany.

Sfera wody częściowo wyparowała i przeto w niektórych tylko miejscach znajduje się między ziemią a powietrzem. Anaksymenes zachował zasadniczy pogląd swego poprzednika: że świat jest bezkresny i że ruch jest wieczny. w przyrodzie zaś są już wzajem oddzielone. Pisze o tym Arystoteles: „Z czego powstało to. co istnieje.Co skłoniło do przypuszczenia. rozerwała się. starożytny historyk filozofii powiada. a przez zimno i ciepło wytworzyły się różne stany skupienia. Jak wszyscy wcześni filozofowie greccy. Anaksymander rozumiał sprawę w bardziej uczony sposób. a ludzi od zwierząt innych gatunków. gdyż inaczej wyczerpałaby się. przemieniła się w ziemię. transformacji jednej rzeczy w drugą. lecz przez wyłanianie się przeciwieństw". że jeśli materia jest bezkresna. zatem . bezgranicznego chaosu. zimno i ciepło. koncepcja bezkresu zadziwia w tak wczesnej fazie myśli filozoficznej. miał zaawansowane poglądy kosmograficzne. otaczająca świat „jak kora otacza drzewo". musiało wpłynąć na wybór greckie przekonanie. poprzez wodę i powietrze aż po lotny ogień. jako najcięższa. a tamte otoczyły ją koncentrycznymi. Co powoduje ten proces? Powoduje go wieczny ruch. Ziemia. Anaksymander nie tylko sformułował ogólne prawo przekształcania się pierwotnej materii. lecz kolejne etapy świata wywodzi z przyjętej zasady. woda. jako proces przemiany. że jedno drugiemu płaci karą i pokutą za niesprawiedliwość w porządku czasu". Zewnętrzna ognista sfera. jak Tales. Nieograniczony rozrost przyrody wskazywał mu. Wydzieliły się na początku przeciwieństwa. która była na początku. że stawanie się odbywa się nie przez przemianę żywiołów. Ruch (był to znamienny pogląd hilozoistów) jest nieodłączny od materii. przez rozumowanie dochodził do tego. a niebiosa dookoła.oddzieliły się w procesie powstawania przyrody. POWSTANIE PRZYRODY. który wykonał mapę. Opis Anaksymandra jest pierwszą niemitologiczną kosmogonią. wyobrażał sobie zapewne rzecz w sposób najprostszy. aby mogła z niej powstawać przyroda. 17 . w to samo się też obraca przez zniszczenie według koniecznego prawa. Wynik rozumowania wydaje się śmiały. proces ten polega tedy na wyłanianiu się przeciwieństw. Jednakże nie była na owe czasy wyjątkowa. Przyroda powstaje z bezkresu . znalazła się pośrodku. dlaczego np. Ale na większą skalę zastosowania jego pomysłów filozoficznych do szczegółowych zagadnień przyrodoznawstwa dokonał dopiero uczeń jego. odrzucone siłą odśrodkową. ale także opisał szczegółowo. ziemia jest pośrodku. że i zasada przyrody musi być nieograniczona. ZMODYFIKOWANIE ZASADY PRZEZ ANAKSYMENESA. Lecz gdy tamten zasady bezkresnej rozmyślnie nie określił bliżej (zapewne w przekonaniu. może pod wpływem Wschodu. usiłował wytłumaczyć.ale w jaki sposób powstaje ? Jak odbywa się przekształcanie się materii? To było drugie wielkie zagadnienie Anaksymandra i innych filozofów z Miletu. która jest najgęstsza. gdy stała się samodzielna. Oto opis. Dlaczego właśnie powietrze? Bo ono jedno wśród wszystkich rodzajów materii zdawało się być ilościowo nieskończone. że dusza (objawiająca się jako tchnienie) nie jest z natury swej różna od powietrza. stworzył coś w rodzaju pierwotnej teorii descendencji. Tales. że wypełnia bezkres. jaką posiadamy: nie odwołuje się do bogów. że zasada bytu jest właśnie skończona i określona. że zasada jest bezgraniczna? Anaksymander mówił: Musi być bezgraniczna. Przebiega on według właściwego sobie prawa. Anaksymander zajmował się również. w jakim porządku odbywały się przekształcenia. który przez swą dążność do mechanicznego wyjaśnienia świata podobny jest do teorii tworzenia się systemu planetarnego. Należy to tak rozumieć: w pierwotnym bezkresie zawarte były wszelkie przeciwieństwa. Później zaś. Wczesna myśl grecka. Więc własności zasady ustalał nie na podstawie obserwacji. potworzyły ciała niebieskie. powietrze i wszystko inne. 4. Był. lecz na drodze dedukcji. obliczał odległość i wielkość gwiazd. jak się zdaje. Po drugie. a części jej. które głoszone były w dwadzieścia kilka wieków później. ten utożsamił ją z pewną określoną i znaną z doświadczenia materią: z powietrzem. Posługując się przyjętą przez siebie ogólną zasadą. Wydawało się. iż „przypuszczał. choć nie ma na to wyraźnych świadectw. coraz to lżejszymi i gorętszymi sferami. operowała pojęciem bezkresu i nieskończoności. dlaczego przyroda ma taką a nie inną postać. pierwszym Grekiem. zaczęła skłaniać się do twierdzenia. to jest też nieokreślona). Zajmował się też istotami organicznymi i wyprowadzając zwierzęta lądowe od morskich. Anaksymenes. poczynając od ziemi. nawet mitologiczne kosmogonie wywodziły świat z bezkresu. Powietrze zajęło w poglądach Anaksymenesa miejsce analogiczne do tego. 3. jaka zasada być musi. Anaksymander wyrażając myśl tę w swym poetyckim języku mówił. jakie woda zajmowała u Talesa. specjalnymi kwestiami z zakresu przyrodoznawstwa.

ZASTOSOWANIE ZASADY. Miał temperament raczej fizyka niż filozofa.gdy w ziemi dokonywają się zmiany dzięki rozgrzewaniu i ochładzaniu. Jeszcze za czasów Peryklesa Hippon z Samos uważał wraz z Talesem wodę za zasadę. a towarzyszą im ciała stałe. śnieg . a przez kondensowanie wiatrem. Tymi rozważaniami myśliciel grecki wszedł na drogę. gdy zgęszczone powietrze wprowadzane jest w ruch. Twierdził. podobnie jak pierwsi filozofowie przyrody. W tej dziedzinie zasady Anaksymenesa zawiodły. Trzecim wreszcie i zapewne głównym argumentem za tezą Anaksymenesa musiała być łatwa zmienność powietrza. ale też i siłę. WPŁYW FILOZOFÓW JOŃSKICH. HERAKLIT Po paru pokoleniach kosmologii jońskiej dojrzały nowe zagadnienia w filozofii i powstały nowe teorie.najbardziej gęstym i najzimniejszym. to znaczy. Gdy jest równomiernie rozproszone. trzęsienie ziemi . spędził życie w koloniach Azji Mniejszej.gdy marzną chmury pełne wilgoci. tj. pełen pesymizmu i niechęci do ludzi. gdy woda opadająca z chmur marznie. więcej niż ogólną teorią zajmował się szczegółowymi zastosowaniami. zbliżając i oddalając jego części. powoduje zgęszczanie i rozrzedzanie powietrza. Lata jego dojrzałości przypadają na przełomie VI i V w. nieodłączny od materii. Przez rozcieńczanie staje się ogniem. widoczne staje się przez rozrzedzanie i zgęszczanie się. był potomkiem najpierwszego efeskiego rodu. niż ją posunął naprzód. i ówczesny uczony obowiązany był wyjaśnić te zjawiska przed wszystkimi innymi. którą poszła nowożytna fizyka. Pochodził z Efezu. która go ożywia. przy dalszej kondensacji powstają chmury i woda. pozostało naczelnym zadaniem filozofii. ziemią i nawet kamieniem. a zagadnieniom dawały biegunowo przeciwne rozwiązania. ale i prymitywne ich rozwiązania. Przede wszystkim ruch. Odstąpiwszy wysoką godność dziedziczną bratu odsunął się od życia czynnego. HERAKLITA ŻYCIE I DZIEŁO. Gwiazdy są ciałami ognistymi. skoro zbudowane są z tej samej powietrznej materii i mogą przechodzić w inny stan skupienia. były zjawiska astronomiczne: te intrygowały swoją stałością. Jedną z tych teorii był wariabilizm. Po wtóre zaś. aby stanowiła nie tylko masę wszechświata. Przede wszystkim do zjawisk meteorologicznych: te bowiem zaciekawiały Greków więcej niż zjawiska ściśle fizykalne.gdy promienie słońca padają na zgęszczone powietrze. jak tamte niepokoiły zmiennością. lecz zastosowanie filozofii i niejako wypróbowanie jej zasad. początku czy zasady świata. Filozofia następnych generacji greckich wyrosła na podłożu pojęć i zagadnień stworzonych przez fizjologów jońskich. że powstały z niego wszystkie przedmioty. błyskawice . grad tworzy się. ciepło i zimno powodują zmiany w stanie powietrza. Anaksymenes rozważał również przyczyny. teorii tych było wiele. kamień zaś . Drugą dziedziną. zainicjowany przez Heraklita. że wiatry powstają. Anaksymenes zauważył związek między temperaturą a stanem skupienia materii. dane przez Jończyków. ale nie w tym leżał punkt ciężkości jego filozofii. tęcza . których istnienie objawia się w zaćmieniach. Wszechstronnie stosował swą teorię do wyjaśniania zjawisk. Wszakże nie tylko zagadnienia. Nie była to oddzielna nauka. że utrzymuje je przy życiu powietrze. W późniejszym zaś okresie starożytności stanowisko hilozoistyczne odnowili stoicy. znajdowały zwolenników w późniejszych czasach. Pogląd Anaksymenesa na zasadę świata nie zawiera nic szczególnego. Te fizykalne rozważania umocniły jeszcze przekonanie o jedności przyrody: wszystkie przedmioty stanowią jedność.gdy chmury zostają gwałtownie rozerwane przez wiatr.jeśli więc dusza utrzymuje ciała przy życiu. I w tym zakresie dokonał rzeczy godnych pamięci. Rozumiał. 18 . A łiilozoistyczny sposób myślenia wymagał od zasady. a Diogenes z Apolonii wraz z Anaksymenesem miał za zasadę powietrze. jest niewidzialne. potem wodą. ogień był dlań ciałem najgorętszym i najrzadszym. tu raczej cofnął wiedzę. chmurą. które powodują przemiany w przyrodzie. w dowolną inną postać materii. Znalezienie „arche". że Ziemia jest płaska jak stół. że powietrze może mieć różną gęstość. wtedy przyjmuje inny wygląd i przechodzi w inny stan skupienia. Anaksymenes tłumaczył tedy. pozwalająca względnie najłatwiej wyobrazić sobie. która również domagała się wytłumaczenia od ówczesnego filozofa. 5. od Anaksymandra był znów zależny poeta kosmogoniczny Ferekydes z Syros.

przenośny i eliptyczny. ta przetwarza się w chmury i wraca wreszcie do górnej ojczyzny jako ogień. Nie był składnikiem przyrody. bo „jesteśmy i nie jesteśmy zarazem". że do niej dodał własną doktrynę innego już pokroju. podobnie też wszelkie inne własności są względne. że się zmieniamy. . dobro i zło. prawdą jest tylko. Jego teoria ognia nie wybiega poza filozoficzny poziom Jończyków. że nie tylko snuł własne myśli. w porównaniu z filozofami przyrody. W nieustannym przepływie rzeczy zacierają się granice między przeciwieństwami.czegoś w świecie. Nie możemy powiedzieć. są wszędzie tylko ciągłe przejścia. rządzi zarówno człowiekiem jak wszechświatem. stoikom i sceptykom .rzeka. wyziewy jej tworzą wodę. Przemiany ognia odbywają się na dwóch drogach. lecz był on zawsze. bo już inne napłynęły w nią wody. Wprawdzie niekiedy rzeczy zdają się trwać. Natura jest ciągłą śmiercią i ciągłym rodzeniem się. że i wszechświatem rządzić musi rozum. Nie ma rzeczy o stałych własnościach.jak wnioskuje Heraklit .ale przez to właśnie istniało dlań coś stałego: zmienność. Jeśli „wiecznie żywy" ogień miał wyjątkowe miejsce w filozofii Heraklita. młodością a starością. boć nic nie jest stałe. Obrazem rzeczywistości jest również śmierć: „obawiamy się jednej śmierci.dzień i noc w osnowie swej są jednym i tym samym. Pierwotne jońskie zagadnienia straciły sens w filozofii Heraklita. a złoto na towary".dzięki kongenialnym późniejszym sprawozdawcom. Obserwował. pierwszy to z filozofów. uzyskał nazwę „ciemnego". zakres badań. 1. a tak samo sen i jawa.-Teoria zaprzeczająca istnieniu w przyrodzie czynników trwałych i bezwzględnych wcześnie tedy pojawiła się wśród filozofów. a one na ogień. kierunki są dwa. ta sama natura jest ciągle inna: „do tej samej rzeki wstępujemy i nie wstępujemy". Nie ma nigdzie wyraźnej granicy. lecz fazą wiecznej przemiany. Ta teoria powszechnej zmienności. ten „wariabilizm" powszechny jest najbardziej znanym poglądem Heraklita i otrzymał jego imię: nazywany jest heraklityzmem. 4. jest i będzie zawsze żywym ogniem". I znalazł. Dla dalszego rozwoju filozofii stanowiła rodzaj fermentu i pobudzała myślicieli do szukania . Jeśli zaważył w dziejach filozofii. że nic z tego. ZMIENNOŚĆ RZECZY. jest tylko stawanie się. „niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki". a już wielu śmierciom ulegliśmy". Człowiekiem rządzi rozum (logos). co niezmienne i bezwzględne. Już nie tylko obserwacja zewnętrznego świata. o którym wiadomo.wbrew niej . nie posiada własności stałych i bezwzględnych. był jakby równoważnikiem wszystkich rzeczy: ogień zamienia się na nie. że ze względu na swą lotną i zmienną naturę był typem i obrazem zmiennej rzeczywistości. Był umysłem usposobionym krytycznie i polemicznie. np. Z dzieła jego . że zasadniczą jej własnością jest zmienność. Jedno prawo rządzi wszystkimi przemianami. gdyż świat istnieje i przekształca się odwiecznie: „Wszechświata nie stworzył żaden bóg ani żaden człowiek. „dla duszy jest śmiercią stać się wodą. ono znów opadając skrapla się w wodę. Heraklit wytworzył doktrynę podobną do jońskiej. 3.Dzieło jego składało się z trzech traktatów: kosmologicznego. i on szukał „arche" i znalazł ją w innym jeszcze rodzaju materii: w ogniu. Rozważał bowiem nie tylko początek przyrody. między dniem a nocą. jak powiada tajemniczo brzmiący. stąd wniosek. ale trwanie ich jest złudzeniem. ale „droga w dół i w górę jest jedna". 2. nie ma bytu. powietrzem. a woda spływa na ziemię i wsiąka w nią. wedle którego dokonywa się przemiana. I więcej jeszcze: stały jest porządek. z młodości w starość. Powietrze Anaksymenesa pojęte było jako stały składnik. to dlatego. O początku świata nie było już mowy. ale i jej własności. nic nie trwa. Ogień staje się morzem. ale znów ziemia paruje. ale ogień Heraklita nie. Rozum jest nie specjalnie ludzką zdolnością. rozszerzył zatem. Obrazem rzeczywistości jest . z życia w śmierć. „podobnie jak towary na złoto.przechowało się stosunkowo dużo. co istnieje. bo przeszło 130 fragmentów. Wszystko było zmienne dla Heraklita . ziemią i znów z powrotem ogniem. politycznego i teologicznego. „Ogień według miary zapala się i gaśnie według miary". iż przeciwieństwa stanowią ich osnowę. że jesteśmy. ale prostą myśl wyrażający fragment Heraklita. Ona jest stałą własnością przyrody. to dlatego. lecz wciąż zmienia własności i przechodzi z przeciwieństwa w przeciwieństwo: z czuwania w sen. Wszystko płynie. jak u pierwszych Jończyków. choć zawiera jedną tylko z części składowych jego filozofii. Nie mogło być również mowy o stałym składniku przyrody. POGLĄDY. lecz siłą kosmiczną. człowiek ma w niej jedynie 19 . Więc . Taka jest dziwna natura rzeczy. podobnie młodość i starość. WZGLĘDNOŚĆ RZECZY. dla wody jest śmiercią stać się ziemią". „w dół" i „w górę": spływając z górnych swych siedzib ogień zmienia się w powietrze. lecz introspekcja stanowiła podłoże jego teorii. OGIEŃ JAKO ZASADA ŚWIATA. ROZUMNOŚĆ ŚWIATA. Przekonanie o zmienności i ciągłości zjawisk doprowadziło tedy Heraklita do relatywizmu. Za sposób wyrażania swych myśli. życie i śmierć. ale także zwalczał cudze.

REFLEKSJE EPISTEMOLOGICZNE i ETYCZNE. ROZWÓJ SZKOŁY. rozwinął ją w teorię bytu i poznania. trzecie jej broniło. boskim. Ośrodkiem jej było italskie miasto Elea. którą utworzyli jej epigoni. PARMENIDES I SZKOŁA ELEJSKA Jednocześnie mniej więcej z filozofią Heraklita wytworzyła się w Grecji doktryna biegunowo przeciwna. I pozostawił refleksje epistemologiczne i etyczne. że „rozbieżne czynniki łączą się i powstaje z nich najpiękniejsza harmonia". iż . dysonansów świata Heraklit nie lękał się. a na starość osiadł w mieście 20 . uświadamiał sobie jej charakter. Jonia stała się prowincją perską. 1) Poprzednikiem szkoły był Ksenofanes. rzec można. Widział. „Jeden wart tyle. ZNACZENIE HERAKLITA. A jest jego czynnikiem najdoskonalszym. Wyszedł ze środowiska filozofów jońskich i stanowił łącznik między szkołą jońską a elejska. postać. Ta właśnie zaprzeczała zmienności świata i w stałości widziała naczelną cechę bytu. rozbieżności. Heraklit był pierwszym między filozofami. w porównaniu z nim Jończycy wydają się naiwni. w czwartym się wyrodziła. Wprawdzie w zjawiskach widoczne są same dysharmonie. i przyrodę rozumiał przez analogię do własnych przeżyć.i skarży się. gdy chory. Że właśnie on to uczynił. Zastanawiał się nad własną pracą badawczą. jak to czynili współcześni mu eleaci. Wprawdzie wszędzie w świecie panuje rozłam i spór.. którzy mają dusze barbarzyńców". Heraklit był zapewne pierwszym filozofem. to także drugi i trzeci. ciepło nad zimno. że zło czyni dobro przyjemnym. Pochodził z wschodnich kolonii jońskich.„szukał samego siebie". że przeciwieństwa uzupełniają się wzajem i że bez nich rzeczywistość nie jest możliwa. jaką Heraklit wprowadził do filozofii. do Wielkiej Grecji. pochodziło zapewne stąd. Rozum. lecz w zachodnich koloniach greckich.udział. dożył pono stu lat. a którego słuchaczem był Platon. Przetrwała cały pierwszy okres filozofii greckiej. a jeśli wliczyć szkołę megarejską. który mówił o rozumie działającym we wszechświecie. 4) W szkole megarejskiej dialektyka stała się celem dla siebie i przekształciła w erystykę. był pierwszym filozofem. stąd zwana jest filozofią eleatów. Ponadto był tym. relatywizm i zainteresowania humanistyczne rozwinęli sofiści. ale zarazem kult jednostki wyższej. który rozmyślał nad sobą. za młodu walczył z Persami. wyemigrował na Zachód. Na tle rozważań teologicznych powziął swą doktrynę. Wydała cztery pokolenia: pierwsze przygotowało. który skierował refleksję ku zagadnieniom humanistycznym i wprowadził do filozofii czynnik introspekcyjny. teorię ognia i rozumu kosmicznego odnowili stoicy. jaka przechowała się w filozofii europejskiej. jeśli jest najlepszy". Znał. Rozumność świata okupuje jego zmienność i zawarte w nim przeciwieństwa. wojna „jest ojcem i królem wszechrzeczy". Etyczne jego aforyzmy były dziełem innego już ducha niż aforyzmy siedmiu mędrców: przejawia się w nich kult prawa. gdy w 545 r. dwa typy moralności: przeciętną i wyższa. To poczucie panujących wszędzie przeciwieństw było wspólnym motywem fizyki i etyki Heraklita. który głosił wariabilizm w jeszcze skrajniejszej postaci. a głód każe cenić nadmiar. drugie wytworzyło naukę eleatów. mędrzec zaś wie. 2) Doktrynie tej Parmenides dał filozoficzną . Heraklit oddziałał również pośrednio na dalsze generacje: Platon przejął dla realnego (ale tylko dla realnego) świata wariabilizm. POPRZEDNIK: KSENOFANES.jak sam mówił . który miał zainteresowania humanisty. Filozofia elejska nie miała licznych zwolenników. Urodzony zapewne w 580 r. Zaważył w dziejach filozofii głównie przez dwie teorie: 1) powszechnej zmienności (z którą łączyła się teoria powszechnej względności) oraz 2) przez teorię rozumności świata (logos. Wiódł życie wędrownego rapsoda. r NASTĘPCY. 5. Tych przeciwieństw. ale „harmonia ukryta wyższa jest od widocznej". Właściwym twórcą jej był Parmenides z Elei na przełomie VI i V w. środki i cele. zwłaszcza Protagoras. co dziesięć tysięcy. 3) Zenon wysubtelnił metodę dialektyczną wprowadzoną przez Parmenidesa i stosował ją do obrony jego doktryn. ale miała ich stale przez szereg pokoleń. moralność tłumu i moralność mędrca. Tłum przekłada zdrowie nad chorobę. To bodaj najdawniejsza refleksja z krytyki poznania. że przeciwieństwa są potrzebne. Myśl o rozumności świata była (obok myśli o jego zmienności) drugą potężną koncepcją. Krytycznie zapatrywał się na poznanie zmysłowe: „Złymi świadkami są oczy i uszy ludziom. a nie tylko nad przyrodą. ale rozum rządzący światem sprawia. o którym mówił. rozum kosmiczny). Powstała już nie na Wschodzie. jest wieczny jak świat: jest jego czynnikiem nieodłącznym. Uczniem Heraklita był Kratylos. gdy mu zimno i smutno. radość nad smutek .

tkwił nie od razu uświadomiony antagonizm jedności i mnogości: boć zasadę świata przyjmowano jedną. tymczasem świat ulega ciągłym przemianom. że prawda objawia się jedynie stopniowo. że zasada świata jest jedna. Ksenofanes z filozofii Jończyków wysunął na czoło myśl o jedności. ale próbował również pozytywnie orzec. to konie malowałyby postacie bogów podobne do koni i takież ciała im dawały. że jest. kładł nacisk na zawarte w nich przeciwieństwa. ale . polegał na samej tylko (jak się dziś mówi) „ontologicznej zasadzie tożsamości". nic dziwnego. cały myśleniem. nie potrzebuje więc akcji bóstwa z zewnątrz. że „zawsze pozostaje w tym samym miejscu. Parmenides jej nie zaprzeczał. że „bez trudu siłą ducha wywija światem": były to myśli. I nie wolno mu przypisywać różnorodnych i zmiennych własności. jak nauka o niematerialności. słuchał Ksenofanesa. Żył współcześnie z Heraklitem. że przeciwieństwa wykluczają się wzajem. cały słuchaniem". ale zupełnie niepoetyczne. Jednakże nie przyroda była właściwym przedmiotem jego zainteresowań. Był głównie poetą. że przyroda nieustannie zmienia własności. że i bóstwo jest jedno. Było to zgodne z duchem pierwotnej hilozoistycznej filozofii. jakie wydała Grecja. O bóstwie zaś nauczał. Mówił tedy. W związku zapewne z przekonaniem Jończyków. że jest „cały patrzeniem. 480 . co jest. że staje się. A „gdyby byki i konie. W pierwszych teoriach filozoficznych. nie mógł mu przyznać racji.Elei. Punkt wyjścia rozważań Parmenidesa o bycie był niezmiernie prosty. Ale gdy Heraklit wnosił stąd. że bogowie ich są czarni i płaskonosi. a niebytu nie ma". Heraklit mówił. Był przekonany. A tak właśnie czynią ludzie: „Mniemają śmiertelni. twórcą poezji etyczno-religijnej treści. kto by ją znał o bogach i o tych wszytkich rzeczach. 1. że tylko to. głos. Według tradycji. Sam Ksenofanes rozumiał zapewne bóstwo raczej w myśl późniejszych panteistów niż teistów. że są one tylko prawdopodobne. Polegał na jednej tautologicznie brzmiącej tezie: „Trzeba z konieczności powiedzieć i myśleć. Tkwił w nich również antagonizm między trwałością i zmiennością: bo zasadę świata miano za niezmienną. lecz bóstwo.470 napisał swe dzieło filozoficzne. że jest jedno. Czyli. z których wyrosły z czasem doktryny teologiczne. Pierwsi filozofowie jońscy nie rozwikłali tych przeciwieństw. jak ludzie. że nie są prawdziwym obrazem bytu. analogiczną do teorii Jończyków: uważał mianowicie ziemię za zasadę przyrody. nie ruszając się nigdzie". którzy doszli do rozbieżnych wyników. chłoszczący satyrą błędy i przesądy. o którym posiadamy parę jego refleksji. to znaczy. TEORIA BYTU. i lwy posiadały ręce i mogły nimi malować i dzieła tworzyć. mówił. Był to umysł przede wszystkim krytyczny. „Etiopowie twierdzą. kształt. o których mówię". Urodził się w Elei i tam mieszkał. mając już nieco przygotowany teren przez Ksenofanesa. Wytworzył nawet własną teorię. że bogowie są urodzeni i mają strój. Do tej myśli nawiązał Parmenides i wysnuł z niej wielką doktrynę filozoficzną. 500. że są niebieskoocy i rudowłosi". twierdził. Parmenides zaś. ale też i sprawa poznania. Pochodząc z Jonii. co może przestać być. a Trakowie. a byki podobne do byków. która porusza go i kieruje nim. Byłoby nadużywaniem wyrazu nazywać przedmioty obserwowane w przyrodzie „bytem". TEZA NACZELNA. wierszowane. takie dając im kształty. Krytyczną i polemiczną postawę wywoływały w Ksenofanesie nie tylko sprawy religijne. Zwalczał politeizm i antropomorfizm. zajął stanowisko wręcz przeciwne. Parmenides przyznawał mu rację. ŻYCIE PARMENIDESA. Parmenides pragnął rozproszyć te nieporozumienia i pojęcie bytu uczynił przedmiotem swych rozważań. Koło r. znał filozofię Jończyków. założonym podówczas przez emigrantów. jego wiek męski przypadał około r. że mógł powziąć wątpliwości co do pewności tych wyników. czym jest Bóg. przyznawał.wyciągał stąd konsekwencję: o niczym w przyrodzie nie można rzec. to nie było nikogo i nie będzie. 2. jak oni". więc jeśli zjawiska pełne są przeciwieństw. że przeciwieństwa tkwią w naturze samego bytu. POGLĄDY. Charakterystyka zjawisk dana przez Heraklita była niewątpliwie trafna. boć nie jest bytem. istnieje. niezmienności i wszechmocy Boga. lecz tylko. świat posiada boską siłę w sobie. 21 . Po kilku pokoleniach filozofów. był pono osobistym uczniem Anaksymandra. Miał być jedną z najczcigodniejszych postaci w dziejach filozofii greckiej. raczej jako czynnik wewnętrzny świata niż jako pozaświatową potęgę. Bo byt jest. a świat składa się z mnogości rzeczy. ale napisał również filozoficzne dzieło O przyrodzie. Natomiast w następnych pokoleniach podzieliły się stanowiska: Heraklit widział w rzeczach jedynie różnorodność i zmienność. że przeciwieństwa są zawarte w zjawiskach. a nawet mówił: „Co się tyczy prawdy. jakie dany gatunek właśnie posiada".

Parmenides zaś drogą czystego rozumowania doszedł do innych wyników. Był prototypem tych filozofów. Parmenides był. a trwałość wyklucza zmianę. bo części bytu nie będąc już bytem musiałyby być niebytem. 4. ale nie były to już. A że doświadczenie niepodobne było do Parmenideiskiego bytu. I nieraz potem w dalszym rozwoju filozofia wpadała w błąd eleatów. które Heraklit umiał trafnie opisać i uogólnić. między wiedzą rozumową a wiedzą o faktach została zerwana. jest ciągły. co wypowiada się w myśli". o którym inni filozofowie greccy. Byt nie ma początku: bo z czegóż miał powstać? Tylko z niebytu . i całą wiedzę wywodził z założonych a priori przesłanek ogólnych. że w badaniu rzeczywistości. Więc byt jest stały i jeden. w jego rozumieniu. dla której nie ma początku. że trafnie pojmiemy rzeczywistość. upraszczający nadmiernie zagadnienia. którego filozofia Heraklita nie posiadała. I przez to jego filozofia jedności . które był wyróżnił. o którym rozmyślali Jończycy i o którym Heraklit twierdził. że wyniki rozumowania. Zdania te. Ale czy byt. które wskażą. bo mógłby zmienić się tylko na niebyt. jest przeciwieństwem stawania się i mnogości. Pierwszego twierdzenia. „Słowami jest tylko to. o ile sądzić możemy. Parmenides nie przyjmował jako pewnik. jakie daje dedukcja. dla których ruch był nieodłączny od rzeczy. boć nie znajdujesz myśli bez czegoś istniejącego. poznanie zaś zmysłowe uważał za niewiarogodne. Parmenides był w jawnej niezgodzie. czy i jak rzeczywistość sprawdza postulaty. Dalej. to ten sam byt materialny. Wyniki Parmenidesa odbiegły tedy od doświadczenia i uczyniły koniecznym odróżnienie bytu od zjawisk. jest niepodzielny. Postępowanie jego poniekąd odpowiadało naturalnym skłonnościom umysłu: jedność i stałość jest potrzebą umysłu. że byt jest. Na związek myśli r bytu został tu po raz pierwszy położony nacisk. gdyż dawało zupełnie odmienny obraz świata. bo każda przerwa byłaby niebytem. „słowa pewne" i „myśli o prawdzie". Upojony tym poczuciem konieczności. zakończony we wszystkich kierunkach. nie uwzględnił. jest niebytem. Teoria Heraklita była w zgodzie z doświadczeniem.Ale z prostej tej zasady Parmenides wywnioskował bardzo wiele: wywnioskował wszystkie własności bytu. 3. Mniemał.oprócz postulatów potrzebna jest znajomość faktów. uznawał tylko myślowe. byt i niebyt. że jest zmienny i różnorodny? Czy nie jest raczej jakiś byt inny. co śmiertelni ustanowili w swym języku w przekonaniu. stało mu się podstawą do wszelkich dalszych twierdzeń z teorii bytu. wypowiedziane z okazji teorii bytu. jednolite i ciągłe. omówił je nawet szczegółowo w drugiej części swego poematu. Argumentował tak: Skąd wiemy. tak odmienny wypowiadali pogląd. ani wypowiedzieć". abstrakcyjny. Było to zerwanie z hilozoizmem Jończyków. METODA DEDUKCYJNA.nosiła w sobie zaczątek dualizmu. Zaufał wyłącznie tylko rozumowi i dedukcji. Były wypowiedzeniem właściwego Grekom poglądu na naturę umysłu: że ma on naturę bierną i może tylko odtwarzać „coś istniejącego". jednakże stworzył najniebezpieczniejszy precedens. Z dwóch rodzajów poznania. jest nieruchomy i w ogóle niezmienny. a niebytu nie ma. Znał zjawiska z ich zmiennością i różnorodnością. opierający się na danych zmysłowych. a nie zjawiska. podobny do kuli. Tego brzemiennego w skutki rozróżnienia on sam wyraźnie nie sformułował. bo to. a przez to postulatem badania. że mówią prawdę: stawanie się i ginięcie. że byt jest ograniczony. zmiana miejsca i świecącej barwy". jest więc wieczny. gdy abstrahując od zmienności i różnorodności zjawisk zwrócimy uwagę na jej podłoże proste i niezmienne. nie ma w sobie różnic. pozaświatowy ? Takie rozróżnienie' obce było epoce Parmenidesa. Za to po raz pierwszy świadomie i systematycznie zastosował rozumowanie dedukcyjne. na którym oparł swą ontologię. Nie może też mieć końca. Operując jedynie pojęciami wytworzył sobie przekonanie. były też niemałej doniosłości dla teorii poznania.a niebytu nie ma. że byt ma cechę trwałości. dla tej samej racji. iż „niebytu nie ma"? Bo o niebycie niepodobna w ogóle myśleć: „niebytu nie można ani poznać. ze zmysłowym obrazem świata. ale 22 . Miał na myśli ten sam byt materialny. lecz usiłował uzasadnić je epistemologicznie. dają właściwy obraz bytu. wielkim myślicielem. lecz jedynie „ludzkie złudne mniemania". Myśl wówczas nie wybiegła jeszcze poza świat i materię. PODSTAWA EPISTEMOLOGICZNA. Wynika to choćby z twierdzenia Parmenidesa. Tautologiczne twierdzenie. o którym mówił Parmenides. której myśl dotyczy. Natomiast ten archaiczny myśliciel. co różne od bytu. ale faktycznie przeprowadził. Z faktami doświadczenia. niematerialny. „Ta sama rzecz jest i jest myślana". którzy odrzucili doświadczenie jako źródło poznania. przeto łączność między bytem a doświadczeniem. zaufał jej wyłącznie. „tym samym jest myśl i rzecz. Dlaczego? Gdyż między myślą a bytem zachodzi związek najściślejszy.jakkolwiek to wydaje się paradoksalne . jakkolwiek mogło wydawać się oczywiste.

mianowicie Arystoteles. 4) niezmienny. 490 a 430. lecz spoczywa w powietrzu i nie przebiega żadnej przestrzeni.niezróżnicowanie pojęć ze związku dwóch rzeczy uczyniło ich tożsamość. 2) nieskończony również przestrzennie. Empedoklesa i Anaksagorasa.panowała skłonność do pojmowania myśli jako intuicji. którą przedmiot ma przejść. Od spostrzeżeń myśl wyraźnie odróżniał: „Nie poddawaj się przyzwyczajeniu i nie daj się powodować wzrokowi. jako admirał floty samijskiej zwyciężył w r. ACHILLES. 2. Nie. Tzw. o których ci rzekłem". lecz spoczywa. Lecąca strzała w chwili teraźniejszej nie porusza się. z myśli robiącego materialne odbicie bytu. lecz jako konkretne. Dzieło jego O przyrodzie. lecz filozofującym żołnierzem. SZKOŁA PARMENIDESA: A) MELISSOS był z wszystkich uczniów najbliższy Parmenidesowi. Bytowi przypisywał pięciorakie własności: jest 1) wieczny. potem połowę drogi pozostałej. jeśli ten choć cokolwiek go wyprzedzi. pisane schematyczną prozą w formie pytań i odpowiedzi. dialektyczną metodą filozofowania. DYCHOTOMIA. wszelkiej mnogości i wszelkiej zmiany. Pierwsi historycy greccy. Stanowił już inny typ filozofa niż jego poprzednicy: był apologetą i polemistą. stało się później wzorem dla formy dialogowej. 441 440 Ateńczyków. ale utożsamiał byt z myślą.tak bogatego w skutki rozróżnienia poznania zmysłowego! myślowego. Parmenides utożsamił myśl i byt. Argumenty Zenona przeciw ruchowi są cztery: 1. B) ZENON z ELEI był najwybitniejszym i najsamodzielniejszym z następców Parmenidesa. które wydało już nowego pokroju filozofów przyrody. myśl nie była przez wczesnych Greków utożsamiana z procesem rozumowania. ZNACZENIE PARMENIDESA. i tak samo jest w każdej innej chwili. jako pewnego rodzaju oglądania i dotykania rzeczywistości przez umysł.niemniej poglądy Parmenidesa nie wymagały tej konsekwencji). 5) nie doznający bólu ani cierpienia. bo sprzeczność. myślą rozsądź sporne dociekania. nie była jeszcze rozróżniona dyskursywna i intuicyjna postać myśli. zawsze musi przejść nieskończoną ilość odcinków. i tak będzie zawsze. Bronił eleackiej jedności i niezmienności bytu. co rzeczywiście istnieje. gdy znajduje się w ruchu i ma przebyć jakąś drogę. a tego w skończonym przeciągu czasu dokonać niepodobna. w ten sposób. Achilles nie dogoni żółwia. Próżno by jednak było w tym utożsamieniu bytu i myśli doszukiwać się idealizmu. że wykazywał niemożliwość. w treści swej nie jest różna od tego. Od mistrza swego odbiegał tedy w paru punktach: 1) przyjmował przestrzenną nieskończoność bytu (widocznie zauważył analogię czasu i przestrzeni . jak zaświadcza Arystoteles. 2) uznawał optymistycznie doskonałość bytu. a nie spostrzeżeniami i wyobrażeniami. Sens twierdzeń Parmenidesa był prostszy: myśl. Nie był filozofem z zawodu. Gorgia. że spostrzeżenia ludzkie ulegają złudzeniom i wyobrażenia pełne są błędów. STRZAŁA. 3. na drodze samego tylko zestawiania pojęć. więc strzała nie może posuwać się naprzód w powietrzu. O życiu jego i charakterze nic prawie nie wiadomo. wykazywania. ale bronił na drodze pośredniej i negatywnej. Tzw. Najszybszy biegacz nigdy nie dogoni najwolniejszego. Twierdzenie Parmenidesa o tożsamości bytu i myśli było zresztą mniej paradoksalne. ruch więc jest niemożliwy. Wydoskonalił sztukę prowadzenia sporów. mniej zajętym zdobywaniem nowych prawd niż bronieniem prawd zdobytych i zwalczaniem przeciwników. Dokonał tedy . szumiącemu słuchowi i językowi. bo to chyba oznacza ów brak bólu i cierpienia. Xenophane. czyniącego z bytu myśl. który nie umie patrzeć. Ale czas składa się z chwil. i mogły przez to łatwiej być utożsamione z konkretnym bytem. specjalnie zaś atakował najprostszą formę zmiany: ruch. surowo ocenili jego nieco dyletancką filozofię. lecz raczej przeciwnie . ten zaś posunął się naprzód. Przedmiot. Myśli były pojmowane nie jako abstrakcyjne. Żył prawdopodobnie między r. Tzw. prawdy własnej i zwłaszcza cudzego fałszu: był przez to twórcą dialektyki. 3) jedyny. W procesie różnicowania władz umysłowych był to etap pierwszy i zapewne najważniejszy. znanej pod tytułem: De Melisso. Wraz z uformowaną przez się szkołą elejską Parmenides zaważył w dziejach filozofii przede wszystkim: 1) naczelną teorią jedności i niezmienności bytu. Wiemy o niej stosunkowo dużo dzięki przechowanej rozprawie nieznanego greckiego historyka filozofii. niż się wydaje dziś. gdy nie jest w błędzie. albo też materializmu. 3) odróżnieniem myśli od postrzegania i 4) dedukcyjną. Jakkolwiek tedy mała jest droga. 2) poglądem na nierozerwalność bytu i myśli. musi przebyć najpierw połowę tej drogi. należał do tego pokolenia.mniej więcej jednocześnie z Heraklitem . z którego wyszedł goniony. czyli nieskończony w czasie. potem połowę reszty i tak w nieskończoność. Goniący bowiem musi dojść najpierw do miejsca. 23 . choć przecież widział.

zatem byt jest pozbawiony wielkości. z drugiej strony. a cztery odstępy B-B. ale już w V w. takimi zaś wielkościami są czas i przestrzeń oraz ruch. lecz jego względność. a w r. Punkty i momenty można tylko całkować. części skończonych i nieskończonych. mniejsza i większa. a są dość podobne między sobą. Były też początkiem dociekań nad wielkościami ciągłymi: czasem. wśród drugich . ale znaleźli się w obu wielkich grupach filozoficznych tego okresu: zarówno wśród sofistów. C) W następnej po Zenonie generacji zwolennicy filozofii eleackiej nie tworzyli już oddzielnej grupy. że byt nie ma wielkości i że zarazem jest nieskończenie wielki. więc mnogość jest sprzeczna i nie może istnieć. którego czynnikami są czas i przestrzeń.n. czas nie jest sumą momentów. Trudność ta dotyczy nie tylko ruchu i mnogości. gdy zaś podział dojdzie do części nie posiadających wielkości. Przestrzeń nie jest sumą punktów. są pozbawione wielkości. który żył w granicach między 483 a 375 r. Ale trudność tkwi głębiej: chodzi w argumentach Zenona o sprawę zasadniczą: o stosunek wielkości skończonych i nieskończonych. Tzw. Że zaś szybkość przedmiotów jest jednocześnie różna. C pierwszy jest nieruchomy. co ma charakter ciągły. przestrzenią. Paradoksy Zenona pochodzą stąd. wydaje dźwięk. Ale jeśli części są pozbawione wielkości. nie powinien więc wydać go i worek ziarna. gdy ma się do czynienia z wielkościami ciągłymi. nad stosunkiem całości i części. GORGIASZ z Leontinoi na Sycylii. B. W związku ze sprawą mnogości był również argument Zenona przeciw poznaniu zmysłowemu. podzielny zaś jest. Trudność tego stosunku występuje na jaw. ruchem. Szybkość. jak i wśród uczniów Sokratesa. udowadnia on nie to. STADION. bo skądże ma wydawać dźwięk całość. to C minęło dwa odstępy A-A. Ale ci następcy Parmenidesa odbiegali coraz dalej od pozytywnych badań mistrza nad naturą prawdziwego bytu.tzw. p. ale nie sumować. co zamierza: nie sprzeczność ruchu. więc przeszło pewną drogę i jednocześnie drogę dwukrotnie większą. to jest podzielny. ale też czasu. zawsze otrzymamy części posiadające wielkość. pozostałe zaś w ruchu. to jest sprzeczny i nie może istnieć. Grecy (specjalnie Arystoteles) mniemali. ich poczynania dialektyczne były już tylko negatywne. która jest jednocześnie taka i nie taka. części nie mogą być bez wielkości. Ziarno rzucone na ziemię nie wydaje dźwięku. jeden z nich ma treść następującą: Jeżeli byt stanowi mnogość. I AAAA BBBB CCCC II AAAA BBBB CCCC Argumentów Zenona przeciw mnogości jest parę. wynika. gdy zbiory te z układu I przeszły w układ II. szkoła megarejska. Byt składa się z tych części. A to istotnie jest niemożliwe. w zależności od tego. W tym leży poważne znaczenie tych niepoważnie wyglądających argumentów. Całkowanie nieprędko zostało wynalezione. że operując nieciągłymi częściami chciał z nich odtworzyć wielkości ciągłe. trudności podniesione w paradoksach Zenona wskazały na odmienną naturę wielkości ciągłych i stały się bodźcem do zbadania ciągłości. Ale. ruch nie jest sumą prostych przejść od punktu do punktu: to był wynik rozważań Zenona. wysypany na ziemię. Przy założeniu zatem. że czas jest tak samo nieskończenie podzielny jak przestrzeń i że ich części odpowiadają sobie. to i suma ich także. z jaką przedmioty poruszają się. 427 bawił jako 24 . Inne natomiast argumenty przeciw ruchowi i mnogości mają wspólny charakter i skierowane są przeciw tej samej trudności. a więc jest nieskończenie wielki.4. jako niepodzielne. dopóki części jego posiadają wielkość. jeśli nie wydaje go żadna z części ? Tymczasem worek ziarna. przestrzeni i wszystkiego. że byt jest mnogością. to widać na takim przykładzie: z trzech zbiorów ciał A. czyli byt składa się z nieskończonej ilości takich części. więc choć dzielilibyśmy byt w nieskończoność. jest jednocześnie taka i inna. jeśli zaś ruch dokonywa się z szybkością. na które daje się dzielić. które ciągłość czyni podzielnymi w nieskończoność. wśród pierwszych kontynuatorem eleatów był zwłaszcza Gorgiasz. wtedy podzielność skończy się. te zaś części. iż rozwiązują trudność tkwiącą w rozumowaniach Zenona wskazując. Wśród tych argumentów Zenona jeden zajmuje oddzielne miejsce: to 4. bo nie wytworzyłaby się z nich całość posiadająca wielkość. argument przeciw ruchowi.e. względem jakich innych przedmiotów jest rozważana..

że wszystkiego można dowieść. jak Bayle. co przezeń oznaczone: jakże można komunikować słowami przedstawienie barwy. chwiejności terminów (łysina). 307. zarówno filozofowie epoki klasycznej jak hellenistycznej. twierdził. to nie byłoby poznawalne. że znak jest różny od tego. Hamilton. Szkoła jego zwana była erystyczną. W takich sofizmatach megarejczycy byli uczniami Zenona. 3) Łysina: kto straci jeden włos. tam je wytwarzała. EMPEDOKLES 25 . Najbardziej znane z nich przypisywane są nie Euklidesowi już. Kant. sofista i literat. Nie przypadek. to posiadasz. Doktryna eleatów wywarła wpływ i poza szkołą. a zwłaszcza od Zenona. że istnieje tylko jedność. gdzie zaś ich nie było. 2) gdyby nawet było coś. nie staje się jeszcze łysym. polegające na tym. Najoryginalniejsze było uzasadnienie ostatniej tezy. to nie mogłoby być przedmiotem porozumienia między ludźmi. zmarły w r. np. Dialektyka weszła w krew filozofii greckiej: posługiwali się nią zarówno sofiści jak Platon. a po trosze i jako filozof. który chce pokazać. ale gdy zasłonięty stanął przed nią. Me-garejczycy specjalnie w dziedzinie językowo-logicznej znaleźli zagadnienia dziś jeszcze żywe. Niektóre z antynomii megarejskich zasługują jednakże na uwagę i pamięć: formułują one. sofizmat „łysina" ma ten sam nerw argumentacji. 2) Elektra: o Orestesie Elektra wie. że jest jej bratem. Nie znaczy to wszakże. Renouvier. Filozofia ta była tego rodzaju. istotne trudności logiczne lub semantyczne. A jednak były poważnie rozważane w starożytności. lecz dźwięki? Tezy Gorgiasza wyglądają na żart retora. Mili. tj. Russell. drugi włos utracony też nie stanowi łysiny. gdyż zaszczepił w niej erystykę. więc posiadasz rogi. iż skończyła się ona negatywną polemiką. W filozofii swej był bliski eleatom. co argument o „worku ziarna". Bergson. Stilpon. Tezy te brzmią: 1) nie ma nic. nic nie jest możliwe). że nic nie ma i że niczego nie można poznać ani innemu zakomunikować. co wie. uzasadniane w sposób wyraźnie zależny od eleatów. Eubulidesowi: 1) Kłamca: jeżeli kłamca mówi. kto może. Odkrywał trudności logiczne. Descartes. Intencja paradoksów Gorgiasza była zupełnie ta sama. Później naukę o niezmienności bytu przejął Platon dla swej teorii idei. że zaprzeczając wszelkiej różnorodności nie mogła rozbudowywać swych poglądów. Natomiast w dziedzinie spraw formalnych zarówno eleaci. antynomie Eubulidesa dotyczyły spraw takich. co Zenona. Jeden z późniejszych członków szkoły. aby Gorgiasz był na serio przekonany. kunszt prowadzenia sporów i przekonywania przeciwnika bez względu na to. Anaksagoras i atomiści utworzyli swe systemy dla uzgodnienia jego nauki z faktami doświadczenia. Pod wpływem Parmenidesa późniejsza filozofia przyrody zaczęła pojmować materię jako bezwładną. Hegel. lecz uczniowi jego. ale łączyły go z Sokratesem stosunki raczej osobiste niż filozoficzne. Leibniz. a pod wpływem Zenona jako nieskończenie podzielną. D) SZKOŁA MEGAREJSKA. kiedyż zaczyna się łysina? 4) Rogacz: rogów nie zgubiłeś. Zresztą operowała tymi samymi sposobami. mogła natomiast atakować poglądy cudze. Empedokles. że kłamie. Herbart. pośrednio oddziałała na całą filozofię grecką. potem zaś działał jako retor. jak ich megarejscy następcy dotarli do istotnych zagadnień i trudności. gdzie słuszność. Ignorowanie zaś doświadczenia musiało mieć ten skutek. erystyką i zestawianiem sofizmatów. Duch eleatów żył i w późniejszych generacjach w szkole megarejskiej: Diodor Kronos. Argumenty Zenona aż do czasów najnowszych zachowały swą pobudzającą moc i były dyskutowane przez najwybitniejszych filozofów. co dialektyką Zenona: tropiła sprzeczności i antynomie. Erystyka była dialektyką zdeprawowaną przez to.poseł swego miasta w Atenach. Elektra nie wie tego. który około 320 r. dodał jeszcze nowe argumenty przeciw ruchowi. stanowi łącznik jej ze szkołami sceptyków oraz stoików. pierwotnie uprawiał filozofię przyrody w duchu Empedoklesa. a czegoś nie zgubił. skoro ucho słyszy nie barwy. Parmenides wziął górę nad Heraklitem. przeważnie w formie przykładowej. że skupiło zainteresowania dokoła kwestii formalnych. nauczał w Atenach. WPŁYW DALSZY. to zarazem kłamie i mówi prawdę. co istnieje. jak ograniczenie zakresu podstawień (kłamca). lecz natura eleackiej filozofii spowodowała. Z pisma jego O przyrodzie przechowały się tylko trzy tezy nihilistyczne i sceptyczne. i na tym polu wyładowała się energia umysłowa jej zwolenników. Szkoła megarejska była założona przez Euklidesa. że utraciła swój cel: szukanie prawdy. wieloznaczności znaku negacji (rogacz). istoty funkcji intencjonalnej (Elektra). a niech je rozwiąże. Należał on do najbliższego Sokratesowi grona. 3) gdyby nawet było poznawalne. Np. słynny z polemiki przeciw istnieniu możliwości (poza tym.

to znaczyłoby dla nich pytać: dlaczego zmienia się to. Zaczął bowiem szukać prostych składników materii i może być uważany za twórcę pojęcia pierwiastka. Pytać. przebywał na Sycylii i w Wielkiej Grecji. Był słuchaczem Parmenidesa i próbował idee e l e a c k i e zaszczepić jońskiej tradycji. Pierwszy to był Doryjczyk w dziejach filozofii.powietrze. Ksenofanes i inni . co pomieszane". zdradzało raczej stylem swym niż treścią. POGLĄDY. II . pokrewną filozofii Jończyków. znał już zachodnie szkoły filozoficzne. Bo niezmienne składniki mogą się łączyć i rozłączać. które podziwiały jego cuda. godził postulaty jednego z faktami doświadczenia opisanymi przez drugiego. i przejść do pluralizmu. Przez taki kompromis godził stanowisko Parmenidesa ze stanowiskiem Heraklita. Były to cztery najbardziej rozpowszechnione w przyrodzie rodzaje ciał. ani nie jest końcem niszcząca śmierć. natomiast dla wytłumaczenia przemian dokonujących się w zjawiskach porzucały przekonanie o jedności bytu. jednakże zawierały w zaczątkowej postaci zasadnicze myśli chemii. Wprawdzie z dotychczasowych fizyków każdy uznawał tylko po jednym rodzaju materii. Składniki. Anaksymenes . Ale stosował ją tylko do prostych składników rzeczy. kapłanem. tak też z niewielu żywiołów powstają różnorodne rzeczy. był czczony i wielbiony przez tłumy. połączył te różne opinie i przyjął cztery składniki: wodę. Empedokles pochodził z Agrygentu (obecnego Girgenti). elejską i Pitagorejską. zginęło". Prób było kilka. W doborze ich miał drogę wskazaną przez poprzedników. 1. czyli cztery rodzaje materii. Tę myśl Parmenidesa Empedokles uważał za pewnik. potrafił uzgodnić je ze zjawiskami i uczynić zastosowalnym w przyrodoznawstwie. DZIEŁO Empedoklesa. jak dokonywają się zmiany. kość jest zaś w połowie ogniem. ale każdy uznawał inny rodzaj: Tales . Aby przeprowadzić ten pogląd. a wszystkie polegały na tym samym: zachowywały Parmenideiskie przekonania o niezmienności bytu. Heraklit . były to „cuda techniki". prawie boską. III . Zastosowania były naiwne (mówił np. płynnego i gazowego). by to. zbiegając się jedne z drugimi. Próby te przypadły na połowę V wieku. natomiast rzeczy złożone miał za powstające i ginące. TEORIA MATERII. Jak wynika z opisów. Sam rozważania te zapoczątkował: próbował tłumaczyć wzajemne zachowanie się ciał przez ich powinowactwo. ale zmieniają się ich układy i rzeczy z nich złożone powstają i giną. a w jednej czwartej ziemią i w jednej czwartej wodą). najbogatszego wówczas miasta na Sycylii. Empedokles przyjął cztery jakościowo różne składniki świata. a jedyna w swoim rodzaju postać we wcześniejszych dziejach filozofii greckiej: był lekarzem. Drugie wielkie zagadnienie Empedoklesa było: Dlaczego żywioły łączą się i rozłączają? Zagadnienie było nowe. czego nie ma. Każdy odrębny stan skupienia Empedokles miał za odrębny rodzaj materii (stan ognisty wydawał się wówczas stanem czwartym obok stałego. a różnice między ciałami traktował jako różnice ilościowe i różnice struktury. co jest śmiertelne. filozoficzny poemat O naturze. Przygotował w ten sposób podstawę do rozważań natury chemicznej.o roślinach i zwierzętach. dlaczego materia zmienia się. Empedokles nie rozwiązał wprawdzie zagadnienia szczęśliwie. cudotwórcą. Jest tylko mieszanie się i wymiana tego. owoce pomysłowości i znajomości przyrody. trzeba było zerwać z monistycznym tłumaczeniem świata przez jedną jedyną zasadniczą materię jak to czynili pierwsi filozofowie. Rozmnożywszy Parmenideiskie pojęcie bytu. Filozofia Empedoklesa była wyłącznie filozofią przyrody. W końcu utracił łaski tłumów i umarł na wygnaniu w Peloponezie. jońscy filozofowie dochodzili tylko. co jest. same przez to nie ulegają zmianie.ziemię. TEORIA SIŁ. Część I poematu traktowała o świecie w ogóle. na tym przede wszystkim polega jego rola w dziejach filozofii. bo niezmienność składników nie sprzeciwiała się zmienności rzeczy. ogień i ziemię. Najprostsza z nich była próba Empedoklesa. Żył prawdopodobnie od 490 do 430 r. Przypisywali bowiem materii 26 .. Owe cztery pierwotne rodzaje nazywał „korzeniami wszechrzeczy".wodę. ale nie dlaczego. Empedokles poszedł drogą najmniejszego oporu. mieszkaniec Wielkiej Grecji.. Po śmierci stał się postacią legendarną. że mięso i krew mają równe ilości żywiołów. co z natury swej jest zmienne.ogień.n. ŻYCIE. 2. że autor był poetą. Godził je. p.o rzeczach boskich i duszy. POPRZEDNICY. „Nie ma powstawania czegokolwiek. Jednakże Empedokles. stają się różnokształtnymi rzeczami. powietrze. „Nie może nic powstać z tego. poetą i filozofem. jego siłach i żywiołach.Rozłam między heraklityzmem a eleatyzmem musiał wywoływać próby ich pogodzenia. Jak z niewielu barw na palecie malarza powstaje barwny obraz. Sam siebie uważał za istotę natchnioną. różniące się między sobą stanem skupienia. ale postawił je trafnie.e. jest niemożliwe i niesłychane. potem utarła się nazwa „żywiołów" i „pierwiastków".

po nim zaś następuje: 4) okres działania „miłości". a która czyni. u najmędrszych żywioły są zmieszane w ilościach równych i rozmieszczone ani zbyt rzadko. ani zbyt gęsto. 3) teoria postrzegania. ci. aby oko mogło widzieć przyrodę. lecz wiele z przypadkowych układów . które pod względem kształtu i wielkości odpowiadają porom oka: było to naiwne jeszcze ujęcie słusznej myśli. Założenie to zmusiło go do przyjęcia hipotezy. Empedokles i w tej sprawie zajął stanowisko pluralistyczne. pojmowali siłę jako przyciągającą bądź jako odpychającą: Parmenides (w drugiej części swego poematu) zwał siłę „miłością". przemiana tedy dokonywać mogła się w nich tylko przez działanie z zewnątrz. który miał temperament raczej uczonego przyrodnika niż metafizyka. tłumaczył tym. która łącząc podobne z podobnym. grube pióra ptaków i łuski rosnące na potężnych członkach są tym samym". niektóre były luźnymi pomysłami. ale inne zastosowaniami ogólnej teorii. jak przypadek zdarzył". Cztery żywioły poruszane przez dwie siły . i nigdy. Pod wpływem eleackiej nauki o niezmienności i nieruchomości bytu żywioły zostały pojęte jako bezwładna masa. I tu szczegóły były prymitywne. są impulsywni. wyraził w naiwny sposób te myśli. Okres pierwszy i trzeci. że postrzeżenia są zależne od budowy organu. otóż tylko te rzeczy mogą być widziane. w których działanie sił jest zawieszone. TEORIE BIOLOGICZNE i PSYCHOLOGICZNE. a ogniem niszczący ogień. zdaje się. iż widzimy rzeczy odległe. liście. powietrzem widzimy jasne powietrze. a w szczególności pogląd na proces postrzegania. w których żywioły są rozmieszczone zbyt rzadko. która porusza bezwładną materię. że wszystkie żywioły muszą znajdować się w oku. Miłością widzimy miłość. że z rzeczy oddzielają się „wypływy" i z oczu także. również pojęta fizjologicznie i oparta na zasadzie podobieństwa: „Przyjemność powstaje z tego. A ustrój świata zależny jest od tego. Poza ogólną teorią świata Empedokles posiadał sporo wiadomości szczegółowych o przyrodzie.„głowy bez szyi i tułowia". przykrość zaś z tego. wodą wodę. Wreszcie Empedokles wybudował naukę o temperamentach. którą nazywał „miłością". a mało kończą. są okresami eleackiej nieruchomości. ci. Teraz nastąpiło rozdzielenie materii i siły. nie będzie czas bezgraniczny wolny od tej pary". co nie oddzielali jeszcze siły od materii. a Heraklit „sporem". Wypływy przedostają się z oka i do oka przez pory. 2) okres działania „niezgody". co podobne w żywiołach i ich mieszaninie. są tępi i męczą się łatwo. I dzieje świata z tego punktu widzenia rozdzielają się na cztery okresy: 1) Stan pierwotny. „oczy bez twarzy". gdy nie działa jeszcze żadna siła. ci. ZNACZENIE EMPEDOKLESA. na których wiele wieków później zbudowano morfologię porównawczą. 3. i żywioły wprowadzone w ruch i nie zmieszane znajdują się każdy na swym miejscu i w najdoskonalszym ładzie. pozostawił szereg cennych pomysłów z 27 . Dokładniej znane są poglądy psychologiczne Empedoklesa. jako wewnętrzny proces dynamiczny. godząca wariabilizm z postulatami eleatów.zdolność samorzutną przetwarzania się. że podobne ciągnie do podobnego i poznaje podobne.nie zachowało się. Wedle tej teorii. Dawniejsi filozofowie. zaczynają wiele rzeczy. są dobrymi rzemieślnikami. To ujęcie. komasuje żywioły i doprowadzi z powrotem do pierwotnego harmonijnego stanu. Szczególne uzdolnienie okazywał w ujmowaniu zjawisk biologicznych. która znalazła potem w Grecji prawie powszechne uznanie. Wnosił stąd. Były one zastosowaniem ogólnych zasad jego filozofii: w postrzeganiu bowiem widział działanie siły. Mianowicie fakt. wyobrażali sobie zmianę jako wewnętrzną transformację. co przeciwne". Uzupełnieniem tej teorii postrzegania była teoria uczuć. co w języku . Dziełem jego były: 1) pierwsza pluralistyczna teoria materii. w której stosował swą teorię żywiołów. Drugim podstawowym założeniem teorii postrzegania było dla Empedoklesa. ci. a nienawiścią smutną nienawiść". Powstanie istot organicznych wyobrażał sobie jako dzieło przypadku: „członki połączyły się. nie oddzielali siły od materii. która z sił w danej chwili ma przewagę. „Ziemią widzimy ziemię. Pisząc zaś. w których gęsto. „postacie ludzkie z głowami wołów" . A potem znów dzieje świata będą rozwijać się dalej w tym samym porządku. „Były one przedtem i będą. a także twierdzenie. że istoty mniej doskonałe powstały przed doskonalszymi (rośliny przed zwierzętami).oto Empedoklejski obraz świata. którego wynikiem jest: 3) stan całkowitego rozmieszania żywiołów i chaosu. Poza tym Empedokles. co mają dobry układ żywiołów w rękach. ci.dobrymi mówcami. było jakby zapowiedzią teorii doboru i ewolucji. i tu połączył dawne opinie i uznał dwie siły: miłość i niezgodę. a drugi i czwarty Heraklitejskiej zmienności. iż postrzeganie możliwe jest tylko przy bezpośrednim zetknięciu organu zmysłowego z postrzeganą rzeczą. Trzeba było szukać siły. niejako psychologię różnicową na podłożu czysto fizjologicznym. 2) oddzielenie siły od materii. że „włosy. i tamte wypływy spotykają się z tymi. W rozwoju filozofii greckiej Empedokles zajmuje w paru punktach miejsce zwrotne.

kości i mięso. a zanikanie rozdziałem". krew. Z urodzenia i on nie był Ateńczykiem. ciałami składającymi się z jednorodnych części). Wytworzył w filozofii teorię analogiczną do tej. Cokolwiek istnieje.mówił . z Fidiaszem. to znaczy. co jest. Złożone są nawet najmniejsze części materii: w najmniejszej „znajdują się różnorodne ciała i zarodki wszelkich rzeczy wraz z wszelkiego rodzaju kształtami. Nie jedyne to było oskarżenie filozofa w Grecji mające podkład polityczny. ile jest odrębnych jakości. pozbawiony aspiracji poetyckich i politycznych. nie może przestać być . Anaksagoras. pod którego wpływem przyjął nieskończoną podzielność materii. Te niezliczone składniki Anaksagoras nazywał „zarodkami" lub „rzeczami". tak samo jak dla Empedoklesa. był pierwszym filozofem. Żył w dobrowolnym ubóstwie. zapewne 428/27. I nie ma kresu podzielności: „Pośród tego. gdzie właśnie rozpoczynał się wiek złoty i gdzie odtąd przez szereg pokoleń miała być stolica filozofii. ale i Zenon. ANAKSAGORAS Współczesna filozofii Empedoklesa i oparta na tych samych założeniach była filozofia Anaksagorasa. złożone jest z przeróżnych „zarodków". z Eurypidesem. ur.. Działanie filozofii Empedoklesa zostało przytłumione przez analogiczne. a według Anaksagorasa miała ich tyle. kości. uderzyli w jego przyjaciół. powietrzem. więc wszystkie te składniki muszą być zawarte w żywiołach. Jeżeli jedząc chleb odżywiamy przez to swój organizm.. „Jakże" . Ich związek przyjaźni i współpraca trwały lat około trzydziestu. Wszystko tedy jest złożone: „w każdej rzeczy jest część każdej innej". zm. zaocznie został oskarżony i skazany na śmierć za poglądy astronomiczno-religijne. Natomiast w pojmowaniu niezmiennych składników Anaksagoras odbiega od Empedoklesa. Dopiero jako dorosły człowiek przeniósł się do Aten. Arystoteles nazwał je później „homoio-meriami" (tj. Słuszne więc byłoby nazywać powstawanie mieszaniem się. słońcem. więc wszystkie te składniki muszą być w roślinie.dziedziny chemii. lecz tylko zawsze mniejsze". że odżywiamy swe muskuły. barwami i zapachami". Zatem żywioły. Teoria przyrody Anaksagorasa była zatem na wskroś jakościowa. zatem w chlebie muszą być muskuły. roślina odżywia się żywiołami. Teza Parmenidesa . Chciał być tylko i wyłącznie badaczem. Z eleatów oddziałał nań nie tylko Parmenides. który opuścił wówczas Ateny. wielkim rzeźbiarzem. „we wszystkim jest część wszystkiego". krew. a mięso z tego. 1. co nie jest włosem. chcąc weń ugodzić. wodą. gdyż nic nie powstaje i nic nie znika. a pośrednio na losy Grecji. które są.infinitystyczny.że to. POPRZEDNICY. Zmarł w Lampsaku. „Na powstawanie i ginięcie niedobrze zapatrują się Hellenowie. W Atenach zawarł przyjaźń z najznakomitszymi ludźmi Młodej Grecji: z samym Peryklesem. ale dojrzalsze doktryny Anaksagorasa i zwłaszcza atomistów. co nie jest mięsem?" Głosił więc niezmienność nie tylko pewnych pierwiastków.była dla Anaksagorasa pewnikiem. Stanowił natomiast typ człowieka zupełnie inny niż Empedokles: bardziej trzeźwy i prosty. urodził się w Klazomenach w Jonii. Jednakże oddziałał na sycylijską szkołę lekarzy i na niektórych uczonych pitagorejczyków. a zakończyły się tragicznie: w przeddzień wojny peloponeskiej wrogowie Peryklesa. POGLĄDY. chleb jest z rośliny.może powstać włos z tego. że żadna jakość nie może powstać z kombinacji innych jakości. biologii i psychologii fizjologicznej. nie ceniąc innych dóbr niż umysłowe. ziemią. Pogląd ten Anaksagorasa . około 500 r. jaką prawie jednocześnie głosił Empedokles. Miał mieć głęboki wpływ na Peryklesa. i przez to wytworzył zawrotny wprost obraz materii podobny chyba 28 . co jest małe. postępowym tragikiem sławiącym wolność ducha i równość. TEORIA MATERII. ale wszelkich jakości. ŻYCIE. Anaksagoras. dopatrujący się nieskończoności w przyrodzie przygotowany był przez naukę Zenona o nieskończonej podzielności. ale łącząc się i rozłączając tworzą zmienne układy. z drugiej zaś eleatów. mięso. I sposób pogodzenia tego założenia z faktem zmienności rzeczy był ten sam: składniki świata są niezmienne. nie grający roli proroka. nie ma najmniejszego. Według Empedoklesa rzeczywistość miała cztery składniki. są tak samo złożone jak i inne rzeczy.. co i filozofia Empedoklesa: z jednej strony jońskich filozofów przyrody i specjalnie Heraklita. który osiadł w Atenach. „wszystkie rzeczy są razem". lecz istnieje tylko mieszanie się i rozdział rzeczy. Filozofia Anaksagorasa miała tych samych poprzedników. ale Anaksagoras uznał nieskończoność jeszcze i w zakresie jakości. które Empedokles uważał za najprostsze. Sądził bowiem.

podobnie jak Empedokles. W pewnym przynajmniej związku z ogólną teorią był jego pogląd na naturę postrzegania. a te. była tego rodzaju. zgodnie z jego teorią. jak się dziś mówi. 2. aby przyrodę poruszyć. duch przestał działać. obiektywne. a nawet dusza świata. zwracali uwagę Grecy już dawniej. że istnieją dusze żywiołów. ruch więc mogła osiągnąć tylko z zewnątrz. Anaksagoras. W związku tedy ze swą teorią świata Anaksagoras doszedł do koncepcji tego. a jednak objawiającego się w niej. była konsekwencją jego systemu. że źle nadawała się do zastosowań. Było to zgodne z pojęciem duszy. zarówno przed Anaksagorasem jak i po nim. W każdym razie jego pojęcie ducha odbiegało znacznie od nowożytnego pojęcia. TEORIA POSTRZEGANIA. ale nie w każdej są w tej samej proporcji. nie grzeje nas ani nas ziębi przy dotknięciu". której świadomi byli jego współcześni. Ale Anaksagoras. Anaksagoras w pojęciu ducha. a poza tym są wierne: jakości zmysłowe są. co przeciwne. I nie ma u Anaksagorasa. wedle nich też rzecz nazywamy. jak my. że próg jest różny dla różnych gatunków i różnych narządów. odkąd zaś świat został poruszony. Filozofia Anaksagorasa. który poruszył świat. w przeciwieństwie do filozofii Empedoklesa. inne składniki także są w rzeczach zawarte. świat jest taki. które mają oczy małe. wszak i bogowie Greków byli także mieszkańcami ziemi i stanowili część przyrody. Tymczasem Anaksagoras pojmował sprawę tak: w każdej rzeczy są wszystkie składniki. która. co do nas podobne. wierzyli. Zmysły nasze są wszakże tylko słabe. tak jak nie słyszy się cichego głosu wśród okrzyków tłumu ani nie widzi kropli wina w beczce wody. i nieraz trafne.tylko do młodszego o dwa tysiące lat systemu Leibniza. Ale skąd pierwszy impuls? Na to Anaksagoras dał swą słynną odpowiedź: uczynił to duch. zachowała zaufanie do wiedzy zmysłowej. była oryginalnością Anaksagorasa. ale nie można ich postrzec. co psychologia nowszych czasów nazwała „progiem świadomości". co wiemy o własnym duchu. widzą 29 . jakim go postrzegamy. gdzie każda cząstka świata odzwierciedla cały świat. Akcję ducha ograniczył do poruszenia świata. że. którzy. przeciwko temu przemawiał ład panujący w przyrodzie i jej rozumny ustrój. choć wyrosła z eleatyzmu. Obserwował zależność postrzeżeń od natury narządów zmysłowych. Następnie: zapewne nie pojmował go jako osobę. Nikt przed nim nie wytworzył pojęcia bytu istniejącego poza przyrodzonym światem. Rozumny zaś impuls dać mogła jedynie siła nie mechaniczna. rozpowszechnionym naówczas wśród Greków. na jej podobieństwo z tym. Ogólna filozofia Anaksagorasa. Pojmował go materialnie: jako materię. w związku z teorią ducha. Zasada przyjęta przez Anaksagorasa była zresztą przeciwieństwem tej. którą zresztą pojmował naiwnie (zwierzęta mające oczy duże i czyste widzą przedmioty duże i odległe. to jak możemy odróżnić jedną rzecz od drugiej i jakim prawem nazywamy je różnymi nazwami? Już w starożytności zarzucano Anaksagorasowi. powziął myśl. Odrzucał myśl. Skąd go osiągnęła? Anaksagoras wyobrażał sobie sprawę tak: jakiś impuls spowodował wir w materii. Koncepcji „ducha" Anaksagoras nie rozwinął wszechstronnie. kamień uderzony o kamień powinien sączyć krew. mowy o nadprzyrodzonym działaniu ani nawet o celowym kształtowaniu świata. duch nie musiał być osobą dla Greków. o ile to było potrzebne dla wyjaśnienia ruchu i ładu w przyrodzie. Na rozumność przyrody. połączył własności duchowe z własnościami bezosobowych sił. jak to było wyjaśnione wyżej. że duch jest poza i ponad przyrodą. Postrzegamy w każdej tylko te składniki. że najsubtelniejszą i nie zmieszaną z innymi rodzajami materii. Jeżeli wszakże w każdej rzeczy znajdują się wszystkie składniki świata. zadraśnięta roślina wypuszczać mleko. Za nieskończoną różnorodnością i podzielnością zmysły nasze nadążyć nie mogą. Ta koncepcja czegoś stojącego poza przyrodą. Poza tym Anaksagoras operował zasadą „progu świadomości". Ten wzgląd kazał Anaksagorasowi przyjąć. wir ten rozszerzając się pociągnął mechanicznie całą materię. które w niej przeważają. poniżej której nie sięgają. którą przyjmował Empedokles: postrzegamy nie to. by początek zdarzeń mógł być dziełem przypadku lub niepojętej konieczności. dusze ciał niebieskich. TEORIA DUCHA. scharakteryzował go o tyle tylko. lecz duchowa. boć musi być poza przyrodą. iż ruch świata jest dziełem ducha. oddzielił siłę od materii Był w tym wpływ Parmenidesa: materia jest z natury swej nieruchoma. mianowicie Heraklit. I wiedział. jest granica. Oparta była na uogólnieniu pewnych obserwacji : bo „co jest tak samo zimne i tak samo ciepłe. Dalsze uogólnienie tych obserwacji doprowadziło do zasady względności spostrzeżeń. ale były to luźne obserwacje i uogólnienia. wypowiadała wprawdzie poglądy w szczegółowych kwestiach przyrodoznawstwa. lecz to. tyle tylko. Empedokles zrobił tu początek i odtąd wszyscy filozofowie greccy zajmowali się sprawą postrzegania. w związku ze swym nowym zagadnieniem. 3.

tak. m. o kształtach. z modyfikacjami. poza tym kształcił się w długich podróżach. natomiast rozwinięcie i wykończenie otrzymał dopiero w następnym pokoleniu po Demokrycie. która była śmiałą metafizyczną próbą ujęcia natury rzeczy. o duszy.in. strate30 . Zwłaszcza infinityzm Anaksagorasa mało znajdował zwolenników w Grecji. system jego mógł już mierzyć się z klasycznymi systemami Grecji. o naturze człowieka. jednakże swym pojęciem nadziemskiego ducha przygotował pojęcia późniejszych teleologów i teologów. że z pomysłu swego korzystać nie umiał. będącego poza światem i poruszającego świat. Zapoczątkowany został przez Leucypa w połowie V wieku. Działalność Demokryta przypadała już na okres sofistyki i humanizmu ateńskiego. Analogiczne koncepcje powstały dopiero w filozofii nowożytnej. ilościową i finitystyczną. Były między nimi pisma etyczne. Musiał być daleko bardziej archaiczny od teorii sformułowanej przez Demokryta. u którego znów uczyło się następne pokolenie filozofów ateńskich: liczni sofiści i pono Sokrates. Rozgraniczenie ich udziału jest trudne: Demokryt był uczniem Leucypa . o poezji. O jego charakterze chodziły w starożytności sprzeczne wieści: dla pogodnego zapewne usposobienia otrzymał przezwisko „śmiejącego się filozofa". ZNACZENIE ANAKSAGORASA. agronomiczne. DEMOKRYT I ATOMIŚCI Ostatnim i najdojrzalszym tworem. medyczne. o piękności wyrazów. o zarodkach. połączone jest z bólem. Anaksagoras miał . geografia. Z doktryn Anaksagorasa największy wpływ wywarła teoria ducha: przejęli ją. Anaksagoras miał uczniów. jako działanie przeciwnego na przeciwne. W wyraźnym przeciwieństwie do Empedoklesa. Zasadniczy zrąb atomistycznej teorii. traktat logiczny. o przyrodzie. iż nie możemy ich wytrzymać przez czas dłuższy". Ponadto godna jest uwagi 3) jego teoria postrzegania. traktaty o planetach. Był wybitnym uczonym o olbrzymim zakresie wiedzy. jej główne pojęcia i tezy były stworzone. był atomizm. oraz 2) teorią przyrody. W Abderze uczył się od Leucypa. ale nie znalazł tam uznania. o kamieniach.ale potężna postać ucznia przysłoniła nauczyciela i pierwotnego twórcę systemu. TWÓRCY ATOMIZMU. Znał fakt uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń. pisma gramatyczne. System atomizmu powstał dzięki dwom ludziom. jakie wiedli współcześni mu filozofowie-sofiści w Atenach. o barwach. jaki w swym nieustannym rozwoju wydała wczesna grecka filozofia przyrody. Teoria materii na razie wcale nie znalazła oddźwięku. że wszelkie postrzeżenie. lecz faktycznie pozostał przy mechanistycznym. z dala od publicznego i ruchliwego życia. a nawet wiarą swą w wierność zmysłów niweczyła zabiegi Greków ku odnalezieniu jedności wśród różnorodności i zmienności zjawisk. między innymi Archelaosa. ale bez wartości dla wyjaśniania poszczególnych zjawisk. Nauka atomistów przekazana została prawie wyłącznie w jego sformułowaniu. Istotnie. mniemał. a przez nich potężnie oddziałała dalej. że dla wyjaśnienia świata wprowadził siłę duchową. Demokryt natomiast rozbudował teorię i powiązał z doświadczeniem. Zresztą zawitał jakoby do Aten. traktaty geometryczne i arytmetyczne. o dźwięcznych i niedźwięcznych wyrazach. już na progu IV w. nie stworzył teleologicznego obrazu rzeczywistości ani. Wszystkie te dzieła zaginęły. pojętą w zdecydowanie jakościowy i infinitystyczny sposób. bo nie przeszedł do finalistycznego wyjaśnienia świata. czyli kanon. pierwotny atomizm stanowił zjawisko równoległe z ich teoriami. o obrazach. DEMOKRYT Z ABDERY żył w granicach między 460 a 360 r. nie fizyka: jego teoria ducha była śmiałym pomysłem metafizycznym. rozprawa o dźwiękach. hodowlane. była teoria wszechświata. przez Leucypa.jak by się dziś powiedziało . Podziwiali oni Anaksagorasa za to. pisma o rytmach i harmonii. To samo dotyczy jego teorii materii. pisma techniczne. Sześćdziesiąt jego dzieł Trasyllos ułożył za panowania Tyberiusza w piętnaście tetralogii. o ogniu. Zaważył on w dziejach filozofii 1) teorią ducha. jak się zdaje. o czasownikach. jak twierdzono. monoteistycznej teologii. ale zarzucali mu. Mógł tedy uwzględniać nowe zainteresowania i korzystać z nowych poglądów. ale nie dawała podstawy do naukowego ich badania. Był on główną w starożytności postacią materialistycznego poglądu na świat.przedmioty małe i bliskie). Demokryt przeciwstawił jej niebawem teorię wprost przeciwną. który wszakże odczuwany jest tylko przy większej intensywności wrażeń: „błyszczące barwy i nadmierny zgiełk powodują ból. Platon i Arystoteles. uranografia. Leucyp żył współcześnie z Empedoklesem i Anaksagorasem. WPŁYW ANAKSAGORASA I OPOZYCJA PRZECIW NIEMU. Ciche i nauce oddane życie spędził w rodzinnym mieście.postawę metafizyka. astronomia.

czyli niepodzielnych cząsteczek. a sprawdzana przez doświadczenie. jak u Empedoklesa i Anaksagorasa. w myśl uwag eleatów. jak się zdaje. 31 . Takie stanowisko metodyczne doprowadziło ich do poglądu. nie potrzebował im być nadawany przez jakiś czynnik zewnętrzny. drgających w kolumnie światła. iż był umysłem myślącym konkretnie i plastycznie. tłumaczy ona również wzrastanie i zmniejszanie się przedmiotów. w następnych generacjach dokonała się już specjalizacja naukowa. Istnieje. jaki przedmioty stawiają. pojmowali materię jako nieciągłą. są niezmienne. Demokryt oparł się zasadniczo na Leucypie. stworzyli podstawę do nauki. c) Ponadto powszechną własnością atomów jest ruch. Był to punkt ważny w teorii atomistów. Z nich złożone są wszystkie znajdujące się w przyrodzie ciała. 1. podsunął Leucypowi pomysł atomistycznego ustroju materii. pojętej jako teoria wyjaśniana przez zasady.jak sam grecki termin mówi . że materia składa się z atomów (arofia). ale które poruszając się w przestrzeni wytwarzają zmienny. i to tak dalece. z którą zapoznał się w podróżach. a próżnię niebytem. ATOMISTYCZNA TEORIA MATERII. Są nawet poszlaki. Z dzieła przezeń dokonanego widać. gdzie by mogły się usunąć.giczne. Nazywając atomy bytem. Te stanowiły w ich systemie odpowiednik żywiołów Empedoklesa i zarodków Anaksagorasa. ale poza tym uwzględniał wszystkie donioślejsze doktryny.podejrzenia.cząstki niepodzielne. że to on wystąpił pierwszy i pociągnął za sobą Empedoklesa i Anaksagorasa. Nie uważali bowiem za możliwe. którzy odrzucali ją jako niebyt. które. Niektóre z tych tematów były zapewne opracowane przez Demokryta po raz pierwszy. a wyłącznie geometryczne własności atomów tłumaczą wszelkie własności ciał złożonych. coraz to nowy układ świata. d) Atomy znajdują się i poruszają w próżni. Własności odróżniające jedne atomy od drugich są tylko trojakie: kształt. Próżnia istnieje wbrew dawniejszym filozofom. uznając bowiem próżnię. Starożytna teoria atomów miała cztery zasadnicze tezy: a) Cała przyroda składa się jedynie z mnogości atomów. Są to . wybierającym zawsze teorię możliwie najprostszą i najnaturalniejszą. Filozoficznie najważniejsze z jego pism były. nie wiadomo. iż korzystał z mądrości Wschodu. jeśliby nie było pustego miejsca. a zwłaszcza eleatom. Do eleackiego postulatu bez sprzeczność i dodali drugi zasadniczy dla nauki postulat: zgodności z doświadczeniem. Jest prawdopodobne. iż był postacią mityczną. Legenda powiada. iż mieszkał w Abderze i kierował tam szkołą. O jego życiu i dziełach brak pewnych wiadomości. Demokryt mógł wypowiadać paradoksalną tezę: „Byt nie bardziej istnieje od niebytu". z którym spotykał się w Abderze. by teoria bytu mogła być niezgodna ze zjawiskami. bo jest niezbędna dla wytłumaczenia zjawisk. że widok pyłków. W matematycznym traktowaniu przyrody musiała dokonywać się wymiana wpływów między nim a pitagorejczykami. Był człowiekiem o wyjątkowej wszechstronności naukowej. POPRZEDNICY DEMOKRYTA. położenie i porządek. Arystoteles ilustrował je przez zestawienie liter. ale doszli do innych niż on wyników. jakie wypłynęły w filozofii jego czasów. Te nieliczne. z połączenia starojońskiej filozofii przyrody z nauką eleatów. Jest równie odwieczny jak same atomy. POGLĄDY. a szczególniej oddzielenie pracy filozoficznej od pracy na polu nauk specjalnych. Z tych względów istnienie próżni było dla atomistów równie pewne jak istnienie atomów. brakło ich już nawet w starożytności. mianowicie ruchu. Skąd pochodził. Polega on jedynie na zmianie miejsca w przestrzeni. jakże bowiem mogłyby się poruszać atomy. b) Atomy posiadają wyłącznie ilościowe własności. „Naprawdę istnieją tylko atomy i próżnia".niewątpliwie niesłuszne . Przez to dopiero. że wówczas pojawiły się . umożliwili fizykę. natomiast jest prawdopodobne. Widać w jego poglądach reakcję na relatywizm sofisty Protagorasa. Poglądy jego wywodziły się. jakiej podlegają atomy. Atomiści nawiązali do teorii Parmenidesa o niezmienności bytu. wedle słów Demokryta. Dojrzały Demokrytejski system atomizmu miał poprzednika przede wszystkim w Leucypie. jak mówi Arystoteles. a także różny stopień oporu. a nie posiadają jakościowych. Stanowi jedyną postać przemiany.

HERAKLIT ZENON Z ELEI 32 .

DEMOKRYT PITAGORAS 33 .

SOKRATES ANTYSTENES 34 .

35 . Dla nich zaś była różnorodna.PLATON ARYSTOTELES Atomiści odbiegali tedy od eleatów. dla których przyroda była a) jednorodna. ruchoma i nieciągłą. dla atomistów zaś ilościowo. że dla tych składniki przyrody były między sobą jakościowo różne. Istotna różnica polegała na tym. b) nieruchoma i c) ciągła. Ale także różnili się od bliższego im Empedoklesa i od Anaksagorasa. Dla atomistów bowiem samymi tylko matematycznymi.

postrzeżenia są względne. Demokryt poszedł tą drogą. Pozostawał rozum. co nie istnieje. że jakaś własność nie leży w samej naturze rzeczy. Jedynym wyjściem było: nie przyznawać wszystkim postrzeżeniom obiektywności. tymczasem nie istnieją. nie posiadają natomiast jakości zmysłowych.geometrycznymi własnościami atom różnił się od atomu. a gdyby nawet nie były prostsze. a chcąc podkreślić. iż zdają się być prostsze i zrozumialsze. np. ciepło i barwy są subiektywne. a skoro postrzega się tylko to. i to w najświetniejszych ogniwach tego rozwoju. 2. Różnice polegają na tym jedynie. odnogi. Demokryt miał mówić. Podjęli się oni sprowadzenia stosunków jakościowych obserwowanych w przyrodzie do ilościowych. i jego atom spełniał te funkcje. zostały tylko stanami umysłu. do ciemnej należy to wszystko. miały jednakże pewną podstawę w układzie atomów: np. tj. Świadectwa zmysłów nie odrzucał całkowicie. Jedyny przechowany fragment Leucypa brzmi: „Nic nie dzieje się bez przyczyny. że istnieją postrzegane własności. subiektywność ich jakości i próg. Natomiast teoria atomistyczna Demokryta niewiele różni się od nowoczesnej teorii noszącej to samo miano. gdy odróżniali byt od zjawisk i wątpili o pewności postrzeżeń. podczas gdy nowoczesna teoria sprowadza je do kilkudziesięciu. smakować ani dotykać. Był to doniosły moment w rozwoju filozofii: nie tylko już eleaccy dialektycy. Postrzeganie. wtedy musimy zdać się na rozum. jego atomy trzymały się wzajemnie przez różne haki. nie chcąc godzić się na nią. drobiny (acz mówił już o „atomach podwójnych"). A właśnie rozum progu nie posiada. smak i w ogóle wszelkie zmysły. Konsekwencją takiego stanowiska musiał być relatywizm: boć ludzie postrzegają rzeczywistość w różnorodny sposób. Demokryt zaś. prawdziwa wiedza to ta. dziurki. Atomiści starali się przyczynowo wyjaśniać zjawiska. ale i empirycznie myślący atomiści przestali pojmować rzeczywistość wedle tego. mniema się i wyobraża. które w nowoczesnej teorii przypadły drobinie. a istnieją tylko atomy i próżnia". że jest zbyt małe. ale podkreślał niejasność ich zeznań. podczas gdy późniejsza teoria ma je na ogół tylko za hipotezę. Teorię atomów Demokryt uzupełnił przez teorię natury negatywnej: oto atomy posiadają tylko własności matematyczne. który „posiada organ czulszy". czarne z szorstkich i nierównych. to w każdym razie są dokładnie obliczalne i to stanowi ich niewątpliwą wyższość ze stanowiska teorii naukowej. zdyskwalifikowane dla poznawania rzeczywistości. oni zaś mniemali. że on uważał materię za podzielną w nieskończoność. którzy stwierdzali względność danych zmysłowych. lecz wszystko z jakiejś racji i konieczności". słuch. że tak dzielić można tylko próżnię. b) Demokryt nie znał grupy atomów. Jego atomy nie były przedmiotem doświadczenia. to i sam byt jest względny. a materia ma składniki niepodzielne. ale tłumaczyły doświadczenie. co o niej mówią zmysły. że doświadczenie zmysłowe miał za instancję pobudzającą do badania i sprawdzającą badanie. a słodycz i gorycz. Łączył tedy empiryzm z racjonalizmem i był prototypem tego połączenia. szukał innego wyjścia. „prawdziwą" i „ciemną". Pochodziło to stąd. Inna ważna różnica dzieląca atomistów od Anaksagorasa tkwiła w tym. PROGRAM PRZYCZYNOWEJ NAUKI. Konsekwencję tę wyciągnął istotnie sofista Protagoras. które w dalszym rozwoju filozofii powracało niejednokrotnie. że postrzeżenia mogłyby być subiektywne. jak to czynili eleaci. c) Demokryt nie znając prawa ciążenia musiał mechanicznie pojmować łączenie się atomów. Demokryt odróżniał dwa rodzaj e wiedz y. co istnieje. której dostarcza rozum. że a) Demokryt przyjmował. Demokryt nie posiadał jeszcze wyrazu „subiektywny". ale nie za kierującą badaniem. co przynosi wzrok. nazywał ją „umowną". SUBIEKTYWISTYCZNA TEORIA POSTRZEŻEŃ. U Demokryta teoria subiektywności jakości zmysłowych wystąpiła od razu w skończonej postaci i niewiele odbiega od analogicznej teorii nowożytnej. wszyscy wcześni myśliciele stali na realistycznym stanowisku. dlatego. 3. wąchać. powonienie. gdy czegoś nie możemy widzieć. białe przedmioty są złożone z gładkich atomów. Te zalecają się przez to. słyszeć. d) dla Demokryta atomy były bytem najrealniejszym i przedmiotem najpewniejszej wiedzy. Wytworzył się tedy w filozofii Demokryta szczególny stan rzeczy: głosił hasło doświadczenia. trzeba było zastąpić inną władzą poznawczą. w szczególności zaś przez młodszych eleatów. że dałby państwo perskie za przyczynowo wyjaśniającą naukę. Własności zmysłowe były dlań subiektywne. Wszakże nikt przed Demokrytem nie powziął myśli. iż rodzaje atomów są w ilości nieograniczonej. że niepodobna myśleć ani postrzegać tego. Przeciwnie. którego przekroczyć nie mogą. 36 . Teoria subiektywności jakości zmysłowych była przygotowana przez wcześniejszych filozofów greckich. Postrzeżenia przestały dlań być obrazem rzeczywistości. ale krytykował zeznania zmysłów i odwoływał się do rozumu. „Naprawdę istnieją tylko atomy i próżnia.

którzy wierzyli w przetrwanie duszy po śmierci. obrazy wzrokowe . a śmierć . ale było to tylko rozróżnienie dwóch rodzajów materii. a są one ważne jako wyraz poglądów etycznych wczesnej epoki greckiej. Postrzeganie jest przenikaniem atomów z zewnętrznego świata do organów zmysłowych: dźwięk . na tym polega jego miejsce w dziejach materializmu. która. Ale atomiści umieli te pozory celowości wytłumaczyć przyczynowo. Podobnie rzecz ma się z żywymi istotami: otrzymały kształty. Nie umiała wytłumaczyć świata jako tworu czysto materialnego. inne zaś wyginęły. która to myśl opanowała pierwotne umysły. na której istnieje życie. między sferą ziemską a sferami gwiezdnymi. lecz przedstawicielem tradycji. kto na początku nadał ruch materii.zupełnym zaniknięciem atomów duszy. to dlatego. Tak tedy Demokryt osiągnął jednolitą teorię przyrody dzięki temu. Jednolitość w traktowaniu wszystkich zjawisk Demokryt prowadził jeszcze dalej: dusze traktował tak samo jak ciała. by można było zrekonstruować jego poglądy. Odróżniano wprawdzie w Grecji duszę i ciało. Prace jego estetyczne zaginęły. dopatrywali się w nacisku powietrza wypełniającego wszechświat. tej samej natury. rośniecie roślin nie jest celem. Zarzut ten pochodzi od zwolenników finalizmu. zajęta badaniem przyrody. Ze stanowiska metafizyki była to luka w ich systemie. Demokryt wyszedł daleko poza jednostronność wczesnych filozofów Grecji.materię pojmowała jako uduchowioną. przewędrowujących od postrzeganego przedmiotu do postrzegającego organu. kierującej celowo światem. by dać rosnąć roślinom. służącą do poznania. Demokryt traktował zjawiska. że wszystkie zjawiska traktował równomiernie jako materialne. Anaksagorejskiego pytania. które odrywają się od przedmiotów i przedostają się do wnętrza oka. z których składa się ogień. A jednocześnie Demokryt umiał przezwyciężyć myśl o uprzywilejowanym stanowisku Ziemi. którą zapoczątkował Empedokles.to zgęszczone powietrze wdzierające się do ucha. Zajmował się nie tylko zagadnieniami przyrody. Poza tym nałożyli na siebie drugie jeszcze ograniczenie: szukali bliższych przyczyn. ale traktował w systematyczny sposób o zagadnieniach wartości. zarówno moralnych jak i estetycznych. potrafił to dopiero Demokryt. że jedynie dostosowane jednostki zachowały się. Księżyca. a nie za siłę kosmiczną. a jeśli są dostosowane do życia i przez to zdają się być zbudowane celowo. rozum mieli za doniosłą. on zaś już wyodrębnił sprawy ściślej moralne: mianowicie 37 . ale właśnie ta luka zbliża ich do prądów przeważających w nowoczesnej nauce. uważali duszę za cielesną. lecz tylko ubocznym wynikiem tych zdarzeń. że są szczególnie drobne. 4. Zjawiska psychiczne traktował tak jak cielesne: jako układy i ruchy atomów. Materialistą był niewątpliwie. udoskonalił teorię postrzegania przez „wypływy". że świat „pozostawili przypadkowi". A jednak filozofia wcześniejsza całą rzeczywistość traktowała jako materialną. Przypuszczał. Zeus nie spuszcza deszczu po to. Nie uznawał rozróżnienia między naturą ziemską a niebiańską. jakich wymagała konieczność ich rozwoju. a Demokryt go zamykał. nie stawiali wcale. Sądził. W koncepcji postrzegania przez pośrednictwo „podobizn". np. a woda musi opaść. co powietrze lub ogień. ale fragmentów etycznych zachowało się dość. Za to zyskał sobie miano „ojca materializmu". Wprawdzie pozory przemawiają za tym. Przez oddychanie odnawiamy atomy duszy. Niemniej spotkał ich jeszcze w starożytności zarzut. a inne w stanie ginięcia. ochładzając przemieniają się w wodę. są to zresztą te same atomy.Przyczyny zaś pojmowali atomiści jako materialne i mechaniczne. tym tylko wyróżniających się. nie wyłączając i tych. Siedmiu mędrców otwierało ten wczesny okres.czy pierwszym? Wszak wcześniejsi filozofowie. że może tylko niektóre nie posiadają warunków potrzebnych do życia: mianowicie ciał płynnych.to cząstki przedmiotów będące ich podobiznami. który pozwala rosnąć roślinom. ruchu Słońca. że świat jest zbudowany celowo: celowy jest deszcz. z nich niektóre są w okresie rozwijania się. które grało taką rolę w greckiej myśli przed Demokrytem i po Demokrycie. a nie pytali o pierwszą przyczynę. Atomiści istotnie usiłowali nie odwoływać się do celów i zjawiska wyjaśniać tylko przyczynami. rozróżnienia. że trzeba było dwudziestu wieków. ale . ale tylko ludzką władzę. przyczyny zjawisk astronomicznych. Oni dawali przepisy mądrości życiowej. nawet Anaksagoras nie umiał swego pozaświatowego ducha wyobrazić sobie inaczej niż materialnie. ETYKA. w myśl swego przyczynowego programu. lecz „z konieczności": bo wyziewy ziemi wznosząc się ochładzają się. a przez Arystotelesa zostało tak umocnione. że światów jest nieskończoność. i celowe są kształty zwierząt. Sen i letarg są częściowym. Niebo traktował tak samo jak ziemię. planet. Zaprzeczali istnieniu jakiejś siły rozumnej. Dusza składa się z atomów. Z godną uwagi jednolitością. aby się go wyzbyć. regularne i ruchliwe. ale znów . Demokryt był tu nie nowatorem. że Ziemia nie jest jedyną planetą. mało na ogół wypowiadała się w sprawach specjalnie ludzkich.

Z tych „italskich" filozofów najwybitniejszą grupę stanowili pitagorejczycy. że prawdziwa filozofia grecka była wyłącznie idealistyczna i wydała tylko trzech wielkich myślicieli: Pitagorasa. Zadowolenie jest to stan harmonii. Jednakże nawet w okresie panowania idealizmu Demokryt miał uczniów i zwolenników. Tak samo jak jego teoria poznania i natury. nawet za jego życia. które są spełniane pod przymusem. Kierownikiem postępowania ma być rozum. na równi z Platonem. Takie pojmowanie schyłek starożytności przekazał średniowieczu i filozofii chrześcijańskiej. Jedna gałąź demokrytejczyków rozwinęła przyrodoznawcze i etyczne składniki w nauce mistrza. WPŁYW DEMOKRYTA I OPOZYCJA PRZECIW NIEMU. Wówczas w kołach filozoficznych. Pitagoras założył związek etycznoreligijny. odwrót od jego sposobu myślenia i zwrot w kierunku idealizmu i finalizmu. jaką stworzyła pierwsza epoka myśli greckiej. który znał dzieła Demokryta. W przeciwieństwie do krótkotrwałych rozkoszy zmysłowych „rozkosze umysłowe mają w sobie coś nieśmiertelnego". Brak zarówno jak nadmiar powodują w duszy wzruszenia. które naruszają spokój ducha. zwrot sceptyczny. jak zaginięcie dzieł. nieżyczliwość następnych pokoleń. A orientacja. Platona i Arystotelesa. Osiąga się go przez umiar. kiedy znów szersze znalazły uznanie. najprzyjemniejsze rzeczy stają się wówczas najmniej przyjemne. dwie tedy. odtąd przez kilka wieków pitagorejczycy byli pionierami badań. co wówczas zajęli to nowe stanowisko. który powinien panować nad namiętnościami. Pirron. za cesarzów. a środkiem pozyskania go . bo nawet rozkosze. Anaksarch i wreszcie słuchacz jego. Etyka Demokryta była tedy eudajmonistyczna i intelektualistyczna. że Demokryt ze swym trzeźwym i oświeconym materializmem był wyrazicielem poglądu na świat panującego w jego czasach w kołach greckiej inteligencji. Koło połowy VI w. Z trzech nowych szkół. we Włoszech. 2) stworzeniu teorii atomów: teorii prostej. Jak w poznaniu tak i w działaniu Demokryt przeciwstawiał zmysłom rozum. Epikurejska i Pirrońska. Metrodor z Chios. szczególnie matematycznych i przyrodniczych. zaliczał go do największych filozofów. dzięki którym poglądy jego przetrwały aż do epoki hellenizmu. Platon przemilczał swego materialistycznego rywala i choć znał jego dzieła. z jednej strony religijna. „Postępowanie moralne polega nie tylko na nieczynieniu zła. jasno i plastycznie. ciszy. Diogenes ze Smyrny. którego sławę zaćmił tylko splot niepomyślnych warunków. mniemano. lecz z obowiązku należy się wystrzegać błędów". dokonał się. zaginęły. nie wspomniał o nim w swych pismach ani razu. żył i działał w Jonii. wywodziły się od Demokryta. spokoju ducha. wyjaśniającej ogromną ilość zjawisk.rozum. 3) sformułowaniu teorii subiektywności jakości zmysłowych. prowadziła do Epikura. pod naciskiem innych lub dla przypodobania się innym. w którego szkole odrodziła się filozofia Demokryta. które powstały w hellenistycznej epoce. Druga znów gałąź rozwinęła motywy krytyczne tkwiące w jego filozofii i dała im. „Nie z bojaźni. gdyż sama chęć uczynienia krzywdy jest niemoralna". Ci.oddzielał czyny moralne od tych. Genealogię konstruowano w starożytności w ten sposób: Demokryt. przynajmniej wśród filozofów. drugi występował w zachodnich jońskich koloniach. stanowili z natury rzeczy opozycję przeciw Demokrytowi. że dzieła Demokryta. od Talesa po Demokryta. wśród neopitagorejczyków i neoplatończyków. a nad innymi teoriami materii mającej przewagę plastyczności. Istotę tej etyki stanowiło: że najwyższym dobrem jest zadowolenie. Ale prędko. Ta. napiętnowane i potępione. była dziełem umysłu widzącego rzeczy trzeźwo. jeśli są nadmierne. Demokryt zaś był wielkim i wszechstronnym uczonym. Prowadziła ona do Pirrona i szkoły sceptyckiej. a z 38 . PITAGOREJCZYCY Podczas gdy jeden szereg wczesnych greckich filozofów. w okresie wybujania świadomości religijnej. wreszcie na 4) zbudowaniu najpełniejszego w całej starożytności systemu filozofii materialistycznej. Taka ocena zmieniła się dopiero u schyłku starożytności. to tylko pośrednio przez pisma wiernych mu epikurejczyków. obracają się w przeciwieństwo rozkoszy. ROLA ATOMISTÓW polegała przede wszystkim na: 1) stworzeniu programu racjonalno-empirycznej i wyłącznie przyczynowej teorii. Połączenie mistyki religijnej ze ścisłymi naukowymi badaniami stanowiło odrębność związku. Można przypuścić. Cyceron. uczeń jego Nessas. I jeśli oddziaływał później. pojawienie się potem olbrzymich postaci Platona i Arystotelesa. niewątpliwie wbrew zamierzeniom mistrza. Atomizm był najdoskonalszą teorią. który stał się ośrodkiem badań naukowych. poprzez Nauzyfanesa. Nic dziwnego.

dotyczyły duszy i metempsychozy. gdzie znalazł pomyślniejsze warunki dla rozwoju życia umysłowego. duszę wyobrażali 39 . Celem misteriów było obcowanie z bóstwem: były to najczyściej religijne objawy. sprowadzały się do kilku dogmatów: 1) Dusza istnieje oddzielnie od ciała (inna rzecz. szkoła pitagorejska wytworzyła rozległy system naukowy i zdecydowane stanowisko filozoficzne. w Wielkiej Grecji. Właściwym podłożem związku były wierzenia religijne. choć brał czynny udział w walkach partyjnych w Grecji. a jońskim. w każdym razie nie stworzył całej nauki pitagorejskiej. mianowicie na wyspie Samos. jak wszyscy Grecy owych czasów. czyli zabiegach znanych wtajemniczonym. Tam też roztoczył akcję reformatorską: jako jej narzędzie w mieście Krotonie założył związek znany pod nazwą pitagorejskiego. PITAGORAS żył w VI w. Zwłaszcza że Pitagoras sam żadnych pism nie zostawił. zaczęły się wówczas tworzyć związki religijne. głoszonym przez pitagorejski związek. lecz więcej jeszcze religijnych. Związek ten jednakże zginąłby może w zapomnieniu. oparte na tajnych naukach i misteriach. chcąc je poprzeć jego autorytetem i dać im. U pierwszych wzięły górę mistyczne tajemnice. ale też i reguły życia. Po r. 570 r. Taka była geneza związku pitagorejskiego. dokonał się w związku rozłam: na „akuzmatyków" i „matematyków". że jako jeden ze środków oczyszczenia duszy pielęgnował pracę naukową. Urodził się. chcieli jednakże być przede wszystkim ludźmi nauki i na tym polu służyć związkowi. Nie był to zresztą związek o celach czysto etycznych. Ale w wieku lat około czterdziestu opuścił Jonie. etycznym i politycznym ideom. podobnie jak orfickie. jest podawany jako rok jego urodzenia. Już Arystoteles nie odróżniał poglądów mistrza od poglądów jego uczniów i mówił tylko ogólnie o „pitagorejczykach". Połączenie związku z kierunkiem politycznym zdecydowało o jego losach. a treścią swą daleko odbiegały od filozofii Jończyków.drugiej matematyczna. 440 związek polityczny pitagorejczyków został rozbity. tak iż związek stał się związkiem etycznym. nie był zasadniczo związkiem politycznym. p. i pod jego wezwaniem istniał związek orfików. Przez to związek pitagorejski stał się ośrodkiem badań naukowych.n. WIERZENIA PITAGOREJSKIE. przeniósł swe poczynania do Wielkiej Grecji. Misteria apollińskie odbywały się w Delfach. przyłączył się do politycznej partii arystokratycznej w nadziei. misteria poświęcone bogom podziemnym . Z tego. we wschodnich jońskich koloniach. u drugich . w związku wprowadził nie tylko pewien tryb nabożeństw. a te. że przez nią urzeczywistni swe surowe i konserwatywne hasła moralne. Ci przetworzyli związek religijny w szkołę naukową. Późniejsi pitagorejczycy chętnie własne pomysły przypisywali założycielowi związku. były apokryfami. czy był także inicjatorem idei naukowych pitagoreizmu. jaki panował we wschodnich koloniach. W ten sposób stworzyli fikcyjną postać Pitagorasa jako twórcy tego. jaki Pitagoras wprowadził w Wielkiej Grecji. drudzy. która wszczynała wówczas walkę z Persami. właściwa organizacjom politycznym. Nie znalazłszy ku temu odpowiednich warunków w Jonii. a 497 jako rok śmierci. związek ten przetrwał swego twórcę i trudno dziś podzielić sprawiedliwie zasługi między założyciela związku a późniejszych jego członków. która należy do późniejszej fazy w rozwoju kultury umysłowej i była dziełem wielu jednostek. Sam Pitagoras dał zapewne początek religijnym.w Eleuzis. dała też szczególne piętno filozofii pitagorejskiej. Były to hasła doryckie. śpiewak Orfeusz uchodził za tego. który wprowadził misteria. jak to było w Grecji zwyczajem. nie porzucając związku ani wiary akuzmatyków. które cechowała nagłość powodzeń i upadków. pozory odwiecznej mądrości. chcąc zaś zrealizować swe idee utworzył obóz polityczny. Pitagoras. gdyby nie to. co było dziełem szeregu pokoleń. że pitagorejczycy. W Grecji. wtajemniczony w misteria apollińskie i orfickie. stworzył związek religijny dla ich kultywowania. ZWIĄZEK PITAGOREJSKI. i tak osnuli go legendą. podobnie jak i inni filozofowie VI wieku. które w następnych stuleciach pod jego imieniem kursowały w Grecji. że jej już w starożytności od prawdy nie umiano oddzielić. a mających umożliwić duszom obcowanie z bóstwem. co sam Pitagoras zaledwie może zapoczątkował..dążność do racjonalnych wyjaśnień. W V w. a w każdym razie nie wszedłby do dziejów filozofii. Mniej natomiast jest pewne.e. doryckim trybem myślenia i życia. on kładł nacisk na życie ascetyczne i pracę badawczą. pod wpływem Wschodu i Tracji. Pierwsi chcieli pielęgnować w związku ducha orfickiego i przylgnęli do jego tradycji mistycznych i sakramentalnych. i już w starożytności uświadamiano sobie różnicę między surowym. Gdy inne sekty jako środek mistyczny do wyrwania duszy z ciała i połączenia jej z bóstwem stosowały muzykę i tańce oszałamiające. jakie znała Grecja. wraz z wieloma sektami greckimi. lecz etycznym. i po licznych podróżach osiadł w koloniach zachodnich. do których pitagorejczycy dostosowali swe przepisy etyczne.

Prace naukowe.specjalnie poświęcała się nauce. przez Pitagorasa. Wiadomo. I tu zrobili doniosłe odkrycia: najpierw. a który był. „Tak zwani pitagorejczycy zajęli się pierwsi matematyką i pchnęli ją naprzód". Pierwsi zaczęli opracowywać naukowo dziedzinę. UCZENI PITAGOREJSCY. wedle ich wierzeń. równoramiennych i nierównoramiennych. To było już wierżenie właściwe specjalnie orfikom i pitagorejczykom. Misteria miały w sektach postać nabożeństw. dostała się do środowiska ludzi uprawiających filozofię. próba wytłumaczenia. Za pewne uchodzić może. Pokutą dla duszy jest właśnie wcielanie się. Trwa nawet wtedy.sobie na podobieństwo ciała).tzw. twierdzenia o sumie kątów w trójkącie dowodzili oddzielnie dla trójkątów równobocznych. jest bowiem doskonalsza i potężniejsza od ciała. 1. była potępiana przez pitagoreizm. można zapobiegać przez praktyki religijne. odróżniali liczby niewymierne. że jedna ich część . choć nie im jednym. Tworzyli dopiero początki matematyki i dowody ich były jeszcze prymitywne. pitagorejczycy umieli znaleźć drogę naukową pomiędzy symboliką a praktyką. przy których rozwiązaniu powstały terminy: „parabola".jak mówi arystotelik Eudem . Ksenofil. pobożne i sprawiedliwe . stopniowo tylko uogólniając wyniki. Zrobili z geometrii naukę. „Według mitów pitagorejskich" . a jeden z ich uczniów. pisze Arystoteles.symbolicznie. właśnie przy stosowaniu liczb do geometrii zauważyli liczby niewymierne.„każda dusza może wejść w każde ciało". 4) Ciało jest dla duszy więzieniem. które dla większości Greków było smutnym i bezcelowym błąkaniem się cieni. Takimi praktykami były misteria. A i życie pozagrobowe. że liczby traktowali łącznie z wielkościami przestrzennymi (stąd np. ODKRYCIA MATEMATYCZNE i AKUSTYCZNE.uznawany przez orfików. miała moc oczyszczającą. tłumaczy się to tym. Ucieleśnienie duszy jest wynikiem jej upadku: była to właściwa pitagorejczykom. 6) Dusza będzie wyzwolona z ciała.powiada Arystoteles . dlaczego dusza znajduje się w tym poniżającym ją związku z ciałem. gdy odpokutuje za winy. wówczas wybitnymi członkami szkoły byli Archytas z Tarentu i Timaios z Lokri. Zajmowali się też akustyką: w związku z muzyką. czas tzw. których Platon odwiedzał we Włoszech. miał także szkołę w Atenach. Rozkwit naukowy szkoły przypadał na przełom V i IV w. ale pitagorejczycy za równie skuteczne uważali życie ascetyczne. Inny sposób oczyszczenia . jak się zdaje. mieli za głównego uczonego pitagorejskiego. by przyśpieszyć zwolnienie duszy lub by na czas jakiś zwolnić ją z więzów ciała i dać jej chwilową ulgę. a potem Platona i Arystotelesa. że dźwięki muzyczne 40 . że emulacja i chęć wyróżnienia się osobistego. a oczyści się. gdyż . gdy się oczyści. POGLĄDY NAUKOWE. będzie wolna. doskonałe i nie. „elipsa" i „hiperbola". a kapłani . uzyskało w tych sektach religijnych swój sens. 2) Dusza może łączyć się z dowolnym ciałem. nie znajdował wiary u pitagorejczyków. Nazwiska pitagorejczyków mało są znane. zachowana po dziś nazwa liczb „kwadratowych"). którą znikome i łatwo zniszczalne ciało może tylko krępować i więzić. typowa cecha Greków. że przyczyną dźwięku jest ruch. która. Filolaos i Eurytas pod koniec V w. Z wiary zaś w ponawiające się wcielenia wynikały przepisy etyczne. „matematycy" . W arytmetyce zajmowali się zwłaszcza klasyfikacją liczb: rozróżniali parzyste i nie. 8) Nieszczęściu.„pitagorejski tryb życia". będące i nie będące kwadratami.. Szczególnie ważne było. nie były dziełem samego Pitagorasa ani też Filolaosa. przenieśli naukę pitagorejską do samej Grecji i założyli związek w Tebach.kary piekielne . jakim jest wcielenie. 5) Dusza jest więziona w ciele za popełnione przez nią winy. a nie materialnych przedmiotów. 7) Życie cielesne ma zatem cel: służy wyzwoleniu duszy. gdy ciało ginie.zaczynali od rozważania zasad. którego historycy XIX w. w następnej zaś generacji Eudoksos. „młodych pitagorejczyków". W tym okresie szkoła pitagorejską wyszła ze swego italskiego odosobnienia i brała udział w ruchu naukowym wraz ze szkołą Anaksagorasa i Demokryta. wyrosło na tle przekonania o doskonałości. W geometrii odkryli dwa najważniejsze twierdzenia elementarne: o sumie kątów w trójkącie i twierdzenie noszące imię Pitagorasa. dotyczyły przede wszystkim matematyki. Stawiali sobie również zadania konstrukcyjne. którą przed nimi rachmistrze i geometrzy zajmowali się praktycznie. jakie uprawiano w związku pitagorejskim. że zdobycze filozoficzne i naukowe szkoły osiągnięte zostały dopiero w późniejszych pokoleniach „matematyków". Ta tajna nauka o duszy z gmin religijnych Grecji. 3) Dusza jest trwalsza od ciała. choć zapewne nie przez niego samego odkryte. Służyły na to. jak wegetarianizm (by nie zjeść wcielonej istoty duchowej) lub zakaz składania przysięgi (by nie skłamać wobec zobowiązań danych w innych wcieleniach). myślicielem mało samodzielnym. Było to również wierzenie dość rozpowszechnione wśród Greków i znajdujące swój wyraz w uznawaniu „metamorfoz" ludzi w zwierzęta. a następnie. potędze i trwałości duszy. gdy przejdzie koło wcieleń.

co jest formowane. połowa struny daje oktawę. że rzeczy nie mają innych własności poza geometrycznym kształtem. G. ponieważ zaś w niej liczby są rzeczą z natury pierwszą. ani „powietrze".jej forma. Nade wszystko zaś teoria pitagorejska była wynikiem: 1) zajmowania się matematyką. pierwiastek męski i żeński. jednakże (przynajmniej w interpretacji późniejszych pitagorejczyków) wprowadzała do niej nowy motyw: pierwszy raz za istotny czynnik świata uznana została nie sama materia. że widzą w liczbach liczne podobieństwa z tym. „Przejąwszy się matematyką" . liczbę. a więcej na stosunki między nimi. linia prosta i krzywa. co jest i co się staje. baczenia mniej na rzeczy poszczególne. to „przyczynami". Dualizm kazał im dopatrywać się przeciwieństw we wszystkich dziedzinach. pitagorejczycy przyjmowali drugą niezbędną zasadę: granicę. spokój i ruch. Czynnikiem kształtującym i ograniczającym była właśnie dla pitagorejczyków liczba. natomiast pitagorejczycy przyjmując zasadę formalną musieli przyjąć od razu zasadę drugą: bo forma może istnieć jedynie wespół z czymś. 3) odkrycia. niebiosa całe za harmonię i liczbę".łączenia spraw arytmetycznych z geometrycznymi. jak przez nią tworzą się harmonie dźwięków. wszystko. że ustrój zjawisk. zostało zestrojone z rzeczy ograniczonych i ograniczających". że jest czynny. jako realny kształt: to zmniejsza w dużym stopniu paradoksalność tkwiącą w ich twierdzeniu o kosmicznym znaczeniu liczby. wszystko byłoby bezkresem. widząc. nawet tak tajemniczych jak harmonia. Natrafiając w nich wszędzie na liczbę jako na czynnik decydujący o własnościach rzeczy. woda Talesa czy powietrze Anaksymenesa były nie bierną masą. kierunek w prawo i w lewo. Przeszli do dualizmu. który wywiera dookoła swój wpływ.. Zestawili nawet wykaz 10 najważniejszych przeciwieństw: przede wszystkim granica i bezkres. jak to czynili Jończycy. Dociekania matematyczne i akustyczne zdecydowały o ogólnej koncepcji filozoficznej pitagorejczyków. a wówczas znana już była teoria atomistów. 2) ogólnie greckiego a specjalnie pitagorejskiego . „Bez liczby byłoby wszystko bezgraniczne. słysząc. pierwiastki liczb za pierwiastki bytu. W pojęciu wczesnych Greków byt objawiał się nie tylko tym. powstaje dzięki liczbie. następnie zaś parzyste i nieparzyste. którzy przyjmowali materialną zasadę świata. traktowania liczb jako przestrzennych. lecz czynnym pierwiastkiem. Pod tym względem liczba pitagorejczyków wcale nie wypadała z linii rozwój u wczesnej greckiej filozofii. Przyjmowali tedy. a ⅔ kwintę tonu zasadniczego.½). lecz odpowiadali: liczba. c długość strun (l. ale także tym. LICZBA JAKO ZASADA BYTU. Harmonijnie dźwięczące interwale odpowiadają najprostszym stosunkom liczbowym. mogli przypuszczać.. ona jest „życia zasadą i kierownikiem". Zagadkowe zjawisko. wodzie. DWOISTOŚĆ BYTU. kwadrat i figura podłużna. jak dzięki niej powstają figury przestrzenne. co w nim zawarte. Arystoteles referując ich filozofię wahał się w wyrażeniach. Jej to bowiem świat zawdzięcza swój kształt i ład.„jęli uważać. ⅔. że zajmuje przestrzeń.⅔) : (⅔ . że w rzeczach realne są jedynie ich cechy ilościowe. Z twierdzenia tego. niejasne i niepojęte". i to mogli wyrazić w słowach „wszystko jest liczbą". Pitagorejczycy nie rozumieli liczby jako abstrakcji. Jest przy tym prawdopodobne. to „wzorami" rzeczy. 3. Jończycy. bardziej liczne niż w ogniu. jakim jest harmonia. Była już poniekąd przygotowana przez rozpowszechnioną w Grecji symbolikę liczb. dobro i zło. że w przyrodzie istnieją dwa czynniki: kształtujący i kształtowany. W każdym razie pitagorejczycy rozumieli liczbę jako realną siłę w przyrodzie. ½) tworzy specjalną proporcję.mówiąc językiem Greków późniejszych . nie odpowiadali już ani „woda". która skłaniała się do przypisywania liczbom realnej siły. Obok bezkresu. poszukiwania cech ilościowych.pisze Arystoteles . że pitagorejscy uczeni nie sformułowali swej syntezy przed końcem V w. jedność i mnogość. lecz rozumieli ją jako przestrzenną wielkość. zależny jest od proporcji i liczby. 2. W akordzie C. uważali liczby za rzecz pierwszą w całej naturze. który dla Anaksymandra miał sam z siebie wytwarzać przyrodę.. ograniczający i ograniczany. otrzymało wyjaśnienie: jest stosunkiem liczbowym. wypadło pitagorejczykom. że zasady jej są zasadami wszelkiego bytu. że na pytanie. Paradoksalna ta teoria była czymś całkiem naturalnym dla pitagorejczyków.wykazują matematyczną prawidłowość. światło i ciemność. ziemi. 41 . „Przyroda i wszechświat. że ona jedna wystarczy. którą nazwali „harmonijną" (1 : ½) = (l . tak przejęli się jej potęgą. Jak interpretowali to znaczenie? Zapewne istniały wśród pitagorejczyków różne interpretacje. konsekwentnie utrzymanego. nazywając liczby to „składnikami". tak samo i liczba pitagorejczyków. a oni mniemali. Ci zapewne utorowali drogę pitagorejczykom: twierdzili bowiem. lecz . z czego powstaje świat i co jest zasadniczym jego czynnikiem.

„wszelkie odpowiedniości między liczbami i harmoniami. Wszelako przeważała wśród pitagorejczyków inna: że mianowicie Ziemia krąży dookoła idealnego ośrodka systemu planetarnego. Starożytną symbolikę liczb ułożyli systematycznie.e. lecz tylko przez tkwiącą w nich samych siłę. Przekonanie o regularności ruchu planet wespół z faktem różnego okresu ich krążenia naprowadziło dalej pitagorejskich uczonych na zagadnienie odległości i szybkości planet. 8 .własności ciał fizycznych. jest to tzw. Drugi pomysł tej samej zapewne generacji pitagorejczyków zrywał z dawniejszym. twierdzili. co Kepler. wypełnioną eterem. właściwych sobie drogach. tworząc jakby schemat coraz bardziej skomplikowanych własności: jedynka . Zgodnie z tym rozwiązali tedy swe astronomiczne zagadnienie: szybkość planet jest w odwrotnym stosunku do ich odległości.linię. Ziemię i Księżyc. była dziełem pitagorejskich uczonych z epoki zbliżonej do Platona. niebo gwiazd stałych. I oto pitagorejczycy . aby cały ich system był związany". 4 ciało geometryczne. iż znaleźli tu ogólne prawo ruchu. a w odwrotnym do długości ciała. 10 . Odkrycia pitagorejskich uczonych szły szybko jedno za drugim. że wysokość tonu jest w prostym stosunku do szybkości ruchu. jak poucza przykład Platona. lecz krążą po stałych. zwłaszcza barwę. nie znanej planety i sfery. system pitagorejski. ODKRYCIA ASTRONOMICZNE i NOWY OBRAZ ŚWIATA. 5. bodaj dopiero pod wpływem Platona. sprawiedliwość. Odkrycie pitagorejczyków wytwarzało tedy całkiem nowy obraz przyrody. 6 .doskonałość wszechświata. a przeto wyżej i bliżej gwiazd. p. że wszechświat wypełniony jest ziemskim żywiołem. Uświadomiwszy sobie kulistość Ziemi wpadli na myśl. który na współczesnych. jak mniemano dawniej. 2 . że Ziemia ma kształt wklęsły: Wschód leży bliżej brzegu. mieli kulę i na tej podstawie pojmowali świat jako kulę. lecz cały jest matematyczną proporcją i harmonią. Spekulację liczbową wprowadzali i do nauki o przyrodzie. Ich szlaki nie zależą więc od działania zewnętrznych przyczyn. tam zlepiali sztucznie. nie są dziełem przypadku. nie mogą być poruszane przez nacisk powietrza. Gdy ta hipoteza zawiodła. ale i w ruchu widzianym przez oko. Archytas w swej Harmonice pojął dźwięki jako ruch. rozwiązująca trudności. Dookoła środka świata wyobrażali sobie szereg sfer . że Ziemia może krążyć dookoła swej osi. że powietrze okala tylko Ziemię. Najpierw odznaczyli się w poszukiwaniach kształtu Ziemi. uczeni przypuszczali. Demokrytejskim przypuszczeniem. Rozwiązanie ułatwiło im odkrycie akustyczne. przestrzeń zaś wszechświata jest próżnią. Przyrodnicze dociekania pitagorejczyków miały za przedmiot przede wszystkim wielkie zagadnienia budowy kosmosu.figurę geometryczną płaską. koło połowy IV w. poruszające się w próżni.oznaczała im punkt. bądź b) w empirycznych dociekaniach naukowych. i nie poruszając jej centralnego miejsca we wszechświecie tłumaczyli jej ruchem osiowym zjawiska astronomiczne.n. jak u Demokryta. Nie 42 . jak widzimy z Platona. mianowicie jako drgania ciała dźwięczącego. Już przed nimi dla wytłumaczenia. SPEKULACJE LICZBOWE. spróbowano odwrotnej: Ziemia jest wypukła.życie. 5 . To im potwierdziło mniemanie.pisze Arystoteles . Ta hipoteza. z jednej. W pierwszej dziedzinie przewagę miała fantazja i symboliczne pojmowanie liczb. Poznanie kulistości Ziemi było przewrotowym odkryciem: zakładało.mniemali. 3 . „Zbierali" . lecz jedynie ujmowany matematyczną myślą. bo posiadające najprostszą budowę. Był to pogląd. że horyzont jest perspektywicznym złudzeniem i że prawdziwy kształt Ziemi z natury rzeczy nie może być oglądany. a znali tylko 5 planet. Doszli zatem w zasadzie do tego samego rozwiązania.ducha. że wszechświat nie jest dziełem przypadku. Ponieważ liczbę 10 uważali za najdoskonalszą.4. ściśle naukowych badaniach przyrody. do których przymocowane są ciała niebieskie.jako kule koncentryczne. 9 roztropność. więc postulowali istnienie jeszcze jednej.może zaczynając od Archytasa . Słońce.miłość. A gdzie czegoś brakowało. Wszelako skłonność do takich spekulacji ogarnęła pitagorejczyków w późniejszych generacjach. dlaczego gwiazdy na Wschodzie wstają wcześniej niż w Grecji. lecz ciągle tej samej wewnętrznej siły: przeto planety nie błąkają się wśród gwiazd stałych. a własnościami z drugiej strony i porównując zestawiali je. razem 9 sfer. Zasadniczą swą koncepcję filozoficzną liczby pitagorejczycy rozwijali i stosowali na dwa bardzo różne sposoby: bądź a) spekulacyjnie. i znalazł. powietrzem. zrobił potężne wrażenie: że w niezmierzonych sferach gwiazd panuje ład i regularność. Za ciało najdoskonalsze. 7 . Ich oryginalny sposób myślenia wyraził się raczej w empirycznych. Zatem gwiazdy. które obowiązuje nie tylko w ruchu słyszanym. Hipoteza obrotuZiemi dookoła osi była znana.

ale nie w czystej postaci. ROZWÓJ PITAGOREIZMU przebiegał. kto pierwszy wytworzył tę hipotezę. zdobycze te doprowadziły do nowego obrazu wszechświata. który swą naukę o piękności ciała ludzkiego oparł na pitagorejskim pojęciu symetrii i 43 . Dźwięk ten jest harmonijny. że świat jest zestrojony harmonijnie. nacechowanego przede wszystkim matematyczną prawidłowością. ruchem swym wydają dźwięk. Ustaliwszy mianowicie. A pomysł pitagorejczyków stanowił najtrudniejszy może krok naprzód w poznaniu ustroju świata.. ale chodziło mu zapewne o przekonania religijne. religijna więź związku osłabła i na czoło wysunęły się zadania naukowe pitagoreizmu. 2) Druga dziedzina ich działalności leżała na przeciwnym krańcu: w badaniach naukowych. na schyłku starożytnej ery. jej chwilowy tylko związek z ciałem i jej potrzebę oczyszczenia . gdy rozwinęły się wśród pitagorejczyków dociekania spekulacyjne. niemniej do nauki Kopernika było już blisko. utraciła przeto u pitagorejczyków (podobnie jak u Demokryta) rzekomo wyjątkowe miejsce we wszechświecie. „Widzieli w liczbach" .. że przyczyną dźwięków jest ruch. Najważniejszym sympatykiem pitagorejskiej filozofii był Platon.e. czyli ładu. młodopitagorejskim. i późniejsza. przyjął też wszystkie ich odkrycia astronomiczne.. a uwieńczonych wieloma zdobyczami astronomicznymi. bo przez rozumowanie przezwyciężał najbardziej naturalne i uparte wyobrażenia ludzkie. wówczas odnowiono religijne.jak powiada Arystoteles „właściwości i stosunki harmonijne. ascetyczne i mistyczne doktryny dawnego związku w połączeniu z filozofią spekulacyjną. jak wiara w dwoistą naturę człowieka. twierdzili. że działa stale i równomiernie. głównie w I w. jak i z mistycznej teorii duszy. Łącząc swe odkrycie prawidłowej budowy wszechświata z odkryciami akustycznymi pitagorejczycy doszli do pewnej szczególnej teorii. że również i sfery gwiezdne. Pitagoreizm w okresie swego rozkwitu roztaczał wpływ i poza granice filozofii: z nauk jego korzystał komediopisarz Epicharm. stanowiących bez mała początek i wzór ściśle naukowych poczynań w Grecji. Dawali tym twierdzeniem wyraz swemu przekonaniu o doskonałej harmonijności świata. Sprawa harmonijności świata była dla nich specjalnie drażliwa wobec dualizmu ich filozofii. Ekfantos. Platon przejął bardzo wiele zarówno z teorii matematycznej bytu. Do przekonania tego prowadziły ich naukowe badania i odkrycia. Byli przekonani. że bronili jej liczni pitagorejscy uczeni. w której łączyły się ich spekulacje z ich badaniami naukowymi.weszły do greckiej filozofii. neopitagorejski. którzy należeli do pitagorejskiego związku w Tebach. pitagoreizm miał charakter religijny i był potęgą polityczną. której nie słyszymy tylko dlatego. krążące dookoła środka świata. jak Hiketas. Trzeci okres. ZNACZENIE. zdaje się. że ruchem Ziemi tłumaczą się zjawiska astronomiczne. W tym okresie dają się bodaj odróżnić jeszcze dwie fazy: wcześniejsza. bo filozoficzne miał inne. że cały świat jest harmonią i liczbą". ale wiadomo. za Pitagorasa i jego bezpośrednich następców w VI w. Jednak mimo te zawarte w nim przeciwieństwa mniemali. poplatońska. 6. temu to okresowi zawdzięcza on swe miejsce w dziejach nauki i filozofii. i zbliżony do nich platończyk.. w samoistność i trwałość duszy. i I w.. ponieważ odległości sfer tworzą harmonijną proporcję: musi więc dźwięczeć w przestworzach „muzyka sfer". wierzenia te nie były ich oryginalnym tworem. Heraklides z Pontu. Dzięki autorytetowi Platona i w jego ujęciu poglądy pitagorejskie znalazły ogromne rozpowszechnienie.wiadomo. zapoznał się z nią przez Archytasa i Timaiosa. ale oni wprowadzili je do filozofii. a że. I oni to za jego porządek i harmonię dali mu nazwę kosmosu. staropitagorejskim. Pitagorejczycy upamiętnili się na różnych polach: 1) Najpierw oddziałali przez swe wierzenia religijne dotyczące duszy i jej przeznaczeń. w ten sposób: w pierwszym okresie. ale też oddziaływała i poza jego granicami. w jej grzech. jakie miała w mniemaniu dawniejszych. czynnik pitagorejski stał się jednym z głównych składników jego systemu.. Doktryna pitagorejska była nie tylko przekazywana wewnątrz związku. który wszędzie kazał im dopatrywać się przeciwieństw. To była nowa koncepcja świata. przeto przyjmowali. liczby wedle nich zajmowały pierwsze miejsce w całej przyrodzie. p.n. w której przewagę miały badania empiryczne. HARMONIA ŚWIATA. mianowicie 3) teoria liczby pojmowanej jako zasada świata i 4) przekonanie o harmonijności świata. n. Z tymi badaniami pitagorejczyków wiązały się ich pamiętne koncepcje metafizyczne. Filolaos. Ziemia. w drugiej połowie V i IV w. że ruch Słońca od wschodu do zachodu jest pozorny i realnie odpowiada mu odwrotny ruch Ziemi. za Archytasa i Eudoksosa. Przez nich wierzenia takie.. Do pitagoreizmu przyznawał się Empedokles. lecz ze znaczną domieszką motywów platońskich. była kulą podobnie jak gwiazdy. Na myśl o podwójnym ruchu Ziemi nie wpadli. stoickich i wschodnich. i stała się gwiazdą między gwiazdami. WPŁYW PITAGOREIZMU.e. rzeźbiarz Poliklet. przypadł na czas wzmożonego życia religijnego. w jej boską naturę. w drugim okresie. symfonia świata. a może też przez Simmiasa i Kebesa. według nich.

iż świat cechuje harmonia. rozszczepianie się przeciwieństw. pobudziły po upływie półtora tysiąca lat nowożytnych twórców. a niebawem i Akademia i. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII W PIERWSZYM JEJ OKRESIE Zagadnienia tego okresu były tedy głównie kosmologiczne. C) Zagadnienie przyczyny stawania się: jaka jest siła. z którego się rzeczywistość wywodzi. gdy przez pośrednictwo Harmoniki Ptolemeusza znalazł to. jeden z pionierów naukowej medycyny. Szczególny zaś wpływ mieli pitagorejczycy na dalszy rozwój astronomii. musiał mieć odpowiedź. Wszelako ten zainicjowany przez pitagorejskich uczonych pogląd nie przyjął się w starożytności. zarodki. zgęszczanie się i rozcieńczanie materii. że znalazł u Cycerona i Plutarcha wiadomość o starożytnych zwolennikach heliocentryzmu. Przede wszystkim Arystoteles broniąc naturalnego zmysłowego obrazu świata wystąpił przeciw niemu i wrócił do geocentrycznego systemu sfer Eudoksosa (również pitagorejczyka). kto w owych czasach chciał mienić się filozofem. Przedmiotem dochodzeń filozoficznych była także ilość zasad. Nawet Heraklit uznawał. mimo wystąpienia Arystarcha i Seleukosa. nie uświadamiającego sobie własnych swych konsekwencji. że już miał zrezygnować z rozwiązania swego zagadnienia. mieszanie się składników. ogień.z czego rzeczywistość powstała? . W połowie zaś II w. który w tej dziedzinie zastosował teorie pitagorejskie i zdrowie określał jako harmonię znajdujących się w organizmie przeciwieństw. D) Zagadnienie stałości świata: czy świat jest wyłącznie nieustanną przemianą. c) od siły działającej wewnątrz świata do siły pozaświatowej (u Anaksagorasa). A każdy prawie filozof miał inną: jeden mówił. został ostatnim słowem. na ogół jednak uporczywe poszukiwanie trwałych składników stanowiło charakterystyczną cechę tych wczesnych doktryn filozoficznych. potem zaś świadomie głoszonego (przez eleatów). Pierwotnie chodziło w nim o początek. Filozofia rozpoczęła się od monizmu.o główny składnik. Uzupełnieniem pierwszego pytania . i lekarz Alkmeon / Krotony. koniec zaś okresu zaznaczył się propozycjami kompromisu. choć na razie nie przyjęte. A Kopernik podaje. że zasadą jest woda.Z zagadnieniem stałości łączyło się zagadnienie prawidłowości świata. przy tym jego sposób myślenia był na wskroś pitagorejski: przy tworzeniu systemu świata zakładał. jakie starożytność wypowiedziała w astronomii. system Eudoksosa. najpierw naiwnego. Ta ostatnia odpowiedź wzięła pod koniec okresu górę nad wszystkimi innymi. atomy. I sam Platon. utożsamiwszy ośrodek świata ze Słońcem i przyjąwszy dwojaki obrót Ziemi.harmonii. teologiczne nie odłączyły się od kosmologicznych. hilozoizm) do rozdzielania ich. I. Na to zagadnienie każdy. i astronomplatończyk Heraklides z Pontu przyjęli „system pitagorejski". B) Zagadnienie dotyczące natury stawania się. ziemia. b) od traktowania materii i siły jako nierozdzielnych (tzw. która powoduje przemianę rzeczywistości? I tu rozwój filozofii przebiegał a) od monizmu do pluralizmu (Heraklit i Parmenides mówili jeszcze o jednej sile. inni. Z ZAGADNIEŃ KOSMOLOGICZNYCH główne było A) zagadnienie zasady (arche). . d) od animistycznego pojmowania siły działającej do jej pojmowania mechanistycznego (u atomistów). Kepłer sam mówił.. ulepszony i zamknięty przez Ptolemeusza w okresie aleksandryjskim. Od niego do Kopernikańskiego heliocentryzmu był już tylko jeden krok: uczyni go astronom ze szkoły Arystotelesa Arystarch koło połowy III w. za Arystotelesem poszła jego szkoła. czy jest w nim jakiś czynnik stały? Generacja Heraklita i Parmenidesa dała wyraz skrajnym na tę sprawę poglądom. dojrzalszych myślicieli . Seleukos poparł dowodami hipotezę Arystarcha. 44 . Choć wariabilizm znalazł zdecydowanego rzecznika. że wieczne prawo Logosu panuje w świecie. czego szukał.było drugie: jak powstała i dalej powstaje? I na to pytanie odpowiedzi było wiele: transformacja jednej rzeczy w drugą. powietrze. Empedokles już o dwóch siłach przeciwnych i uzupełniających się wzajem). ubocznie rozważane były również psychologiczne i epistemologiczne. o właściwą naturę rzeczywistości. 4 żywioły. natomiast w drugiej części okresu (od Empedoklesa) zapanował pluralizm. Jednakże pomysły heliocentryczne pitagorejczyków i ich następców. że bezgraniczna a nieokreślona materia. u późniejszych zaś. etyczne pojawiały się tylko w zaczątkowej postaci.

ale w potocznej mowie. które od razu uzyskały postać definitywną i w tej postaci dotrwały do naszych czasów.. Demokryt. naiwnym dogmatyzmie.były używane już wówczas. rozum i duch. B) Zagadnienie pewności poznania. ducha. należący zresztą do różnych obozów. które przetrwały go w niezmienionej czy mało zmienionej postaci. że utorowały drogę do późniejszych prawd. bytu. Traktowane było jako zagadnienie czysto przyrodnicze i rozwiązywane wedle ogólnych zasad danego systemu. ile uformowaniem pojęć (np. Dwa zagadnienia wybijały się na czoło: A) Zagadnienie postrzegania. należy Tales. od Empedoklesa. pojęte jako siły kosmiczne .. ZAGADNIENIA EPISTEMOLOGICZNE i PSYCHOLOGICZNE były już mniej rozgałęzione od kosmologicznych. tylko przez to jej teorie były w ogóle możliwe. ani . którego dojrzałość przypada około 600 r. Poglądy filozoficzne tych wczesnych czasów. W tym pokoleniu 45 ... byt i niebyt.. Były wyłomem w naturalnym. przyrody. Do nich należała w szczególności myśl (Heraklita) o powszechnej zmienności rzeczy i myśl (Parmenidesa) o możności dedukcyjnego dochodzenia prawdy. jednostronne były nie tylko wariabilistyczna filozofia Heraklita i dedukcyjna filozofia Parmenidesa. późniejsi Grecy dali swoje nazwy pojęciom dawniejszych myślicieli..Anaksymander. około 570 r. musieli pewne motywy pomijać. wypowiadali sceptyczne uwagi o poznaniu (np. i . uchwytne. Najtrwalszą może pozycję w rozwoju filozofii zachowały z tego pierwszego okresu pomysły o charakterze czysto negatywnym. waśń i zgoda (siła łącząca i siła rozdzielająca). zastąpiona przez terminologię klasyków. od którego filozofia zaczęła. I w znacznej części od skrajności do skrajności i przez to od fałszu do fałszu przebiegał rozwój filozofii. pojęty jako prawidłowy zespół.. BILANS OKRESU Pierwszy okres filozofii miał natury rzeczy charakter przygotowawczy i wyniki tylko tymczasowe.to były najważniejsze. do trzeciego około 540 r. materia gęsta i rzadka. A jednak: i ten wczesny okres miał wyniki o trwałym znaczeniu. Przez to teorie filozoficzne stawały się skrajne. np. Liczni myśliciele tego okresu. przy pomocy których filozofowie pierwszej epoki rozwiązywali swe zagadnienia. że aby w nich uzyskać przejrzystość. . Empedokles. fałszywe.jak .. Skrajność pozostała zresztą i w późniejszych czasach jakby naturalną cechą filozofii: bo przedmiot jej dociekań jest tak rozległy i skupia tyle różnorodnych motywów. był bardzo ograniczony: przyroda. Różne wyrażenia..poglądy te były przeważnie fałszami. obaj będący raczej poprzednikami filozofów niż samodzielnymi filozofami. stawanie się i ginięcie.II. podczas gdy wszystkie inne były poprawiane i ulepszane stopniowo. Uwagi te dotyczyły przeważnie tylko poznania zmysłowego.Anaksymenes: to czasy jońskie. do drugiego. nieco później świat. Nie były pomysłami najważniejszymi... Nazwy takie jak . destrukcyjnym: argumenty Zenona przeciw ruchowi i antynomie głoszone przez szkołę megarejską. ale także matematyczna filozofia pitagorejczyków i atomistyczna filozofia Demokryta. Okres zasłużył się nie tyle swymi teoriami. jednostronne. porządek i przypadek. dobro i zło . zasada. a stąd inne motywy uzyskiwały nadmierną w całości pozycję. Ale nie przeszkodziły żadnemu z filozofów tego okresu budować uniwersalnych systemów kosmologicznych.. które potem stały się filozoficznymi terminami .wszystko to było znane już od Heraklita i Parmenidesa. POJĘCIA I TERMINY Zasób pojęć i terminów. nie w filozoficznej. Do pierwszego. . jednakże cennymi przez to. . filozofowie musieli je z konieczności upraszczać. od Anaksagorasa: są to późniejsze nazwy dla starych pojęć. Alkmeon). atomu).. że świat powstał z wody czy z czterech żywiołów lub że postrzeżenia powstają dzięki podobiznom rzeczy przenikającym do narządów zmysłowych . A były to właśnie najdoskonalsze twory tego pierwszego okresu filozofii. ale tylko w ten sposób przedmioty filozofii stawały się przejrzyste. ruch i spokój. Do trzeciego pokolenia należeli też Ksenofanes i Pitagoras. Charakterystyczne dla tego archaicznego okresu było zestawienie pojęć przeciwstawnych: światło i ciemność. a jeszcze inne przeciwieństwa zestawili pitagorejczycy. ale tymi. zasady. Filozoficzna terminologia tych wczesnych czasów później przeważnie zaginęła. CHRONOLOGIA Ten pierwszy okres filozoficzny obejmuje mniej więcej 6 pokoleń filozofów.. aby jednak na tej drodze zbliżać się do prawdy. Skrajne. nie pochodzą od Talesa ani .. przy których pomocy późniejsze okresy formułowały swe teorie. Ksenofanes. Jednakże obie zostały od razu zastosowane w sposób skrajny i przez to fałszywy. byt. dookoła którego grupowały się bardziej szczegółowe zagadnienia psychologiczne.

około 500 r. Heraklit.. czy tylko symbolicznie. są w znacznej części domysłami i konstrukcjami. jest obecnie interpretowany dość jasno i zgodnie. który dawniej uważany był za „ciemnego". czy „bezkres" uważał za nieograniczony przestrzennie i nieokreślony pod względem jakości. około 460 r.czy Demokryt poprzedzał Protagorasa. a przeto nie zawsze zasługujące na wiarę. to nawet kwestionowano jego istnienie. ze słabo rozwiniętym handlem wymiennym. np. który może nie był wcale filozofem.czy Demokryt korzystał z matematyczno-filozoficznych poglądów pitagorejczyków. czy odwrotnie. Na przełom VI i V w. Prawie taka sama niepewność dotyczy też poglądów tych wczesnych filozofów. z duszą świata. Szóste pokolenie. filiacja Heraklita i Ksenofanesa od filozofów z Miletu. obejmowało Leucypa. Anaksagorasa. choć przekazana przez doksografów. Nie uzgodniona jest też sprawa wpływów Wschodu na filozofię grecką. przeciwnie. co do Leucypa. informacje chronologiczne o Parmenidesie są zupełnie sprzeczne. znanego z Homera. sporne są drugorzędne kwestie jego filozofii. Solon (594) stworzył podwaliny demokracji ateńskiej. W V w. pokoleniu Heraklita i Parmenidesa. jedni uważają go za identycznego z niebem. jak rozumiał jedność myśli i bytu i jak należy interpretować drugą część jego poematu. Nowocześni historycy wszelkimi dostępnymi im środkami naukowymi starają się rozstrzygnąć wszystkie te wątpliwe sprawy. Empedoklesa i Anaksagorasa również jest sporny. jednakże już wówczas był w plastyce okres wielkiej archaicznej architektury. Z nauki Parmenidesa jest przedmiotem dyskusji. czas najpiękniejszych waz malowanych. żył Pindar i Ajschylos. Dokonywały się wówczas głębokie przemiany gospodarczo-społeczne: przejście od samowystarczalnego gospodarstwa domowego. dyskutowana jest. czy odwrotnie . Empedoklesa. U Anaksymandra wątpliwe jest. Plateje (479). medyjskie. a początku demokracji. stosunek pierwszeństwa Leucypa.. nowobabilońskie. u szczytu swej potęgi stały państwa Wschodu: egipskie.rozpoczęła się emigracja filozofów z Jonii do Italii. Gdy zaczynała się. w którym żył. Termopile i Salaminę (480). dokonało się zasadnicze odnowienie zagadnień oraz rozejście się stanowisk. Natomiast w czwartym pokoleniu. dopiero ono wydało złożone systemy przyrody. Pod ich panowaniem były po r. erę Heraklita i Parmenidesa. lidyjskie. Później też niż poezja (w szczególności niż Iliada i Odyseja) i niż rzeźba (ok. 546 miasta Azji Mniejszej. W tych trzech pokoleniach filozofia była jeszcze zupełnie archaiczna. Za to filozofia Ksenofanesa jest zbiorem samych znaków zapytania: jego Boga jedni pojmują teistycznie. inni z ziemią. Chronologia i zależności doktryn były już dla starożytnych doksografów dziedziną przypuszczeń. należeli doń także wielcy sofiści i Sokrates. do którego należał Demokryt i matematycy pitagorejscy. ale także triumfów i upojeń: dały Maraton (490).. w których zaspokajali swe potrzeby genealogiczne. A wojny perskie były dla Greków źródłem wielu strat i lęków. Anakreon i Safo byli rówieśnikami filozofów przyrody z połowy VI wieku.czy Ksenofanes był nauczycielem Parmenidesa. 700 r. przypada początek starszej komedii attyckiej. bogaty rozwój dialektyki i początki specjalnych naukowych dochodzeń. Niektórzy filozofowie tego okresu robią wręcz wrażenie postaci mitycznych. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Filozofia pojawiła się w Grecji o parę wieków później niż żelazo. było dojrzałym owocem dwuwiekowego rozwoju. a także Zenonaeleatę i pierwszych uczonych następców Pitagorasa. Poezja przeżywała wówczas wielki rozkwit. który w miarę rozwoju potrzebował coraz więcej niewolników. a o Demokrycie tak ogólnikowe. a także niż pismo literowe. drudzy panteistycznie.. zwłaszcza Tales i Pitagoras. republik oligarchicznych i tyranii. Na losach Grecji piętno swe położyła zwłaszcza potęga Persów. Pisma ówczesnych filozofów zaginęły. daty życia Heraklita podawane przez starożytnych chronologów różnią się między sobą o 12 olimpiad. Sporne jest: czy Parmenides był zależny od Heraklita. czy. jeszcze inni z materią. czy ogień był w niej pojęty dosłownie. z siłą kosmiczną. 46 . rozkwit peloponeskiej sztuki odlewniczej. jak pojmował byt (jako materialny czy jako abstrakcyjny). Poglądy Talesa są od początku do końca przypuszczeniem. Piąte pokolenie. ale większość pozostaje nadal sporna. ale przypadało już na nową erę. nie mniejszy niż filozofia. czy też uczniem . Sztuki piękne rozkwitły w Grecji później od poezji i filozofii. że można jedynie wyznaczyć granice stulecia. Pojęcia „zasady" i „przyrody" u jońskich filozofów dają się interpretować w najbardziej różnorodny sposób.). wiadomości o nich pochodzą od późniejszych i w świetle nowoczesnej krytyki okazały się częstokroć sprzeczne. KWESTIE SPORNE Sporne i podlegające dyskusji jest w tym wczesnym okresie bez mała wszystko. był ich wzorem . W polityce wewnętrznej był dla Grecji okres ten okresem końca królestw. do początków przemysłu.

Przez to filozofii przypadł inny zakres badań. Wszelako należy pamiętać. Archytas czy jeszcze kto inny. prace ich stanowią już pełny system filozofii. jak medycyna Hipokratesa. a szkoła jego trwała jeszcze po jego śmierci. historia Tucydydesa. teraz stał się nim człowiek i jego dzieła. rychło wyzbyła się pierwotności i naiwności. która teraz weszła w okres humanistyczny. wyrazicielami nowego ducha w filozofii tego okresu byli: 1) sofiści. E. P.) W V wieku ośrodek życia umysłowego w Grecji przeniósł się z kolonii do ziem macierzystych: Ateny stały się stolicą greckiej kultury. a zwłaszcza Platon i Arystoteles. jednakże tylko owych dwóch klasyków: Platona i Arystotelesa. po sofistach i sokratykach nawet fragmentów zostało niewiele. nie tylko proponująca rozmaite rozwiązania. ale rozmaicie interpretująca ich intencje. zajęli pierwszy plan epoki zarówno w oczach współczesnych jak i potomności. O paradoksach Zenona istnieje olbrzymia literatura. którego głównymi przedstawicielami byli Platon i Arystoteles. DRUGI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (OKRES OŚWIECENIA I SYSTEMÓW STAROŻYTNYCH V-IV W. lingwistyka itd. a zwłaszcza Arystoteles. mnogość prądów. bałamutne wiadomości rozpowszechniane przez późniejszych zwolenników . „sofiści" i Sokrates. że czuł się osamotniony i że nie jego idealizm. objęli całokształt dotychczasowych zagadnień filozoficznych. tajemniczość. a wśród nich głównie Protagoras. wiek Peryklesa. czas Sofoklesa. dla pitagorejskich prac naukowych teraz dopiero przyszedł czas rozkwitu. W filozofii Anaksagorasa przedmiotem żywej dyskusji jest centralna w niej koncepcja „ducha": czy materialny. skłaniają do traktowania ich łącznie jako jednego okresu. Z pism Platona widać nawet. które się przez ten czas w niej wytworzyły. utworzyły one zasób wiedzy trudny już do objęcia przez jeden umysł i wymagały podziału pracy.. potem dopiero przyszli zawodowi filozofowie: Platon. z jaką te fazy następowały po sobie. Sokrates tym bardziej. A w filozofii pitagorejczyków kwestii spornych jest nieskończoność. łącząc nową filozofię człowieka z dawną filozofią przyrody. oraz okresu systematycznego. jeśli nie uniemożliwia. czas pokoju i bogactwa. ona sama była generalną nauką. i jednolitość warunków. ale również zmienił się jego kierunek: gdy dotąd przedmiotem zainteresowania i badań Greków była głównie przyroda. lecz materializm był doktryną panującą naówczas wśród inteligencji greckiej. czy identyczny z Bogiem? Sporna jest również interpretacja jego teorii materii: czy gatunki „zarodków" przyjmował w ilości nieograniczonej? W filozofii Demokryta najwięcej dyskutowana jest teoria poznania. 2) Sokrates.która wypowiada twierdzenia sprzeczne z pierwszą częścią. Nie tylko zwiększyła się intensywność życia umysłowego. Wielowiekowe trwanie szkoły. w jakich w obu fazach rozwijała się filozofia. sztuki i nauki. 3) wspólni uczniowie sofistów i Sokratesa: cynicy i cyrenaicy. czy osobowy. Demokryt był rówieśnikiem sofistów. okres wielkich 47 . Okres ten od dawna uznany jest za okres klasyczny filozofii greckiej. Był to okres niezwykłej pełni i różnorodności intelektualnej. Sofiści byli prawie wyłącznie humanistami. Sofiści i Sokrates. Dawało to historykom filozofii podstawę do oddzielania dwu okresów filozofii: okresu humanistycznego oświecenia. 4) Platon. Natomiast Platon pod koniec życia. niż miała dotychczas. rozkwitu cywilizacji. W poprzednim okresie brakło jeszcze nauk specjalnych obok filozofii. Pierwszymi wyrazicielami owej przemiany umysłów byli nauczyciele-wychowawcy. N. jaką się osłaniał związek. 5) Arystoteles. Jednakże tamci myśliciele byli kontynuatorami przeszłości. W tym natomiast weszły na drogę szybkiego postępu zarówno matematyka i astronomia pitagorejczyków. ich doktryny nie są jasne i nie wiadomo.to wszystko niezmiernie utrudnia. Był to złoty wiek tej kultury. że poza nimi istniały inne jeszcze obozy w filozofii. definitywne rozwiązanie problemów pitagorejskich. Przemiana objawiła się też w filozofii. Sokrates zaś wcale nie pisał. Wszakże szybkość. Eurypidesa i Arystofanesa. Filolaos. Arystoteles i inni. Umysłowość grecka uległa w owym czasie gwałtownej przemianie. kto był ich właściwym twórcą: sam Pitagoras. Fidiasza i Polikleta. Z tego okresu filozofii greckiej przechowały się autentyczne pisma filozofów. w którym filozofia była przedmiotem gorących namiętności i ostrych walk. Jeszcze dawna filozofia przyrody miała nadal swych przedstawicieli. do którego należeli sofiści i Sokrates. Okres ten.

że wypada z tą datą rozpocząć nowy okres filozofii. ci byli małymi ludźmi. Sofistyka stała się synonimem erystyki. i gdy powszechna stała się potrzeba oświaty i chęć brania udziału w życiu umysłowym i publicznym. Wreszcie. Sofistom wypadło uczyć teraz nie tylko młodzież. na wpół profesorem". potomność znała ich z relacji Platona i patrzyła na nich jego oczami. co pogardzali nauką. jeśli daty te są prawdziwe. powstał w Atenach nowy typ filozofii. sformułował filozoficzne zasady. w oczach Greków było to poniżanie pracy umysłowej. aby uczyli zgodnie z duchem czasu. ich w sposób gwałtowny i nie przebierający w środkach. wśród których najbardziej oryginalnym myślicielem był Protagoras. PROTAGORAS był najbardziej filozoficznym umysłem wśród sofistów. Przyczyn było parę. uświadomiono sobie ten stan rzeczy i podjęto rehabilitację sofistów. uczyli się od nich i poszukiwali ich towarzystwa. i zawód ten stanowił główny łącznik między tą różnorodną skądinąd grupą ludzi. sofista był „na wpół dziennikarzem. lecz eleaci: oni nauczyli. uległa takiej zmianie. Następnie. paradoksiści i trywializatorzy. nabrał ujemnego: najpierw znaczył tyle. a jeszcze za Arystotelesa sofiści byli czynni. aby byli ludźmi współczesnymi. które dla fałszywego twierdzenia stwarza pozory prawdy. ale i dorosłych. jeśli nań zasłużyli. czynili to uczniowie Sokratesa i sam Platon nie był bez winy. Początek zaś dali tu nie sofiści. że uczą za pieniądze. co „pseudouczony".przeciwieństw i genialnych pomysłów. Sofiści. Zawód ich wymagał. poeci. Arystokratyczne społeczeństwo zarzucało im. mówcy. stąd reprezentatywność ich poglądów. wielcy politycy greccy. Najświetniejszym dla sofistyki czasem był jej początek. PROTAGORAS I SOFIŚCI W V w. jak Izokrates. co „uczony". mniej sławnych było wielu. w imię których występowali sofiści. Prawdą jest. On to może najwięcej przyczynił się do poniżenia sofistów w opinii potomności: pisma sofistów nie przechowały się. potem tyle. specjalnie zaś filozoficzna. Nie wszyscy byli filozofami. ale wydatną rolę zaczęli odgrywać dopiero teraz. trwał niedługo. o których pamięć zaginęła. uczeni. a mniej więcej równocześnie ze śmiercią Arystotelesa (322 r. jak to było pierwotnie. Hippiasz.razem z zarzutem bezbożności najpotoczniejszy zarzut przeciw niewygodnym filozofom. Żył zapewne od 481 do 411 r. Prodyk. konserwatyści i radykałowie. a nie na tężyznę duchową i fizyczną. Spełniali funkcję. Z zawodu byli nauczycielami i wychowawcami. konserwatyści wystąpili z zarzutem.. Początek jego przypada na połowę V wieku. Gorgiasz. jak Tucydydes. czas Protagorasa i Gorgiasza. co w Grecji zajmowali się filozofią. Nauczyciele tacy już od Solona działali w Atenach. Pierwszy uczynił to George Grotę w swej Historii Grecji. Przedstawicielami jej byli sofiści. Sam wyraz „sofista". Uczyli ich mówić i działać .) sytuacja ogólnokulturalna. który jak żaden inny zaważył na dalszych losach filozofii. tj. że wszystkiego można dowieść. Orientacja jej była humanistyczna.a i sami występowali jako mówcy i działacze. ale pomiędzy nimi było kilku myślicieli wybitnych. zupełnie różny od dotychczasowej filozofii przyrody. że sofiści nadużywali dialektyki . Stanowili elitę umysłową Grecji. Wzory takich poczynań znamy z parodii Platona (Eutydem) i Arystotelesa (De sophisticis elenchis). Okres działalności sofistów trwał dość długo. jak Protagoras. Poza tym ten „antylogiczny kunszt" uprawiano naówczas. że ucząc burzą wiarę i tradycję. dla względów zarówno rzeczowych jak i osobistych. ale jeszcze więcej podejrzewano się wzajemnie o uprawianie go: był to . zabrakło życzliwych świadków ich pracy. Wówczas towarzyszyło im powodzenie: nawet w konserwatywnej i nieprzyjaznej dla oświaty Sparcie Prodyk i Hippiasz znaleźli uznanie. a bywali między nimi „polihistorzy i tacy. SOFIŚCI. który pierwotnie miał sens dodatni. a zasadnicze stanowisko relatywistyczne. około stulecia. którą w dzisiejszych czasach spełnia publicystyka i uniwersytety powszechne. zarzut ten sofiści dzielili zresztą z wszystkimi bez mała. Dopiero w XIX w. filozofowie na serio i na żarty". gdy w wychowaniu jęto kłaść nacisk na wykształcenie. to przeważnie późniejsi. nie stanowili szkoły filozoficznej i w ogóle nie byli filozofami z zawodu. przez całe prawie stulecie: Protagoras i Gorgiasz byli starsi od Sokratesa. a nawet Sofokles. jak Eurypides. zarzut zaś przylgnął do tych. również wyrazy „sofizmat" i „sofistyczny" otrzymały odpowiednio pejoratywne znaczenie. Ale wkrótce życzliwy stosunek Greków do sofistów uległ radykalnej przemianie. to 48 . filozoficznie zbliżony do eleatów. i wytworzyli upodobanie do dowodzenia tez najmniej prawdopodobnych. którzy pierwsi dali w filozofii wyraz nowym prądom. wystąpił przeciw nim Platon i zwalczał.ale czynili to naówczas wszyscy. epigoni. co byli znani i wybitni. rozumowania. przygotowującymi do życia publicznego.

popularyzatorem.definiował naukę jako „zaradność w zarządzaniu domem i państwem oraz możliwie największą sprawność w działaniu i mówieniu". POGLĄDY. że wiedza ludzka tym wymaganiom sprosta. jak też zadań. technik. Naukowe badania.co skuteczne. domagali się od niego powszechności. Dotychczas filozofowie ograniczali się do badania przyrody. ale zwłaszcza etnologią. B) Pod względem zadań stawianych nauce.był starszy od Demokryta i od Sokratesa. Głównym przedmiotem badań sofistów jako nauczycieli życia publicznego były. czy obiektywnej ? Inaczej mówiąc. uczony. Pierwsi uczeni pojmowali ją czysto teoretycznie. 2. Wbrew przeważającym wśród greckich filozofów tendencjom racjonalistycznym. to był ich konwencjonalizm. wprawdzie sofiści posługiwali się też dialektyka. polityka. Jaka jest przyczyna względności postrzeżeń? Czy jest natury subiektywnej. poeta. zbliżyli z powrotem naukę do umiejętności praktycznych. Chcąc uniknąć procesu opuścił Ateny i płynąc na Sycylię utonął. ile zdziałał on sam. etyka. Stan naszych źródeł nie pozwala wszakże dokładnie osądzić. co prawdziwe. W tym tkwiła zresztą słabość stanowiska sofistów. to był ich relatywizm. a zarazem ufali. że chodziło im nie o to. czy też w postrzeganej rzeczywistości? W umyśle widział ją współczesny Protagorasowi Demokryt. były nowego typu. Protagoras był sensualistą. które odczytał w domu Eurypidesa. Dzieło O bogach. lecz . twierdzili. co oni sami nazywali „obyczajami". Inicjatorem tej „minimalistycznej" teorii poznania był Protagoras. to był praktycyzm. Natomiast Protagoras pozostał wierny greckiemu przekonaniu. mówcą. I doszli do czworakiego poglądu na poznanie. że nie ma prawdy powszechnej. zostało na skutek denuncjacji spalone i wywołało proces przeciw autorowi. Sensualizm zaś zaprowadził go do relatywizmu: poznanie nasze jest względne. Następnie głosili. 1. mnemotechniką. dawali tym wyraz sensualizmowi. NOWY STOSUNEK DO NAUKI. że wszelkie poznanie jest bierne i że umysł może zawierać jedynie odbicie przedmiotów 49 . Był pierwszym filozofem w nowym stylu: mniej badaczem. że prawdę poznajemy tylko przy pomocy zmysłów. opinia ich o zdolnościach poznawczych człowieka była ujemna. chronologią. Sądzili zaś. że jest to jedynie wynikiem umowy. czy tkwi w umyśle postrzegających jednostek. teorią sztuki. obiektywności. którą po wielu wiekach nazwano „pozytywistyczną": chciał trzymać się faktów i unikać konstrukcji w nauce. Poza tymi nowościami metodologicznymi sofiści wypowiadali również nowe a typowe dla swej epoki poglądy na naturę poznania. jakie zjawiska występują łącznie. poza tym był autorem prac gramatycznych. jakie prowadzili sofiści. ale była ona dla nich metodą nie badania. uważali. a co się dziś nazywa „kulturą". szukali wiedzy dla wiedzy. Wedle tej koncepcji nauka ogranicza się do stwierdzania faktów i związków między nimi oraz do przewidywania na ich podstawie faktów przyszłych. teraz nastąpił radykalny zwrot ku badaniom humanistycznym. Głównym jego pismem była Rozprawa polemiczna o prawdzie i bycie. Badali także język i w tej dziedzinie położyli znaczne zasługi: Protagoras klasyfikował zdania i wyrazy. polityk. o ile posiada większą użyteczność praktyczną. W pierwszym okresie filozofii duże znaczenie miała metoda dedukcyjna. SENSUALIZM i RELATYWIZM. jakie sobie stawiali. polihistor owych czasów. 3. Od niego zapewne pochodzi starożytne pojęcie doświadczenia naukowego. Protagoras zajmował postawę. pewności. A) Pod względem przedmiotu badań. C) Pod względem metody badań. Pochodził z Abdery. Jeśli zaś prowadzili badania. więcej nauczycielem. to przeważnie empiryczne. i b) wnioskowanie z jednego z tych zjawisk o drugim. ile jego następcy. W latach dojrzałych przebywał w Atenach i należał do grona przyjaciół Peryklesa. skoro jest oparte na postrzeżeniach. Nowa była już sama zasadnicza postawa: w pierwszym bowiem okresie starożytności filozofowie występowali z maksymalnymi wymaganiami wobec poznania. Był prawodawcą kolonii Turioi w Wielkiej Grecji. Prodyk zbierał synonimy. Teraz zaś postawa filozofów zmieniła się: teorie sofistów były wyrazem nieufności do wiedzy. iż pewne prawdy uchodzą za obowiązujące powszechnie. etyczno-społecznych i technicznych. że wiedza zaledwie może spełnić minimalne wymagania.wedle Platona . i to zarówno pod względem przedmiotu i metody. Prawda zaś jednego człowieka ma wyższość nad prawdą drugiego o tyle tylko. bo prawda jest dla każdego inna. sofiści natomiast podporządkowali czynność badawczą celom praktycznym. zakresem ich dociekań było to. z natury rzeczy. boć postrzeżenia tej samej rzeczy bywają u różnych jednostek różne. MINIMALISTYCZNA TEORIA POZNANIA. rozumianego jako a) obserwowanie. Po pierwsze. Hippiasz. Protagoras . dialektyka. Ogólnie biorąc. zajmował się również matematyką i astronomią. retoryka. lecz prowadzenia sporów.

zewnętrznych. A jeśli tak, to także przyczyna względności postrzeżeń musi tkwić w postrzeganej rzeczywistości: postrzeżenia są odbiciem rzeczywistości, więc jeśli są względne, to względna musi być sama rzeczywistość. Wytwarzało to niezmiernie paradoksalną koncepcję rzeczywistości. „Wszystko" - mówił Protagoras - „co jest zjawiskiem dla ludzi, to istnieje". Zjawiska są różnorodne i względne, więc różnorodna i względna jest również rzeczywistość. Jest to możliwe dzięki temu, że materia, stanowiąca jej podłoże, może przybierać różne postacie, posiada nie jedną naturę, lecz wiele różnych i sprzecznych natur; jest wszystkim tym, co się komukolwiek zjawia. Najbardziej rozbieżne sądy o rzeczywistości są możliwe i wszystkie są równie prawdziwe: bo, jak to wynikało z założeń Protagorasa, rzeczywistość posiada własności rozbieżne i wręcz sprzeczne. Protagoras nie uchylił się od tej konsekwencji i pojmował rzeczywistość jako niezgodną z zasadą sprzeczności. Był to wynik naturalny dla myśliciela, który chciał połączyć skrajny sensualizm z realistycznym pojmowaniem poznania. Względność umysłowego poznania przeszła na przedmioty poznania i relatywizm z epistemologicznego stał się też kosmologiczny. Relatywizm zapoczątkowany przez Protagorasa miał zabarwienie antropologiczne. Hasłem jego było: „Wszystkich rzeczy miarą jest człowiek", jak mówi jedyne zdanie, zachowane z jego głównego dzieła. To znaczy: jaka w każdej sprawie odpowiedź jest trafna, to zależy od człowieka, który ją daje. Dlatego też w każdej sprawie może się zdarzyć, że będą o niej wypowiadane zdania ze sobą sprzeczne. Protagoras zebrał nawet w specjalnym dziele takie „antylogie". Dzieło zaginęło - ale zastępuje je rozprawka Podwójne twierdzenia, napisana przez nieznanego sofistę, który idąc torem Protagorasa pokazywał względność poglądów na to, co dobre i złe, prawdziwe i nieprawdziwe. Oto np. choroba jest dobra i zła zarazem; jest zła dla chorego, ale dobra dla lekarza. 4. PRAKTYCYZM. Wobec przekonania sofistów, że przeciwne opinie mogą być równie prawdziwe, było naturalne, że dawali pierwszeństwo prawdom życiowo dogodnym. Przy uznawaniu i odrzucaniu opinii miarodajny był dla nich praktyczny punkt widzenia. Zastosował go do rozwiązania prawdy, jak się zdaje, sam Protagoras. Zdrowemu jadło wydaje się słodkie, a choremu gorzkie; zdrowy przez to nie jest od chorego mędrszy ani nie ma trafniejszego stosunku do jadła, ale - jest w położeniu lepszym, bo przyjemniejszym. Nieświadomi rzeczy - powiada Protagoras - nazywają niektóre twierdzenia prawdziwymi, ja zaś zowie jedne od drugich lepszymi, ale nigdy prawdziwszymi. Twierdzenia są równie prawdziwe, ale skoro jedne z nich są lepsze, to należy trzymać się lepszych. A kto uległ gorszym, powinien tak pokierować umysłem, aby je zmienić na lepsze. Mędrcami są ci, co tej zmiany dokonują: lekarze dokonują jej przez lekarstwa, sofiści - przez rozumowanie. Wprawdzie, co się komu wydaje słuszne, to też jest dlań słuszne - ale mędrzec może spowodować,że nie będą to twierdzenia przykre, lecz przyjemne. 5. KONWENCJONALIZM był dalszą konsekwencją relatywizmu. To, że wśród względnych prawd niektóre uważane są przez ludzi za obowiązujące, może być tylko wynikiem umowy. W szczególności sofiści skłonni byli za konwencjonalne uważać obowiązujące poglądy na mowę, prawo, moralność, religię. Jest to najbardziej typowy ich pogląd. Epoka, która zaczęła zajmować się sprawami specjalnie ludzkimi, zauważyła łatwo, że nie wszystko jest w nich zgodne z „naturą", że wiele tych spraw ma źródło w ludzkiej decyzji i „umowie". Już dawniej poeta Pindar i historyk Herodot, widząc niezgodę w poglądach panujących wśród Greków, twierdzili, że „umowa jest władcą wszystkich ludzi"; Archslaos, uczeń Anaksagorasa, przeciwstawiał naturę i umowę i z tego punktu widzenia pisał o pięknie, sprawiedliwości i prawie. Ale na wielką skalę przeciwstawianie natury i umowy zaczęli stosować typowi przedstawiciele epoki: sofiści. Genezę umowności rzeczy ludzkich pojmowali bardzo rozmaicie: jedni bowiem uważali konwencjonalne poglądy panujące wśród ludzi za wytworzone i narzucone przez silnych dla wyzyskania słabych, inni - za chytry wymysł słabych dla obrony przed silnymi. Obie koncepcje łączył Krycjasz, osławiony polityk, wychowanek sofistów, który głosił, że prawo obowiązujące jest wytworem większości słabych, religia zaś - wymysłem silnego władcy dla pohamowania tłumu. Sofiści nie zaprzeczali, że istnieją także „prawa natury", ale pojmowali je w swoisty sposób. Mianowicie, za prawo natury uważali na ogół tylko prawo silniejszego. I byli wśród sofistów tacy, co wobec umowności norm kultury głosili hasło powrotu do natury, czyli - do panowania siły. Trazymach, którego karykaturę dał Platon w Państwie, odrzucał, jako czysto umowne, normy moralne i religijne, a Kallikles, bohater Platońskiego Gorgiasza, pogardzał potocznymi poglądami jako „moralnością tłumu", i uznawał jedynie przyrodzone prawo silnego, którego zasadą jest wola mocy, cnotą energia pozbawiona skrupułów,
50

a celem władza i pełnia życia. Był wszakże i drugi prąd wśród sofistów. I ci również kulturę ludzką mieli za umowną. Likofron, uczeń Gorgiasza, uważał państwo za wynik umowy uczynionej dla zagwarantowania wzajemnego bezpieczeństwa, na rzecz którego jednostki rezygnują z części swych praw osobistych. W podobnym też sensie Alkidamas, inny uczeń Gorgiasza, uważał prawo i obyczaje za urządzenia konwencjonalne. Ale ci sofiści potępiali konwencje, które służą czyimś interesom i przywilejom, a cenili tylko takie, które mogą wykazać się przed forum rozumu. Z tego stanowiska Likofron występował np. przeciw prerogatywom dobrze urodzonych, Alkidamas przeciw niewolnictwu. Ten odłam sofistów uznawał właśnie wyższość stosunków umownych nad naturalnymi: bo dzięki nim zamiast siły może zapanować sprawiedliwość społeczna. Nie tylko ci sofiści-politycy, ale i sofista-filozof, jakim był Protagoras, znaczną część swej życiowej i pisarskiej pracy poświęcił temu, by w różnych dziedzinach życia, gdzie panują i muszą panować konwencje, konwencje te odpowiadały wymaganiom rozumu. Dążył tedy do zreformowania prawa obowiązującego tak, aby było racjonalne, aby kara nie była zemstą za przestępstwo, lecz odstraszeniem od dalszych przestępstw; do zracjonalizowania ustroju społecznego, aby był ludziom nie przeszkodą, lecz pomocą w ich walce o byt; także do zracjonalizowania mowy, aby była uformowana wedle jednej zasady, a nie wedle dwóch, wedle sensu i wedle formy. 6. POCZĄTKI ESTETYKI. Sofiści byli również pierwszymi, którzy na większą skalę zajmowali się estetyką czy, ściślej mówiąc, teorią sztuki. W tej dziedzinie pionierem był nie Protagoras, lecz Gorgiasz. Ich teoria sztuki nie miała jeszcze tak szerokiego zakresu, jak nowożytna: rozumienie bowiem sztuk przez Greków było węższe, nie mieli jeszcze pojęcia, które by obejmowało zarówno poezję jak plastykę, jeszcze nie widzieli ich łączności. Malarstwo, rzeźbę, architekturę - uważali za umiejętności czy kunszty takie same, jak tkactwo czy budowanie okrętów: cechą ich wszystkich jest, że wytwarzają realne przedmioty. Poezja zaś ma inny charakter, nic właśnie nie wytwarza poza słowami, podobna jest raczej do wieszczenia niż do umiejętności; a tak samo muzyka, którą też Grecy łączyli z poezją, traktowali jako jedno z nią. Otóż estetyka wytworzona przez sofistów, pierwsza estetyka grecka, była tylko teorią poezji. Inspirowana zaś była przede wszystkim przez poezję sceniczną. Operowała trzema pojęciami: naśladownictwa, iluzji i oczyszczenia. Miała trzy główne tezy: 1. poezja nie wytwarza przedmiotów realnych, lecz tylko ich słowne podobieństwa, „naśladownictwa"; 2. w umysłach słuchaczów wzbudza - jakby jakimś czarem iluzję; słuchacze słysząc ze sceny o cierpieniu doznają uczuć takich, jak gdyby to były prawdziwe cierpienia Edypa czy Elektry; 3. i ostatecznie poezja wywołuje w nich gwałtowną reakcję, wyładowuje ich uczucia, i to wyładowanie, oczyszczenie daje im ulgę i radość. Ta ostatnia teza przypominała idee religijne pitagorejczyków i może od nich się wywodziła; pozostałe zaś tezy tej pierwszej estetyki były już własnym pomysłem sofistów, przede wszystkim Gorgiasza. Z czasem wyszły z niej trzy wielkie teorie estetyczne: jedna z nich kładła w sztuce nacisk na naśladownictwo, druga na iluzję, trzecia na wyładowanie uczuć. Tę ostatnią przejął częściowo Arystoteles, mianowicie dla wyjaśnienia natury tragedii. Druga - teoria estetycznego iluzjonizmu - rozwinęła się dopiero w czasach nowożytnych. Natomiast teoria naśladownictwa została przejęta przez Platona i Arystotelesa i na długie stulecia stała się panującą teorią estetyczną. ZNACZENIE FILOZOFICZNE PROTAGORASA I SOFISTÓW. Byli tymi, którzy skierowali badania na człowieka, jego czynności i wytwory. Protagoras zaś stworzył samodzielną teorię filozoficzną. Po maksymalnych aspiracjach co do poznania, jakie ożywiały dotychczasowych filozofów Grecji, on pierwszy wystąpił z minimalizmem poznawczym i położył podstawy sensualizmu, relatywizmu, praktycyzmu, konwencjonalizmu. Był pierwszym w Grecji filozofem-relatywistą; w tym streszcza się jego pozycja historyczna. Był filozofem nowego już typu: jego filozofia miała inny zakres niż filozofia dawniejszych myślicieli greckich. Nie zajmował się już budowaniem systemu przyrody. Nie zajmował się też teologią: bo wprawdzie napisał dzieło O bogach, ale pierwszym jego zdaniem było: „O bogach nie potrafię wiedzieć ani że są, ani że ich nie ma; wiele bowiem rzeczy przeszkadza mi to wiedzieć, niejasność samej rzeczy i krótkość życia ludzkiego". NASTĘPCY. Protagoras zostawił znaczną ilość uczniów. Z nich Kseniades z Koryntu i Eutydem z Chios wyciągnęli skrajne konsekwencje z jego stanowiska, aż do zaprzeczenia możności poznania. Pod wpływem jego był matematyk Teodoros z Cyreny, poeci Eurypides i Sofokles oraz liryczny poeta, ateista
51

Diagoras z Melos. Z jego poglądów korzystali nawet uczniowie jego przeciwnika, Sokratesa, jak Antystenes i zwłaszcza Arystyp. - Z opozycją zaś przeciw relatywiście wystąpił Sokrates, a przede, wszystkim zwalczał go Platon; niemniej stanowisko Protagorasa nie zanikło w Grecji: dalszy ciąg rozpoczętej przez niego linii rozwojowej stanowili sceptycy. W XIX i XX w. szereg filozofów należących do prądu pozytywistycznego i pragmatystycznego, w szczególności Laas w Niemczech i Schiller w Anglii, powoływało się na Protagorasa, uważając go daleko więcej niż Platona i Arystotelesa za rzeczywistego antenata nowoczesnej filozofii.

SOKRATES
W tym samym czasie i w tych samych Atenach, gdzie kwitła sofistyka, wystąpił myśliciel, który wbrew relatywizmowi sofistów usiłował odnaleźć powszechne zasady poznania i działania. Był to Sokrates. ŻYCIE. Sokrates (469 - 399) urodził się w Atenach i w Atenach spędził całe swe życie. Był człowiekiem, w którym myśliciel w nierozerwalny sposób zespolił się z działaczem. Gdy tego wymagały potrzeby kraju, służył mu jako żołnierz i jako urzędnik - prytan; podczas wojny dawał dowody męstwa, podczas pokoju - rozwagi i odwagi cywilnej, występując sam jeden przeciw roznamiętnionemu tłumowi. Na ogół jednak nie brał udziału w sprawach państwowych; całkowicie bowiem poświęcił się działalności innego rodzaju: działalności nauczycielskiej. Przypominała pod wieloma względami czynności sofistów i współcześni traktowali Sokratesa jak sofistę; jednakże dzieliło go od sofistów nie tylko to, że uczył bezinteresownie, ale też i cała treść nauki. Działanie jego polegało na tym, że uczył ludzi cnoty, a ściślej mówiąc, uczył ich rozumu, aby przez to doprowadzić do cnoty. W tej działalności widział sens swego życia. Absorbowała go tak, że o własnych sprawach nie myślał: żył wraz z rodziną w niedostatku. Był wszędzie tam, gdzie mógł znaleźć rozmówców, zatrzymywał ludzi na rynku, w palestrze czy na biesiadzie, by mówić z każdym o jego sprawach i zmuszać do zastanawiania się nad nimi, nad umiejętnością i cnotą. Zyskał sobie koło zwolenników i uczniów: najwykwintniejsza młodzież ateńska, jak Alcybiades, Krycjasz, Platon, Ksenofont, przestawała z nim stale. Ale obok zwolenników miał i surowych krytyków. Zyskał popularność, ale popularność jego nie była połączona z uznaniem. Ogół widział w nim tylko dziwaka; przeciętny Ateńczyk nie traktował na serio człowieka, który zaprząta sobie głowę cudzymi sprawami, a nie może się zdobyć na nowy płaszcz: z tego stanowiska wydrwił go w swej komedii Ameipsjas. Inni widzieli w nim osobistość wręcz niebezpieczną: uprawiana przezeń analiza i krytyka przekonań i stosunków wydawała się groźna dla istniejącego porządku rzeczy. Arystofanes, który w 423 r. przedstawił Sokratesa w Chmurach, widział w nim ucieleśnienie bezcelowych rozważań, szkodliwej wolnomyślności, pychy, wymyślnych oszukaństw i braku szacunku dla tradycji. Pomimo takich o nim opinii mógł jednak jeszcze Sokrates przez ćwierć wieku czynić dalej swoje. Dopiero gdy doszedł do 70 roku życia, spotkało go publiczne oskarżenie, że działalność jego jest szkodliwa. Może działały tu przyczyny polityczne, poczucie zaczynającego się upadku Aten kazało szukać jego winowajców. Dość, że w r. 399 fabrykant Anytos, mówca Likon i poeta Meletos wnieśli przed sąd przysięgłych skargę na Sokratesa, że winien jest bezbożności oraz demoralizacji młodzieży. Sąd uznał winę Sokratesa. O karze śmierci nie myśleli zapewne ani oskarżyciele, ani sędziowie; tak ciężki wymiar kary wywołała postawa Sokratesa, który winy swej nie uznał, przeciwnie, kładł nacisk na doniosłość swej' działalności. Z powodów religijnych wyrok nie mógł być wykonany zaraz i Sokrates spędził 30 dni w więzieniu. Mógł łatwo uniknąć śmierci, uczniowie chcieli mu ułatwić ucieczkę, lecz nie zgodził się stojąc na stanowisku posłuszeństwa prawu. Ostatnie dni spędził w rozmowach z uczniami; Platon, choć wówczas z powodu choroby nieobecny, opisał w Fedonie na podstawie relacyj, ostatnie chwile Sokratesa. „Wszyscy jednozgodnie przyznają, że żaden jeszcze człowiek, ile pamięć nasza sięga, nie zajrzał w oczy śmierci z większą godnością", napisał uczeń Sokratesa, Ksenofont (IV, 8). Potomność po wszystkie czasy widziała w Sokratesie ideał filozofa, a w jego życiu i śmierci doskonałe wypełnienie obowiązków filozofa. Chłodny umysł łączył się w nim w przedziwny sposób z gorącym sercem. Silna, raczej zmysłowa natura była opanowana przez silną duszę. Brzydota przysłowiowa jego postaci była jakby symbolem wyższości ducha. Cechowała go równość i pogoda usposobienia, humor i łagodność. „Wydawał mi się najlepszym i najszczęśliwszym z ludzi", pisał Ksenofont. PISM nie zostawił, uczył tylko ustnie. O nauce jego wiemy z pism uczniów, głównie z dialogów Platona i Wspomnień o Sokratesie Ksenofonta. Również i Arystoteles informuje o jego zasługach dla filozofii.
52

POGLĄDY SOKRATESA. Sokrates, podobnie jak sofiści i większość ludzi jego epoki, zajmował się tylko człowiekiem. W człowieku zaś interesowało go jedynie to, co uważał za najważniejsze, a zarazem mogące być przedmiotem reformy i ulepszenia: „Zajmował się" - jak podaje Arystoteles - „jedynie sprawami etycznymi, całą zaś przyrodą nie zajmował się wcale". Mówił, że drzewa niczego nie mogą go nauczyć, uczą natomiast ludzie w mieście. I pracował na dwóch tylko polach: na polu etyki oraz logiki, którą uważał za niezbędną dla etyki. I. POGLĄDY ETYCZNE Sokratesa dadzą się sformułować w trzech głównych tezach: 1. CNOTA JEST DOBREM BEZWZGLĘDNYM. „Cnota" była starodawnym pojęciem Greków, ale rozumiana była ogólnikowo, jako tężyzna życiowa, dzielność, sprawność w spełnianiu zawodowych czynności. Jeszcze sofiści tak rozumieli cnotę i stwierdzali, że jest to zaleta całkowicie względna, różna dla mężczyzny i dla kobiety, młodzieńca i dojrzałego męża. Sokrates zaoponował przeciw temu relatywizmowi, wskazał na zalety, które są jedne dla całego rodu ludzkiego: sprawiedliwość, odwaga czy panowanie nad sobą są zaletami zawsze i wszędzie. Nazywając te zalety „cnotą", dał temu wyrazowi bardziej specjalne, a właściwie zupełnie nowe znaczenie. Wytworzył nowe pojęcie cnoty przez to, że spośród zalet człowieka wyodrębnił specjalnie zalety moralne. Prawa dotyczące cnoty moralnej są „niepisane", w kodeksach ich nie ma; niemniej są trwalsze od pisanych. Wywodzą się bowiem z samej natury rzeczy, a nie z ustanowienia ludzkiego; jakże mogłyby być ustanowione, skoro są powszechne, jednakowe dla wszystkich ludzi? - wszak (tak rozumował Sokrates) wszyscy ludzie nie mogli zejść się razem i ustanawiać praw. Na powszechność praw moralnych Sokrates kładł szczególny nacisk, stojąc w opozycji do relatywizmu sofistów; powszechność była zasadniczą cechą cnoty w jej nowym znaczeniu. Ta dopiero co wyodrębniona zaleta wysunęła się od razu dla Sokratesa na szczyt dóbr. Wszystko inne, co ludzie zwykli uważać za dobro - zdrowie, bogactwo, sława - niejednokrotnie w skutkach okazuje się złe. Człowiek powinien zabiegać o dobro najwyższe, nie licząc się nawet z niebezpieczeństwami i śmiercią. Dla dóbr moralnych powinien poświęcić dobra niższe i pozorne: „Czyż nie wstydzisz się dbać o pieniądze, sławę, zaszczyty, a nie o rozum, prawdę i o to, by dusza stała się najlepsza?" Sokrates był tedy pierwszym, który wyróżnił dobra moralne, właściwy przedmiot etyki (za to nazwano go „twórcą etyki"); a także był pierwszym przedstawicielem stanowiska - nazwijmy je moralizmem wynoszącego dobra moralne ponad wszystkie inne. 2. CNOTA WIĄŻE SIĘ z POŻYTKIEM i SZCZĘŚCIEM. Sokrates mawiał, że rad by posłać do piekieł tego, kto pierwszy rozdzielił dobro i pożytek. Ale związek obu widział nie w tym, iż dobro zależne jest od pożytku, lecz, przeciwnie, iż pożytek zależny jest od dobra. Tylko to, co dobre, jest naprawdę pożyteczne. Ludzie dlatego często błądzą i działają wbrew własnemu pożytkowi, że nie wiedzą, co jest dobre. Sokrates był tedy przeciwieństwem utylitarysty; ale stojąc na stanowisku nierozdzielności dobra i pożytku często wyrażał się tak samo jak utylitaryści: twierdził, że czyn jest niezawodnie dobry, gdy wypływa zeń pożytek, a zalecając sprawiedliwość czy lojalność, wysiłek w pracy czy kompetencję w zawodzie, powoływał się na płynącą stąd korzyść. A podobnie rozumiał również stosunek dobra do szczęścia: szczęście związane jest z cnotą, bo z cnoty wynika. Szczęśliwy jest bowiem ten, kto posiada największe dobra, a największym dobrem jest cnota. 3. CNOTA JEST WIEDZĄ. Wszelkie zło pochodzi z nieświadomości: nikt umyślnie i z świadomością zła nie czyni. I nie może być inaczej: skoro dobro jest pożyteczne i gwarantuje szczęście, nie ma powodu, aby ktoś, kto je zna, nie czynił go. Wiedza jest tedy warunkiem dostatecznym cnoty, a mówiąc językiem jaskrawym, jakiego Sokrates używał: jest tym samym, co cnota. „Jest to jedno i to samo wiedzieć, co jest sprawiedliwe, i być sprawiedliwym". To była definicja Sokratesa: cnota jest wiedzą. Na zarzut, że w działaniach ludzkich nieraz przejawia się rozdźwięk między wiedzą a czynem, między tym, co dyktuje rozum, a tym, do czego pcha namiętność, że do cnoty, oprócz wiedzy, potrzebna jest jeszcze wola - na to Sokrates odpowiedziałby, że jeśli wiedza nie wystarcza do cnoty, to musi być powierzchowna i niezupełna. Kto natomiast posiada wiedzę prawdziwą i pełną, ten nie może nie przejąć się nią do głębi i nie może czynić inaczej niż dobrze. Wiedza potrzebna do cnoty jest oczywiście innego rodzaju niż ta, którą zbierali filozofowie greccy: to nie wiedza o żywiołach, gwiazdach, o kosmosie, lecz o sprawiedliwości i odwadze, nie przyrodnicza, lecz etyczna. Opiera się nie na czysto teoretycznym roztrząsaniu, lecz na praktycznym rozsądku. Stanowisko takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Sokrates nie był zresztą odosobniony na tym stanowisku. Grecy mieli w ogóle skłonność do intelektualnego pojmowania życia, a już szczególniej było
53

odwaga . jak się wyrażał .jako wiedza o bogach. więc są w istocie swej jednym i tym samym. jak ją stosować. „elenktycznej" i „maieutycznej": pierwsza uczyła. współpracy umysłowej. którą Sokrates uważał za „największy i najskuteczniejszy spośród sposobów oczyszczania umysłu". lecz wirtuozem metody. tak rozpowszechnionym w czasach nowych. POGLĄDY LOGICZNE. Jako konsekwencje intelektualizmu powstały dalsze tezy Sokratejskiej etyki. jak usuwać fałszywe przekonania. Że Sokrates zajmował stanowisko intelektualistyczne. powodującym się w życiu namysłem. a kto może. Sokrates wzywał nie wprost do cnoty. Jego życie i śmierć były w zupełnej jedności z jego nauką. powołaniem się na pomoc. to miało jeszcze specjalne powody: najpierw. pobożność . Sokrates stał pierwszy na stanowisku. że uczniów prawdy nauczy. Cnota jest jedna. Natomiast w swych osobistych decyzjach powoływał się nieraz na głos wewnętrzny . czyli jej metodologią. jak sofiści. on miał świadomość swej niewiedzy. Była to wiedza psychologiczna: bo stwierdzając swą niewiedzę ujawniał poznanie samego siebie. ale zastosował ją do siebie. jak robić. uwaga filozofów. Następną konsekwencją było. potem dopiero sama wiedza. boć cnota jest wiedzą. nie formułował jej przepisów. Była to teza doniosła: wielkie dobro. na czym polega wiedza. Paradoksalne pojęcie „wiedzy 54 . skierowana dotąd na rzeczywistość. należy uświadomić sobie naturę poznania. druga . w dobie greckiego oświecenia. że cnota jest jedna. nie obiecywał. Najpierw. Uważał się za uprawnionego do tej krytyki. Nie licząc się z osobistymi skłonnościami i warunkami życia dążył niezłomnie do tego. Sokrates nie był teoretykiem. jakiej bóstwo udziela ludziom. aż doprowadziły do twierdzenia sprzecznego z twierdzeniami powszechnie uznanymi bądź z samą tezą pierwotną. METODA ELENKTYCZNA. Tą tezą o jedności cnoty Sokrates wyrażał swój sprzeciw wobec pluralizmu etycznego sofistów.ono rozpowszechnione w V w. Można je nabyć. Sokrates nie tylko głosił taką ogólną teorię. sam był typem refleksyjnym. Sprawiedliwość była zdefiniowana jako wiedza o tym. przeto od nas samych zależy. następnie. że cnoty można się uczyć. była metodą dyskusji. czyli metoda zbijania. I właśnie przez to była rzeczą szczególnej wagi: bo spowodowała. polegała na doprowadzaniu do absurdu: fałszywą tezę przeciwnika Sokrates przyjmował poważnie (to nazywano „ironią" Sokratesa) i pytaniami zmuszał do wyciągania z tezy konsekwencji dopóty. Wiedział przez to coś. Zanim zacznie się badać naturę rzeczy. Ten głos wewnętrzny nie był uzupełnieniem intelektu przez inny czynnik psychiczny. ostatecznie wszystkie cnoty są wiedzą.jako wiedza o tym.na głos demona (daimonion). zwłaszcza rzemieślniczej: w tej zaś dziedzinie robi się dobrze. że krytyka poznania jest pierwszą z nauk filozoficznych i musi poprzedzać wszystkie inne. a przy tym posiadającym wolę tak silną i pewną. czego należy się bać. A to uważał za rzecz najważniejszą i za właściwy początek badań: najpierw kryterium wiedzy. powinien i innych wiedzy uczyć. choć był nauczycielem. negatywnej i pozytywnej. posiadał pojęcie i kryterium wiedzy. nie działającym odruchowo. i oczyszczenie zeń umysłu. Celem było zdemaskowanie tego. lecz że będzie razem z nimi prawdy szukać. Wyłania się stąd proste wskazanie życiowe: należy szukać wiedzy. w Atenach. l. Sokrates niczym swej teorii intelektualistycznej nie ograniczał. Sokrates zwykł był trudno uchwytne zalety moralne wyobrażać sobie przez analogię z zaletami pracy zawodowej. nie posiadał gotowej wiedzy. Jego teoria wiedzy była teorią poszukiwania wiedzy. co jest tylko pozorem wiedzy. co się komu należy. a wiedzy można się uczyć. gdy się umie robić. jakim jest cnota. gdy się wie. ale raczej uzupełnieniem etyki przez czynnik religijny. cały mu się poświęcił. a z nim pożytek i szczęście. jaką się posługiwał. Prawdziwym dobrem jest cnota. Prawdziwe szczęście i prawdziwy pożytek daje tylko dobro. w rodzaju woli czy czucia. skoro umiał rozpoznać jej brak. bo każda cnota jest wiedzą. że wiedzę posiadają. że dla poszukiwania wiedzy została obmyślona specjalna metoda. z żelazną konsekwencją kierował swym życiem zgodnie z teorią. Zdobywając wiedzę osiągamy dobro. II. nazywał to „wiedzą niewiedzy". Sam. którą by mógł komunikować innym. bo gdy inni ulegając złudzeniu mniemali. lecz przykładem własnym pokazywał. Przede wszystkim zaś była w tym wiedza epistemologiczna: ujawniał bowiem. czego nie wiedzieli inni. Metoda.jak zdobywać prawdziwe. co jest dobrem najwyższym i co przeto obowiązuje wszystkich i zawsze. Składała się z dwóch części. że wie.który go od złego czynu powstrzymywał. spoczęła teraz na wiedzy i na sposobie jej zdobywania. Etyczne tezy Sokratesa łączyły się w łańcuch i prowadziły do jasnego wniosku: Ludzie dążą do szczęścia i do pożytku. lecz do zastanawiania się nad cnotą. Uważając nauczanie za zadanie najwyższe. że nie znał jej wahań i nie odczuwał jej udziału w decyzjach. nie jest wrodzone. czy dobro to posiadamy.

co to znaczy „sprawiedliwość". I przed Sokratesem wielu ludzi posługiwało się indukcją i definiowało pojęcia. I sam. iż posiada intuicyjną wiedzę o dobru. analogia uczy do zakresu faktów znanych wciągać fakty nowe. Wierzył w możność znalezienia prawdy obowiązującej powszechnie i w tym była najważniejsza różnica między nim a sofistami. Jakikolwiek kto w rozmowie z nim poruszał temat. przeciwnie. czyli sztuką położniczą. przechodził drogą analogii. ale dla nich był to koniec i cel. Na tę rozbieżność powoływali się sofiści. jakie chciał przyjąć. to wiedział. i potem odnaleźć ich cechy wspólne. nie wymagała bowiem żadnych specjalnych wiadomości. na które naprowadziła analogia. że się nie lękasz i jesteś odważny. a więc i moralna. Wedle świadectwa Arystotelesa Sokrates był twórcą metody indukcyjnej. lecz tylko rozsądku. wodza. sprawdzonych doświadczeniem i czynem. Pytaniami takimi przyciskał do muru. A) Poszukiwania swe Sokrates rozpoczynał od stwierdzenia faktów znanych i uznanych. że tchórzostwo jest dobrem. że określenie to jest błędne. mniemał bowiem. wskazuje. trudniej uchwytnych. swoiste zło. swoiste obowiązki. jak i te. Sokrates każe napisać po jednej stronie „S". w pożądaniach jak i w obawach. jak względna jest sprawiedliwość. swoistą wiedzę. tak iż odpowiedź niewiele tylko wymagała samodzielności i sprowadzała się do powiedzenia: tak czy nie. dążył do tego. która nosi dziś nazwę heurystycznej. ale to. Dalej. który każdy posiada. a tchórzostwo złem. trzeba wydobyć zeń prawdę. Wypadło spisać pozycje bardzo różnorodne i rozbieżne. z określenia sprawiedliwości. Sokrates. przeto funkcja nauczyciela analogiczna jest do sztuki położniczej. Na to trzeba zestawić poszczególne wypadki odwagi. ale i w pokoju. w radości jak i w bólu. na to pytanie analogia nie da już odpowiedzi. wbrew sofistom. z którego wynikało. była dla Sokratesa sprawdzianem trafności jego rozumowań. ale nie treści. Traktował je jako przesłanki dla rozumowania. Aby zaś mieć pojecie. Szukał zaś ogólnych cech odwagi czy sprawiedliwości na to. Sokrates postępował w ten sposób. Do czynności zaś moralnych. przyznawał wyraźnie. Cel jego był praktyczny: szukał pojęć. Fakty te dotyczyły czynności człowieka: rzemieślnika. czy wiesz. a dla niego tylko początek. co oni robili przygodnie. I miał przekonanie. to powiedz. że sprawiedliwość jest złem. by ustalić. Metoda jego była metodą wspólnego szukania. To jest dzieło indukcji. Jeśli np. iż np. METODA MAIEUTYCZNA. B) Wszakże analogia pomaga tylko w ustaleniu zakresu pojęcia. Jeśli czynność rzemieślnika ma swoiste zalety.pisze Arystoteles. ale jej sobie nie uświadamia. polityka. Założeniem rozumowania analogicznego była stałość struktury wszelkiej czynności. Drugą metodę Sokrates nazywał maieutyką. której wymaga. co jest czynem sprawiedliwym. bo 55 . on zrobił świadomie i metodycznie. to wykazuje najlepiej jego rozmowa z Eutydemem spisana przez Ksenofonta. to określ. na lądzie tak samo jak na morzu. co to „odwaga". choć powtarzał wciąż o swej niewiedzy. zarówno te. którzy byli relatywistami. Sokrates był pierwszym. w polityce jak i w życiu prywatnym. by dowieść. że każdy człowiek nosi w sobie wiedzę prawdziwą. Czym jest odwaga (czy jakakolwiek cnota). czym jest odwaga i czym jest sprawiedliwość. Każdy wie. szukał metody stałej i obowiązującej badacza. Metodę zbijania miał wspólną z nimi. on nawracał zawsze do definicji: chwalisz kogoś za sprawiedliwość. po drugiej „N" i następnie pod „S" spisywać w jednej kolumnie wszystko. co jest dobre i złe. C) I tak było w każdej rozmowie Sokratesa: w każdej szukał cech ogólnych. o które musi zabiegać. że odwaga istnieje nie tylko na wojnie. Sokrates spełniał ją przy pomocy pytań. który zajął się systematycznie kwestią definiowania pojęć i wskazał na indukcję jako na sposób znajdowania definicji. metodą. to i każda inna czynność. Wiedza ta stanowiła punkt oparcia dla jego wywodów etycznych. Jak zaś tę metodę pojmował. 2. ogólne cechy sprawiedliwości. wiedzę i obowiązki. np. aby względność przezwyciężyć i znaleźć cechy wspólne wszystkim czynom sprawiedliwym. musi mieć swoiste zalety. a tak samo błędne było określenie. Aby ustalić. lecz krytycznej. a pod „N" . które każdy musi sprawiedliwie przyznać Sokratesowi: rozumowanie indukcyjne i definicję" . znajdował pojęcie odwagi czy sprawiedliwości: to był cel jego poszukiwań. sprawiedliwość jest dobrem. co to jest sprawiedliwość.co niesprawiedliwym. że trzeba mu w tym dopomóc. mówisz. artysty. które znane są potocznie. Rola kierownika polegała na umiejętnym stawianiu pytań. iż wie. którzy nie umieli wyjść poza relatywizm. wynikało. którego ma unikać.niewiedzy" było wyrażeniem postawy nie sceptycznej. „Dwie są rzeczy. Odpowiedź na proste pytania etyczne musiała wypadać trafnie. że dzielił pytania złożone na najprostsze i dawał im formę rozjemczą. trzeba je zdefiniować. swoiste zło. że w takim indukcyjnie zdobytym pojęciu ma wiedzę pewną i powszechną. zmuszał do dawania odpowiedzi.

Antystenes wyprowadzał ten pogląd z nauki Sokratesa. której język daje tylko nazwę. gdzie wykładał. dziejowo mniej ważni. co najważniejsze. cnotę. I. Dwaj wielcy filozofowie klasycznej filozofii greckiej byli jego uczniami: Platon . której nazwa pochodzi od gimnazjum Cynosarges. do nas pisma jego nie doszły. że reprezentują krańcowe ujęcia tej puścizny. ten ma cnotę. ale gdy metody były ustalone.hedonizmu. że najważniejszą rzeczą w życiu jest cnota. a więc nierozłączność szczęścia. między którymi musi się rozegrać walka o puściznę Sokratesa. Wiedzę pojmuje jako pojęciową. on uznawał wiedzę powszechną i bezwzględną. w której rozwinęli dwie najbardziej skrajne teorie: cynicy . a Sokrates moralistą. SOKRATYZM to skrajny moralizm. do niezwykłej subtelności. Był płodnym pisarzem. i jemu. co za tym idzie. a) Od Sokratesa wziął przeświadczenie. Należał do proletariatu ateńskiego i w swej doktrynie dał ideologię proletariatu. którzy od Sokratesa przejęli tylko pewne składniki jego nauki. UCZNIOWIE. ale liczniejsi. którzy starali się. Właśnie on 56 . on jako korzyść duchową i trwałą. Cel badań rozumiał w sposób. nie zrywając wszakże z relatywizmem sofistów. ten ma wiedzę.bezpośrednim. Natomiast filozofowie stanowczo wypowiedzieli się za Sokratesem. Tak czynili przede wszystkim Antystenes i Arystyp. iż są najwybitniejszymi uczniami. Był najpierw uczniem Gorgiasza. co skuteczne. Ale to była tylko część uczniów jego. Sokrates zaś uczył tylko tego. W porównaniu z tym. ale był to pogląd Sokratesowi obcy. Inni. Sokratesowi zaś o rzecz samą. który też na pozór był zbliżony do pojmowania sofistów: bo i on. Głębsza jeszcze różnica była w tym: sofiści uważając prawdę za względną i umowną chcieli uczyć nie tego. Konsekwencję tę przyjęły odtąd wszystkie obozy filozofii greckiej i na tym fundamencie budowały etykę. faktycznie przeważa w nich Protagoras. z Protagorasem na czele. UCZNIOWIE SOFISTÓW I SOKRATESA Choć sofiści. więc . między którymi nie może być porozumienia. W teoretycznej filozofii wierni byli całkowicie Protagorejskiemu relatywizmowi. i im chodziło o uzyskanie korzyści przez wiedzę. co prawdziwe. połączony ze skrajnym intelektualizmem: cnota jest dlań celem człowieka. a na podłożu jego teorii pojęć etycznych stworzyli wielkie systemy filozoficzne. ale dał wynik. Arystoteles .szkołę cyrenaików. zwłaszcza kultywowanie definicji: boć sofiści także zajmowali się wyrazami i ich znaczeniem i dochodzili na tym polu. oni byli relatywistami. któremu zależało na jednej ogólnej formule. Prodyk. dokonali tego uczniowie Sokratesa. to jednak znaleźli się ludzie.pośrednim. Wprawdzie zarówno indukcję jak i definicję stosował tylko w wąskim zakresie pojęć etycznych.kto ma pojęcia. była to opozycja laików. i Sokrates stali na przeciwległym stanowisku filozoficznym. rozumu i cnoty była konsekwencją sokratyzmu. w przekonaniu. Pierwszy z nich założył szkołę cyników. drugi . Jednakże różnica była zasadnicza: im chodziło o język. ten posiada największe dobro i przeto jest szczęśliwy. Cel był praktyczny. co prawdziwe. łatwą już było rzeczą zastosować je powszechnie. a cyrenaicy . CYNICY. Kto posiada wiedzę i. Sofiści byli utylitarystami. Sokrates zaś był logikiem. POGLĄDY. I druga jeszcze konsekwencja została przyjęta przez następców Sokratesa: wiedza jest zawarta w pojęciach ogólnych. a potem Sokratesa. Obaj uchodzą za sokratyków. lecz tego. Logiczne zdobycze Sokratesa wydają się pokrewne zdobyczom sofistów. Na tym znów fundamencie następne stulecia budowały teorię poznania. a sposób tworzenia pojęć widzi w indukcji. Zewnętrznie bardzo przypominał mistrza. Sofiści byli erudytami. cenionym w starożytności za dobry styl.wiedza może być tylko ogólna. a zarazem.teorię moralizmu. i oni cel ten rozumieli praktycznie. Przejęli się jego wiarą w poznanie bezwzględne. 1. Stosunki jego z Platonem były wrogie: obaj mieli zapewne świadomość. ANTYSTENES z Aten był założycielem szkoły. że jedynie prawda jest skuteczna dla celów. bądź jego teorię pojęć. Byli to wspólni uczniowie Sokratesa i sofistów. które stawiał: dla poprawy moralnej ludzi. którzy łączyli ich poglądy.generalnym środkiem. bądź jego moralizm. a kto ma wiedzę. który był i teoretycznie ważny: wynikiem tym były doniosłe metody logiczne. Pod wpływem zaś Sokratesa położyli nacisk na etykę. między innymi obojętna jest wiedza. np. Wpływ jego był olbrzymi. wyzyskali w inny zupełnie sposób jego doktrynę. wszystko inne jest obojętne. zebrać encyklopedycznie jak najwięcej wiadomości. Opozycja przeciw Sokratesowi wyładowała się w procesie i straceniu. a wiedza . Platonizm i arystotelizm były owocami akcji Sokratesa. Ale korzyść rozumieli inaczej: oni pojmowali ją materialnie i doraźnie.

Temu. odmówili wartości. którzy całkowicie uniezależnili się. choć filozofia nie zawdzięcza mu żadnych zdobyczy teoretycznych. Posługując się znanymi. Od nich sposób życia naigrawający się z opinii. co żyli jak on. wszystko inne jest niepotrzebne. że jedynie cnota jest „z natury" swej dobrem. potępiali wszelakie urządzenia społeczne i państwowe. filozofowie zaczęli głosić poglądy zbliżone do tych cynickich. Był on pierwszym z cyników. by nie dbali o zadowolenie. to czynili to zwykle w stylu drastycznym i grubiańskim. mówił. Ignorując nowe pomysły filozofów. Antystenes był synem niewolnicy. był synem bankruta. jakoby pojęcia były samoistnym źródłem poznania. Jeszcze dość liczni byli w czasach cezarów. I pozostawało to. obrażający umyślnie opinię publiczną i drwiący sobie z niej. to o słowach. zwłaszcza wśród sofistów. czego nie posiadali. on określał je właśnie jako trafny domysł połączony z wytłumaczeniem. jako dobrowolni proletariusze i abnegaci. który wraz z żoną Hiparchią i innymi członkami rodziny należał do szkoły cynickiej. dlatego to następcy mogli poglądy jego uzupełniać zarówno w duchu sensualizmu i materializmu. że oderwali się od tradycji. aż w XX w. I gdy inni sokratycy. Wymagała ona.dzielił cyników od Sokratesa. poznanie odróżniali od opartego na postrzeżeniach domysłu. 323?). jak i w duchu racjonalizmu i idealizmu. Zarzucał on Antystenesowi. Nic nie posiadali.) Z filozofią nie mieli już nic wspólnego. przykładając zaś wagę tylko do cnoty. bez domu i własności. W niej zaś doprowadził do skrajności pogląd Sokratesa: Jedynym dobrem i celem życia jest cnota. bo ich nie mieli. byli to dziwacy. SZKOLĄ CYNICKA. Twierdzili. pozbawionego wszystkiego. co mieli w sobie samych. ale w ogóle wszelkich wytworów kultury. że cnota jest jedna. Stojąc na stanowisku sensualistycznej koncepcji poznania skłaniał się też do materialistycznej koncepcji przyrody i ostro występował przeciw antymaterialistycznym teoriom. Ich filozofia wyrosła nie z rozważań teoretycznych. stanowiska. stosuje się inną nazwę: „cynicyzm". poza cnotą. potem przeszedł dopiero do praktyki. a najsławniejszy jego uczeń. konwenansów. nie posiadającym praw obywatelskich. jak mniemał. wtedy jest się prawdziwie wolnym i niezależnym. gdyby je mieli. Antystenesa pozytywne określenia cnoty . że wygłaszał teorie. bo go przekonała teoria cynicka. Wiele wieków przeszło. Zaprzeczał tedy Antystenes wraz z sofistami. jeśli jest uważane za dobro. Za Sokratesem twierdzili. nie o rzeczywistości. i tłumaczyli sobie. (Dla określenia pierwotnej filozofii cyników. W poglądach filozoficznych tak samo. a przechowały się tylko negatywne: że jest obojętnością dla pozornych dóbr i niezależnością wobec losu. z Platonem na czele. Tradycja uczyniła zeń typ cynika. Krok ten zrobił Diogenes. Uczniem Antystenesa był Diogenes z Synopy (zm. wobec tego wszystko inne jest obojętne. Cynizm zaczął od teorii. uważali się za obywateli świata. Należy tedy zobojętnieć dla wszystkiego poza cnotą. byli za równouprawnieniem kobiet i niewolników. wszystkich ludzi mieli za równych. zainicjowanym przez Platona.poszły w zapomnienie. pojęciami. Za wzór mędrca mieli Sokratesa: był on niejako żywym modelem ich teorii. Ceniąc jedynie życie „wedle natury". wcale nie „cynicznej". i ograniczał poznanie do postrzeżeń. jeden z najpopularniejszych filozofów. wyzbycia się nie tylko ujemnych. majątku. Dobra te nie dały im zadowolenia. Występowali przeciw wszelkim nierównościom. a nie ma „człowieczeństwa". uważając je za konwencjonalne. kultury i powszechnie cenionych dóbr nazwano „cynizmem". pozostawała im tylko . można je tylko opisywać. jak w moralnych i politycznych. uczniem zaś najwybitniejszym Diogenesa był Krates z Teb.to były główne hasła tej filozofii.jeśli w ogóle istniały . Sokrates wypowiedział się tylko w części zagadnień filozoficznych i wypowiedział się tylko formalnie. Ludzi. Jeśli cynicy sławili cnotę. że istnieją jedynie konkretne rzeczy. 57 . Zresztą. przyzwyczajeń. Istnieje tylko konkretny człowiek. który posiadał majątek i stanowisko. to nie dlatego. istnieją stoły i krzesła. a nie do pochodzenia czy majątku. „kosmopolitów". Diogenes.cnota. a więc . b) Etyka stanowiła ośrodek filozofii Antystenesa. wszystko zaś inne. lecz z warunków życiowych. wrócili do poglądów najprostszych. a nie ma „sprzętów w ogóle". Przeciwnie. Istotnie wielu było odtąd cyników. i sam rozpoczął życie wedle cynickiej teorii. Nie uznawali granic państwowych. cynicy nazywali mędrcami. Obojętność i osiągana przez nią niezależność .natura. na pozór tak prostych. Opinie te cyników tłumaczą się dość łatwo. Gdy zaś pismem zwalczali cywilizację. pozbawionym środków do życia. to tylko przez konwencję. a potępiali dobra zewnętrzne z intencją hedonistyczną. ale je dobrowolnie porzucił. a nie dość stosował je w życiu. Twórcy cynizmu należeli do proletariatu. bo ona sama wystarcza do szczęścia. że nie dałyby także. 2. taka sama dla wszystkich. Cechą cyników było. a jeśli mówimy o czymś więcej. sławili ją. Próżną jest rzeczą usiłować definiować rzeczy.

Uzupełniającą tezą jest. stał się jego uczniem. jak Epikur. jak i trybem wędrownym życia. jakiego zna historia etyki. z którym spotkał się na dworze sycylijskim. podczas gdy Arystyp . Przyjemność jest natury cielesnej. hasło „carpe diem" odpowiadało doktrynie Arystypa. co Antystenes: że sprawy praktyczne są ważniejsze od teoretycznych. To teza zasadnicza. trwającym tylko. bo. Doktrynę swą wytworzył wcześnie. te zaś są bądź przyjemne. 3. Że mógł jednakże mienić się sokratykiem. jak twierdził. Stąd już było naturalne przejście do jego etyki. a nie rzeczy. Taka „częściowa przyjemność" jest celem życia. Przyjemność jest jedynym dobrem. i to między sobą tak różni jak Julian Apostata i Grzegorz z Nazjanzu. To stanowisko od greckiego terminu . a także jego wnuczką i Arystypem Młodszym. Datami życia zbliżony był do Platona. ale doktrynie sofistów został w wielu punktach wierny. iż jak Sokrates łączył dobro i przyjemność. gdy daje równą przyjemność. że przykrość jest jedynym złem. 2. jeszcze za życia Sokratesa. że polega na braku cierpienia. SZKOŁA CYRENAJSKA. Przede wszystkim zaś późnostarożytne pojęcie filozofa wytworzyło się pod wpływem cyników. przyjęto nazywać hedonizmem. lecz należy chwytać przyjemność. Annikeris i inni. że jedynie dobro (mianowicie moralne) daje przyjemność.. będąca jedynym dobrem. „Przyjemność różni się od przyjemności tylko tym. POGLĄDY. a charakteryzowali go jako cynika. W pięciu tezach można ująć skrajny hedonizm Arystypa: 1. oznaczającego przyjemność.. CYRENAICY. „Częściowa przyjemność jest godna pożądania sama przez się. Arystyp był możliwie najbardziej zdecydowanym i bezkompromisowym hedonistą. Znane nam są tylko nasze stany. był też pierwszym z uczniów Sokratesa. Arystoteles nazywa go sofistą: dawał do tego podstawę zarówno swą doktryną. niczym prawie w poglądach swych nie różnili się od cyników. miało podstawę w tym. a przykrość jedynym złem. Wiele z nich przeszło do stoików.Rozpowszechnienie idei cynickich było w starożytności ogromne. Arystyp zaprzeczał. nawet cnota jest cenna jedynie w miarę dostarczanej przez nią przyjemności. Poza jego córką. jakoby sam brak cierpienia i przykrości był już przyjemnością. To w przeciwieństwie do niektórych późniejszych hedonistów. Od Sokratesa i sofistów Arystyp nauczył się tego samego. że jedna od drugiej jest przyjemniejsza". którzy ją mieli za stan negatywny. które te stany wywołują. szczęście zaś nie samo przez się. który powrócił do obyczaju sofistów brania zapłaty za naukę. bądź przykre. Stanowił typ skrajnie odmienny od Antystenesa: podczas gdy tamten przystał na żywot proletariusza.„jest celem życia". lecz ze względu na częściowe przyjemności. I faktycznie zabiegamy zawsze i tylko o przyjemność. Najpierw poznał poglądy Protagorasa. czyli nie ma przyjemności. należał do nich Teodoros. 5. i to właśnie późni. W szczególności idee cyników odpowiadały wczesnemu chrześcijaństwu. Nawet myśliciele innych kierunków. natomiast nie różnią się między sobą jakością. Hegezjasz. która od jego ojczyzny wzięła nazwę cyrenajskiej. 1.że przyjemność jest jedynym dobrem. Toteż lekceważenie wiedzy i niewiara w nią cechowały cyrenaików tak samo jak cyników. 2. Arystyp pozyskał dla swej filozofii spore grono zwolenników. stosując w praktyce hedonizm. a unikamy przykrości. 4. przedstawiały go jako oportunistę i serwilistę i specjalnie przeciwstawiały jego zachowanie pełnemu godności zachowaniu Platona. jako dostarczaną wyłącznie przez zmysły i zupełnie względną. Przyjemność. pisali pochwałę filozofa. póki działa bodziec. Więc przyjemność jest jedynym dobrem. aby między nimi wybierać. jaka się nadarza.. Niesłuszną jest rzeczą wyrzekać się obecnej przyjemności dla przyszłego szczęścia. zwany Ateistą. a szczęśliwy. twierdząc. Przyjemności różnią się tylko intensywnością. 58 . jakie obejmuje". jakie kursowały o nim w starożytności. zwany Nawołującym do śmierci. chwilowym. i to są jedyne ich własności. Wszystko jest równie dobre. I żył wedle niej.. wróg chrześcijaństwa i jego obrońca. które dają podstawę. szczęście zaś jest tylko zespołem częściowych przyjemności. przyjemność i przykrość są rodzajami ruchu dokonującego się w nas. Ponadto ograniczali ją jeszcze w myśl subiektywizmu: poznajemy tylko własne stany. on wiódł życie dworaka i światowca. „Prawdziwy filozof" miał ich rysy: był ubogi. podczas gdy brak przyjemności jak i brak przykrości są właśnie brakiem takiego ruchu. II.pisał . Zwłaszcza niektórzy stoicy. jak Epiktet. później dopiero Sokratesa. Przyjemność jest stanem pozytywnym. jest stanem przelotnym. które same z siebie byłyby wyższe lub niższe od innych. ARYSTYP z CYRENY był założycielem szkoły. Anegdoty. Wpływ ich sięgał daleko poza szkołę. ale czynił to w odwrotnym kierunku: Sokrates głosił. Wiedzę pojmowali całkowicie w duchu Protagorasa. A i sama szkoła istniała do VI wieku. „Cielesna przyjemność" .

o tym. jednak pragnął czynem na wielką 59 . ojczyźnie. gdyż „nie wszystkie duchowe przyjemności i przykrości dają się wywieść z przyjemności i przykrości cielesnych". namawiał do śmierci. lecz stały smutek. stworzony przez Sokratesa. d) o wewnętrznych przyczynach (ornat) tych stanów i e) o podstawach decyzji Pierwotne stanowisko Arystypa. Kultura domu była wysoka. że prawdziwym dobrem i celem życia jest nie chwilowy stan przyjemności. dokonana w łonie szkoły cyrenajskiej. dać przydomek „Platona" za jego bary szerokie. ta zaś wyszła z nowej orientacji humanistycznej. Teodoros przyznał. Wreszcie Annikeris wprowadzał różnice jakościowe między przyjemnościami. Hegezjasz zaś zrezygnował z pozytywnego charakteru przyjemności. PLATON Prąd humanistyczny w filozofii. Przebył z nim 8 lat aż do jego śmierci. W otaczającym go życiu politycznym bezpośredniego udziału nie brał. Był pono w Egipcie.. jakie reprezentowali uczniowie Sokratesa: Antystenes. ŻYCIE PLATONA. toteż uczniowie jego zaczęli niebawem robić ustępstwa. Po śmierci Sokratesa opuścił Ateny. 2. Nie była to pierwsza synteza filozoficzna Greków. która łatwiej niż życie może uwolnić od cierpień. ta zaś idealistycznym. Przyjemności duchowe zostały uznane jako odrębna klasa przyjemności obok cielesnych. c) o czynach wywoływanych przez te stany. Lata te miały wpływ decydujący. miłości. na którą złożyło się państwo Peryklesa. porzucona została nawet i pierwsza zasadnicza teza hedonizmu. wydał w początku następnego stulecia wielką syntezę: dzieło Platona. rozpoczęty w V w. poprzedziła ją bowiem filozofia Demokryta. powrócił z nich jako człowiek zupełnie dojrzały. bo przyjemność przestała być dobrem jedynym. Odtąd zamieszkał w Atenach. od 427 do 347 r. Bywał potem we Włoszech. Przyjemność przelotna przestała dlań być najwyższym dobrem. a złem nie chwilowa przykrość. Założył szkołę w gaju Akademosa i oddał się pracy pisarskiej i nauczycielskiej. tamta była systemem materialistycznym. Ćwiczył się w poezji. o co warto zabiegać i czego warto unikać o stanach wywoływanych przez dobro i zło. Arystyp. Naukowe studia również rozpoczął wcześnie: słuchał Kratyla heraklitejczyka. Obcując z Sokratesem Platon stykał się zarazem z różnymi prądami. znał popularne w Atenach pisma Anaksagorasa. W duchu prawdziwie greckim od młodu kształcił zarówno ciało. tamta w materii. Wchłonęła doktrynę cyrenaików. w ojczyźnie eleatyzmu i pitagoreizmu. lecz stała radość. zaczęły się jego lata wędrówki. zredukowany został do braku przykrości. wychowanie staranne. 1. Nauczyciel gimnastyki. Mając lat dwadzieścia poznał Sokratesa. Ta ewolucja. Platon Ateńczyk żył lat 80. 5.Cyrenaicy ci rozwijali swą hedonistyczną etykę w 5 działach: a) o dobru i złu lub. W igrzyskach olimpijskich i istmijskich odnosił zwycięstwa. Żył w czasach rozkwitu Aten. a choć twórczość jego innym poszła torem. Pochodził ze znakomitego rodu. Przez te ustępstwa. które dostarczają wyższych przyjemności. zwłaszcza ostatnie. 3. malarstwie i muzyce. mniej więcej w sto lat po cyrenajskiej. zachęcając hedonistów do służenia przyjaźni. zaszczytów. ten pesymista mniemał. kursowały opowieści o jego „wtajemniczeniu" przez tamtejszych kapłanów. ojciec należał do Kodrydów. w atmosferze najwyższej kultury starożytnej. Podróże Platona trwały lat dwanaście. ta zaś w idei i duchu widziała osnowę bytu. Szkoła ta została założona przez Epikura. matka miała przodka w Solonie. należy wyrzec się dóbr. odwiedzał Archytasa w Tarencie i starego Timaiosa pitagorejczyka w Lokri. Ale tamta była syntezą przyrodniczej filozofii pierwszego okresu. sztuka Fidiasza i ruch etyczny i naukowy. proste a nieprzejednane w swym hedonizmie. jeśli nie wytworzyły. że pozytywne przyjemności nie dadzą się w życiu osiągnąć i że przeto jako cel należy sobie stawiać brak trosk i smutków. szukać kompromisów i porzucali jedną po drugiej jego tezy. a przejęty pesymizmem. którego właściwe imię było Arystokles. Cel hedonistów stał się więc negatywny. jak umysł. wobec życia i śmierci: tak oto ideologia użycia przemieniła się w ideologię wyrzeczenia i hedonista ten zbliżał się poglądami swymi do cyników. okazało się zbyt jednostronne i trudne do obronienia. pozostał zawsze artystą. a przelotna przykrość najwyższym złem. 4. to podniosły wysoką jego kulturę logiczną i etyczną. stworzyła podłoże dla nowej hedonistycznej szkoły. podobnie jak równocześnie szkoła stoicka wchłonęła poglądy cyników. miał młodzieńcowi. bogactw. Euklides i inni. jak mówili. zobojętnieć wobec wszystkiego. Aby cel ten osiągnąć.

razem trzydzieści sześć pism. Gorgiasz (dialog o retoryce. A uczniowie jego i uczniowie uczniów. Jeszcze w okresie swych wędrówek Platon dotarł był do Syrakuz i zawiązał tam przyjaźń ze szwagrem władcy. Śmierć jego nastąpiła w dniu jego urodzin. Prawa (powtórzony wykład teorii idealnego państwa). Z wyjątkiem tych dwóch przerw politycznych ostatnie czterdzieści lat życia Platona przeszły w Atenach w nieustannej pracy naukowej i nauczycielskiej. Legendą jest. PISMA Platona przechowały się. jakoby Platon oprócz dzieł wydanych pisał jeszcze pisma ezoteryczne dla wtajemniczonych. boskiego męża. Fedon (o nieśmiertelności duszy). by kierować nowym władcą. uprawiam prawdziwą politykę". Dionem. Występy polityczne filozofa skończyły się niepowodzeniem i rozczarowaniem na całej linii. Było bowiem jego przekonaniem. zapewne zniechęcił Dionizjosa każąc mu studiować geometrię. a lata jego życia to niemal święta liczba muz w drugiej potędze. z ważnym epizodem epistemologicznym). na dziewięć tetralogii. Najważniejsze są: Obrona Sokratesa. Cymon. będący zarazem krytyką heraklityzmu i nominalizmu).Tytuły tych dialogów brane są zazwyczaj od imienia jednego z rozmówców. specjalnie o stosunku rozkoszy i' mądrości). Fajdros (alegoryczny opis stosunku duszy do idei). obejmuje wszakże kilka pism wątpliwej autentyczności. Temistokles. a także chęć 60 . Politycy powinni ulepszać ziomków. Żył zresztą wygodnie: Diogenes cynik oburzał się na zbytek jego mieszkania. oni tylko wzbogacili Ateny i rozszerzyli ich granice. udał się do Syrakuz. I legenda związała Platona z bogiem słońca: to syn Apollina. najbogatszym wówczas i najpotężniejszym państwie greckim. w całości.czy uczynili Ateńczyków lepszymi? Nie. Sofista (o bycie). „Myślę" . na podobieństwo tragedyj. faktycznie zaś nie troszczą się o prawdziwe dobro kraju. Tymczasem Dion został zesłany. Fileb (o dobrach. Grek żyjący w Rzymie za czasów Tyberiusza. Państwo (wielkie dzieło w dziesięciu księgach o idealnym państwie. Timaios (filozofia przyrody w formie opisu stworzenia świata). zawierający krytykę egoizmu i hedonizmu). Państwo w teorii państwa. wezwany przez Diona. wydalił Platona ze swego państwa. bo w Syrakuzach. Protagoras (o cnocie). Dla tak pojętej polityki zdarzała się sposobność lepsza niż w Atenach. Dionizjos zmarł. i Platon powrócił do Aten. przed samą jeszcze śmiercią poprawiał napisaną przed wielu lat dziesiątkami I księgę Państwa. potęgi państwowej. Dionizjosem Młodszym. Przy okazji szkicowana była sama nauka o ideach: najdokładniej w Państwie i Fedonie. aby nie powiedzieć sam jeden. że polityka. zawierające poglądy Platona we wszystkich ważniejszych dlań kwestiach). Najzupełniejszy ich zbiór przekazał Trasyllos. półboga. będącej jądrem poglądów Platona. natomiast większość posługuje się nią: Fedon stosuje ją w psychologii. ale zamierzenia nie osiągnął. . Natomiast miewał w Akademii wykłady różniące się poniekąd w treści od głoszonych przezeń pism. Dionizjos Starszy. jedyną jego rodziną była Akademia. Zaraz po śmierci złożono mu ofiarę i coraz więcej z biegiem czasu otaczano czcią tego mędrca. nie traktuje specjalnie żadne pismo jego. Umarł spokojnie w podeszłym wieku. wygody. O teorii idei. Parmenides (pokaz dialektycznej metody). Mieszkał przy szkole. sami doświadczyli niesprawiedliwości i złości Ateńczyków . lecz schlebiają obywatelom przez zwiększanie ich zamożności. niezbędną w jego mniemaniu dla idealnego władcy. Milcjades . obchodząc corocznie święto jego narodzin i zgonu. natchniona przez filozofię. a był to dzień zjawienia się Apollina na ziemi. Uczta (o miłości). Pisma Platona ze względu na formę swą są unikatem w dziejach piśmiennictwa filozoficznego. Platon. zmienić cały ustrój polityczny i „filozofów uczynić królami".a więc do sprawiedliwości i dobra wychować ich nie umieli czy nie chcieli. chwalili w hymnie „dzień. wówczas jednak władca. podzielonych przez Trasyllosa. W 361 r. a nie schlebiać im.„że wraz z nielicznymi Ateńczykami. Teajtet w teorii poznania. na formę tę wpłynęła zapewne metoda sokratyczna. Teajtet (o poznaniu). Eutyfron (o pobożności). Rodziny nie założył. o ile wiadomo. . aby pogodzić Dionizjosa z Dionem. w poetyckiej przenośni w Fajdrosie: autokrytykę teorii idei zawierał Parmenides.Timaios w filozofii przyrody. jako podejrzany o dążenie do władzy. Charmides (o roztropności). 1) Wszystkie. obawiając się widocznie agitacji politycznej. Kratyl (dialog o języku. w którym bogowie dali ludziom Platona". Menon (dialog o możności uczenia się cnoty. Wpływ jego był jednak krótkotrwały. powinna ukształtować świat wedle idei dobra. o charakterze wykładów tych wiemy przez Arystotelesa. Laches (dialog o odwadze). są dialogami. Zbiór ten obejmuje trzydzieści pięć dialogów i grupę listów. wplątał się tylko w walki domowe i sam ledwie uszedł z życiem.skalę zastosować swe idee. Perykles.pisał Platon w Gorgiaszu . Do końca życia rozwijał i ulepszał swe poglądy. podjął jeszcze trzecią wyprawę sycylijską. żył otoczony uczniami. bez mała. Gdy wszakże w 367 r.

być w nich wyrazicielem poglądów Platona. d) nie wypowiadają i zdają się w ogóle nie znać poglądów uważanych za najtypowsze dla Platona. Drugi zaś. ale i świetnym pisarzem. b) są elenktyczne. Oba motywy łącznie doprowadziły Platona do idealizmu.wbrew dawniejszym poglądom . współczesne odkrycia fizykalne i astronomiczne. A) Dialogi wczesnego okresu są: a) sokratyczne. 3) W dialogach Platona zabierają głos współcześni mu przedstawiciele nauki. jeśli nie poszczególnych dialogów. z wyjątkiem Fileba. d) noszą wybitne cechy mistycznego orfizmu i odbijają przez to od pewnej trzeźwości wczesnych i późnych dialogów. C) Dialogi późnego okresu są: a) dialektyczne w swej metodzie. zwłaszcza orfickich. Sofista. Do tej pierwszej grupy należy Eutyfron. wedle tych dwóch dziedzin formował swe filozoficzne poglądy. Natomiast z relatywistami w rodzaju Protagorasa lub materialistami. A poważne tezy nie zawsze łatwe są do odróżnienia od ironii i żartu.nie stanowią cyklu.zbliżenia pisma do mowy. dokonywane zwłaszcza przez pitagorejczyków. to ich grup. Są zagadnienia. Laches. poglądy autora wypowiadane są ustami Sokratesa. Orientacja filozoficzna Platona była podwójna: etyczna i matematyczna. znane również jako dialogi sokratyczne. porozumienie nie było dlań możliwe. Sprawy najważniejsze są często tylko w przenośniach. Timaios (Tymeusz). mitach i aluzjach. charakteryzowania ludzi i sytuacji. polityki i przeróżnych zawodów. 1. 61 . wykazują. e) Sokrates przestaje. wzorem Sokratesa. z małymi wyjątkami każdy stanowi oddzielną całość. d) mają język wyszukany i pełen odrębności oraz niezwykły porządek wyrazów. Stąd trudność odróżnienia własnych poglądów Platona. które odpowiadają trzem grupom jego pism. budują własne pozytywne teorie. splatają się w nich różne zagadnienia. których wpływ objawił się zwłaszcza w filozofii przyrody. wiąże się z nią również Obrona Sokratesa. wzywania się w sposoby mówienia i myślenia. tj. Fedon. e) późniejsze z nich skierowane są przeciw sofistom. były mu znane i znajdowały w nim entuzjastycznego zwolennika. wzorem eleatów. które łączą się z sobą w system. c) mają formę stosunkowo mało artystyczną. konstrukcyjne i dialektyczne-. Poza tym Platon zużytkował poglądy innych jeszcze filozofów poprzedzającej epoki: rzeczywistość pojmował w duchu Heraklita (pośrednikiem był Kratyl heraklitejczyk. którzy nie uznawali celów etycznych i wiedzy pewnej. nie zaznaczając własnego stanowiska Platona. Na ogół. c) są najbogatsze artystycznie i mają najwięcej polotu poetyckiego. Uczta. lecz omawiane są przy okazji i w zastosowaniu do okazji. Charmides. 2) Platon był nie tylko myślicielem. przejęty zagadnieniami etycznymi i przekonaniem o istnieniu niezawodnej wiedzy pojęciowej. Miał rozległą wiedzę matematyczną. nauczyciel Platona). jako z zajmującymi biegunowo różne stanowiska. daleko odbiegającą od normalnego naukowego traktatu. POPRZEDNICY. zwłaszcza teoria idei. z Anaksagorasem miał wspólną myśl o duchowym pierwiastku poruszającym świat. 4) Układ dialogów ma żywość potocznej rozmowy. tj. cechuje je niepospolita zdolność wytwarzania nastroju. Protagoras i Gorgiasz. ale pozytywnych rozwiązań przeważnie nie dają). dlatego ustalenie kolejności dialogów jest rzeczą dużej wagi. które powstawały w następującym porządku: Parmenides. Prawa. tj. o której wyższości Platon był przekonany (pisał o tym w Fajdrosie). przedstawicielami obserwacyjnej jońskiej wiedzy. które zawierają tylko zaczątki nauki o ideach. jakich określeń przyjmować nie należy. określanie pojęć etycznych. Przejście do tej grupy stanowią Menon i Kratyl. stawiają sobie za zadanie. mianowicie teorii idei. Zaczął jako sokratyk. bytu niezmiennego. B) Dialogi średniego okresu są: a) konstrukcyjne. Fileb. Dialogi Platona . I księga Państwa. prawie równie ważny motyw jego filozofii pochodził od uczonych pitagorejskich. b) nie zawierają dualistycznego ujęcia nauki o ideach. był też pod wpływem sekt mistycznych. on sam ani jednego zdania nie wypowiada od siebie. Trzy są mianowicie grupy: dialogi okresu wczesnego. b) zawierają dualistyczne sformułowania nauki o ideach. Krycjasz. Kwestie zasadnicze. c) zbijają cudze rozumowania ich własną bronią. dialogi jego posiadają wartość dzieł sztuki literackiej. należą zaś wyraźnie do niej: Fajdros. które uważane są za typowo Platońskie. jak Demokryt. nie są właściwym tematem żadnego dialogu. a zarazem szukał. które Platon rozważał w wielu dialogach i rozwiązywał za każdym razem inaczej. Głównym poprzednikiem Platona był Sokrates: on natchnął logikę i etykę Platona. ROZWÓJ FILOZOFII PLATONA przeszedł przez trzy okresy. Do grupy tej należy kilka dialogów. W pracach tego okresu określał pojęcia etyczne i polemizował z sofistami i erystami. średniego i późnego. Polityk. Państwa księgi H-X i Teajtet. acz nie zawsze. Dzięki historykom XIX wieku udało się ustalić kolejność. pełno dygresji i epizodów ubocznych.

żywioły Empedoklesa czy atomy Demokryta. pisał wówczas dzieła o najwyższym poziomie artystycznym. 1. Niektóre z tamtych odpowiedzi. rozszerzywszy teorię pojęć etycznych na inne. przedmiotem tym zaś nie mogą być rzeczy. przyjąwszy orficką religię. przypadający na pełnię lat męskich Platona. że dokonał odwrotu od teorii idei.„samo piękno" albo. Coraz też więcej widział w rzeczywistości elementów duchowych i przez to wzmogły się spirytualistyczne pierwiastki jego filozofii. by być wzorem dla niej. jak pitagorejska lub Demokrytejska. zdawało się nawet. Wtedy stworzył teorię idei wiecznych. aż do najwyższej idei: idei dobra. Stałe własności przysługują pojęciom. w których logik był w równowadze z poetą. wszystko zamiera i ginie. jak Platon niekiedy mówił: „idea piękna". Przykładowo rozważając sprawę: co jest przedmiotem pojęcia „piękna"? Nie są nim rzeczy piękne. właśnie tych cech nie posiadają. POGLĄDY PLATONA I. i tam chodziło o wyjaśnienie natury bytu. co dzięki Heraklitowi Platon wiedział o rzeczach. jego uwaga była skupiona na dwóch dziedzinach. których przedmioty wyraźnie odbiegały od znanej nam rzeczywistości: na etyce i matematyce. „to tylko za byt uważają. którego cechą jest niezmienność. był realistą. co rękami objąć mogą". Idee były paradoksem dla laików. jak powiada Platon. choć nic im w rzeczywistości nie odpowiadało. Spirytualizm jego pochodzi z tego okresu tak samo jak idealizm. wedle których byt ma cechę niezmienności. NAUKA O IDEACH. W ostatniej fazie Platon zmienił styl i temat pism. iż jest to jakieś nie znane nam z bezpośredniego doświadczenia piękno. że jeśli pojęcia zawierają wiedzę. Stosunki zachodzące między nimi są takie jak te. Pozostaje przyjąć. którą poznajemy p rzeź pojęcia? Jak wszyscy filozofowie greccy. NOWY RODZAJ BYTU. Jednakże różnica była zasadnicza: tamte dawniejsze doktryny pojmowały byt prawdziwy jako należący do świata material62 . było w niezgodzie z tym. rozwinął naukę o duszy nieśmiertelnej.2. to muszą mieć jakiś przedmiot rzeczywisty. że w pojęciach jest zawarta wiedza pewna i bezwzględna. był założeniem filozofii Platona. lecz po-strzeżeń. lecz musi nim być jakiś byt inny. eleatów i Anaksagorasa. muszą mieć te same własności. ale nie przysługują rzeczom. Takie rozumowanie skłoniło Platona do przyjęcia. Okres ten. Platon rozszerzył na wszelkie pojęcia. 3. Ten odkryty przez się byt nazywał „ideą" (Idea). zbliżały się już bardzo do Platońskiej: bytu bowiem prawdziwego nie pojmowały na podobieństwo rzeczy. który bezpośrednio nie jest dany. przez Sokratesa wytworzony specjalnie dla pojęć etycznych. bo gdy ruch ustaje. mniej przeciwstawiał idee i rzeczy. lecz. jeśli były dobrymi wzorami. rozszerzył wówczas zakres swych dociekań na filozofię przyrody i na szczegółową filozofię państwa. wedle których pojęcia są urobione. a także dla tych filozofów. Ale pogląd. są bowiem złożone i zmienne: to trzecia przesłanka. Ta niezgoda pobudziła go do stworzenia własnej teorii. Rzeczy piękne są przedmiotem nie pojęć. przeciwnie. Nie był to odwrót. trzeźwy badacz z religijnym entuzjastą. który mu dawniej kazał przeciwstawiać doskonały świat idei i znikomą doczesność. by być odwzorowaniem rzeczywistości. Myśli pokrewne własnym znalazł u pitagorejczyków. Idee Platona były posokratesowską odpowiedzią na te same zagadnienia. Platon. Nie zarzucając teorii idei. a więcej zwracał uwag na związki między nimi. Heraklit trafnie określił naturę rzeczy: są w wiecznym ruchu i nawet nie może być inaczej. Ale co jest tym przedmiotem? Rozumował tak: Własnością pojęć jest jedność i stałość: to była pierwsza przesłanka. co pojęcia: to przesłanka druga. był jego okresem najbardziej harmonijnym. przedmiotem zaś pojęcia jest . Jak pojęcia stanowią hierarchię nadrzędnych i podrzędnych. które są różnorodne i zmienne. że istnieje byt. od niższych do coraz ogólniejszych i wyższych. jakie znamy z doświadczenia. tak też ustrój świata idei jest hierarchiczny. W tym samym czasie. Ale nie były nim dla Platona. Pogląd Sokratesa. Zainteresowania jego wyszły poza granice sokratyki i od teorii poznania i działania zawiodły go do teorii bytu. czy pojęcia odpowiadają rzeczywistości. Sokrates nie pytał. To. było dlań pewnikiem. które jest zawsze jedno i niezmienne. Teraz wyzbył się dualizmu. wieki późniejsze uznały dzieła te za właściwy wyraz Platońskiego ducha. zajął się usilniej jej zastosowaniami. I podobnie rzecz ma się z wszystkimi innymi pojęciami: muszą one mieć swój przedmiot. Przedmioty. I tu. jakie tkwiły w tej teorii. co dzięki Sokratesowi wiedział o pojęciach. na które przedtem odpowiadała liczba pitagorejczyków. co zachodzą między pojęciami. którzy. ale spostrzeżenie trudności. Idei jest wiele. stanowią odrębny świat. One istotnie zdawały się dotyczyć czegoś znacznie trwalszego niż zmienne rzeczy. Oprócz zaś wiedzy etycznej i matematycznej utwierdzał go w tej koncepcji przykład eleatów. Tymczasem wszystkie rzeczy. pojęcia bowiem etyczne nie rościły pretensji. Stąd wniosek: nie rzeczy są przedmiotami pojęć. musiał postawić to nowe zagadnienie: co jest tą rzeczywistości ą. były trafne.

Rozwiązanie trudności. a to w sferze bytu fizycznego nie jest możliwe. czy byt jest zmienny. albowiem porządek realnego świata jest odwzorowaniem świata idei. że rzeczy są ukształtowane na wzór idei ? Wytłumaczenia można by szukać. ale dwa rodzaje bytu: byt poznawany przez zmysły i byt poznawany przez pojęcia. że istnieje niejeden rodzaj. że umysłowi ludzkiemu nie jest również jasna natura rzeczy. ale także usuwały trudności dawnej filozofii: Heraklita i eleatów. lecz celowym tworem Bożym. boską. „rzeczy piękne" a „idea piękna") wskazuje na ich związek. Ostateczny wynik rozumowania był taki: mówiąc ściśle. miałyby być od razu poznane do głębi? Nasuwały się dwie możliwości: pojmować idee bądź w sensie logicznym. są jednak do nich podobne. Tu wprawdzie torował znów drogę „duch" Anaksagorasa. idee zaś Platońskie znalazły się poza nim. IDEE A RZECZY. Platon zaś. mogą widzieć jedynie cienie. porównując je z tworami człowieka. Platon najczęściej opisywał idee w pierwszej interpretacji. a idee niezmienne. którzy z tego. służącym jako wzór i miara dla poznania i działania. Kto pojmuje idee na podobieństwo rzeczy lub myśli. to jest nim tylko to.nego. bo idee uczestniczą w wielu rzeczach (np. Można przypuszczać. skądże więc idee. nie znalazł jej w rzeczach. zaledwie odkryte. Sama wspólność nazw między rzeczami a ideami (np. ale Platon śmielej od tego filozofa rozwinął myśl o transcendentnym bycie znajdującym się poza empirycznym światem. Bezprzedmiotowym stawał się spór. ale mówił o nich także. lecz jest tylko jeden. ale istniejącym jedynie dla umysłu. Idee i rzeczy. Jeśli nie są pokrewne znanej nam rzeczywistości. ale układ ten sam. Był pewien. więcej niż na samej teorii idei zależało mu na jej zastosowaniach psychologicznych. choć te bezpośrednio są dane i każdemu znane. wziąwszy za miarę realność idei. albo też są realnością. bytem są wieczne i niezniszczalne idee. w których głównie przemawiał przenośniami). Znamy bowiem bezpośrednio tylko rzeczy. i co przeto nie może przestać być. rzeczy i idee. Ale nie są też bytem psychicznym. realny i idealny. co się dzieje na zewnątrz jaskini. ten natrafia na trudności i absurdy. Jak ludzie wykonywają swe dzieła mając przed sobą wzór w ideach. Jakże więc je pojmował? Gotowej. te zaś są cieniami idei. na realność: bo zwykły pogląd widzi realność jedynie w rzeczach. choć całe życie nad nimi rozmyślał. Przy takim rozumieniu bytu. że bytują w „nadniebiańskich miejscach" (co prawda w tych dialogach. Zapewne wahał się między obu interpretacjami. Zresztą. w czego naturze leży. Jak mogło się to stać. że . takie pojmowanie Platon wykluczał. Jesteśmy. bądź w religijnym. Platon tłumaczył to tym. ale -jakim? Fizycznym nie. 63 . nie ma dwóch rodzajów bytu. widząc. było dualistyczne. aczkolwiek nierównej realności i doskonałości. Platon z czasem wytłumaczył tę analogię przypuszczeniem. Jeśli jednak ściślej brać pojęcie bytu (a było to od eleatów powszechne u filozofów greckich). tylko byt idealny wydał mu się naprawdę realny. aby być. Przyjęcie nowego rodzaju bytu pociągnęło za sobą odwrócenie poglądu na byt. to jedno z dwojga: albo są czymś „czysto idealnym". ani ustalonego poglądu. czym w stosunku do nich samych są cienie lub odzwierciedlenia na wodzie: są jedynie przelotnymi zjawami. nie ziemską. jeśli nie są ani fizyczne. Idea jest bytem. byt i zjawiska. że nie jest ona wytworem mechanicznym. lecz wzorami rzeczy. zmienny i niezmienny. że i przyroda ma swoje wzory. dane przez Platona. rzeczy nie są już bytem. ani psychiczne. boć nie są myślami w duszach. jednakże są ze sobą związane. immanentną i transcendentną. 2. zniszczalny i wieczny. idee są nie przyczynami. lecz przedmiotami myśli. uwięzionych w jaskini i zwróconych twarzami do jej wnętrza. jest bowiem częściowo zmienny. zależność ta nie jest natury przyczynowej. rzeczy są zmienne. a częściowo niezmienny. Natura obu światów jest różna. wykonywanymi przezeń wedle wzorów. tak też Bóg na wzór idei stworzył świat. Analogia każe przypuszczać. a o rzeczach można powiedzieć co najwyżej. że istnieją. 3.stają się. iż miał tego świadomość i godził się z tym. mianowicie idee. Rzeczy są w stosunku do bytu tylko tym. jak mówi Platon w słynnej paraboli. czy niezmienny. ale na naturę idei sam ich odkrywca nie miał ani jasnego. przyjmował. Widzimy jakby „obecność" idei w rzeczach. Wydały mu się jedynie zjawiskami. że są powiązane logicznymi związkami. że są zależne od idei. NATURA IDEI. ta sama idea piękna odpowiada niezliczonym rzeczom pięknym). Jedynie idee istnieją. Idee zresztą nie tylko rozwiązały nowe zagadnienia. że tworzą hierarchię. Mają niejako „uczestnictwo" w ideach i przez to przyjmują ich własności. ale nam niepojętą. nie dorównując ideom. wykończonej teorii idei nie posiadał. Rzeczy. nie bytem. podobni do jeńców.

posługując się tymi narzędziami. To. różność. że dalej jeszcze przekształcił pojęcie duszy. a te zastosowania były od interpretacji idei względnie niezależne. myśleniu zaś przypisywała tę samą naturę. ale nie materialna. Platon stworzył nowe pojęcie duszy. Żywe w Platonie uczucia religijne. A miał pod tym względem poprzedników: w mistycznych sektach religijnych. które również powstają przy udziale duszy. 2. ale jakimż zmysłem postrzegamy byt. Dla Platona dusza była przede wszystkim czynnikiem życia. dźwięki uszami. tożsamość. istotę zaziemską. ale on dał jej nową treść. Platon zachował ich biologiczne pojmowanie duszy: również i dla niego była czynnikiem życia. z jakiej zbudowane jest ciało. jakie Platon odróżnił w duszy . najdobitniej za tym. Tam pojmowano duszę jako istotę trwalszą i doskonalszą od wszystkiego. przypisując jej inną jeszcze rolę. lecz dusza sama przez się ogląda wspólne własności we wszystkich rzeczach". że Platon w duszy dopatrywał się nieśmiertelnego pierwiastka w człowieku. etycznych. która sama się porusza. Platon koncepcje te zmodyfikował i stworzył ich oryginalną syntezę. jak orficka. że traktuje go jako zasadę działania w przeciwieństwie do materii". która je posiada. boską. ale przyznając jej funkcję poznawczą zrobił zasadniczy krok ku nowożytnemu pojęciu duszy. Faktycznie więc Platon operował niejednym. spowodowały. w szczególności pragnienie nieśmiertelności. W postrzeganiu widziała sprawę fizjologiczną. Poznaje sama bezpośrednio. Pierwsze było oparte na rozważaniach biologicznych i psychologicznych. Takie połączenie biologicznych i poznawczych funkcji z zaziemską istotą pociągało za sobą niesłychane konsekwencje. FUNKCJA POZNAWCZA DUSZY. Platon zmienił ten pogląd. nie mogła też doznawać uczuć i namiętności. bo materia jest z natury bezwładna. co ziemskie. że poznanie jest funkcją duszy. Jest więc zrozumiałe.„najdoskonalsze wydaje się mi to: że definiuje ducha jako substancję.pisał „że dla nich nie ma odrębnego narządu. drugie na religijnych. a dusza jest źródłem ruchu. bądź pośrednio. według Platona. które wymagają narządów cielesnych. że dusza poznaje i we wszystkich innych wypadkach. Poznanie jest tu jej funkcją. I to właśnie stanowi istotę duszy: że jest tym. co dusza posiada „sama z siebie" bez 'udziału ciała. Zachowując biologiczne rozumienie duszy. miała łączność z ciałem: wprawiała ciało w ruch i przez narządy ciała własnego poznawała inne ciała. „W Platonie" . FUNKCJA BIOLOGICZNA DUSZY. jedynie mogłaby to uczynić dusza. „Własności wspólne" nie ciało poznaje.pisał Leibniz . Nie mogła odbierać spostrzeżeń. pojęta biologicznie i psychologicznie. Platon przestał ją natomiast rozumieć materialnie. jak pitagorejska. wobec zaś tego. Jednakże nie poznanie rzeczy. trzeba przyjąć. że poznanie stanowi jedność. co się samo wprowadza w ruch. 3. i w szkołach filozoficznych zbliżonych do tych sekt. póki ją w sobie posiada. właśnie jako czynnik życia. Dusza jest. lecz za funkcję ciała. lecz dusza. Pojmowali ją przy tym jako materię. Przed nim filozofowie-przyrodnicy mieli duszę za rodzaj materii. Jeśli natomiast była zaziemską istotą. chwilowo tylko zamieszkującą ciało. Ciało i jego zmysły są dla duszy narzędziem poznania. jest źródłem samorzutnego ruchu. Jest realna. wspólnych przedmiotom różnych zmysłów? „Wydaje się" . Wprawdzie nazwę „duszy" Grecy dobrze znali i przed nim. Dusza w 64 . politycznych. Pragnienia nieśmiertelności nie zaspokoi wszak ciało. 1. Nie mając narządów zmysłowych dusza poznaje tu sama. gdy ją traci. bez którego ciało jest martwe. Z części. II. swobodnie i samorzutnie działa. FUNKCJA RELIGIJNA DUSZY. a nie ciała. a umiera. którego zagląda pośmiertna jest widoczna. Wczesna filozofia grecka nie uznawała poznania za funkcję psychiczną. podobieństwo i tyle innych własności. Platońskie pojmowanie duszy. to zostało tu przepołowione: większa część zaliczona została do czynności ciała. Boć dusza. jaką ma postrzeganie. orficy za nadziemskiego demona. choćby była niematerialna. a przy duszy pozostało jedynie to.epistemologicznych. przeciwieństwem materii. NAUKA O DUSZY. co w nowoczesnym pojęciu należy do spraw psychicznych. tak samo jak stworzył nowe pojęcie idei.rozumnej. choć ciało wcale z nimi nie ma i nie może mieć styczności. że istota. było tedy związane z nauką o ideach.tylko rozumna mogła być zaliczona do „duszy samej". Życie zaś polega na tym. która zdaje się opuszczać ciało z ostatnim tchnieniem. barwy postrzegamy oczami. które do jej funkcji biologicznej dodało funkcję poznawczą. Boć nie całą naszą wiedzę zawdzięczamy narządom cielesnym. bo idee znamy. Filozofowie-przyrodnicy widzieli w duszy czynnik życia: człowiek żyje. impulsywnej i zmysłowej . tyle tylko że subtelniejszą od tej. lecz idei przemawiało. to nie mogła być złączona z ciałem. lecz dwoma pojęciami duszy: szerszym i węższym.

Dawały one spirytualizmowi Platona specjalnie religijne zabarwienie. DUSZA A CIAŁO. Ujęcie duszy jako niematerialnej doprowadziło do ostrego przeciwstawienia jej ciału. ona stanowi istotę człowieka. Ten dualizm wyrażał się w następujących tezach: A) Dusza jest niematerialna. Oto niektóre z jego dowodów: A) Pojęcie duszy związane jest w sposób konieczny z pojęciem życia. zajętych sprawami epistemologii czy polityki. jest nie tylko nieśmiertelna. musiała więc zdobyć ją przed urodzeniem. Niezłożona była zresztą jedynie dusza w węższym pojmowaniu Platona. zamianę ciał. bądź niezmąconym szczęściem. a nie ciału. choć zespolone są w człowieku. E) Z wyższości duszy nad ciałem wynika. b) zaciążył na niej grzech. a także nie ma początku. C) W przeciwieństwie do ciała. Platon stawiał . NIEŚMIERTELNOŚĆ DUSZY. F) Dusza w przeciwieństwie do ciała jest nieśmiertelna. rozumną i zmysłową. Złem duszy jest niesprawiedliwość. a i tak dowodzi co najwyżej.pytanie. ale również dualizmem duszy i ciała. Tej sprawie jako dlań najważniejszej. gdyby była wolna od ciała. przez to jest źródłem prawdy. a wrodzona z nabytą przed urodzeniem. a nawet na trzy: rozumną.Dusza była tu pojęta jako podmiot poznania. doskonała i wieczna. to dzięki swej duszy. . B) Jest oddzielna od ciała. które jest złożone z części.W dowodzie tym dusza pojęta była biologicznie. Były to wierzenia. . poświęcał niższe części duszy. więc i dusza wyklucza śmierć. Dusza (oczywiście tylko rozumna) poznaje idee i upodabnia się do nich. co cenne w człowieku. Platonizm podwójnie tedy wykraczał poza materialistyczny pogląd na świat: przez uznanie niematerialnych idei i niematerialnych dusz. 5.to dusza władająca ciałem. D) Dusza jest doskonalsza od ciała. że jeśli dusza istnieje i póki istnieje. jako niezależna odeń. w drugim . niezależna. gdy mówił o niej w znaczeniu szerszym. ESCHATOLOGIA. Złączenie z ciałem nie jest dla duszy niezbędne. że wiecznie istniała i istnieć będzie.Tu dusza była pojęta jako zasada etyczno-religijna. Platonizm był nie tylko dualizmem idei i rzeczy. a rozwinęło chrześcijaństwo. że te zła nie przyprawiają duszy o śmierć. poświęcił im jedno ze swych dzieł (Fedonon). Gdy win? odkupi. że nie tylko trwa dłużej od ciała. pośredniczącą między nimi. Platon był przekonany. 4.wzorem orfików . by spojrzeć w perspektywę losów 65 . może być tylko żywa. Przeto ciało nie może być uważane za równorzędny z nią składnik człowieka. ale trwa wiecznie. dobra i wszystkiego. Pierwsza była składnikiem materialnej przyrody. Platon poświęcił wiele swych myśli. przerywał swe rozważania. Byłaby lepsza i szczęśliwsza. Jak pojmował nieskończone dzieje duszy. druga nie była niczym z tą przyrodą związana. byle uratować nieśmiertelność dla duszy rozumnej.była samym rozumem. ale i odwieczna. ciało jest dla niej więzieniem i mogiłą. dlaczego dusza. . może trwać dalej. niewstrzemięźliwość. tchórzostwo. Choć ciało ulegnie rozkładowi i zniszczeniu. istnieją wzajem niezależnie. o ile istnieje wiedza aprioryczna i o ile może być utożsamiona z wrodzoną. Nawet w dialogach najtrzeźwiejszych. Operował wszystkimi odcieniami swego pojęcia duszy. przyjmował wraz z nimi. impulsywną. a i w innych do tej sprawy powracał. czekające ją po opuszczeniu ciała? Nieskończoność tę zapełniał bądź szeregiem prób i czynów. zmysłową i. Dowód ten jest ważny tylko. B) Dusza posiada wiedzę wrodzoną. Dla tego przekonania Platon szukał dowodów. a najsporniejszej. ciało jest jej podległe. związana jest z ciałem niedoskonałym i znikomym. dzielił ją na dwie części. ponieważ zaś życie wyklucza śmierć. Dusza i ciało. Odpowiedź dał etyczno-religijna. Pierwsze pojęcie rozwinął wśród następców Platona Arystoteles. dusza jest niezłożona. gdzie przebywają dusze po śmierci. C) Każda rzecz ginie od swoistego zła. byle pomnożyć argumenty za jej nieśmiertelnością. będzie znów wolna. dawała nawet topografię miejsc. drugie odnowił religijnie myślący schyłek starożytności. Eschatologia Platona kusiła się o szczegółowe odmalowanie losów duszy: opisywała sąd pośmiertny. ale doświadczenie uczy. Poznanie prawdy przez filozofię uważał za najpewniejszy środek wyzwolenia duszy z ciała. Ze śmiercią ciała zaczyna się dopiero prawdziwe życie duszy. jako zasada życia. ale nie.. które dawno już głosili orficy i pitagorejczycy. że dusza istniała przez pewien czas przed urodzeniem. nigdy martwa. zatem nic jej już o śmierć przyprawić nie może.pierwszym znaczeniu obejmowała czynności zmysłowe. że złączenie ich jest dla duszy niekorzystne. że a) dusza istniała pierwotnie bez ciała. Istnienie jej nie ma końca. 6. Z tego dowodu wynika zresztą co najwyżej. istniała zatem przed urodzeniem. dusza. Człowiek . ciemnota. taką samą jak oni. Jeśli człowiek stanowi jedność. c) dla odkupienia została złączona z ciałem.

gdy przyjmie się. że we wszechświecie panują kształty najprostsze i najdoskonalsze i że harmonia jest zasadą jego budowy. Była. że dla niektórych zagadnień. jest największy i najlepszy. W całości świat jest „widzialną. pozbawiony tej doskonałości. I dla przedstawienia swego poglądu na przyrodę wybrał w Timaiosie formę religijną: opisu stworzenia świata. Celowość i rozumny ustrój świata kazały mu. Musiały umacniać go w tym poglądzie odkrycia astronomiczne dokonane właśnie za jego życia przez uczonych pitagorejskich. Niektórzy zaś z jego naśladowców kładli szczególny lub nawet wyłączny nacisk na motywy orfickie jego psychologii. NAUKA O PRZYRODZIE 1. gdyż jest to piękna odwaga". „Demiurg".jego doskonałość . splatając wywód naukowy z mitem. którzy wiedzieli. ich kształty. Choć jest materialna. dał mu ruch najdoskonalszy: ruch okrężny. Materia jest z natury bezkształtna. ale z czasem i w niej samej rozpoznał coś z doskonałości id ej. Świat musiał być stworzony z czegoś. wyłożył cel świata i jego urzeczywistnienie. musiała istnieć materia. czyli boski budowniczy świata. III. boć życie. „Ty. Platon był uczonym. ściśle mówiąc. tam próbował fantazji poetyckiej lub zdawał się na wiarę religijną.„masz to zapewne za babskie gadanie i niewątpliwie można by pogardzać takimi rozprawami. Czas np. „ale warto mieć odwagę wypowiadania tych twierdzeń. Przyrodą materialną Platon zajmował się najmniej. leżących im na sercu. ale ma pierwiastki idealne i duchowe. by upodobnić świat do wieczności. rośliny istnieją. Dał mu kształt najdoskonalszy ze wszystkich: kształt kulisty. tak samo jak Bóg i idee. CELOWOŚĆ ŚWIATA. przeciwstawił jej doskonałe idee. to znaczy. 2. Platon był daleki od mechanistycznego pojmowania przyrody. jednolitym i części jego zespolił tak ściśle jak w żywym organizmie. w których przebywają zmarli. by służyć za pokarm dla istot rozumnych. Dlatego budując go wziął za wzór idee. z której został zbudowany. Gdzie nie mógł sięgnąć metodą naukową. które rozumnie zbudowało świat. żywioły są cztery. zbudował go powodowany dobrocią. MATERIA. trzecią przyczyną świata: obok sprawczej i celowej była przyczyną materialną. wierzyć w istnienie bóstwa. iż jest zbudowana celowo. lecz cel świata . z podobnej racji uczynił go jedynym. Ale gdy w późniejszym już wieku uczynił ją przedmiotem szczegółowszych rozważań. ale zespół organiczny. uduchowionym i rozumnym. Specjalnie w jego poglądach na duszę zbiegły się motywy naukowe i pozanaukowe. może natomiast przyjmować wszelkie 66 . Cel. a one wzorem świata. istnieje po to. celowa jest ich organizacja. obok Demiurga i idei. Był prototypem tych filozofów. dodaje: „Żeby jednak wszystko zupełnie tak się działo. duch i rozum lepsze są od martwoty i bezduszności. a więc wszechświatem rządzi rozum i ład. Kalliklesie" . jakie miał Platon. bo tyle członów ma doskonała proporcja. ale materia jest wieczna. dla granicy między nauką a mitem. ale nie tylko uczonym. Stwórca uczynił świat żywym. niemniej nie uważali za słuszne wyłączenia ich z filozofii. Pierwotnie. a szlaki planet okrężne. że własności przyrody są zrozumiałe tylko. jak pisał. funkcje ich narządów. Nie przypadek tedy ani mechaniczna konieczność. doskonałość świata była mu celem i przeto uczynił go możliwie najlepszym. uważając ją za najpośledniejszy rodzaj bytu. W nim. widząc niedoskonałość przyrody. Idee są przeto czynnikiem w powstaniu świata: Demiurg był jego przyczyną sprawczą. a one celową. która cechuje idee i dusze. którego poszukiwanie uchodziło w czysto przyczynowym systemie Demokryta za przesąd i było całkowicie usunięte z nauki. jak tu opisałem. lecz zbudowany z istniejącego już przedtem tworzywa. najpiękniejszy i najdoskonalszy". planety . Przykład Platona oddziałał na losy filozofii. która poszła innymi torami niż nauka ścisła. gdzie ta granica przebiega. doszedł do wyników nadspodziewanie dla niej pozytywnych.pozagrobowych. cechującego filozofię Demokryta: w przyrodzie widział nie zbiór mechaniczny części i wytwór ślepej konieczności. u Platona stał się podstawową zasadą wyjaśniania przyrody.tłumaczy szczegóły jego budowy. ułożony celowo i rozumnie. nie jest stworzony. Przekraczając granice ścisłości Platon zachował jednak pełną świadomość. gdybyśmy mogli znaleźć coś lepszego i prawdziwszego". nieograniczona i nieokreślona. nie mając zrozumienia. postrzegalnym bogiem.tak mówi w innym miejscu swej eschatologii . Po opisie miejsc. istoty żywe są celowe w każdym szczególe.bo potrzebne do miary czasu. czyli Demiurg był siłą twórczą. Musiała tedy poprzedzić powstanie świata: świat ma początek. Toteż świat. nie można spodziewać się ścisłego rozwiązania. A dokonane przez Platona połączenie tych rozbieżnych motywów przetrwało długo w dziejach myśli europejskiej. tego rozsądny człowiek na pewno utrzymywać nie może". Skoro Ziemia jest kulista. żywą istotą. obrazem twórcy. Ciała niebieskie krążą po stałych i geometrycznie prawidłowych szlakach. Własności wzoru przeszły poniekąd na świat realny. Mniemał.

wieczne czynniki bytu: idee i materia. Było to rozszerzenie i wzmocnienie idealizmu i spirytualizmu: teorie. tak Platon finalistycznego pojmowania przyrody. dedukował z tego założenia „wedle pojęć i liczb" jego własności. więcej tu niż gdzie indziej korzystał z pomysłów cudzych. jest połączeniem idealnych wzorów i materii. skoro nieokreśloność należy do jej natury. ale też stanowią istotny składnik całej materialnej przyrody. lecz jego początkiem. Źródło zaś samorzutnego ruchu jest właśnie tym. nie myśleli odmawiać jej ani określoności. wykazujące ład i harmonię świata. kształt i ład. które obowiązywały tylko poza granicami materialnego 67 . przeto z niej jest wszystko. przesyciwszy pomysły starych przyrodników orficką wiarą w wyższość ducha. Dusze znajdują się nie tylko w ciałach organicznych. wprowadzony przez Sokratesa do rozważania spraw ludzkich. gdzie realizują się kształty: to jedyne. Jak Demokryt był klasycznym przedstawicielem mechanistycznego. lecz cofa się. jako nieokreślona. celowości i konieczności. W dziedzinie przyrody Platon nie poruszał się tak swobodnie jak w rzeczach etycznych i logicznych. Idealizm Platona polegał pierwotnie na twierdzeniu. Była to zupełnie nowa koncepcja materii. Dwa były tedy dla Platona . Idee są wiecznym bytem. Platon przejął pogląd pitagorejskich uczonych. ani doskonałości. Za jej sprawą świat niecałkowicie jest celowy i zgodny z rozumem. która rozbijała świat na nieskończoną ilość martwych i wzajemnie niezależnych części. i po nim pojmowano rozwój świata: dla niego doskonałość nie była wynikiem rozwoju.poza bóstwem . Stworzone zostały po duszach i dostosowane do nich jako ich narządy. teraz stała się ona tylko abstrakcyjnym ciał składnikiem. lecz musi mieć źródło w nich samych. Niemniej i tu stworzył własną syntezę. nie jest natomiast wieczny: powstał. a tak samo. a więc doskonałości i niedoskonałości. Dusza wszechświata daje mu ruch regularny i życie. że idee istnieją nie tylko obok rzeczy. jest wiecznym niebytem. To abstrakcyjne pojęcie materii nie pozostało własnością Platona. lecz także celów. Brzmi to jak czysta bajka: faktycznie zaś było zastosowaniem szerokiego. co można o niej orzec. a obcego nam pojęcia duszy. gdy Demiurg połączył idee z materią. ale światu służyły za wzór. pitagorejską nauką o harmonijnym ustroju kosmosu. Platon przeniósł i na przyrodę. jako niedoskonałe.jest podstawowym pojęciem Platońskiej filozofii przyrody. nie dusza rozumna. w jakim na ogół i przed nim. nie mogły być pierwotnym dziełem Bożym. ale dusza w znaczeniu szerokim. więc . materia zaś. Świat realny. Więc przede wszystkim planety mają dusze.to oczywiście nie dusza w węższym rozumieniu Platona. że w świecie musi być miejsce dla wolnych i wiecznych dusz i że fałszywa jest każda teoria. zdawały się upoważniać do takiego pojmowania. Moralny punkt widzenia.posiada duszę. wtedy powstał z niej wszechświat. Świat nie postępuje. że obok rzeczy realnych istnieją idee. Ale rozważania nad przyrodą skłoniły go do poglądu.kształty. Materia jest pierwiastkiem nieboskim. jako zasada ruchu i życia. ale są także odwzorowane w rzeczach.a nie materia . Bo „dusza planet" i „dusza wszechświata" . Są tedy tylko wtórnym składnikiem świata. W tym sensie dusza . 3. jako najdoskonalsze składniki świata. a potem dopiero ciała. Jest miejscem. którzy wyłącznie zajmowali się światem materialnym. Demiurg stworzył świat możliwie najdoskonalszym. Pierwej stworzone zostały dusze. rozwinięte przez Arystotelesa. co nazywamy duszą. Jako zaś połączenie bytu i niebytu. że świat jest „najpiękniejszym z tworów". Podobnie też i wszechświat jako całość nosi w sobie źródło ruchu. podobnie też jego spirytualizm że obok rzeczy materialnych istnieją dusze. dawniejsi filozofowie. jest czymś „pośrednim między bytem a niebytem". DUSZA ŚWIATA. Ta koncepcja świata była najostrzejszym przeciwieństwem atomistyki. Ciała. Po odciągnięciu tych składników dla materii została sama nieokreśloność i niedoskonałość. Platon odwróci) porządek. przyjąwszy. że dusze istnieją nie tylko obok materii. kosmos. Badając zjawiska przyrody szukał dla nich nie tylko przyczyn. Gdy dotąd pojmowano materię jako zespół konkretnych materialnych ciał. że krążą one w pustej przestrzeni. Gdy Demiurg dał tej nieokreślonej materii określony kształt. Sokratesowskim przekonaniem o wadze praw moralnych i własną doktryną bytów idealnych. która się z tym nie liczy. Skąd ta zmiana? Stąd. utrwaliło się w filozofii na długie stulecia. które istnieją poza światem. był przekonany. dusze zaś są jego składnikiem pierwotnym. Postawa religijna uczyniła zeń wroga atomistyki i wszelkiej mechanistycznej teorii. co jest we wszechświecie niedoskonałością i złem. właściwa jedynie człowiekowi. co zaś w nim jest mniej doskonałe. to jest wynikiem późniejszego pogorszenia się świata. że idee i dusze Platon włączył do przyrody jako jej składniki. ruch więc ich nie jest powodowany przez działanie z zewnątrz. Wielkie odkrycia przyrodnicze jego czasów. przeciwnie.

któremu Platon nie myślał zaprzeczać. a nie zmysłami. z którymi nigdy nie spotykamy się. Oto ludzie na trafnie postawione pytania sami z siebie znajdują trafne odpowiedzi. dźwięki uszami. Co prawda: „co do tego jesteśmy w zgodzie. że myśli niepodobna powziąć inaczej niż na skutek patrzenia. na pomoc myśl. ale uciekając się do irracjonalnych. że zmysły nie tylko nie sięgają idei.na pojęciach. Platon doszedł do przekonania. Stosunek jest odwrotny: to nie pojęcia opierają się na spostrzeżeniach. potwierdzają fakty. To chronologiczne pierwszeństwo jest faktem. a nie zmysłami. która bez fundamentu w zmysłach nie może się utrzymać. lecz postrzeżenia . że zna je od urodzenia i tak bezpośrednio. że „dusza sama przez się ogląda we wszystkich rzeczach te wspólne własności". nie opiera się na nim. Barwy poznajemy oczami. natomiast uświadomiliśmy sobie to pojęcie dopiero przy sposobności postrzegania rzeczy równych czy raczej zbliżonych do równości. że umysł nasz oglądał idee w poprzednim życiu i zachował o nich pamięć. Postrzegając jakieś rzeczy i oceniając je jako np. słyszeć czy ich dotykać. zaczerpnąć pojęcia równości. nie są nigdy naprawdę równe i tylko zbliżają się do równości. jaka zachodzi między barwą a dźwiękiem. odnajdują np. POZNANIE WRODZONE. choć nie uczyli się poprzednio geometrii. wrodzona. jest od postrzegania niezależna. wzywają. Co więcej.tak też i dwa rodzaje poznania: rozumowe i zmysłowe. ale opierało ją na doświadczeniu. że myśl. a których wrodzone pojęcia przede wszystkim dotyczą? Zagadkę tę Platon rozwiązał w taki sposób: przyjmował. Myśl zaś. straciwszy swój dualistyczny charakter filozofia Platona stała się powszechnym idealizmem i spirytualizmem. Z postrzegania nie moglibyśmy np. wystarcza. 1. Pierwszy to zapewne raz stanowisko takie zostało wypowiedziane w Grecji. Platon tę koncepcję odrzucił. Nie wywołuje pojęć. Ale niektóre postrzeżenia. słuchania lub działania innego zmysłu". że jakieś rzeczy są równe. Musi tu z nimi współdziałać myśl. Podobnie jak istnieją dwa rodzaje bytu: idee i rzeczy .bo zgodnie z nią poznanie ma obejmować idee. że ją sobie przypominamy. W wiedzy. uważali ją jednak za subtelniejszą odmianę postrzeżenia. Nie posiadamy dla nich właściwego organu zmysłowego. ale nie można o nich myśleć. orficko-pitagorejskich wierzeń w wędrówkę dusz. Pierwotną grecką koncepcją było. ta jest dana od urodzenia. nie jest widziana ani słyszana. np. nie wszystkie własności rzeczy dadzą się postrzec zmysłami. w ten sposób własności figur geometrycznych. To. która postrzeganie wyprzedza. równe. Rozwiązanie Platońskie było tego rodzaju. że poznaje się myślą. ale nie można ich widzieć". postrzeganie zaś zmysłowe oczywiście nie nadaje się do poznawania idei. że poznanie jest to postrzeganie: rzeczy można poznać tylko przez zetknięcie się z nimi za pomocą zmysłów. Zapewne. POZNANIE ROZUMOWE. 2. Natomiast twierdził. że tłumaczyło wiedzę racjonalną. Formalnie postawił pytanie: co to jest poznanie? i jedno z dzieł swych (Teajteta) całkowicie rozważaniu tego pytania poświęcił. liczba i wiele innych własności „wspólnych". ale różność. byli racjonalistami. pierwotnie traktowana przez Greków ubocznie przy teorii bytu. NAUKA O POZNANIU. Przedplatońscy filozofowie odróżniali myśl od postrzeżenia. u Platona zajęła równorzędne z nią miejsce. nie oglądawszy tego jeszcze? Jak w szczególności możemy znać idee. trzeba je widzieć. Pojęcie równości musieliśmy posiadać. lecz jedynie je przypomina. ale dopiero Platon był apriorystą. W ten sposób 68 . że posiadamy wiedzę. IV. cenili rozum wyżej od zmysłów. zanim jeszcze zetknęliśmy się zmysłami z rzeczywistością. Jeżeli w ogóle można poznać idee. wiedza wrodzona jest „przypomnieniem" (anamnezis). tak samo tożsamość. pozostaje więc przyjąć. zostały rozciągnięte i na niego. wbrew panującemu mniemaniu. o ideach zaś można myśleć. Odrzucenie jej było konsekwencją teorii idei . ale mieli go za nadbudowę. rozporządzamy już pojęciem równości i posługujemy się nim jako miarą. jakie postrzegamy. bo rzeczy. to tłumaczy. Uznawało też wiedzę niezależną od doświadczenia. ale też nie wystarczają do poznania rzeczy. Podczas gdy tamta formuje się stopniowo. zdobytym w poprzednim życiu. zanim spostrzegliśmy. to jedynie myślą. „Rzeczy można widzieć. Teoria poznania. tkwiła zagadka: Jakże możemy znać cośkolwiek od urodzenia. Dlatego to w życiu obecnym nie potrzebujemy już zdobywać wiedzy o ideach. jak gdyby je oglądał. ale nie jest materiałem ani podstawą do ich wytwarzania. choć występuje po postrzeżeniu. aby poznać rzeczy. jak Platon powiada.świata. Obok tedy wiedzy opartej na postrzeganiu istnieje inna wiedza. Postrzeżenie w tym czy innym wypadku jest okazją do uświadomienia sobie pojęć. postrzeżenia kształtów. jak ją pojmował Platon. Jednakże ta odpowiedniość bytu i poznania nie jest zupełna.

wszystko inne jest domysłem. oglądanie „obrazów" na niebie" może przydać się jedynie do egzemplifikacji: „tą pstrokacizną na niebie należy posługiwać się tylko jako przykładem". przez rozumowanie dochodzi prawdy. Odpowiednio do swej ogólnej teorii poznania Platon rozwinął teorię nauki. nauka bowiem jest poznaniem najdoskonalszym. gdy umysł w zachwyceniu obcuje z bóstwem. do nauki nie należała.przy pomocy matematycznych obliczeń znajdowali w dziedzinie astronomii czy akustyki. Była mu wprawdzie nauką. bezobrazowym myśleniem. 3. które dotychczas nie były oddzielone: myśl dyskursywną i myśl intuicyjną. jako zdolność bezpośredniego poznawania prawdy. Na takie ukształtowanie teorii nauki wpłynęło ogólne. ich analizy i syntezy. że poza obrębem poznania znalazło się bez mała wszystko. których uzasadnić nie umie i nie próbuje. jakimi posługują się badacze.aprioryzm Platona był utajonym empiryzmem i w gruncie rzeczy nie odbiegał od tradycyjnego w Grecji pojęcia poznania. W astronomii np. jakie pitagorejscy uczeni . Tamto był pierwszy. pierwsza chronologicznie. jaka do nas doszła. których był świadkiem. Nauka ta nie ograniczała się zresztą do dwóch stopni. tak teraz znów Platon rozdzielił dwa rodzaje myśli. co istnieje wiecznie". jest dialektyka. 4. Wiedza rozumowa i zmysłowa stały się przeto dla Platona stopniami na drodze poznania.i nauka jego o stopniach poznania. wyniki prostej obserwacji musiały wydawać się błahe. to drugi etap w różnicowaniu władz poznawczych. W przeciwstawieniu do myśli dyskursywnej. gdzie właściwe poznanie było niedostępne. otrzymała jeszcze stopień najwyższy: poznanie intuicyjne. nieścisłe i niepewne. W porównaniu z powszechnymi prawami przyrody. że jest dogmatyczna. Czystą metodą naukową. wedle niego. która pośrednio. Empirycznie można stwierdzać tylko przemijające fakty. do badania zaś idei jedynie aprioryczna. jeśli ma to być badanie naukowe. ale najniższą w hierarchii. Wynosił ją. Ta operuje czystym. Teoria ta. A dla zapobieżenia dogmatyzmowi bada własne założenia i szuka dla nich racji. intuicja była dlań aktem umysłu działającego samodzielnie i z samowiedzą. Twierdziła. Empiryczna znajomość faktów wcale. Taki wzgląd kazał Platonowi wąsko ująć pojęcie nauki i ograniczyć jej za kres do czysto racjonalnych dociekań. intuicja miała być jej poznaniem bezpośrednim. aż 69 . szuka prawdy na drodze samego tylko zestawiania pojęć i twierdzeń. ponad rozumowanie . jak dusza i bogowie. że nawiązuje bądź co bądź do obserwacji i posługuje się myśleniem obrazowym. jest „wiedzą o tym. Ale to określenie poznania było tak surowe i wąskie. operuje bowiem założeniami. była pojęta w duchu skrajnego racjonalizmu. jako oparta na danych zmysłowych. a poza tym też postępy matematyki i matematycznego przyrodoznawstwa. że z dwóch metod. nie posiadającą braków matematyki. Późniejsi filozofowie rozumieli intuicję jako stan ekstatyczny i mistyczny. jeśli mamy uprawiać prawdziwą astronomię". gdyż miała charakter pojęciowy i pomijając zmienne zjawiska badała niezmienne związki. POZNANIE NAUKOWE i METODA DIALEKTYCZNA. Otóż te wymagania spełnia jedynie wiedza rozumowa. co jest na niebie. Jak przed paru pokoleniami filozofowie greccy rozróżnili myśl i zmysły. zmysłowa bowiem dotyczy tylko zjawisk i ulega nieustannym złudzeniom. I od tego samego Platona. rodzajem patrzenia intelektualnego czy stykania się myśli z jej przedmiotem. co obchodzi człowieka: zarówno przyroda. powyżej poznania zmysłowego i dyskursywnego. który najbardziej skrajnie i jednostronnie pojął poznanie. nauka zaś w ścisłym znaczeniu szuka prawd powszechnych. „Będziemy zajmować się astronomią tak jak geometrią. empiryczna zaś metoda. Toteż Platońska teoria poznania nie mogła obejść się bez teoretycznie odrzuconego „domysłu". zaczęła się również pojednawcza nauka o stopniach poznania. do poznania rozumowego i zmysłowego. Jednakże nawet ona nie spełniała wszystkich wymagań Platona. empiryczna może służyć co najwyżej do badania rzeczy. więc nienaukowe. Platonowi było to obce. a po wtóre dlatego. ale też za wyższą od niej. że właściwie nie ma dwóch rodzajów poznania. obserwacja nie była metodą naukową. jest zawsze niepewna. zmysłowa jest raczej domysłem niż poznaniem. Ściśle trzymając się określenia poznania wypada rzec. lecz jest tylko jedno: racjonalne poznanie idei. STOPNIE POZNANIA. pozostawimy na uboczu. empiryczna jest niedostateczna nawet do badania rzeczy. Od prawdziwego poznania wymagał dwóch rzeczy: aby dotyczyło samego bytu i aby było niezawodne. Najpierw dlatego. Ściślej zaś biorąc. idealistyczne stanowisko Platona. Platon nie tylko miał wiedzę rozumową za niezależną od zmysłowej. Matematyka najbardziej zbliżała się do Platońskiego ideału nauki. tam musiał zastępować je domysł i w praktyce okazywał się nie mniej użyteczny od poznania. to zaś.

ponadto potrzebna jest czwarta 70 .znajdzie dostateczną.pożądliwej. Platon opowiedział w Fedonie ustami Sokratesa. że je pojmujemy prawidłowo. rozwinięty przez Arystotelesa. które dla umysłu są „najsilniejsze". Pierwotnie. Teraz dopiero. każda musi mieć swą cnotę. Daleki był od mniemania. Ostatecznie nie zadowoliło go ani przyczynowe. Jeśli nawet przenika on świat idei. i odrębna metoda: dialektyka. iż sam rozum rozwiąże wszystkie zagadki bytu. na czym naprawdę mi zależy. panowanie nad sobą . Taka koncepcja filozofii jeszcze radykalniej oddzielała ją od nauk niż metoda dialektyczna. to pozostaje jeszcze irracjonalny czynnik świata: materia. co z nim niezgodne". bo ona jedna. to może oprzeć się tylko na „założeniach".. co moralne i piękne. Platon pisał tedy w jednym ze swych listów: „O tym. Podczas gdy Sokrates był tylko wirtuozem w operacjach logicznych.Platon przekazał potomności. to uznaję za prawdę. Założeniem (hipoteza) nie może być oczywiście twierdzenie dowolne. ale nie filozofia. w ujęciu Platona. Stąd przepis dla postępowania naukowego: „założywszy za każdym razem twierdzenie logiczne. Zgodność sądów o zjawiskach jest jedyną gwarancją. jeśli bowiem wiedza nie opiera się na doświadczeniu. Metoda dialektyczna służy przede wszystkim do badania i dej. prawdziwym wyjaśnieniem jest dialektyczne: przez ustalenie logicznej zależności zjawisk wyjaśnia się je lepiej niż przez znalezienie ich przyczyn lub celu. filozofia wyodrębniła się od nauk. przyjąwszy bowiem pitagorejską koncepcję cnoty jako ładu i harmonii duszy. „spokrewnienie jej z tym. A wyodrębniła się nie jako równa innym. Ta metoda założeń jest metodą wszelkiej wiedzy. że w ostatecznych zagadnieniach intuicja i wiara.. posiadanie zaś wiedzy jest cnotą jednej tylko części. Trzy są tedy cnoty odpowiednio do trzech części duszy: mądrość jest cnotą części rozumnej. Prawdę dusza może znaleźć tylko sama. ze względu na swój nieempiryczny sposób postępowania pomija zjawiska i sięga idei. bo nie jest to racjonalne. która nie jest li tylko empirycznym stwierdzaniem faktów. Platon był stanowczym wrogiem empiryzmu. jako zaś nauka o ideach jest nauką o prawdziwym bycie. I dwojaką koncepcję filozofii . która jej przyznaje największą racjonalność. Nauka musi być tedy czysto racjonalna. Sprawom etycznym Platon poświęcił najwięcej prac. w części zaś coś zupełnie innego: dokonanie przewrotu w duszy. Dla Platona dialektyka była czymś więcej niż metodą. 1. ale nie był równie stanowczym zwolennikiem racjonalizmu. mniemał. która jej wszelką racjonalność odbiera . na jak różnych drogach szukał tego wyjaśnienia. przejęty intelektualizmem Sokratesa. sprowadził cnotę do wiedzy. że jedynym. także przekracza to. a tym właśnie ma być filozofia. ale także i do wyjaśniania zjawisk. męstwo . Jednym ze sposobów było poznanie czysto racjonalne. i nie daje się ująć w słowa. co mi się zdaje być z nim zgodne. ten. jak matematyka. Toteż zarówno racjonalizm. irracjonalny popęd duszy mogą nas równie i więcej zbliżyć do prawdy niż ścisłe rozumowania. ETYKA. Dlatego też zadaniem filozofii jest w części tylko poznanie prawdy. idea dobra. z którymi dotąd współżyła. że każda część jej musi mieć udział w tej harmonii. NAUKA o CNOTACH. Kto nie jest wewnętrznie zrośnięty i spokrewniony z tym. to połączenie dedukcji z redukcją odróżnia ją najwięcej od zwykłego w naukach postępowania. A nawet wśród idei najwyższa. była filozofią. wedle surowych zasad dialektyki. nigdy nie pozna prawdy o dobru i złu".. znał zasadnicze prawa logiki i przygotował systematyczny ich wykład. i tę. Formalne wyniki jej były cenne: dialektyka zwróciła uwagę na stosunki panujące między twierdzeniami i doprowadziła do sformułowania zasad dedukcji. Ona bowiem. Przekonał się. Z czasem jednak przezwyciężył jednostronność swego poprzednika. ale poznawanie przez „duszę samą" Platon gotów był pojmować rozmaicie. V. 5. Ale gdy długo zmagałeś się i obcowałeś z rzeczą. to nagle zapala się w duszy jakby światło.tę. ale jako najdoskonalsza z nauk. lecz „najsilniejsze". które uważam za najsilniejsze. i ona jedna. która ma do czynienia z tymi ostatecznymi zagadnieniami. że cnota nie od samego tylko rozumu zależy. co rozum pojąć może. znalazł się bowiem dla niej odrębny przedmiot: idee. Ale przypuszczał. bez udziału zmysłów. mianowicie rozumu. Dała początek logice. najbardziej przekonywające rozum. w przekonaniu Platona.impulsywnej. Rozróżnienie trzech części duszy było mu pobudką do rozszerzenia etyki. co moralne i piękne". a za nieprawdę.. nie ma i nie będzie żadnego mego pisma. W metodzie tej Platon uwydatnił jeden ze składników naukowego postępowania. FILOZOFIA. jak J irracjonalizm zwykły powoływać się na niego jako na swego twórcę. Platon był już ich teoretykiem. mit i przenośnia. miała za przedmiot byt prawdziwy i ona jedna miała metodę niezawodną. ani celowe i doszedł do przekonania.

że w świecie realnym zło ma i mieć będzie przewagę nad dobrem i że przeto jedyną drogą do zupełnego dobra jest odejście z tego świata. która przez wieki pozostała panującą. Ponadto Platon widział. wyższy ponad rzeczy realne. który. który widzi w człowieku tylko egoistyczne i hedonistyczne skłonności. Usystematyzowała luźny materiał zebrany w rozmowach Sokratesa i zapoczątkowała dzieło rozwinięte dalej przez Arystotelesa. mimo swój poetycki polot i patos. „platonicznej") miłości w zubożonym. Przez nie człowiek zdolny jest wybiec poza wąskie granice. Jak byt. Platon nie zaprzeczał. Dobra realne w porównaniu z idealnymi wydawały mu się znikome. sięga idei. Jednakże nie był to ostateczny pogląd Platona. Dwa różne światy stają się szczeblami. Język potoczny przejął termin platońskiej (lub. transcendentne były dla niej nie byty. 2) szczytem hierarchii nie jest żadne z dóbr realnych. ale miłość zmysłowa była szczeblem do niej. lecz stosunkiem celów i środków. Był czas. wyzbyła się z czasem jednostronności i to. jak właściwe duszy dążenie do osiągnięcia i wiecznego posiadania dobra. 2. a nie spostrzega ich. lecz do piękna wszystkich przedmiotów. była najpozytywniejszą częścią jego filozofii. jak cyrenaicy. Nie w tym jednak jeszcze tkwiło jądro Platońskiej etyki: tkwiło w jego idealistycznym poglądzie na świat. Wiedza bez radości jest tak samo niedoskonała. Po jednostronnych teoriach. lecz dobro idealne: idea dobra. jaki zawiera jego ontologia. tkwi przezwyciężenie dualizmu. Natomiast z piękna.ideę piękna. to nic innego. piękne ciała. O tym stosunku dóbr realnych i idealnych Platon wypowiedział się w Uczcie. ale też psychologicznym opisem dążeń ludzkich. NAUKA o MIŁOŚCI. w jakich zamknięte jest jego realne życie. że dusza ma i takie pożądania (nie darmo jest związana z ciałem). doczesne można osiągnąć cele idealne. 3) dobra realne są natomiast początkiem i nieuniknionym etapem w drodze do szczytu. Ta jego dojrzała teoria etyczna składała się z trzech tez: 1) dobra stanowią hierarchię. Teoria ta była nie tylko etyczną teorią celów. że miłość. przeciwnie. specjalnie w jego nauce o miłości. pojęła jako niezbędny szczebel rozwoju. Później jeszcze przychodzi zrozumienie. Etyka jego. a zarazem najmniej metafizyczną postać. jednym słowem piękno duchowe. Tu idealizm Platoński miał najwznioślejszą. będące pięknem zawsze i dla każdego . bezwzględne. w swej nauce o miłości. i przedmiotem miłości stają się wtedy piękne myśli i czyny. piękne twory dusz. ten ujrzy wreszcie to. Pesymistycznie mniemał. wiecznych i bezwzględnych. czysto negatywnym znaczeniu wyzbycia się pożądań zmysłowych wobec przedmiotów cielesnych. była to pierwsza próba zestawienia i klasyfikacji różnorodnych dóbr i cnót. wieczne: te sens Platońskiej teorii miłości. Etyka Platona. że piękno dusz jest większe od piękna ciał. aby każda „spełniała swoje". Opis to daleko odbiegający od takiego. aby o nią zabiegać. do czego wszystko inne było tylko przygotowaniem: piękno wieczne. Czy w ogóle mają wartość i mogą być uważane za dobra? Pod tym względem poglądy Platona uległy wahaniu. podobnie jak jego teoria poznania. że ma również pociąg do rzeczy nadzmysłowych. od których zaczęła się etyka Greków. że sama wiedza i cnota nie czynią jeszcze życia ludzkiego pełnym i doskonałym.sprawiedliwość . A przez to w etyce Platońskiej. co pierwotnie odrzucała. jak radość bez wiedzy. wiedzy i harmonijnego ukształtowania życia płynie czysta radość. jak się mówi. że jeżeli przedmioty są piękne. którą dają zmysły. przez które dusza kolejno przejść może i powinna. 71 . że mają w sobie piękno. żyje obok nich. Przez swą miłość do idei dusza staje się pośrednikiem między światem realnym a idealnym: należąc sama do świata realnego. Związek nauki o dobrach z nauką o miłości wypływał stąd. a stosunek idei i zjawisk nie był stosunkiem dwóch światów. Otóż pierwszym przedmiotem miłości są dobra realne. Poprzez cele realne. Tak powstała klasyczna teoria czterech cnót. które jest wszystkim im wspólne. Z czasem dopiero rodzi się w duszy świadomość. Oczywiście. a zwłaszcza jego nauka o miłości. gdy łącząc swój idealizm z ascetyzmem orfickim. I dobra idealne stawiał nieporównanie wyżej od realnych.łącząca wszystkie części duszy i utrzymująca wśród nich ład. skończone. np. tak i dobro rozdzielał na dwa światy: idealny i realny. I kto tak stopniowo udoskonala się w rzeczach miłości.cnota . Cynicy byli tak samo jednostronni i przez to tak samo błądzili. głosił zupełne wyrzeczenie się dóbr doczesnych: ideałem jego był wówczas filozof. lecz twierdził. uznał dobra realne za niezbędny szczebel do osiągnięcia dóbr idealnych. dla Platona natomiast miłość nadzmysłowa była wprawdzie celem. Później. jest zazwyczaj zmieszana ze złem i cierpieniem. i wytwarza się miłość nie do tego czy innego pięknego przedmiotu. względne. to dlatego. Ta. lecz cele. jak ją pojmował Platon. nie każda radość zasługuje.

Tymi słowy. Wszakże nie państwa. ale jakim być powinno. Platon chciał zapewne wyrazić. Od obywateli wymagał stałości w sposobie myślenia i odczuwania. 3. b) Państwo doskonałe ma jeden cel obowiązujący wszystkich. bo. Stan najniższy nie podlega rygorom.panowanie nad sobą. wedle której powstał świat. lecz ogólnymi zasadami. Części państwa muszą zależeć od całości. to znaczy to.według Platona . 72 . Mógł natomiast zastąpić je nowym: dążenie bowiem do idealnego celu odróżnia cnotę od wszystkich innych dążeń ludzkich. a nie całość od części: wtedy tylko będzie w nim ład. którzy podlegają na ogół zmiennym uczuciom. wyłożona w Państwie i Prawach. do którego dąży. d) Do państwa mogą należeć tylko ci. Gdy każdy stan czyni swoje. co części duszy: cnotą władców jest mądrość. Platońska zaś teoria państwa.W dążeniu do idei dobra Platon znalazł cechę definiującą cnotę. Nauka o dobru ma w filozofii Platona-szczególną wagę: wszak idea dobra stoi na czele jego systemu i ma pierwszeństwo wobec wszystkich innych idei. NAUKA o PAŃSTWIE. ale również umożliwia im życie. powinni być wydaleni z doskonałego państwa. ani dóbr doczesnych. sofiści). Temat był nowy: teoria państwa. strażnicy państwa. które doń należą. Uniwersalny charakter był tedy pierwszą cechą tej teorii. z których składa się dusza. jak części duszy. filozofowie. jakie mają ludy. wymaga wyrzeczenia się dóbr doczesnych. Państwo idealne ma więc być stanowe. Takie było intelektualistyczne hasło tej teorii państwa. ale nie stawiała państwu celów. obowiązuje tam ustrój komunistyczny. które nie tylko oświeca rzeczy. powszechnym i stałym. a przez sztukę swoją mogą w tym duchu oddziaływać na innych obywateli. czego odeń wymaga wspólny cel wszystkich. i ostatecznym celem. bo wszystkie inne mają cele realne. lecz w społecznym. ale dlatego. Części państwa. Ta utopia Platońska była oparta na pięknej zasadzie: na podporządkowaniu jednostek państwu. mistycznie nastrojonej filozofii.nie bierze udziału w dążeniach do doskonałości. rozwijanie się i rośniecie. idealnym. Ale realizacja jej była doktrynerska. Przeciwnie.męstwo. Przeto szczegóły swej etyki rozważał na tle teorii państwa. choć sama jest już ponad czy poza istnieniem. dąży bowiem do idealnego celu. lecz wyrzeczenie się. trzeba dobro znać. aby każdy obywatel dążył na swoją rękę do swojego dobra. ale dla Platona określenie to nie było już możliwe do przyjęcia. nie są sobie równe: funkcja władców jest wyższa od funkcji strażników. że jest podobna do słońca. jakie jest rzeczywiście. którego osiągnięcie nie zapewnia obywatelom bezpośrednich korzyści ani rozkoszy. rzemieślników . Trzy stany. strażników .w duchu greckiego arystokratyzmu . była normatywną teorią państwa „najlepszego". i różnorodnych temperamentów. które sam nazwał „boską przesadą". ale które znalazły potężny oddźwięk w późniejszej. Państwo ma być zbudowane jak organizm. jest wszelkiego istnienia osnową. Części państwa powinny mieć te same cnoty. gdy na tronach znajdą się przedstawiciele największej wiedzy. Konkretne zadania człowieka objawiają się w pełni . skonstruowaną wedle idei dobra i sprawiedliwości. ani rozwojowi. trzymała się stosunków rzeczywistych i dążyła co najwyżej do zracjonalizowania środków. którzy są dlań potrzebni. że dobro. że . którego idea przewyższa nawet ideę istnienia. za takie Platon uważał powszechność i stałość. Tworzą więc między sobą hierarchię i idealne państwo musi być hierarchiczne. a strażników od rzemieślników. a państwa celom czysto moralnym. Ma przeto powodować się nie indywidualnymi pomysłami i aspiracjami. to jest rzemieślnicy. jaką budowali przedtem Grecy (np. a) Państwo najlepsze winno dążyć do zalet najwyższych i właściwych ideom. Sokrates określił ją jako wiedzę.nie w życiu jednostkowym. e) Idealne państwo jest ascetyczne. istnieje bowiem ścisła analogia między państwem a jednostką. to jest wojsko. był jeden dla wszystkich. c) Państwo musi być oparte na wiedzy. a w nim każdy ma „robić swoje". tak też i idea dobra warunkuje istnienie wszystkich idei. poeci. potrzebni zaś są. Każda z trzech grup ma inne zadania i musi przeto żyć w innych warunkach. odpowiadają trzem częściom. Dla dwóch wyższych stanów zniesiona jest własność indywidualna. Dobro jest początkiem i końcem w systemie Platona: jest pierwszą zasadą. wtedy powstaje harmonijny ustrój państwa: ustrój sprawiedliwości. tworzy zatem oddzielny stan społeczny. O idei dobra Platon pisze. Ta przewaga dana dobru jest tak samo odrębnością jego systemu. Państwo będzie doskonałe dopiero. w którym jednak wspólne jest nie posiadanie. jak przewaga dawana przezeń ideom. program Platona nie uwzględniał też różnorodnych warunków. nie podlegał ani przystosowaniom. nie jest dopuszczalne. oraz wykonawcy niezbędnych przedmiotów materialnych. aby dobro czynić. oprócz władcówfilozofów. w jakich państwa żyją.

Wiadomo. Dał początek dwom zupełnie różnym kierunkom w filozofii sztuki: z jednej strony mistycznemu. w poecie „boskiego męża". nad wszystko cenił twórczość. Toteż wpływ jego na potomność był dwojaki: nauczył w artyście widzieć wieszcza i nauczył widzieć w nim naśladowcę. i pojęcie dobra. miała służyć idei dobra. Naśladownictwo zaś jest zawsze poniżej tego. Sam był artystą i poetą przynajmniej tak samo jak filozofem. wrodzona i że wiedza zmysłowa. nie mają do niej wstępu. które są wieczne. Na pierwszym planie w Akademii była. jako zależna i niepewna. mianowicie w sztuce poety. że istnieje byt idealny i że byt realny jest odeń zależny. co naśladuje: więc sztuka jest czynnikiem ujemnym. że dusza istnieje niezależnie od ciała i że ciało jest niższe i zależne od niej. Mistyczne rozumienie sztuki jako wieszczbiarstwa i źródła najgłębszego poznania raz po raz odtąd powracało w dziejach. lecz raczej instytut współpracy naukowej. a ponadto irracjonalnych czynników poznania. iż przetrwała wszystkie inne szkoły i dopiero w 529 r. Ale z drugiej strony. powinny im być podporządkowane i traktowane tylko jako środki. że zajmowano się w niej też klasyfikacją roślin i zwierząt. W szczególności platonizm oznacza: w ontologii: przekonanie. W poezji widział boski „szał" (/uaria). jako naśladownictwa. z drugiej zaś potępiał sztukę. Pogląd Platona na sztukę nie był prosty. malarz czy rzeźbiarz . a rozumienie naturalistyczne. że właściwym celem człowieka są dobra idealne i że dobra realne. Na czele jego filozofii stało pojęcie idei. zwłaszcza takie. ISTOTA PLATONIZMU. było w ciągu wielu stuleci najbardziej rozpowszechnioną z teorii estetycznych. otrzymała nazwę Akademii. w psychologii: uznanie. czyli teorią głoszącą. A pełnia jego pomysłów rozsadzała system. VI. a z drugiej naturalistycznemu jej traktowaniu. o ile nie jest rzeczą boskiego natchnienia. naśladownictwem idei: jest więc naśladownictwem drugiego stopnia. ale także i pojęcie duszy. 73 . niedoświadczalna. nie podnosi rzeczywistości. co nie są wykształceni matematycznie. musi jej być podporządkowana. Arystoteles i w jednym. Dawało to większe gwarancje bezpieczeństwa dla jej mienia i przyczyniło się zapewne do tego. są z natury swej tylko umiejętnościami. ESTETYKA. Był pionierem logiki. ale także uprzywilejowanie intuicji. że sztuki.prototyp starożytnych szkół filozoficznych której jako „scholarcha" około 40 lat. w metodologii: uznanie metody dialektycznej i podporządkowanie jej wszelkiej metody empirycznej. Przejął myśl znaną już sofistom. napis na Akademii głosił. że ci. Wszakże najbardziej nawet różnorodne prace naukowe nie wyczerpywały programu Akademii. wedle Platona. ale i uczeni: Arystoteles przez 20 lat był jej członkiem. w etyce: uznanie. Ale także. istnieją pierwiastki idealne. zgodnie z aspiracjami Platona. przewodził. gdzie się mieściła. została zamknięta przez Justyniana. filozofia i ćwiczenia w metodzie dialektycznej. że istnieje wiedza rozumowa. pośrednika między bogami a ludźmi. do samej śmierci. Ale systemu nie miał w programie. obok pierwiastków realnych. lecz ją obniża. miał zaufanie do natchnienia. i chciał ze swego idealnego państwa usunąć artystów. które są przemijające. a choć „przypuszczalne" poznanie niezbyt cenił. Nie była to szkoła w pospolitym słowa znaczeniu. Mówi się o „systemie" Platona. mianowicie naśladowniczą. najwyższą z czynności człowieka. Akademia wydała wybitnego astronoma Eudoksosa. jako niższe. A tak samo jest w poezji. że we wszystkich dziedzinach bytu i działania.rzemieślnikiem. i że pierwiastki idealne mają przewagę nad realnymi. Zwłaszcza że naśladuje rzeczy realne. n. jak malarstwo czy rzeźba. nie wyzwolił się z greckiego poglądu. jak to wynikało z poglądów epistemologicznych Platona. ale także spirytualizmu i metafizyki opartej na etycznym podłożu. co było w związku z podjętą przez Platona logiczną teorią podziału pojęć. należeli do niej nie tylko uczniowie. był twórcą idealizmu. pracowano tam nad matematyką. nie była związkiem czysto naukowym. przez którego przemawiają bogowie. i w drugim miał już drogę otwartą. od gaju Akademosa. zanalizował je dokładniej od wszystkich poprzedników. I oto z jednej strony Platon widział w sztuce. Pod względem prawnym ta szkoła naukowa była zaliczona do związków religijnych. Był też pionierem finalistycznego pojmowania przyrody. oczywiście. okrutne.szczegóły dziwaczne. Tak samo w teorii poznania: cechowało ją uprzywilejowanie rozumu. nie liczące się z wolnością i szczęściem człowieka. bo obejmował pełnię różnorodnych zagadnień i rozwiązywał je z jednolitego stanowiska. lecz. Szkoła założona przez Platona . w teorii poznania: przekonanie.e. że osnową sztuk jest naśladownictwo. SZKOŁA PLATONA. a artysta. które same już były. Platonizm jest idealizmem.

nie tylko jeden prąd. powiada jeden ze współczesnych historyków. nieśmiertelność duszy . odpowiadająca wspólnym własnościom ludzi oraz idei człowieka. na eklektyczną. ale bez mała cała ówczesna filozofia jest „neoplatonizmem". zakładający szkoły neoplatońskie. które zostały po wszystkie czasy typowe dla walki z platonizmem. wzmacniając jeszcze jej czynniki pitagorejskie. za scholarchatu Filona z Laryssy. ale Akademia poddała mu się.za sokratyka. gdy na czele jej stanął Arkezylaos. 450-485 n. miłość nadzmysłowa. sprowadzają się do dwóch.314) prowadzili ją w duchu późnej nauki Platona.e. bo nie wyjaśniają faktów. najwybitniejszy jego uczeń. ale wewnętrznie najmniej oporna ze wszystkich szkół filozoficznych w starożytności.W długich swych dziejach po śmierci założyciela szkoła Platońska nie była na ogół wierna jego nauce. p. słowo przedwieczne. o wiek odeń młodszy. zapewne zainaugurował ją Antystenes i szkoła megarejska. p. literacko ujęta. Ten sceptyczny okres szkoły znany jest pod nazwą średniej Akademii. rzeczy doczesne i zmysłowe straciły na wartości wobec wiecznych i nadzmysłowych. Zresztą filozofia Platona.n. Po pierwsze. Platon na razie nie oddziałał: Grecja nie poszła torem jego wskazań politycznych. Tzw. 74 . Ale najradykalniej podjął ją.e. Jedni uważali go i uważają za orfika. podczas gdy inni znów widzą w nim głównie genialnego twórcę logiki. Przez wczesne średniowiecze aż po XIII w. Następni zaś trzej scholarchowie. WPŁYW PLATONA. zaczynając od Polemona (scholarcha 314-268). neoplatonizm. Ksenokrates (scholarcha 339 . jakim się posługiwał. którym Platon przypisywał istnienie obok rzeczy. nie mogła nadawać się na doktrynę szkolną. Na ogół jednak pierwiastki religijne filozofii Platona oddziałały rozległej niż ściśle naukowe. OPOZYCJA PRZECIW PLATONOWI. Jednakże dość prędko przyszedł jego czas. powtarza dziś jego myśli i wielu buntuje się przeciw jego teoriom nie wiedząc. inni . którzy nigdy nie słyszeli o Platonie. To była pierwsza faza Akademii.e. jedynie hipostazą pojęć i zdwojeniem rzeczy. a już w XV w. Rozumowanie. operująca najwięcej aluzjami. inni . „Najwyższe piękno. wkrótce po śmierci Platona. Była zewnętrznie najtrwalsza.). wedle jego przeciwnika. liczb i stosunków. idee Boże. Arystoteles. idee. że szkołę Platona opanuje sceptycyzm. Najmniej oczekiwane było. w duchu czasu położyli nacisk na sprawy etyczne i zbliżyli się znacznie w swych poglądach do cyników.e. zewnętrzne wobec wewnętrznych.) poza Akademią. Drugi zarzut Arystotelesa polega na tym. budowniczy świata. Platon był nieporównanie najpotężniejszą powagą europejskiej filozofii.rozumowej trzeźwości. że od niego pochodzą. To była ostatnia faza Akademii. i tak pozostało długo. Jednocześnie pod jego też wpływem powstała filozofia chrześcijańska. idee są fikcjami. a teorie Platona nie przyjęły się nawet we własnej jego szkole. czy także jakości. rozpoczęło się w filozofii „odrodzenie" pod hasłem powrotu do Platona. wielka doktryna religijno-filozoficzna kończącej się starożytności. prowadzi do absurdu: bo jeżeli istnieje idea odpowiadająca własnościom wszystkich ludzi. Platon nie umiał nawet podać. to dalej musi istnieć idea wyższego stopnia. Speuzyp. co innego chrześcijańscy mistycy średniowiecza. bo jeszcze Karneades. który otrzymał tę nazwę. i jego następca. jedni znajdowali w jego dziełach kult ekstazy i wieszczych sił ducha. co innego renesansowi filozofowie przyrody. wpływ Demokryta lub Arystotelesa dostał się do podstaw ogólnej kultury europejskiej. są. jeszcze przed końcem ery starożytnej nastąpił przewrót uczuć i przekonań. a ustrój kościelny zrealizował zasadnicze punkty Platońskiego programu z Państwa. w każdym dialogu przynosząca nowe sformułowania. Tak jednak stało się w pierwszej połowie III wieku. Opozycja przeciw filozofii Platona rozpoczęła się już za jego życia. ale fikcjami bezużytecznymi.. Potem zaś uległa wpływom religijnym. Akademia i nadal poddawała się panującym prądom. W XIII i XIV wieku też nie przestał liczyć zwolenników. Ostatnie wieki filozofii starożytnej od I w. „ludzkość nawróciła się na platonizm". prawdy niezmienne. następca Platona w Akademii (scholarcha 347-339). ale też w stopniu silniejszym niż np. tak iż nauka o ideach przeszła w metafizykę liczb. Wpływ Platona opanował nie tylko naukę.to wszystko z Platona". prowadził ją w duchu sceptycyzmu. Są bezużyteczne. że idee nie tylko są fikcjami. Co innego widzieli w nim Grecy aleksandryjscy. Wielu ludzi. jakie istnieją idee: czy tylko idee substancji. i tak w nieskończoność. Każdy okres i każdy prąd przejmował z bogatej i różnorodnej puścizny Platońskiej inne motywy i każdy interpretował ją po swemu.n. odkąd scholarcha został Proklos (scholarcha ok. są pod przemożnym wpływem Platona. Zarzuty Arystotelesa. Po sceptyckiej Akademii przyszedł czas w II w. powstał (w III w n.

ale później przerabiane. otrzymała nazwę „perypatetyckiej". Są to notaty do wykładów. przyrodniczo-lekarskiej. Założył tam szkołę. wykazy zwycięzców olimpijskich. bezinteresowna miłość prawdy i ześrodkowanie wysiłków całego życia na polu nauki. systematyczne badania zoologiczne. a przeznaczone do użytku szkoły. o poetach. jedne mniej. Ucztę. aby wytworzyć coś tak potężnego. Z czasem wystąpił przeciw doktrynie Platona. System ten . były to przeważnie dialogi. PISMA zawierające OPRACOWANIA NAUKOWE. Były wśród nich wyciągi z dzieł dawnych filozofów. Jego obraz świata był złożony. Im Arystoteles zawdzięczał w starożytności sławę świetnego stylisty. który nawiązywał do Platońskiego Eutydema. inspirowany przez Fedona. a i potem pozostał w Macedonii i mieszkał w Stagirze. część studium o państwie ateńskim. Ze środowiska. Pochodzą bądź z epoki Likeionu. o retoryce. dokąd Hermiasz. Spędził w niej lat dwadzieścia. Duch nauki Platońskiej różnił się znacznie od empirycznego kierunku jego dotychczasowego wykształcenia. materiały do dziejów teatru i poezji. wyniósł pewien zasób wiedzy empirycznej. Pochodziły głównie z pierwszego okresu. W tematach i tytułach nawiązywały do Platona: był między nimi dialog Eudemos. PISMA jego dają się podzielić na trzy grupy: 1. ŻYCIE ARYSTOTELESA. bądź jeszcze z Assos. Meneksen. zdolność organizowania pracy i sprzęgania ludzi do wspólnej roboty.342 r. w którym wyrósł. gdy ten sprzeniewierzył się ideom panhelleńskim i rozpoczął pochód na Azję. jak literackiej i przyrodniczej. Szkoła ta była wzorowana na Akademii. Wtedy Arystoteles powrócił do Aten. Gdy po śmierci Aleksandra rozpoczął się ruch antymacedoński w Grecji. pochodziły jednak głównie z późnego okresu. Wielka praca i wielki umysł. W 343 . MATERIAŁY NAUKOWE. gdzie wszakże niebawem żywot zakończył. pisane szkicowo i nieozdobnie. Połączenie obu kierunków wytworzyło swoisty typ jego umysłowości. Opuścił Aleksandra dopiero. był lekarzem nadwornym króla macedońskiego. że dysputowano tam chodząc. Do najważniejszych należał Protreptyk. Zbiór problematów zachował się w postaci skażonej. najpierw jako uczeń. 367 Arystoteles przybył do Aten i wstąpił do Platońskiej Akademii. zbiory teorii i wzorów retorycznych. opuścił Ateny i udał się do Chalkis. był dialog o miłości. jednakże pozostał w Akademii aż do śmierci mistrza. ale dokonanym na całkowicie oryginalnej podstawie. z czasów Likeionu.wszystko to było niezbędne. powołany został przez Filipa Macedońskiego na nauczyciela Aleksandra i był nim aż do objęcia władzy przez swego ucznia. Osiadł w Assos w Azji. W Assos i w pobliskim Atarneusie spędził trzy lata w pracy naukowej i nauczycielskiej. gdy następcą Platona wybrano mało wybitnego Speuzypa. ale żadne 75 . Były zapewne przygotowywane do wydania. ale miała ją prześcignąć wszechstronnością i planowością pracy. jak naukowe dzieło Arystotelesa. władca tamtejszy. Osobista praca pisarska Arystotelesa zeszła wówczas wobec nauczycielskiej na drugi plan.był kompromisem. o sprawiedliwości. Urodził się w Stagirze na Półwyspie Trackim. zaszczepił jej ducha empiryzmu i uczynił instytutem badań specjalnych zarówno w dziedzinie humanistycznej. dialogi o rozkoszy. Żył od 384 do 322. oraz duży dialog w trzech księgach O filozofii. z wykładów Platońskich. W r. 2.ARYSTOTELES Ostatni wielki system tego okresu unikał jednostronności i skrajności zarówno doktryn materialistycznych i sensualistycznych. wychowaniu. już dawniej pociągnął niektórych członków Akademii.dzieło Arystotelesa . Z prac nad konstytucjami odnaleziono w 1891 r. Ni-komach. Pochodził z rodziny. Opuścił ją dopiero. były dialogi Sofista i Polityk. wreszcie pomyślne warunki zewnętrzne i niezależność . PISMA WYDANE przez niego samego i przeznaczone dla szerszego ogółu. Szkole przewodził od 335 do 323. Szkoła znajdowała się w Likeionie. czy też od tego. jak idealistycznych i racjonalistycznych. o władzy królewskiej. zawierał składniki zarówno idealne jak materialne. Stosunkowo najwięcej zostało materiałów zoologicznych. a zawierał obronę filozofii i pochwałę życia oddanego wiedzy. gdy Arystoteles należał do Akademii. drugie więcej. czy to od szpalerów Likeionu. potem jako nauczyciel i badacz. zbiór 158 konstytucji greckich i zbiór praw ludów barbarzyńskich. 3. Zbieranie ich zostało zapoczątkowane w Assos i Stagirze. o bogactwie. zbiory definicji i problematów naukowych. jak i przyrodoznawczej. a tak samo złożone było jego pojęcie poznania. i były wynikiem wspólnej pracy Arystotelesa i jego uczniów. w której zawód lekarza był dziedziczny. o dużych zaletach literackich. Były treści zarówno historycznej. ojciec jego. I z tej grupy pism nie przechowało się prawie nic. Z całej tej grupy przechowały się drobne zaledwie fragmenty.

ORIENTACJA naukowa Arystotelesa. Wyraźny związek zachodzi między księgami Λ-Γ i Z-Θ. POPRZEDNICY.nie było przygotowane ostatecznie. Dziedziną nauki. De sophisticis elenchis). która ponadto obejmuje liczne monografie zoologiczne: O częściach zwierząt. Meteorologika. B) PISMA PRZYRODNICZE składają się z rozpraw należących do fizyki. jedne z najważniejszych. dopiero komentatorzy (Syrian i Pseudoaleksander) potraktowali ją jako jedno dzieło i zdołali utrwalić tę opinię.. co napisał. Siła twórcza Arystotelesa nie leżała w dziedzinie najogólniejszych zagadnień. Z drugiej strony zależny był od szkół lekarskich. Poza tym: O niebie. D) PISMA PRAKTYCZNE obejmują etykę i politykę. traktująca o dowodzeniu prawdopodobnym i o sztuce prowadzenia sporu. które Arystoteles znał mniej i mniej uwzględnił. historyk nauki i niepospolity erudyta. bo ściśle naukową i dającą pojęcie o całokształcie jego poglądów. Należą do tej grupy następujące traktaty: Kategorie. Usiłował odnaleźć w każdym jego particulam veri i stworzyć syntezę. Pisma o kategoriach i o zdaniu ^Hermeneutyka) są mało przez autora opracowane i później uzupełnione. a pierwotnie stanowiły może oddzielne traktaty. którym zawdzięczał nie tylko swe wiadomości biologiczne. a Etyka nikomachejska późniejszą redakcją. A) PISMA LOGICZNE otrzymały w czasach bizantyjskich nazwę Organonu (narzędzie). Z tej grupy przechował się jedynie fragment Poetyki. . Etyka jest przechowana w trzech redakcjach. a Arystoteles . jakie zna historia myśli europejskiej. co dało powód do kwestionowania ich autentyczności. Arystoteles był uczniem Platona i choć zwalczał jego zasadniczą doktrynę idei. oznacza „pisma następujące po pismach przyrodniczych" (tak je bowiem Andronikos umieścił w szeregu pism Arystotelesa) i ustaliła się znacznie później. E) PISMA POETYCZNE. Przechowane pisma Arystotelesa stanowią tylko część tego.rozwiniętych teorii. . jest prawie równie niejednolite jak Metafizyka. ale część ważną. obszerne a nie ukończone. metafizyczne. Botaniczne dzieła Arystotelesa nie zachowały się. co w systemie Platona matematyka i matematyczne przyrodoznawstwo. zostały przekazane pokoleniom. jednak przejął od niego niezmiernie wiele poglądów. Księga A. którego księgi pochodzą z różnych epok.. Etyka wielka (po łac.Pisma te tworzą pięć grup: pisma logiczne. zawierające teorie wnioskowania i dowodzenia. duszy. Nauka ta odegrała w jego systemie tę samą rolę. Praca ta składa się z czternastu ksiąg różnej wagi i różnego pochodzenia. Nawet takie specjalnie Arystotelesowskie pojęcia.było trudne do uzgodnienia i stanowiło źródło wielorakich trudności w systemie Arystotelesa. Magna Moralia) jest uważana przeważnie za pochodzący z późniejszych stuleci ekscerpt z tamtych dwóch. zawierająca szkic teologii Arystotelesa. one stanowią zrąb Metafizyki. który dał im układ dość dowolny i autentyczne teksty uzupełnił przez notaty uczniów. O poruszaniu się przestrzennym zwierząt i inne. lecz właśnie bardziej szczegółowych. ale zapewne tylko dwie są autentyczne: Etyka eudemejska jest wcześniejszą. znał i uwzględniał. Analityki (pierwsze i wtóre). i to nawet w całości. księga Λ jest słownikiem filozoficznym. Topika. I w takim nieukończonym stanie dzieła te. przyrodnicze. którą zajmował się najwięcej i wedle której modelował swe pojęcia filozoficzne. b) Historia naturalna zwierząt jest głównym dziełem drugiej grupy. c) O duszy. były przekształceniami odpowiednich pojęć Platona. C) METAFIZYKA stanowi ośrodek filozofii Arystotelesa. i O sofizmatach (po łac.. jak pojęcie celu. To dwojakie dziedzictwo . 76 . do historii naturalnej i do psychologii. była biologia. Ta różnica orientacji naukowej wyjaśnia poniekąd różnice w filozoficznych poglądach obu myślicieli. Przechowały się w redakcji Andronikosa z Rodosu. Metafizyka nie była zapewne nigdy jedną książką ani jednym kursem wykładowym. Jądro logiki Arystotelesa zawarte jest w Analitykach. traktujący głównie o tragedii. Platon był twórcą zasad. 'dzieło ważne. uzupełnionym przez szereg drobniejszych studiów. poglądy filozoficzne i naukowe. mówiąc o bycie miał na myśli przede wszystkim żywe jednostki. odpowiadającą intencjom Arystotelesa. praktyczne i poetyczne. Boga. jak nikt przedtem. O pochodzeniu zwierząt. O stawaniu się i ginięciu. O ruchu zwierząt. a) Z pism fizykalnych główne jest Fizyka (czyli odczyty o przyrodzie) w 8 księgach. dawniejsze i współczesne.Polityczne dzieło Arystotelesa. noszące nazwę Polityka. Hermeneutyka (De interpretatione). rozprawa ważna i stosunkowo dobrze opracowana.Platona i lekarzy .. nie dających się składnie ze sobą powiązać. Arystoteles. ale niejednolite. ale i cały empiryczny i realistyczny tryb myślenia. jest głównym dziełem psychologicznym Arystotelesa. księgi M-N są polemiką z Platonem. Nazwa dzieła . Topika jest zredagowana najobszerniej. Te dzieła Arystotelesa przechowały się.. obejmując tak zwaną przezeń „pierwszą filozofię". stanowi odrębny traktat.

POGLĄDY ARYSTOTELESA 1. Sądy również tworzą hierarchię.budował empiryczną naukę. zaliczenie do rodzaju wyższego (z zaznaczeniem tylko właściwej różnicy). to znaczy do takiego. 3. Przy najwyższych rodzajach jest kres definiowania: są one podstawą wszelkiej definicji. B) Analogiczne stosunki panują w teorii sądów. jakie pisał wówczas. oddzieliła się od metafizyki. a niektóre części Fizyki i traktatu O niebie . głosił teorię idei: „pierwszą filozofię" pojmował jako naukę o bycie samoistnym i wiecznym. niesamodzielny. stawiającą ludziom cele transcendentne. Teraz czynnik empiryczny jego filozofii wziął stanowczo górę. Dowód przeprowadza się przez umieszczenie sądu w tej hierarchii i sprowadzenie do sądu wyższego. jak posługiwać się pojęciami i sądami. dzielący byt na dwa światy. Zaprzeczał. historię. a metafizyka wystąpiła z twierdzeniem. traktującej o jednostkowym bycie. wyznawał też naukę o anamnezie i nieśmiertelności duszy. Przestał nawet zajmować się najogólniejszymi kwestiami poglądu na świat. przyrodoznawstwo. A) Pojęcia są ogólne w mniejszym lub większym stopniu i tworzą przez to hierarchię coraz ogólniejszych pojęć. Definicja pojęcia dokonywa się przez umieszczenie go w tej hierarchii. lecz okres środkowy wydał oryginalną myśl filozoficzną Arystotelesa. a prawdziwa wiedza jest ogólna) przejął ostatecznie tylko połowę: zachował teorię wiedzy. jest zespołem poglądów średniego i późnego okresu i jako taki zespół jest z natury rzeczy niezbyt jednolite i konsekwentne. nabrało charakteru mechanistycznego. został usunięty. która zastąpiła mu naukę Platońską: była to doktryna teologiczna. Psychologia jego ze spekulatywnej teorii rozumu stała się empirycznie i fizjologicznie orientowaną dyscypliną (w dwóch pierwszych księgach O duszy). Najsławniejsze pomysły metafizyczne Arystotelesa . mianowicie hierarchię racji i następstw. a wiedza . Stanęło na tym: byt jest jednostkowy. w okresie pracy w Likeionie. przy czym sądy bardziej ogólne mogą stanowić rację dla mniej ogólnych.stanowisko przyrodoznawcze. ale za to wytworzył się dualizm nowy: bytu i wiedzy. Podstawą prawidłowych pojęć jest definicja. W tym okresie ukształtowały się logiczne poglądy Arystotelesa.ogólna. nigdy odwrotnie.stanowisko etyczne. Arystoteles zajmował dwojaką postawę wobec świata: od Platona nauczył się idealizmu.dowód. W dialogach. Wszakże w książkach jego myśl ta nie była wyrażona w czystości. że nie ma pozamaterialnego bytu (w niektórych księgach Metafizyki). ale same nie mogą być definiowane. W późniejszych latach. To. niektóre części mają charakter jeszcze platoński. Nie pierwszy okres. które by 77 . w Assos. logika. Szkic ówczesnego poglądu na świat Arystotelesa przechował się w księdze A Metafizyki. przeto definicja i dowód były dla Arystotelesa głównymi tematami logiki. zwłaszcza astronomia. 1. Przy najwyższych sądach jest kres dowodzenia. zwrot ten zaznaczył się w niektórych dialogach pisanych jeszcze w Akademii. TEORIA POJĘĆ i SĄDÓW.w pracy wspólnej z gronem uczniów . METAFIZYKA A LOGIKA. LOGIKA. 1. Ideologiczne przyrodoznawstwo i teologiczna etyka powstały właśnie w tej epoce.teoria transcendentnego Boga i transcendentnego rozumu. nawet etyka znalazła dla cnoty empiryczną miarę (to jej ujęcie Arystoteles wyłożył w Etyce nikomachejskiej). lecz przetykana poglądami wcześniejszymi i późniejszymi. Platoński dualizm. traktująca o wiedzy ogólnej. Jeszcze za życia Platona Arystoteles wystąpił przeciw nauce o ideach. ale same nie mogą być dowodzone. ale odrzucił teorię bytu. Po opuszczeniu Akademii. W tym okresie powziął już plan późniejszych swych dzieł i w Metafizyce i Fizyce. Są one zasadą wszelkiego dowodzenia. choć były potem przeredagowane. Wynikało więc z założeń Arystotelesa. w dialogu O filozofii. że prawdziwy byt jest idealny. Szczytem hierarchii są najogólniejsze rodzaje. Arystoteles dalej jeszcze odszedł od platonizmu. że wiedza jest zawarta w pojęciach ogólnych. natomiast uznawał. rozwijał etykę normatywną. który dla niższego stanowi rację. a prawidłowych sądów . ani trzeci. Z tego okresu pochodzi większość specjalnych prac Arystotelesa. co nazywa się systemem Arystotelesa. Etyka eudemejska . zwłaszcza biologię. socjologię. a z usposobienia był realistą. nie ma bowiem sądów nad nie ogólniejszych. I z nauki Platona (głoszącej. Szczytem hierarchii sądów są sądy najogólniejsze. Atarneusie i Stagirze sformułował pozytywnie doktrynę. obojętny względem filozofii. świat idei i świat rzeczy. spekulatywna 3 księga O duszy wykłada ówczesne jego stanowisko psychologiczne. iżby istniały idee poza jednostkowymi rzeczami. że istnieją pojęcia ogólne nie mające i nie potrzebujące definicji. 2. Arystoteles rozpoczął swą działalność w Akademii jako zwolennik Platońskiej doktryny. Logika ma uczyć. np. Dociekania naukowe rozpadły się na dwa działy: naukę o wiedzy i naukę o bycie.ROZWÓJ. natomiast . nie ma bowiem wyższych ponad nie rodzajów. 2.

od postrzeżeń tedy trzeba rozpoczynać poznanie. inaczej mówiąc. że ten styka się z przedmiotami pośrednio. aby coś o niej wiedzieć. Logika Arystotelesa zawierała tedy metodę wykładania wiedzy zdobytej raczej niż metodę jej zdobywania.tylko przez znajomość szczegółów może dojść do znajomości ogółu. z tą tylko różnicą. 3. ale nie wiedzy rozwijającej się. musi być receptywna. kierunek właściwy naturze rzeczy i kierunek właściwy umysłowi ludzkiemu. Rozwinąwszy szeroko logikę Arystoteles potraktował ją jako oddzielną dyscyplinę. który dopatrywał się tożsamości obu porządków. Filozofia jego stanowiła. jak się później zwykło mówić. że poznanie ma charakter bierny. lecz już zakończonej. który nie jest niczym innym jak wnioskowaniem z prawdziwych sądów. Te dwa porządki były nawet dla Arystotelesa wręcz sobie przeciwne. W powyższym poglądzie ujawniło się odstępstwo Arystotelesa od Platona. i polega na tym. natomiast wiedza zmysłowa jest niezastąpionym początkiem i podstawą. znaczne wzmożenie czynnika empirycznego. ale cechy ogólne stanowią jego istotę. w jakim prawdy poznajemy. jedno w podmiocie. że . I nikt nie kładł silniej od Arystotelesa nacisku na fakt. mianowicie mniej ogólne podporządkowuje ogólniejszemu (technicznie mówiąc. Że z ogółu wynika szczegół. że za jednostkę logiczną przyjęła pojęcie. a ponadto jeszcze każda gałąź wiedzy ma właściwe sobie zasady. Logika Arystotelesa przedstawiała tedy rzeczowy porządek prawd. Stanowiła istotną część jego wiekotrwałej logiki. Tu dopiero rozpoczyna się funkcja rozumu: na podstawie materiału dostarczonego przez zmysły poznaje to. powiązany dowodami. co istotne. stanowią idealny obraz wiedzy. ale racjonalizm jego był związany z genetycznym empiryzmem.przeciwnie . jak rozum. Nie była jednak niezależna od takiego czy innego rozwiązania ogólnych zagadnień filozoficznych. jednostką logiczną było dlań pojęcie.zwaną sylogizmem . zasada sprzeczności. to leży w naturze rzeczy. a sąd „człowiek jest śmiertelny" podporządkowuje pojęcie człowieka ogólniejszemu jeszcze pojęciu istoty śmiertelnej. Arystoteles stał na stanowisku racjonalizmu. a przeto. powiązany definicjami. metoda wykładania zdobytej prawdy i metoda jej zdobywania. Teorię sylogizmu Arystoteles opracował w sposób bez mała wyczerpujący. Stąd pochodziło. a także dowód. Od nich. czyli porządek logiczny i porządek psychologiczny . Trzeba zetknąć się z rzeczywistością. że je zestawia. drogą stopniowej abstrakcji.jeszcze inaczej. i hierarchiczny układ sądów. dyscyplinę formalną. że jest on psychologicznym porządkiem. stanowiły zasadnicze przeciwieństwo w jego filozofii: droga od ogółu do szczegółu i od szczegółu do ogółu. Głosząc. poprzez obrazy dostarczane mu przez zmysły. iż istnieją sądy ogólne nie mające i nie potrzebujące dowodu. a nie odwrotnie. jest onniezapisaną tablicą. Taką ogólną zasadą dowodzenia jest np. pojął ją nie jako właściwą naukę. drugie w orzeczeniu. jak mniemał Arystoteles. którą zapisują dopiero postrzeżenia. stawia. Hierarchiczny układ pojęć. że umysł zaczyna od wrodzonych ogólnych pojęć i na ich podstawie dedukcyjnie postępuje w wiedzy. że tylko rozum umie wydobyć z doświadczenia to. Dotyczy to również i rozumu. LOGIKA A PSYCHOLOGIA POZNANIA. Opierała się na przekonaniu. Prostą jego formą . ale strukturą wiedzy rozwijającej się jest nie sylogizm. Sąd zawiera dwa pojęcia. umysł zaś może się z nią zetknąć jedynie przez zmysły. czyli. że byt jest jednostkowy. co jest w rzeczach ogólne. Platon mniemał. A jako taka znalazła się poza obrębem filozofii. Natomiast u Arystotelesa zmysły miały w poznaniu funkcję równie niezastąpioną. czyli poddawać się działaniu tych przedmiotów. dokonuje „subsumpcji" pojęć).mogły być dla nich racjami. Na tym opiera się wnioskowanie. Sąd „Sokrates jest człowiekiem" podporządkowuje pojęcie Sokratesa pojęciu człowieka. że stosunkowi subsumpcji dawała przewagę nad innymi stosunkami logicznymi. Co więcej. które ujmuje ogólne cechy rzeczy jednostkowych. jeśli ma poznawać przedmioty zewnętrzne. 78 . drogą wydzielania czynników ogólnych umysł dochodzi do pojęć. natomiast w naturze umysłu ludzkiego leży. wszelka władza umysłu. logika Arystotelesa była wyrazem jego filozoficznego stanowiska. W taki sposób Arystoteles oddawał rozumowi i zmysłom suum cuigue i kompromisowo godził pretensje racjonalizmu i sensualizmu. Wiedza rozumowa jest celem. który jest człowiekiem. nie twierdząc bynajmniej. To było istotne: że ze stanowiska Arystotelesa wynikało. Sąd był dla Arystotelesa zespołem pojęć. lecz indukcja. Sylogizm jest strukturą wiedzy osiągniętej. wrodzonych pojęć nie ma w umyśle. to cechuje Sokratesa. lecz jako przygotowanie i narzędzie nauk. Stosunek subsumpcji jest przechodni: jeśli śmiertelność cechuje człowieka.jest wnioskowanie z dwu sądów mających jedno wspólne pojęcie. a nie ich przeciwieństwa. w porównaniu z Platonem. a także. istotne. Dlatego też dla Platona rozum sam wystarczał do poznania.

objęła w badaniach Arystotelesa zakres już tak wielki. natomiast jakości. wszelkie szczegółowe jego ukształtowania pozostawiając innym naukom. Nazwanie dwu jej składników „formą" i „materią" oparte było na pewnej analogii z tym. Podstawą tego podziału był stopień abstrakcji. W przeciwieństwie do Platona. Do systemu filozofii Arystotelesowskiej należy logika i psychologia poznania. krytykę zaś poznania czyniło zbyteczną. SUBSTANCJA. Jeszcze inaczej: na własności ogólne rzeczy.wedle ukutego później łacińskiego terminu . co zawarte jest w jej pojęciu. Filozofię zaś teoretyczną dzielił trychotomicznie na fizykę. stał na stanowisku ufności wobec przyrodzonych władz umysłu. 3. I w pojęciu materii dokonało się u Arystotelesa podobne przesunięcie. 2. jak nauka o Bogu. była świadomie filozofią dogmatyczną. Dychotomię tę uzasadniał zarówno tym. że aktualna stała się sprawa jej podziału. Później przyjęła się dla niej inna nazwa. Metafizyka była prawdziwym ośrodkiem filozofii Arystotelesa. co jest z natury nie uformowane. jak muzyka. która dalej jeszcze niż matematyka posuwa abstrakcję. które w innych systemach oddane są krytyce czy teorii poznania. Ma ona za przedmiot byt jako taki. że jest małego wzrostu) do tego pojęcia. ogólne. było zasadniczym założeniem Arystotelesa. nie wchodzą.Arystoteles. gdyż oprócz arytmetyki i geometrii zaliczał tu szereg nauk. do jego definicji. Filozofia. rozważa same tylko powszechne własności bytu. stawał w opozycji przeciwko jego rzekomym czynnikom wrodzonym. ma ustalić ich powszechne własności i składniki. i na jej własności jednostkowe. Arystoteles ufał rozumowi. FILOZOFIA TEORETYCZNA. a wyniki jej zdecydowały o charakterze innych. W przeciwieństwie do formy przestrzennej Arystoteles wytworzył szczególne a dziejowe doniosłe pojęcie formy pojęciowej. ta mianowicie. nieokreślone. a nawet i zmysłom. a następnie podzieliwszy filozofię na dwa wielkie działy: na teoretyczną i praktyczną. czyli perspektywa.„substancją" są jedynie konkretne rzeczy. kwantów lub stosunków różnego rodzaju. one spełniają w nim te zadania. Można więc i należy z tego punktu widzenia rozbić każdą rzecz na to. Wedle Arystotelesa dowody nie mogą biec w nieskończoność. co się w tym pojęciu nie mieści. gatunkowe rzeczy Arystoteles nazwał formą. co w substancji nie jest formą: stała się więc tym. większy w matematyce (którą pojmował szeroko. Wprawdzie byt można rozważać w różny sposób: jako zespół rzeczy. do jego definicji. czyli . II. a pozostałe materią. optyka. a przeto mogą spełniać funkcję pierwszych przesłanek. że bytem samoistnym. PODZIAŁ FILOZOFII. i to. Niemniej „forma" u Arystotelesa straciła swe pierwotne znaczenie i zamieniła je na przenośne. ten stan rzeczy dał mu sposobność okazania ufności. że możemy wieść dwojaki tryb życia (życie badawcze i życie czynne). lecz muszą istnieć pierwsze przesłanki. jak i tym. np. jakiegoś określonego człowieka. Materia objęła u niego to. że rozum posiada dwojaką funkcję (poznawanie zasad bytu i zasad działania). Rozważania logiczne skłoniły Arystotelesa do rozróżnienia w substancjach dwu składników. Tę najogólniejszą z nauk Arystoteles nazwał „pierwszą filozofią" albo też wprost „filozofią" w ściślejszym tego słowa znaczeniu. W filozofii praktycznej wyróżniał dwa główne działy. bardziej specjalnych działów. Arystoteles żywił przekonanie. matematykę i pierwszą filozofię. najmniejszy w fizyce. nie uznające bytu samoistnego poza realnymi rzeczami i zrywające przez to z Platońskim idealizmem. inne zaś (np. jak retoryka. co należy do definicji i co nie należy. Wynikało zeń dokładniejsze określenie zadania „pierwszej filozofii": ma badać byt samoistny. etykę i politykę. accidentia. ale bardziej jeszcze przeciwko czynnikom mistycznym. Jednak z tych „kategorii" (orzeczenie) jedna tylko „rzecz" jest substancją. a więc realne rzeczy. godne są całkowitego zaufania i nie wymagają dowodu. Własności pojęciowe. ale także jako zespół jakości. Filozofia Arystotelesa opierała się więc na prawdach bez dowodu. ekonomika i poetyka (choć niekiedy wymieniał poetykę jako dział oddzielny). astronomia i mechanika). którym podporządkował dyscypliny podrzędne. kładąc nacisk na empiryczną podstawę poznania. które z tych dwóch czerpią swe zasady. która jest tytułem Arystotelesowskiego dzieła: „metafizyka". 1. że prawdy ogólne. na jakie rozum przystaje. Nie stosuje 79 . FORMA i MATERIA. to. Arystoteles dokonał podziału oddzieliwszy najpierw logikę jako dyscyplinę przygotowawczą. kwanty i stosunki mogą istnieć tylko w związku z rzeczami jako ich „przypadłości" (po łac. co się potocznie tak nazywa. który widział bezsilność rozumu wobec ostatecznych zagadnień. Żadne wieszcze natchnienie nie może zastąpić doświadczenia. jaką żywił wobec rozumu: uważał. na to. To przekonanie. to pewne jego własności wchodzą do pojęcia człowieka. o przyrodzie czy o duszy. Istnieje zaś jedna nauka. wspólne jej z innymi rzeczami tego gatunku. pojmowana naówczas w najszerszym sensie jako „poznanie prawdy". Jeśli bowiem wziąć jakąś jednostkową substancję. stąd też nazywane akcydensami). Jej zaufanie do rozumu pozwalało budować metafizykę. I substancja w jego ujęciu rozpadła się na formę i materię.

że jest podłożem zjawisk i wszelkiej ich przemiany. Swej nieokreślonej materii przypisywał mimo wszystko bardzo określone własności. rozumiemy przez to samą rzecz. gdy rzeźbiarz formuje brąz czy marmur. nazwany potem „hilemorfizmem" .powiada Arystoteles . Platon zaś. Arystoteles połączył wyniki dwu analiz: logicznej analizy substancji z jej analizą genetyczną. może je mieć lub nie mieć. Dla Arystotelesa ani materia. które u Platona zajmowała idea. przyczynę lub cel. i druga były składnikami substancji. 4.nie są czystą materią. co zwykle nazywa się „materią". jak brąz czy marmur. co zawarte jest w jej pojęciu. że substancją są idee. jaką substancja uzyskiwała w rozwoju. Dalej zaś wynikało stąd. ani idea nie były substancjami: natomiast i jedna. że zarówno forma jak pojęcie są czynnikami jedności w rzeczach: rzeczy. jest najważniejszą częścią substancji. Mianowicie. forma jego ulega zniszczeniu. jako składnik pojęciowy rzeczy. jak i bytu. Naprawdę istnieją jedynie konkretne zespoły materii i formy.się to do tego. lecz uformowaną. 80 . Uczynił to dlatego. A) PRAWDZIWE POZNANIE jest natury pojęciowej: wszak pojęcie. że substancją jest materia. to istotne. Arystoteles miał oba składniki substancji za równie niezbędne. Była to pierwsza doniosła konsekwencja utożsamienia formy z pojęciem. Czyli . Forma była dlań ważniejsza: bo pojmował ją jako realny odpowiednik pojęcia. PRZYCZYNA i CEL. jest też materia tym.czynność rzeźbiarza. podzielnością (bo z formy może pochodzić jedynie jedność). Tymczasem materia nie istnieje samodzielnie. tak samo jak nie istnieją idee: wszystko to są abstrakcje. jest istotą rzeczy. Toteż forma i materia były u niego przedmiotem nowych pomysłów. a jako przykład formowania . wprowadzoną przez Platona. Wcześniejsi filozofowie twierdzili. Poznawszy bowiem formę rzeczy lub jej materię. mówi nam. Treść pojęcia substancji utożsamił z formą. co w niej jest pojęciowe. Arystoteles utworzył tedy nowe pojęcia formy i materii. Tak powstało szczególne a dziejowo doniosłe pojęcie materii jako nieokreślonego podłoża zjawisk. jest ich składnikiem istotnym. wszystkie inne są przypadkowe. jakie mamy o rzeczy. marmuru czy brązu. nie dotyczy to materii pochodnych. Ale nie całkowicie porzucił dawne: jako przykłady materii dawał jednakże brąz i marmur.materia i forma.poznajemy jedynie formę. Arystoteles przeniósł do wnętrza rzeczy. różnorodnością. co posiada własności należące do pojęcia „posąg". I zajęła w jego filozofii to miejsce. Przez wyodrębnienie w rzeczach formy powstało tedy w filozofii Arystotelesa pojęcie „istoty rzeczy" i „cech istotnych". To był jego sposób uzgodnienia przedplatoników z Platonem. Tylko „pierwsza". mają zawsze jedną formę i jedno pojęcie. a nie przypadkowe jej postrzeżenie. a tak samo Platon postąpił z ideą. jest też i niepoznawalna. gdy substancje ulegają zniszczeniu (gdy posąg jest roztrzaskany. bądź do ich materii. Co zawarte jest w pojęciu i jest własnością całego gatunku. z czego substancje są utworzone i co trwa. Dwoistość w wartościowaniu idei i rzeczy. ISTOTA RZECZY. Teraz po raz pierwszy wśród cech należących do natury rzeczy rozróżnione zostały cechy mniej i więcej istotne. że materia jest niepoznawalna. Zapewne. ale materia trwa). to jest stałe. B) ISTOTNY SKŁADNIK rzeczy stanowi to. która jest całkowicie nieuformowana. Brąz i marmur . Dawniejsi filozofowie rozróżniali już cechy należące do natury rzeczy i cechy. czysta materia nie ma w sobie jeszcze żadnej formy i jest rzeczywiście nieokreślona. a co stałe. co się dzieje. Wyrosła w rozważaniach Stagiryty na zasadniczy czynnik zarówno poznania. Posągiem jest tylko to. bądź jeszcze do ich przyczyny sprawczej lub celu. jakkolwiek są materialnie złożone. zupełnie tak jak Platon ideę transcendentną. To była druga konsekwencja utożsamienia formy z pojęciem. ale materia pierwsza. Z materii przedplatonicy uczynili konkretną substancję. co w substancji jest wielością. które nie należąc do niej są rzeczom konwencjonalnie przypisywane przez ludzi. Wyjaśnienia własności rzeczy można szukać w czworaki sposób: odwołując się bądź do formy rzeczy. Taki był zasadniczy pogląd Arystotelesa. ale także niekonsekwencji i powikłań. jednakże nie za równie ważne. rozważającą to. że jest tym. 5. Zatem forma. i te tylko są dla posągu istotne. czym ta rzecz naprawdę jest: poznajemy z rzeczy to.

TEOFRAST CHRYZYP 81 .

POSEIDONIOS SENEKA 82 .

EPIKUR KARNEADES 83 .

materia. Na skutek posągu obmyślonego (istniejącego tylko w umyśle rzeźbiarza. Co było tu węzłem łączącym przyczynę i skutek? Nie materia. Z nich dwie pierwsze są składnikami rzeczy . a przeto niematerialnego) powstał posąg materialny.to były dla Arystotelesa 4 zasady wyjaśniania (także nazwane ahiai. przyczyna i cel . skoro przyczyna była właśnie 84 . że powstał np. czyli przyczyny). ten oto posąg? To.czymże są dwie pozostałe? Co stanowi przyczynę tego.CYCERON PLOTYN Forma. że rzeźbiarz go obmyślił.

czyli . węzłem tym była ich wspólna forma. jednakże miała charakter bojowy.w kierunku wyznaczonym przez cel. Innymi słowy: Arystoteles widział osnowę zjawisk nie w abstrakcyjnych stosunkach. lecz w niej samej. działanie stanowią istotę bytu. Podobnie w każdej innej rzeczy: celem jej rozwoju jest rozwinięcie cech gatunkowych. lecz znaczy „działa". ale tak samo do celu zdąża przyroda. Arystoteles z natury rzeczy dopatrywał się w przyrodzie tych czynników.formy. dzieje się „z konieczności". jednakże w jego kompromisowym rozwiązaniu Platon zachował przewagę: przyczyny wprawdzie działają. bo potencja jest przeciwieństwem i uzupełnieniem energii. nóż chirurga tnie i jest przyczyną operacji.nie uznał jej za słuszną. 3) dynamiczna. „entelechią". jak tego wymaga cel operacji: uzdrowienie chorego.jako potencję już zaktualizowaną.niematerialna. należące do formy. Arystoteles rozwiązywał różnorodne zagadnienia. w której panują równie prawidłowe związki jak w produkcji ludzkiej. której zasadniczą własnością jest prawidłowość i stały kierunek rozwoju. ale tnie tak. a nie dla jakiegoś celu. Stanowiła reakcję przeciw ilościowemu traktowaniu zjawisk 85 . dojrzała zaś roślina jest tej potencji zaktualizowaniem zupełnym. aktywność. jak jest ich przyczyną. Forma jest zatem tak samo celem rzeczy. ale . ZASTOSOWANIE ZASAD OGÓLNYCH (TEORIA PRZYRODY). a działanie sił tłumaczył ich dążeniem do celu. choć materia jest w nich różna. czyli tej samej formy. stanowiące rzeczywistość. energii i celu.celowość jej jest zupełniejsza od celowości ludzkich tworów. Cóż zaś jest celem rzeczy. lecz w konkretnych substancjach. ale są zależne od celów. Ponieważ naturę formy stanowi działanie. kauzalizm z finalizmem. ale . Nie była to koncepcja całkowicie nowa: już u hilozoistów to tylko uchodziło za zasadę przyrody. W przeciwieństwie do siły działającej jest dyspozycją. które jego metafizyka uznała za czynniki istotne bytu. po łac. Ponieważ zaś forma jest istotnym składnikiem bytu. to czymże jest materia? Jest potencją wyraz o dwóch znaczeniach: siła i możność. jak Demokryt. lecz jest siłą. a także równoległej pary „forma i materia". Podobny związek zachodzi przy powstawaniu innych wytworów ludzkich. jak i gotowe wytwory tego procesu. aby posiąść cechy swego gatunku. dopatrywał się w przyrodzie działania samorzutnych sił. to najwyraźniej widać w żywych istotach: rozwijają się tak. miał za bardziej istotne od ilościowych. której proces stawania się doszedł już do swego kresu. który w nauce greckiej wyparł tamten pogląd pierwotny. Jeśli forma jest energią. W tej modyfikacji wyrażało się dopiero właściwe Arystotelesowi pojęcie formy: cechuje je dwoistość. twierdził. Rozważał taką koncepcję. W pojmowaniu celów Arystoteles różnił się od Platona. Argumentem jego było: koncepcja ta przedstawia fakty jako wynik przypadku. Stawanie się pojmował jako aktualizowanie potencji. Arystoteles wnosił stąd. jakościowe własności rzeczy. 4) celowa. Taka redukcja trzech zasad do jednej była umożliwiona przez modyfikację pojęcia formy: forma jest siłą działającą celowo. Przy pomocy pary pojęć „energia i potencja". 6. Ale dopiero Arystoteles wyraźnie sformułował energetyczną koncepcję bytu. A i w przyrodzie związek przyczynowy jest tegoż samego rodzaju: jednostka żywa rodzi inną jednostkę tegoż gatunku. nie może przeto tłumaczyć przyrody. W jego koncepcji przyroda była więc 1) substancjalna. więc energia. To pojęcie potencji było również tworem Arystotelesa. ENERGIA i POTENCJA. Przyczyny oczywiście działają w każdej przemianie. Arystoteles charakteryzował ją jako energię (eregyeta. co jest siłą. formy. pod uwagę możność czysto przyczynowego pojmowania rzeczywistości: wszystko. że nie leży poza rzeczą. czyli. potentid). lecz w formie. po łac. a więc: substancji. stąd też „aktem" zwana). zastosował do zjawisk materialnych i wprowadził do inwentarza pojęć filozoficznych. zbliżała się do pierwotnego stanowiska myślicieli greckich. która działa i wytwarza skutki. „Jest" to nie znaczy „zajmuje przestrzeń". zwracała się bowiem przeciw poglądowi. jak to nazywał Arystoteles. Np. Było oparte na wewnętrznym doświadczeniu siły. jest czynnym pierwiastkiem w substancji. 2) jakościowa. co się dzieje. Taka koncepcja przyrody niecałkowicie była nowa. forma jest z jednej strony czynnikiem pojęciowym. Tak Arystoteles usiłował godzić Demokryta z Platonem.jak wszystko w przyrodzie . Te dają się natomiast wyjaśnić przez przyjęcie stałego celu. a analogicznie dzieje się też w przyrodzie. które Arystoteles zobiektywizował. Forma zatem nie jest czynnikiem tylko formalnym i idealnym. actus. Celowość znamy z produkcji ludzkiej. że przyczyna sprawcza leży nie w materii. a z drugiej czynnikiem aktywnym. że cel nie jest transcendentny i idealny. rośniecie rośliny jest aktualizowaniem („energią") potencji zawartej w nasieniu. a rzeczywistość . a nawet . tłumaczył zarówno proces stawania się. 7. Arystoteles brał.

Zatem znany nam świat jest światem jedynym. nie było innego świata przed nim ani nie będzie po nim. że ruch nie może trwać. 10) Jest doskonały: bo najdoskonalsza w bycie jest forma. nie ma nawet próżni. a tymczasem świat rzeczywiście jest jednością. że istnieją siły poruszające nieustannie owe sfery i że wobec doskonałości owych ruchów są to siły istot boskich. więc nie istnieją światy z nim współczesne. że musi istnieć pierwsza przyczyna. absolutny. urzeczywistniania tego. że odległość. Ponieważ tedy świat jest wieczny.Taki zespół własności nie był obcy greckim filozofom. Jednakże w tej jednolitości świata jest wyłom: wszystkie ogniwa są tej samej natury. a wraz z nią cały świat materialny. W dwóch zwłaszcza dziedzinach: w mechanice i astronomii. Pierwsza zaś przyczyna musi posiadać inne własności niż znane nam rzeczy. świat byłby tylko zbiorem epizodów. Oto własności tego niezależnego bytu: 1) Jest nieruchomy i niezmienny: nie może być poruszany. więc jest wieczna. doskonały. Taki tok rozumowania odróżniał Arystotelesa zarówno od Demokryta. Jego postawa była najbardziej dostosowana do badań biologicznych. więc poza sferą ostatniego żywiołu nie ma już materii. Porusza świat będąc celem świata. Zasada jego działania to zasada nieruchomej atrakcji. a ta znów swoją. energia. 3) Jest niematerialny: bo materia jest źródłem zmiany i wszystko materialne jest zmienne. 2) Jest niezłożony: bo zespolenie z części musiałoby mieć przyczynę. natomiast w innych naukach przyrodniczych doprowadziła do cofnięcia się.przez pitagorejczyków i Platona. jak i od Platona: Demokryt rozpoczął swe dociekania od fizycznego świata i na nim je też 86 . Jest wieczny. Dla niego Ziemia stała się znów nieruchomym środkiem świata. jaki one dają. bo materia. Co więcej. a zarazem przestrzennie ograniczony. Przestrzennie ograniczony jest zaś z takiego względu: każdy żywioł ma swoje miejsce w świecie. a Platon ideom. A przedmiotem myślenia może być w tym wypadku jedynie sam rozum: poznający bowiem upodobnia się do poznawanego i gdyby pierwsza przyczyna za przedmiot swych myśli miała świat. zmuszony był przeto przyjąć. że stanowi cel. 4) Jest istotą duchową: inaczej bowiem niematerialnej formy niepodobna pojąć. Ci filozofowie wyzwolili się od świadectwa zmysłów i przezwyciężyli obraz świata. to upodobniłaby się doń i przyjęła jego niestałe własności. zależny wskazuje tedy na byt konieczny. niedoskonały. Jest więc czystą formą. to istnieje również absolut. a nie substancją. ale łańcuch przyczyn nie może wedle Arystotelesa iść w nieskończoność. . nie może działać i przeto nie może zmieniać siły owego dążenia. z której się składa. Działa „jak ukochany. co w niej potencjalnie założone. Świat przypadkowy. z wyjątkiem . te same mniej więcej własności Parmenides przypisywał bytowi. Takim mitycznym zwrotem stworzył niemałą przeszkodę dla rozwoju astronomii. Normalny ruch ciał . który pociąga świat. tamta zaś nie mając przyczyny istnieje sama przez się.tłumaczył Arystoteles jako ich celowe dążenie do właściwego każdemu miejsca. te są więc bytem zależnym.padanie kamienia lub wznoszenie się dymu . tu również przyczynił się do zatrzymania na tysiąclecia błędnego poglądu. będąc warunkiem wszelkiego rozwoju nie może być wynikiem rozwoju. ani nie może poruszać sam siebie. W nim odbywa się wszędzie jeden i ten sam proces: stopniowego formowania materii. 5) Jest rozumem: analogia z ludzkim życiem duchowym każe wyłączyć niższe funkcje psychiczne. jeśli nie jest podtrzymywany przez stałą akcję siły poruszającej. 7) Działaniem rozumu może być jedynie myślenie. a błędowi jego sądzone było trwać przez tysiąclecia. dookoła którego krążą sfery gwiezdne. które nie zawiera materii. nie powstała. która nosi w sobie różne możliwości. 6) Jakże rozum może wprawiać w ruch materialny świat? Tylko w ten sposób. bo próżnia to miejsce. który pociąga kochającego". jako pobudzane przez przyczyny zewnętrzne. ale mogłoby ją zawierać. ponieważ zaś nie ma miejsca poza jego granicami. ponieważ zakładał. 8. Przeto wszechświat stanowi jednolity łańcuch przyczynowo i celowo powiązanych zdarzeń. Przy tym głosił. W astronomii cofnął się: odrzucił hipotezę ruchu Ziemi i wrócił do systemu Eudoksosa. Arystoteles natomiast wrócił do obrazu świata opartego na zeznaniach zmysłów. Każda bowiem rzecz ma swoją przyczynę. jeśli istnieje świat. 8) Jest tylko jeden: inaczej nie byłoby jedności w świecie. zasadniczym jego przekonaniem było. rozum. Te bowiem są wynikiem działania przyczyn. a pierwsza przyczyna niezależnym. 9) Jest konieczny: bo nie zawiera materii. Wychodził tedy w mechanice z fałszywych założeń i fałszywie sformułował prawo ruchu. Świat jest wieczny. a także przeciw czysto przyczynowemu ich traktowaniu przez Demokryta. To kazało mu w szczególności zerwać z zaczynającym się wśród Greków wyłącznie ilościowym rozważaniem zjawisk. bo nie byłby pierwszą przyczyną. PIERWSZA PRZYCZYNA (TEOLOGIA). jako będąca stosunkiem. bo byłby bytem złożonym. czystą energią.pierwszego ogniwa.

„Pierwsza przyczyna ruchu". Że jednak ruch pozostałych sfer jest podobny do ruchu pierwszego nieba. Bóg działa w sposób niezmienny. która ożywia ciało. Niebiański. to tylko przez wpływ świata niebiańskiego. ruch. dusza nie może istnieć bez ciała. Było pojęciem szerokim. W dziejach zaś teologii greckiej poglądy Arystotelesa były ważnym etapem: monoteizm. ale też nie jest ciałem. jak chciał Platon. a przeto i ruch. Arystoteles przypisał Bogu po części własności Platońskiego demiurga. Określenie. przygotowane już przez Platona. które wywołują ruch sfer. musi być niezmienny. więc Arystoteles przyjął. ale po części też własności Platońskich idei. pojęta w ten 87 . jest nieporównanie doskonalszy. Takim zaś ruchom podlega jedynie niebo gwiazd stałych (zewnętrzny okrąg świata. u niego znalazł pełny wyraz. Dualizm świata i Boga. „pierwsze niebo"). 10. nie specjalnie psychologicznym. który otrzymał z czasem nazwę „kosmologicznego". Kosmologia doprowadziła Arystotelesa do teologii. jaką grecka myśl wydała w tej kwestii. a materia zbudowana z czterech żywiołów. że nie ma formy bez materii. Tyle razy powtarzał w swych pismach. 9. Nowa była koncepcja Boga jako istoty czysto duchowej. astronomia w jakąś astroteologię. Demokrytejską naukę o jednolitej budowie świata. Te rozważania były prototypem dowodu istnienia Boga. wedle Arystotelesa. niemniej w pismach jego pozostały i zostały przezeń przekazane potomności. a ciało nie może spełniać swych funkcji bez duszy. Są tedy we wszechświecie dwa okręgi. cały okrąg „nadksiężycowy" został pojęty jako dziedzina działań boskich. odbił się w kosmologii Arystotelesa i wprowadził do niej dualizm. który od Ksenofanesa nurtował filozofię grecką. czyli energią ciała organicznego: to znaczy. tzw. na miejsce przeciwstawienia rzeczy i idei przyszło przeciwstawienie świata i Boga. Było to dynamiczne pojęcie duszy. czy raczej odwrotnie. niedoskonałego i doskonałego bytu.przetrwały wieki pod gwarancją powagi naukowej Arystotelesa. Przez rozważania kosmologiczne doszedł do uzasadnienia istnienia Boga i do określenia jego natury. którą poprzednio szli greccy badacze i na której osiągali cenne zdobycze. Wedle niej dusza nie jest substancją oderwaną od ciała. których natura jest całkowicie odmienna: okrąg niebiański i ziemski. że głosi byt transcendentny. jak chciał Demokryt. ten zaś zmiennych i przemijających na modłę Heraklita. Spekulacje teologiczno-przyrodnicze Arystotelesa pochodziły zapewne z wczesnych jego lat i były zależne od Platona. Teologia przekształciła się w astronomię. Na tę jedną. świat bowiem w ogóle nie był wykonany. ale ostatecznie uznał taką czystą formę. Rolę Boga wobec świata Arystoteles pojął inaczej niż Platon: Bóg nie był dlań wykonawcą świata. Dusza. wprawiany w ruch przez pierwszą przyczynę i przez pokrewne jej istoty. W psychologii Arystoteles stosował ogólne zasady swej filozofii: użył pojęcia formy i materii. bo najbardziej regularny i jednolity). co wszyscy nazywają Bogiem. formą. A byt absolutny. a także jest jego celem ostatecznym.i w tym sensie jest jego pierwszą przyczyną. który sam będąc nieruchomy porusza świat . OKRĄG NIEBIAŃSKI i OKRĄG ZIEMSKI (KOSMOLOGIA). teoria wpływu gwiazd wraz z nauką o centralnym położeniu Ziemi i o istnieniu boskich istot wprawiających w ruch sfery świata . a materia . tyle razy wypominał Platonowi. zewnętrzną sferę świata „pierwsza przyczyna" działa bezpośrednio. iż wprawiane są w ruch przez istoty podobne do pierwszej przyczyny. Platon od razu od absolutu zaczął. Tamten jest okręgiem rzeczy wiecznych i niezmiennych na modłę eleatów.to nic innego jak to. że dusza jest energią ciała organicznego. oddawszy się specjalnym badaniom naukowym. świat jest wieczny. by przezeń dojść do absolutu. Arystoteles zaczął od badania fizycznego świata.eteryczna. jest okrężny (ruch okrężny jest najdoskonalszy. uległa rozmnożeniu dla względów astronomicznych. Teologia zastąpiła ideologię. Traktowanie przyrodoznawstwa jako stosowanej teologii odwiodło Arystotelesa od drogi. DUSZA (PSYCHOLOGIA). by ująć stosunek duszy i ciała. że dusza i ciało organiczne stanowią nierozłączną całość. znaczyło. że jest ona przyczyną samorzutnych czynności organicznej istoty.skończył. Bóg wprawił świat w ruch . może zaniechał ich później. ale sam ostatecznie skończył na transcendentnym bycie. Jest. Porzucił pitagorejski system astronomiczny.przeciwstawienie niebiańskiego i ziemskiego świata. lecz ogólnobiologicznym. pierwotnie jedyna. W okręgu ziemskim (który znajduje się w samym ośrodku świata) ruch normalny jest prostolinijny. choć miał tu wzór w „rozumie" Anaksagorasa i w Platońskiej idei dobra. ale twórcą jego nie jest. Dzięki temu stworzył trzecią wielką koncepcję. I wszystkie te teorie . I jeśli świat ziemski ma w sobie co cennego. konieczny. jaki w nim panuje. tylko mniej doskonałe. Nowa poniekąd transcendencja Boga. tylko więc jego ruch pochodzi bezpośrednio od Boga. doskonały. przez działanie gwiazd. którego jest sprawcą.

Odróżniał trojakie funkcje i. a z nimi pożądanie przyjemności i popęd do unikania przykrości.ma zupełnie odrębny charakter i stanowi wyłom w zasadach psychologii Arystotelesa. Arystoteles chciał powszechność norm godzić z indywidualną naturą działającego. rozwiązywał Arystoteles przez rozróżnienie dwojakiego rozumu: biernego i czynnego. Przez rozum czynny dusza jest mikrokosmosem o własnej pierwszej przyczynie. w tym sensie myśl jest wyższa od postrzegania. Trudność tę. jak kompromisowo usposobiony umysł z czynników. a przeto natury raczej boskiej niż ludzkiej. dla których niższe cele są środkami. Za wyższe miał te. robił szczeble jednego szeregu. lecz przez ustalenie. trzy rodzaje duszy. Arystoteles zbliżał tedy ku sobie przeciwieństwa: ciało i duszę. jego rola polega na tym. że wprawia w ruch rozum bierny i przez to jest pierwszą przyczyną samorzutnych poczynań duszy.jego motorem. Rozum czynny. Funkcje te Arystoteles ułożył hierarchicznie. jakie w rzeczywistym życiu ludzie sobie stawiają cele. wyższe są te. jakie Arystoteles miał o rozumie. a funkcja jego polega na tym. Rozum poznaje zarówno byt jak i dobro. Ale z drugiej strony. Rozum. Była to pozostałość platonizmu w Arystotelesowskim poglądzie na świat.samorzutności duszy. ale też nie spełnia wcale funkcji poznawczej (to funkcja rozumu biernego). ale nie dusza rozumna. zmysły i rozum. a z drugiej samorzutny. FILOZOFIA PRAKTYCZNA. więc dusza ludzka łączy wszystkie zdolności duszy. Arystoteles zaś z realnej natury człowieka. która ma funkcji tyle. Tymczasem Bóg i dusza są samoistnymi formami. że wola staje się rozumna. więc dusza zwierzęca . znając zaś dobro. czystym aktem. nazywa się praktycznym. Platon etykę pojmował czysto normatywnie. Platon chciał normować życie wedle idei dobra. . niższych. NAJWYŻSZE DOBRO. Platon stawiał cele transcendentne. W imię tych zasad Arystoteles mniemał. Bierny jest receptywny. a czynny . Jednakże i u niego ciągłość szeregu była zerwana w jednym punkcie: mianowicie. będąc wolny od materii. w odróżnieniu od teoretycznego. III. musi być czystą formą. A łańcuch środków i celów nie może iść w nieskończoność. była podstawowym czynnikiem życia organicznego. I w etyce Arystoteles w ramy platońskie wprowadził realistyczną i empiryczną doktrynę. operuje tylko materiałem. Ta musi być samorzutna.sposób. ile ciało organiczne ma czynności. kieruje wolą. Platon uznawał tylko normy powszechne. Dusza roślinna posiada jedynie funkcję najniższą: powoduje odżywianie się i rośniecie. poruszaną z zewnątrz. 1. jaka rządzi systemem Arystotelesa: że wszelka forma może istnieć jedynie w łączności z materią. czyni. gdyż poznania wysnuć z siebie niepodobna. jest niezniszczalny. zawarta była zasadnicza trudność. a rozum czynny nie. czyli poznającego. I jak Bóg w makrokosmosie. Istnieje wszakże szczebel jeszcze wyższy: dusza myśląca.ale dopiero ona posiada uczucia i popędy. odpowiednio do tego. że rozum jest z jednej strony receptywny. Był bowiem przekonany. czynny . dusza zwierzęca. ale sama nauka ciemna.Ponieważ wyższe zdolności zakładają niższe. Intencja tej nauki jest jasna. tak dusza w mikro-kosmosie jest wyłomem z ogólnej zasady. Dopiero więc na drugim szczeblu duszy zaczynają się funkcje psychiczne. Jej zdolność rozum . Arystoteles stał na stanowisku. Bierny czyni zadość receptywności poznania. Wszystkie funkcje duszy są związane z ciałem i dzielą jego los. sam w innej postaci wprowadził do swego systemu. a postrzeganie od odżywiania (bo i ono jest funkcją tak szeroko pojętej duszy). musi być pierwszą przyczyną swych działań.jest najwyższą zdolnością duszy. Że zaś z postrzeganiem łączy się przyjemność i przykrość. które nie mogą być wykonywane bez innych. że nie ma innego dobra niż realne. że z wyobrażeń zmysłowych wyabstrahowuje pojęcia. gdy kieruje wolą. Rozum czynny nie jest receptywny. które dla innych były przeciwieństwem. właściwa jedynie człowiekowi. aby być pierwszą przyczyną. Co wyrzucał Platonowi. Dla Platona miarą słuszności było tylko ogólne prawo. i zrozumiałe jest powiedzenie Arystotelesa. zgodnie ze swym 88 . Świadomość była tylko jedną z funkcji tak pojętej duszy. Psychologia jego była typowym przykładem tego. nie posiadając zaś odpowiedniego narządu nie jest zdolna do postrzegania. że przyrodnik ma więcej do czynienia z duszą niż z ciałem. u Arystotelesa stała się empiryczna. Arystoteles gotów był uznać. najwyższa zdolność duszy . że wszelka władza poznawcza duszy musi być receptywna. Arystoteles łączył normy z opisem działania ludzkiego. Etyka Platona była dedukcyjna.jak Arystoteles wnosił. jaki przejmuje od zmysłów. Cele ludzkości są różnorodne. iż maszynami są dusze niższe. ale są między nimi wyższe i niższe. dla Arystotelesa zaś żywy wzór dobrego i mądrego człowieka. Rozum bierny jest jakby aparatem odbiorczym duszy.rozum . Bo Platon wyprowadzał normy z idei. Arystoteles szukał celów osiągalnych. że naturę dobra znajdzie nie drogą abstrakcyjnego rozumowania. dusza czysto receptywna byłaby maszyną. Zdolność tę posiada dusza wyższego szczebla. W pojęciu. lecz musi .

wieszczej. Według Arystotelesa jest nim eudajmonia. rozsądek. Taki cel jest najwyższym dobrem osiągalnym. Eudajmonia. Stosując się do zwyczaju. męstwo. Nad życiem więc praktycznym człowiek niezdolny jest całkowicie zapanować. Odpowiednio dwojakie są też zalety człowieka rozumnego: jedne zwą się cnotami dianoetycznymi. bo każda czynność ma swoją cnotę. Zaspokojenie zaś potrzeb cielesnych wymaga innych jeszcze. Arystotelizm jest filozoficzną doktryną środka. tak też i w tej estetycznej daleki był od jednostronności.to tylko ideał. Systemu cnót niepodobna wydedukować. Natura ludzka jest złożona. iż odrzucali te nadbudowy jako irrealne i irracjonalne: odrzucał idee. 3. ani społeczne. dla człowieka niedostępna: jemu do życia potrzeba nie tylko wiedzy. Ta pierwsza teoria była naturalistyczna. Eudajmonizm. ale . Działalność rozumu obejmuje dwie dziedziny: poznania i życia praktycznego. wtedy cnotą jest męstwo. ale za to narażając się na pewne nieporozumienia. w rozumieniu Greków. 2. póki tego nie wyjaśni. wyższej: ponad rzeczami . a wszystkie jej potrzeby muszą być zaspokajane. które by zapewniło eudajmonię. jest środkiem między rozrzutnością a skąpstwem. ponad zwykłą sztuką .. w myśl racjonalizmu Arystotelesa. a skłonną do uznania cząstki prawdy.. Cnoty tak pojęte czynią zadość potrzebom rozumu.idei. A czym jest doskonałość? eudajmonizm jest ogólnikową i niedostateczną teorią. to reminiscencja z Platona. chodzi tylko o to.poznania intuicyjnego. Właściwością Platona było. ono jest osnową życia doskonałego. by je spełniał rozumnie. np.zarówno czystego racjonalizmu jak 89 . które nie są w rękach człowieka. Skoro nie ma sztuki wieszczbiarskiej. pozbawiony intencji moralnej i niezgodny z rozumem. Lęk sam przez się nie jest zły. człowiek ma do czynienia z dobrami zewnętrznymi. CNOTY. czynny jest wówczas tylko rozum. intuicje. mądrość. wtedy cnotą jest hojność. ile właściwych człowiekowi czynności. a nie realny program. gdy znów opanowany jest przez uczucie lęku. A właściwą naturą człowieka.doskonałość jednostki. by żył zgodnie z cnotami etycznymi.finitystycznym sposobem myślenia . obejmującej wszystkie jej działy od poezji do plastyki. unikającą skrajnych rozwiązań. który do niczego nie jest środkiem. że dobrem najwyższym nie jest dobro idealne. człowiek musi spełniać czynności praktyczne. którą Grecy widzieli w sztuce. Odpadła tedy w jego ujęciu ta dwoistość. gdy np. Przeto sama cnota nie może zagwarantować eudajmonii.. jednostronnego naturalizmu. podający eudajmonię za dobro najwyższe. najsławniejsza z teorii etycznych Arystotelesa. ale każdy inaczej pojmował eudajmonię. jadła.. Uwzględniał w działaniu sztuki także czynniki formalne oraz (zwłaszcza w słynnej swej teorii tragedii) czynniki uczuciowe. Eudajmonistami byli bez mała wszyscy greccy etycy. że ponad znaną rzeczywistością doszukiwał się innej. z którego lękać się nie należy. W pracy czysto teoretycznej eudajmonia może być zupełna. Żyć wyłącznie rozumem . drugie etycznymi. albo też nie lęka się tam. można tłumaczyć wyraz „eudajmonia" przez „szczęście". To była owa „doktryna środka". Teraz dopiero powstały w Grecji warunki do wytworzenia ogólnej. w teorii poznania . ale także cielesną. Ona była tym konkretnym celem. można go tylko ustalić na podstawie empirycznej. Arystoteles zresztą pojmował ją bardzo szeroko i liberalnie: jak w innych swych teoriach. Ale żyć czystą teorią jest to rzecz boska. np. ale też zdrowia. Cnót jest tyle. rozumnym stosunkiem do lęku jest właśnie męstwo. a tak samo ponad doświadczeniem . czyli osiągnięcie tego optimum. Trafnym.. ani też zewnętrzne. Arystoteles widział ją w działaniu właściwym człowiekowi. W metafizyce arystotelizm unika zarówno idealizmu jak materializmu. życie zaś czysto teoretyczne. Tak samo znów hojność jest trafnym stosunkiem do dóbr zewnętrznych. jednolitej teorii sztuki. wtedy i z tego powodu. dóbr materialnych. a którą Platon jeszcze spotęgował. więc najdoskonalsza władza człowieka. jest dlań niedostępne. jakie człowiek przy swej naturze osiągnąć może. zajmowane w etyce Platona przez abstrakcyjną ideę dobra. to jest tylko naśladownicza. wtedy i z tego powodu. twierdzi więc. Podobnie w każdej dziedzinie można i należy znaleźć odpowiedni „środek". Właściwością zaś Arystotelesa było. jest rozum.istnieć jakiś cel najwyższy. jaka w każdym z nich tkwi. a tak samo wieszcze pretensje poetów. widziała osnowę sztuki w odtwarzaniu natury.. hojność. jest ono środkiem między tchórzostwem a zuchwalstwem. zewnętrznych warunków. to znaczy. oddzielając boską natchnioną poezję i zwykłą sztukę będącą tylko naśladownictwem. z jakiego lękać by się należało. gdy mianowicie ktoś lęka się tam. zły może być tylko stosunek do niego. Przeto eudajmonia leży w działaniu rozumu. ISTOTA ARYSTOTELIZMU. Dopiero późniejsi estetycy przeszli do wyłącznego. Na tej podstawie Arystoteles określał cnotę jako „usposobienie zachowujące środek" (dokładniej jako: . była to doskonałość jednostki. który w jego etyce zajął naczelne miejsce. Wszakże człowiek jest istotą nie tylko rozumną. SZTUKA.

Przez cnotę dochodzić szczęścia .zarówno moralizmu jak hedonizmu. przeciwnie. że substancje są jednostkowe. Empiryczną drogą znajdywać racjonalną wiedzę .. pietyzm dla mistrza.269). Eudem. ale że (wbrew materializmowi) osnowę substancji stanowi idealna ich istota. potencji. jaka nastąpiła na schyłku starożytności. zwłaszcza w teorii rozumu. wyodrębnienie logiki.to wszystko i wiele innych idei naukowych i filozoficznych pochodzi od Arystotelesa. pojętej jako teoria władz psychicznych. rozumna i cnotliwa. „Stratonizm" był materialistyczną interpretacją Arystotelesa. Likeion.szczegółowe opracowanie logiki. tekst jego. Tylko bowiem poglądy logiczne i poniekąd przyrodnicze i etyczne pozostawił w postaci mniej więcej wykończonej. w szkole Arystotelesa obudził się. istoty rzeczy. jakiego wydał Likeion. a najbardziej zdecydowany wyraz znalazł u Stratona z Lampsaku. platońskie pierwiastki jego systemu. W późniejszych generacjach perypatetyków badania szczegółowe osiągały coraz większą przewagę. NASTĘPCY ARYSTOTELESA. jak pojmował naturę Boga i rozumu ludzkiego. Zainteresowania filozoficzne perypatetyków zeszły na drugi plan wobec specjalnie naukowych. Znakomitym przedstawicielem pierwszego kierunku wśród komentatorów był Aleksander. ale że (wbrew hedonizmowi) osnowę szczęścia stanowi nie doznawanie przyjemności. Andronikos z Rodosu ułożył systematycznie.to arystotelizm. jako dyscypliny służebnej. drugiego Temistius. założony przez Arystotelesa. metafizyczne zaś zaledwie naszkicował. Teofrast (362-287). Chcąc je wyjaśnić komentatorzy musieli nie tylko rekonstruować. Ten drugi prąd zaczął się już u Teofrasta. ale stosując metodę empiryczną Arystotelesa. e. lecz szczęście. a szczególniej odznaczył się jako historyk matematyki. W teorii poznania arystotelizm jest twierdzeniem. ale istota ich jest ogólna. 90 . Ogromna jest ilość pomysłów. w naturalistycznym i w idealistycznym. 1.to arystotelizm. Ku końcowi starożytności. Jedni podnosili idealistyczne. sprawcza i celowa). ale i uzupełniać myśli Arystotelesa. i „pierwszej filozofii". i szczegółowe opracowanie psychologii. że (wbrew aprioryzmowi) pochodzenie poznania jest empiryczne. rozumowań. Eudem z Rodosu należący wraz z Teofrastem do najbliższych uczniów Arystotelesa. kładący nacisk na transcendencję Boga i rozumu. a był może najsamodzielniejszym myślicielem. W metafizyce jest twierdzeniem. Arystoksen z Tarentu doprowadził do szczytu wiedzę starożytnych o muzyce. . ale że (wbrew empiryzmowi) wyniki jego są racjonalne.próba zestawienia kategorii i zasad (cztery zasady. W jednostkowych rzeczach odnajdywać ogólną istotę . materialna. Szczegółowy podział filozofii. jako dyscypliny naczelnej. ale interpretowali go w dwojaki sposób. rozdzielonego na czynny i bierny . od I w. materii. Wówczas to Tyranion poddał je krytyce filologicznej.nowe pojęcia metafizyczne: formy. nie ma Boga poza przyrodą ani rozumu poza zdolnością postrzegania.czystego sensualizmu. Uzupełnienie poszło w dwóch kierunkach: w kierunku Teofrasta i w kierunku Eudema.to arystotelizm. stał się punktem wyjścia dla różnych doktryn. właśnie te zagadnienia musiały być wyjaśnione. energii. teorii. historii kultury i polityki. lecz działalność godna człowieka. KOMENTATORZY. Odtąd szkoła oddała się rozważaniu i komentowaniu jego pism. gdy potrzeba autorytetu i tradycji opanowała umysły. Dicearch z Messeny położył zasługi na polu geografii. słynny był ze swojej encyklopedycznej wiedzy. jakie Arystoteles wprowadził do filozofii i w niej utrwalił. godne prac zoologicznych Arystotelesa prace botaniczne. . p. . nie ma form poza materią. prowadził dalej badania pitagorejczyków.. pojętej jako sylogistyka. W etyce jest twierdzeniem. 2. że (wbrew idealizmowi) nie ma innych substancji niż materialne. zaprzeczającą istnieniu przedmiotów niematerialnych i transcendentnych. pozostawił epokowe. W szczególności nie było zupełnie jasne. czyli przyczyny: formalna. W filozofii perypatetycy byli na ogół wierni swemu mistrzowi. kierownik szkoły po śmierci jej założyciela. w etyce . W epoce zaś wzmożonych zainteresowań religijnych. zatracony poprzednio. chciał służyć celom ściśle naukowym. ale i uzupełniać jego poglądy. inni jeszcze pracowali nad ich egzegezą. . Komentatorom Arystotelesa przypadło zadanie nie tylko objaśniać. Kontynuował również jego badania nad dziejami filozofii: Teofrasta były podstawą całej późniejszej doksografii greckiej. Inni znów.nowe pojęcie Boga jako pierwszej przyczyny świata i nowe ujęcie duszy jako formy ciała organicznego.nowa teoria rozumu. n. SZKOLĄ PERYPATETYCKA. usiłowali wytępić czynniki platońskie w arystotelizmie. że (wbrew moralizmowi) najwyższym dobrem jest nie cnota. „aleksandryjscy erudyci" w znacznej części wychodzili z ich szkoły. zgodnie z duchem ostatnich lat mistrza. tak czynił np. który po Teofraście objął scholarchat (287 .

Związał on trwale filozofię katolicką z arystotelizmem. nie ma więc nieśmiertelności dla duszy ludzkiej. Za życia Arystotelesa i bezpośrednio po jego śmierci nie było jej prawie: bo też arystotelizm nie wyszedł był wówczas poza szkołę. Opozycja skierowana była najwięcej przeciw formalizmowi.Aleksander z Afrodyzji (około 200 r. geocentrycznej astronomii.. czynny zaś nie należy do natury ludzkiej. ale za to była tym silniejsza. Aleksander. Objawiła się już na schyłku średniowiecza wśród scholastyków-modernistów. Gdy pisano „filozof" bez bliższego określenia. więc: rozum ginie wraz z ciałem. do czego prowadziło doszukiwanie się istoty i form rzeczy. Opozycja przyszła późno. OPOZYCJA. Rozum bierny pojął jako samoistną. Wielkim odnowicielem arystotelizmu był Tomasz z Akwinu. Rozum bierny (nazywał go „materialnym". Filozofia jego dzięki całej swej strukturze. ale był skutkiem arystotelizmu. był w owym czasie wielką powagą. Rozum bierny jest przeto zniszczalny. niezależną od materii substancję. oznaczającym zarówno formę jak i gatunek). a i to częściowo. później żywa myśl poszła na ogół innymi torami. który utrudniał rozwój przyrodoznawstwa. Ale to. nie od razu zostało przyswojone. W szczególnie zaś ostrej opozycji przeciw Arystotelesowi był Renesans. Oddziałał przeto w duchu wczesnych poglądów: jako filozof platoński i teologiczny. arabscy uczeni zanieśli naukę Arystotelesa na zachód Europy. która od jego imienia nosi nazwę „aleksandrynizmu". a inny w epoce chrześcijańskiej. przeciw werbalizmowi i szerzeniu fikcji.. Pisma jego przechowały się po upadku Grecji najpierw w Syrii. była jakby predestynowana. na schyłku starożytności odnalezione i wydane. Oryginalne momenty jego dojrzałej nauki nie zostały prawie dostrzeżone poza szkołą. specjalniejsze. jest formą ciała. a forma nie może istnieć w oderwaniu od materii. n. ale tylko w tym zakresie. która nie będąc wytworem rozwoju fizycznego nie podlega też fizycznemu rozkładowi. lecz boskiej natury. pozostawały nie wydane. Gdy państwo Mahometa opanowało Hiszpanię. Dzięki nim dopiero w XII i XIII w. Rozum bierny w tej interpretacji stał się równie trwałym jak czynny. przeciw dzieleniu przyrody na ziemską i niebiańską. przeznaczone dla szerszych kół. n. DALSZY WPŁYW ARYSTOTELIZMU. by stać się filozofią scholastyki. W starożytności znano z puścizny Arystotelesa tylko pisma wczesne.e. odpowiadała sile średniowiecznego arystotelizmu.. przeciw dogmatycznemu pojęciu ruchu. Epoka chrześcijańska. odkąd stał się filozofią panującą: działo się to w 16 wieków po śmierci Arystotelesa. choć nie brakło nawrotów do niego. że dusza rozumna jest nieśmiertelna. to znaczy. wczesne natomiast zaginęły. I wypadło. odwrotnie. odziedziczyła jedynie pisma późne Arystotelesa. Zwłaszcza w szkołach filozofia Arystotelesa długo zachowała panowanie. znaczyło to: Arystoteles. późniejsze zaś.) zinterpretował naukę Arystotelesa. Wpływ ten był zupełnie inny w starożytności. Do końca wieków średnich znaczenie Arystotelesa było olbrzymie. a i potem w walce z arystotelesowsko-scholastycznymi koncepcjami rozwijała się filozofia nowożytna. a Boga i rozum uważa za czyste formy) i wieloznacznościom (zwłaszcza w pojęciu . a czynny równie przyrodzonym jak bierny. który nie był zamierzeniem. nie chciał dla rozumu czynić wyjątku: dusza rozumna musi być tak samo zniszczalna. w imię jednorodności duszy. wskazywali. Przeciwnicy Arystotelesa wysuwali również zarzuty formalne przeciw jego filozofii. że pozornie jednolity jej system został uzyskany dzięki zamaskowanym niekonsekwencjom (zaprzecza istnieniu czystych form.e. jak roślinna i zwierzęca. Jeśli rozum czynny jest niezniszczalny.. a zwłaszcza dogmatyzmowi i racjonalizmowi.. Dla tych Temistius (IV w. że jest nie ludzkiej. Odjął więc rozum czynny człowiekowi i tylko rozum bierny miał za przyrodzoną własność człowieka. Wystąpiła dopiero. 91 . Europa łacińska zapoznała się z całą puścizną Arystotelesa. Taka teoria nie mogła zadowolić religijnie nastrojonych umysłów. przeciw finalizmowi. a wtedy stał się największą powagą we wszystkich działach filozofii. Wczesne średniowiecze znało jedynie jego logikę. co przechowało się.) dał naturalistyczną interpretację Arystotelesa. 3. a logika jego po dziś dzień jest przedmiotem szkolnym. a potem w Arabii.

która dopiero u niego stała się terminem . analizę i syntezę. 4. 7. zaledwie pojęcia te zostały rozróżnione. W PSYCHOLOGII: zagadnienia dotyczyły zarówno empirycznej i fizjologicznej. nieskończoną i tylko skończoną podzielność materii. bogowie zamieszkiwali świat tak samo jak ludzie. te pojęcia nie były wyróżnione: hilozoiści jońscy przypisywali materii cechy duchowe. sensualizmem a racjonalizmem. Platon odróżniał: byt i stawanie się. byt idealny do realnego przez Arystotelesa. a niebawem i Bóg zostanie sprowadzony do świata przez stoików. cnót i stosunków moralnych. sprzeczność i przeciwieństwo. 92 . W ETYCE: zasadniczym zagadnieniem było: czym jest prawdziwe dobro? i czy można go się nauczyć? Ale już Sokrates zaczął określać poszczególne cnoty. duszy nie oddzielali od materii i faktycznie nie posiadali jeszcze ani czystego pojęcia materii. 5.u Arystotelesa .u Protagorasa . W dziedzinie poznania już dawniej rozdzielone było poznanie zmysłowe i rozumowe. i to niewiele mniej fundamentalnych. POJĘCIA I TERMINY W klasycznym okresie greckiej filozofii zakończył się proces formowania najbardziej fundamentalnych pojęć metafizyki. koncepcję statyczną i dynamiczną.jego dziełem jest podstawowa terminologia logiki formalnej. (istota rzeczy). indukcja i sylogizm. U niego też po raz pierwszy spotykamy szereg doniosłych rozróżnień: akt i potencja. rozumu i intuicji.od najprostszych zagadnień definiowania pojęć.u Sokratesa . istotnie. aprioryzmem a empiryzmem. (entelechia). toczył się spór o pierwszeństwo zmysłów i rozumu. a skończyło . a także rodzaj i gatunek.na pełnych traktatach logiki formalnej. już rozpoczęły się próby sprowadzenia ich do siebie: już dusza została sprowadzona do materii przez materialistę Demokryta. 3. (konkretna jednostka). oddzielone zostały i przeciwstawione sobie: materia i dusza. rzeczy i idee. Toczyły się zasadnicze spory między absolutyzmem a relatywizmem. rozumowania i natchnienia. że gdy filozofia rozpoczynała się. między tymi. omawiającego w prawie wyczerpujący sposób różne rodzaje dóbr. a Arystoteles mógł dać swej etyce postać rozległego traktatu.ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII DRUGIEGO OKRESU Zagadnienia filozoficzne osiągnęły w systemach Platona i Arystotelesa nie znaną dotąd pełnię. Poza swoistymi terminami jego systemu . rzeczywistość i zjawisko. jak i racjonalnej psychologii. a Arystoteles zebrał już cały materiał w systematyczny traktat. jak i dochodzenia nad nieśmiertelnością duszy i jej losami pośmiertnymi. Takich rozróżnień i przeciwstawień w filozofii ówczesnej było więcej. między idealizmem Platona a realizmem innych filozofów.Zresztą. kauzalizm i finalizm. Należy uświadomić sobie. Platonowi wypominali starożytni brak ustalonej terminologii. styl jego był tego rodzaju. nominalistycznym a realistycznym pojmowaniem pojęć. Również i Bóg pierwotnie nie był przeciwstawieniem świata. 2. substancja i cechy przypadkowe. wyznaczająca całkowity ustrój państwa wedle zasady etycznej. Platon stawiał zagadnienia. a po pół wieku gotowa już była utopia Platona. głoszące jakościowe i ilościowe pojmowanie przyrody.od próby określenia natury państwa i racjonalizacji stosunków w nim panujących. Bóg i świat. W LOGICE: zaczęło się . a niebawem i obszerna Polityka Arystotelesa. 6. Inaczej Arystoteles. W TEORII POZNANIA: różnorodne zagadnienia tego okresu obejmowały zarówno kwestię przedmiotu. jak pewności i pochodzenia poznania. że raczej chodziło mu o wypowiedzenie się wyraziste i poetyckie niż terminologicznie ścisłe.w rodzaju (energia). ani czystego pojęcia duszy. obejmowały zarówno szczegółową analizę funkcji psychicznych. między zwolennikami i przeciwnikami transcendentnego bytu. W FILOZOFII PRZYRODY: rozdzieliły się obozy posługujące się spekulatywną i empiryczną metodą. teraz zaś Platon rozdzielił jeszcze poznanie intuicyjne i dyskursywne. a tymi. W METAFIZYCE : zasadnicze pytanie było tu jedno: jaka jest istota bytu? Ale w związku z nim powstawały różnorodne dyskusje i spory: między relatywistyczną koncepcją bytu Protagorasa a absolutystyczną jego przeciwników. a nawet (materia). . co uznawali obiektywność zjawisk. Przed Platonem nie było mowy o odróżnieniu realnego i idealnego bytu. W FILOZOFII PAŃSTWA: zaczęło się . co jej zaprzeczali. 1. umysł czynny i bierny.

Natomiast mogą wchodzić jako składniki do takich rozwiązań i przyczyniać się do ich ulepszenia. I dlatego są trwałe. a było też twórcze na polu filozofii przyrody dawnego typu: należał doń Demokryt. a także spirytualizmu. i Sokrates. jak przez Arystotelesa). pozostały w swoim rodzaju nieprześcignione. przeciwstawienie związków celowych i przyczynowych (przez Platona i Arystotelesa). należą: wprowadzenie definicji i indukcji (przez Sokratesa). powszechnie uważanych za czasy klasyczne kultury greckiej. A także erą wielkiego lekarza Hipokratesa (ok. dojrzałe w pierwszej połowie IV w. Otóż bilans tego okresu filozofii greckiej wykazuje wiele twierdzeń obu tych rodzajów. Ale obywatele stanowili mniejszość wobec meteków i niewolników. cyników. ale powracają u tych. a robią to w sposób dotychczas najlepszy. zmarłych u jej schyłku w 406 r. zestawienie kategorii. Była erą wielkich historyków. są kwestionowane. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Był to wielki okres nie tylko dla filozofii: to. które odkąd zostały odkryte. przez Platona. „klasyczny". nie wystarczające do rozwiązania wielkich zagadnień filozoficznych.BILANS OKRESU Dwa rodzaje twierdzeń są w filozofii trwałe lub przynajmniej względnie trwałe. Społecznie w Atenach od Peryklesa zapanowała demokracja. Fidiasza (zm. Wydała największe dzieła architektury ateńskiej: Partenon (447 . Sofoklesa i Eurypidesa. z Protagorasem na czele. 400). Do pierwszych. Wszystkie te teorie ontologiczne. o klasyczne sformułowania pewnych stanowisk.). A także erą wielkiego komediopisarza Arystofanesa (działalność 427 . Archytas i inni.) i Tucydydesa (ok. oddzielenie wiedzy pojęciowej od zmysłowej i wykrycie pojęciowej nawet w spostrzeżeniach (przez Platona). co mają te same skłonności. epistemologiczne. Chmury 423 r. Herodota (dzieło ukończone około 430 r. 423). 420). Zeuksisowi i Parrazjosowi. pokolenia ludzi działających w drugiej połowie V wieku. Tak samo sformułowanie klasyczne przeciwieństw w zakresie teorii poznania: aprioryzmu przez Platona i empiryzmu przez jego przeciwników. należeli głównie sofiści. . analiza pojęcia przyjemności (przez cyrenaików).). jeśli chodzi o twierdzenia trwałe drugiego rodzaju. I tak samo w etyce: klasyczne sformułowanie hedonizmu przez cyrenaików i moralizmu przez Sokratesa. Politycznie Ateny panowały nad morzem i miastami związkowymi. przez Arystotelesa jest dziełem tego samego okresu. szczegółowe. Platona (pierwsza połowa IV w. a gospodarczo czerpały swe siły z 93 ..433). . co je zrozumieli). Era sofistów i Sokratesa zaczęła się w czasach Peryklesa (u władzy 460-430). co we wszystkich działach kultury podziwia się jako najdoskonalsze dzieła Greków. Propileje (437 . etyczne.Drugie pokolenie. klasyfikacja wartości moralnych i cnót (zaczęta przez Sokratesa. Była erą wielkich tragików. analiza przeżyć estetycznych (przeprowadzona zarówno przez sofistów. humanistyczną postawę w filozofii i ruch relatywistyczny. które zaspokajają pewne potrzeby umysłowe. choć następne pokolenia usiłowały je korygować czy łagodzić. formułują pewien pogląd na świat. Była erą wielkich rzeźbiarzy ateńskich. zrelatywizowanie wielu prawd do człowieka i uwidocznienie konwencji w teorii i praktyce (przez sofistów). ono to wytworzyło nową. nie są kwestionowane (przynajmniej przez tych.390. nie kwestionowanych. mianowicie mechanistycznego materializmu. przez Demokryta. Są to jednak na ogół prawdy częściowe. Erechteion (434 . które wprawdzie nie mają powszechnego uznania. CHRONOLOGIA Okres klasyczny był niedługi. Była erą przełomu w malarstwie dzięki Polignotowi i Mikonowi. ponieważ ludzie mają skłonności do różnych poglądów na świat. Kulturze greckiej przewodziły wówczas Ateny. opracowanie reguł sylogistyki. było pokoleniem Platona. a także młodszych sofistów i na wpół sofistycznie usposobionych sokratyków. obejmował właściwie tylko trzy pokolenia: do pierwszego z nich. Drugi zaś rodzaj to twierdzenia. równie klasyczne jak sformułowanie przeciwnego stanowiska. Nie mniej ważne są zdobycze tego okresu. które koło roku 440 stały się też największym państwem Grecji kontynentalnej. Do nich należy sformułowanie idealizmu. jednakże stale powracają i znajdują zwolenników. Ale także klasyczne sformułowanie stanowiska kompromisowego. każdy obywatel miał udział w sprawach publicznych. Platona. wykończona przez Arystotelesa).Trzecie pokolenie wydało Arystotelesa.432). należeli doń także najświetniejsi pitagorejscy uczeni. Jeden rodzaj to prawdy.). (Antygona Sofoklesa około 442.) i Arystotelesa (druga połowa IV w. wyodrębnienie funkcji psychicznych (przez Arystotelesa). 438) i Polikleta (zm. Medea Eurypidesa w 431). Antystenesa i Arystypa. pochodzi z lat będących z punktu widzenia filozofii erą sofistów i Sokratesa (druga połowa V w.432). mianowicie hilemorfizmu. To te. Nie mają powszechnego uznania.

wielkiego handlu morskiego. Swą wielką kulturę wytworzyły bynajmniej nie wśród spokoju politycznego; Grecja nie była zagrożona od zewnątrz, ale tarcia wewnętrzne nigdy nie były większe. Nie ustawał antagonizm poszczególnych państw, w szczególności Aten i Sparty, wojna peloponeska trwała od 431 do 404, następowały rozgrywki wewnętrzne, walki osobiste, obalenie Peryklesa (429), proces Alcybiadesa (415), i malarzy, Apollodora, Agatarchosa, którzy wprowadzili perspektywę. Era Platona była w dalszym ciągu erą wielkiej sztuki, zwłaszcza wielkich rzeźbiarzy, Skopasa (działalność 390 - 340) i Praksytelesa (działalność 370 - 345). Była erą rozkwitu krasomówstwa, od Izokratesa do Demostenesa (działalność 365 - 325). Była erą postępu nie tylko filozofii, ale także nauk szczegółowych: Archytas z Tarentu, twórca mechaniki, czynny był około 370 roku. Era Arystotelesa wydała również wybitnych artystów (malarz Apelles, zm. 308, rzeźbiarz Lizyp, zm. 300), wybitne dzieła architektury (Mauzoleum w Halikarnasie, jak też teatr w Epidaurze), wybitnych poetów (komediopisarz Menander, czynny od r. 324), wybitnych uczonych (Heraklides, twórca hipotezy heliocentrycznej, ok. 350, Arystoksen z Tarentu, twórca teorii muzyki, ok. 330), wybitnych mówców (Demostenes zmarł w tym samym roku, 322, co Arystoteles). Są to już czasy Filipa Macedońskiego (359 - 336) i Aleksandra Wielkiego (336 - 323). KWESTIE SPORNE Pisma głównych filozofów klasycznego okresu, Platona i Arystotelesa, przechowały się wprawdzie, ale literacki styl Platona, lubiący raczej aluzje niż wyraźne sformułowania, wiele kwestii pozostawił w niejasności. Pisma zaś Arystotelesa dlatego są niezupełnie jasne, że brak im ostatecznej redakcji. Sokrates nie pisał wcale, a po sofistach, cynikach i cyrenaikach zostały jedynie znikome fragmenty. W poglądach Protagorasa nawet naczelna teza o „człowieku-mierze" podlega różnym interpretacjom: czy człowiek pojęty jest w niej rodzajowo czy indywidualnie, jako miara istnienia rzeczy czy ich własności, prawdy czy rzeczywistości? Nauka Sokratesa jest sporna w samej swej osnowie; znamy ją bowiem nie bezpośrednio, lecz tylko z relacyj uczniów, te relacje są zaś bardzo między sobą rozbieżne: któraż jest trafna, Ksenofonta czy Platona? Także i u Platona sporne jest to, co najważniejsze: teoria idei. Czy pojmował je ontologicznie jako byty zaświatowe (stara szkoła z Zellerem na czele), czy też logicznie jako zasadnicze pojęcia umysłu (Lotze, szkoła marburska, poniekąd Lutosławski)? Poza tym, czy trwał przy swej nauce o ideach, czy też się jej później wyrzekł lub przynajmniej zmienił jej rozumienie (najpierw pojmował ją ontologicznie, w starczych zaś dialogach - logicznie, jak chce Burnet, Stewart i inni)? To jest jeden wielki Platoński problemat, drugim zaś jest interpretacja naczelnej idei dobra: czy jest identyczna z Bogiem-budowniczym świata? Poza tym kwestia jednolitości Platona: czy i w jakim kierunku Platon modyfikował zasadnicze twierdzenia swej filozofii? Dalej, kwestia zależności od Sokratesa: czy dialogi sokratyczne rozwijają myśli Sokratesa, czy własne Platona (według Burneta wszystko, co Platon wypowiada ustami Sokratesa, jest własnością Sokratesa, a więc - i nauka o ideach w jej wcześniejszej postaci)? Nie jest też pewne, czy Platon był pierwszy, który głosił teorię idei. Sam bowiem polemizuje w Sofiście ze zwolennikami idei, którzy wyznawali tę teorię w prymitywniejszej, bardziej dogmatycznej postaci: może chodzi o szkołę megarejską - ale i to jest sporne. Mniej stosunkowo wątpliwości nasuwa kwestia autentyczności pism: po stuletnich badaniach i sporach obecnie wątpliwe jest autorstwo już tylko kilku drobniejszych prac (Alcybiades I, Hippiasz Większy, Ion, Meneksen, Epinomis). Kwestia kolejności pism: po badaniach Campbella, Dittenbergera, Lutosławskiego i innych rozbieżność zdań zmniejszyła się i dotyczy głównie epoki powstania Fajdrosa, poniekąd też Lizysa i Obrony. Dyskutowane jest też, czy Platon pisał jeszcze za życia Sokratesa. W poglądach Arystotelesa kwestie sporne dotyczą najwięcej ewolucji jego filozofii, chronologii jego pism, ich pierwotnej redakcji (zwłaszcza metafizyki), ich autentyczności. Poza tym dyskutowany jest stopień samodzielności Arystotelesa (zwłaszcza zależność jego od Platona) i konsekwentność jego poglądów. Natomiast sama ich interpretacja mniej zawiera kwestii spornych.

94

TRZECI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (OKRES HELLENISTYCZNY. III-l W. P. N. E.)
1. HELLENIZM. Kultura grecka, która długo rozwijała się w zupełnym prawie odosobnieniu i niezależności od wpływów obcych, od czasów Aleksandra Wielkiego zetknęła się bliżej z kulturą obcą i częściowo jej uległa. Odtąd z helleńskiej stała się hellenistyczną, tj. wytworzoną przez czynniki nie tylko greckie, ale też i panującą nie tylko w Grecji. Straciła na czystości, zyskała na ekspansji. Dzieje filozofii miały też okres hellenistyczny, począwszy od III w. Filozofowie tego okresu byli po części rasowo nie Grekami, a teren ekspansji filozofii wybiegał daleko poza Grecję. Jednakże w filozofii przewaga greczyzny była ogromna, czynnik obcy doszedł tu do głosu w znikomym tylko zakresie. Toteż między okresem hellenistycznym a poprzednim klasycznym okresem filozofii greckiej więcej jest podobieństwa niż różnic. Zwłaszcza że podstawowe poglądy tego okresu powstały jeszcze w Atenach, na przełomie IV i III w. Wprawdzie, począwszy od II w. p.n.e. filozoficzne środowisko ateńskie zaczęło upadać, a nowe ośrodki wytworzyły się w Rzymie i w Aleksandrii; jednakże i tam przez długi czas rozwijano tylko idee ateńskie. 2. PODZIAŁ FILOZOFII. W okresie tym filozofia przestała być jedyną nauką. Specjalne badania, które Arystoteles złączył był z filozofią przez unię osobistą, teraz oddzieliły się od niej i były uprawiane niezależnie od ogólnej spekulacji filozoficznej. Filozofia przestała również być jedną nauką: uległa rozczłonkowaniu i podzieleniu na części, które uprawiane były względnie niezależnie od siebie. Podział, wywodzący się z Akademii a wymyślony zapewne przez Ksenokratesa, przyjął się prawie powszechnie; rozróżniał on trzy części filozofii: logikę (zwaną w niektórych szkołach również „kanonika"), fizykę i etykę, czyli teorię poznania, teorię bytu i teorię dobra. Znaczenie, jakie przypisywano tym częściom filozofii, nie było równe; przewagę miała etyka. Filozofia grecka zaczęła się od przewagi kosmologii, ale już od czasu Sokratesa zainteresowania etyczne wzięły górę; jeszcze Arystoteles utrzymywał równowagę między kosmologią a etyką, tak samo jak zachowywał ją między ogólną spekulacją a specjalnym badaniem naukowym. Ale główne myśli greckiego poglądu na świat były wypowiedziane i twórczość na tym polu zaczęła wygasać. Objawiła się natomiast na polu etyki. Zdarzało się teraz, że określano filozofię wprost jako „studium virtutis". Popularne greckie zagadnienie, jak najlepiej żyć i osiągnąć dostępne człowiekowi dobra, czyli „eudaimonię", stało się teraz powszechnym zagadnieniem filozofów. Filozofowie tego okresu zajmowali się również, i z pomyślnym wynikiem, fizyką i logiką; ale stanowisko etyczne było głównym łącznikiem ich systemów i oddziaływało na stanowisko logiczne i przyrodnicze. Czego innego oczekiwano teraz od filozofii niż w okresie klasycznym; bo też od złotej ery Peryklesa sytuacja w Grecji zmieniła się szybko a radykalnie. Po serii triumfów przyszła seria upokorzeń, po wolności - od Cheronei (338) niewola. Potrzebna była pomoc i podpora moralna; tej spodziewano się teraz od filozofii. Gdy przedtem była głównie naukową teorią przyrody, teraz musiała stać się przede wszystkim naukową teorią życia. 3. SZKOŁY FILOZOFICZNE. Rozwój filozofii ześrodkował się w okresie hellenistycznym w szkołach. To nadaje mu szczególny charakter; każda bowiem szkoła stanowiła zamknięty obóz filozoficzny. Dwie wielkie szkoły, rozporządzające kompletnymi systemami filozoficznymi, Platońska Akademia i Arystotelesowski Likeion, czynne już w poprzednim okresie, istniały i rozwijały się dalej. Zaraz zaś na początku nowego okresu powstały trzy nowe: szkoła stoicka, Epikurejska i sceptycka. Ostatnia nie posiadała formalnie organizacji szkolnej, ale miała tradycję i wszelkie wewnętrzne własności szkoły. Tych pięć szkół złożyło się na filozoficzne dzieje epoki: ktokolwiek był wówczas filozofem, należał do jednej z nich. Ideologia szkół, a zwłaszcza ideologia etyczna, była gotowa od początku III wieku, już w następnej po Arystotelesie generacji. Późniejsi ich członkowie wykańczali ją w szczegółach, dawali taką czy inną interpretację, a nade wszystko prowadzili szczegółowe badania, np. nad kwestiami logicznymi lub psychologicznymi. Ta epoka szkół była zarazem epoką walk filozoficznych. Sceptycy walczyli z wszystkimi i przeciwstawiali się wszystkim „dogmatykom". Ale i dogmatyczne szkoły walczyły między sobą.
95

Najbardziej odosobnieni byli epikurejczycy, bo pozytywny sposób myślenia znacznie różnił ich od platończyków, perypatetyków i stoików. Wszelako między walczącymi szkołami, a zwłaszcza między trzema ostatnimi, nie brakowało prób szukania zgody i tworzenia eklektycznej filozofii. Eklektyzm nigdy nie miał więcej zwolenników niż w okresie hellenistycznym. Niektóre z tych doktryn filozoficznych późnej starożytności odegrały wielką rolę życiową, rozpowszechniły się szeroko, weszły do życia nawet takich ludzi, którzy się filozofią nie zajmowali. Były to mianowicie doktryny: cynicka, stoicka, Epikurejska. Mniej już sceptycka, której działanie ograniczało się do sfer zawodowych filozofów i uczonych, i nielicznych kół inteligencji. Tak samo działanie Platona i Arystotelesa, Akademii i Likeionu. Dziś, gdy wszystkie te szkoły i doktryny stały się równie dalekie, oceniamy je wedle tego, co wiemy o ich późniejszej roli, a zwłaszcza co sądzimy o nich jako o zdobyczach filozoficznych. I przez to skłonni jesteśmy Platona i Arystotelesa wynosić nad wszystkich innych. Ale jeśli twierdzimy też, że więcej od innych oddziałali na dzieje filozofii greckiej, to fałszujemy te dzieje.

STOICY
Stoicy stworzyli w epoce hellenistycznej nowy obóz rywalizujący z dwoma dawniejszymi, z Akademią i szkołą perypatetycką. Ich monistyczny i materialistyczny system był przeciwieństwem idealistycznych systemów poprzedniego okresu. Zawierał wszystkie działy filozofii, ale nacisk kładł, w duchu czasu, na etykę. Szkoła stoicka została założona przez Zenona około 300 r. i przetrwała pięć stuleci. POPRZEDNICY. Stoicyzm w swej etyce rygorystycznej i swej logice empirystycznej podjął poglądy cyników; w szczególności przejął od nich pogląd na samowystarczalność cnoty i bezwartościowość wszystkiego, co nie jest cnotą; przez nich wchłonął tradycję sokratyczną. Natomiast w fizyce, którą cynicy się nie zajmowali, odnowił tradycję jońskich filozofów przyrody, a specjalnie Hę raki i t a. Szkoła stoicka wyszła bezpośrednio z cynickiej: założyciel szkoły należał pierwotnie do cyników, zanim wytworzył własną teorię i założył własną szkołę. Postawa filozoficzna stoików była zasadniczo różna od postawy Arystotelesa, jednakże liczyli się z jego poglądami, najdojrzalszymi, jakie wydała Grecja. Korzystali z nich, podobnie jak on sam korzystał z poglądów Platona. Trzy te systemy - Platona, Arystotelesa, stoików - stanowią szereg taki, że każdy następny zmniejszał w poglądzie na świat czynniki idealne, a powiększał materialne. TWÓRCY. Filozofia stoicka powstała w III w. w Atenach. Od razu w pierwszym okresie jej istnienia - w tzw. „starej szkole stoickiej" - wytworzyła się właściwa doktryna stoików; zainicjował ją Zenon, usystematyzował Chryzyp. ZENON z Kition na Cyprze (około 336 - 264) nie pochodził już z Grecji i nie był zapewne czystej krwi Grekiem; Kition, gdzie się urodził, było miasteczkiem fenickim. W 314 r. przybył do Aten, dokąd pociągnął go entuzjastyczny kult dla Sokratesa, rozbudzony przez lekturę Platońskiej Obrony Sokratesa i Memorabiliów Ksenofonta. W Atenach słuchał wielu epigonów Sokratesa, należących do szkoły megarejskiej, Platońskiej, cynickiej. Cynik Krates wydał mu się najbliższym Sokratesa, przyłączył się tedy do szkoły cynickiej, jej duchem przejęte były pierwsze jego pisma. Później jednak zmodyfikował stanowisko etyczne, uzupełnił je przez nowe stanowisko teoretyczne i wtedy założył ok. r. 300 własną szkołę. Mieściła się w ateńskiej bramie Malowanej, po grecku „Stoa Poikile", i od niej wzięła nazwę. Zenon był scholarchą około lat 35. Dzieło jego podupadło za jego następcy KLEANTESA z Assos (scholarchą 264 - 232); niektórzy członkowie szkoły wrócili na łono cynizmu, doktryna stoicka stała się przedmiotem napaści ze strony sceptyków i akademików (Arkezylaosa). Kleantes, samouk, rozwinął uczuciowe i religijne pierwiastki stoicyzmu, ale nie umiał bronić jego pozycji naukowej. Sytuacja zmieniła się, odkąd na czele szkoły stanął Chryzyp. CHRYZYP, ur. około 280, scholarchą od 232 do 205 (?), był człowiekiem niezwykłej erudycji, sprawności dialektycznej, zdolności systematyzowania i umiejętności pisarskiej. Subtelnymi rozumowaniami umiał bronić stoicyzmu przed sceptykami. Doktrynę szkoły rozwinął w system, dał jej sformułowania doskonalsze i stworzył kanon szkoły, który z minimalnymi odchyleniami obowiązywał do końca jej istnienia. Bez Chryzypa nie byłoby Stoi, mówiono w starożytności. I skarżono się, że filozofię swą opracował tak obszernie, iż następcom niewiele pozostawił do zrobienia. Zostawił podobno z górą 700 pism.
96

POGLĄDY STOIKÓW I. FIZYKA. 1. MATERIALIZM. Fizyka stoików wyrosła z przekonania, że świat ma budowę jednolitą: jest cały materialny, a zarazem cały ożywiony i na miarę boską doskonały. Dzięki temu przekonaniu mogli wytworzyć system monistyczny, w przeciwieństwie do systemów dawniejszych, Platona i Arystotelesa, przejętych dualizmem ciała i ducha, materii i życia, Boga i świata. Zgodnie z energetycznym pojęciem bytu, wprowadzonym przez Arystotelesa i zachowanym przez stoików, bytem jest jedynie to, co działa i podlega działaniu; działać zaś i podlegać działaniu mogą tylko ciała, one więc tylko są bytem. A zatem dusze, jeśli istnieją, są cielesne. Nie tylko rzeczy, ale i własności rzeczy są cielesne; cielesne są cnoty, cieleśni są bogowie. Stoicy zaprzeczali, jakoby istniał byt niematerialny, duchowy czy idealny: to znaczy, byli materialistami. Co jest niematerialne, jest niebytem: niebytem jest próżnia, a także przestrzeń i czas stoicy uważali za niebyt. Przyznawali, że przedmiotem pojęć ogólnych (ta Aearrd) nie są rzeczy materialne, lecz oderwane ogóły; ale też - w jaskrawym przeciwieństwie do Arystotelesa, a zwłaszcza Platona - zaprzeczali, jakoby przedmiotem pojęć ogólnych był byt rzeczywisty; pojęcia te były dla nich wytworami mowy, które nie mają odpowiednika w rzeczywistości. Zajmowali więc - w konsekwencji swego materializmu - to stanowisko, które później nazywano nominalizmem. 2. DYNAMIZM. Ciała, z których składa się świat, nie są bytem prostym, lecz zawierają dwa pierwiastki, mają dwa czynniki: bierny i czynny. Te dwa pierwiastki odpowiadały Arystotelesowskim: materii i formie. Materię pojmowali stoicy tak jak Arystoteles, natomiast formę, czyli pierwiastek czynny i stanowiący o jakości każdego ciała, pojmowali inaczej: pojmowali ją materialnie. Wynikało to z ich podstawowego założenia. Forma w istocie swej nie była dla nich przeto różna od materii, oba pierwiastki były tej samej natury. Odbył się tu proces materializacji Arystotelesowskiej formy, równolegle zresztą do takiegoż procesu w łonie samej szkoły perypatetyckiej, zainicjowanego przez Stratona. Forma była dla stoików materią, ale bardziej subtelną od zwykłej; wyobrażali ją sobie na podobieństwo ognia i powietrza, coś jak ciepłe powietrze, jak tchnienie, i nazywali ją „pneuma", czyli tchnienie. Ona przenika całą bierną materię, niby ogień rozżarzone żelazo; a przenikając kształtuje ją; stanowi „własności" rzeczy martwych, „naturę" roślin, „duszę" zwierząt, „rozum" człowieka. Przeto przedmioty martwe nie są w istocie swej różne od dusz ani osoby rozumne od bezrozumnych ciał. Pneuma jest bowiem wszędzie jedna i ta sama: nie ma różnych rodzajów ciał, są tylko różne stopnie natężenia jednej i tej samej pneumy. Wobec tego, że czynna pneuma obecna jest we wszystkich ciałach, wszystkie ciała są czynne, nie ma ciał bezwładnych. Wszelka materia ma w sobie, a nie poza sobą, źródło ruchu i życia. Gdzie jest materia, tam są siły działające. Koncepcja świata była więc u stoików dynamistyczna. Ich materializm był całkowicie innego typu niż materializm atomistów: był dynamistyczny, nie mechanistyczny. Jak dla wykazania, że wszystko jest materią, stoicy musieli przyjąć istnienie nieznanego jej rodzaju (pneumy), tak znowu, by wykazać, że wszędzie działają siły, wprowadzili nieznany rodzaj ruchu: ruch „toniczny". Ruch ten, różny od tego, który obserwujemy potocznie, miał polegać na napięciu (tonos) materii, był przedstawiany przez stoików jako wewnętrzny ruch rzeczy. Był ruchem właściwym pneumie, i właśnie od jego intensywności zależy stan pneumy; gdzie jest najmniejszy, tam ciała są martwe, największy zaś jest w istotach rozumnych. Tak to stoicy, porzuciwszy Platońsko-Arystotelesowskie subtelne rozróżnienia dotyczące budowy świata, cofnęli się do pierwotniejszego poglądu, do jońskiego hilozoizmu: wszechświat jest jednorodny, jest zawsze i wszędzie tylko materią i nieodłącznym od niej ruchem. Materia i ruch przyjmują różne postacie, ale poza materią i ruchem nic nie istnieje. U Jończyków materia i ruch (a także ciało i dusza) nie były jeszcze pojęciowo oddzielone; teraz, choć były oddzielone, zostały złączone z powrotem. Po dualistycznych systemach Platona i Arystotelesa stoicy - dzięki fikcji „pneumy" i „tonosu" - mogli powrócić do monistycznego obrazu świata. „Wszechświat jest jeden" - pisał Marek Aureliusz - „i bóg jeden we wszystkim, i substancja jedna, i prawo jedno, rozum jest wspólny we wszystkich rozumnych istotach, i prawda jedna, i jeden cel dla istot jednorodnych i jednego używających rozumu". 3. RACJONALIZM. Wszystko jest w ruchu, żaden zaś ruch nie jest możliwy bez przyczyny. Przyczyna, aby działać, musi być cielesna i czynna, czyli musi być pneumą. Pneuma zaś jest wszędzie jedna, więc przyczyny są wszędzie jednej i tej samej natury; koleje świata są zatem spojone jednym łańcuchem przyczyn i stanowią jednolity proces.
97

Jest żywy. ale w nim dopatrywali się natury nadprzyrodzonej. co z ognia powstało. TEORIA WIECZNEGO POWROTU. zdolne przetrwać je dłużej lub krócej w zależności od stopnia napięcia zdobytego przez duszę podczas życia. ale posiadała wszystkie własności Platońskiej i Arystotelesowskiej duszy. Cel ten stanowią istoty. Świat tworzy jedną wielką całość. Te własności wskazują. organicznym ciałem. następuje okres. Ale wszechświat jest rozumny i celowy. NIEZALEŻNOŚĆ OD NATURY i ZGODNOŚĆ z NATURĄ. 4. Przez to materializm ich nie miał czystego charakteru. że świat jest boskiej natury. bogowie i ludzie. jednym prawem rządzony. trzeba się wszystkiego wyrzec. ale zarazem celowo. lecz siłą kosmiczną. I tu poglądy ich były nawrotem do dawniejszych. która jest źródłem życia. jaki posiadał w pneumie: była bowiem materią. żywa. opanowany przez logos. rozum. Znali jedynie materię. II. przeciwieństwo atomizmu. celowy. jest nie tylko fatum. pozostaje więc jedno: uniezależnić się. jest jakby ogromnym. lecz celowo. ETYKA. ale są trwalsze od ciał. którzy pojmowali świat jako boski. do pierwszych jońskich filozoficznych kosmogonii. pojął celowość jako działanie nie sił duchowych czy wręcz nadprzyrodzonych. lecz nie poza wszechświatem. Odróżniali dwa okresy dziejów i mniemali. Prawo rozumu i prawo przyrody było dla nich jednym i tym samym. ma więc żyć zgodnie z wszechświatem i być wiernym prawu. Dla stoików więc rozum przenikał świat i rządził nim. rozumna istota: była to organistyczna koncepcja przyrody. rozumny. według nich. lecz jako naturalną własność materii. trzeba zapanować nad sobą. Mógł to uczynić dzięki uniwersalnemu środkowi. co cała przyroda. wedle tych samych praw powstają te same rzeczy i giną w tym samym porządku. natomiast po swojemu zmaterializował go. istnieje. Stoicyzm nie odstąpił od PlatońskoArystotelesowskiego finał iż mu. a przy tym jednolity. ale i „logos". w którym pramateria różnicuje się coraz bardziej. by je sobie zapewnić: albo zewnętrzne okoliczności opanować. Pojmowanie pneumy jako rozumnej było niezmiernej wagi dla stoickiego poglądu na świat. gdy różnice te ponownie giną w jedności pramaterii. z którego. jakby bezwładny osad. boska jest pneumą. Nie są wieczne. Transcendentnego Platońskiego boga-demiurga włączyli do świata. nawet Boga. jedności świata. Dokonywa się wówczas „pożar świata". w ogniu ginie. rozumu. Boska pneuma. Przez nią świat jest ukształtowany celowo. że po okresie kształtowania się. Rozum dla stoików (jak i niegdyś dla Heraklita) nie był specjalnością ludzką. który z zewnątrz dostał się do przyrody . jest tylko jeden i nic poza nim istnieć nie może. więc każda rzecz jest boska. Stąd to szczególne połączenie u hellenistycznych etyków: dążą do szczęścia. Opanować ich całkowicie niepodobna. Są tylko dwie drogi. który zaważył szczególnie na stoickiej etyce i na stoickiej teorii poznania. PANTEIZM. póki jest zależne od zewnętrznych okoliczności. była dla nich początkiem świata. albo uniezależnić się od nich. Jest w rzeczach zalążkiem. Był to pogląd. Stąd zadanie człowieka: jest częścią wszechświata. ale że ona przenika każdą rzecz. pochodzący od Sokratesa: osnową jego było przekonanie o łączności szczęścia i cnoty. Ponadto świat jest nieograniczony. Rozeszły się w Grecji poglądy na świat. ogień grał u nich tę samą znów rolę. Dla nich. Działa w sposób konieczny. jest z nim identyczne: to panteizm stoików. powstały trzy pozostałe żywioły. Skoro niepodobna zapanować nad światem. pojmującego ją jako zespół mechaniczny części. że rozum jest nadprzyrodzonym demonem. ale są ciałami pneumatycznymi. 5. co u Heraklita. dusze mędrców trwają aż po pożar świata. A potem znów wszystko zaczyna się od początku i ciągle na nowo świat rozwija się. Ten jest 98 . rozumnego i boskiego. toteż nie tylko „pneumą" była jej mianem. Szczęścia nie można być pewnym. Ściśle mówiąc. Bóstwo. myśl ludzka podlega tym samym prawom. Dusze ludzkie są wprawdzie cielesne. wieczny i nieskończony.Wszelako pneumą jest przyczyną działającą nie ślepo i mechanicznie. jak to połączenie materializmu z racjonalizmem. ognista materia. które całą naturą rządzi. Stoicy próbowali również wyjaśnić powstanie i dzieje wszechświata. ale materii przypisywali własności duszy. ale pozostał wspólny pogląd na życie. musi więc istnieć jakiś cel jego przemian. Aby wszystko mieć. Nic tego poglądu nie charakteryzuje tak. że stoicy uznawali tylko świat przyrodzony. 1. Można powiedzieć. których ruch toniczny ma wysokie napięcie. w których pramateria dochodzi do najwyższego napięcia i doskonałości: to istoty rozumne. ale w nim. jakby jaka żywa. ale i opatrznością. który rozwój ich prowadzi w określonym kierunku. łatwa już była obrona doskonałości świata. Racjonalność cechowała ją tak samo jak materialność. a wzywają do wyrzeczenia. W przeciwieństwie do Platońsko-Arystotelesowskiej koncepcji.dla nich rozum był czymś na wskroś przyrodzonym.

jest warunkiem dostatecznym szczęścia. Cnota jest jedna dla wszystkich i na wszystkie warunki życia. Cnota jest jedna i niepodzielna: nie ma różnicy między sprawiedliwością. Wszystkie te nietrwałe. i niepodobna posiadać jej pod jednym względem. można z nich robić dobry albo zły użytek. Racjonalizm stoików był jakby wspólnym mianownikiem ich czci dla cnoty i czci dla natury. Ludzie dzielą się na dobrych i złych. Stoicy pragnęli nakłonić ludzi. Rozum zaś rządzi nie tylko człowiekiem. bogaty. Stoicy dobro uzależniali od natury. by stały się dla nich obojętne jeszcze w innym znaczeniu. więc dobrem nie jest. niewolnik i nędzarz. boska. który przez to jest szczęśliwy. Tamta połowa ich teorii wywyższała cnotę. nie ma jej wcale. złem. i tylko cnotę. to znaczy człowiek rozumny i cnotliwy. wszystko jest obojętne. rozum 99 . ZŁO i RZECZY OBOJĘTNE. Będzie on zabiegać o same tylko dobra wewnętrzne. co prawdziwie cenne. nie będąc „dobrymi" mają jednak mniejszą lub większą „wartość". a nawet jedyne prawdziwe dobro.to jedno i to samo. zaszczyty. ale (wedle stoickiego pojęcia wolności. i ona jedna. jaka jednostce może przypaść w udziale (doskonałość jednostki Grecy nazywali eudajmonią. na czym cnota polega. kto tego dokona. może być źle użyte i może wyjść na złe. tę. bo posiada to. to samo rozumne usposobienie objawia się przy rozdawaniu dóbr jako sprawiedliwość. co poza tym ludzie nazywają dobrami. I nie są jednak sobie równe. co być powinno. w prowadzeniu swych spraw jako roztropność. harmonijna. DOBRO. który stoicy włączyli do swego systemu. określali w zależności od tego. ale nikt nie przejął się nią i nie pogłębił jej tak bardzo. Nie namiętności bowiem. Uważając. które nie ulega stopniowaniu. w znoszeniu cierpień jako męstwo. utożsamiali ją wręcz ze szczęściem i mieli za dobro najwyższe. wolne to zatem było dla stoików jedno i to samo. A działanie cnotliwe jest właśnie zgodne z naturą. druga połowa była już ich własnością: polegała na kulcie natury. ten jest wolny. Życie cnotliwe jest życiem wolnym. co by mogło być podstawą stopniowania. Wszystko to było przygotowane przez naukę Sokratesa. które stało się klasycznym w etyce) konieczność wolności nie wyklucza. rozumne. Z tego względu rozum był dla stoików miarą postępowania i naturalizm ich był zarazem racjonalizmem. Ta łączność mądrości. Cnotę definiowali wręcz jako rozsądek. stanowi więc łącznik między człowiekiem a kosmosem. Poza cnotą i jej przeciwieństwem. Na tym życiu zgodnym polega cnota. Kto bowiem działa zgodnie ze swą naturą. Cnota jest dobrem. wynikającym ze stoickiego poglądu na świat. które od niego jedynie zależą i przeto są pewne. kto nie ma pełnej cnoty. Największą więc doskonałością dla człowieka jest dostosowanie się do tej powszechnej harmonii. cnotliwe. a pod drugim nie. mianowicie. nie wyłączając człowieka. Wprawdzie we wszechświecie panuje wszędzie konieczność. jak stoicy. ceniąc cnotę. w tym sensie są obojętne. lecz rozum stanowi naturę człowieka. siła. cnoty. W tak pojętej cnocie widzieli największą doskonałość. Życie zgodne z naturą jest zarazem zgodne z rozumem. jest jeszcze poza cnotą. Cnota jest bowiem usposobieniem. uroda. ta wyjaśniała. Przeciwieństwem jego jest szaleniec. Życie zgodne z naturą. Jednakże te rzeczy obojętne są materiałem naszych czynów. Kto postępuje na drodze cnoty. Do szczęścia i doskonałości nic poza cnotą nie potrzeba. co jest rzeczywiście. mędrzec uniezależnia się od wszelkich niepomyślnych okoliczności. Ten „moralizm" stanowił jedną połowę etyki stoików. które nie miało żadnych cech względnych i osobistych. Wedle stoików natura jest rozumna. a do której należy również to poczucie doskonałości.mędrcem. która była wspólna epoce. ani wstrętu. a wynikało stoikom z ich pojęcia cnoty. nawet zdrowie i życie. a było ich więcej. męstwem czy roztropnością. nic. Przejęli Sokratesowską zasadę zależności dobra od rozumu i dali jej oparcie w swej teorii natury. jakie nazywamy „szczęściem". Ich ideałem był „mędrzec". Ale wtedy będzie zarazem zgodne z naturą w ogóle. które cechuje samowystarczalność. aby nie wzbudzały ani pożądania. 2. między cnotą ludzką a prawem natury. jakie by zajść mogły. i zapewnia sobie szczęście. Żyć cnotliwie i żyć zgodnie z naturą . To był pierwszy paradoks etyki stoickiej. Mędrzec ignoruje je i przez to jest prawdziwie niezależny. że cnota. A między mędrcem a szaleńcem nie ma przejść. bogactwo. recta ratio u Cycerona). jak bogactwo lub sława. wolny. bo jedno prawo rządzi naturą. różnicowania czy dzielenia cnoty. szczęśliwe. Życie powinno być przede wszystkim zgodne z naturą samego człowieka. jako rozum (u Seneki. znikome rzeczy nie są potrzebne do szczęścia i brak ich nie może powodować nieszczęścia. zarazem zły i nieszczęśliwy. Cnota jest dobrem jedynym. ale całym kosmosem. to. jako wiedzę. Wszystko. Takim dobrem wewnętrznym jest cnota. Był to motyw cyników. niezależności i szczęścia była wspólną osnową posokratesowskiej etyki w Grecji.

bogactwo. W tym punkcie stoicy wzięli rozbrat ze skrajnością cyników. stają się wartościowe. Wartościom duchowym należy się pierwszeństwo przed cielesnymi : bo dusza. Dobra są godne dążenia do nich. właśnie przezwycięża egoistyczne skłonności. a-dwa inne. czym choroby dla ciała. po cynikach przejęli ideały kosmopolityczne. Ostatnie. ale jego wartość zanika wobec wartości duszy. AFEKTY. polegająca na unikaniu rzekomego zła. jaką ma względem samego siebie. zawiść i pożądliwość. to wedle Zenona. Rozróżniali też czyny mające zewnętrzne cechy moralności i takie. posiada wartość. a nie współczuciem. Odpowiada to nowożytnemu (Kaniowskiemu) rozróżnieniu legalności i moralności. traktowali społeczeństwo również jako organiczny zespół. nie o „mstropatię". które cechowały stoicką teorię i życie. W przeciwieństwie do dobra. mądrości i cnoty. skąpstwo. Afekty (lub namiętności. wytworzyło tę surowość i ten rygoryzm.jak talenty. który unika bolesnej operacji ze współczucia dla chorego. rozsądna trzeźwość. Te koła to własne ciało. bystrość myślenia. naturze i rozumowi. połączone z radykalnym potępieniem. nie posiada jej. jakieś czynności obojętne. pamięć. Czyny mające na celu dobra są cnotliwe. jako złych. wiara w możność. b) cielesne . Złe jest tylko życie wbrew cnocie. czyli beznamiętność. To wymaganie. Ale 100 . kierownik czynów moralnych. dobre pochodzenie. 4. licząc się z naturą. Etykę stoików cechowała surowa powaga. naród. traktującego części jako samodzielne wobec całości. uznanie. umiarkowana majętność. niełatwo mogą osądzić. W stworzeniu takiego zespołu widzieli zadanie państwa. Etyka stoików. Bo też dobro jest nie poza nami. kto kieruje się w życiu zasadami rozumu. najszersze koło obejmuje całą ludzkość. jak np. poruszenia duszy bezrozumne i przez to przeciwne naturze ludzkiej. na których podłożu wytwarzają się stany stałe.tylko „odpowiednie". przeciwnie. że jedne z nich są „godne wyboru" (proegmena). Każdy człowiek należy do różnych grup. Dążyli do usunięcia granic między państwami narodowymi. Namiętności mają charakter egoistyczny. Są popędami. honesta. postępy w wiedzy (te są stosunkowo najwyższe). będące dla duszy tym. tj. Źródłem jego są afekty. Ciało nie jest całkowicie bezwartościowe. wartość tych proegmenów jest względna. ten nie znajduje żadnego przeciwieństwa między interesami osobistymi a społecznymi. ale cielesną. lub mizantropia. ale także optymizm. drugie zaś są „zacne".wybiera między nimi i wytwarza reguły operowania nimi. jak lekarz. wszystkich. ale rozum. charakteryzuje mędrca. których wewnętrzną intencją jest czynienie dobrze. dane nam przez los. Nie chodzi o umiarkowanie wobec nich. proegmena zaś są godne jedynie przyjęcia ich. do zerwania z tradycyjnym przeciwstawieniem pełnoprawnych Hellenów i barbarzyńców. aby opanować afekty i zobojętnieć dla wszelkich dóbr życiowych. stronią od rzekomego zła. już nie rozumną. inaczej postępuje się źle. Imperium Romanum realizowało idee stoików. miłość ludzka. krewni. ale nie są również złem. którego los nam odmówił. lecz całkowite wyzbycie się ich. Należy wobec innych powodować się rozumem. Czyn jest dobry. towarzysze. ETYKA SPOŁECZNA. recta. Okazuje się. Rzeczy godne wyboru dzielą się na a) duchowe . Do jakiej kategorii czyn jakiś należy. rodziców. Żaden afekt nie jest naturalny i żaden dobru nie służy: należy się więc ich wyzbyć. W pojmowaniu społeczeństwa.jak posiadanie dzieci. nie powinien mieć nigdy dostępu do duszy mędrca. smutek i obawa. tak samo jak w pojmowaniu przyrody. te zaś. Rzeczy obojętne nie są dobrami. nie znający jego wewnętrznej intencji. Ludzkość była wzniosłym hasłem stoików. Ta apatia. Te obowiązki opasują go niby koła koncentryczne coraz szersze. a nie ciało jest „właściwą wartością" człowieka. lecz w nas i od nas tylko zależne. Stoicy zrozumieli znaczenie moralne intencji. co nie są doskonali.jak sprawność narządów zmysłowych. a bogactwo. 3. które mają na celu proegmena . była natury społecznej . a nie srebro. silniejsze od rozumu. gdy są sprawowane rzetelnie. węższych i szerszych. jeśli posiada dobrą intencję. jest dobry. pierwsze są „słuszne". których on jest ośrodkiem. stoicy byli dalecy od atomizmu. podobnie jak w pięknie rzeźbionym naczyniu „wartością właściwą" jest sztuka. ich obojętność dla dóbr nie była obojętnością dla ludzi. a więc i smutek z powodu cudzego zła. wbrew odmiennym pozorom. Cztery są zasadnicze afekty: z nich dwa. Ideałem dla człowieka jest sprowadzić obwody tych kół do ośrodka. np. które jest bezwzględne. to choćby powszechnie uchodził za haniebny. jakie głosili perypatetycy. urzędnicze czy wojskowe. Zwłaszcza najgorszy z afektów . i c) zewnętrzne . zabiegają o rzekome dobra. lecz o „apatię". będące przywiązaniem do rzekomych dóbr. inne „godne odrzucenia" (apoproegmena). Ona to stanowi najbliższy cel życia moralnego. nawet samo życie. osiągnąć tę samą bliskość względem ludzkości. zwierzęcą naturą człowieka. etykę i moralność. współczucie. widzowie. a nawet łatwość osiągnięcia dobra. Jeśli zaś ją posiada. i ma wobec nich obowiązki.smutek.

którym uznania odmówić niepodobna. mówił już nie o odciśnięciach. nie należy go więc traktować jako połączenie terminów. Nie termin. pojęć i sądów. Pochodzenie jej pojmowali sensualistycznie: Kleantes wyznawał nawet bardzo gruby sensualizm. dostatecznie długo trwające.stanowiła więc duży i niezupełnie jednolity kompleks dyscyplin. specjalnie odpowiadają naturze ludzkiej i przez to są powszechne. innym nie. że doszli do wytworzenia pojęć takich.w samodzielny sposób . jak np. ale podczas gdy ci mniemali. wytwarzane niejako automatycznie przez umysł. a nawet całą nową teorię logiki formalnej. analityką. uznawali jednakże potrzebę logiki. Są to postrzeżenia dokonywane w normalnym stanie. „Jakże łatwo odtrącić od siebie i odepchnąć wszelkie wyobrażenia niepokojące i niestosowne i natychmiast uzyskać pogodę ducha". Pojmowali logikę jako naukę o logosie. Chryzyp wysubtelnił teorię. lecz sąd należy uważać za jednostkę logiczną. Sądy nie są li tylko derywatem postrzeżeń. Takie postrzeżenia stoicy zwali kataleptycznymi. wszystkim „wspólne". prawdy i kryterium. ale nie rozporządzał wrodzonymi pojęciami. Stoicy. W ten sposób stoicy zapoczątkowali propozycjonalne traktowanie logiki.władze poznawcze. ich racjonalizm był połączony z genetycznym sensualizmem. cnotliwi mędrcy stoiccy odznaczyli się w dialektyce: wytworzyli nowe i owocne teorie spostrzeżeń. że każda prawda i fałsz. jakie są naprawdę. Z owego kompleksu wyróżniali część traktującą o prawdziwości tego. a nawet gramatykę . co oznaczane. że postrzegamy nie rzecz i nawet nie stan duszy. Stoicy byli tymi. Nie wszystkie wprawdzie. które współczesne im szkoły zwały kanonika. co on oznacza. Do końca nie posiadali właściwej nazwy dla oznaczenia podmiotu. Ze spostrzeżeń. którzy częściowo przynajmniej wyzwolili się z tego ograniczenia. pisał cesarz-stoik. ale nie wrodzone. a nie podmiotu. Marek Aureliusz. tu nie uznawali apriorycznych czynników wiedzy. i natura ludzka w istocie swej jest dobra i rozumna. Zapewne ich skłonność do refleksji etycznej skierowała uwagę na podmiot. Na ich podstawie wytwarzamy słuszny i oczywisty sąd postrzegawczy. W kompleksie tym widzieli jednak wspólny przedmiot. bo pojmował postrzeżenie jako odciśnięcie przedmiotów w duszy. powstają pojęcia. ale niektóre postrzeżenia są zupełnie jasne i przekonywające i dają przez to gwarancję. czyli środka rozpoznawania prawdy i odróżniania jej od fałszu. 101 . które są tedy pierwszym podłożem wiedzy. W kwestiach poznania stoicy tak samo odeszli od tradycji platońskiej. że wszystkie postrzeżenia są niezawodne i mogą służyć za kryteria. obejmując te działy. 2. jak to czynił Arystoteles. Są naturalne i powszechne. Stoicy pierwsi użyli terminu „logika". KRYTERIUM PRAWDY. Więc cnota jest łatwa i łatwa radość. które dawniejsi filozofowie nazywali dialektyką. sprawdzane przez inne postrzeżenia. nie czyniły wyłomu w sensualistycznych intencjach stoików. co służy cnocie. jak w metafizyce: tam nie uznawali idealnych czynników bytu. 3. tę najważniejszą część nazywali dialektyką. POCHODZENIE WIEDZY. świadomość. Stoicy przyjmowali. Naczelnym zagadnieniem ówczesnej logiki było zagadnienie kryterium. który umożliwił im jednolitą definicję całego kompleksu: mianowicie określali logikę jako naukę o znaku i o tym. lecz o zmianie dokonanej w duszy. inne zaś są wytwarzane świadomie na drodze refleksji. bo i one wyrastały na podłożu doświadczenia. W LOGICE FORMALNEJ stoicy byli inicjatorami jednej z dwóch wielkich koncepcji. Za kryterium mogą służyć tylko prawdy. lecz właśnie tylko zmiany zachodzące w tym stanie. czyli nauką o kryterium prawdy. druga stoików. Grecy zajmowali w filozofii postawę obiektywną: ich teoria poznania była analizą przedmiotu poznania. w obu znaczeniach wyrazu: o rozumie i o mowie. czyli sąd kataleptyczny. są aktami sui generis. że ujmują rzeczy takimi. co. topiką. uważali władzę sądzenia za władzę odrębną. a zwłaszcza dialektyki: cnota jest bowiem oparta na wiedzy.przedmiot". one już kryteriów nie potrzebują. i zaznaczał. Punktem wyjścia było dla nich przekonanie. które bezpośrednio i niezawodnie okazują swą prawdziwość. a zatem każdy sąd stanowi nierozkładalną całość. ceniący tylko to. LOGIKA. jak oczywistość. I rzeczywiście. Użyli go w szerokim znaczeniu. stoicy przyjmowali to dla niektórych tylko spostrzeżeń. mianowicie aktami uznania (synkatatesis). Jako nauka traktująca o mowie logika obejmowała również retorykę. jakie wytworzyła starożytność: pierwsza była dziełem Arystotelesa. dość. Otóż jednym spostrzeżeniom dajemy uznanie. Pośród zaś naturalnych są takie.też ponadto i świat jest zbudowany rozumnie. a także i te. III. Postrzeżenia kataleptyczne są to te. że takie prawdy istnieją i że poznajemy je przy pomocy zmysłów. Klasyfikując . Rozum był podstawowym czynnikiem filozofii stoików. natomiast innym twierdzeniom służą za kryteria. mędrzec powinien być więc doskonałym dialektykiem. pojęcia dobra i Boga. 1. i do przeciwstawienia bardzo już bliskiego przeciwstawieniu „podmiot . Te są różnych rodzajów: jedne z nich są „naturalne". z odpowiedniej odległości. Podobnie twierdzili i epikurejczycy.

dygnitarz za rządów Nerona. Zagubienie jego pism przyczyniło się do tego. finalistyczny i panteistyczny. boską. między innymi rozróżniali wśród sądów złożonych sądy kopulatywne. sądu jako aktu uznania. Tchnął w stoicyzm nowe życie. Ale niebawem zaczął się w filozofii stoików objawiać zwrot zupełnie inny. I w duchu nadchodzącej ery religijno-filozoficznej wzmogły się także w filozofii stoików czynniki teologiczne i pojawiły mistyczne. Epiktet (ok. pojęć naturalnych. Zbliżyli swój sposób myślenia do doktryn idealistycznych i dualistycznych. podległa prawom rozumu. rozumną. z jaką stoicy żądali przeprowadzenia zasad cnoty w życiu. teoria namiętności. Oddziałali potężnie. a naturalny w owym okresie. Zarówno do objaśniania materii jak ducha używał pojęć fizykalnych. jaki wytworzył się na tej podstawie. to B". takich jak natura. jak Arystoteles klasyczną". ich pogląd na świat skłaniał się do dualizmu i spirytualizmu. zbliżyli go także do sposobu myślenia ludzi Wschodu. działanie. lecz na wyspie Rodos. później nauczyciel filozofii w Rzymie. jak można sądzić. która częściowo powróciła do pierwotnej doktryny stoickiej. Zwłaszcza w etyce: oryginalna była zasada zgodności z naturą. w przeprowadzeniu ich wykazał wiele oryginalności. językowa koncepcja logiki lub nowa wobec Arystotelesowskiej klasyfikacja sądów. Co więcej. 3) młodsza szkoła. lecz w hipotetycznym „jeżeli A. siła. Obraz świata. Surowość. 50 -130). nie mniej liczne i nie mniej różnorodne niż Arystotelesa. radą i podporą w życiu. był materialistycznym monizmem.Podręcznik moralności). „Jako syntetyk (nie eklektyk)" .). przede wszystkim zaś do doktryny Platona. do której należą twórcy stoicyzmu.. odbiegli od pierwotnego stoickiego materializmu. a w skróconej postaci jako Encheiridion . pojmowanie wolności i intencji moralnej. Diatryby. Zajmowali się prawie wyłącznie sprawami etycznymi i w tym zakresie byli wierni tradycji stoickiej. był więc hilozoistyczny. ale takim.. U MŁODSZYCH STOIKÓW wszakże wziął górę nie ten prąd religijny. Ale również i w logice: teoria spostrzeżeń kataleptycznych. w ich ujęciu filozofia stała się sprawą życiową. Tradycyjne greckie zainteresowanie światem zewnętrznym zaczęło ustępować miejsca zainteresowaniu światem wewnętrznym. Pochodził z syryjskiej Apamei. Istotne w jego filozofii było to.powiada o nim Sinko . dociągając go do najwyższego poziomu ówczesnej nauki. który materię pojmował jako żywą. I przeto jego obraz świata wypadł zupełnie jednolicie. O krótkości życia. ale nie w Atenach już. drugi go od niej oddziela. Pisma ich trafiły do szerokich mas i do dnia dzisiejszego zostały żywe. że zasługi jego poszły w zapomnienie. najszerszy znalazła oddźwięk .i ona to popularnie nosi nazwę stoicyzmu.„zamyka filozofię hellenistyczną. które uszły uwagi Arystotelesa. był niewiele starszy od Cycerona. ideał mędrca. tę samą. jedyną miarą dobra w etyce i prawdy w logice. autor Rozmyślań. rozwijającą się celowo. zwłaszcza Seneka i Marek Aureliusz. Ograniczyli filozofię stoicką prawie wyłącznie do zagadnień etyki i mądrości życiowej. ISTOTA STOICYZMU leżała w połączeniu racjonalizmu z materializmem. najbliższy starostoickiej tradycji (poglądy jego przechowały się. Najwybitniejszym wszakże myślicielem tego okresu był jego następca. spisane przez Arriana i wydane pn. hipotetyczne i dysjunktywne. W przeciwieństwie do Arystotelesa pierwotną postać sądu widzieli nie w sądzie kategorycznym „S jest P". Ale natura jest racjonalna. odkąd kierownictwo szkoły w 129 r. społeczne pojmowanie etyki. niewolnik pochodzący z Frygii. Stoicyzm. O gniewie i in. pedagogice. A pisma te były. Materialna natura jest jedynym bytem rzeczywistym. Najsławniejsi wśród nich byli i są dziś jeszcze: Seneka (3-65 n. która kwitła na przełomie II i I w. rozwijająca się w Rzymie w okresie Cesarstwa. że był przełomową postacią w dziejach późnogreckiej myśli.e. ŚREDNI OKRES STOICYZMU zaczął się. historii kultury. objął Panaitios z Rodosu (185110). wreszcie cesarz Marek Aureliusz panujący 161-180). 2) średnia szkoła. 102 . autor wielu popularnoetycznych pism: O życiu szczęśliwym. nawet tam. lecz rzymsko-moralistyczny. przyczyna. gdzie zasady przejął z dawniejszej filozofii. p. że oparł ją na zdobyczach nauk ścisłych.e. i dopiero najnowsze badania wydobyły na jaw. Poseidonios (135-50).Tak pojmując sąd odnaleźli pewne prawa i rozróżnienia. i która od czystej nauki stoickiej przeszła do eklektycznej. Metodę na nich wypróbowaną zastosował także w teologii. Pierwszy łączy go z filozofią Platońsko-Arystotelesowską. która objawia się też jako siła życiowa.n. Ducha interpretował jako siłę natury. Stoicy ci. SZKOŁA STOICKA przeszła przez 3 okresy: 1) stara szkoła ateńska.

wyjaśnienie. co w innych systemach hellenizmu: punktem wyjścia było założenie. Diogenes Laertios wspomina o 300 napisanych przezeń księgach. Uczniowie niewiele dodali do nauki mistrza. przez demokrytejczyka Nauzyfanesa poznał atomizm. a Arystoteles żył jeszcze. był już dawniej wyznawany przez Arystypa. zamieszkał w Atenach jako 18-letni młodzieniec. miała zwolenników do końca okresu hellenistycznego i stanowiła w nim czwarty wielki obóz filozoficzny. że człowiekowi jest z natury dobrze.EPIKUR I EPIKUREJCZYCY Drugi nowy system hellenistyczny jeszcze dalej odbiegł od idealizmu i był wyrazem krańcowo trzeźwego i pozytywnego sposobu myślenia. Nie miała tedy zadatków rozwoju. samo życie jest radością. w którym osiągnięta została dostępna człowiekowi doskonałość. ale ateńskiego pochodzenia. wszakże i tym dał nowy odcień. jest niezawodna. podczas gdy inne szkoły widziały doskonałość życia w czymś zupełnie innym niż doznawanie przyjemności. trwała i odradzająca się wciąż na nowo. stosunkowo najwięcej w teorii poznania. zapożyczył z dawnej filozofii. W r. Wiele teorii. Życie jest dobrem. ale przebywał już w Chalkis. A wyjaśnienie. 103 . Od atomistów Epikur przejął materialistyczną i mechanistyczną fizykę. Hedonizm trwale skojarzył się z imieniem Epikura. Niech tylko ciało będzie zdrowe i dusza spokojna. Jako wrodzona. a życie będzie rozkoszą. W przeciwieństwie do przyrody. jaki stąd wyciągnęła. ROZWÓJ SZKOŁY. a wymienia tytuły 40 dzieł. zawierające zarys fizyki. i to jedynym. Epikur dał natomiast hedonizmowi oryginalną postać. w fizyce materializm. sam proces życia. był człowiekiem o charakterze szlachetnym. szkoła Epikurejska była nieporównanie trwalsza w swych poglądach od innych szkół tego okresu. a od cyrenaików . POPRZEDNICY. meteorologii i etyki. Otóż Epikur pojął doskonałość hedonistycznie. Filozofię teoretyczną podporządkował całkowicie praktycznym celom życia. o prostym trybie życia. gdyż nosimy ją w sobie. od przeciętnego hedonizmu w stylu Arystypa bardzo daleką. To był najistotniejszy punkt epikureizmu: że w nim hedonizm łączył się z kultem życia. Epikur (341-270). Epikur słuchał filozofów różnych kierunków. Wniosek. jakie dał Epikur. urodzony na wyspie Samos. Złudzeniem była dla Epikura wiara w metempsychozę i w periodyczny powrót rzeczy. jakie naprawdę na własność jest nam dane. 306 założył własną szkołę w ogrodzie (stąd mowa o „ogrodzie Epikura" i o „filozofach z ogrodów"). Doktryna Epikura była przezeń rozwinięta wszechstronnie i głoszona w skończonej zupełnie postaci.hedonistyczną etykę i sensualistyczną logikę. na czym szczęście polega i jak je można osiągnąć. że dobro to jest ograniczone i krótkotrwałe. Poza tym odnaleziono w Herkulanum części jego wielkiego dzieła 37 ksiąg o naturze. 1. POGLĄDY EPIKURA 1. traktując inne działy tylko jako służebne. acz nie był on jego wynalazkiem. że do szczęścia wystarcza brak cierpienia. ETYKA. ŻYCIE EPIKURA. kładł nacisk na etykę. którą prowadził aż do śmierci. Atomiści i cyrenaicy byli głównymi poprzednikami epikurejczyków. poznał również poglądy sceptyka Pirrona. Jest to radość wrodzona. Mianowicie: szczęście polega na doznawaniu przyjemności. która jest nieskończona. w etyce głosił hedonizm. było ze wszystkich najprostsze. o wysokim poziomie moralnym. Reszta zaginęła. brak cierpienia bowiem odczuwamy już jako przyjemność. o którą nie potrzebujemy zabiegać. a zwłaszcza nowy sens życiowy. byli niejako sektą czcicieli życia.. gdy nic dobrego i nic złego go nie spotyka. celem zaś . życie ludzkie jest tylko epizodem. założona w Atenach na progu III w. Pisma jego były bardzo liczne i różnorodnej treści. Tak się złożyło. W formach religijnego kultu epikurejczycy czcili życie. zwłaszcza w dziedzinie filozofii przyrody. a nieszczęście na doznawaniu cierpień. HEDONIZM i RADOŚĆ ŻYCIA. że filozofia starożytna uświadomiła sobie wartość życia równocześnie z uświadomieniem jego znikomości. Zarówno punkt wyjścia jak i cel filozofii był w epikureizmie ten sam. Wbrew potwarzom wrogów. jest stanem przyjemnym. Stworzony został przez Epikura w tym samym czasie. co system stoicki. Podstawową myślą Epikura było. Wyjaśnienie to nie było tautologią: szczęście (eudajmonię) Grecy rozumieli jako życie możliwie najlepsze. że szczęście jest największym dobrem. w logice sensualizm. Niemniej mieli świadomość. naturalny stan człowieka. Tłumaczy się to tym. naówczas Ksenokrates zarządzał Akademią. Szkoła Epikurejska. byle tylko nie unieszczęśliwiały go cierpienia. dzięki Laertiosowi przechowały się zwięzłe Zasady Epikura oraz 3 jego listy.

brzmiał: Dobro, jakie posiadamy, trzeba ocenić i .użyć od razu, bo jest przemijające i jednorazowe ; trzeba go użyć docześnie, na przyszłe bytowanie nie można liczyć. Była to doktryna etyczna na wskroś doczesna. 2. PRZYJEMNOŚCI ZEWNĘTRZNE. Radość życia jest głównym składnikiem szczęścia, ale nie jest jedynym; oprócz tej wewnętrznej radości istnieją przyjemności powodowane przyczynami zewnętrznymi. Te (jedyne, na które Arystyp zwrócił był uwagę) są całkowicie innego typu niż tamta żywiołowa przyjemność życia. Wymagają działania pozytywnych przyczyn, gdy do tamtej wystarczał brak cierpienia (mogą tedy być nazywane „pozytywnymi" w odróżnieniu od tamtej „negatywnej", choć wszystkie odczuwane są pozytywnie). Tamtą nosimy w sobie, te zaś zależne są od okoliczności, a przez to zdane na los szczęścia i niepewność. Dla osiągnięcia pozytywnych przyjemności muszą być spełnione dwa warunki: trzeba mieć potrzeby i trzeba, by były zaspokojone. Tymczasem tamtą radość życia odczuwa się właśnie wtedy, gdy nie jest się zaabsorbowanym przez potrzeby i ich zaspokajanie. Zatem jedne przyjemności występują przy braku potrzeb, drugie przy zaspokajaniu potrzeb; przyjemność negatywną odczuwa ten, czyjego spokoju żadne bodźce i zmiany nie mącą, przyjemności zaś pozytywnej może doznać tylko ten, kto podlega bodźcom i zmianom. Te dwa gatunki przyjemności nie są sobie równe. Tylko w przyjemności negatywnej przy braku potrzeb, człowiek jest zupełnie wolny od cierpienia. Gdzie zaś są potrzeby, tam zawsze grozi ich niezaspokojenie; a i samo zaspokajanie złączone jest z cierpieniem. „Najwięcej przyjemności ma ten, kto ma najmniej potrzeb". Więc negatywna przyjemność jest wyższa. Ona jest tedy właściwym celem życia. Aby ten cel osiągnąć, nie potrzeba zabiegać o przyjemności, lecz trzeba tylko unikać cierpień; nie zaspokajać potrzeb, lecz się ich wyzbywać. Przyjemność pozytywna nie jest celem, lecz jedynie środkiem, mianowicie środkiem do zagłuszania cierpień, gdy te człowieka dręczą. Należy zerwać z pierwotnym instynktem, który każe ubiegać się o każdą przyjemność, jaka się nadarza; trzeba wyrobić sobie sztukę mierzenia przyjemności i wybierania tych, które nie pociągają za sobą cierpień. Przyjemności pozytywne są dwojakiego rodzaju: bądź fizyczne, bądź duchowe. Stosunek ich jest taki, że cielesne są bardziej zasadnicze, gdyż duchowe nie mogłyby istnieć bez nich, są bowiem (np. przyjemność jedzenia) związane z podtrzymywaniem życia, a życie jest pierwszym szczęścia warunkiem; w tym sensie Epikur mówił, że „przyjemność brzucha jest podstawą i korzeniem wszelkiego dobra". Natomiast dobra duchowe są wyższe, dają bowiem przyjemności więcej, a to dzięki temu, iż dusza obejmuje nie tylko teraźniejszość, ale siłą wyobraźni również przeszłość i przyszłość. Epikur nie uznawał jakościowych różnic między przyjemnościami. Nie ma przyjemności mniej lub więcej szlachetnych, są tylko mniej lub więcej przyjemne. Rozumiał, że gdyby dopuścił różnice jakościowe, to konsekwentny hedonizm nie dałby się utrzymać. „O ile nie pogwałcisz praw, nie naruszysz dobrych obyczajów, nie zasmucisz bliźniego, nie nadwerężysz ciała, nie utracisz środków koniecznych do życia, to używaj jak chcesz swojej ochoty". Jednakże zalecał wyraźnie pewien sposób życia: zalecał zabieganie o radości duchowe, szerzył kult przyjaźni i szlachetnego, wysubtelnionego życia (właśnie to wysubtelnienie życia zwane dziś bywa „epikureizmem"). „Nie uczty i pochody świąteczne, rozkosze miłości i rozkosze podniebienia przy zastawnych stołach czynią życie słodszym, lecz trzeźwy rozum, który... odrzuca błędne mniemania, najwięcej niepokoju sprawiające duszy". Najskromniejsze przyjemności - grono przyjaciół i kwiaty w ogrodzie - były dla epikurejczyków największymi przyjemnościami. 3. ŚRODKI DO SZCZĘŚCIA. Dwa są zasadnicze sposoby na szczęście: cnota i rozum. „Nie ma życia przyjemnego, które nie byłoby rozumne, moralnie podniosłe i sprawiedliwe, ani też nie ma życia rozumnego, moralnie podniosłego i sprawiedliwego, które nie byłoby przyjemne". Przepisy życiowe, jakie dawał hedonista Epikur, były tedy, pomimo tak krańcowo odmiennego punktu wyjścia, identyczne z przepisami idealistów. Natomiast uzasadnienie ich przez Epikura było inne. Według niego bowiem cnotę należy pielęgnować dlatego, że jest środkiem do szczęścia, natomiast byłoby nonsensem uważać ją za cenną samą przez się i nonsensem byłoby cokolwiek dla niej samej czynić. Przyjaźń tak samo jest cenna, bo nie można żyć bezpiecznie i spokojnie, nie będąc w przyjaźni z ludźmi, a nie można żyć przyjemnie, nie żyjąc spokojnie i bezpiecznie. Niemniej przyjaźń jest tylko środkiem, a celem - zawsze i wyłącznie przyjemność. I to tylko własna. Wszystkie wzniosłe przepisy epikurejskie oparte były na egoizmie. Ale też altruizm nikomu do niczego, wedle Epikura, nie jest potrzebny. Społeczeństwo nie potrzebuje bezinteresownych obywateli, najlepszymi obywatelami są interesowni
104

egoiści, o ile naturalnie są rozumni. Epikur chciał trzeźwej filozofii, a myślał, że na niej lepiej niż na innej można oprzeć sprawy ludzkie, moralność i prawo, ustrój społeczny i serdeczne stosunki między ludźmi. Rozum jest niezbędny do szczęścia, nie tylko aby trafnie wybierać przyjemności, ale także, by kierować myślami. Bo myśli łatwo błądzą i wytwarzają złudy i straszaki, które najniepotrzebniej zakłócają człowiekowi spokój i uniemożliwiają szczęście. Nie ma zwłaszcza gorszego lęku nad ten, jaki wywołuje myśl o bogach wszechmocnych i o nieuchronnej śmierci. Ale może ten lęk jest nieuzasadniony? Może lękamy się na próżno? Aby się co do tego upewnić, należy zbadać naturę rzeczy; w tym celu Epikur zajmował się fizyką. Aby zaś do tego badania wyszkolić rozum, zajmował się logiką. Stąd te dwa działy dostały się do filozofii Epikura. II. FIZYKA. Przyrody nie warto, według Epikura, badać dla niej samej; warto natomiast, jeśli badanie wzmoże szczęście, przede wszystkim jeśli uspokoi umysł. A może uspokoić go wykazawszy, że przyroda nie jest dla człowieka groźna. Z tą myślą Epikur budował swą teorię przyrody. l. FIZYKA BEZ BÓSTW. Epikur, przekonany, że prawdziwe wyjaśnienie jest tylko przyczynowe, nie mógł korzystać z Platońskiej i Arystotelesowskiej, a nawet stoickiej teorii przyrody; mógł nawiązać jedynie do Demokryta. I wytworzył, on jedyny w okresie hellenizmu, system ściśle przyczynowy, podczas gdy wszystkie inne szkoły rozwijały tylko finalistyczną metodę Platońskiego Timaiosa. Jego teoria przyrody była w ogólnych zarysach demokrytejska. Była materialistyczna: przyjmowała, że nie istnieje nic poza ciałami i pustą przestrzenią. Była atomistyczna w opozycji do Platońskiej, Arystotelesowskiej i stoickiej koncepcji, traktujących świat jako organiczną całość: przyjmowała, że ciała składają się z mnogości wzajem od siebie niezależnych atomów. Co z naszych przedstawień nie jest atomem ani zespołem atomów, to jest ich własnością albo, jak np. czas, własnością własności. Własnością atomów jest tylko wielkość i kształt; jakości zmysłowe nie są własnościami atomów, ale też w tym tkwiła różnica między poglądami Demokryta i Epikura - nie są subiektywne; powstają w zespołach atomów. Materializm łączył ogólnikowo Epikura i stoików, ale zresztą dzieliło go od nich wszystko: bo oni byli materialistami, których idealizm głęboko pociągał i którzy dlań robili możliwie największe ustępstwa; on zaś był skrajnym przeciwnikiem idealizmu. Jego kauzalizm przeciwstawiał się stoickiemu finalizmowi, jego atomizm - organicznej koncepcji przyrody, jaką wyznawali stoicy, jego mechanistyczne ujęcie stoickiemu dynamizmowi. Teoria Epikura bowiem w pojmowaniu przyczyn była mechanistyczna. Ruch atomów tłumaczył wyłącznie ich mechanicznym ciężarem; dlatego ruch ten odbywa się w kierunku z góry na dół. Gdyby wszakże atomy wszystkie spadały równomiernie w tym samym kierunku, to układ ich nie ulegałby zmianie. Aby więc wytłumaczyć zmiany zachodzące w świecie, Epikur przyjmował, że atomy spadając odchylają się od pionu; mniemał, że odchylenia wystarczają, by wytłumaczyć całą różnorodność w układzie świata i w jego dziejach. Zarazem wprowadzał przez nie wolność, robił wyłom w ściśle przyczynowej, mechanistycznej koncepcji świata. Mimo ten wyłom, sądził, że wyjaśnia świat jako wynik mechanicznie działających, materialnych sił. To było dla Epikura najważniejsze; bo stąd wyprowadził wniosek, o który mu chodziło: że przyroda tłumaczy się sama, bez udziału bóstw. Nie był ateistą: bogowie istnieją, są wieczni, szczęśliwi, wolni od zła, ale bytują w poza światach i w błogim, niezmąconym spokoju, nie wtrącając się do losów świata, boć to wymaga wysiłku i troski, a te nie dadzą się pogodzić z doskonałym i szczęśliwym bytowaniem bogów; bluźnierstwem jest obarczanie ich czynnością, która nie jest ich godna. Oni są tylko wzorami dla świata. Jeśli zaś bogowie nie mają udziału w losach świata, to nie ma powodu obawiać się ich. Nauka Epikura uwalniała więc człowieka od jednego z najgorszych lęków ludzkich: lęku przed bogami. 2. PSYCHOLOGIA BEZ NIEŚMIERTELNEJ DUSZY. Największą trudność dla systemu materialistycznego stanowiło wyjaśnienie zjawisk psychicznych; ale z tej trudności Epikur, jak zresztą ogromna większość starożytnych, niezupełnie sobie zdawał sprawę. Był przekonany, że dusza, jako rzeczywista i czynna, musi być cielesna. Jest cielesna, ale - zgodnie z powszechnym w starożytności poglądem - innej natury niż ciała; pojmował ją jakby jakiś koloid, jako materię płynną rozprowadzoną po całym ciele, na podobieństwo ciepła. Dusza i ciało są dwiema materiami, dwoma rodzajami atomów, oddziaływającymi na siebie wzajem. Dusza, jak wszystko cielesne, jest w ruchu, a wynikiem jej ruchu jest życie i świadomość; wrażenia są przemianami, dokonywanymi w duszy przez działające na nią przedmioty zewnętrzne. Różnorodności funkcji psychicznych Epikur nie umiał wytłumaczyć inaczej, niż zakładając,
105

że dusza składa się z różnych materii, że jedna materia jest przyczyną spokoju, druga - ruchu, trzecia ciepła podtrzymującego życie, czwarta, najsubtelniejsza - czynności psychicznych. Dusza jest złożonym układem cielesnym, więc - jest zniszczalna, ze śmiercią kończy się jej istnienie. Wiara w nieśmiertelność jest złudzeniem. Więc - nieuzasadniona jest obawa śmierci, to źródło niepokoju, a przeto i nieszczęść ludzkich. „Śmierć nas nic nie obchodzi, bo zło i dobro jest tylko tam, gdzie można coś odczuwać zmysłami, śmierć zaś jest końcem zmysłowego odczuwania". Kto to zrozumie, wyzbędzie się lęku przed śmiercią, przekona się, że nie ma przed nim nieskończonych perspektyw cierpienia, a skoncentrowawszy swe zabiegi na życiu doczesnym, jedynym, jakie nam jest dane, będzie umiał odpowiednio je wyzyskać i osiągnąć szczęście, do którego nieśmiertelność nie jest potrzebna. Jak fizyka Epikura, obchodząca się bez interwencji bóstw w przyrodzie, uwalniała od lęku przed bóstwami, tak jego psychologia bez nieśmiertelnej duszy miała uwolnić od drugiego lęku: przed śmiercią. Cztery są, według Epikura, rzeczy unieszczęśliwiające człowieka, cztery obawy: 1) przed niemożnością osiągnięcia szczęścia, 2) przed cierpieniem, 3) przed bogami, 4) przed śmiercią. „Poczwórnym lekarstwem" na te cztery cierpienia miała być filozofia Epikura; dwa pierwsze leczyła jego etyka, dwa następne jego fizyka: 1) radość, która jest jedynym dobrem, łatwa jest do zdobycia, jeśli tylko człowiek żyje rozumnie; 2) cierpienie, które jest jedynym złem, łatwe jest do zniesienia, bo gdy jest silne, to nie jest długotrwałe, a gdy długotrwałe, to nie silne; a zresztą, to nie cierpienie naprawdę dokucza ludziom, lecz lęk przed cierpieniem ; 3) bogów nie ma się co lękać, bo nie mieszają się do życia ludzkiego; 4) i śmierci nie, bo „największe zło, śmierć, nie dotyka nas ani trochę, gdyż póki jesteśmy, nie ma śmierci, a odkąd jest śmierć, nie ma nas". Ludzkość, dzięki kulturze, jaką sobie wywalczyła, zdołała już osiągnąć pewną ilość szczęścia. Wbrew Platonowi i stoikom Epikur nie wierzył w „wiek złoty", który by był początkiem dziejów ludzkości; przeciwnie, nigdy człowiek nie był bardziej nieszczęśliwy, bo bardziej podległy lękom, niż w stanie pierwotnym. Odtąd osiągnął przynajmniej spokój w stosunku do przyrody i innych ludzi. Reszty dokona trafna filozofia. Uczniowie sławili Epikura jako pierwszego, który poznał, że nie dzięki pomyślnym warunkom człowiek jest szczęśliwy; że szczęście leży nie w warunkach, lecz w samym człowieku. Nie ma sił wyższych, które zajmowałyby się jego losami; nikt mu nie przeszkodzi, ale też i nikt nie pomoże; jest zdany na siebie i sam za swe szczęście wyłącznie odpowiedzialny. Epikur był nie tylko uczonym, ale więcej jeszcze apostołem szczęśliwego życia, i szkoła jego stała się raczej sektą niż związkiem naukowym, sektą, pragnącą wieść życie wyzbyte z przesądów, w przekonaniu, że będzie ono pogodne i szczęśliwe. III. LOGIKA. Źródłem nieszczęścia są tedy przesądy, warunkiem szczęścia jest oświecony umysł. Potrzebna jest więc do szczęścia kultura myśli i należy uprawiać logikę. Ale zagłębianie się w szczegóły jest zbędne: teorią pojęć i sądu, sylogizmem, dowodzeniem, definicją, klasyfikacją - tym wszystkim, co od Arystotelesa stanowiło teren logiki, Epikur nie zajmował się. Chodziło mu jedynie o umiejętność odróżniania prawdy od fałszu. Tak pojętą logikę - jako kryteriologię - nazywał kanonika, od greckiego „kanon", czyli miara, kryterium. 1. SENSUALIZM EPISTEMOLOGICZNY. Stanowisko, jakie Epikur w niej zajął, było sensualistyczne: przez wrażenia zmysłowe, i tylko przez nie, można znaleźć prawdę. Wrażenia odtwarzają rzeczywistość taką, jaka jest; nacechowane są jasnością i dają poczucie oczywistości (evÓQyeia). O rzeczach, których nie postrzegamy, możemy sądzić jedynie pośrednio, na podstawie innych wrażeń; wrażenia tedy są miarą dla wszelkiego poznania, czyli są kryteriami. A dotyczy to każdego wrażenia. Gdyby choć co do jednego zachodziło podejrzenie, że błędnie ujmuje rzeczy, to wrażenia przestałyby być kryteriami. Epikur nie cofnął się przed absurdalnym poglądem, że sny i halucynacje obłąkanych również są prawdziwe. Nikt nigdy nie posunął dalej sensualizmu w teorii poznania. A jednak Epikur nie traktował sprawy naiwnie, wiedział, że ulegamy błędom i złudzeniom. Trudności rozwiązywał w ten sposób, że błędy i złudzenia przypisywane zmysłom, kładł wyłącznie na karb - sądu: przez to mógł już bezpośrednie wrażenie uważać za nieomylne. Niemniej pozostawał fakt, że jeden i ten sam rzeczywisty przedmiot wywołuje zupełnie odmienne wrażenia. Dla wyjaśnienia go Epikur odwołał się do Demokrytejskiej teorii „podobizn": Wrażenia nigdy nie kłamią, ale dotyczą bezpośrednio nie samych przedmiotów, lecz podobizn, które odrywają się od przedmiotów i dostają się do narządów postrzegającego. Same przedmioty są poznawane tylko pośrednio, poprzez podobizny; przejście zaś od podobizn do przedmiotów może być dokonane jedynie przy pomocy sądu - i tu grozi błąd temu, kto nie liczy się nieustannie z tym, że podobizny a) zmieniają się w drodze, b) zderzając się z podobiznami innych przedmiotów, wytwarzają zespoły nie odpowiadające żadnemu z rzeczywistych przedmiotów, i że
106

wreszcie c) narządy zmysłowe, ze względu na swą budowę, nie przepuszczają wszystkich podobizn. Ta sama teoria, z której Demokryt wnosił o subiektywności wrażeń, służyła jego uczniowi do tłumaczenia ich obiektywności. Sensualistyczna teoria Epikura obejmowała również i uczucia. Uczucia zmysłowe, przyjemność i przykrość nigdy nie mylą; błąd może powstać dopiero, gdy na ich podstawie tworzymy sądy, gdy na podstawie odczucia przyjemności i przykrości wydajemy sądy o dobru i złu. Sensualistyczna teoria dała tedy Epikurowi to, na czym mu zależało: podwalinę dla hedonistycznej etyki. 2. SENSUALIZM PSYCHOLOGICZNY. Epikur, a zwłaszcza jego uczniowie zajmowali się nie tylko kwestią kryteriów poznania, ale także jego genezy. Badali, jak formują się ogólne pojęcia i sądy. I tu także oparli się na wrażeniach zmysłowych: dopatrzyli się w nich nie tylko kryterium poznania, ale także jego źródła, z którego wszystkie nasze przedstawienia i sądy się wywodzą. Znaczy to, że wyznawali sensualizm również i w sensie genetyczno-psychologicznym. Ich opis, jak z wrażeń powstają w umyśle ogólne pojęcia, nazwano „indukcją epikurejską". Mówiła ona o tym, jak w wytwarzaniu się pojęć bierze udział wyobraźnia, pamięć, myśl; jak wyobrażenia formują się na czworakiej drodze: wypadku, analogii, podobieństwa, syntezy; jak z pierwotnych wyobrażeń powstają „wyobrażenia typowe", a następnie pojęcia, sądy i przypuszczenia; jak kresem procesu jest znalezienie powszechnych i niezbędnych własności rzeczy. 3. LOGIKA INDUKCYJNA. Epikurejczycy zajmowali się również indukcją w sensie logicznym. Tu chodziło już nie o psychologiczny opis, jak uogólniamy, lecz o logiczny przepis, jak należy poprawnie uogólniać. Logika indukcyjna była jedyną, jaką epikurejczycy chcieli się zajmować: była w starożytności ich domeną, jak dedukcyjna - domeną Arystotelesa i stoików. Było to naturalne przy ich sensualizmie. Usiłowali odnaleźć podstawę wnioskowania indukcyjnego i dopatrzyli się jej w podobieństwie jednych rzeczy do drugich. Nazywali też indukcję wnioskowaniem wedle podobieństwa. Sądzili, że jej uogólnienia obejmują nie tylko dostępne nam zjawiska, ale także rzeczy niedostępne, czym wywołali u sceptyków zarzut dogmatyzmu. EPIKUREIZM wypływał z dwóch źródeł: 1) z kultu życia i pragnienia szczęścia i 2) z trzeźwej postawy umysłu, ufającego tylko temu, co mu bezpośrednio jest dane, i operującego wyłącznie konkretnymi wyobrażeniami. Ze źródeł tych pochodzi zarówno hedonistyczna etyka, jak materialistyczna fizyka i Sensualistyczna teoria poznania Epikura. W szczególności, epikureizm - to etyka, która uznaje jedynie dobra doczesne; czyni człowieka odpowiedzialnym za własne szczęście i nieszczęście; uważa spokój za najdoskonalszy stan człowieka i oświecenie umysłu za jedyny środek przeciw zmorom mącącym jego spokój, a będącym wytworem jego własnej głupoty; wreszcie, widzi paradoksalnie w rozumnym, cnotliwym, kulturalnym trybie życia najlepszy środek do osiągnięcia egoistycznego szczęścia, a w egoistycznej postawie najpewniejszą drogę do szczęścia ogółu. Epikureizm to również filozofia przyrody, która radykalnie wyrzekła się czynników nadprzyrodzonych i uznaje wszelki byt za cielesny, ciała za zbudowane atomistycznie, zdarzenia za uwarunkowane przyczynowo, a przyczyny za działające mechanicznie. SZKOŁA Epikurejska przetrwała do IV wieku n.e. Ale nieznacznie tylko rozwinęła naukę mistrza. Epikur znalazł - w Grecji, a potem w Rzymie - więcej wyznawców niż kontynuatorów. Ulubionym jego uczniem był Metrodor z Lampsaku. Naukowo pracowali spośród członków szkoły - między innymi na polu logiki indukcyjnej - Zenon z Sydonu (około 100 r. p.n.e.) i uczeń jego Filodem. W Rzymie liczni byli ludzie ze sfer pozanaukowych, którzy w epikureizmie znaleźli odpowiadający im pogląd na świat; do nich należał np. Horacjusz. W I w. p.n.e. epikureizm rzymski znalazł wybitnego przedstawiciela w osobie Lukrecjusza (Lucretius Carus, 95-55), którego poemat De rerum natura, przechowany w całości dzięki Cyceronowi, jest najpełniejszym pomnikiem starożytnego epikureizmu. WPŁYW I OPOZYCJA. Epikureizm zawdzięcza swą szeroką popularność temu, co w nim istotnie było najoryginalniejsze: doktrynie etycznej. Epikur był po wszystkie czasy patronem hedonistów, ale nie tyle za swe subtelne pomysły, ile za ogólnikowy hedonizm, a zatem nie tyle za to, co sam stworzył, ile za to, co przejął od Arystypa. W dziejach zaś nauki największe znaczenie miała jego fizyka, choć nie była dziełem oryginalnym; epikurejczycy byli w tej dziedzinie świadomie tylko kontynuatorami dawniejszych poglądów atomistycznych. Ale poczynając od III w. p.n.e. byli jedyną szkołą, która stała na stanowisku czysto przyczynowego i mechanistycznego traktowania przyrody. Dzięki temu odegrali rolę doniosłą: byli
107

3.„akademizmem". reprezentowany przez samego Pirrona i ucznia jego Tymona. odrzucającego wszelkie ideały etyczne. Mimo późniejszy antagonizm. co stoicyzm i epikureizm: na przełomie IV i III wieku. dali broń w ręce sceptyków. który znalazł zwolenników mniej więcej w czasie. poemat Lukrecjusza został przełożony i pod jego wpływem niektórzy myśliciele. Głównymi przedstawicielami ich byli Ainezydem 108 . Ale i inni filozofowie przez krytyczną część swoich doktryn przygotowali sceptycyzm: Demokryt. siebie zaś . W świadomości ówczesnego ogółu pogańskiego chrześcijanie należeli z epikurejczykami wręcz do jednej kategorii: wrogów religii.pośrednikami między starogrecką a nowożytną nauką. Odnowienie epikureizmu dokonało się dopiero w epoce Odrodzenia. bo one budowały teorie. w „średniej Akademii". Stał na uboczu od innych szkół i wszystkim przeciwstawiał swą doktrynę. stał się doktryną czysto teoretyczną. W erze chrześcijańskiej tradycja epikureizmu została zerwana. Właśnie w czasie. ile jako najgodniejsza i najwygodniejsza postawa życiowa. Miał początkowo charakter praktyczny. W zbyt wielkim był on przeciwieństwie do zasad chrystianizmu. Sceptycyzm starożytny przeszedł kolejno przez różne fazy i odmiany. pierwotnie kwestionował radykalnie możność jakiejkolwiek wiedzy. a teoretyczny i krytyczny zwłaszcza przez akademików. Głównymi poprzednikami sceptycyzmu byli sofiści z Protagora-sem na czele: swym relatywizmem i konwencjonalizmem przygotowali sceptycyzm. a dialektyka jedynie zewnętrzną powłokę. Nie zawsze tak było: w początkach ery chrześcijańskiej antagonizm ten jeszcze się nie objawił. zaprzeczającego istnieniu duszy nieśmiertelnej. W dziejach starożytnego sceptycyzmu można rozróżnić trzy okresy: 1. tj. Sceptycyzm praktyczny i radykalny był głoszony przez pirronistów.. potem nieraz krytykował już tylko wiedzę dotychczas zdobytą. występował nie tyle jako najprawdziwsza. POPRZEDNICY. Korzystając z pracy akademików późniejsi sceptycy usystematyzowali argumentację sceptycką. Ci zresztą dalej jeszcze usiłowali przedłużyć swe drzewo genealogiczne. Był to wszakże tylko epizod. podając za przodków swych Heraklita i Ksenofanesa. Sceptycy nazywali przeciwników „dogmatykami". aby mógł znaleźć oddźwięk. MŁODSZY PIRRONIZM. starszy od Zenona i Epikura. jednakże nauka jego przechowywała się i rozwijała przez blisko pięć stuleci. PIERWOTNY PIRRONIZM. mistrzowie w sztuce erystycznej. gdy przerwał się szereg pirrończyków. i hedonizmu. ROZWÓJ. byli dla sceptyków także wzorem argumentacji. był pod wieloma względami doktryną analogiczną do pierwotnego stoicyzmu i epikureizmu. materializmu. Ta ostatnia nazwa przyjęła się i „sceptycyzmem" zowie się stanowisko zaprzeczające możliwości poznania prawdy. a sensualizm jego nie był bez wpływu na pewien odłam nowożytnej teorii poznania. której najwybitniejszymi nauczycielami byli Arkezylaos i Karneades. która rozwinęła się w Akademii . wiek III. Toteż przez długie wieki był traktowany jako doktryna przewrotna i gorsząca i żaden myśliciel nie mógł się doń głośno przyznawać. Sceptycyzm wówczas miał charakter wybitnie praktyczny. ale Pirron. że byli „najlepszymi filozofami przyrody wśród myślicieli greckich". Sofiści oraz młodsi eleaci. drudzy religii w ogóle: dla przeciętnego człowieka było to jedno i to samo. Jedni byli wrogami religii panującej. mechanistycznego ujęcia. a jego mniej radykalna forma. W wiekach średnich był synonimem ateizmu. SCEPTYCY Ostatnim wielkim obozem filozoficznym epoki hellenistycznej był sceptycyzm. surowy krytyk wiedzy zmysłowej. wystąpił z nauką swą wcześniej od nich i raczej on oddziałał na nich niż odwrotnie. etyka stanowiła jego jądro. było dziełem Gassendiego. Nie wytworzył szkoły równie spoistej jak tamte.„wstrzymującymi się od sądu" (efektycy). W starożytności zresztą stanowisko to zwane było częściej od imienia jego twórcy „pirronizmem". 2. i tylko „szukającymi" (zetetycy) lub „rozpatrującymi" (sceptycy). Ujawnili go dopiero późniejsi Ojcowie Kościoła. jak Adelhard z Bath lub Wilhelm z Conches. w XII w. on zaś tylko krytykował i przeczył. negującego wolność. tj. głosili atomistyczny pogląd na naturę materii. Etyczny punkt wyjścia usunęli wówczas na drugi plan wobec epistemologicznej krytyki. Zasłużyli sobie na pochwałę Kanta. podający jakości zmysłowe za subiektywne. działo się to w III i II w. Powstał mniej więcej w tym samym czasie. filozofami „twierdzącymi". Odnowiony atomizm Epikura zapłodnił nowożytne przyrodoznawstwo. AKADEMIZM. prąd sceptyczny ogarnął Akademię. gdy sceptycyzm wygasł w Akademii. i nawet Platon.

Sekstusa o przezwisku Empiryk. Zarabiał na życie jako nauczyciel retoryki i filozofii. Pism nie zostawił. Po powrocie z Azji zamieszkał w Elidzie i tam założył szkołę. a szczęście jest w spokoju. wypowiadał się zarówno w traktatach filozoficznych. Żył również 90 lat (zapewne 325-235). który wprowadził do niej sceptycyzm. gramatyki. który przez Pirrona dostał się do filozofii Greków. uległ jednak w ciągu rozwoju niemałej przemianie: rygorystyczny i moralistyczny sceptycyzm Pirrona znalazł po wiekach ujście w pozytywistycznym empiryzmie. e. który żył w III wieku n. POGLĄDY. który pisał za niego. między innymi Menodot i Sekstus Empiryk. a w szczególności krytyka dogmatyzmu religijnego. PIRRON żył prawdopodobnie od 376 do 286. W przeciwieństwie do Pirrona pisał wiele. Był znów innym typem: ten sceptyk tak był zajęty zwalczaniem dogmatyzmu. retoryki. który z kolei był uczniem Metrodora. był miłośnikiem piękna.i Agrypa. Jedno z tych dzieł. O późniejszych sceptykach brak wiadomości personalnych. Przeciw matematykom. muzyki. dają jasny i systematyczny obraz starożytnego sceptycyzmu. składa się z dwóch części. uważając. zarówno z zakresu matematyki jak i astronomii. ale potem on przeciągnął Akademię na stronę Pirrona. Uczniowie bezpośredni raczej naśladowali jego życie. Sceptycyzm. Na ukształtowanie się jego poglądów największy wpływ miała nauka Demokryta (był uczniem Anaksarcha z Abdery. był typem sceptyka-światowca. Pierwotne podłoże sceptycyzmu było praktycznej natury: Pirron zajął w filozofii postawę sceptyczną w przekonaniu. 109 . Akademia i Likeion walczyły o utalentowanego filozofa. Postawa nieczuła wobec życia. PISMA. że jest niezdolny do trafnego rozstrzygania jakiejkolwiek kwestii. Później osiadł w Atenach. nie pisał. Mianowicie sceptyk przekonawszy się. przypisywali mu własne pomysły. jego sceptycyzm miał jakby dwojakie źródło: z jednej strony Pirronowską rezygnację. Był uczniem perypatetyka Teofrasta. Dwa jego dzieła. ma treść podobną. komediach i wierszach satyrycznych. kwintesencja mądrości Wschodu. jak pitagorejczycy Pitagorasowi. w ich obojętności dla życia i cierpienia ujrzał najlepszy środek do osiągnięcia szczęścia. druga służyła za argument. który po Pirronie najwięcej przyczynił się do rozbudowy sceptycyzmu. był nieco młodszym rówieśnikiem Tymona. zapewnia bowiem spokój. Rozwinął myśl tę w teorii i zastosował we własnym życiu. ale poznawszy Pirrona podążył za nim do Elidy. Podobnie jak Pirron i Arkezylaos. Z pism sceptyków przechowały się jedynie pisma późnego przedstawiciela szkoły. TWÓRCY. wytworność miała być dominującą cechą jego umysłu. nie pisał. ale formę polemiczną. a potem magowie i asceci indyjscy.obrali najwyższym kapłanem. Wielu zwolenników sceptycyzmu w tym ostatnim okresie rekrutowało się spośród lekarzy szkoły „empirycznej". który umiał sobie życie urządzić. KARNEADES był scholarcha Akademii mniej więcej w sto lat po Arkezylaosie (żył między 214 a 129). Zarysy Pirrońskie. z drugiej zaś jakąś sarkastyczną żyłkę. a Arkezylaos . Pierwsza stała się powszechną własnością filozofii hellenistycznej. każącą mu podchwytywać wszędzie fałsz. był z zawodu malarzem i w dojrzałym dopiero wieku poświęcił się filozofii. teorię zaś jego rozwinął tylko jeden: TYMON z FLIUNTU. była obcym motywem. Przedstawiał inny znów typ niż poważny Pirron i sarkastyczny Tymon. referuje w 3 księgach w formie podręcznikowej poglądy sceptyków. ucznia Demokryta). sztuki i poezji. Drugie dzieło. Był człowiekiem innego już typu niż Pirron. nie zabiera w żadnej głosu i ta powściągliwość zapewnia mu spokój.Lakidesa. jak i w tragediach. Ale jak Pirron miał Tymona.sceptyka . druga natomiast pozostała specjalnością Pirrona i jego uczniów. Stał się jakby patronem późniejszych sceptyków. słynął jako charakter bezinteresowny i rycerski. Akademia przeciągnęła go na swoją stronę. choć dochował wiary swej zasadniczej postawie. z którymi się spotkał biorąc udział w wyprawie Aleksandra do Azji. Pierwsza decydowała o jego zasadniczej postawie w filozofii. Był człowiekiem. a potem kolejno za niemożliwością wiedzy logicznej. że ona jedna zapewni szczęście. że wiedzy zdobyć nie można. a 6 ksiąg przeciw dogmatyzmowi uczonych specjalistów. Był tym. Wiele najsłynniejszych argumentów sceptyckich pochodzi od niego. gdzie otoczony szacunkiem mieszkał do końca życia. przechowane w całości. tak on miał swego Kleitomacha. że wedle starożytnych relacji nie miał czasu na strzyżenie brody i obcinanie paznokci. Życiem swym zasłużył na cześć powszechną: z uznania dlań mieszkańcy Elidy uwolnili filozofów od podatków. 5 ksiąg zwróconych jest przeciw dogmatyzmowi filozofów. fizykalnej i etycznej. w 11 księgach. zestawiając najpierw ogólne ich argumenty za niemożliwością wiedzy w ogóle. Nauka Pirrona miała dwa składniki: etyczną doktrynę spokoju i epistemologiczną doktrynę sceptycką. a jego samego . Kształcił się w Megarze. ARKEZYLAOS (315-241). scholarcha Akademii.

jakie są własności rzeczy. wieża z daleka wygląda okrągła. sformułowane może przez Menodota): wszelkie twierdzenie. Odrębnym zadaniem. a II) pośredniej ani A) przez dedukcję. zwłaszcza epikurejczycy. który był w duchu czasu i do którego skłaniały się również inne szkoły. są nam nieznane. tak jak znając tylko portret. Miód nie jest tym samym. Człowiek inaczej postrzega niż zwierzęta. 7) Te same rzeczy wywołują różne postrzeżenia w zależności od tego. a przeto sądy o nich są zawsze niepewne. destrukcyjną. czyje odpowiada postrzeganej rzeczy. nie sposób zeń wnosić nic o podobieństwie jego z rzeczą. bądź pośrednio. Ogólną ich dyrektywą było wykazanie wobec każdego danego twierdzenia. by jednemu zmysłowi przyznawać rację raczej niż drugiemu. Stanowisko swe sceptycy starożytni uzasadniali nie przez psychologiczną analizę umysłu ludzkiego. że nie więcej ma pewności od twierdzenia z nim sprzecznego. które mogłyby służyć za przesłanki dowodu. zależnie od tego. a z każdej odległości i w każdym otoczeniu przedstawia się inaczej. lecz przez środowisko. 2) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różnych ludzi. Metoda ich rozumowania polegała na tym. była izostenia. każdy w ogóle przedmiot musimy oglądać z jakiejś odległości. to a nie inne otoczenie daje prawdziwy obraz rzeczy. Znając tylko własny stan. w jakimś otoczeniu. a także i potoczne nasze sądy dotyczą nie zjawisk. w jakiej występują ilości i w jakim układzie: boć piasek w małej ilości jest szorstki. I niepodobna rozstrzygnąć. Wiosło w powietrzu trzymane jest proste. czy jest podobny. co odczuwanie przeze mnie słodyczy. że chcąc potępić jakieś twierdzenie przeciwstawiali mu inne. co jest tych zjawisk przyczyną. a nie ma powodu dawać pierwszeństwa człowiekowi. zależnie od subiektywnych warunków postrzegającego. negatywną. Przyczyny zjawisk. sprzeczne z nim. 1) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różne gatunki istot. inaczej zbudowane oko. skórę. ani B) przez pojęcia. A) ARGUMENTY PRZECIW MOŻNOŚCI POZNAWANIA RZECZY PRZEZ ZMYSŁY zestawił Ainezydem w swych klasycznych 10 tropach. wszystkie bowiem są niepewne. Ale nauka. Wynikiem ich krytyki. Jeden i ten sam człowiek postrzega rzecz zupełnie inaczej. że w żadnym dziale i w żadnej postaci nie jest ona możliwa. to jest nim bądź bezpośrednio. a na pół zanurzone w wodzie zdaje się załamane. wyda się słodki. czyje postrzeżenie jest trafne. była tedy krytyka ludzkiej wiedzy. ani C) przez zastosowanie kryteriów. język. a „równie mocne". w przeciwieństwie do samych zjawisk. ucho. krytyczną. i starali się „zdolność sceptyczną" kultywować w sobie. a w większej 110 . a zatem żadna rzecz nie może być postrzegana w czystości. nie zaś w kwietystycznym eudajmonizmie. W niej bowiem spoczywało uzasadnienie całej doktryny i w niej też tkwiła oryginalność sceptycyzmu. I z powściągliwej postawy Pirrona przeszli do zaczepnej. nie sposób wiedzieć. gdy wyzdrowieje. 2) Wobec tego musimy się powstrzymywać od sądów o nich. Stąd hasłem ich było: „nie więcej". czyli pewniejszy od innych. jeśli ma być pewne. czyli „równosilność sądów": Żaden sąd nie jest logicznie silniejszy. że np. 6) Rzeczy są postrzegane nie bezpośrednio. jakie stało przed sceptykami. ale następcy jego przerzucili punkt ciężkości na tezę pierwszą. a II) pośredniej nie ma wobec braku bezpośrednio pewnych twierdzeń. lecz ich realnego podłoża. Też nie ma powodu. bo ma inne narządy. Odrzucali wszystkie sądy naukowe. Poza tą ogólną metodą późniejsi sceptycy wypracowali do zbijania twierdzeń pewne specjalne stałe argumenty. Odpowiednio do tego zadania wytworzyli w sobie swoistą postawę umysłu. Argumenty te sprowadzili niekiedy do dwóch („dwa tropy". jem teraz coś słodkiego lub słyszę jakiś dźwięk. które nazywali „tropami". ale I) bezpośredniej pewności nie ma wobec rozbieżności i względności poglądów. lecz przez logiczną analizę twierdzeń. czyli sposobami. ani B) przez indukcję. I. wykazanie. w najogólniejszym sformułowaniu. 3) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różne narządy zmysłowe. to nie jest wątpliwe. Tylko sądów o zjawiskach nie myśleli kwestionować. 5) Ta sama rzecz jest różnie postrzegana w zależności od jej położenia i odległości od postrzegającego.Pirron stawiał trzy zasadnicze pytania: 1) Jakie są własności rzeczy ? 2) Jak mamy się wobec rzeczy zachowywać? 3) Jakie są następstwa naszego wobec nich zachowania? I odpowiadał: 1) Nie wiemy. która by wykazała niezdolność jego do poznania. z bliska wieloboczna. by jednemu dawać rację przed drugim. jakim postrzega zmysłem. 4) Te same rzeczy są różnie postrzegane. znajdujące się między nimi a postrzegającym. tego. Każdy z tych tropów sceptycy rozwijali szczegółowo: I) bezpośredniej pewności niepodobna zyskać ani A) przez postrzeżenia. 3) To powstrzymanie da spokój i szczęście. nie ma zaś powodu przypuszczać. Dla Pirrona najistotniejsza była teza ostatnia. a nie ma powodu. że ta a nie inna odległość. Przez to nawet jeden i ten sam zmysł postrzega jedną i tę samą rzecz w odmienny sposób: choremu na żółtaczkę miód wydaje się gorzki: temuż.

ale w twierdzeniu. A skoro każde drzewo należy do gatunku drzew. trop). 1. Szukając dla następstw racji albo przy jakimś twierdzeniu przerywam dalsze uzasadnienie. a przeto niewykonalnym).a brak kryterium dla 111 . a wtedy popełniamy błędne koło. obejmując bowiem wszystkie jednostki. zwrócone są specjalnie przeciw Arystotelesowskiej nauce o bezpośrednio pewnych przesłankach. Żadne bowiem twierdzenia nie są same przez się pewne. którego z kolei będziemy musieli dowieść. Platona. wnosimy. w każdym dowodzie popełniamy błędne koło. Dla kryterium musi być przeprowadzony dowód. 1) Rozbieżność poglądów. ani przez dedukcję. 3) Względność spostrzeżeń. drzewo musiałoby być zarazem platanem i kasztanem. wiary i przekonań. obejmuje w mniejszej ilości tropów większy materiał niż tamten. więc własności niezgodne i sprzeczne ze sobą. że są względne i zależne od warunków zarówno podmiotowych (tropy 1 . zarazem liście okrągłe i liście kanciaste. a wtedy opierani całe dowodzenie na nieuzasadnionej przesłance (4. A) DEDUKCJĘ zwalczają niektóre z tropów Agrypy. Trzy pozostałe. dla której miałoby się ufać jednemu postrzeżeniu raczej niż innemu. Nerw rozumowania jest wszędzie ten sam: spostrzeżeniom nie można zaufać. 8) Wszelkie postrzeżenia są względne i zależne od natury postrzegającego i od warunków. Tropy te dają się sprowadzić. ale wtedy muszę dowodzić w nieskończoność. którą rozwinęła hellenistyczna teoria poznania. 9) Rzeczy są postrzegane inaczej w zależności od tego. ani przez zmysły. ani przez pojęcia. że wszyscy ludzie są śmiertelni. musi być odrzucona. musiałby posiadać własności ich wszystkich : np. Skazani jesteśmy tylko na mnogość istniejących twierdzeń. Przedmiotem.4). i tak w nieskończoność. sprzeczających się między sobą. nie ma wewnętrznych cech. 2. a żadna nieskończoność nie da się urzeczywistnić (2. że Dion jest śmiertelny. nie byłby gatunkiem. skoro postrzeżenia tej samej rzeczy są między sobą różne i nie ma racji. II. już zawarliśmy twierdzenie. aby można było oprzeć na nich rozumowanie . gdyż konkluzja zawsze jest zawarta w przesłance: stąd. (To skierowane było przede wszystkim przeciw stoikom i ich kataleptycznym przedstawieniom). niezupełna zaś jest nic nie warta (bo nie uwzględniony przez nią wypadek może obalić jej wyniki). albo ich nie obejmuje. Istnieje rozbieżność poglądów w sprawie kryterium. albo też posługujemy się innym kryterium. każda szkoła wysuwa inne . które nigdy nie są takie. czy już przedtem i jak często przedtem były postrzegane. w jakich się znajduje rzecz postrzegana. Błędne koło w dowodzeniu Wykaz ten. Drugi i czwarty tworzą dylemat. Tropów tych jest pięć. Ale zupełna jest niemożliwa (bo jest zadaniem nieskończonym. A także nie ma zewnętrznych kryteriów. 4) Posługiwanie się nie dowiedzionymi przesłankami. posiadać zarazem igły i liście. Ale nie dość tego: ponadto. Ale i pierwsze jest niemożliwe. Zarzuty te nie kwestionują stosunku wynikania między przesłanką a konkluzją. postrzeżenia zaś są różne dlatego. Arystotelesa. Gatunek zaś albo obejmuje wszystkie podpadające podeń jednostki. wedle tropu piątego. że Dion jest śmiertelny. Ale dowodząc jego prawdziwości albo posługujemy się nim samym. bądź niezupełna. Żadna też metoda pośredniego uzasadniania twierdzeń nie jest trafna . wtedy zaś popełnimy błąd dowodzenia w nieskończoność. które byłyby miarą ich prawdziwości. nie mające odpowiednika w wykazie Ainezydema. sformułowany później niż wykaz Ainezydema.ani dedukcyjna. jest gatunek. B) PRZECIW MOŻNOŚCI POZNAWANIA RZECZY PRZEZ POJĘCIA przemawia znów inny argument. obyczajów. trop). w szczególności przez Sokratesa. 10) Sąd człowieka o rzeczach jest zależny od jego wychowania. bo gdyby nie obejmował. do jednego: względności spostrzeżeń. B) PRZECIW INDUKCJI argumentacja sceptyków była taka: Indukcja jest bądź zupełna. Ostatnie przypuszczenie jest niemożliwe do przyjęcia. jak i przedmiotowych (5-9). a niezdolni wybrać z nich te. lecz dotyczą samych przesłanek. A zatem metoda poznawania przy pomocy pojęć. ani indukcyjna. który mamy poznawać przez pojęcie. które by wyróżniały prawdziwe przekonanie od fałszywego. i przez późniejszych sceptyków były sprowadzane. że jest ono prawdziwe. głoszona przez większość filozofów. ani pośrednio. trafia wedle sceptyków na niezwykłe trudności. Więc żaden przedmiot nie odpowiada pojęciom i nic przez pojęcia nie poznajemy. Zatem gatunek jest czymś sprzecznym i przeto nieistniejącym.miękki. 2) Nieskończoność dowodu. że wszyscy ludzie są śmiertelni. Nauka o kryteriach. to każde musiałoby posiadać wszystkie własności gatunku. które są prawdziwe. Tu trop pierwszy odpowiada ostatniemu u Ainezydema. C) Zatem nie możemy wiedzy zdobyć ani bezpośrednio. a trop trzeci jego pozostałym dziewięciu. albo nie przerywam. ani przez indukcję. zwrócone są przeciw możliwości dedukcji i dowodu.

Niemniej sceptycy nie twierdzili. bądź wcale nie dotyczą dobra. lecz tylko rzeczy z nim związanych (np. Jeśli zaś nie jest możliwy żaden z tych trzech wypadków. ogień zawsze i wszystkich grzeje. albo nie chce i nie może. a o czym w rzeczywistości nic nie wiemy. przestrzeni. bo nie można wytwarzać czegoś. póki istnieje przyczyna. nie ma nic takiego. a ich pojęcia równie pełne sprzeczności. jakie bywają dawane. linia jako wielkość pozbawiona szerokości. Ostatecznie dobro. Specjalne trudności zawiera pojęcie boskiej Opatrzności. to bezduszne. np. Co do materii. Wszystkie dowody istnienia bóstwa (przez zgodę powszechną. ani przeczyć nie można. jest pojęciem sprzecznym. pojęcie bóstwa jest pełne sprzeczności. definicje. bo w takim razie nie byłoby żadnej łączności między przyczyną a skutkiem: nie byłoby skutku. Zasadnicze pojęcia przyrodnicze są nie mniej sprzeczne od teologicznych. ani wespół z innymi. a śnieg zawsze i wszystkich ziębi. a niektóre cnoty (np. że nic o tym naprawdę nie wiemy. by te kwestie rozstrzygnąć. Jeśli jest doskonałe. Z drugiej znów strony zaprzeczanie. uznanie wszystkich tych poglądów za słuszne prowadzi do absurdu. Sceptycyzm etyczny opierał się na analogicznych argumentach. i nie byłoby przyczyny.za transcendentne. co już istnieje. a jedynie słuszną wobec niego postawą jest powstrzymać się od sądu. Nie może zaś być współczesna. gdy definiuje się je jako pożytek). to niemożliwe jest istnienie przyczyn. jak i w odrzuceniu i innych naczelnych zasad przyrodoznawstwa. gdy określa się je jako szczęście). dotyczących r uch u. Jeśliby Opatrzność miała czuwać tylko nad niektórymi istotami. sprzeczna jest linia jako mnogość punktów. albo chce. Nic więc tu ani twierdzić. to byłaby niesprawiedliwością.rozstrzygnięcia między nimi. a także i zło. a tak samo i własności bóstwa: przyznać. to nieruchome. Sprzeczny jest np. Taką powszechną opatrzność bóstwo roztaczać albo chce i może. Podobne trudności sceptycy znajdowali zarówno w przyjęciu. ani nie cielesna. a nie może. co to jest dobro. to istnieje ogromna rozbieżność w poglądach na jej naturę. że dają się interpretować. płaszczyzna jako pozbawiona głębi. albo może. to musi posiadać wszystkie cnoty. to jest nieograniczone. co by przez wszystkich było uznane za dobro. Daje się ona pojąć tylko w jeden z trzech sposobów: bądź jako współczesna ze skutkiem. bądź są tak ogólnikowe (np. Następnie. bądź późniejsza. rzeczy. każdy ma o nim inne mniemanie. jak za jego istnieniem. więc możliwa jest tylko nad wszystkimi. jak się komu podoba. znoszenie cierpień) są objawem niedoskonałości (boć niedoskonałością jest ulegać cierpieniom). matematyczne i etyczne. to . którym najwięcej posługują się przyrodnicy. bo np. dóbr nie daje zawsze i wszędzie poczucia dobra. gdy istnieje skutek. drudzy . Pozostawało więc tylko jedno w rzeczach istnienia. że istniałaby wiara w Boga bez istnienia Boga) są niedostateczne. Jeśli bóstwo jest doskonałe. i powstrzymać się od sądu.W podobny sposób sceptycy usiłowali wykazać. a nie chce. . rzeczy z natury gorące lub zimne. Nie zadowalając się ogólnym obaleniem możności poznania sceptycy starali się ponadto obalić szczegółowe teorie i twierdzenia. punkt nie rozciągły. jedni za immanentne światu. a nie zjawisk: 112 . Dotyczy to zresztą. że niemożliwa jest przyczyna ani cielesna. a niepodobna rozstrzygnąć między tymi poglądami.niedoskonałe. nie może być wcześniejsza. a przeto prowadzi bądź do błędnego koła. Wreszcie nie ma nic takiego. Pojęcie przyczyny. jaką władzą umysłu ma sądzić i wedle jakiej normy? Tymczasem brak sposobu. Rozważania matematyków są równie niepewne. 1. przyroda czy figury matematyczne. tym bardziej zaś przyczyna nie może być późniejsza. inni za bezcielesne. że bóstwa nie ma: bo dowody za nieistnieniem bóstwa są równie niedostateczne. nikt nie wie. gdyż byłby to jeszcze większy absurd. jakoby w przyrodzie działały przyczyny. 3. mianowicie z faktem istnienia zła. co by z natury było dobre. jeśli nieograniczone. a pierwsza niezgodna z faktami. Następnie. zarówno teologiczne jak przyrodnicze. We wszystkich kwestiach teologicznych panuje rozbieżność zdań. o czym myślimy i mówimy. bądź do nieskończoności w dowodzie. ani ruchoma. tak jak są np. ani działająca samodzielnie. Najpierw na rozbieżności panującej zarówno w obyczajach moralnych. ani nieruchoma. Trzy ostatnie możliwości są niezgodne z naturą boską. I trzeba by rozstrzygnąć: kto ma być sędzią. 2. bądź wcześniejsza odeń. uznanie zaś tylko niektórych zakłada posiłkowanie się kryterium. nikt nie umie go zdefiniować. jeśli nieruchome. a jeśli bezduszne. również prowadzi do absurdalnych konsekwencji. przez harmonię świata. 4. przez wskazanie konsekwencji rzekomo absurdalnych. III. jak i w teoriach etycznych. Z dogmatycznych teologów jedni uważają bóstwo za cielesne. Przeto przyczyna jest czymś. czasu. podobnie jak w wiedzy teoretycznej. jest tak samo niepoznawalne jak Bóg. żadne zaś z tzw.

Przez to charakter nauki sceptyków uległ zmianie: straciła swój radykalizm i zbliżyła się do zdrowego rozsądku. a także późniejszego pirronizmu. ale musieli mieć i mieli pewne zasady życia: mianowicie. ale niewątpliwe. w epoce Odrodzenia. Odtąd sceptycyzm miał we wszystkich stuleciach zwolenników (np. Wyszedł on w starożytności poza własną szkołę i oddziałał na niektóre inne. był wzorem kompromisowego stanowiska w filozofii. 3) Wypominała zgubne rzekomo skutki moralne sceptycyzmu. które zbliżały ją to do materialistycznych.) pod wpływem jego była „empiryczna szkoła" lekarzy. ale i krytycyzmu: Kartezjusz. wobec trudności atakowania wprost. jakie stawiali sobie sceptycy. zużytkowali i usystematyzowali wszystko. p. ale nie wyciągnęli z nich tak skrajnych konsekwencji jak oni. którzy stosowali w medycynie zasadniczą myśl sceptyków: uważali. wystarcza rozsądne prawdopodobieństwo. Trzeba wszakże jakoś żyć i z innymi współżyć. 1) Usiłowała wykazać niepodobieństwo utrzymania się konsekwentnego na stanowisku sceptycyzmu: życie sceptyka nie jest i nie może być w zgodzie z jego teorią. coraz liczniejsi stawali się ci.. probabilizm objął później i teorię. skoro są prawdopodobne.chodziło im nie o ustalenie prawdy. podnieśli poziom wymagań stawianych dowodowi i w ogóle nauce. że przyczyny chorób są niepoznawalne. stworzyli prawdziwą skarbnicę pomysłów i argumentów sceptyckich. aby wzmocnić wiarę.. wszelako byli to odosobnieni myśliciele i nigdy już nie wytworzył się liczniejszy i wpływowy obóz sceptyków. zwalczała go przeważnie drogą okólną. W tym okresie filozoficznego wielowładztwa musiały powstać i powstawały dążenia do uzgodnienia zwalczających się doktryn i utworzenia doktryny kompromisowej. W duchu takiego probabilizmu poszedł rozwój sceptycyzmu akademickiego. to do idealistycznych 113 . bez których argumentacja ich traci siłę. niezaprzeczone i sprawdzone. 2) Zarzucała sceptykom posługiwanie się ukrytymi. były negatywne . co sporne kwestie chcieli rozwiązać eklektycznie. Gdy przez szereg pokoleń zwycięstwo filozoficzne nie przechylało się na stronę żadnej ze szkół. że wprawdzie żadne sądy nie są pewne. lecz o obalenie fałszu i ujawnienie niepewności sądów ludzkich . szkoła Arystotelesa podlegała stałym wahaniom. Karneades twierdził. EKLEKTYZM. Są stopnie prawdopodobieństwa: 1) sądy tylko prawdopodobne. I mniemał. zasadniczo unikający krańcowych rozwiązań. Epikureizm tak samo. sceptycy nie uznawali żadnych zasad poznania. Huet w XVII w.). zwłaszcza we Francji XVI w. czy ją za dobrą uważam. Choć zadania. znakomicie to jeszcze pomnożywszy. co było krytyczną myślą w Grecji. czy dana rzecz jest dobra. do czego każdego skłaniają naturalne popędy i obyczaje. późniejsze czasy korzystały zeń uzupełniając go jedynie w szczegółach i nigdy już potem tak zdecydowany i zupełny sceptycyzm nie znajdował zwolenników. niektórzy scholastycy sceptycznie poniżali wiedzę. KONIEC FILOZOFII HELLENISTYCZNEJ 1. przez kongenialnego starożytnym sceptykom Montaigne'a. n. Byli „teoretycznym sumieniem" swej epoki. Schulze w końcu XVIII w. WPŁYW PIRRONIZMU. że niekoniecznie należy powstrzymywać się od sądu.jednakże znaczenie ich dziejowe było pozytywne i doniosłe. W średniowieczu sceptycyzm występował tylko jako doktryna pomocnicza. Oprócz Akademii w jej „średnim okresie" (III i II w. ale nie w równej mierze są niepewne. Autentyczny sceptycyzm został odnowiony w czasach nowożytnych. Sceptycyzm zbyt był od innych szkół odrębny. kierowali się tym. z której czerpały późniejsze epoki. Z zasobów sceptycyzmu starożytnego korzystali zresztą w nowych czasach nie tylko zwolennicy sceptycyzmu. Sceptycyzm starożytny był szczytem rozwoju sceptycyzmu. Hume czy Mili odnowili rozumowania i argumenty sceptyków. aby można było go z nimi uzgodnić. ZNACZENIE SCEPTYCYZMU.jest wątpliwe. 3) prawdopodobne. e. Wyrugowali wiele dowolności i błędów w przyjętych poglądach filozoficznych. Rozwijając przez parę wieków ze skrupulatną systematycznością swe stanowisko. dogmatycznymi założeniami. OPOZYCJA skierowana przeciwko sceptycyzmowi. W życiu praktycznym nie potrzeba pewności. i przeto ograniczali się do rejestrowania symptomatów chorobowych. Bayle w początku XVIII. na usługach dogmatycznej myśli. że można wypowiadać sądy. Natomiast trzy inne szkoły mogły myśleć o porozumieniu. 2) prawdopodobne i niezaprzeczone. Arystotelizm.

ale dla jej spodziewanych owoców: szczęścia i cnoty. inni. straciły swe naukowe znaczenie. Strabon . traktujących o warunkach szczęścia . Prąd ten panował wśród stoików mniej więcej od połowy II w. Chryzypa. upadłszy politycznie. rozporządzenia Senatu wydaliły z Rzymu filozofów razem z retorami. jakim to wypominał Tacyt. a także sceptycyzm w swej umiarkowanej akademickiej postaci. Jeszcze w latach 173. wszędzie był wyrazicielem eklektycznego ducha. Szczególniej podatnym gruntem dla eklektyzmu okazał się Rzym. jakie uznawał. morderca Cezara. były równie różnorodne. zbliżyli doktrynę szkoły do Platońskiej i perypatetyckiej. Wytworzyły się nowe ośrodki. Laelius sive de amicitia czerpał z Teofrasta przez pośrednictwo stoików. n. Trajan. co uprawiali ją najpoważniej. Niebawem szkoły filozoficzne osiedliły się w Rzymie. Dalej jeszcze poszedł w tym kierunku Antiochos z Askalonu (zm. uprawiał ją jedynie za młodu i w starości. Więc Scipio Młodszy i Młodszy Katon byli stoikami. Eklektyczna była „średnia szkoła" stoików. najkonsekwentniejszy i najelegantszy sposób filozofowania". Najpodatniejszy grunt znalazła w Rzymie szkoła stoicka. w Tusculanae disputationes. itd. z których korzystał. e. ale jeszcze silniej eklektyzm opanował Akademię. Potamon. Każdy zaś z tych ośrodków miał styl odrębny: utylitarny i dyletancki stosunek do filozofii cechował Rzym. erudycja zaś była stylem Aleksandrii. W tym środowisku filozoficznie nietwórczym filozofowie. a być filozofem znaczyło należeć do jednej ze szkół filozoficznych. 155. W późniejszej fazie hellenizmu Ateny. Młodzież rzymska zaczęła jeździć do ośrodków nauki greckiej. n. w De natura deorum . zestawiali stare. Zainteresowanie filozofią wzmogło się jeszcze za cezarów. Rzym wytworzył nieporównanych mistrzów eklektyzmu: sławnego Yarrona i jeszcze sławniejszego Cycerona. Długotrwała była niechęć Rzymian do filozofii. Każdy bez mała światły Rzymianin należał do jakiejś szkoły lub przynajmniej był jej sympatykiem. Programowy zaś eklektyzm rozwinęły dwie szkoły: Stoa i Akademia. e. przeważnie zginęły.. nie umiejąc tworzyć idei nowych. Wszyscy byli filozofami. Kleitomacha. n. akademika-eklektyka Antiochosa z Askalonu i od platonizującego stoika Poseidoniosa. p. Antiochosa. Ci nawet. Katona Starszego. Wszystkie są oparte na źródłach greckich. Karnea-desa i in. e.. Filon z Laryssy (ok.): dla niego platonizm.z Panaitiosa. A teorie. M. do połowy I w. W okresie cesarstwa wielu zwolenników zaczął znajdować epikureizm. na wniosek Rzymianina starej daty. Ale cała ta rzymska filozofia była przesiąknięta dyletantyzmem. jedni czynili to z zamiłowania. 2. Sami cezarowie filozofowali: August napisał Zachętę do filozofii. a w metafizyce obok czynników materialnych . z próżności. Cyceron nie był nigdzie twórczym filozofem. Więc: w De finibus bonomrn et malorum korzystał z Antiochosa i współczesnych sobie stoików i epikurejczyków. potem uczył się jeszcze od epikurejczyka Zenona. stosunki zmieniły się. Horacy zaliczał siebie do szkoły Epikura. której również bliscy byli Wergiliusz i Owidiusz. był epikurejczykiem. który odstąpił od panującego przed nim w Akademii sceptycyzmu i przejął się ideą uzgodnienia zwalczających się doktryn. 68 p. Tullius Cicero (106-43) słuchał za młodu epikurejczyka Fajdrosa.filolog. jej rygoryzm odpowiadał starorzymskiej cnocie. 160-80) był pierwszym. Marek Aureliusz był jednym z najwybitniejszych stoików. panującego na schyłku starożytności. Jeden z uczniów jego.z Fajdrosa. Ponieważ zaś źródła. a w nich nowy styl naukowy. Kasjusz. FILOZOFIA w RZYMIE. W latach męskich swego ruchliwego życia nie zajmował się filozofią. Rzymscy filozofowie nie wydali nowej 114 . Scaevola . którą Cyceron sławił jako „najskromniejszy. a tak samo Stilo . itd. arystotelizm i stoicyzm były spadkobiercami tej samej nauki Sokratesa i różniły się tylko w sformułowaniu. aby tam słuchać wykładów filozoficznych.duchowe. którzy. Hadrian. nie w rzeczy. Ale w końcu II w. Anto-ninus Pius zajmowali się filozofią. zręcznie łączył teorie pochodzące z wszystkich szkół filozoficznych. czynili to nie dla samej wiedzy. De republica było naśladownictwem Platona. akademika Filona i stoika Diodotosa. a w etyce hołdował stoicyzmowi. Za podstawę swych poglądów brał filozofię stoicką.twórca jurysprudencji. a nikt w Rzymie filozofii naprzód nie posunął. zainicjowana przez Panaitiosa i Poseidoniosa. na które zresztą sam otwarcie wskazywał. a ponadto w treści korzystało z Panaitiosa i Poseidoniosa. Główne ośrodki były dwa: Rzym i Aleksandria. W tym samym czasie.geograf. przeto on sam stał się niezastąpionym źródłem. ograniczywszy stoicki monizm i rygoryzm. Triumwir Crassus był perypatetykiem. Liczne jego pisma filozoficzne pochodzą prawie wyłącznie z trzech ostatnich lat życia.przeciwników. p. usiłował nawet założyć specjalną szkołę eklektyczną. Poseidoniosa. I nie mogło być inaczej: bo być wykształconym znaczyło wówczas być filozofem. 161. Wytworzyła się moda na filozofię : ludzie zamożni trzymali w swych domach filozofów i za rozrywkę uważali przysłuchiwanie się dysputom. Brutus był akademikiem. jak jego mistrzowie. ale w etyce obok dóbr moralnych uwzględniał cielesne.

teraz dopiero 115 . jakimi dysponowała nauka. którymi i dziś operuje kosmografia. e. twórca Elementów geometrii. Przez aleksandryjskich uczonych starożytność oswoiła się z kulistym kształtem Ziemi. „Muzeum" aleksandryjskie było olbrzymim instytutem naukowym. W fizyce: co jest ukrytą przyczyną zjawisk? W logice: co stanowi kryterium prawdy? W etyce: co daje szczęście? Tym trzem były podporządkowane wszystkie inne. która panowała aż po Kopernika. Aleksandria. Stąd wynikały ważne konsekwencje: nie było w ich etyce ani nakazu. A jednocześnie pielęgnowano w Aleksandrii nauki humanistyczne.. tyle tylko. była to religijna metafizyka. dla przeciwieństwa podmiotu i przedmiotu. które potem przyniosła epoka chrześcijańska. Tam (po 300 r. Rozrost zagadnień objawił się głównie w dziedzinie etyki. jak osiągnąć szczęście. a jednocześnie Arystarch z Samosu. utrzymującym na koszt państwa rzesze uczonych. Nie znała też pojęcia zasługi i winy. antykwarskiego charakteru. ogrody botaniczne. Ptolemeusz. a potem Rzym pielęgnowały raczej filozofię ateńskiego typu. Nie znała grzechu. nie tylko stolicą państwa diadochów. Inicjatywa w tworzeniu nowych terminów wyszła w największej ilości wypadków od stoików. n. jak nigdy dotąd. Uczoność aleksandryjska nabrała specjalnie erudycyjnego. rodak Pitagorasa. założona w drugiej połowie IV w. W teorii poznania teraz dopiero znaleziono nazwy dla najbardziej zasadniczych pojęć. stała się już w III w. Mniejsze ośrodki szły bądź w ateńskim. nie imperatywna. Nastąpił niejako podział puścizny Arystotelesa: filozofia została przy Atenach. doszedł w astronomii do hipotezy heliocentrycznej. tam wielki Archimedes (zm. że zasób zagadnień został zwiększony (wyraźne to zwłaszcza u sceptyków). jak np. autor traktatu o cięciach stożkowych. że dla niej dobrem najwyższym i celem było szczęście.) pracował najsłynniejszy matematyk starożytności Euklides. zrozumiała mechanizm faz Księżyca. między dobrem a szczęściem nie było przeciwieństwa ani nawet rozdziału. co oni. ani obowiązku. POJĘCIA I TERMINY Pojęć i terminów przybyło najwięcej w dziedzinie teorii poznania i etyki. poznała większość pojęć. gdzie przechowała się matematyczna tradycja pitagorejska. używaną w Europie aż po nowe czasy. nauka specjalna przy Aleksandrii. ale nie wykazy obowiązków. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA OKRESU HELLENISTYCZNEGO Zagadnienia naczelne i szczególnie charakterystyczne dla epoki były trzy. Biblioteka w Aleksandrii osiągnęła w początku naszej ery liczbę 700 000 tomów. Badania takie były prowadzone i gdzie indziej. 3. wytworzył teorię astronomiczną. Fundamenty nowych szkół zostały założone w najbliższym czasie po Platonie i Arystotelesie. ale i wyspecjalizowanych badań naukowych. lecz tylko błąd. Natomiast z samą filozofią nauka była w stosunku tak luźnym. Zasadniczą cechę etyki starożytnych stanowiło to. Historyczne studia aleksandryjskich uczonych obejmowały również i dzieje filozofii. Trzeba było czekać aż do XIX w. a odpowiednio do sytuacji geograficznej Aleksandrii zawierała połączenie myśli Wschodu i Zachodu. Stosunki w Aleksandrii podobne były do współczesnych nam stosunków w Ameryce ze względu na nieograniczone wprost środki. wypowiadali się tylko za tą lub inną szkołą. 212) stworzył podstawy mechaniki. Tam pracował wybitny geograf Eratostenes. zaczynając od I w. Rodos zaś. optyki i katoptryki.szkoły. bądź w aleksandryjskim kierunku: Pergamon chciał rywalizować z Aleksandrią. i napisał geografię. w ścisłym słów tych znaczeniu. Ale niebawem praca naukowa skoncentrowała się w Aleksandrii. NAUKA w ALEKSANDRII. zawierającym wspaniałą bibliotekę. Toteż filozofia tego okresu pozostała w swych podstawach grecka. Podawała wykazy cnót. Dawała nie nakazy.. lecz rady. Filozofia w Aleksandrii zaczęła rozwijać się dopiero w następnym okresie. zbiory zoologiczne. Tam najsłynniejszy astronom starożytny. obserwatoria astronomiczne. zwłaszcza na Sycylii. aby powtórzył się podobny kult i nagromadzenie erudycji. tam żył również Apoloniusz. harmonii. A zagadnienia te różniły się zasadniczo od tych. Założono podstawy naukowe dla filozofii i historii literatury. Zgodnie z duchem owego czasu. jak ją nazwał Brochard. była „optatywna". Szkoły te starały się rozwiązać te same prawie zagadnienia.

Tak samo od III w. Teraz powstały owe: forma. intellegibilis. często wprost przejmowała z niej terminy.zwłaszcza artystycznej. Epikur i Pirron. Zenon. oczywistości. aktu uznania. ratio i rationalis. niemniej stare szkoły hellenistyczne trwały dalej i dopiero po paru pokoleniach platonizm wydał Plutarcha. a gdy się kończył.Platona i Arystotelesa . ale do wszystkich prawie kulturalnych języków nowożytnych Europy. Utworzyły się poza nią inne ośrodki: od III wieku Aleksandria ze swą biblioteką i muzeum stała się. Tymona sceptyka. kultura stała się już zrostem pierwiastków greckich i rzymskich. jak dialecticus czy historia. n. Cyceron i uczony arystotelik Andronikos z Rodosu. BILANS OKRESU Wykaz trwałych zdobyczy filozoficznych tego okresu jest skromniejszy niż poprzedniego. ale mało twórczych. corpuscula. prima corpora. miasto Pergamon stało się ośrodkiem kultury . wschodnich i zachodnich. potem nie występuje już żadne wybitne nazwisko w filozofii (choć były to czasy Archimedesa). a u epikurejczyków wyobrażenie odtwórcze. CHRONOLOGIA Okres hellenistyczny trwał w filozofii długo. twórcy geografii roślin i historyka filozofii (ok. systematyka przyjemności przeprowadzona przez epikurejczyków oraz analizy poznania przeprowadzone przez pirrończyków. Uderzające jest. ukazały się wydatniejsze postacie Karneadesa i Panaitiosa. a uczeni szczycili się Arystarchem z Samosu. zwłaszcza pod Ptolemeuszem Filadelfosem. p. Stratona perypatetyka. Gdy się zaczynał. A w tym samym czasie stawał się Rzym ośrodkiem politycznym. należał doń także Teofrast. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Gdy okres ten się zaczynał. Okres zaczynał się kulturą. że klasyczna grecka filozofia . które przeszły nie tylko do łaciny. należeli Poseidonios stoik i Filon z Laryssy. było nad Morzem Śródziemnym wiele państw. wrażenia. Wiek III był wiekiem Teofrasta. zachowujące swą ważność niezależnie od wyciąganych z nich wniosków sceptycznych. moralna intencja i wiele innych. zostały ustalone techniczne nazwy dla pojęcia i dla kryterium. Następna zaś generacja (należał do niej Filon z Aleksandrii) inaugurowała już nową epokę. jeden tylko Chryzyp ze szkoły stoickiej był twórczym myślicielem. ich kryteria prawdy i teoria wartości moralnych.: należeli doń założyciele wszystkich szkół hellenistycznych. „nierozstrzyganie kwestii" i in. W tym pokoleniu żył też wielki uczony Euklides i rozkwitała już nauka aleksandryjska. elementu. koło 100 r. Lukrecjusz epikurejczyk. około 270 r. Jednakże i ten okres wydał klasyczne sformułowania pewnych stanowisk. tak ważnej dla następnych tysiącleci. scholarcha w Likeionie. przetrwał wiele pokoleń. zwłaszcza etycznych: w filozofii stoickiej i epikurejskiej. individuum. rzecz moralnie obojętna. a gdy się kończył. innatus i tysiące innych. Formowanie terminów nie poszło od razu łatwo. aro/ua (atomy) . Arkezylaosa sceptycznego akademika. szukano odpowiedników i wahano się: ovala była tłumaczona zarówno substantia jak i essentia. r. przeważała kultura filozoficzna. Grecja stanowiła centrum kultury. 116 . inductio. elementu itp. było już tylko jedno Imperium Rzymskie. która była czysto grecka. Do nich należała logika zdań rozwinięta przez stoików.ustalono termin dla świadomości. Eklektyczne było też następne pokolenie (przynajmniej szóste po Arystotelesie). do którego. Niektóre terminy miały różne znaczenia w zależności od szkoły. A także rozwinął pewną ilość teorii niezależnych od zajmowanego stanowiska. 300 r. później zaś obok filozofii równorzędne miejsce zajęły nauki szczegółowe. sądu spostrzegawczego. aż koło połowy II w. materia. europejskich i azjatyckich. Weszły w użycie sceptyckie terminy. Była ona prawie wyłącznie przekładem terminologii greckiej.. a pirronizm Sekstusa Empiryka.zarówno principia i semina rerum jak minima naturae. było to pokolenie ludzi bardzo do filozofii zapalonych. e.). wielkim ośrodkiem życia umysłowego. stoicyzm Marka Aureliusza. a gdy się kończył (po bitwie pod Actium. scholarcha Akademii. Najważniejsze było pierwsze pokolenie okresu. jedna tylko Akademia nie miała wówczas wybitniejszego przedstawiciela.obchodziła się bez tych wszystkich pojęć. jak „sceptyk". experientia. intellectus. samowiedzy. była już tylko zaniedbaną prowincją. u stoików oznaczała pojęcie wspólne. Na okres ten przypadło utworzenie terminologii łacińskiej. Liczne też były nowe a podstawowe pojęcia etyczne: postęp. generalis.. Potem żyli współcześnie w pierwszej połowie I w. która wyładowała się bądź w sceptycyzmie. które przyszło zaraz po Arystotelesie i kwitło około 300r. 31). Drugie pokolenie. bądź w eklektyzmie. wydało Kleantesa stoika. Gdy się zaczynał. „dogmatyk". W tym pokoleniu objawił się przyrost energii filozoficznej. W trzecim pokoleniu twórczość filozoficzna zaczęła wygasać.

sporne. twórcy geometrii (ok. wielcy prawnicy i powstawały najbardziej monumentalne dzieła sztuki rzymskiej. E. zarówno wyczerpanie się dotychczasowej kultury Greków jak i dopływ od Wschodu innej.za Lukrecjusza.W epikureizmie przedmiotem sporu wciąż jeszcze są najistotniejsze dla tej doktryny kwestie. jak np. Stratona. sporne autorstwo i sens niektórych tropów. Sekstus lub Menodot . co dawniej. Złożyły się na tę przemianę przyczyny różnorodne. historyk Liwiusz. W II w. inni zaś pisarze starożytni.Rzym był stolicą już nie tylko w sensie politycznym. 300 r. perypatetyka zasłużonego dla eksperymentalnego przyrodoznawstwa (ok. jak Panteon. np. Przechodził przez walki wewnętrzne. bądź jej ostatnich. stanowiącego niejako stację węzłową w drogach rozwojowych greckiej filozofii . technik. 280). KWESTIE SPORNE Dzieła twórców filozoficznych tej epoki zaginęły bez mała doszczętnie i doktryn ich musimy dochodzić z szczupłych fragmentów lub na podstawie pism naśladowców. rewolucje dążące do sprawiedliwszego ustroju społecznego. Cezara i Catulla . Horacy. sławny matematyk. i przez to pośrednie ogniwa rozwoju zostały nie zbadane i są jeszcze zagadką. teoria negatywnego szczęścia lub stosunku rozkoszy cielesnych i duchowych. Koło połowy I wieku . rozkwit nauk szczegółowych trwał dalej: wówczas to czynny był Heron z Aleksandrii.z empiryzmem. przewagę zachowała religia. nie wiedzą nic o jego sceptycyzmie i przedstawiają go tylko jako rygorystycznego etyka).Euklidesa z Aleksandrii. mniej ważnym dla filozofii. w ustroju społecznym tak samo jak w kulturze umysłowej. jak pojmować przekazany przez tradycję fakt. N. powstała (ok. 30 rozpoczęła się trwająca blisko pół wieku era Augusta. geograf Strabon. najbliższych nam przedstawicieli. W tym leży przyczyna nieporozumień i rozbieżnych interpretacji. fizyk.) 1. nie odwrotnie. W Rzymie przez okres ten zmieniło się wiele. Owidiusz. Filozofia zaczęła się była w Grecji od czysto teoretycznych 117 . Yarrona. Pod koniec starożytności dokonał się przewrót w umysłach: oderwał je od spraw doczesnych i zwrócił ku wiecznym. sensualizmem i aprioryzmem w logice. W 83 r. jak Katona Starszego De Agricultura. żyli w nim i działali wielcy poeci: Wergiliusz.religijną filozofię. W 167 r. Ale też nie były to te same zagadnienia. Dotyczy to zwłaszcza stoików. Duch religijny również opanował filozofię. jak Cyceron. Wytworzyło się przekonanie. Żądza życia wiecznego i wyzwolenia z niedoli i znikomości ziemskiej opanowała umysły. znakomici gramatycy. . Sulla przywiózł do Rzymu rękopis Arystotelesa i Teofrasta. od niedawna dopiero zwrócono uwagę na doniosłe postacie Panaitiosa i Poseidoniosa. OKRES KOŃCOWY FILOZOFII STAROŻYTNEJ (I-VI W. Zwłaszcza od połowy II wieku. FILOZOFIA NA PODŁOŻU RELIGII. Polibiusz przybył do Rzymu. Wprawdzie epoka ta wydała też filozoficzną religię. Ludzie.z platonizmem. 150) historia powszechna Polibiusza. Archimedesa z Syrakuz. a mniej więcej w tym czasie zaczęły się pojawiać własne prace naukowe Rzymian. to była zastępowana przez nią: przez religię Wschodu. Proces zbliżenia filozofii z religią wypełnił ostatnią epokę starożytności. 145) kronika świata Apollodora z Aten i (ok. Zarazem zanikło zaufanie do własnych sił i powszechne stało się oczekiwanie pomocy nadprzyrodzonej od istot wyższych. że niektórzy sceptycy godzili swe stanowisko ze stanowiskami dogmatycznymi.W pirronizmie najtrudniejsze jest zrozumienie samego Pirrona (sceptycy uważali go za swego protoplastę. że środkami przyrodzonymi niepodobna rozwiązać jej zagadnień. historycy „starego stoicyzmu" wahają się między biegunowo różnymi interpretacjami: między materializmem i spirytualizmem w metafizyce. a także znakomitych filologów aleksandryjskich. religijnej kultury. determinizmem i teorią wolnej woli w etyce. zarówno natury psychicznej jak społecznej. Jeśli nie umiała zastąpić religii. Filozofia musiała teraz odpowiedzieć na pytania natury religijnej. Poza tym sporny jest stosunek akademizmu do pirronizmu. a prace humanistów nabrały uniwersalnego charakteru. mianowicie kwestie etyczne. A w r. wielkiego fizyka (czynnego głównie 250 .. Arkezylaos . przesyceni i zniechęceni do dóbr tego świata. Stary Zakon.). inaczej zdawała się niepotrzebna. przez nową wiarę chrześcijańską czy nawet przez pogaństwo. Propercjusz. W tej wielkiej erze Rzymu filozofia i filozofowie odgrywali stosunkowo skromną rolę.220). I jednocześnie ożywiało się jego życie umysłowe. w której Rzym panował nad światem nie tylko militarnie i politycznie. Ainezydem godzi je z heraklityzmem. ona podporządkowała sobie filozofię. ale przede wszystkim . Dziejopisarze szkoły stoickiej uwzględniali na ogół tylko bądź założycieli szkoły. boskich. jęli w innym świecie szukać celu i sensu życia.

przeciwnie. Objawienie spływa na człowieka w stanach „mistycznych". był także i źródłem poznania. lecz ponad rozumowe oglądanie prawdy. drugą na podłożu greckim. wykazującego niedostateczność wiedzy przyrodzonej. Pierwsza prędko znalazła wybitnego przedstawiciela w Pilonie. sceptycka . Tacy wybrańcy byli autorytetami. Nie były już dziełem samych Greków. powstająca od I. pierwsza arystotelesowskiego pochodzenia. ale z 118 . zanim wydała system Plotyna. bo do poznania. ani trzeźwe rozumowanie nie objawiało tej prawdy. 3. I weszło w zwyczaj zarówno w środowiskach greckich i chrześcijańskich zestawiać aż sześć definicji filozofii: 1) poznanie bytu jako takiego. odpowiadające jej religijnej orientacji. Te dwie ostatnie definicje filozofii były wyrazem jej zespolenia z religią. to miano na myśli nie zrozumienie. Granice Grecji. Zmiana ta była szczególnie wyraźna w stoicyzmie (który np.Platońska. pracowała nad zespoleniem narodowo i rasowo odrębnych systemów myśli w jednej nad narodowej i nad rasowej koncepcji. Przedmiotem godnym poznania był dla ludzi tej epoki jedynie Bóg. Ograniczył je już okres hellenistyczny. Filozofia. naturalna w religii. gdy bezpośrednio obcuje się z bóstwem. filozofia. koncepcji i definicji filozofii przybyły tymi czasy nowe. co usposabia do ekstazy. u Marka Aureliusza przepełniony był uczuciem religijnym) i w platonizmie. n. jak do zbawienia. tj. przeniknęła do filozofii. leżąca na rubieży Zachodu i Wschodu. Myśl grecka i wschodnia oddziaływały na siebie wzajem i tworzyły różnorodne połączenia. I te doktryny korzystały z dawnej greckiej filozofii. ale właśnie dążono do ich zespolenia. ale doktryny ich otrzymały teraz nowe zabarwienie przez wzmocnienie pierwiastków religijnych. współpracownikami Greków byli tu ludzie pochodzenia wschodniego. I środek do zdobycia wiedzy musiano teraz ujrzeć w tym. Te miały charakter wyraźniej jeszcze religijny. w Aleksandrii. a więc w modlitwie. Kto objawienia nie otrzymał osobiście. Istniała świadomość różnicy dzielącej te dwie kultury. jakie dokonało się na schyłku starożytności. tzn. Przez to zespolenie zmieniła się tedy sama koncepcja filozofii: z narzędzia poznania świata stała się narzędziem połączenia z Bogiem. Korzystano teraz nie z jednego. STARE i NOWE SZKOŁY. 3) nauka nad naukami. bardziej mistyczne i uduchowione. której obecnie szukała filozofia. Arystotelesowska. WPŁYW WSCHODU. Zgodnie z duchem czasu oddziałały przede wszystkim religie Wschodu. gdy dusza wychodzi z ciała i łączy się z bóstwem.zainteresowań. w pismach świętych. lecz jak wyzwolić się od życia i połączyć z bóstwem. była tedy synkretyczna. mógł opierać się na objawieniu otrzymanym przez innych ludzi wybranych przez bóstwo. Wobec pytania: wiedza przyrodzona czy mistyczna ? straciło swą aktualność stare greckie pytanie: zmysły czy rozum ? Ani bowiem zmysłowe doświadczenie. osiągana w stanach ekstazy.istniały dalej. dostarczała jej chyba jedynie wiedza mistyczna. druga dojrzewała przez kilka stuleci. Tych źródeł bynajmniej nie ukrywały. e. Potrzeba autorytetu. stoicka. jak przystało na epokę ceniącą autorytet i tradycję. która dotąd występowała w Grecji z ufnością w przyszłość i we własne siły człowieka i która walczyła o autonomię dla myśli. cynicka. gdzie spotykali się ludzie różnych ras i kultur. nawet ze sceptycyzmu. opartego na koncepcji Boga. zapowiadające wyzwolenie z niedoli ziemskiej. Synkretyczna filozofia miała dwie postaci: jedną na podłożu wschodnim (żydowskim). zwracała się o pomoc do objawień i o gwarancję do autorytetów. teraz stała się heteronomiczna. Szkoły filozoficzne. Do starych. 2. Był nie tylko przedmiotem. 4) miłość mądrości. To były definicje starogreckie. czystości serca i wierze. wśród Greków i wśród Żydów. więcej przemawiały do ludzi tej epoki niż religia Greków. 2) poznanie rzeczy boskich i ludzkich. Natomiast epikureizm i sceptycyzm nie stanowiły podatnego gruntu dla myśli religijnej i przez to przestały odgrywać wydatniejszą rolę w życiu umysłowym. Obok doktryn dawniejszych powstały teraz nowe. jego zasadniczym pytaniem było: jak żyć? Obecnie nastąpiło dalsze jeszcze przesunięcie zagadnień: nie-jak żyć. zamknięte długo dla wpływów obcej kultury otworzyły się teraz na oścież i wschodnie idee opanowały umysły greckie. potrzebna jest pomoc nadprzyrodzona. osobą swą gwarantowali prawdę. Powstawały tam równocześnie systemy filozoficzne w różnych środowiskach. druga stoickiego. 4. Epikurejska. ze środka do kierowania życiem doczesnym stała się środkiem do wyzwolenia z życia. w tradycji. Gdy mówiono teraz o „poznaniu" (gnozis). kładły nacisk na swą zależność. Ośrodkiem filozofii były już nie Ateny. założone dawniej przez Greków . szukała prawdy w przeszłości. Przez to poznanie stało się zależne od objawienia. w. a tym bardziej z ascetycznego stoicyzmu lub z arystotelizmu. FILOZOFIA OPARTA NA OBJAWIENIU. Ale ponadto: 5) rozmyślanie nad śmiercią i 6) upodobnianie się do Boga. p. lecz Aleksandria.

że wschodnie motywy przeniknęły spekulację grecką w jej ostatniej fazie. De confusione linguarum i in. De Cherubim. Nie był jednolitą. który stosował filozofię grecką do egzegezy Pięcioksięgu. powstał wcześnie. uważający. z których po paru wiekach wyłoniła się wreszcie najdoskonalsza i najsamodzielniejsza formacja filozoficzna całej epoki. redagowane w postaci komentarzy do Pięcioksięgu. n. FILON Głównym przedstawicielem synkretycznej żydowsko-greckiej filozofii był Filon. mianowicie żydowskiego. ta łączy się już z epoką następną jako jej początek. Z doktryn greckich zwłaszcza Platońska i pitagorejska. był bodaj pierwszym wybitnym przedstawicielem filozofii nowego typu. mało samodzielnych. Ale między Bogiem a światem leżała dla ówczesnej myśli przepaść. Myśl ta była na wskroś dualistyczna. obejmującym różne próby i indywidualne odmiany.wszystkich dawnych systemów na raz. a dobro i zło 119 . w. wróg chrześcijan. nadbudowana teraz nad starą fizyką. religijnej i eklektycznej. Żyd z Aleksandrii. z drugiej zaś podlegał wpływowi greckiej filozofii.). Jedną z nich był platonizm. na które najczęściej się powoływał. Filozofia neoplatońska reprezentuje najświetniej myśl wyrosłą w środowisku greckim. e. podobnie jak filozofia Filona . iż jako wysłannik aleksandryjskiej gminy żydowskiej jeździł w 40 r. Należał doń Apoloniusz z Tiany. w przeważającej części zachowały się. Wiadomo o nim. noszą one tytuły: Legis allegoriae. Żyda greckiego żyjącego w połowie II. religijnego okresu. który też na schyłku starożytności stał się zwyczajem. do niego najczęściej nawiązywała nowa teologia. i Celsus.) i Syryjczyk Numenios z Apamei (w II. Duch i materia stanowiły przeciwieństwo drugie. Filon. Obok myśli greckiej i żydowskiej wyrastała w tym okresie jeszcze myśl inna: chrześcijańska. przede wszystkim w osobie Arystobula. Filon należał do tych. e. Doktryny neopitagorejczyków i platończyków stanowiły zaczątki. Bóg i świat: to było dla niej przeciwieństwo podstawowe. na której dalszy rozwój potem sam wybitnie oddziałał. bywa nazywany neopitagoreizmem. którzy mieli jeden tylko przedmiot prawdziwego zainteresowania: Boga. do Rzymu w poselstwie do cesarza Kaliguli. magów perskich. 50 r. ściśle określoną doktryną. ze swą teorią idei wiecznych. e. n. które je tak długo rozdzielały. w II w. Quod Deus sit immutabilis. Jeden z odłamów nowej filozofii. Jego system. odżyła na nowo w religijnie nastrojonych czasach. n. stoickimi i Heraklitejskimi. urodził się około 25 r. religijnej i eklektycznej. Egipcjan i Żydów. p. POGLĄDY. stoik. występujący jako prorok raczej niż jako filozof. który przejęty był doktrynami Platońskimi. n. p. n. p. przez Plotyna. aby stać się podstawą nowego. których wykaz podał Euzebiusz. od źródła. dusz nieśmiertelnych i natchnień wieszczych był predestynowany. e. ważniejsze są pisma późniejsze. a nawet metodą. n. On bodaj pierwszy wyraźnie sformułował zadanie filozofii jako poznanie Boga. Dla niej zachowuje się nazwę neoplatonizmu. DUALIZM i MONIZM. logicznej. Przez to wytworzyły się sprzyjające warunki eklektyzmu. fizykalnej. Jego próba spojenia greckich i żydowskich elementów miała już poprzedników wśród Żydów. e.. a zmarł ok. Utworzona została dopiero ku jej schyłkowi.myśl wyszła ze środowiska wschodniego. 1. Świat interesował go jedynie jako dzieło Jego i objawienie. zapewne młodzieńczych. kwestie sporne. ale także i stoicka wpłynęły na niego. e. a były najwięcej natury etycznej. jak znany biograf Plutarcha Cheronei na przełomie I i II w. oraz poeta Apulejusz. wytworzona niegdyś w sekcie religijnej. że Platon i Pitagoras głosili tylko starą mądrość braminów. oraz nieznanego autora pisma o Mądrości Salomona. Granice między szkołami zatarły się. n. De sacrificiis Abeli et Caini. zbudowany przy pomocy greckich pojęć. Ta doktryna. w III w. Z wpływem platonizmu mógł mierzyć się jedynie wpływ pokrewnego mu pitagoreizmu. Stał się prototypem systemów swej epoki i przyczynił się najwięcej do tego. w. zeszły teraz na plan drugi wobec zagadnień religijnych. Ale gdy tamte są zakończeniem starożytności. Najdawniejszym znanym z nazwiska przedstawicielem neopitagoreizmu był Nigidius Figulus (w I. przesiąknięty wpływami wschodnimi. Od tych neopitagorejczyków niełatwo jest odróżnić czynnych równocześnie platończyków.. w. Filon był z jednej strony przedstawicielem teologicznej tradycji żydowskiej. POPRZEDNICY. lecz ogólnym prądem. już na początku I w. Wszakże w eklektycznym konglomeracie doktryn filozoficznych dwie miały stanowczą przewagę. e. ale na podstawie wierzeń żydowskich. Poseidonios. Liczne jego dzieła. Od pism czysto filozoficznych. ŻYCIE I PISMA.

Jak pojmował Boga? Pojmował go synkretycznie. Materia jest tedy bądź znikoma. to byt niezależny. B) Materia stanowiła przeciwległy kraniec w systemie Filona. nawet najwznioślejsze. nawet imię „Bóg" ujmuje tylko częściowo Jego naturę. mniej abstrakcyjnie. jeśli stanowią szczeble jednej drabiny. Do ustalenia tego stanowiska Filon przyczynił się więcej od innych. C) Logos. że nie może istnieć bezpośrednie między nimi zetknięcie. co poznać możemy. Ogniwo to widział Filon w Logosie. bezwładna. wyższy ponad wszystkie ludzkie pojęcia. Tak też uczynił Filon i utworzył schemat. a i Boga pojmowały na jej podobieństwo. Bóg realniejszy od stworzenia.przeciwieństwo trzecie. Filozofia ta nie mogła być monistyczna na dawny sposób. bądź zł a. łącząc w jednym pojęciu własności greckiego absolutnego bytu z własnościami żydowskiego jedynego Boga. Co więcej. Więc Bóg . Cała zaś Filońska teoria Boga. A) Bóg był punktem wyjścia systemu. można było traktować je jako ogniwa jednego szeregu. Filozofowie owej epoki widzieli między Bogiem a materialnym światem przepaść zbyt wielką.bo jakże materię wywieść z ducha. Nie może być tworem Bożym Jak tego już Platon uczył. który na długo przyjął się wśród filozofów Aleksandrii. jedność Boga i stworzenia. zarówno żydowskich jak greckich i chrześcijańskich. pozbawiona określonych własności.tu Filon przestawał już być w zgodzie z Platonem . utożsamiająca byt niezmienny z niepojętą osobą boską. jest wyższy i doskonalszy ponad wszystko. nie jest w związku z żadną rzeczą i żadną istotą skończoną. a nie odwrotnie. lecz jest odwieczna. Pośrednie ogniwo między Bogiem a światem materialnym odkrył był już Platon. 120 . materię z ducha i w ogóle byt mniej doskonały wywodzono z bardziej doskonałego. Było to ujęcie nowe.to pozostawało inne jeszcze wyjście. przeciwstawiająca się siłom wyższym i będąca źródłem zła w świecie. Bóg Filona był niedostępny i niepojęty. Wszechświat zdawał się być szarpany przez wrogie potęgi: duch w nim zmaga się z materią. Punkt wyjścia filozofii był skrajnie dualistyczny. poniekąd nawet z eleatów. że byt wyższy sprowadzały do niższego: ducha sprowadzały do materii. Nowy monizm mógł być tylko spirytualistyczny. Trzeba przyjąć pośrednie między nimi ogniwo. Ale jest także i poza poznaniem. Dawniejsze systemy Grecji jeśli były monistyczne. Filon zaś nie tworzył pojęcia Boga na podstawie poznania świata. nawet podczas tworzenia i po stworzeniu. aby mimo wszystko odnalazła jedność wszechświata. Zamiast sprowadzać różne rodzaje bytu do jednego rodzaju. był transcendentny podwójnie: kosmicznie i epistemologicznie. Jeśli zaś i taki monizm natrafiał na trudności . To znów były cechy czerpane ze Starego Zakonu. ale jej cel skrajnie monistyczny. istniejący dzięki swej własnej naturze.nie tylko nie stworzył materii. dobra i zła. bezduszna. Jeśli zaś tkwi w niej siła. by mogły to być sąsiednie ogniwa jednego szeregu. Wszakże poczucie dwoistości bytu łączyło się wówczas z nieodpartą potrzebą jedności. Te wszystkie cechy. iż byt stanowi pewną jedność. jest jeden i niezłożony. zaczerpnięte z Platona. prawzór idealny materialnego świata. Taki gradualizm (tak można by nazwać to stanowisko) wraz ze spirytualistycznym monizmem stanowił osnowę ówczesnych systemów filozoficznych. ponadczasowy i ponadprzestrzenny. dobro zmaga ze złem. Ta nauka o transcendencji Boga miała również główne źródło w religii żydowskiej. ducha i materii. a Bóg tylko punktem dojścia. Jeśli świat materialny jest stworzony i kierowany przez Boga. o którym rozprawiali greccy filozofowie. natomiast zupełnie obce greckiemu pojęciu absolutu. z której byt może być dopiero ukształtowany. Jest poza światem. W tym widziano właściwe zadanie filozofii. to były materialistyczne. Tym ogniwem były idee. nie była dlań nawet bytem. nie można go nazwać trafnie żadnym imieniem. niezmienny i wieczny. mądrość. Absolutny byt. bardziej teologicznie. bo dotąd punktem wyjścia rozważań filozoficznych bywał świat. nie jest stworzona. potężny. ALEKSANDRYJSKI SCHEMAT METAFIZYKI. Arystotelesa. a zwłaszcza jak zło wywieść z Boga? . Filon przypisywał Bogu. Filon uznawał istnienie idei. to tylko ujemna. uduchowionym okresie duch wydawał się realniejszy od materii. Ale ponadto jego Bóg był osobą. jak dobro. ale też nie stworzył z niej świata. 2. schodzącej od szczytu do nizin. to znaczy. Jeśli rodzaje łączą się w jeden szereg. wszechwiedzący. Przeto wywodzono stworzenie z Boga. była klasycznym tworem synkretycznej myśli. to jedynie pośrednio. monizm ich pochodził stąd. Przeciwieństwo zaś między Bogiem a materią jest tak wielkie. cnota. należało znaleźć ogniwo pośrednie. lecz odwrotnie. ale pojmował je inaczej niż Platon. był dobrotliwy. Teraz przyszedł czas na system odwrotny: w tym religijnym. Pojmował ją po platońsku: bezkształtna. lecz tylko potencją.

Metafizyka uczy. Filon uznawał też cnoty życia czynnego obok cnót kontemplacyjnych i uznawał poznanie dyskursywne obok kontemplacyjnego. On. materialnego i boskiego. są duszą i rozumem świata.jako intelekt niższy. ETYKA i TEORIA POZNANIA. Co prawda. 3. stoickich sił. była transcendentna w swych celach. WPŁYW. 4. ze swymi objawieniami i natchnieniami odpowiadała duchowi czasu i oparta na niej nauka Filona łatwo została przyswojona przez filozofię 121 . gdy rozum jest wyzwolony z ciała. PSYCHOLOGIA. Bóg. w której stał się na długo autorytetem i wzorem. lecz zarazem i siłami Bożymi. są nie tylko w Bogu. ZESTAWIENIE. tak i w mikrokosmosie ludzkim potrzebny jest czynnik pośredniczący między krańcami. Teoria poznania Filona była analogiczna do etyki. zstępującej od doskonałości do niedoskonałości. Człowiek musi odbyć z powrotem drogę do Boga. jako istota cielesna. tak i dusza była pojęta przez Filona jako szereg złożony z trzech ogniw różnej doskonałości: rozum. Z tej trójcy Filon stworzył schemat. Duszę bowiem ludzką uważał za miejsce spotkania dwóch światów. jeszcze więcej: drugim bogiem. i to tylko w chwilach.. Tak oto z różnorodnych motywów . Jest osiągalny tylko przez boską część duszy. lecz Bóg udziela swej pomocy w postaci objawienia. b) Ale idee są nie tylko myślami. aniołem. a źródłem Pismo święte. To było już pojęte bardziej po stoicku niż po platońsku. etyka zaś .wyrosło u Filona pojęcie Logosu. a więc jedynie w stanach ekstazy i kontemplacji. ekstatyczna w swych środkach i na wskroś heteronomiczna. który stał się podłożem dla całego dalszego rozwoju metafizyki aleksandryjskiej. mianowicie od neoplatonizmu. co Grecy rozdzielali skrzętnie. Logos jest osobą. jest tym. W filozofii przyrody Filon był niesamodzielny: układał ją z motywów stoickich. przedstawiciel Wschodu.jak byt niedoskonały ma wejść z powrotem do doskonałości. złączenie z Bogiem jest jego celem. Logos i świat materialny . Jego stwórcą jest Bóg. Platońskich i pitagorejskich. Religia żydowska ze swym monoteizmem i radykalnym przeciwstawieniem Boga i świata. Jak kosmos. w tym znaczeniu.Platońskich idei. jego też nazywał Logosem. W niej etyka i teoria poznania były równie teocentryczne. Siły zaś Boże przechodzą z Boga w świat i kształtują go. Połączone w nim zostało to. zmysłowa część duszy jest czysto materialna. boskiego bytu schodzi do niedoskonałego. I dla zespołu idei-sił. Ale właśnie takie irracjonalne połączenie pojęć potrzebne było tamtej epoce. jedynym. Idee.na Logosie. że prawda jest tylko w Bogu i że człowiek może ją osiągnąć tylko przez połączenie z Bogiem. Filon oddziałał nie tylko na myśl żydowską. on zaś z kolei jest stwórcą świata. Przy pozorach zgodności z Platonem. logos zaś . był to motyw całkowicie wschodni.to były trzy szczeble w drabinie bytów. Etyka Filona była odwróceniem jego metafizyki. wysłannikiem i zastępcą Boga. żydowskich aniołów . więcej: synem Bożym. bo myśl Boża od razu obraca się w czyn. To oddzielało Filona nie tylko od Platona. lecz w Bogu. ale i w świecie.a) Idee istnieją nie samodzielnie. który ukształtował świat z materii. intuicyjną władzę. Przyrodzone siły człowieka nie starczą do poznania prawdy. należy do najniższych tworów w drabinie bytów. zawierające prawdy objawione. Filozofia Filona była teocentryczna i heteronomiczna: zadaniem jej było poznanie Boga. Filon użył terminu spopularyzowanego przez stoików i nazwał go Logosem. Możliwe to tylko w stanach kontemplacji i ekstazy. była to zasadnicza przemiana jego teorii idei. a rozum jest wypływem bóstwa. niezawodnym źródłem poznania jest Pismo święte. jako przygotowanie do prawdziwej cnoty i prawdziwego poznania. jak drabina bytów od doskonałego. Była odbiciem jego metafizyki. c) Wszakże do pojęcia Logosu dodał jeszcze motyw trzeci: Logos jest osobą. ale też od stoików i w ogóle od Greków. są mianowicie myślami Bożymi. Mniemał. zaczynającego się od doskonałego Boga. Więcej znów samodzielności wykazał w psychologii. dyskursywny i operujący zmysłowymi danymi. Etyka więc. ale zadaniem jego jest dojść do jej szczytu. jako zdolność oglądania Boga i chłonięcia światła Bożego. dusza musi połączyć się z Bogiem. są zespołem sił kształtujących świat. przez rozum. I na szereg stuleci uwaga metafizyków ześrodkowała się nie na Bogu niedostępnym ani na materii znikomej. jak metafizyka: aby osiągnąć dobro i prawdę. Rozum pojmował jako najwyższą. logos. Człowiek. wdarł się do rozwoju filozofii greckiej i oddzielił myśl starogrecką od ostatnich jej tworów. którą rozwijał Filon. zmysły. a kończącego na znikomej materii. Cel ten przyrodzonymi ludzkimi środkami ziścić się nie da. ale uznawał je tylko jako poziom niższy. Jak we wszechświecie. Była gradualistyczna: wszystkie rodzaje bytu traktowała jako ogniwa jednego szeregu. pośrednikiem między Bogiem a światem. należących do boskiej natury a zarazem kształtujących świat. ale i na myśl grecką. lecz .

że byt przyjmując nową postać traci postać poprzednią. jak i całej epoki. ROZWÓJ. druga fizykalne. Był oryginalnym myślicielem. że wyłania z siebie nowe postacie. Wstydził się. Plotyn uczył. trzecia kosmologiczne. 203-269/270). ŻYCIE PLOTYNA. W pierwszym był wyznawcą Platona i rozwijał naukę jego o duszy i jej oczyszczeniu. PLOTYN I NEOPLATOŃCZYCY Syntezę filozoficzną całej epoki stanowił neoplatonizm Plotyna. jaki Plotyn zastosował dla osiągnięcia tego celu. a świat ziemski od boskiego. jakkolwiek różne.e. W drugim przeszedł od tych specjalnych zagadnień do poszukiwania ogólnej teorii bytu i zarazem od cudzego do własnego poglądu na świat. lecz neoplatończykiem. Przez Filona weszły do niej tendencje personifikujące i transcendentne. ale zarazem zmienił ją przekształciwszy w system filozoficzny. A wszystkim tym koncepcjom dał postać samodzielną i dojrzałą. dopiero od 50 roku życia. W 40 roku życia przeniósł się do Rzymu. był jednak w błędzie sądząc. W Rzymie pozyskał dla swej nauki liczne grono zwolenników. czwarta rozprawy o duszy. które Porfiriusz ułożył w 6 dziewiątek. Jednak minęły jeszcze dwa stulecia. było wykazanie jedności bytu. Od aleksandryjczyków przejął gradualistyczną koncepcję metafizyki wedle schematu: Bóg. Bezpośrednim poprzednikiem Plotyna był Amoniusz. Urodził się w Likopolis w Egipcie. w poglądach swych łączył doktrynę Platona z mistycyzmem. PISMA. dobru. by założyć miasto filozofów. bycie. POGLĄDY PLOTYNA. Środkiem. ale jeden pochodzi od drugiego. według Plotyna. Wchłonęła ona to. Zostawił 54 rozprawy. SYSTEM EMANACYJNY. Filona i neopitagorejczyków. to. Do doktryny neoplatońskiej było już blisko. jak pisze uczeń jego i biograf. lecz stawanie się. Można wyróżnić trzy okresy w rozwoju Plotyna. zbudowanie monistycznego systemu. Takie rozwiązanie wymagało przemiany samego pojęcia bytu: istotę jego stanowi nie trwanie. Pierwsza Enneada obejmuje rozprawy etyczne. faktycznie jednak świadomie przekształcił jego naukę i dlatego nazywany jest już nie platończykiem. duch Grecji nad duchem Wschodu. młodość spędził w Aleksandrii. pochłonięty całkowicie życiem duchowym. On sformułował schemat gradualistycznej metafizyki. czyli tragarzem. Naturalną własnością bytu była bowiem. Dzięki niej wyłaniają się z bytu coraz nowe jego postaci. Pisał niesystematycznie.grecką. już na schyłku epoki. nie zebrał w jednym dziele podstawowych swych poglądów. Stosunek Plotyna do niego przypomina stosunek Platona do Sokratesa: utrwalił pismem jego ustną naukę. Głównym poprzednikiem jego był Platon: Plotyn podawał się za jego egzegetę. jak chcieli eleaci lub Platon. Punktem wyjścia Plotyna. a zarazem niezwykłym erudytą. zanim powstała. co było filozoficzne w poglądach Filona. rozwijający się i przybierający różnorodne postacie. odczucie olbrzymich przeciwieństw tkwiących w bycie. którego istotę stanowi promieniowanie. Albowiem byt ma naturę światła. Celem. W przeciwieństwie do systemu Filona czynniki filozoficzne miały w nim przewagę nad religijnymi. był dualizm. znawcą dawniejszych poglądów filozoficznych. zwany od swego zawodu Sakkasem. Przeszedł przez życie obcy sprawom materialnym i doczesnym. Powstał w Aleksandrii. lecz jest jeden byt. który na schyłku starożytności był przyjęty powszechnie. właściwym pierwszym wiekom po Chrystusie. było genetyczne ujęcie bytu: postacie bytu. należy do jego natury i jest odeń nieodłączne. szósta o najwyższych kategoriach. Plotyn (ok. przeważnie etyczno-religijnych. Jego projekt. produkując byty nowe. ekspansja. 1. ostatni wielki system starożytności.n. Był to raczej działacz religijny niż filozof. od platonizmu do neoplatonizmu. świat i pośrednik między Bogiem a światem. przede wszystkim zaś z aleksandryjskich filozofów. To dynamiczne pojęcie bytu umożliwiło stworzenie monistycznego systemu: nie ma wielu bytów. POPRZEDNICY. że posiada ciało. Zachował również koncepcję etyki nakazującej stworzeniu powrót do Boga i koncepcję poznania jako osiągalnego w stanach ekstazy. Heraklit zbliżał się do zrozumienia dynamicznej natury bytu. Wyłonione postacie są 122 . które miało nazywać się Platonopolis. heteronomiczne i ekstatyczne. przeciwnie. nie chronologiczny) przyjęte zostały powszechnie. Porfiriusz. między innymi samego cesarza Galiena. świat realny jest wprawdzie zasadniczo różny od idealnego. są etapami jednego i tego samego rozwoju. był pono bliski urzeczywistnienia. Nazwa ta i układ Porfiriusza (rzeczowy. w III w. Plotyn zaczął pisać późno. W trzecim okresie starzejący się Plotyn przerwał abstrakcyjne dociekania i skupił się na sprawach bardziej aktualnych. Spośród filozofów aleksandryjskich pociągnął go najwięcej Amoniusz Sakkas. Poza tym korzystał też z Arystotelesa i stoików. czyli Ennead. jedności. Tam w 28 roku życia rozpoczął studia filozoficzne. że byt trwa. piąta o rozumie.

PSYCHICZNY i MATERIALNY. Jak rzeczy odbijają się w lustrach i wytwarzają na pozór samoistne odbicia. że postacie bytu są więcej lub mniej doskonałe. a twór jest zawsze mniej doskonały od twórcy. za znajdujący się nie tylko „poza bytem". Plotyn poszedł za nim. Im byt jest doskonalszy. gdzie myśl z trudem tylko posuwa się naprzód. poznać i nazwać. że i ona zachowała pewną jedność. Z absolutu emanują inne postacie bytu. dusza i materia. ale . bo duch. że świat ten składa się nie tylko z materii (bo ta sama przez się jest zupełnie nieokreślona). był dlań tym. Zgodnie z duchem czasu świat idealny był w jego oczach doskonalszy od realnego. który nazywamy materialnym światem. W filozofii Platona świat ten był najwyższy. Wbrew Platonowi miał absolut za niepoznawalny. 3. świat był dlań kolejnym emanowaniem coraz nowych bytów. dla którego Bóg stał ponad ideami. Zresztą pogląd jego na świat materialny był szczególny. u Plotyna dopiero drugi. Teoria ta zajęła miejsce nauki o stworzeniu świata przyjmowanej przez systemy oparte na pismach świętych. Byt pierwotny. ale usiłował być niezależny od wiary i opierać się wyłącznie na rozumowaniu. Rozumowanie to. w dalszym zaś rozwinięciu systemu posługiwał się wielokrotnie pomysłami Platona i innych. Porządek powstawania bytu jest więc porządkiem zmniejszającej się doskonałości. Każda postać bytu pochodzi tedy od innej. przeciwstawiający się mu i otamowujący go. co religie nazywają Bogiem. Drugą hipostazą był dla Plotyna świat psychiczny. ŚWIAT IDEALNY. lecz wypływa nieuchronnie z natury bytu. oryginalnością jego była koncepcja absolutu i emanacji. ale i „poza rozumem". musi być wolny od jakiejkolwiek mnogości i jakichkolwiek przeciwieństw. Poza tym był dla Plotyna czymś na wskroś negatywnym. która jest odeń doskonalsza. Prosta i ciągła jej budowa wskazuje. że istnieje byt od idei doskonalszy. który tylko abstrakcja pojęciowa dzieli na części. Ta 123 . w rodzaju systemu Filona. jest przeto czystą jednią. co można objąć myślą. myśl i wola posiadają swe przeciwieństwa. jak Filon. Wyróżniał ich trzy: duch. w atmosferze szczytów. Uważał. zazwyczaj używanej przenośni . Ze światem idei neoplatonizm wchodził na znane tory. co istnieje. Był źródłem wszystkiego. ABSOLUT. Nie rozważał. Jednak realna jest w nim tylko materia. Jest cały jednym procesem.jego emanacją. lecz filozoficzne przeciwstawienie świata idealnego i realnego. tym ma większą moc twórczą. jak ten był emanacja absolutu. ale też i z jej ukształtowania. leżącym poza sferą tego. Systemy poprzedzające Plotyna miały materię za czynnik całkowicie odmienny od ducha. stanowi szereg o obniżającym się poziomie. Plotyn zaś włączył ją do jednego z duchem procesu i przez to system jego stał się prawdziwym monizmem. dopóki zmniejszająca się stopniowo doskonałość i moc twórcza nie wyczerpie się. Pierwszą po absolucie hipostazą był świat ducha. czyli świat idealny. jest absolutem. ani wolą. Taki był wynik wysiłku dokonanego przez Plotyna dla określenia absolutu. Dlatego materia stanowi kres procesu emanacyjnego. Szereg ten zaczyna się od bytu najdoskonalszego i trwa. Proces emanacji jest procesem koniecznym: nie jest dziełem woli ani przypadku. Świat dusz jest emanacja świata idei. prawdy i jedności.wedle innej. I to była jedyna pozytywna własność absolutu. Z nim zaczynała się w filozofii Plotyna dziedzina dostępna dla zrozumienia i poznania. coraz bardziej zależne. a z nią doskonałość i siła twórcza są na wyczerpaniu. W jakim porządku dokonywa się emanacja? Plotyn zakładał. religijnego przeciwstawienia Boga i świata. on jest niezależny i bezwzględny. Po wszystkie czasy pozostał on dla poszukiwaczy absolutu wzorem. Ostatnią wreszcie hipostazą jest materia. Postacie te Plotyn nazywał hipostazami. Ukształtowanie jej zaś jest jedynie zjawiskiem idealnego bytu odzwierciedlającego się w materii. Ale i w ideach nie widział doskonałości zupełnej i wnosił stąd. Nie jest duchem ani myślą. Teoria emanacji była podstawową myślą systemu Plotyna. operujące ostatnimi abstrakcjami. dobra. dało wynik następujący. Podczas gdy wszelki znany nam byt jest w ten czy inny sposób zależny. coraz mniej posiadające jedności. ale w niej jedność. pojmowany przezeń jako jedyna dusza świata. Miał już zresztą poprzednika chociażby w Pilonie. z którego wszystkie dalsze postacie bytu emanują? I na to pytanie Plotyn odpowiedział w sposób oryginalny.jakby promieniami bytu lub .ostatecznie przewagę dawał irracjonalizmowi. Źródło wszelkiego racjonalnie poznawalnego bytu jest samo irracjonalne. ale coraz mniej doskonałe. Jakiż jest ów byt najdoskonalszy. Plotyn wielbił go jako będący ponad wszelką doskonałością szczyt piękna. 2. jako najdoskonalszy. Plotyn godził wprawdzie w pewnym sensie racjonalizm z irracjonalizmem. w której zawarte są dusze jednostkowe. tak idee odbijają się w materii i powodują przez to ten refleks.

Drogę wzwyż dusza może przebyć różnymi szlakami: przez wysiłek poznawczy. że zaś twórczość jest najdoskonalszą własnością boskiej istoty. który ją pociąga w coraz mniej doskonałe sfery bytu. 4. nie są w gruncie od idei różne. druga zaś jest drogą powrotną.istotnym składnikiem filozoficznego systemu. będąc odbiciem idei. Przez nią usunął też dwoistość idei i rzeczy: rzeczy. lecz raczej akt moralny. przestało być najwyższym celem życia moralnego. Poznanie takie nie mogło być dziełem ani zmysłów. magii i wróżbiarstwa. odwołać się do specjalnej zdolności umysłu: do intuicji. by zahamowawszy pęd. POZNANIE. bo nie odwoływał się do żadnej 124 . ISTOTA NEOPLATONIZMU. z tej Plotyn zachował wszakże przekonanie. aby je uduchowić i przez to podnieść. ale wyróżniał się a) autonomicznością. poza które nie wychodził Platon ani Arystoteles. lecz przez intuicję. co dotąd uważano za cnoty. nie przez myśl. Aby mogła wrócić doń. Przez to sztuka znalazła się na nieporównanie wyższym szczeblu wartości niż ten. choć podnosi świat cielesny. że dusza. bo tylko na takiej drodze możliwe jest połączenie z absolutem. jakimi te nauki rozporządzały. Poza tym i środki. potrzebne jest nawrócenie: trzeba. czym była dla dawniejszych Greków. jak u Platona. a także wszystkie niedoskonałości i grzechy składał po platońsku na część niższą duszy.fenomenalistyczna teoria przyrody stanowiła ważny składnik neoplatonizmu: dzięki niej mógł wytworzyć pojęcie bytu nie liczące się wcale z przyrodą. i jako taka wymagała nie studiów. to jest naśladowaniem rzeczywistości. I mimo niechęć do świata zmysłowego Plotyn uznawał tkwiące w nim dobro i piękno. funkcje roślinne i zwierzęce. A) Teoria poznania Plotyna nie była teorią nauki. upada. traci bowiem łączność z regionami wyższymi i odwraca się od boskiego prabytu. bo dawał wyraz powszechnemu naówczas poczuciu upadku i równie powszechnej potrzebie oczyszczenia duszy i połączenia jej z Bogiem. przez bezpośrednie dotykanie doskonałego bytu. Był to jeden z licznych systemów teocentrycznych. nie wymyślony (bo znał go już Filon). Plotyn kładł cnoty oczyszczające. „zachwyceniem".po raz pierwszy w dziejach . ale rozwinięty przez Plotyna. nawróciła ku sferom doskonałym. Bo skoro wszystko we wszechświecie jest ze sobą w związku. aby za to wyższa była całkowicie wolna od więzów cielesnych i wszelkiej niedoskonałości.czymś zgoła innym : ekstazą.teoria poznania. przebywaną dzięki wysiłkowi duszy. Pierwsza idzie w naturalnym kierunku zmniejszania się doskonałości bytu. opartych na schemacie aleksandryjskim. ani logiką formalną. a jeszcze ponad nie cnoty najwyższe. lecz przez ekstazę. C) Wreszcie i etyka u Plotyna otrzymała nowy charakter. Przeciwnie. Ten schemat dwóch dróg. etyka . Z drugiej zaś strony jedność bytu była dla Plotyna racją jego optymizmu i estetycznej postawy wobec świata. te czysto naukowe zabiegi straciły wartość. Była natomiast teorią zbliżenia się do Boga przez poznanie. estetyka i etyka stanowiły równoległe człony systemu filozoficznego Plotyna. Plotyn musiał. dusza schodzi jednakże do niższych. nie była to czynność wyłącznie poznawcza. to na podstawie jednej jego części można o innych częściach wyprowadzać wnioski i wpływać na inne jego części. jaki zajmowała u Platona i Arystotelesa.jak już u Filona .otrzymały tedy metafizyczną i teologiczną orientację. a teoria sztuki i piękna stała się . Przed duszą stoją zatem dwie drogi: w dół i wzwyż. Toteż teoria poznania. DUSZĘ LUDZKĄ Plotyn dzielił na dwa składniki: wszystkie funkcje związane z ciałem. A intuicja musiała tu być pojęta w szczególny sposób : nie była jak jeszcze u Platona . dostawszy się doń.aktem intelektualnym. To. estetyka. była dla niego twórczością urzeczywistniającą idee. Zostały przez to podporządkowane jednemu wspólnemu celowi i złączone w jeden system. ani dyskursywnego rozumu. lecz ćwiczenia ducha i oczyszczenia. więc praca artysty jest odblaskiem bóstwa i sposobem upodobnienia się do niego. B) Sztuka przestała być również dla Plotyna tym. SZTUKA i CNOTA. były wspólne: wszystkie osiągają swój cel nie przez trzeźwe rozumowanie. Jedność bytu miała dla Plotyna szczególną konsekwencję: uczyniła go zwolennikiem astrologii. jaką miały dla Greków epoki klasycznej. sama. podobnie jak Platon i Filon. znalazł szerokie rozpowszechnienie w religijnie myślącym schyłku starożytności. jak u Arystotelesa . Każda bowiem część wszechświata wywodząc się z prabytu posiada coś z jego doskonałości. Należąc do wyższych regionów. lecz . Nauki „tajemne" znalazły przeto w systemie Plotyna metafizyczne uzasadnienie. Była to już koncepcja inna niż Platońsko-pitagorejska. 5. ponad cnoty „obywatelskie". Tak pojętą duszę mógł zaliczyć do wyższych regionów bytu. które upodobniają dusze do Boga Wszystkie te nauki . estetyczny lub moralny.

odegrał doniosłą rolę historyczną. Isagoga. z której przechował się fragment o Pitagorasie. Pisał historię filozofii. którą dusza przebiega dążąc do absolutu. kontemplacyjne. w którym uwzględniał wszelkie zagadnienia i dyscypliny filozoficzne. poprawiał ją też w niektórych punktach. Ponadto zasadniczymi motywami systemu były: 1) transcendentna teoria absolutu. Mistyczny czynnik neoplatonizmu wzmógł się 125 . a jego wstęp do Kategoryj Arystotelesa. Oryginalnymi pomysłami Plotyna. był bowiem najważniejszym tekstem logicznym. występował przeciw uznawaniu wróżb. Mnożył w nim hipostazy. Wreszcie wyróżniał się c) swym monizmem. włączał nowe ogniwa. w poznaniu bowiem podmiot zawsze przeciwstawia się przedmiotowi. Szkoła syryjska rozwijała samą metafizykę neoplatonizmu. sztuki i cnoty. Drugą hipostazę Plotyna rozbił na szereg ogniw. zostawił też traktat o misteriach Egipcjan i komentarze do Platona i Arystotelesa. by być samodzielnym filozofem. natomiast wywodził byt niższy z wyższego. były: 1) dynamiczna koncepcja bytu i 2) teoria emanacji. Rozmnożył również szczeble „drogi powrotnej". aby pojąć absolut i wywieść zeń wszelkie postacie bytu. przezwyciężał dualizm świata realnego i idealnego. Prawdziwa znajomość bóstw wymaga. Następnie neoplatonizm wyróżniał się b) pełnością systemu. aby bardziej jeszcze oddalić absolut od materialnego świata. II. Jamblich rozróżniał ich już pięć: obywatelskie. Głównym dziełem jego był Zbiór twierdzeń pitagorejskich. ziemskiego i boskiego. Jedyną metodą. a nie jednoczy z nim. traktował bóstwa jako hipostazy bytu. SZKOŁA. Za przewodem Jamblicha późniejsi filozofowie neoplatońscy stali się dogmatykami pogaństwa. które umożliwiły jego monistyczny system. np. którzy umieli godzić ścisłą i drobiazgową pracę naukową z metafizycznym poglądem na świat. dał początek szeregowi neoplatońskich erudytów. głosząca pierwotną formę neoplatonizmu. jaki po starożytnych odziedziczyło średniowiecze. aniołów. I. Neoplatonizm był tworem nie badania naukowego w ściślejszym słowa znaczeniu. Był to monizm innego typu niż ten. emanacyjną postać panteizmu. i osiągnął zwarty i jednolity pogląd na świat. Z doświadczeniem nic go nie łączyło. Jej założyciel. Ścisły umysł Porfiriusza usiłował nauce Plotyna dać wyraz jaśniejszy i prostszy. Prajednia Plotyna była mu jeszcze nie dość doskonała i ponad nią stawiał byt najpierwotniejszy. było dialektyczne wysnuwanie pojęć. jak mniemał.religii objawionej. Układał komentarze do Platona i Arystotelesa. jaka mu pozostawała. niemniej postawa jego była głęboko religijna. nie dający się zupełnie wypowiedzieć. zjednoczenia z nimi. wierzenia greckich i wschodnich religii wcielał do filozoficznego systemu. ale również teoria poznania. które obrażały jego trzeźwy sposób myślenia. Gdy Plotyn rozróżniał trzy szczeble cnót. słynnym gramatykiem i krytykiem. Doktryna neoplatońska miała licznych zwolenników. wśród których przewodziły kolejno trzy szkoły: 1) szkoła aleksandryjsko-rzymska samego Plotyna. której głównym przedstawicielem był Proklos. ziemski z wyższego. był tylko komentatorem i egzegetą. Nad zainteresowaniem filozoficznym wzięło górę specjalne teologiczne. W szkole aleksandryjsko-rzymskiej obok Plotyna wybił się uczeń jego i biograf PORFIRIUSZ (232-304). Nie pretendował do tego. paradygmatyczne (przez które dusza utożsamia się z ideami) i wreszcie uświęcające (przez które dusza łączy się z boskim prabytem) Dalej też od Plotyna poszedł w irracjonalizmie: nie tylko istotę najwyższą. Wraz z Longinem. za Konstantyna Wielkiego. zachowany częściowo. ale cały świat bogów i demonów miał za przekraczający rozum. 3) szkoła ateńska. lecz fantazji intelektualnej. współczesnym Plotynowi. racjonalnego i irracjonalnego. był uczniem Porfiriusza. Wywodząc zaś byt niższy. boskiego tworzył nową. zmarł z początkiem IV w. Natomiast sam proces emanacyjny rozbudował dopiero Jamblich. nie tylko kosmologia i psychologia. zadanie filozofii widział w znalezieniu absolutu. Włączył jako ogniwa procesu emanacyjnego dusze bogów. Traktując postacie bytu jako etapy w rozwoju jedynego absolutu. 2) fenomenalistyczna teoria materialnego świata (pojętego jako odzwierciedlenie idei w materii) oraz 3) ekstatyczna teoria poznania. JAMBLICH. nie sprowadzał bytu niższego do wyższego ani odwrotnie. etyka i estetyka znalazły miejsce w „schemacie dwóch dróg" (wzwyż i w dół). co religie. herosów. 2) szkoła syryjska Jamblicha. a tak samo i trzecią. demonów. jest więc czymś więcej niż poznaniem. pojętych jako narzędzia zespolenia z absolutem. dążył do tych samych celów. jaki głosili hilozoiści i materialiści. tzw. lecz wyłącznie posługiwał się refleksją filozoficzną. Przy jej pomocy podjął się nadludzkiego prawie wysiłku. oczyszczające. W systemie neoplatońskim Plotyn opracował głównie „drogę powrotną". a w tym doświadczenie nie mogło być pomocne.

gdy kultura grecka złączyła się z rzymską z jednej. choć podawali się za uczniów Arystotelesa. czyli miłość do piękna. Postawa ta była najpierw obiektywistyczna. ale ponad wszystkim jest Wiara. postawa starożytnych była intelektualistyczna. Umysłem pokrewny Jamblichowi. ale i Euklidesa. Tradycja neoplatońska przetrwała średniowiecze. Eros. ZAMKNIĘCIE: STAROŻYTNY POGLĄD NA ŚWIAT Starożytność. ekstatyczną teorię poznania. Ewolucyjny monizm. 126 . stworzony przez Plotyna. Mimo analizy epistemologiczne starożytna filozofia poza ten obiektywizm nie wyszła. gdzie wytworzyła się samodzielna metafizyka chrześcijańska. zarówno bytu jak poznania. W oczach starożytnych jednostka była od ogółu zależna i od ogółu mniej cenna. moralnego. teizm. a wieki nowe zaczęły się od powrotu do idei starożytnych. we wprowadzaniu do systemu filozoficznego tłumu demonów. Jednakże późniejsze epoki nie były li tylko naśladowaniem Greków. Połączył on erudycyjne aspiracje neoplatończyków z ich aspiracjami metafizycznymi: był z jednej strony wielkim erudytą w przeróżnych dziedzinach wiedzy. ateizm i panteizm. wytworzyła olbrzymi zasób najróżnorodniejszych koncepcji filozoficznych: filozofię systematyczną i krytyczną. byli faktycznie uczniami Plotyna. Ten stan mistyczny stanowi cel i kres wszelkiego życia: umysłowego. Dotyczyło to zarówno rzeczy jak ludzi. sensualizm i racjonalizm. zaczynając od Orygenesa. przetrwała Renesans. w teorii poznania empiryzm i aprioryzm. Neoplatonizm był ostatnią formacją filozoficzną. Nawet na Zachodzie. który razem z Plotynem słuchał Amoniusza. logikę pojęć i logikę zdań. dualistyczny i monistyczny pogląd na świat. ściślej: Grecja sama. Nawiązując do Platońskiego Fajdrosa. III. aniołów i bóstw różnych wyznań. poszedł dalej jeszcze w mnożeniu. dzieleniu. wola zaś i uczucie były zawsze niesamodzielnymi funkcjami. nieporównanym komentatorem. Prawda ogólna dla starożytnych była doskonalsza od jednostkowej. poprzez Pseudo-Dionizego aż po Jana z Damaszku. zaszczepiony myśli chrześcijańskiej. dogmatyczną i sceptyczną. mistyczne pochłonięcie przez to. Bo też Grecy nie wyczerpali filozoficznych możliwości. nie znającej granic między nauką a mitologią. odbiciem rzeczy zewnętrznych. była uniwersalistyczna. różnicowaniu hipostaz. wariabilizm i inwariabilizm. przygotowuje. widział w Erosie. Pod jego znakiem kończyła się filozofia starożytna. nie tylko Platona. posługiwały się zasadniczymi ideami neoplatonizmu i. wtórnymi wobec intelektu i od intelektu niższymi. Ta zupełnie irracjonalna koncepcja była ostatnim słowem greckiej myśli. Prawdzie i Wierze najwyższe szczeble w podnoszeniu się ducha. co niepoznawalne a najdoskonalsze. Myśl starożytnych była zwrócona ku rzeczom zewnętrznym. Koncepcje stworzone przez starożytność zostały już na zawsze typami i wzorami dla następnych epok. I nie tylko wśród filozofów o kulturze łacińskiej neoplatonizm miał wyznawców. Prawda zaś doprowadza do boskiej mądrości. a z wschodnią z drugiej strony. Metafizyka wierna tradycji neoplatońskiej nie przestawała mieć zwolenników w średniowieczu od Eriugeny do Kuzańczyka i stanowiła jeden z wielkich prądów filozofii średniowiecznej. nauczył (pod wpływem Rzymu) traktować filozofię z punktu widzenia potrzeb życiowych oraz (pod wpływem Wschodu) rozwinął mistykę. Systemy filozofii chrześcijańskiej. idealizm i realizm. nie więcej przekształciły doktrynę Plotyna niż oficjalni przedstawiciele jego szkoły: Jamblich lub Proklos. w gruncie rzeczy. transcendentną etykę. Umysłowość starożytnych miała swoistą postawę i poza wykreślone przez nią granice nie wyszła. ale przetrwał starożytność. Po wtóre. teocentryczną metafizykę. po Schellinga i Hegla. jakie powstały na Wschodzie. jaką wydała Grecja. w etyce moralizm i hedonizm. przeżycia wewnętrzne były dla niej objawem wtórnym. ale także i wśród Arabów: ich najwięksi filozofowie. ześrodkował swe dociekania w najwyższych i najabstrakcyjniejszych sferach bytu.znacznie u Jamblicha i jego następców. w filozofii przyrody mechanizm i dynamizm. Wieki średnie posługiwały się stale starożytnymi ideami. Szkoła ateńska miała najświetniejszego przedstawiciela w PROKLOSIE (410-485). W niej uspokaja się wszelka czynność poznawcza i następuje „milczenie". powracał też w różnych postaciach w nowożytnej metafizyce aż po XIX wiek. We wszystkich dziedzinach życia i kultury osnową dla nich była myśl. Po trzecie. religijnego. A ostatni okres. która rozpoczęła się i długo rozwijała jako czysty twór rozumu. WPŁYW DALSZY. idee neoplatońskie wywarły swój wpływ. z drugiej zaś metafizykiem o nieokiełznanej fantazji.

Pierwotne chrześcijaństwo.to było drugie pole dla obcych wpływów. jakie dokonało się pod koniec starożytności. prawo moralne i zapowiedź życia pośmiertnego. intelektualizm. Cele życiowe.te stały otworem dla wpływów obcych. neopitagoreizm i neoplatonizm. 127 . były skończone i osiągalne.Po czwarte. w dziejach filozofii było datą przełomową. zachwiało tradycyjną postawą myśli greckiej.pisał św. Z platonizmu nadawał się do przyjęcia idealistyczny pogląd na świat i przekonanie o wyższości świata duchowego nad materialnym. nie było systemem filozoficznym. lecz zakłada nowy. nie robiło nawet założeń filozoficznych. Inne były wyznaczone przez wiarę. Poznanie było procesem skończonym i założeniem dochodzenia prawdy było. ale przezwyciężyli obiektywizm. własny początek: wiarę chrześcijańską. cynickimi. jakie stawiała ich etyka. Oddziałały też one nie na jądro nauki. pojęcia filozoficzne Greków były tak bardzo przepojone myślą religijną.„Nadzieja żywota jako początek i koniec wiary naszej. Zagadnienia metafizyczne pochłaniały w owej epoce umysły i chrześcijanie nie mogli nie szukać rozwiązania zgodnego z ich wiarą. „A oto trzy istnieją zasady Pańskie" . ale potrzebowały wyjaśnienia i sformułowania pojęciowego . nieskończoność była dla nich równoznaczna z nie-określonością i chaosem. prawo i zapowiedź. Starożytni pojmowali świat jako skończony. Jednakże nie może być pojęta jako wytwór rozwoju greckiej filozofii. Niektóre części chrześcijańskiego poglądu na świat nie były wcale wyznaczone przez pierwotną wiarę. na którym niebawem wzniesiono system zawierający całkowitą teorię Boga i świata. ale . poganie. Sprawiedliwość jako sądu początek i koniec. będące bez znaczenia dla rozwoju nauk szczegółowych. Choć w niezmiernej ilości spraw korzystali z helleńskiej filozofii.obojętność dla rzeczy doczesnych. FILOZOFIA CHRZEŚCIJAN A FILOZOFIA GREKÓW. gdyż tam były najdoskonalsze. Od tego przekonania nie odstępował bodaj żaden rodowity Grek. Barnaba . finityzm starożytny. mianowicie poznanie Boga. że świat materialny jest przesycony duchem. Nowi jego adepci. Te cztery właściwości były źródłem starożytnego poglądu na świat. że w nieskończoność rozumować niepodobna. z cynickiej filozofii . Zmiany postawy dokonali dopiero myśliciele chrześcijańscy. 2. Nie był to system filozoficzny. uniwersalizm. WIARA A FILOZOFIA CHRZEŚCIJAN. gdy zaczynało się chrześcijaństwo. ze stoicyzmu . Była ona związana z tradycją-starożytną i miała charakter analogiczny do współczesnej sobie filozofii Greków. i Miłość radosna i weselna jako czynów sprawiedliwych świadectwo". Była to głównie nauka moralna. Wprawdzie zetknięcie się z poglądami Wschodu. potem i neoplatońskimi. Ale fundament chrześcijaństwa był już utworzony w nauce Chrystusa. ale i ono nie zdołało jej przezwyciężyć. DO V W.) 1. Posługując się tedy wielorako ideami Platońskimi. W tym samym czasie. bo odbierając wartość poznaniu zmysłowemu i rozumowemu dostarczał pośrednio argumentów tym. by wytworzyć pogląd na świat innego typu. Nauka ta streszczała się w trzech pojęciach: poznanie. co wypowiadali się za nieskończonością przyrody. że łatwo mogły być przystosowane do każdej wiary. Chrześcijaństwo zdobywało świat dla swych idei. i ci. nawet sceptycyzm mógł być pożyteczny. starożytni mieli skończoność za doskonalszą od nieskończoności. rozpoczął się rozwój nowej filozofii: filozofii chrześcijan. wnosili z sobą do gmin chrześcijańskich przekonania wyhodowane przez filozofię pogańską. kiedy powstawały ostatnie systemy starożytne. Pojęcia czerpano głównie z filozofii greckiej. Jeśli nawet zdarzały się odchylenia od zasadniczej postawy. to były zbyt słabe. Arystotelesowskimi. nauka bezpośrednich uczniów Chrystusa.pomysł. FILOZOFIA CHRZEŚCIJAŃSKA (W OKRESIE POPRZEDZAJĄCYM ŚREDNIOWIECZE. zanim te obce wpływy działać zaczęły. Co więcej. nieliczni tylko myśliciele stanowili wyjątek. lecz na jej pojęciowe ujęcie i systematyczne rozwinięcie. zwłaszcza gdy dokoła nich poganie głosili rozwiązania z tą wiarą niezgodne. Toteż pojawienie się chrześcijaństwa. była to postawa finitystyczna. z arystotelizmu koncepcja Boga jako pierwszej przyczyny i celu świata. życia i zbawienia. co w objawieniu i natchnieniu widzieli źródło poznania prawdy. Nie istniał więc dla Greków dualizm świata skończonego i nieskończonego. formowała się filozofia chrześcijan. W okresie zaś.był to fundament. stoickimi. ale jednocześnie samo wchłaniało idee obce. mogły być rozwiązane w ten czy inny sposób . mieli to za jej niedoskonałość.

co było dotychczas w filozofii: Bóg na ziemi i w sercach. tam też powstały pierwsze chrześcijańskie systemy. czyli apologetów. a nauka ich . Chronologicznie patrystyka dzieliła się na okres przygotowań i poszukiwań. Długo Zachód wydawał tylko apologetów. miłość i łaska jako podstawa życia. a i Ateny odgrywały jeszcze pewną rolę. PATRYSTYKA Filozofia patrystyczna obejmowała kilka odmian: 1. dodawał.Grecja dawała formy dla chrześcijańskiej filozofii. Kościół odrzucał je pewną ręką. myśliciele pierwszej epoki dopiero ją ustalali. Z drugiej zaś. mianowicie afrykańskie. że filozofia jest „miłością mądrości". OKRESY FILOZOFII CHRZEŚCIJAŃSKIFJ. Okres filozofii średniowiecza bywa nazywany w terminologii przyjętej. Podczas gdy późniejsi myśliciele będą doktryny chrześcijańskiej bronić lub ją wyjaśniać. nie dające sprowadzić się do niczego. i trwał prawie do końca XIV w. W tych kilkunastu stuleciach wyodrębniają się znów dwa okresy. Dwoistość ta pochodziła stąd. ale też przez sprawiedliwość i świętobliwość. wprowadzone w pierwszych wiekach do filozofii europejskiej. bujny okres chrześcijańskiej filozofii po paruwiekowym zastoju zaczął się około VIII w. Był to dla niej czas kształtowania i formułowania zasadniczych doktryn. Systematycy natomiast usiłowali opracować w całości chrześcijański pogląd na świat i oni to znaczyli główne etapy rozwoju filozofii chrześcijańskiej. który. ale są w niej też rysy własne. że pierwsze próby filozoficzne chrześcijan wypływały z dwojakich potrzeb. pozostały w niej stale. Gdy natomiast na Zachodzie powstał wreszcie system filozofii. Różnica obu grup była nie tylko geograficzna: na Wschodzie filozofia rozwijała się w środowiskach. Z drugiej jednak strony na Wschodzie. mniej więcej do soboru 128 . w okresie tym filozofia chrześcijańska rozwijała się równolegle z pozachrześcijańską. definicję. gdzie kultura filozoficzna pogan była wysoka. Apologeci zależnie od aktualnych sporów i potrzeb. wymieniając zaś inne określenie. 2. przeciwnie. okresem scholastyki. poza tym szkoły i ośrodki filozoficzne istniały w Cezarei. Obejmuje on czas średniowiecza. Z jednej strony. czyli patrystyką. osobowe pojmowanie Boga i stosunku do Boga. Drugi. Gazie. to był to system własny i całkowicie odpowiadający duchowi chrześcijaństwa. filozofia miała bronić wiary chrześcijan na zewnątrz i wobec wrogów wykazywać zgodność jej z wymaganiami rozumu: miało to być dziełem „obrońców". że „prawdziwą mądrością jest Bóg.nauką Ojców. wedle przyjętego podziału. że filozofia jest „upodobnieniem się do Boga". praktyczne i trzeźwe środowisko rzymskie wpłynęło na wytworzenie się i wśród chrześcijan wrogich dla filozofii nastrojów. myśli chrześcijańskiej trudno było wyzwolić się spod jej wpływów. Ze względu na miejsce powstania filozofia patrystyczna dzieliła się na filozofię Wschodu i Zachodu. wydały wybitnych myślicieli. dlatego to patrystyka grecka miała wysoki poziom. ale była mało samodzielna. Ze względu na swe zadania dzieliła się na apologetyczną i systematyczną. Nie zawsze wprawdzie filozofia uświadamiała sobie swą przynależność do chrześcijaństwa. Najbardziej na tym polu zasłużeni zwani są Ojcami Kościoła (Patres). na: filozofię Ojców greckich (związanych ze środowiskiem greckim i piszących po grecku) i Ojców łacińskich (piszących po łacinie). Szczególny natomiast nacisk na tę przynależność kładła w pierwszych czternastu stuleciach nowej ery i te stulecia wytworzyły filozofię chrześcijańską w węższym tych słów znaczeniu. Na Zachodzie. ale i kolonie. opracowywali doktryny chrześcijańskie. Antiochii. Jeden trwał mniej więcej do VI wieku: to okres. więc miłość do Boga jest prawdziwą filozofią". Wcześni myśliciele chrześcijańscy przejęli greckie definicje filozofii. 3. gdzie panowało tradycyjne zamiłowanie do spekulacyjnej filozofii i gdzie współzawodnictwo z pogańskimi systemami było bodźcem do pracy. Głównym ośrodkiem na Wschodzie była Aleksandria ze swą słynną Szkołą Katechetów. Na Zachodzie stolicą filozofii był oczywiście Rzym. choć niezupełnie poprawnej. 3. Podając np. dla wewnętrznego użytku gmin niezbędne było jednolite i konsekwentne zebranie poglądów: to było znów zadaniem systematyków. Jan z Damaszku wyjaśniał. i przez to bardziej fragmentarycznie. jednakże dali im zwrot odrębny. że może ono być osiągnięte przez mądrość i poznanie. Są podobieństwa między filozofią wczesną chrześcijan a współczesną im filozofią pogan. należy jeszcze do starożytności. zewnętrznych i wewnętrznych. ale gdy formy te były niezgodne z pierwotną wiarą. Był to czas szczegółowego i systematycznego wykańczania filozofii chrześcijańskiej. Idee chrześcijańskie. nie wydał zaś żadnego systemu.

Rozwój systemów chrześcijańskich patrystycznego okresu. SYSTEM EONÓW. potem dopiero obudziły się wśród gnostyków aspiracje teoretyczne. Wtedy do jego treści religijnej przyłączyły się pewne idee filozoficzne. głównie Grzegorza Nysseńskiego. rozkwitu zaś doczekał się w połowie II w. zbliżony najwięcej do filozofów hellenistycznych.. PRZEDSTAWICIELE. już po Nicaeum.. Główne pisma gnostyckie zaginęły. opierający się na poprzednim systemie Orygenesa. różnił się natomiast tym. Walentyn miał najliczniejszą szkołę. ile w mitologię i teozofię. przeszedł przez cztery główne fazy: 1) System gnostyków w II w. dla których gnostycyzm szukał połączenia przez wprowadzenie pośrednich między nimi ogniw. 4) System Augustyna na przełomie IV i V w. Najsłynniejsi z nich byli: Saturnil z Antiochii. w Aleksandrii i Rzymie. ale ciążący ku systemom greckim. 1. 2) System Ojców aleksandryjskich. przechowały się jedynie późne. GNOSTYCY Gnostycyzm był jedną z pierwszych prób mających na celu przetworzenie wiary chrześcijańskiej w wiedzę i wybudowanie na jej podstawie poglądu na świat. przeciwnie. Nie był wszakże dziełem chrześcijan. a niebawem i w Egipcie.. apologetów chrześcijaństwa. wytworzony już samodzielnie przez chrześcijańskich myślicieli. Do nauki Chrystusa był przystosowany powierzchownie. historyczną wagę otrzymał jako doktryna chrześcijan. właściwy systemom gradualistycznym. z których najoryginalniejszym umysłem był Tertulian. w latach zbliżonych do narodzenia Chrystusa miał już zwolenników w Syrii. Gnostycyzm był starszy od chrześcijaństwa. POGLĄDY. poza które prawowierna filozofia wyjść nie mogła. traktując ogniwa systemu nie tyle jako rodzaje bytu. np. Najważniejsze źródło stanowią polemiczne rozprawy przeciwników. głównie Orygenesa. w IV w. że abstrakcyjny schemat filozofów splatał z mitologiczną teologią i kosmologią. B azyl id es Syryjczyk. anonimowe pismo. Pierwotnie wystąpił jako rodzaj mistycznego kultu. Zanim jeszcze złączył się z nim. 129 . przede wszystkim ów schemat stopniowej ewolucji od Boga do materii. w przeciwieństwie do trzech poprzednich będący wytworem Zachodu. żyjący za Hadriana i reprezentujący judaistyczną odmianę gnostycyzmu. Przeważały w nim pierwiastki babilońskie. ile jako osoby boskie. choć i on występował jako filozof chrześcijański. i na okres po soborze. nie greckiego) i powierzchownie tylko dostosowany do nauki chrześcijańskiej. tworzyli oddzielne gminy i doktryny o różnych odcieniach. mechanicznie dostosowanym do chrześcijaństwa. idący ku a) coraz większej samodzielności wobec obcych i b) coraz większej zgodności z wiarą. stanowili etap myśli chrześcijańskiej poprzedzający Augustyna. aleje pracą swą przygotowali. a u którego przeważały znów czynniki pogańskie. nie naukowe. żydowskie. znane pod nazwą Pistis Sofia. 3) System Ojców kapadockich. Przez parę wieków swego istnienia przyjmował różne postacie i odmiany. będący pochodzenia pozachrześcijańskiego (wschodniego. w III w. Apologeci Wschodu przygotowali system aleksandryjski i kapadocki. syryjskie. egipskie. Gnostycy nie stanowili jednej szkoły. ale uzgadniający go z tradycją kościelną. Apologeci nie wytworzyli oddzielnych systemów. działający między 135 a 165 r. głównie w Syrii. w tym drugim okresie zostały ustalone podstawowe dogmaty. występował w związku z żydowską i pogańską religią. który nauczał w Aleksandrii między 120 a 140 r. Operował wyobraźnią raczej niż rozumem i przetworzył wiarę nie tyle w wiedzę. Był doktryną synkretyczną. czerpane głównie z hellenistycznych. Były to dwa krańce bytu. twórca najbardziej filozoficznego i najrozleglejszego systemu gnostyckiego. Pod tym względem nie różnił się od większości ówczesnych systemów. lecz religijne. rozwijał się pierwotnie na Wschodzie. najsamodzielniejszy i najzgodniejszy z wiarą. Jednym z ostatnich gnostyków był Bardezanes Syryjczyk (153-222). przede wszystkim przekonanie o dwoistości między duchem a materią. ŹRÓDŁA.. Walentyn Egipcjanin. Różnorodne odmiany gnostycyzmu miały jednakże pewne idee wspólne. wtedy dopiero wydawszy wybitniejsze siły i różnorodne pomysły. lecz tworem obcym. i w początkach III w.nicejskiego w 325 roku. Ale przedchrześcijański gnostycyzm obejmował tylko drobne sekty bez znaczenia. aleksandryjskich systemów. a apologeci Zachodu. dążącą do zespolenia idei Wschodu i Zachodu.

BERNARD 130 .ŚW. AUGUSTYN ŚW.

Układali różne systemy eonów. na wpół dobrych i na wpół demonicznych. odpowiadające aleksandryjskim hipostazom. te eony gnostyckie pochodziły z religii babilońskiej. Owe siły kosmiczne powstające kolejno. 131 . że schemat ten pojmował historycznie. Przynależność swą do chrześcijaństwa zaznaczał tym.GILBERT DE LA PORREE ŚW. gnostycy nazywali eonami (wieczność). odrębnością jego było. Dzieje zaś wyobrażał sobie jako kolejne powstawanie i zmaganie się sił kosmicznych. że za przełomowy moment dziejów miał przyjście na świat Chrystusa. jako schemat dziejów. BONAWENTURA Po wtóre. personifikowanych przez bóstwa i duchy. ale upersonifikowane mitologicznie. najbardziej rozpowszechniony z tych systemów przyjmował. że istnieje siedem duchów tworzących świat.

boskiego i materialnego. i stworzony został świat. ten był już pozbawiony cech którejkolwiek z narodowych religii. Dla tego samego powodu. Co więcej. wybudowanych na tym samym zasadniczym schemacie. Chrystus to dla nich jeden z eonów. Ten wzgląd kazał gnostykom przyjmować rozległą skalę bóstw i stwórcę świata oddzielić od doskonałego Boga. równorzędnej z dobrem zasady. Wyzwolenie od zła pojmowali jako wyzwolenie z materii. materialnego świata. ani religia ludowa. Alegoryczna interpretacja. Od „wiedzy" („gnozis") noszą miano gnostyków. poczynały się zwykle parami. jakie sprawił eon upadły. co mają duszę. w przekonaniu. była w związku z ich dualistyczną postawą. i przeto skłaniali się do „doketyzmu". iżby Chrystus mógł rzeczywiście posiadać ciało. stwórca świata. próbowali gnostycy odpowiedzieć na pytanie. który spełnia najdonioślejsze zadanie. logos i życie. łączący dobro ze złem. Taki podział. to dlatego. To wszystko należy do dziejów sekciarstwa religijnego. Będąc złą.gdzie były bogami siedmiu planet. Ród ludzki dzielili na dwie zasadniczo różne klasy: na tych.przedostał się do gnostycyzmu i znalazł w jego dualizmie uzasadnienie metafizyczne. a nie realną istotę. niezgodne z naturą. dziełem upadłego eona. co ponadto mają i ducha. DUALISTYCZNY POGLĄD NA ŚWIAT. która stanowiła najistotniejsze źródło ich filozofii. choć głosiły. Mity wyzwoleńcze prowadziły gnostyków do poglądów antropologicznych. Przy pomocy takich koncepcji. był raczej tworem filozoficznej myśli. a czasem. 2. WYZWOLENIE. greckiej religii dualizm taki był obcy. co przyciągnęło do siebie gnostycyzm i chrystianizm. które stanowiły najbardziej może żywotną część ich doktryny. na tych. Teologia gnostyków. oni dla zdobycia wiedzy tłumaczyli je alegorycznie. nawet dualistyczne religie orientalne nie widziały w świecie tyle zła. A jeszcze nad nią był „Ojciec" wszystkich. a więc jako uduchowienie świata. Materię mieli za tak radykalnie złą.bo dzieliły one ludzi na wtajemniczonych i niewtajemniczonych . obejmująca całą skalę bóstw różnej doskonałości. że zetknięcie z ciałem poniża duszę. gnostycy utożsamiali ponadto ze Stwórcą w rozumieniu Starego Testamentu. Jeśli istnieje złe bóstwo. 132 . Program ich polegał na zastąpieniu wiary przez wiedzę. Koncepcję zmagania się w świecie wrogich mocy gnostycy czerpali ze Wschodu. Świat taki nie może pochodzić od Boga. Poza tym gnostycy przyjmowali jeszcze „pełnię" eonów. przekonanych. Idea wyzwolenia była niewątpliwie tym. psychików i pneumatyków. Połączenie tych dwóch myśli miało ten wynik. najwyższej kategorii: oni bowiem dostąpili wiedzy. zwłaszcza Astarty. ale ten. bo wyzwala świat od zła. czyli na hilików. tego. że złączyło się z materią. co gnostycy. dobro i zło. że świat materialny wydał się im dziełem złej potęgi. opadł w materię i wówczas nastąpiło zmieszanie. że świat jest terenem zmagania się duchów dobrych i złych. Wyznawcy tego pesymistycznego poglądu musieli szukać wyzwolenia od zła. że w świecie przeważa zło i że dobro nigdy w nim zupełnie urzeczywistnić się nie da. zwyciężony przez wrogie mu siły. które były różne w różnych szkołach gnostyckich. jeden z eonów. W świecie widzieli dwie zmagające się ze sobą zasady: światło i ciemność. nosiły często abstrakcyjne nazwy. jak rozum i prawda. Czynnik zła gnostycy widzieli w materii. ale sam świat uważały przeważnie za twór Boga. godne jest jednak uwagi jako mitologiczny odpowiednik abstrakcyjnych systemów filozoficznych. Duchy te stanowiły wszakże tylko niższe ogniwa w hierarchii eonów. nie do dziejów myśli filozoficznej. którego umieszczali na czele. jest dziełem przeciw-bożym. W tym była odrębność gnostycyzmu. układały się w trójki. odrzucali naukę o zmartwychwstaniu ciał. Gdy wiara bierze słowa Pisma dosłownie. w których wschodnia mitologia była zmieszana z grecką filozofią. Później podział ten uległ modyfikacji i gnostycy dzielili ludzi na trzy kategorie: na tych. ani religia spekulatywna filozofów nie uznawała pozytywnego zła jako drugiej. co posiadają iskrę świata wyższego. że wielu z nich nie chciało dopuścić myśli. czyli pojmowali cielesnego Chrystusa jako zjawisko. egipskim i babilońskim teogonicznym obyczajem. i na tych. ponad nimi stała „Matka" ich. co posiadają tylko ciało. co należą wyłącznie do zmysłowego. charakterystyczny dla religii uprawiających misteria . dwóch czynników. a nie złego ducha. Bóg niepoznawalny i nienazywalny. Siebie zaliczali do ostatniej. W tym miał swe źródło skrajny pesymizm gnostyków. nosząca cechy bóstw wschodnich. czwórki i szóstki. ale połączyli ją z pochodzącym z Grecji przekonaniem o znikomości świata materialnego w porównaniu z idealnym. i na tych. przejętym z Grecji a wywołanym potrzebą wprowadzenia ponad lokalne religie bóstwa powszechnego. nie może być zależna od Boga. wywołane przez ich pesymistyczny pogląd na świat: skąd pochodzi zło? 3.

że świat nie jest stworzony przez Boga. Dotyczy to głównie apologetów wschodnich. . hellenofilów. ani naukowych: religijnych nie. które szerzyły się w pierwszych trzech stuleciach. Walce z gnostycyzmem służyło wielu apologetów II i III w. 1) Główną przyczyną było: przemienienie w symbole tego. wydał przeważnie teoretyków. Poza tym jednak utorował też drogę spirytualistycznej filozofii chrześcijańskiej. byli bliscy gnostykom. 166) pochodził z Palestyny. skąd zło dostało się do świata. Justyn Męczennik (ok. OPOZYCJA.). Ale filozofia ta w dalszych swych poczynaniach wychodziła już nie z ducha Wschodu. lecz Zachodu. te i inne jeszcze doktryny gnostyków zostały odrzucone przez Kościół. który uczył. Doketyzm. będącego wedle Ojców dziełem dobroci i mądrości Bożej. ISTOTĘ GNOSTYCYZMU stanowi: 1) Skrajnie dualistyczna i pesymistyczna koncepcja świata: zło jest czynnikiem równie odwiecznym. zmusił do skonsolidowania kanonu. toteż gnostycyzm jest niejako prototypem wszelkich herezji. że człowiek jest stworzony nie przez Boga. stanowi istotną cechę gnostycyzmu. bo odszedł od wiary. że w kosmosie działają dwaj bogowie. Najwybitniejszym apologetą Wschodu był we wcześniejszej generacji Justyn. pokazał. lecz przez eony. dla jej propagandy. Przez to wytworzyli na greckim podłożu swoiste koncepcje chrześcijańskie.: było to stulecie apologetów. jak dobro. a druga z ciemności. GŁÓWNI APOLOGECI WSCHODU. Jedni polemizowali z poganami. Taki symbolizm stanowi najistotniejszą cechę herezji. M a rej o n (połowa II w. Gnostycyzm miał dla chrześcijaństwa znaczenie raczej negatywne: wzbudził czujność wobec doktryn z wiarą niezgodnych. Gnostycy czynili wysiłki. przeciwnie. Zarazem byli pierwszymi filozofami chrześcijańskimi. jedynych wówczas prawowiernych filozofów. ograniczał przez to Jego wszechmoc. naukowych zaś nie. Jedni. dobro z Boga. przede wszystkim Ireneusz. Manicheizm zaś. którzy zasymilowali pojęcia filozofii greckiej. Ale „wiedza" ich była szczególnego rodzaju: jeśli porzucali prostą wiarę. Wschód. inni tylko praktyczne. a w późniejszej Ireneusz. a w człowieku dwie dusze. Ich działalność przypada na II w. Jedni oddawali się spekulacjom metafizycznym. 106-ok. inni opierali się na trzeźwym głosie zdrowego rozsądku. dla ustalenia nauki chrześcijańskiej. inni z heretykami. a także ich krytykę ustroju świata. którzy stojąc na gruncie Ewangelii dążyli do rozstrzygnięcia ściśle wedle niej zagadnień filozoficznych. a również 5) poczytywali gnostykom za niedopuszczalną zuchwałość ich próby wniknięcia w wewnętrzne stosunki świata boskiego. zło pochodzi z materii.Poza tym jeszcze Ojcowie Kościoła potępiali gnostyków 4) za skrajny dualizm. dobrego i sprawiedliwego. próbowali kompromisów w rodzaju odróżniania nauki ezoterycznej (dla wtajemniczonych) i egzoterycznej (dla niewtajemniczonych). jeszcze więcej podlegał wpływom wschodniej mitologii i jeszcze dalej poszedł w dualizmie: głosił. ich genealogie eonów i mity o upadku i wyzwoleniu były bez porównania bardziej irracjonalne od prostej moralnej nauki zawartej w Ewangelii. i tego drugiego miał za stwórcę świata.). metafizyków.. Ale wysiłki ich były próżne: ich dualistyczna doktryna nie dała się zespolić z chrystianizmem. mająca wytłumaczyć. moralno-religijną myśl chrześcijaństwa gnostycy przemienili w tajemnicę teozoficzną. aby pozostawać w zgodzie z Kościołem. bo odchodząc od wiary nie zapewnił ścisłości i pewności. 3) Jednego Boga zastąpili przez mnogość bogów: hierarchia eonów miała charakter politeistycznej mitologii. jaką doktryna chrześcijańska być nie może. z bardziej racjonalnej i optymistycznej postawy greckiej. głoszony przez Persa Manesa koło połowy III wieku. Apologeci byli różnego pokroju: jedni mieli znaczenie teoretyczne.byli zwolennikami. APOLOGECI WSCHODU Apologeci byli pierwszymi pisarzami. 2) Historyczna koncepcja świata jako zmagania się mocy złych i dobrych. a także Hermogenes (koniec II w. Chrystianizm musiał odrzucić tę fantastyczną teologię. Próba racjonalizacji wiary chrześcijańskiej na podłożu wschodnim zawiodła. który odróżniał dwóch bogów. Z tym łączyły się inne przyczyny potępienia: 2) Prostą. inni wrogami helleńskiej kultury umysłowej. to bynajmniej nie dlatego. co Pismo podało jako fakty. wcześnie poświęcił się filozofii. a sprawy moralne i soteriologiczne zaniedbał dla konstrukcji kosmologicznych. Gnostycyzm nie zaspokoił potrzeb ani religijnych. twierdzenie. w przeciwieństwie do Zachodu. który przyjmując niezależność materii od Boga. jedna pochodząca ze światła. zaprzeczenie zmartwychwstania. POKREWNE GNOSTYCYZMOWI były wszelkie bez mała herezje. by ją dostosować do wymagań trzeźwego rozumu. 3) Alegoryczna metoda wywodzenia tych koncepcji z Pisma św. przeszedł 133 . bóg światła i bóg ciemności.traktowanie prawd wiary jako symboli.

byli przedstawicielami najwytworniejszej kultury naukowej. Natomiast niektórzy pisarze Wschodu. by dowieść o Bogu. Justyn np. A) Uzasadnienie i rozwinięcie monoteizmu było naczelnym zadaniem apologetów. a mniej teoretycznym. jest to bowiem pojęcie istoty nieskończenie doskonałej. przeciwstawił tradycję bezpośrednich uczniów Chrystusa. dokoła których obracała się myśl apologetów: Bóg i dusza. B) Po wtóre. która odpowiadała trzeźwiej myślącym głowom. dobry i sprawiedliwy. który od stoików przeszedł do chrześcijan. że jest dziełem jednej istoty. Laktancjusz wywodził. że jest jeden. oraz apologetyczny Dialog z Żydem Tryfonem. zwłaszcza gnostyckim. twierdził. POGLĄDY. Pracowali nad nim wszyscy od Atenagorasa po Laktancjusza. jak Atenagoras. Ireneusz zaprzeczał też. w której się był wychował. Natomiast Ireneusz. że przymioty Jego przechodzą pojęcia ludzkie i mogą być poznane nie wprost. jak Teofil i Tacjan. ŹRÓDŁA.ok. jak Justyn. Apologeci byli ludźmi o helleńskiej kulturze umysłowej. lecz tylko z dzieł Bożych. b) Jego stosunek do świata i c) Jego poznawalność. z natury rzeczy tacy tylko odważali się występować na polu filozofii. nawrócony po 170 r. odróżniał wraz z gnostykami duszę (psyche) i ducha (pneuma) i mniemał. Ale spekulacjom filozoficznym.. Tym bardziej apologeci musieli wystąpić przeciw herezji Hermogenesa. i Teofil z Antiochii. c) czy jest boskiej natury. jakoby ponad Stwórcą istniały idealne wzory. jakie były rozpowszechnione w ich czasach: po części z Platońskiej. wedle greckiej tradycji. bo niezdolni jesteśmy znaleźć dlań nazwę. Dwa były tematy. i dali przez to początek spekulacjom na temat Logosu. jako zdecydowani wrogowie greckiej kultury i nauki. nawrócony ok. chrześcijańskiej koncepcji. jak to głosili platończycy i gnostycy. 180 r. d) czy jest cielesna i e) czy ciało należy na równi z nią do natury człowieka? Wszystkie te pytania były pierwotnie przedmiotem sporów i stopniowo dopiero ustaliły się odpowiedzi prawowierne. które wypełniły następne stulecie. i Hermiasz. preegzystującą materię jako drugą.przez różne szkoły. 1. 202) urodzony był w Azji Mniejszej. Apologeci musieli oczywiście odrzucić naukę Marcjona. apologeci usiłowali określić stosunek Boga do świata: czy stworzył go z niczego. będący boskiego pochodzenia. 162 r. niepodobna zaś pomyśleć. Napisał dwie Apologie chrześcijaństwa. Większość miała jednak rozleglejszy zakres zagadnień. całkowicie oddał się jej sprawie. nawrócony ok. i o duszy. C) Zajmowała też apologetów kwestia możności i sposobów poznania Boga. i starał się. Z apologią wystąpił też Atenagoras. obok Boga. którzy duszę mieli za śmiertelną. 250-330). Kilku wybitnych apologetów Zachodu występowało z dążeniami pokrewnymi: przede wszystkim Minucjusz Feliks (na przełomie II i III w. podobnie i Minucjusz był wychowany na stoikach i akademikach. że jest nieśmiertelna. ale poznawszy. inne były traktowane tylko ubocznie. że Bóg stworzył wszystko. każe zatem przyjąć. Pewna część apologetów. że Chrystus jest Logosem Bożym. wbrew niej kładli . czy też z istniejącej odwiecznie materii. I on miał gruntowną kulturę filozoficzną. Ci zaś. obowiązujące Go przy tworzeniu. bardziej oddana sprawom moralnym. Śmierć męczeńską poniósł w Rzymie. której ona z natury swej nie posiada. Inny argument tego samego pisarza: świat wykazuje jedność w swym ustroju. który twierdził. przeszli już do odrębnej. w nauce o Bogu rozważała przynajmniej a) Jego jedność. jakie pojawiły się wówczas wśród chrześcijan. że świat jest niezależny od Boga i nie jest wcale Jego tworem. zwłaszcza stoicką i neoplatońską. zmarł zaś jako biskup Lugdunu.to pytanie stawiali wszyscy apologeci. ograniczała się do tego. późno poznał naukę chrześcijańską. Grecka filozofia była tedy źródłem dla apologetów.szczególniej czynił to Ireneusz . NAUKA o DUSZY. ateński filozof.) i Laktancjusz (ok. może udzielić duszy nieśmiertelności. ale po części też i ze stoickiej. Dla zachowania jedności Boga powzięli myśl. 2. Był to pogląd platońsko134 . Korzystali z doktryn greckich.nacisk na tożsamość jedynego Boga ze stwórcą świata. 130 . Niektórzy zwłaszcza. a podobnie i inni. pytali poza tym: b) czy dusza ludzka istnieje odwiecznie. którzy byli bardziej skłonni do rozważań spekulacyjnych. że jedynie duch. że jedność Boga wynika z pojęcia Boga. aby istot nieskończenie doskonałych mogło być więcej. by jego chrześcijańska nauka jak najmniej odbiegała od nauki. Niektórzy byli wręcz członkami greckich szkół filozoficznych. nawet materię. NAUKA o BOGU. wystąpili w odmiennym duchu. jak Syryjczyk Tacjan. obie skierowane do cesarza Antonina. Tacjan np. przeważnie wschodni. Rozważania ich prowadziły na ogół do ograniczenia poznania. Przez nich weszła do gmin chrześcijańskich. Ireneusz (ok. A Ireneusz i Teofil uczyli.. nawiązującą do metafizyki aleksandryjskich Żydów i Greków. A) Byli między apologetami tacy. zasadę bytu. że Bóg jedyny i wieczny jest bez imienia. że są dwaj bogowie. Justyn przyjmował jeszcze. a) Czy dusza jest nieśmiertelna? .

Nieśmiertelność duszy wywodzono . Że zaś żaden starożytny system metafizyki nie czynił całkowicie zadość wymaganiom Ewangelii. W Ewangelii nie było pełnej teorii Boga ani duszy. B) Pogląd na pochodzenie duszy również nie od razu ustalił się wśród apologetów. I nie tylko apologeci łacińscy.Ewangelia nie uczyła nigdzie o niematerialności duszy. Dusza nie jest boska. albo jest śmiertelna. a tym bardziej teorii kosmosu. 135 . wytworzyła się względnie późno. Ewangelia nie głosiła dualizmu Boga i świata. który miał potem utrwalić się w filozofii chrześcijańskiej: był to kreacjo-nizm. a nie ma końca.z ofiary Chrystusa. Chrześcijańscy zaś apologeci przyjęli trzecią możliwość: że dusza ma początek. a przy urodzeniu są nie tworzone.Ewangelia nie mówiła nigdzie explicite o nieśmiertelności duszy. Atenagoras pojmował człowieka jako jedność duszy i ciała. a wtedy nie pochodzi w całości od Boga. greckie. Był to pogląd przedchrześcijański. Atenagoras . Co jest zmienne. czyli teorię. to nie ma ani początku. jak Justyn ł Laktancjusz. bądź znikomy byt ziemski. czy jedynie z postanowienia Bożego.pisali . więc skłaniała pośrednio do przyjęcia nieśmiertelności duszy.z zapowiedzi zbawienia. ale jedynie drogą łaski. za więzienie dla duszy. Niemniej sprawa nieśmiertelności nie przestawała być przedmiotem sporu. że z duszą związany jest duch (pneuma). NOWA METAFIZYKA. odrzucili ten pogląd: boski duch może . Przeważył jednak pogląd przeciwny. ale mówiła o grzeszności ludzkiej i o ofierze Chrystusa. Ewangelia prowadziła więc pośrednio do creatio ex nihilo. Wszakże obok tej koncepcji wytworzyła się u Ojców Kościoła koncepcja niematerialności duszy. . ale także należący do czysto greckiej kultury Ireneusz poczytywał duszę za subtelniejszego rodzaju ciało. albo jest niedoskonały. pochodził z greckiej filozofii. ale przyjęcie nieśmiertelności duszy pociągało za sobą przyjęcie jej niematerialności. E) Byli między apologetami także tacy. a Bóg nie byłby wszechmocny. A) Starożytni rozumowali tak: albo świat w całości pochodzi od Boga. ale była w niej podstawa do wysnuwania takich teorii. argumenty i tu były czerpane od stoików. Starożytni rozumowali tak: albo dusza jest boska. który jest boskiej natury. ale już zupełnie wyraźnie wystąpiła u Atanazego. lecz są tworzone dopiero w chwili urodzenia cielesnego. że świat powstał z niczego. z Platona. lecz tylko przeprowadzane w ciała. albo niezmienne. spór toczył się dalej o to. . idący śladem Platona. C) Wreszcie starożytni rozumowali w ten sposób: albo coś jest zmienne. Ci nawiązywali do stoików i twierdzili. Trzeciej możliwości nie dopuszczali.Ewangelia nie zawierała twierdzenia. drugie zaś wnosili z ofiary Chrystusa. że dusze nie preegzystują. I najwybitniejsi apologeci. ale zapowiadała zbawienie. więc Ewangelia prowadziła pośrednio do uznania niematerialności duszy. co mieli ciało za czynnik obcy naturze ludzkiej. że wszystkie dusze istnieją odwiecznie. I ten pogląd był przedchrześcijański. więc pośrednio prowadziła do dualizmu. drugie .filońskiej tradycji. co prawda. lecz tylko jest obrazem (imago) Boga. B) Analogiczna zmiana dokonała się w koncepcji duszy. a wtedy jest boskiej natury i doskonały. bardziej zależni od stoicyzmu. C) Przekonanie o boskości duszy miało zwolenników między apologetami. bo do natury jego nie należy.znaleźć się w człowieku. Trzeciej możliwości nie znali. I to przekonanie było przedchrześcijańskie. a wtedy nie jest boska. gdyż wszystko materialne jest zniszczalne. Pierwsze wynikało z wszechmocy Bożej. D) Wśród wczesnych pisarzy kościelnych istniało. ale nie jest boskiej natury. czy jest nieśmiertelna z własnej natury. która nie byłaby potrzebna. nieboskiej natury. Ale obok niego zaczął przebijać się pogląd inny. bo znali tylko bądź wieczny byt boski. to ma początek i koniec. a może nawet-przeważało przekonanie.tak czynił np. wypowiadali się przeciw przyrodzonej nieśmiertelności. a zbawienie nie godziło się ze śmiertelnością. gdyby budując świat musiał stosować się do odwiecznej materii lub odwiecznych idei. jak Ireneusz. Ale i tu obok dawniejszego wystąpił u apologetów pogląd inny: Ireneusz ciało na równi z duszą zaliczał do natury człowieka. co zaś niezmienne. 3. Chrześcijańscy zaś filozofowie stanęli właśnie na trzecim stanowisku: dusza jest nieśmiertelna. więc zaczęli tworzyć nową metafizykę. Pierwsze wynikało z zapowiedzi zbawienia. ani końca. Twierdzenia metafizyczne zawarte implicite w Ewangelii wysnuli z niej wcześni filozofowie chrześcijańscy. ale nie jest boska. drugie . Chrześcijanie zaś doszli właśnie do trzeciej koncepcji: świat w całości pochodzi od Boga. twierdzący. Ale wielcy apologeci. ale mówiła o wszechmocy Bożej. która później miała zapanować wyłącznie w filozofii prawowiernej. która nie byłaby potrzebna. . gdyby świat był natury boskiej. Pierwsze uważali za konsekwencję wszechmocy Bożej. a wtedy jest nieśmiertelna. Jedni z nich wyznawali traducjanizm. że dusza jest cielesna. gdyby świat miał boską naturę.jako konsekwencję jej rozumności.

ale również słuchał Amoniusza Sakkasa. między 211 a 216) był prawdopodobnie od 189 do 202 r. Ale niebawem na założonym przez nich fundamencie powstały systemy filozofii chrześcijańskiej: Orygenesa. urodzony był z rodziców chrześcijan. I podczas gdy na apologetów silny wpływ wywarli stoicy. zredagowane aforystycznie. zapewne w Atenach. Pochodził z Aleksandrii. ORYGENES Po gnostycyzmie. ZNACZENIE dziejowe apologetów Wschodu polegało na tym. jak i filozoficznych pism greckich. ŻYCIE ORYGENESA. To przekonanie pozwalało Klemensowi korzystać obficie z tej filozofii. Wcześnie posiadł znajomość zarówno pism biblijnych. że stojąc na gruncie zarazem Ewangelii i filozofii greckiej zespolili Ewangelię z filozofią grecką i sformułowali naukę chrześcijańską w terminach nauki greckiej. usiłował stworzyć wiedzę. zm. Był uczniem Klemensa. zwłaszcza Platona. Program jego wypełnił Orygenes: na podstawie wiary. Głównym pośrednikiem między nauką grecką a chrześcijańską był dla Orygenesa Klemens z Aleksandrii.254). które znalazł autonomiczny rozum. że przejmowali gotowe teorie starożytne. Główne dzieło Orygenesa nosiło tytuł O zasadach. rozwijają podstawową naukę chrześcijańską. a 3) Barwne kobierce (Stromata). Grzegorza Nysseńczyka i innych. ale apologeci wysnuli z niej filozofię. iż nie harmonizują z ich wiarą. do teorii stoickiej. którą opuścił podczas prześladowań chrześcijan. NASTĘPCY. Byli tymi. Oddziałały na Orygenesa również doktryny synkretyczne. ale też do bezstronnego rozumu. że grecka kultura umysłowa została użyta przy kształtowaniu filozofii chrześcijańskiej. usunięty z Aleksandrii. Apologeci ustalili tylko poszczególne tezy chrześcijańskiej filozofii. Spośród pism filozoficznych 136 . Oskarżony o herezję i potępiony przez synod aleksandryjski. wytrawny znawca filozofii greckiej. To pierwsze własne opracowanie systematyczne powstało w aleksandryjskiej Szkole Katechetów w pierwszej połowie III w. POPRZEDNIK: KLEMENS (Titus Flavius Clemens) z Aleksandrii (ur. Orygenes (185 lub 186 .Podobnie było i w innych zagadnieniach metafizyki: wiara prowadziła do innych rozwiązań niż te. przedstawioną nie jako wiara. Drugim źródłem systemu Orygenesa była oczywiście praca dokonana przez wcześniejszych pisarzy chrześcijańskich. Mieszkał później w Cezarei. ale zarazem i jako filozofię. że filozofia ich będzie identyczna z filozofią Greków. neopitagorejczyków i stoików. napisany wkrótce potem. jak to formułowano później). około połowy II w. Mając lat 18 zaczął uczyć w Szkole Katechetów. Ewangelia nie była filozofią. ale treść była już odrębna. ale przekonawszy się. Z Plotynem zaś Orygenes miał wspólnego nauczyciela. PISMA. gdzie założył szkołę. stworzyli teorie nowe. przedstawia chrześcijańską naukę moralności. systemu nie zbudowali. toteż zaczęli od tego. nauczycielem chrześcijańskiej szkoły w Aleksandrii. został pozbawiony stanowiska i w 232 r. która rychło stała się sławna. Wzór tych doktryn dał Filon. apologetów. i przez to postawili naukę chrześcijańską na jednej płaszczyźnie z filozofią. rozważa błędy pogańskie. co pojęli naukę Chrystusa nie tylko jako religię. Podczas gdy na gnostycyzm oddziałały najwięcej wierzenia Wschodu azjatyckiego. następny system filozoficzny stanowił już własne dzieło chrześcijan. jakie za jego czasów panowały w Aleksandrii. system Orygenesa zależny był przede wszystkim od Greków: dążył do wyrażenia chrystianizmu pojęciami filozofii greckiej. że chrześcijaństwu bliższy jest idealizm Platoński. który jest sędzią w filozofii. Systemy Plo-tyna i Orygenesa powstały jednocześnie i z tych samych źródeł. a w latach 203-231 stał na jej czele. która była najbardziej trzeźwa i naturalistyczna. Wcześniejsi z nich mniemali. 2) Paedagogus. ŹRÓDŁA. dla przekonania o jej prawdziwości odwoływali się nie do samej tylko wiary. stworzył jednak program nauki chrześcijańskiej i przyczynił się do tego. zwany Adamantinus za swą żelazną pracę. który był pozachrześcijańskiego pochodzenia i tylko przystosowany do nauki chrześcijańskiej. był najsławniejszym i najbardziej wpływowym chrześcijańskim teologiem Wschodu. pisane było między 220 a 230 r. i to całkowicie zgodna z filozofią starożytną. i dopiero w III stuleciu wyjaśniło się. Amoniusza Sakkasa. u Orygenesa stanowczo przeważał wpływ Platona. Sam filozoficznie niesamodzielny i eklektyczny. która te fakty tłumaczy (quomodo aut unde sint). lecz jako wiedza. terminy pozostały greckie. która podaje fakty (quia sint. Pisma jego mają trzy działy: 1) Upomnienie Greków (Protrepticus) z 195 r. Przy tym filozofia apologetów pierwotnie skłaniała się do tej spośród teorii starożytnych. i stanowiło pierwszą próbę systematycznego przedstawienia całokształtu prawd wiary. i dokonane zostało przez Orygenesa.

UPADEK i ZBAWIENIE DUCHÓW. zgodnie z Platońskim poglądem. w przeciwieństwie do rzeczy doczesnych. nieskończony. Ale był jeden punkt. Duchy zostały wraz z materialnym światem stworzone odwiecznie. LOGOS. A) Bóg w koncepcji Orygenesa był daleki i abstrakcyjny. Albowiem . Został pojęty jako Bóg. Koncepcja Logosu. jako etap w wyłanianiu się świata z Boga. I na wzór niechrześcijańskich systemów aleksandryjskich. wyższy ponad wszystko znane. Chrystus został włączony w system gradualistyczny jako jedna z hipostaz. mają. „drugim Bogiem". a przeto niepojęty w swej istocie i dający się poznać jedynie negatywnie i pośrednio. w odpowiedzi na zarzuty skierowane przez tego platończyka przeciw chrześcijaństwu. swoiście chrześcijańskie: Bóg jest dobrocią i miłością.świat został stworzony z niczego. skończone i materialne. aby ustąpić miejsca nowemu. niematerialny. Jakim pojęciem filozofia. odwiecznie i przeto nie ma początku. Logos i w chrześcijańskim systemie stał się pośrednikiem w stworzeniu: nie Bóg Ojciec. 2. Orygenes dodawał jeszcze własności zupełnie inne.248). kiedyś powstał i kiedyś zginie. że Bóg jest stwórcą świata. 137 . z rozumem. a pierwszym szczeblem w przejściu od Boga do świata. od doskonałości do niedoskonałości. B) Chrystus-Logos był dla Orygenesa hipostazą bytu.odkąd istnieje Bóg. Świat jest wieczny. czyli . zgodność nauki objawionej chrześcijan z nauką rozumową Greków. neopitagorejczyków czy Filona. który był rozpowszechniony wśród aleksandryjskich Greków III wieku. POGLĄDY. System Orygenesa miał trzy części: 1) Bóg i objawienie się Jego w stworzeniu. on może się ucieleśnić i wejść w zmienny świat. Już niektórych apologetów wzniosłe ich pojęcie Boga skłaniało do zaprzeczenia. ale nie jest wieczna żadna z jego postaci. typowy aleksandryjski schemat upadku i powrotu. które są różnorodne. on jest stwórcą świata. który oddzielał Pismo od filozofii: to nauka o przyjściu na świat Boga-człowieka. od jedności do mnogości. Różni się zaś od wszystkich innych. została zarazem wyzyskana dla rozwiązania zagadnień metafizycznych. BÓG i ŚWIAT. C) Świat powstał całkowicie z Boga. Wyłonił się z Boga.Orygenesa ważna jest rozprawa Przeciw Celsusowi (246 . ale w te ramy włączona została chrześcijańska treść: odkupienie przez Chrystusa. Wobec tych spekulacji metafizycznych na drugi plan zeszło życie Chrystusa. Z tej zasady wychodząc. l. musiało też istnieć pole Jego działania. filozofia chrześcijańska mogłaby była przejąć system pogan czy Żydów aleksandryjskich. a z kolei z niego wyłonił się świat. powszechnie wśród filozofów aleksandryjskich uznawanych własności Boga. 2) upadek stworzenia i 3) powrót przez Chrystusa do stanu pierwotnego. niezmienny. wedle których świat przez Logos a wyłonił się z Boga. w którym obecnie żyjemy. które stanowiło pierwotną ich rację. mogła ująć Bogaczłowieka? Jedno tylko pojęcie nadawało się do tego: pojęcie Logosu. Są tedy nie tylko nieśmiertelne. Ale stworzony został w myśl greckiej filozofii. samymi tylko abstrakcjami operujący idealizm aleksandryjski musiał być przystosowany do tego konkretnego faktu zawartego w Piśmie. które stanowią część jego najdoskonalszą. Nie tylko duchy. przede wszystkim stosunku Boga do świata. ze zbawcy świata uczyniono Go metafizycznym czynnikiem świata. W tej spekulacyjnej teorii Logosu tkwił najdrażliwszy punkt orygenizmu: bo odrębna wiara chrześcijańska sprowadzona została do ogólnej koncepcji hellenistycznych filozofów. Chrześcijańskie zasady łatwo zgadzały się z tym religijnie zabarwionym poglądem na świat. na którym opiera się wiedza. Ramy systemu były zatem hellenistyczne. zmienne. ale nie pierwotny. 3. W tym przetworzeniu faktu Ewangelii na metafizyczną spekulację miało udział wielu pisarzy chrześcijańskich. bo w nim właśnie Logos stał się człowiekiem. greckim wiązaniem budował gmach wiedzy chrześcijańskiej. który w spekulacjach greckich i żydowskich stanowił pośrednie ogniwo między Bogiem a człowiekiem. Gdyby nie to. dla której Bóg i człowiek były ostrym przeciwieństwem. wprowadzona do nauki chrześcijańskiej ze względu na Boga-człowieka. ale i odwieczne. na którym opiera się wiara. ten określony świat. Tymczasem. Do tych. W ten sposób system ten niewiele różnił się od pogańskich systemów aleksandryjskich i gnostycyzmu. rolę soteriologiczną Chrystusa zamieniono na kosmologiczną. lecz Syn-Logos jest bezpośrednim stwórcą świata. podczas gdy Bóg Ojciec pozostaje bytem niezmiennym i pozaświatowym. ale najwięcej Orygenes. tak samo jak Bóg. On jest jeden.tak Orygenes argumentował za odwiecznością świata . Orygenes zakładał zgodność objawienia. ale też-jego zbawcą. ale nawet materia (wbrew gnostykom) jest tworem Bożym. gdyż doskonała przyczyna nie może mieć niedoskonałych skutków. Jednakże Orygenesowska koncepcja Logosu miała też cechy swoiście chrześcijańskie: wedle niej Logos był nie tylko stwórcą świata.

Przy całym zasadniczym neoplatonizmie tego systemu wystąpiły w nim jednak rysy swoiście chrześcijańskie: tak np. duszy jako tylko na skutek upadku złączonej z ciałem. lecz tylko człowiekiem usynowionym przez Boga. było zawarte w nauce chrześcijańskiej. by pójść za Bogiem. aby je usunąć. W systemie Orygenesa prawda chrześcijańska nabrała cech aleksandryjskiego neoplatonizmu. drugie nie. dla którego Chrystus nie żył realnie i jako człowiek był jedynie zjawiskiem. Nad wszystkimi tymi pomysłami górę wzięła hellenistyczna teoria platońskiego typu. Wszakże moc Boża przeważy nad materią i złem. . odwiodło od nauki prawowiernej. Droga zaś nawrócenia prowadzi przez poznanie: w tym wyrażał się grecki intelektualizm. Był wzorem w dążeniu do systemu i w uzgadnianiu prawdy chrześcijańskiej z wywodami filozofii. Pomysłów chrystologicznych w pierwszych wiekach nie brakło: istniał pogląd adopcjanistyczny. Orygenizm był zjawiskiem równoległym do filonizmu i neoplatonizmu. bo zło jest ostatecznie tylko negatywne. a dla Greków system Plotyna. w jego przekonaniu. W Rzymie poglądy Orygenesa były potępione w 399 r. I ten jeszcze system okazał się niezgodnym z wymaganiami chrześcijańskiej nauki. czyli powrót wszechrzeczy do pierwotnego źródła. że końcem dziejów świata będzie apokatastaza. która potępiła doktrynę Orygenesa. Po odpadnięciu od Boga nastąpi drugi okres dziejów świata: nawrócenie do Boga. zbudowana wedle schematu aleksandryjskiego i możliwie najmniej odeń odbiegająca . z wolności swej mogą korzystać dla dobra i zła. zbawienia jako dokonanego przez poznanie. Natura wszystkich duchów jest podobna. Dobro natomiast nie należy do ich natury. Apologeci znaleźli rozwiązanie dla poszczególnych zagadnień filozofii chrześcijańskiej. Upadek ich stał się przełomem w dziejach świata. a wbrew determinizmowi przekonanie o wolności duchów. dla którego Chrystus nie był oddzielną osobą. bo poniżył duchy i poniżając złączył z materią. modyfikując teorię Orygenesa. ale zespolenie zagadnień w system. Ta perspektywa powrotu do doskonałości i szczęścia dawała systemowi Orygenesa piętno optymizmu. wbrew starożytnemu uniwersalizmowi cechowało go bardziej indywidualne pojmowanie świata. Chrześcijańska filozofia. Przedstawiciele tradycji kościelnej musieli wystąpić przeciw nauce Orygenesa. jeśli są między nimi dobre i złe. dziejów świata jako upadku i nawrócenia duchów. Wszystko. A poznanie.pojmowanie ciała jako więzienia duszy. trzeba duchy nawrócić do Boga. Poglądy te dawały filozoficzne uzasadnienia. Jako najbardziej zdecydowany i czynny przeciwnik orygenizmu wystąpił biskup Metodiusz (zm.spekulatywną teorię upadku człowieka.preegzystencję dusz. 311). co w późniejszej filozofii chrześcijańskiej było neoplatonizmem. musiała wytworzyć inną. lecz tylko przejawem jedynego Boga. i przez Logosa wszystkie duchy będą zbawione. Pierwszy potępił go biskup Teofil w Egipcie: był to fakt brzemienny w następstwa dla dziejów teologii i filozofii chrześcijańskiej. jeśli zaś jedne są wyższe. o jaki pokusił się Orygenes. to jest to skutek ich wolności: jedne skorzystały z niej. było zawsze tylko odmianą poglądów Orygenesa. . A jeszcze V sobór potwierdził jego potępienie. pogląd doketystycz-ny. na ogół anioły poszły za Bogiem. do Boga. tym dla chrześcijan był system Orygenesa. co on. choć wyrzekały się heterodoksalnych poglądów.równość naturalną wszystkich duchów. . świata jako odwiecznego. Posługiwała się ona pojęciem Logosu. np. ludzie przeciw Bogu. OPOZYCJA PRZECIW ORYGENESOWI I JEGO WPŁYW. od doskonałości i pełni bytu. Środkiem zaś był gradualizm: wprowadzenie pośrednich szczebli. odziedziczony przez Orygenesa. a moda-liści na stoików i ich nominalistyczne teorie. ale budując na tych samych podstawach. zakończenia dziejów jako apokatastazy. Przede wszystkim do następców Orygenesa należeli Ojcowie kapadoccy. 138 . adopcjanie powoływali się na Arystotelesa. I podobnie do pogańskich systemów aleksandryjskich Orygenes twierdził. przede wszystkim Logosu. ISTOTA FILOZOFII ORYGENESA. Jego boskości i człowieczeństwie.to jest orygenizm. Wszystkie późniejsze systemy patrystyki greckiej były odeń w ogólnej konstrukcji zależne. Chrystusa jako boskiego Logosu i jako stwórcy świata. Zwalczał on: odwieczność świata. by ją zastąpić. drugie niższe. Boga jako niezmiennego i niepoznawalnego bytu. czym dla Żydów był system Filona. dla którego Chrystus był nie Bogiem. . jest odwróceniem się od Boga. Niemniej Orygenes oddziałał potężnie. Ideałem systemu był monizm: osiągnięcie jedności między Bogiem a światem. Cechą duchów stworzonych jest wolność. Chodziło przede wszystkim o zasadniczą dla chrześcijaństwa naukę o Chrystusie. pogląd modalistyczny.preegzystencję. W szczególności cechowały filozofię Orygenesa: koncepcja chrześcijaństwa jako wiedzy. Tradycja kościelna. zła jako odwrócenia się od Boga.

Zamierzenia Orygenesa spełniły się. W niej soteriologiczny punkt widzenia zeszedł na drugi plan. lecz przeciwnie. Zasadniczo bowiem dogmaty zostały ustalone (przede wszystkin dogmat Trójcy w r. ujęta w nauce o homouzji. jako niższego od Boga Ojca. Byłaby się wówczas nauka chrześcijańska stała tylko jedną z odmian starożytnego idealizmu. zapoczątkowane przez Orygenesa. przede wszystkim sprawa poznania nad sprawą zbawienia. Grzegorz dał Platonowi przewagę nad Plotynem: wyrzekł się bowiem emanatyzmu. a odpowiednią formułę i tu znalazł wyszkolony na prawniczych trudnościach Tertulian: dzięki nim powstała nauka o „dwóch naturach" Chrystusa. zastąpiwszy jedynie formułę binitarystyczną przez trynitarystyczną. zmartwychwstanie całego człowieka. Grzegorz (325 . Filozof chrześcijański był teraz już mniej wolny. to znaczy pojmowanie Chrystusa jako podporządkowanego. że fakty. Grzegorz zachował zasadniczą budowę jego systemu. skoro jest objawiona. Tak zaś tajemnica. że w jednej osobie łączy się realne bóstwo i realny człowiek. że Bóg.z jednym wszakże. Zadowalającą formułę znalazł Tertulian: Bóg i Chrystus są dwiema odrębnymi osobami (hipostazami). Przez to rozwiązanie chrystologia i cała nauka kościelna nie zerwała z zasadniczymi dążeniami Orygenesa. opierająca się zrozumieniu przez dotychczasową czysto racjonalną filozofię. obowiązującym chrześcijanina obok innych dogmatów. a zachował idealizm. 1. podzieliła je. Od Orygenesa przejął tradycję platońskich studiów. zawierająca pierwszy system prawowiernej teologii. POGLĄDY. ale w zmienionych od IV w. gdy jest pewna. lecz jedynie tłumaczyć i bronić. stanęła na stanowisku hellenistycznej filozofii . Dziełem głównym Grzegorza była Oratio catechetica magna. w szczegółach natomiast odstępował odeń. Nad wiarą Ewangelii powstała spekulacyjna nadbudowa. jakie podaje Ewangelia. którą on sam im dał. 139 . Ireneusz wskazał był drogę. to stało się przedmiotem wiary. wśród których jako filozof wyróżnił się Grzegorz z Nyssy. będą przetransponowane w symbole. rozpłynięcia się w niezależnym od wiary idealizmie. RACJONALIZM. Kościół przyjął rozwiązanie Tertuliana. bo musiał liczyć się z dogmatami. Został później biskupem nysseńskim i na tym stanowisku bronił (podobnie jak to czynili jednocześnie dwaj inni Ojcowie kapadoccy. Pierwsza część tej formuły odpowiadała poglądowi Orygenesa. prawda nie potrzebuje dowodów. GRZEGORZ NYSSEŃCZYK Dzieło systematyzacji. przysłoni sobą Zbawiciela. ale zasadniczym zastrzeżeniem: homouzji. Przez to rozpoczął się nowy okres patrystyki. Bazyli i Grzegorz z Nazjanzu) prawowiernej nauki Kościoła przeciw herezjom. jedność Boga i stwórcy. Platon i neoplatończycy byli i dla niego wzorem. a abstrakcje filozoficzne nad konkretnymi naukami Pisma. 325) i odtąd istniała prawowierna nauka. Stanęła temu na przeszkodzie odrębna nauka moralna chrystianizmu oraz tajemnica Chrystusa. stworzenie z niczego. ŻYCIE I PISMA. równorzędna sprawa: wypadało bowiem ustalić stosunek Bogaczłowieka nie tylko do natury boskiej. Analogicznie została rozwiązana druga. Głównym poprzednikiem był Orygenes. choć nie w tej postaci. ale dla umysłu ludzkiego pozostała czymś niepojętym. druga odbiegała odeń. lecz stało się nim tłumaczenie ustalonej.odrzucała tylko subordynacjonizm Orygenesa. POPRZEDNICY. powstanie zła z wolności. której nie trzeba było szukać. czyli współ substancjalności osób boskich. Dzięki Orygenesowi i Grzegorzowi dogmatyka chrześcijańska otrzymała swe podstawowe sformułowania w pojęciach Platońskich. zwanego Wielkim. Przez ustalenie dogmatów zmienił się stosunek wiary i rozumu i powstało nowe zadanie dla wiedzy. domagała się i doprowadziła do stworzenia odrębnej filozofii chrześcijańskiej. kwestie filozoficzne wzięły górę nad wszelkimi innymi. Główny utwór mistyczny nosił tytuł Życie Mojżesza. ale i do natury ludzkiej. pod wpływem brata swego Bazylego. stanowi ono dogmat Trójcy św. poświęcił się działalności religijnej. a pewna jest. pojęty jako byt prawdziwy i przyczyna świata. te uchroniły chrześcijaństwo od grożącego mu w IV w. zwłaszcza przeciw arianizmowi. ilekroć nauka jego nie była prawowierna. ale są jednej substancji. Głównymi systematykami Wschodu w tym drugim okresie byli Ojcowie kapadoccy. Właściwym zadaniem przestało być znajdowanie i dowodzenie prawdy wątpliwej. Homouzja była wynikiem filozoficznych dociekań. było prowadzone dalej. Groziło. jak jedyność Boga. Że Chrystus jest zarazem Bogiem i człowiekiem. zbawienie przez Chrystusa. warunkach.394) urodził się w Cezarei w Kapadocji. Pierwotnie był nauczycielem retoryki.

że musiał go uczynić pełnym dóbr i stworzyć istoty zdolne z tych dóbr korzystać.Grzegorz zachował jednak po Orygenesie przekonanie o zupełnej zgodności wiary z wolną wiedzą. dla każdej szukał i znajdował racje: była to postawa racjonalisty. Grzegorz dowodził tedy różnorodnych twierdzeń teologii. i wnosił stąd.pisał . że materia nie jest realna. 140 . Z platońskiego ducha wywodziła się również kosmologia Grzegorza.nazwę „człowiek" stosowali nie do jednostkowych ludzi. istota zaś. Najpierw dowodził istnienia Boga: Mądry ustrój świata każe przyjąć istnienie Boga. 2. czyli połączenie ostateczne z Bogiem. jak się również mówi. lecz wedle dogmatów wiary. ale boskość ich jest jedna i ta sama. więc rzeczy są niematerialne. wieczny a pozbawiony cech jednostkowych. lecz do tego. Paweł i Barnaba byliby nie trzema. PLATONIZM. były rozumowaniem szczególnego rodzaju. Przyjmował. racjonalizm Grzegorza nie wykluczał mistycznego poznania obok racjonalnego. oprócz tych twierdzeń. że jest materialny. 3. Dowodził nieśmiertelności duszy: zakładał. gdybyśmy . lecz tylko idealnie w umyśle Boga. Jednakże była samodzielnym jego tworem. Stare zasady filozoficzne. Grzegorz tłumaczył więc wszystkie prawdy i wszystkich dowodził. które chrześcijaństwo głosiło wbrew wszelkiej wolnej filozofii. Jakże osoby boskie mogą stanowić jedną substancję? Mogą. które. to Piotr. musi być też niematerialny. że nie jest stworzony przez Boga. jak np. Stosował tę zasadę najpierw w interpretacji dogmatu Trójcy św. a przez to musi mieć udział w boskiej wieczności. tak też i potem u większości Ojców. Neoplatońska była eschatologia. to można w duszy oglądać bezpośrednio Boga i prawdy wieczne. Również po platońsku pojmował Grzegorz stworzenie człowieka. a w szczególności filozofów chrześcijańskich. uznającego jedynie świat idealny. Podstawą mistyki Grzegorza było przekonanie. IMMATERIALIZM. Przyjąwszy Platoński punkt widzenia. Taki racjonalizm pozostał typowy dla filozofii scholastycznej. bo wprawdzie każda osoba boska jest oddzielna. Bóg zaś jest niematerialny. jako negatywne. Dowodził Jego jedności: Bóg przestałby być doskonałym. którzy szli jego torem. mogąca korzystać z dóbr boskich. lecz tylko tłumaczenia) i zarazem były dowodem (bo prawdy wiary mogą jednakże być dowodzone). musi być w czymś podobna do Boga. idealistyczna: tezą jej było. Grzegorz uzasadniał tę koncepcję przekonaniem o negatywnej naturze zła. Platońska była psychologia Grzegorza. Głosił powrót wszechrzeczy do pierwotnego stanu. W chrześcijańskim sformułowaniu nazywało się to: zbawienie wszystkich dusz. Przypuszczenie. nie może być wiekuistą postacią bytu. że trafne rozumowanie musi dać taki sam wynik jak objawienie i że przeto prawdy wiary mogą być dowiedzione. Grzegorz nie widział już w dogmacie Trójcy nic szczególnego i tajemniczego. lecz istotę. twierdził więc. który jest Jego tworem. że pierwotnym tworem Boga był człowiek jako gatunek. Gatunek miał za pierwotniejszy od jednostek. rozum miał spełniać wszelkie zadania wiedzy. usiłował dowodzić i takich. że Bóg stworzył świat z miłości. Ale odpowiadało ściśle apokatastazie Orygenesa i innych filozofów aleksandryjskich. co stanowi ich istotę. że dusza jest „obrazem i podobieństwem Boga". były tłumaczeniem (bo prawdy wiary nie potrzebują dowodów. aby przezwyciężyć dualizm świata idealnego i realnego w duchu czystego idealizmu. lecz jednym człowiekiem. gdyby własności Jego były podzielone na wielu bogów. były Platońskie. która jest jedna. Była to kosmologia immaterialistyczna lub. jeśli więc nie utraciła czystości. a z jakości składają się rzeczy. Ale racjonalizm jego był szczególnego rodzaju: był heteronomiczny. i ona to daje mu odrębne miejsce wśród filozofów. Tak tedy we wczesnym okresie myśli chrześcijańskiej podjęte było usiłowanie. dogmat Trójcy. ale nie samodzielnie. Nazwa „bóg" oznacza nie osoby (w takim razie byłoby trzech bogów). rozumiał duszę jako „prostą i niezłożoną". Argumentacja Grzegorza była nie mniej oryginalna niż sama teza: jakości są niematerialne. Bóg przegląda się w niej jak w zwierciadle. gdyż bez Boga wytłumaczyć się nie da. Co więcej. że byt jest wyłącznie natury idealnej. które filozofowie znajdowali także niezależnie od chrześcijaństwa. Zresztą. Tak było przed Grzegorzem u Platona. której ciało do istnienia nie jest potrzebne. Przyjmował wraz z Platonem. jako gatunek nie istniał on realnie. więc świat. Filona i Plotyna. na których Grzegorz opierał swe rozumowania. należy zatem to przypuszczenie odrzucić. że idee ogólne istnieją poza jednostkowymi rzeczami. prowadziłoby do twierdzenia. a więc do ateizmu. Odrzucał Arystotelesowskie pojęcie duszy. Toteż wywody jego i wielu myślicieli chrześcijańskich. Dalsza argumentacja miała charakter religijny: istota niematerialna może wytwarzać jedynie przedmioty niematerialne.

co dąży do chwały ziemskiej. uczeń Grecji i uczeń nieba. powstał w drugiej połowie II w. w Kartaginie. jak i z montanistycznego okresu. podczas gdy największy z filozofów pogańskich.. przeważnie monograficzne. po dwudziestu zaś latach oderwał się od Kościoła i przyłączył się do sekty montaistów. a nikt nie zna Boga bez Chrystusa. Namiętnymi wyrazy malował Tertulian przepaść między chrześcijaństwem a filozofią: Co ma wspólnego filozof i chrześcijanin. Chociaż Grzegorz był następcą Orygenesa. Mieszkał i słynął tam jako świetny prawnik. zm. i ten. choć występował w obronie prawowiernej nauki. WROGA POSTAWA WOBEC NAUKI i ROZUMU. co czynów dokonywa? Nasza nauka każe szukać Pana w prostocie serca. i c) jest szkodliwa. dogmatowi Trójcy. Jak typową herezją pierwszych czasów chrześcijańskich był gnostycyzm. Tertulian (ur. Każdy rzemieślnik-chrześcijanin znalazł Boga i umie odpowiedzieć na każde dotyczące Boga pytanie. a pochodzą zarówno z przedmontanistycznego. Orientacja filozofii Tertuliana była nie metafizyczna. Platon. ŻYCIE I PISMA TERTULIANA. z rodziców pogan. Usiłował wykazać. gdyż prawda przekracza rozum. co do życia wiecznego. Tertulian odrzucił próby uzgodnienia objawienia i wiedzy rozumowej i położył nacisk na przeciwieństwo między chrześcijaństwem a kulturą świecką. ani apokatastaza. który wedle zasad starożytnej nauki usiłował wykazywać słuszności chrześcijańskiego poglądu na świat. TERTULIAN Obok głównego wśród apologetów prądu. i ten. że trudno jest znaleźć budowniczego świata. Negatywne stanowisko wobec nauki Tertulian uzasadniał przede wszystkim tym. Takie pojmowanie nie wyróżnia jednak Grzegorza spomiędzy pisarzy chrześcijańskich. 1. u niego już ograniczona przez dogmaty wiary. Tertulian. Podczas gdy prąd pierwszy rozwijał się głównie na Wschodzie wśród żywej jeszcze tradycji greckiej. Wpływ największy na jego poglądy filozoficzne miał stoicyzm. a także z duchem kultury rzymskiej. Występował on przeciw podstawowemu dogmatowi chrześcijaństwa. PRZECIWNICY. Wyróżnia go natomiast inny pogląd: immaterializm. same nie okazały się całkowicie prawowiernymi i znalazły przeciwników wśród przedstawicieli Kościoła. noszący swą nazwę od Montanusa. Poglądy Grzegorza. nie różną od prawdy pogan czy żydów. n. przeszedł na wiarę chrześcijańską. (Montanizm. będący wówczas panującą wśród Rzymian teorią. są bądź ascetyczno-etycznej.ZNACZENIE GRZEGORZA. tam też działał główny myśliciel tego prądu. lecz prawnicza. lecz trzymały się poglądów przedchrześcijańskich. gdyż stało się ono wśród nich pojmowaniem normalnym. Rozwój myśli chrześcijańskiej poszedł później torem realistycznym i Grzegorz pozostał odosobniony w swym usiłowaniu połączenia wiary chrześcijańskiej z immaterialistycznym poglądem na świat. reakcją przeciw prądom liberalnym w Kościele: głosił konieczność powrotu do pierwotnej surowości życia chrześcijańskiego w oczekiwaniu na realizację Królestwa Bożego na ziemi). istniał drugi. pozostawało to w związku z jego pierwotnym wykształceniem i zawodem. ten. e.. był natomiast w opozycji do Platońskiego idealizmu. zapewnia. co słowa tylko głosi. b) jest niemożliwa. ten. a nie przez metody Platońskie czy stoickie. uboczny prąd. gdyż prawda i bez niej jest znana. Rozwój jego poglądów był taki: przed 197 r. po Chrystusie zbędna jest wszelka ciekawość i zbędne jest wszelkie szukanie po Ewangelii. Wobec takiego stanowiska jest zrozumiałe. Nikt bowiem nie może poznać prawdy bez Boga. w 220) urodził się w Afryce. bądź apologetyczno-dogmatycznej treści. zasadniczo różnił się odeń pojmowaniem filozofii: przeszedł od jej pojmowania autonomicznego do heteronomicznego: u Orygenesa filozofia była wolna. tak typową IV wieku był arianizm. że zamierzenie jej. Augustyn skorygował je w zasadniczych punktach: nie utrzymała się ani idealistyczna interpretacja Trójcy. że arianizm i pokrewne mu herezje nie wydały filozoficznie nowych poglądów. że wiedza rozumowa jest a) bezużyteczna. gdyż prowadzi do błędnych nauk i zguby moralnej. zajmował wraz z innymi herezjami owego czasu stanowisko naturalizmu: prawdę chrześcijańską pragnął widzieć dostępną przyrodzonemu rozumowi. jak u większości Ojców. który później wziął górę w chrześcijaństwie. Dla niego chrześcijaństwo miało słuszność właśnie wbrew zasadom starożytnej nauki. usposobiony wrogo wobec starożytnej i w ogóle wobec wszelkiej nauki świeckiej. będąc objawiona i przekazana w Piśmie św. ten miał zwolenników przeważnie na Zachodzie wśród Rzymian. liczne. POGLĄDY. aby 141 . Pisma Tertuliana. Działalność Grzegorza i innych Ojców kapadockich miała za zadanie walkę z szerzącymi się za ich czasów herezjami.: był ruchem ascetycznym i mistycznym. najpóźniej w 160 r.

a w człowieku nie ma nic poza ciałem. Chciał wykazać.). Kościół nie uznał koncepcji Tertuliana. ale bądź co bądź był wyznawany wśród nich. że cała mądrość i cała dobroć. 2. ogałacał ze wszelkich przyrodzonych zdolności na to. Tertulianizm nie stał się nigdy panującą doktryną w chrześcijańskiej filozofii i teologii. . Jego psychologia była materialistyczna. właściwy umysłowości rzymskiej. czy to we wrogim stosunku do nauki (np. ąuia absurdum: formuła przypisywana Tertulianowi. wybujałej na Wschodzie. czy to w prawniczym i 142 .rozumem poznać prawdę. Tertulian sam pod koniec życia zerwał z Kościołem i przyłączył się do herezji montanistów. „Któż zaprzeczy. co dla rozumu jest niedorzecznością (credo. W swej naturalistycznej koncepcji chrześcijaństwa nie był zresztą odosobniony: dzielił ją przede wszystkim Arnobiusz (na przełomie III i IV w. w antydialektycznym ruchu XI wieku). choć w pismach jego nie znajduje się). którzy nie znali granic w przypisywaniu władz i zdolności duszy ludzkiej. skoro jest duchem? Duch bowiem jest ciałem sui generis". on ujął ją jako prawo i religia otrzymała odeń formuły prawne. Ich wzorem argumentował na korzyść cielesności duszy: gdyby nie była cielesna. Toteż w tym ujęciu religii podstawowym czynnikiem był nie Bóg na niebie. że Bóg jest ciałem. to właśnie jest prawdą. ISTOTĘ TERTULIAŃSKIEGO UJĘCIA CHRZEŚCIJAŃSTWA stanowiło: 1. Konsekwentnie i Boga pojmował jako cielesnego. Tertulian wprowadzał wszędzie trzeźwy punkt widzenia. nie ma nic bezcielesnego poza tym. które miały za przedmiot człowieka. Prawda jest bowiem zupełnie inna. który ją stworzył. jest niewykonalne. MATERIALIZM. tylko podczas gdy większość pisarzy chrześcijańskich szła za Platonem. nie pochodzi z jego własnej natury. lecz Kościół na ziemi. był on filozofią mniejszości wczesnych chrześcijan. jest złe. Wszystko. że wśród różnych doktryn filozoficznych. Gassendi w XVII w. Dla poznania prawdy zbędny jest wysiłek rozumu. korzystał tu z jej argumentów. Jest to fakt godny uwagi. co nie istnieje". niechętny dla spekulacji. jaka jest w człowieku. Jednakże jako prąd uboczny raz po raz powracał w różnych postaciach. tak samo jak nie poszedł za skrajnym immaterializmem Nysseńczyka. lecz jest darem Boga. Poniżał ją zaś. Tertulian i inni rzymscy chrześcijanie skupili uwagę raczej na tych. OPOZYCJA I WPŁYW. co dla rozumu jest niemożliwością. aby wykazać wielkość Boga przez wielkość Jego dzieła. Podczas gdy Ojcowie Wschodu ujmowali naukę Chrystusa jako filozofię. co związane z życiem i działaniem. jego teoria poznania . Materialistyczna koncepcję stosował nie tylko do człowieka. zostawiał mu jedynie zdolności niższe. 3. cielesne i zmysłowe. niż ją rozum przedstawia sobie.). choć wiele szczegółowych jego poglądów włączył do swej nauki. można i należy wierzyć w to. prawa. że jest niemożliwe" (certum est. Razem z nauką Tertulian potępiał umysł ludzki. Ale nade wszystko kierowała Tertulianem szczególna intencja: aby poniżyć naturę ludzką. to nie mogłaby działać na ciało. ąuia impossibile est) . I podczas gdy na Wschodzie rozważano najwięcej te dogmaty. aby uwydatnić wszechmoc i łaskę Boga. nie brakowało i materializmu. Choć był wrogiem filozofii greckiej. Przeciwstawienie religii kulturze świeckiej . aby . doczesnych potrzeb religijnych . Zmartwychwstanie Chrystusa „jest pewne właśnie dlatego.sensualistyczna.wbrew przeważającej tendencji do oparcia jej na spirytualizmie i racjonalizmie. Pogląd na świat dążący do wywyższenia Boga przez poniżenie człowieka . po stoicku wszelki byt uważał za cielesny. Jakaś umysłowa trzeźwość rzymska kazała mu się przeciwstawić spekulatywnej fantazji późnych Greków. Na całą naturę ludzką miał pogląd ujemny: odmawiał człowiekowi wszelkich wyższych zdolności. 3. Poniżał człowieka.wbrew przeważającej wśród myślicieli chrześcijańskich tendencji. Nie poszedł za jego skrajnym materializmem. które dotyczyły natury Boga. 2.Wreszcie i nade wszystko: 4. z doczesnymi potrzebami ludzkości. Ujęcie religii z punktu widzenia życia praktycznego. UJEMNY POGLĄD NA NATURĘ LUDZKĄ. tak samo zdolności czynienia dobra jak poznawania prawdy.wbrew przeważającej wśród filozofów chrześcijańskich tendencji do zgody z kulturą świecką. Tertulian poszedł za stoikami. jakie próbowano dostosować do chrześcijaństwa. „Cokolwiek jest.zrobić miejsce dla nadprzyrodzonej łaski i objawienia. jest ciałem pewnego rodzaju. co cielesne. Tak samo miał towarzyszy w swych wystąpieniach przeciw helleńskiej kulturze. kładł i w religii nacisk na to. czy to w próbach uzgodnienia chrześcijaństwa z materializmem i sensualizmem (np. potrzebne natomiast przygotowanie się sercem do objawienia.wbrew ujęciu jej z punktu widzenia spekulacyjnej filozofii i perspektyw wiecznych. Rzymianin. Oparcie filozofii chrześcijańskiej na materializmie i sensualizmie . Przeto w człowieku Tertulian widział jedynie istotę materialną i zmysłową. absurdem.

Augustyna. Ale i wówczas Augustyn nie dał swym myślom definitywnej postaci: myśli jego do końca ulegały nieustannym przetworzeniom i rozwijały się. znalazł koncepcję filozoficzną będącą wyrazem odrębnej. Powiedziano o nim. W mieście ojczystym. i pelagianizm.. Zmagała się w nim potrzeba czystej duchowości i płomienna zmysłowość. toteż nie ma jednolitego systemu w jego pismach. Soliloąuia. główne dzieło Augustyna. Dopiero w 386 r. a także. nie były przypadkowe. nawet te.. Stało się to na przełomie IV i V w. Później nastąpił powrót do dogmatycznej filozofii w duchu Platona. lektura dzieł neoplatońskich skłoniła go do powrotu do dogmatycznej filozofii. występujący przeciw jedności Kościoła. charakter niejednolity. choć tam jeden ze składników jego umysłu ustąpił przed drugim. De ąuantitate animae. Z zapałem bronił nauki Kościoła i zwalczał herezje. powrócił do Afryki i tam spełniał czynności kapłańskie. od 395 r. chrześcijańskiej postawy wobec Boga i świata. To jeden. odkrywszy braki tej doktryny. De vita beata. toteż Wschód dał filozofii chrześcijańskiej od razu wysoką kulturę.. na wpół pamiętnikarskiej. a kazania biskupa Ambrożego nawróciły go do Kościoła. przekonanego o nieustannym działaniu łaski nadprzyrodzonej. Już po chrzcie. a było dziełem św. a na wpół modlitewnej. Augustyn (354 . w drodze z Mediolanu do Afryki. przedstawiające stanowisko Augustyna w osobistej formie. poczucie wyższości życia duchowego i potrzeba faktów uchwytnych i dotykalnych. 400-410. przerzucił się do sceptycyzmu akademickiego. który byłby tak mało święty. nawet manicheizm i sceptycyzm odpowiadały pewnej stronie jego natury i choć wyrzekł się ich. Rzymie i Mediolanie był nauczycielem retoryki. nie zrywając ze starożytną tradycją (jak chciał Tertulian i inni hellenofobi). traktat O Trójcy (De Trinitate). pierwotnie wyznawał manicheizm z jego skrajnym dualizmem dobra i zła. z chrześcijaninem. Większość prac Augustyna pisana była już w Afryce. przechodząc od autonomicznej filozofii do ortodoksalnej dogmatyki. We wczesnym okresie Augustyn stał na stanowisku manicheizmu. Zachód najwięcej przyczynił się do tego. Ochrzczony w 387 r. 413-426. z którego przez długie wieki czerpała filozofia chrześcijańska. napisał traktat o stosunku duszy do ciała. Choć wychowany przez matkę w chrześcijaństwie. Za to jest w nich niezwyczajne bogactwo. AUGUSTYN Na Wschodzie filozofowie chrześcijańscy pielęgnowali dawną tradycję grecką. powolnym Kościołowi i jego dogmatom. to drugi brał górę w Augustynie. najważniejsze są: Wyznania (Confessiones). rzecz napisana na krótko przed śmiercią. że „u żadnego wielkiego myśliciela nie było takiej odległości między szczytami a najniższymi punktami. namiętny i niepohamowany. że myśl chrześcijańska była nowym początkiem w dziejach filozofii. Koleje życia Augustyna były burzliwe. ROZWÓJ. przez które przeszła myśl Augustyna.) ŚW. Pisma Cycerona pobudziły go do badań filozoficznych. ŻYCIE AUGUSTYNA. Najdawniejsze z zachowanych pisane są w 386 r. Etapy. ale też nie podporządkowując się jej (jak to czynili Orygenes i jego następcy). w Numidii. 143 . czy zwłaszcza w poniżaniu człowieka dla ukorzenia go przed Bogiem (najskrajniej u Pascala w XVII w. jaka była u Augustyna". o sposobie poznawania prawd nadzmysłowych. uzależniający łaskę od zasługi. o zależności szczęścia od poznania Boga. na Zachodzie zaś próbowali iść własnymi drogami. nie ma go nawet w Retractationes. ale Zachód dał jej samodzielność.430) urodził się w Tagasta. systematyczny wykład poglądów teologicznych. a tak bardzo ludzki jak on. jako biskup Hippony. traktat polemiczny przeciw sceptycyzmowi. O państwie bożym (De civitate Dei). że między świętymi Kościoła nie było takiego. potem w Kartaginie. PISMA Augustyna są bardzo liczne. w której Augustyn streścił swe pisma i skorygował w duchu kościelnym. zawierające zwłaszcza jego poglądy historiozoficzne. walczył w nim filozof. od stanowiska naturalistycznego do supranatura-lizmu. umysł gwałtownie przerzucający się od stanowiska do stanowiska. z ojca poganina i matki chrześcijanki. Św. wielbiciel autonomicznej kultury umysłowej. Później. które jego samego pociągały dawniej: manicheizm. 400 r. potem akademickiego sceptycyzmu. Filozoficzne zainteresowania Augustyna pod koniec jego życia coraz więcej ustępowały miejsca teologicznym. donacjanizm. wreszcie Retractationes. usposobiony był doń niechętnie.społecznym pojmowaniu religii. pod Mediolanem: Contra Academicos. Po nawróceniu zaś dokonało się przejście od doktryn pogańskich do chrześcijańskich. nigdy jednak nie wyzbył się całkowicie manichejskiego dualizmu i sceptyckiej nieufności do wiedzy przyrodzonej.

Zasada ta.bardzo próżne". że wątpi. że błędy powstają wtedy. stanowiła zupełne odwrócenie poglądu na poznanie. że rozumie. Jest zrozumiałe. we wnętrzu człowieka mieszka prawda". uznanie odrębności ducha. a nie rzeczy. to wie. Ale Augustyn nie skończył na fenomenalizmie. że zarzuty sceptyków przeciw poznaniu dotyczą tylko poznania rzeczy zewnętrznych. lecz tylko poznanie Boga i własnej duszy. ale nikt go nie przeprowadził równie konsekwentnie. Nawet i postrzeżenia stają się pewne. O platończykach pisał. że: paucis mutatis verbis atąue sententiis christiani ferent. jeśli wątpi. a nie będziesz miał zawodu". „Nie twierdź nic więcej jak to. która dotąd stale i mimo wszelkie trudności zwracała się po nią ku rzeczom zewnętrznym. ale . iż nie wie. oddziałało tu zobojętnienie chrześcijańskie na zewnętrzne warunki życia. TEORIA POZNANIA. gdy dotyczą zjawisk. A zatem: „Wejdź w samego siebie. że tobie rzeczy się takimi przedstawiają. przetrwało ono całe średniowiecze. dlaczego wątpi. gdy wypowiadamy twierdzenia o rzeczach. ale ich zasadniczy pogląd . to sądzi. Ale o szczęściu mniemał. Platoński idealizm w metafizyce. W porównaniu z wiedzą psychologiczną. że dla człowieka celem jest szczęście i że filozofia ma je znaleźć. że istniejesz? Wiem. Zauważył mianowicie. Badania przyrody są to . Skąd to wiesz? Nie wiem. poznaje najlepiej? Rzeczy zewnętrzne? Nie . wraz ze zmienioną postawą umysłu. że sądzi? Bo choćby wątpił. o ile rozważa się ich treść.wszystko to odpowiadało Augustynowi i oddziałało na sformułowanie jego własnych poglądów.POPRZEDNICY. że wie. ale po pierwsze. POZNANIE IDEI i OŚWIECENIE PRZEZ BOGA. które doń wiedzie. że dać je może jedynie . nacisk na irracjonalne czynniki życia duchowego. wbrew sceptykom. jeśli wątpi. znalazł inną jeszcze niezawodną podstawę wiedzy. jeśli wątpi. znana jako Kartezjańska.wedle Augustyna. że myślisz? Wiem". nie podlegają im zawsze. została odwrócona i skierowana ku wewnętrznemu życiu poznającego. jeśli wątpi. Do szczęścia potrzebne jest (wbrew sceptykom) poznanie. jeśli wątpi. jakie jej dali neoplatończycy. niemniej żyje. Wszakże nie wszelkie poznanie jest potrzebne. poza który starożytność nie wyszła. jak i starożytnych.Z filozofów starożytności głównym jego źródłem był Platon. I nic więcej? Nic więcej". POGLĄDY AUGUSTYNA I. Twierdzenia niezawodne nie ograniczają się tedy do zjawisk. że jestem i że myślę.jak pisał z powodu astronomii . ale któż może wątpić. lecz obejmują również przeżycia wewnętrzne. Czy wiesz. Stanowisko to było naturalne w epoce religijnej. a po wtóre. Augustyn szukał takiego sposobu poznania. rozumie. myśl. Augustyn dzielił punkt wyjścia z filozofami hellenizmu: przyjmował.monizm i emanatyzm .Bóg.odrzucił i przez to właśnie oddzielił filozofię chrześcijańską od współczesnej pogańskiej. oderwanie się od nich i skoncentrowanie na zbawieniu i na życiu wewnętrznym. czy ogień jest źródłem życia. zmysły podlegają złudzeniom. 2. jeśli wątpi. lecz posiadając własne tryby rozumowania może sama niektóre prawdy ustalać. ale na wiele wieków przed Kartezjuszem wypowiedziana przez Augustyna. potrzebne jest posiadanie go. Czy odczuwasz się jako substancję prostą czy złożoną? Nie wiem. od rzeczy lepiej poznaje prawdy wieczne. dualizm życia doskonałego i ziemskiego . Nie wystarcza przy tym samo dążenie do poznania. myśl szukająca prawdy. jak Augustyn. O istnieniu rzeczy zewnętrznych można wątpić. Co umysł. czy wiesz. ale o własnym życiu wątpić niepodobna. że myśli. Znał naukę Platona przeważnie w tym ujęciu.nie przeżyć wewnętrznych. POZNANIE DUSZY. że to odwrócenie postawy dokonało się w epoce religijnie nastrojonego filozofowania. że poruszasz się? Nie wiem. „Pragnę znać Boga i duszę. posiadającą pewność bezpośrednią. 1. życie psychiczne musiało stać się wzorem dla pojmowania natury rzeczy. to chce się upewnić. Wszystko jest wątpliwe prócz tego tylko. że pamięta. I znalazł przede wszystkim to. co do tego ludzie wątpili.„poszukiwania bardzo ciekawe i . który nie podlega błędom i przeto stanowi niezawodny punkt wyjścia dla wiedzy. odwrotnie. iż nie należy twierdzić". raczej przypuszczeniem i wiarą niż wiedzą. „Ty. A w innym miejscu: „Czy powietrze. absolutyzm w teorii poznania. Było to zerwanie z obiektywizmem. który chcesz poznać siebie. To była 144 . myśl nie we wszystkim jest od zmysłów zależna. a zwłaszcza u filozofa chrześcijańskiego. to myśli. poza własnymi przeżyciami. pamięta. Czy wiesz. wiedza fizykalna o rzeczach zewnętrznych musiała się Augustynowi wydać niepewna. że chce. Filozofia Augustyna wyrosła na podłożu doktryn zarówno chrześcijańskich. ale nie powstają. Własna myśl jest faktem ze wszystkich najpewniejszym: to słynna zasada Augustyna. To ograniczenie Augustyn przekazał stuleciom. Zapewne. I gdy dotąd dusza i jej przejawy traktowane były na podobieństwo rzeczy. które je wywołują. Poznanie zaś jest możliwe. teraz.

kontemplacji. bez pośrednictwa ciała i zmysłów. Bo dla tamtych intuicyjne oglądanie bóstwa było możliwe przez zjednoczenie się z nim. natomiast w chrześcijańskim poglądzie intuicja nie wymagała ekstazy. Augustyn sposobem na wpół racjonalnym i na wpół mistycznym dowodził naczelnych tez metafizyki: istnienia Boga i nieśmiertelności duszy. Poznanie zakładające bezpośredni udział w nim bóstwa jest poznaniem mistycznym. którą dla dowiedzenia tych samych tez dochodziła np. łącząc argumenty antyczne z nowymi. muszą istnieć poza nim. jak oczy widzą rzeczy (visio intellectualis). znane Platonowi i Arystotelesowi. przeciwnie. podstawowym pojęciem teorii poznania. Łaska oświecenia przypada dobrym. Mamy niezachwianą świadomość prawd wiecznych. oświecenie było pojęte jako fakt nadprzyrodzony. za punkt wyjścia przyjmująca wiedzę doświadczalną o realnych rzeczach. jak to było w duchu religijnej filozofii i jak to czynili również neoplatończycy. o którą na próżno zabiegamy przyrodzonymi władzami naszego umysłu. więc prawdy wieczne istnieją w Bogu. istniejących obiektywnie. że dla niego świat idealny był złączony z Bogiem. filozofia perypatetycka. tak on dowodził . Umysł wedle niej bezpośrednio widzi prawdę.umysł może wiedzę przejmować wprost. Umysł .przez oświecenie. mistyczna też intuicja Augustyna. co było intencją jego poprzedników: uczynił Boga ośrodkiem myśli filozoficznej. Ale charakter intuicyjnego poznania był w obu wypadkach odmienny: przez nacisk na oświecenie (spotęgowanie władz przyrodzonych) i łaskę Augustyn stworzył podstawy odrębnego mistycyzmu chrześcijańskiego. kładł. II. lecz wyłącznie ich odbiorcą. a stało się funkcją praktyczną. to intuicja u neoplatończyków była uwarunkowana przez ekstazę. Podczas gdy np. że istnieje Bóg i jej udziela swych idei. wyróżniająca jego teorię poznania. Mistyczna była ekstatyczna intuicja Plotyna. dla tego zaś . mające charakter już nie racjonalny. „zachwycenie".wbrew potocznemu przekonaniu. uzasadniał ją w szczególny sposób. Poznanie umysłowe ma charakter intuicyjny.druga teza.myśląc uświadamia sobie przede wszystkim prawdy ogólne i niezmienne. dla zrozumiałych powodów. to dzięki temu. W analogiczny tedy do Platona sposób . Wiedzy. Bóg udziela duszy drogą oświecenia (illuminatio). są ideami Bożymi. Różnił się natomiast tym. lecz mistyczny. Jeśli więc dusza poznaje prawdę. a wbrew sensualistom . które poznaje. Przeprowadził w poglądzie na świat przewagę Boga nad stworzeniem i całkowitą zależność stworzenia od Boga. to przedmioty. dla Arystotelesa poznanie Boga było rzeczą rozumowania. ale nie wszędzie było pojmowane tak samo: dla Filona. 145 .Augustyn dochodził do uznania idealnego świata. Jak inni dowodzili istnienia Boga jako przyczyny świata. wszystko zaś. ale też epistemologiczna i etyczna. Augustyn przeprowadził to. Biorąc za punkt oparcia wiedzę aprioryczną o ideach. dla Augustyna było ono przede wszystkim aktem bezpośredniej intuicji.wytwórcą prawd. zanim dojdzie do swego celu. I moment trzeci: przewaga uczucia i woli nad rozumem. pogląd jego na świat był konsekwentnie teocentryczny. A wszędzie przewaga była trojaka: była nie tylko metafizyczna. bo sam jest jego częścią. przygotowaniem do oświecenia jest więc mniej ćwiczenie umysłu niż oczyszczenie serca. może istnieć jedynie w Bogu. spotęgowanie władz poznawczych. Pojęcie intuicji było w tym religijnym okresie. Natomiast . Teorię tę nazywano później iluminizmem.było to właśnie spotęgowanie myśli. bo uświadamiając sobie prawdy wieczne ma udział w wieczności. prawdy wieczne w myśli są odbiciem prawd wiecznych. pojmująca poznanie mistyczne jako ukoronowanie racjonalnego. choć w niej miał poprzedników starożytnych. Moment nadprzyrodzoności i łaski stanowił kamień węgielny chrześcijańskiej nauki o intuicji. że poznanie przechodzi szereg stopni. Skoro więc umysł jest tylko odbiorcą. Tam oglądanie bóstwa było wynikiem przyrodzonego procesu: umysł poznaje bóstwo. Wieczne istnienie jest właściwe tylko Bogu. ale zgodnie z poglądem Platona . dla chrześcijańskiego filozofa .to było przekonanie odziedziczone po starożytnych . ale jeszcze dalej rozwinął naukę ich o stopniach poznania: ponad stopnie. więc Bóg . Tu. dzieło łaski. Wzorem Greków Augustyn przyjmował. dla Plotyna była to ekstaza bez myśli. Była to zupełnie inna droga niż ta. umysł dochodzi prawdy wprost bez rozumowania. w szczególności zaś ograniczony umysł ludzki nie może wytwarzać prawd wiecznych. A w analogiczny sposób dowodził również nieśmiertelności duszy: musi być wieczna.istnieje. co wieczne. Augustyn kładł na to nacisk i poznanie na pierwszym swym szczeblu przestało być dlań funkcją teoretyczną. Nie jest zaś . Z tym łączył się moment drugi: przewaga duszy nad ciałem.założywszy receptywną naturę poznania . Jeśli „ekstaza" ma oznaczać wyjście z siebie i zjednoczenie z bóstwem. wyższe jeszcze stopnie. stała się wzorem filozofii średniowiecznej.jako źródła prawdy.jak to Augustyn twierdził w zgodzie z Platonem. Ta Augustyńska doktryna. TEOCENTRYCZNA METAFIZYKA.

tak samo jak poznawanie prawdy . „Cóż warta jest mnogość dóbr. posiada tylko takie funkcje. b) Duszę znamy lepiej niż ciało. Dusza nie jest tylko różna od ciała. Jak wszelki byt istnieje przez Boga. należy dbać o duszę. bo one tylko mogą być zwracane ku sobie (można myśleć o sobie. a) Augustyn osiągnął czysto spirytualistyczną koncepcję duszy.wedle zgodnej opinii całej starożytności -jest bierny: to 146 . którzy nauczają. na dobro samo. że świat. lecz tylko z pomocą Bożą: są one rzeczą łaski.tak zaczynają się Wyznania św.znaczy dla mnie tyle.to był wynik dokonanego przez Augustyna odwrócenia poglądu na poznanie.powiada Augustyn . stąd trudność widzenia wewnętrznego i konieczność oderwania się od życia cielesnego. On jeden jest bytem niezależnym. Za odrębnością duszy od ciała przemawia szereg względów: najpierw. dusza. ale przyczyną wszelkiego bytu. Dlatego Bóg jest właściwym celem życia. Ale nie inaczej jest w innych systemach tej epoki. że stworzenie może obyć się bez Boga. koncepcję. Nie ma w sobie nic materialnego. wbrew poglądowi wcześniejszych pisarzy. jakby tworzy na nowo (creatio continua). pamięć. w przeciwieństwie do ciała. co należenie do Boga (Mihi adhaerere Deo bonum est). gdziekolwiek ciało zostanie podrażnione. Wystarczy zaś zastąpić słowo „Bóg" przez „byt" (bezwzględny). tak samo i wszelkie dobro jest dobrem tylko przez Boga. jak myśl. bo odczuwa podrażnienie. póki nie spocznie w Tobie" . Ciała jest nawet przeszkodą w poznaniu: rozgwar wyobrażeń przedostając się do wnętrza duszy mąci je. bo wzbudza pragnienie dóbr cielesnych i skłania do wywyższania ich ponad dobra duchowe. rozwija się już samodzielnie. filozofia Augustyna brzmi jak czysta teologia. którego „niepodobna oglądać cielesnymi oczami ani żadnym takim zmysłem". 3. przepadłyby". U podstaw tego twierdzenia leżało takie rozumowanie: Właściwa natura każdej rzeczy przejawia się tam. bo bliższa Boga. dusza nie znajduje się w jednym miejscu. gdzie rzecz jest czynna. i to w najdrobniejszych szczegółach: „Nie należy słuchać tych. a nie ciało poznaje Boga. jaką w niej posiada Bóg. niższą zaś częścią wstrząsają okoliczności i ruchy przypadkowe". c) Bóg jest najwyższym dobrem i zarazem przyczyną wszelkiego dobra. Dążenie do Boga leży w naturze człowieka i zespolenie z Bogiem może jedynie dać mu szczęście: „Uczyniłeś nas dla Siebie i niespokojne jest serce nasze. która zapowiadała się już od Platona i do której ciążyła myśl chrześcijańska. po wtóre. powiada Augustyn.). która mniema. Nowe było raczej uzasadnienie: jest doskonalsza. lecz jest dobrem wszelkich dóbr". jak i cel. a) Zasadniczą postacią życia duchowego nie był dla Augustyna rozum. Dusza jest substancją samoistną. PRZEWAGA SIŁ IRRACJONALNYCH DUSZY NAD ROZUMEM. Co więcej. jest nieśmiertelna. bo On jeden istnieje z własnej natury. Augustyna. wszelki inny byt istnieje tylko dzięki zrządzeniu boskiemu. ani rodzajem ciała. ale nieustannie zachowuje go. ona jest niezniszczalna. Wobec tej przewagi. a) Bóg jest „najwyższym bytem" (summa essentia). Zarazem Bóg jest przyczyną poznania. Bóg kieruje światem. Bóg udziela prawdy umysłom ludzkim. Bóg jest nie tylko sam bytem. że wyższymi świata dziedzinami rządzi Opatrzność. ale też i wszelkich jego przemian. pamiętać o sobie itd. lecz wola. bo człowiek sam prawdy by nie znalazł. wbrew starożytnym nie ma nic wspólnego z funkcjami biologicznymi. PRZEWAGA DUSZY NAD CIAŁEM. A na czy m zło polega? Na odsunięciu się od Boga i na pysze. 2. wola. Co więcej. „Gdyby Bóg rzeczom stworzonym swą twórczą moc odjął. I nie tylko przyczyną jego powstania.1. odkąd raz został stworzony. b) Bóg jest najważniejszym przedmiotem poznania: poznanie przemijających zjawisk nie ma bowiem wartości wobec poznania bytu absolutnego. nie tylko stworzył świat. jest odeń doskonalsza: to po Grekach nie było nowością.ma w Bogu zarówno przyczynę. o ciele niepewna . Rozkosz zmysłowa jest godna potępienia. Rozum zaś . jeśli możesz. Gdy ciało jest zniszczalne. wszystko zaś inne mogłoby nie być. w myśl bowiem iluminizmu. aby zagłębić się we własną duszę i znaleźć zawarte w niej prawdy. nie jest ani własnością ciała. Tak cała etyka Augustyna skoncentrowana była w Bogu: wszelkie dążenie do dobra . to dobro i tamto dobro? Wyzbądź się tego i tamtego i patrz. a nie o ciało. PRZEWAGA BOGA NAD ŚWIATEM. że funkcje jej różnią się od funkcji ciała. c) Wobec wyższości duszy nad ciałem. by znaleźć analogię między filozofią Augustyna a filozofią poprzednich. a wtedy zobaczysz Boga. który jest dobrem nie dzięki innemu dobru. Dobro . mniej religijnie usposobionych okresów. głoszonego przez Augustyna. bo poznając prawdy wieczne ma udział w wieczności. wiedza o duszy jest pewna. a nie gdzie jest bierna: to była jedna przesłanka. dobra i szczęścia człowiek nie może zdobyć sam.

a nastaw uszy serca i słuchaj". trzecia dobra. Wiara zaś jest rzeczą raczej woli niż rozumu. wierz. kto to zrozumiał. Nie jest tak. To stanowiło o zmienionym poglądzie na świat. byłoby obłędem dbać o świat skończony. a jeśli ma znaczenie. poznać może nie rozum.dobro. „Nie pojmiesz patrząc. to tylko jako dzieło i odblask Boga. do Boga. czego chce. bo tam Bóg i świat były jednej natury. Wszystkie gałęzie wiedzy łączyły się u Augustyna.to przedmiot teorii poznania. ale jest osobą. Daleko odbiegła ta koncepcja od wiedzy autonomicznej. aby je czynić. Bóg jako źródło poznania .bytu. lecz w tym. Bóg jako osoba wszechmocna i pełna miłości . Świat jest nicością wobec Niego. godną miłości. Cała filozofia Augustyna była ześrodkowana w Bogu. Stanowisko swoje stosował Augustyn nie tylko w psychologii. Dla Augustyna świat.przesłanka druga. których nie zrozumiemy. Tylko z miłości płyną dobre czyny. Bez Boga niepodobna ani działać. można się zbliżyć do Boga. „Są rzeczy. nie tylko chrześcijaństwo wydało teocentryczny pogląd na świat. „serca". to tym bardziej jego etyka. I szczęście można osiągnąć jedynie przez miłość. Jeśli więc teoria poznania Augustyna miała charakter woluntarystyczny i w ogóle irracjonalistyczny. Olbrzymia przewaga Boga nad światem miała dla Augustyna źródło swe w tym. której Augustyn dał wyraz.działanie. Ale tam Bóg nie był pojęty jako osoba. ale podstawa jego uległa zmianie: to wszystko nauki o Bogu. zwłaszcza z miłości do dobra najwyższego. że wszelkie stworzenie jest skończone. Natęż ostrze oczu twego serca i patrz. na niej też budowała scholastyka. Bognie tylko jest bytem nieskończonym. Teocentryczny był przede wszystkim neoplatonizm. b) Czynniki irracjonalne mają przewagę nie tylko w dziedzinie działania. u Augustyna zaś wolnym dziełem woli Bożej. Istotę Boga w jego przekonaniu stanowiła wola. jeśli ich nie zrozumiemy. ale i w naturze Boga dopatrywał się pierwszeństwa woli. Tą nauką o pierwszeństwie woli Augustyn zerwał ze starożytnym intelektualizmem. jako będący wolnym dziełem Boga.to rzecz religii. fizykę i etykę pozostał w mocy. Nie tylko wszak Augustyn. ale analogicznie i w teologii: nie tylko w naturze ludzkiej. Była to jedna z najdonioślejszych przemian. panującym od Sokratesa. bo co skończone. c) Jeśli prawdę zdobywa się nie samym rozumem. Nie chodziło mu o zastąpienie rozumu. jest nicością wobec nieskończonego i dla tego. Natura człowieka przejawia się nie w tym. aby czynić dobrze i być zbawionym. co wie. lecz czynna wola. Nikt nie kładł takiego jak Augustyn nacisku na udział wiary w poznaniu. wytworem koniecznym naturalnego procesu. Stary podział wiedzy świeckiej na logikę. Filozofia jego przeszła tedy na całej linii od intelektualizmu do woluntaryzmu. gdzie przyrodzony rozum jest jedynym narzędziem i miarą prawdy. Prawdę o Bogu. był dziełem rozumnym. ale także kierownikiem świata i sędzią. jeśli nie będziemy w nie wierzyć". jakie dzieliły nowy pogląd na świat od starożytnego. aby poznać prawdę. Nieskończoność była dla Augustyna najistotniejszym przymiotem Boga. tam zaś monizm. jak mówił Augustyn. Zerwał z naturalistyczną koncepcją Boga: Bóg był mu już nie tylko bytem wiecznym i przyczyną świata. ale jedna jako o przyczynie poznania. ani poznawać. byś mógł zrozumieć". druga . to tym bardziej . staraj się zrozumieć wierząc. 4. Taki był supranaturalistyczny pogląd Augustyna na świat: najostrzejsze przeciwieństwo wszelkiego naturalizmu. bo ostatecznie miały przedmiot ten sam: Boga. Stąd wniosek: naturę ludzką stanowi nie rozum. I w całej przyrodzie nic dziać się nie może bez udziału sił nadprzyrodzonych. była to koncepcja dostosowana do ducha chrześcijaństwa. wiara i rozum uzupełniają się wzajem: „Zrozum. czyli. jak twierdzili starożytni: że wystarcza znać dobro. którym wierzyć nie będziemy. ale i w dziedzinie samego poznania. to tym bardziej . Tu dualizm. wobec Niego świat doczesny utracił znaczenie. Bóg jako jedyne dobro i piękno . Bóg zaś nieskończony. jedynym bycie absolutnym i doskonałym. a nie przez wysiłek myśli. Takie rozumienie stosunku do nieskończonego bytu wyodrębnia filozoficzną postawę chrześcijaństwa. był więc wykonany 147 . Z infinityzmem łączyła się druga właściwość poglądów Augustyna: personalizm. jeśli poznanie jest rzeczą woli i uczucia. Augustyn ostatecznie zerwał ze starożytnym intelektualizmem etycznym. I z tym wiązała się inna jeszcze różnica obu poglądów: w neoplatonizmie świat był emanacją Boga. lecz wiara. i są inne. Bóg jako jedyny byt i prawda .to rzecz metafizyki. a jeszcze więcej rzeczą uczucia. NADPRZYRODZONE CZYNNIKI w ŚWIECIE PRZYRODZONYM. która przerasta przyrodzenie człowieka. ale o uzupełnienie go. byś mógł wierzyć. bo przez miłość. trzeba dobro kochać. ani istnieć. potrzebna łaska. Potrzebne jest oświecenie.to przedmiot etyki.

pycha . Świat jest znikomy wobec Boga. Bóg wolał stworzyć większe dobro ze złem niż mniejsze bez zła. To był chrześcijański platonizm. i tych. ale nie za dobro. „Idee są to główne formy lub zasady rzeczy. że zło jest przejściowe i z końcem świata zniknie. Pierwszą tezą jego było: zło nie należy do przyrody. Istnieją tedy . Po nim czas zostaje 148 . jest dobrem". czyli obrony doskonałości stworzenia. ta część należy odtąd do państwa Bożego. bądź pożądliwość. wszystko w nim jest pełne cudu. co jej dostąpili. manichejskiego dualizmu . przeciwnie. są więc dobrzy nie z siebie. W ocenie świata.jak u Platona . Z jednej strony świat. jedna jej połowa jest wyrazem najdalej idącego supranaturalizmu: bez łaski człowiek nie może dobrze czynić.od Boga. Dwojakie jest przez to przeznaczenie ludzi: złym należy się kara i będą ukarani i potępieni. Był rozprawą supranaturalizmu z naturalizmem w etyce. że ludzkość dzieli się na dwie kategorie. Bóg jednakże łaską swą nawrócił i uratował część ludzkości. od powstawania żywych istot z nasienia aż po przebieg dziejów. Na tym tle toczył się spór Augustyna z Pelagiuszem o łaskę. ma swoje miejsce w porządku świata. że źli będą nawróceni i dokona się apokatastaza. jak to czynił Orygenes lub Grzegorz. lecz złe jest odwrócenie się od celów wyższych. Upadek człowieka postawił go po stronie przeciwboskiej. Jednak z drugiej strony istnienie zła jest niewątpliwe. gdy nie czynią dobrze. że jest udzielana „wedle zasługi". Ukaranie grzesznych tak samo należy do niej. Łaski niepodobna uzasadnić. Jedna część stworzeń idzie z Bogiem. W Bogu istnieje idealny wzór realnego świata: tę teologiczno-metafizyczną naukę nazwano później egzemplaryzmem. Świat jest objawem najgłębszej istoty boskiej. stworzyło podwaliny chrześcijańskiej „teodycei". jako dzieło i objaw Boga. jakie zna historia etyki chrześcijańskiej. jak jest absolutne dobro.to zabieganie o rzeczy przemijające i pozbawione rzeczywistej wartości. Nie niższe cele są złe. Zła jest bądź pycha. III.„państwo ziemskie" (civitas Dei . którą platończycy i gnostycy mieli za zło. gdyby była udzielana za zasługi. ale przez nią jedni są dobrzy.rzeczą łaski. niemniej jest Jego dziełem i przeto jest dobry. Augustyn miał potężne poczucie zła. a dobro . Zło pochodzi od człowieka. które znajdują się w umyśle Bożym". Dla Augustyna nie było godnych łaski: przyznanie wolności ludzkiej współdziałania w zbawieniu byłoby pomniejszeniem Boga. dobrzy zaś będą zbawieni. 2. pojętej w duchu teologicznym i personalistycznym. nawet materia. że złu przypisywały inne pochodzenie niż dobru. zaproponowane przez Augustyna. od najbardziej codziennych zjawisk. leżała główna trudność filozofii Augustyna. łaska jest „dana darmo" i nie byłaby łaską. wszystko. przez to faktycznie usuwał „łaskę".powtórzmy to raz jeszcze nie wyzbył się nigdy całkowicie. Łaska jest tedy przyczyną. zastępował ją wymiarem sprawiedliwości i zastępował religię etyką.czemuż Bóg jednak i takiemu nie zapobiegł? Temu pytaniu Augustyn przeciwstawił trzeci argument swej teodycei: zło nie psuje harmonii świata. jak nagrodzenie świętych. dobro . nie może nie być dobry. Pelagiusz uznawał wprawdzie działanie łaski. Człowiek jest tedy odpowiedzialny za zło. jest tylko brakiem dobra. To wystarcza do obrony doskonałości boskiego dzieła i nie potrzeba przypuszczać.civitas terrena). Zło jest więc tylko negatywnej natury . ale pojmował ją tylko jako „pomoc" i „oświecenie" i twierdził. druga . trwałe i niezmienne. zbawionych i potępionych. choć jedni i drudzy nie zasłużyli na nią. „Bóg dobrą ustanowił przyrodę. wedle których świat stworzył. Dobrzy są jedynie ci. pożądliwość . 1. jedna stanowi „państwo Boże". Łaski zaś dostąpili nie zasługując na nią. Tak przepołowiona jest etyka Augustyna. a drudzy źli. TEODYCEA. inna przeciw niemu. wykonany w czasie i w przestrzeni. Właściwością poglądów etycznych Augustyna było. gdy odwracają się od dobra lub zwracają ku dobru mniejszemu zamiast ku większemu.to chęć wystarczenia sobie bez Boga. lecz jest dziełem wolnych stworzeń. HETERONOMICZNA ETYKA. Augustyński wariant nauki o ideach. zatem Bóg w umyśle swym posiada idee. Ludzie dzielą się na tych. a na łaskę nie może zasłużyć. nie ma absolutnego zła. Jedynie przyzwyczajenie stępiło w nas poczucie cudu. co nie dostąpili. jeden z najważniejszych.wedle planu. Zmagania obu państw stanowią dzieje świata.dwa równoległe światy: idealny w Bogu i realny. Do tego przyłączyła się druga teza: zło nie jest realne. Istoty wolne czynią źle wtedy. okres szósty zaczyna się z przyjściem na świat Chrystusa i kończy już dzieje ziemskie. czyli zło jest rzeczą przyrody. w sprawie dobra i zła. „Cokolwiek istnieje. lecz zatruła ją zła wola". Rozwiązanie konfliktu. co dostąpili laski. jest do niej potrzebne. jest ona faktem ostatecznym. NAUKA o ŁASCE. Realny powstał przez umieszczenie idei w materii. lecz z laski Bożej. o ile istnieje. Augustyn dzielił te dzieje na sześć okresów.

że ciało nie jest złem. uznanie wolności a zarazem predestynacji człowieka. Przez niego prąd idealistycznej myśli z platońskiego źródła wpłynął do średniowiecza. prowadziła do personalizmu. które filozofię chrześcijan wyróżniały od filozofii Greków. która karze. a przecież właśnie dualizm był ostatnim słowem jego historiozofii. Grecy skłaniali się do finityzmu i naturalizmu. a wola miała dlań pierwszeństwo przed rozumem. jego cnoty. że świat musiał się wobec Niego wydać znikomy i że powstał . Arystotelesa i Demokryta. gdyż jest dziełem Bożym. Różne dążności pierwotnego chrześcijaństwa. przeciwnie. Taki koniec potrzebny był w przekonaniu Augustyna. czynili to na podstawach stworzonych przez Augustyna. Rzeczywiście. Postawa introspekcyjna. dopiero w XIII w. jako nieodwołalny wynik jego rozwoju. a świat jako twór nadprzyrodzony i dzieło łaski. zbawienia. Pojmowanie zaś Boga jako nieskończonego sprawiło. myśl biblijna i myśl spekulatywna. z jej obiektywizmem i intelektualizmem. Wedle znanej formuły: sprowadził dogmatykę chrześcijańską na ziemię. Miał prawdę za dostępną jednostkom. Bezpośrednich następców Augustyn miał niewielu: wkrótce po jego śmierci nastąpił zupełny upadek oświaty. Wobec tej pełni motywów. miłości i łaski niż do rozumu i doświadczenia.aprioryzm. w etyce . Przezwyciężył intelektualizm. kazała widzieć w Bogu przede wszystkim osobę. i iluminizm. Augustyn położył podwaliny pod nową chrześcijańską filozofię. ale 149 . Wprowadzając nowe zasady do filozofii Augustyn nie mógł jednakże i nie chciał całkowicie wyzwolić się od dawnych. WPŁYW. starożytnym nie znane. Za tę koncepcję dziejów Augustyn został nazwany pierwszym historiozofem. Agustyn. Miał ją za daną bezpośrednio. natomiast przyjmował go jako koniec świata. wśród łacińskich filozofów średniowiecza był nieporównanie więcej znany i słuchany niż wszyscy Ojcowie Wschodu. w spekulacjach swych zajmowali się wyłącznie bezczasowym absolutem. przez to nastąpił odwrót od starożytnego uniwersalizmu. Na tym podłożu sformułował oryginalne poglądy filozoficzne. której istotą jest wola.pochłonięty przez wieczność. Ze zmienionej postawy wypłynął zmieniony pogląd na świat. on zaś także ku poznaniu natury człowieka. mówili wprawdzie o rozwojach i emanacjach. Zwalczał manichejski dualizm dobra i zła. a jednak w pożądliwości cielesnej widział źródło zła. mianowicie od Ojców greckich. Zerwał z klasyczną postawą Greków. Połączył dwa krańce religijnie pojętej filozofii: naukę o Bogu i naukę o człowieku. ISTOTA AUGUSTYNIZMU. pojmująca nawet Boga na podobieństwo własnych przeżyć. które zbawia. Był najbardziej wpływowym myślicielem chrześcijaństwa. o wszechmocnym Bogu i o wolnym człowieku. wierność Zakonowi i miłość . Ale gdy w parę wieków potem scholastycy podjęli na nowo budowę chrześcijańskiego poglądu na świat. Tomasz z Akwinu przeciwstawił jej nowy typ filozofii chrześcijańskiej. przez obiektywną i intelektualną postawę bardziej zbliżony do filozofii starożytnej. stanowiła jedyny typ ortodoksalnej filozofii. jego postawa była introspekcyjna. i jako twórca poglądu na świat stanął obok Platona. jak i miłosierdzie Boże. niemniej cel ostateczny pojmował intelektualistycznie. sprzeczności nie od razu mogły być usunięte ani samodzielna myśl chrześcijańska wyraźnie odseparowana od starożytnej. co należą do państwa Bożego. Dochodzenia antropologiczne i historiozoficzne wyróżniały Augustyna także od innych pisarzy chrześcijańskich. wejdą w wieczną szczęśliwość. jako kontemplację Boga. będący chrześcijańską postacią Platońskiego dualizmu między światem idealnym a realnym. duch religijny i duch kościelny. ale z drugiej strony uważał ją za przywilej Kościoła. w teorii poznania . Długo augustyńska tradycja była bez współzawodnictwa. Stąd rozliczne napięcia i sprzeczności w jego poglądach. Augustyn zwalczał manichejski dualizm w pojmowaniu początku świata. było to zadanie dla stuleci. starogreckich i starochrześcijańskich.skrajny dualizm Boga i świata. Twierdził. Cała zaś koncepcja filozoficzna Augustyna oparta była na większym zaufaniu do woli. negatywna koncepcja zła.doktryna miłości i łaski. wiary.w przeciwieństwie do hellenistycznego monizmu . jak nikt przed nim. Przez włączenie historii do rozważań filozoficznych dodał jeszcze jeden motyw do tych. kładł nacisk w dziejach świata na treść powszechną i rozumną. że znane są nam prawdy wieczne niezależnie od doświadczenia. a z drugiej strony uważał ją za dar nadprzyrodzony. Ci bowiem. wolności. a inni w wieczne zatracenie: dzieje kończą się rozdziałem ostatecznym i nieodwołalnym. by okazać zarówno sprawiedliwość Bożą.wszystko to złączyło się u Augustyna. przyjmujący interwencję Boga w poznaniu. racjonalizm i mistycyzm. pojmowanie dziejów jako zmagania się dobra ze złem. ale i te pojmowali bezczasowo. obojętni dla przemijających zdarzeń. głoszący. ci. ci w spekulacjach swych zmierzali do poznania natury Boga. pojął Boga jako nieskończonego. Z tych ogólnych własności augustynizmu wypływały szczegółowe jego teorie: w metafizyce egzemplaryzm.

prąd oponujący przeciw jego skrajnemu supranaturalizmowi. zapoczątkowany przez Orygenesa i Grzegorza Nysseńczyka. jednakże przeciwny prąd zachował swą żywotność. Odtąd myśl Wschodu chrześcijańskiego. nie tylko ateńską. KONIEC PATRYSTYKI I. Augustyn sformułował filozoficzną postawę chrześcijaństwa. aż ujawnił ją renesansowy humanista. nastąpiło nawet dalsze wzmożenie czynników neoplatońskich. „augustynizm XIII w. Nemesios z Emezy. wzmogły się wpływy Augustyna jako reakcja przeciw arystotelizmowi i powstał tzw.wpływ Augustyna działał i później.. iż żył nie wcześniej niż w końcu V stulecia. zwłaszcza z r. Valla). pierwotnie rozwijająca się tak żywo. Od tego czasu Augustyn stał się decydującym czynnikiem średniowiecznej myśli. weszła w długotrwałe stadium konserwatyzmu i stagnacji. 431 i 451. podawał bowiem swe pisma za dzieło Dionizego Areopagity. Inny z biskupów. W XIII w. -Trzy były najważniejsze nawroty augustynizmu: 1. Tomasz z Akwinu. Autor ten znany jest pod nazwą Pseudo-Dionizego lub Pseudo-Areopagity. 3. zwłaszcza w kompromisowej posiaci „semipelagianizmu". bronił preegzystencji duszy i prawieczności świata. systemy Kartezjusza i Malebranche'a. Głównym zaś przedstawicielem neoplatońsko-mistycznego prądu był anonimowy autor pism O imionach boskich. cielesne. który zamykał szkoły. co później nazywano „scholastyką". Trzeba było. Wbrew panującej doktrynie neoplatońskiej niektóre umysły zaczęły zwracać się do realistycznej filozofii Arystotelesa i do jego trzeźwej sylogistyki. jaki w 7 wieków później miał wywołać przekład jego dzieł na łacinę. Augustyn zwyciężył na razie. Z początkiem nowożytnego okresu. Biskup Synesios podawał za alegorię to wszystko. 2. Maksyma Wyznawcy (580-662). WSCHÓD. podczas pierwszego rozkwitu średniowiecznej filozofii. bezpośredniego ucznia apostołów i pierwszego biskupa Aten (fikcja ta przetrwała całe średniowiecze. rekrutowali się właśnie najwybitniejsi myśliciele. po Reformacji. z drugiej zaś to. zależne od późnych neoplatończyków. Wpłynęły jednak na to także rozłamy w łonie Kościoła. w VIII i IX w. aby z powrotem odnaleźć równowagę życia. Wśród pisarzy chrześcijańskich Wschodu utrzymał się trwale kierunek helleński. O hierarchii niebieskiej i O hierarchii kościelnej. niewymownej pracy. 2. a dążący do uzgodnienia wiary chrześcijańskiej z nauką grecką. O teologii mistycznej. już wówczas arystotelizm odciągał od spekulacji. empiryczne. przejętego neoplatonizmem. racjonalne. Jeszcze za czasów Augustyna i w łonie samego Kościoła doszedł do głosu.. po wyczerpaniu się Grecji. 1. ale i stare szkoły kościelne w Aleksandrii i Antiochii. w XVII w. jak powiada Eucken. OPOZYCJA przeciw augustynizmowi musiała wziąć w obronę czynniki pomniejszone przezeń lub pominięte: czynniki doczesne. Przekład Arystotelesa na język syryjski wywołał oddźwięk podobny do tego. W imię zaś czynników empirycznych wystąpił przeciw czystemu augustynizmowi w XIII w. samodzielna myśl teologiczna urwała się. przyrodzone. Za Karolingów. co w Piśmie nie zgadzało się z poglądami neoplatońskimi. czyli stanowisko uważające prawdę za ustaloną i dążące jedynie do pojęciowego jej sformułowania. wskazują. Jamblicha i Proklosa. sposobów odnowienia chrześcijaństwa szukano znów w Augustynie. przez usta Pelagiusza.". Jansenizm był augustynizmem XVII w. Miejsce spekulacji filozoficznej zajęła z jednej strony czysta mistyka (w duchu Pseudo-Areopagity). W V w. w postawie i w wynikach zbliżały się do Augustyna. 3. świetne zakończenie w dziele Jana z 150 . oraz b) na hierarchiczny ustrój bytu. U Pseudo-Dionizego wpływy neoplatońskiej filozofii absolutnej na naukę chrześcijańską doszły do szczytu. Poglądy jego doznały szczególnego rozpowszechnienia od VII stulecia dzięki propagandzie i komentarzom innego pisarza chrześcijańskiego. VI wiek był świadkiem przejściowego odnowienia arystotelizmu. a skłaniał do „scholastycznego" pojmowania zagadnień. a wielkie chrześcijańskie systemy tego czasu.. Przyczyniła się do tego polityka Justyniana. Pisma jego. z których. odpadnięcie nestorianizmu i monofizytyzmu. Więcej od innych pisarzy chrześcijańskich kładł nacisk a) na transcendencję Boga. Jednakże wschodnia patrystyka znalazła jeszcze w VIII w. i oddzielenie się od Kościoła prowincyj Syrii i Egiptu. I na długie wieki Pseudo-Dionizy stał się największym autorytetem chrześcijańskiej filozofii mistycznej. ale czynił to w sposób skrajny i wysuwając na czoło jedne składniki życia otamował inne. Od V w. który jest poza bytem i rozumem i daje się ująć jedynie przez mistyczne upodobnienie z Nim. Kościół stanął po stronie tomizmu.

dwukrotnie był zdobywany przez najeźdźców i niszczony przez Wandalów. Kasjodor. II. Niemniej zagadnienia filozoficzne były wszędzie w ogólnym zarysie te same. kiedy w średniowieczu zaczęło na nowo budzić się życie umysłowe. lecz praktyczne. Izydor. przetłumaczywszy niektóre pisma Arystotelesa i neoplatończyka Porfiriusza. oddziałał przekładami i komentarzami. w jakie zaopatrzył swe przekłady. Była to puścizna starożytności. W początku V wieku Marcjan Capella ułożył szkolny podręcznik nauk wyzwolonych. a nie subtelne traktaty filozoficzne. senator rzymski (477-562). wykształconego i subtelnego: Boecjusza (480-525). który pierwotnie obdarzał Boecjusza dostojeństwami. lecz historykami. Z końcem IV w. jedyny. jak świat powstał z Boga i jak może doń powrócić? . moralne. Potrzebne były najprostsze książki szkolne. że uczeni jego następcy . 1. że główne zainteresowania były tu nie teoretyczne.aby te zagadnienia sformułować i rozwiązać. 4. Nosił się z wielkim zamiarem przełożenia na łacinę wszystkich pism Platona. Bóg i człowiek: to były dwa główne przedmioty ówczesnej filozofii. która ją przechowała do czasów nowożytnych. i odtąd losy Wschodu i Zachodu rozeszły się jeszcze dalej. Jednakże i Zachód wydał w tych złych stuleciach jednego niepospolitego myśliciela. 2. Więcej niż samodzielnymi pomysłami. polegało na tym. i traktatami teologicznymi (traktaty te rozstrzygają dawniejszy spór o to. Pismem zaś De consolatione philosophiae (pisał je jako więzień Teodoryka. w VII i Anglosas Będą w VIII wieku. Komentarzami. jak na Wschodzie. I. Będą . arcybiskup Sewilli.jak Tino Prosper. Wszyscy myśliciele ówcześni skłaniali się 151 . Zadanie. W tym samym czasie. Jaki jest stosunek Boga do człowieka i człowieka do Boga. Był zależny przede wszystkim od Augustyna. którego podstawą były: dualizm na miejsce gradacji i stworzenie na miejsce emanacji. (395) dokonany został podział państwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie. Później nauka Ojców greckich znalazła schron w Bizancjum. największego po Orygenesie i Grzegorzu systematyka Wschodu. Jeszcze przed Augustynem Ambroży formułował zasady moralności chrześcijańskiej posiłkując się pojęciami stoickimi. lecz co najwyżej o podtrzymywaniu życia umysłowego. Ale i to było doniosłe: jego przekłady stały się na długie wieki jedynym źródłem znajomości filozofii Arystotelesowskiej. ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE BOGA. 1. jakie stawiali sobie ówcześni uczeni. skompilował encyklopedię rzeczy boskich i ludzkich (Institutiones divinarum ac saecularium lectionum). przestał być ośrodkiem umysłowym imperium. ale tam nie rozwijała się już dalej. 3. W tych warunkach nie można było myśleć o rozwijaniu. wytwarzającej hart i spokój ducha i dającej pociechę w nieszczęściu. A obok ich rozwiązania gradualistycznego i emanacyjnego chrześcijaństwo wytworzyło własne. ZACHÓD. Fundamenty etyki kładł też Grzegorz Wielki. Dzięki tym ich zbiorom pewne reszty umiejętności będące dorobkiem starożytnych zostały przechowane przez najgorsze stulecia upadku aż do chwili. a później Kasjodor. Wszakże wkrótce po Augustynie nastąpił upadek kultury umysłowej na Zachodzie. nieporównanie gwałtowniejszy niż na Wschodzie. pogaństwo i chrześcijaństwo. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII WIEKÓW I-V W filozofii tego okresu spotkały się różne tradycje i kultury. Drugą właściwością Zachodu było. potem zaś kazał stracić powziąwszy podejrzenie o wrogą polityczną działalność) uczył filozoficznej postawy wobec życia. połączyły się tradycje grecka i wschodnia. dogmatyki i mistyki w system pełny a prawowierny.byli w większości nie systematykami. który mógł pod względem wpływu mierzyć się z Augustynem.Damaszku. Historyczny punkt widzenia tego Ojca Kościoła uczynił. czy Boecjusz był chrześcijaninem) dał wzór pracy scholastycznej. którą Boecjusz przekazał średniowieczu. z programu tego wykonał jedynie część. Arystotelesa i neoplatończyków. które były zbyt trudne dla jego epoki. Wiek V był już panowaniem barbarzyńców na Zachodzie. bo były wyznaczone przez wspólną umysłom postawę religijną. Koniec patrystyki miał też na Zachodzie inny zupełnie charakter niż na Wschodzie. gdy na Zachodzie filozofia weszła w okres bujnego rozwoju. a po nim analogiczne zbiory informacji i ekscerptów zestawił Izydor. jaką otrzymała od Ojców. ISTOTA BOGA. Jego Źródło wiedzy zespoliło dotychczasową pracę myślicieli chrześcijańskich na polu filozofii. Wschód i Zachód. w V w. Rzym jeszcze w IV w. by z pism wielkiego Augustyna wykroić katechizm lub przystępną encyklopedię. na Wschodzie ustabilizowała się w tej postaci. Bizancjum zaś tę samą patrystyczną filozofię przekazało Rosji.

Czyniła to głównie przez terminy negatywne (do nich należy m. losem . że nie ma naturalnego związku duszy z ciałem. a które są darem łaski. Terminy filozoficzne. dla tamtych ogniwem był byt przyrodzony. Zmagała się koncepcja dychotomiczna z trychotomiczną. twórczości. wszelkie odmiany i odcienie pojęć oznaczających nadbytowość i nadrozumność. była ona dla epok następnych skarbnicą nazw oznaczających byt nadziemski i poznanie naprzyrodzone. to było przekonanie bez mała powszechne. 2. a przeto niepoznawalności Boga. wśród chrześcijan zaś ustaliło się przekonanie.upadek. że dusza jest obrazem Boga. POCHODZENIE ZŁA. by wypowiedzieć to. Takie podłoże metafizyczne dawało sposobność do szczegółowych rozważań filozoficznych. Sporna była rola ciała: wśród Greków przeważała doktryna. ale tylko na drodze objawienia. OGNIWA POŚREDNIE MIĘDZY BOGIEM A ŚWIATEM. Że dusza jest niematerialna i nieśmiertelna. . Wśród chrześcijan było sporne nawet to: które z własności człowieka należą do jego natury. lecz też wśród samych Greków i samych chrześcijan. monistyczna emanacja była ostateczną koncepcją hellenizmu. że Bóg daje się poznać. 2. wywodzących wszystko z Boga. 4. POJĘCIA I TERMINY W epoce. Przez hellenistycznych filozofów był pojęty jako byt absolutny.przeważnie z wolności. etycznych. dla tamtych była to sprawa dedukcji. wytłumaczenie zła było zadaniem szczególnie doniosłym i trudnym.rzecz objawienia. że ciało jest więzieniem duszy. dla tych . 4. działania. Chrześcijanie bronili doskonałości świata. 3. uznanie objawienia. doktryny materialistyczne pojawiały się nawet wśród chrześcijan. wiary jako warunków poznania stworzyło nowe zagadnienia epistemologiczne. Uznawano je powszechnie. terminologia filozoficzna musiała mieć charakter szczególny: wysilała się. jakimi posługiwali się chrześcijanie. ale jest zasadniczo innej natury niż On. STOSUNEK BOGA DO ŚWIATA. Ogólne pojęcie człowieka było wspólne całej epoce: istotą jego jest dusza. u chrześcijan zaś z pojmowaniem Boga jako bytu łączyło się pojmowanie Go jako sędziego. ale dla Greków były to abstrakcyjne hipostazy. niewiele różniły się od innych. epistemologicznych. Ale czy dusza nieśmiertelna jest też odwieczna . został on ostatecznie potępiony przez Kościół. ale w 553 r. II. że świat jest ukształtowany z materii odwiecznej: Ojcowie zaś Kościoła doszli do twierdzenia. Grecy skłaniali się do przekonania. dla tych . 3. W systemach hellenistycznych wypowiadane było przekonanie o nadrozumności. co niewypowiedzialne.ta kwestia dzieliła filozofów. SKŁADNIKI CZŁOWIEKA.do twierdzenia.nowe zagadnienia etyczne. dopatrywanie się w zdarzeniach dziejowych zmagania się sił Bożych z ziemskimi skierowało umysły ku rozważaniom nad filozofią historii. Grecy stali na stanowisku preegzystencji.. oświecenia boskiego. Analiza stanów mistycznych odkryła nowe zagadnienia psychologii. chrześcijańscy . i wśród chrześcijan utrzymywała się długo. Bóg-człowiek. że stworzony był z niczego.nadprzyrodzona istota boska. ale ostatecznie została odrzucona. ale i kosmicznej: jest nie tylko pozarozumowy. celem . że ma początek i będzie mieć koniec. ale nigdzie nie przyjęły się. Następnie: greckie systemy emanacyjne skłaniały się ku uznaniu boskości duszy.Powszechne było przekonanie o transcendencji Boga nie tylko epistemologicznej. 1. in. wskazując na negatywność zła. na jego celowość jako środka oczyszczającego i na znaczenie moralne okupionej przezeń wolności człowieka. za nimi pogląd ten wyznawał Orygenes i wielu teologów chrześcijańskich IV i V w. że poza ciałem i duszą człowiek posiada jeszcze składnik najwyższy: pneumę. NATURA DUSZY. Był to dla wszystkich myślicieli tej epoki właściwy cel czynności ludzkich. NATURA CZŁOWIEKA. Filozofowie hellenistyczni wywodzili je na ogół z materii. POWRÓT DUSZY DO BOGA. życie "oddane Bogu i oczekiwanie łaski . Zagadnienie to było dyskutowane we wszystkich obozach. ale i pozaświatowy. Było to naturalne zamknięcie teocentrycznych systemów: wedle nich wszystko poczęło się z Boga i wszystko musi do Boga powrócić.połączenie z bóstwem. W szczegółach natomiast panowała rozbieżność poglądów. psychologicznych. nie tylko między Grekami a chrześcijanami. W epoce tej wymyślone zostały wszelkie sposoby wyrażania transcendencji. dla chrześcijan zaś ogniwem był Chrystus-Logos. termin „absolut") i superlatywne. że Bóg naturalnym sposobem nie jest poznawalny. miały jednak w 152 . W tych doktrynach. chrześcijański zaś pogląd głosił. twierdzącą. która za przedmiot dociekań filozoficznych miała niepoznawalny i niewypowiedzialny absolut. w chrześcijaństwie zaś zapanowała dualistyczna koncepcja stworzenia. ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE CZŁOWIEKA. Wśród Greków zmagało się dualistyczne i monistyczne pojmowanie. poznania.

zwyciężanie przez nie Rzymu i niszczenie jego cywilizacji. Wobec nich wszystkie inne straciły swe znaczenie. politycznej i religijnej. zarówno greckie jak chrześcijańskie: uczył tam bowiem Klemens Aleksandryjski. jak Apoloniusz z Tiany. Atenagoras. a ponadto już i wcześni apologeci chrześcijańscy z Justynem na czele. spotykali się na terenie Imperium Rzymskiego. chrześcijańscy. zostało uznane za religię państwową. w V w. które pokonały Imperium Rzymskie i zniweczyły cywilizację starożytną.Plotyn. z których jeden już kończył się. występowali głównie gnostycy. w aleksandryjskiej Szkole Katechetów. ilość obozów filozoficznych zwiększyła się jeszcze: koło połowy stulecia współcześnie ze stoikiem Markiem Aureliuszem i Numeniosem.treści prawie zawsze pewien odcień szczególny. a ponadto jeszcze myśliciele grecko-żydowscy. Tacjan. W pierwszej połowie I wieku n. założonej przez Jamblicha. W II w. Ale w VI w. jak Filon. W III w. A i stare szkoły greckie miały jeszcze swych przedstawicieli (m. Najtypowszy przykład: Logos. cywilizacja starożytna grecko-rzymska miała wciąż jeszcze lata wspaniałości i przewagi. Podczas gdy na Zachodzie narody barbarzyńskie objęły władzę. W tym czasie na Zachodzie działał Boecjusz i Kasjodor. Rozwój chrześcijaństwa. z 201 r. Neoplatonizm rozwijał się teraz zwłaszcza w szkole syryjskiej. W 529 r. zbliżony do nich Marcjon. mistyka Pseudo-Dionizego i obóz odnowicieli arystotelizmu. przestało być prześladowane.). W I w. Seneka.) wzniesiony był w tym samym pokoleniu. a na Zachodzie Ambrożego i pod koniec wieku Augustyna. 375 nastąpi] początek wędrówek narodów. Od soboru nicejskiego skonsolidowało swą naukę i wydało w tym stuleciu swych wielkich myślicieli: na Wschodzie Ojców kapadockich z Grzegorzem Nysseńskim na czele. co pisma apologetów chrześcijańskich i gnostyków (ok. Ale już za życia Augustyna stosunki zmieniły się radykalnie. A potem przyszła zupełna stagnacja na Wschodzie i Zachodzie. Wśród Greków odtąd neoplatonizm nadawał ton filozofii. Wewnętrzny proces kończenia się. dekadencji starożytnej cywilizacji. Napływanie nowych ludów. W końcu stulecia działali późniejsi gnostycy (Bardezanes) i bardzo już liczni apologeci Wschodu. doszło do rozprawy między dwiema potęgami filozoficznymi epoki: filozofią neoplatońską i chrześcijańską. w II w.mistyk Maksym Wyznawca. z wielkim zaś systemem neoplatońskim . głosili jednocześnie swe teorie stoicy. neopitagorejczykiem. 3. CHRONOLOGIA Filozofowie najróżniejszych kierunków. co listy św. żył naówczas Sekstus Empiryk). in. Z żywego ruchu filozoficznego II stulecia wiek III od razu w pierwszej połowie zebrał dojrzałe owoce. a jednocześnie z nim Amoniusz Sakkas. Rzym stał się pastwą Wandalów. in. była w znacznej mierze konsekwencją olbrzymich przemian natury etnicznej. Justynian zamknął po 9 wiekach jej istnienia Akademię ateńską. które na miejsce tamtej zniszczonej cywilizacji stworzyło nową. za Klemensa i Orygenesa. W 476 r. wydał Proklosa i ateńską szkołę neoplatonizmu. Cała kultura tego okresu szła dwoma torami. m. neopitagorejczycy. satyry Lukiana . Wtedy to z pierwszym systemem chrześcijańskim wystąpił Orygenes. dokonała się pełna recepcja przez chrześcijan starożytnej kultury umysłowej.e. W V w. co Termy Karakalli (215). Chrześcijaństwo zaś weszło w tym wieku w nową fazę: od edyktu mediolańskiego w 313 r. twórcę manicheizmu). Wschód pozostał jeszcze ośrodkiem kultury. nieco później na Wschodzie . Teofil. 2. Przyszły nowe ludy. dokonywały się w nim trzy procesy: 1. Cesarstwo Zachodnie upadło. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Przemiana. 170). Wiek 153 . Ireneusz. W IV w. Bazylides i Walentyn. jaka w tym okresie dokonała się w filozofii. a w 395 podział państwa rzymskiego na zachodnie i wschodnie. Dotąd terenem filozofii było kwitnące Imperium Rzymskie. sceptycy.w tym samym czasie. już i na Wschodzie opadł poziom kultury. a od 380 r. Pierwszy wzmiankowany kościół chrześcijański (w Edessie. Do III w. pisma filozoficzne Seneki i romans Petroniusza powstały w tym samym czasie. greccy. Wówczas już i Zachód chrześcijański znalazł swoisty wyraz w doktrynie Tertuliana. Dokładniej mówiąc. w Aleksandrii przygotowywały się naówczas wielkie systemy. a drugi dopiero zaczynał. i myśl wschodnia miała rzeczników (jak Persa Manesa. W szczególności dwa fakty miały nieobliczalne skutki dla dziejów Europy: w r. W dalszym swym przebiegu III wiek rozwijał już tylko myśli wypowiedziane w swym początku. typowy dla zachodnich stosunków encyklopedysta-kompilator. Pawła (około 60 r. wschodni. Przez czas jakiś twory cywilizacji starożytnej j chrześcijańskiej pozostawały obok siebie.

geograficzne i astronomiczne dzieła Ptolemeusza (ok. i nawet ten. ale jednocześnie rozwijało się wewnętrznie. rozciągają na cały okres to. Właśnie dlatego. nazywanej „scholastyką". 105 r. że świat nie ma samoistnego znaczenia wobec Boga ani życie doczesne wobec wiecznego. kosmologicznych. Papiniana i Ulpiana. 100). objawiały się nie tylko w teologii. 300 nastąpiła szybka chrystianizacja Brytanii. Podstawowym przekonaniem jej było. Parę wieków trwające walki Rzymu z napływającymi nowymi ludami zakończyły się ich zwycięstwem. ale nie wielkich scholastyków. jak zauważył wybitny historyk (Gilson). I gdy w początku okresu przedstawicielami najwyższej kultury umysłowej byli Plutarch czy Pliniusz. W 268 r.. Sparty i Koryntu przez Gotów. nie mógłby się z niej wyłamać. Ale patrystyka ustalała dogmaty.I wydał tę kulturę materialną. ile w Kościele i w Bizancjum. CZĘŚĆ DRUGA FILOZOFIA ŚREDNIOWIECZNA Po upadku kultury starożytnej upłynęło parę stuleci niepokoju politycznego i ciemności umysłowej. 2. Ta nowa filozofia chrześcijańska miała podłoże tak samo religijne jak filozofia poprzedniego okresu. a potem zniszczona przez najazd barbarzyńców. poezje Martialisa. którą znamy z Pompei i Herkulanum (zasypane w 79 r. III wiek wydał jeszcze wielkich prawników rzymskich.). W przeciwieństwie do patrystyki bywa nazywana scholastyką. lecz zakłada je jako zapewnione przez objawienie . Gdy tamta przypada jeszcze na dobę starożytną. Tak pojęta scholastyka nie była wyłączną własnością średniowiecza. nie tylko w dociekaniach nad Bogiem. 160). nad światem przyrodzonym. a upadkiem Rzymu i całej cywilizacji starożytnej. nie były wyznaczone przez dogmaty i na ogół były autonomiczne. nastąpiło złupienie Aten. Przez te trzy wieki korzystając z tej cywilizacji wielkie rzesze żyły spokojne. obejmujące duży zakres zagadnień logicznych. ale charakter odmienny. to w końcu już Ambroży czy Augustyn.jest więc w swych intencjach racjonalna. Nauka była krępowana tam tylko. wytłumaczyć. Tymczasem religia chrześcijańska szerzyła się w całej Europie. gdzie stykała się z wiarą.dzieła historyczne Tacyta (ok. co było właściwością jego epigonów.). Chrześcijaństwo nie tylko szerzyło się. zasobne. Filozofia religijnej epoki nie była jednak wyłącznie teologiczna. w nowym środowisku. Wandalów w Afryce północnej. Zamknięcie Akademii Platońskiej nastąpiło w tym samym roku 529. formowało nowy pogląd na świat. a w dziedzinie kultury umysłowej: Kwintyliana dzieło o wymowie (ok. ale znaczne jej działy. Początki jej przypadają na IX w. analogiczne poczynania 154 . a rozwój trwa do XIV w. ta stanowi chrześcijańską filozofię średniowiecza. Natomiast prawdy te usiłuje wyjaśnić. Wizygotów we Francji południowej i Hiszpanii. stanowi co innego: jest to filozofia opracowująca dogmaty wiary. Od 260 roku zaczęła się przyjmować w krajach alpejskich i naddunajskich. w 589 chrzest Wizygotów i Longobardów. ale stała się też podstawą organizacji państwowej. 160). Laicy używają pojęcia scholastyki w sensie formalistycznych a pedantycznych dociekań . w 410 złupienie Rzymu przez Wizygotów. I oto cała ta cywilizacja materialna i duchowa została zagrożona. ale i nad dziełem Bożym. epistemologicznych. zanim około IX w. scholastyka zaś zastała je już gotowe. w 496 chrzest Franków. w 380 uznanie chrześcijaństwa za religię państwową Rzymu. co założenie poświęconego pracy umysłowej zakonu benedyktyńskiego. Nie zawsze w wiekach średnich filozofia była „służebnicą teologii". Religia była teraz nie tylko potrzebą dusz. że uczucia religijne były tak rozwinięte. zadowolone. taka jej koncepcja. 98 . satyry Lukiana i Juwenala (ok. w 455 r. to znaczy. II wiek . co na schyłku starożytności. usystematyzować . kto by chciał. przez Wandalów. po r. Istotę średniowiecznej filozofii. Institutiones iuris Gaiusa (ok. Ze starożytnej kultury zostało tyle. na północnym zachodzie Europy zaczęła budzić się znów myśl filozoficzna. 75r. Wielu prawd naczelnych nie dochodzi.). odpowiadała programowi papieży. Panował w niej ten sam duch. Heteronomiczność wraz z racjonalnością stanowią jej cechy podstawowe. w VI wieku państwo Longobardów we Włoszech.118) i Plutarcha (ok. 1. Miała charakter na wskroś religijny. Historię naturalną Pliniusza.jest więc w założeniach heteronomiczna. Symptomatyczna data: ostatnie Igrzyska Olimpijskie odbyły się w 395 roku. Już w V wieku jest państwo Ostrogotów we Włoszech.

Że kultura średniowieczna miała swe słabe strony i słabe działy. analogiczny odcień miała np. nazwa średniowiecznej sztuki . DO XII W. ale też nie przejęły jej w całości od poprzedzającej epoki: rozpoczęły od fragmentów filozofii i nauki starożytnej. więc też świat przyrodzony nie mógł być w oczach średniowiecznych filozofów bytem jedynym. trwający do XII w. które dochodziły prawd teologicznych niezależnie od objawienia. intelektualizmu z woluntaryzmem. Dla ich zagadnień brakło zainteresowania i nie wyrobiła się naukowa metoda. Bernarda lub Eckharta. Nauki szczegółowe były wówczas długo w upadku. 3) Okres krytyki średniowiecznej. Nie znajdowały do niej dostępu doktryny relatywistyczne (bo istnieje Bóg. fideizmu z racjonalizmem. ani humaniści i filozofowie przyrody. „scholastyczny". rozwijając się długo i konsekwentnie w jednym kierunku. Ojcowie Kościoła nie od razu znaleźli. Ale niezwyczajne przejęcie się jej zagadnieniami i niezwykła subtelność. z jaką były rozwiązywane. 4.„gotyk".i już tych poglądów nie było w średniowieczu. jakie prawdy są zgodne z Ewangelią. ani mechanistyczne (bo Bóg jest wolny i dusza jest wolna). tak też i średniowieczna skończyła się rozbiciem na szkoły. Podobnie oceniono wówczas i inne działy kultury średniowiecznej. Autonomiczną nauką w całości istotnie nie była. Wieki średnie swej kultury filozoficznej i naukowej nie budowały od początku. a także „średniowiecze". Jednakże nie był wówczas typem jedynym filozofii. Ocenę taką nadał im wiek XVIII. ale w zasadniczych punktach miała postawę stałą i niezłomną. a stopniowo traci je też „scholastyka".występowały już przedtem w starożytności i potem w czasach nowych. mało dokonały w zakresie podstaw nauki. emanatyzm na rzecz kreacjonizmu. Wbrew potocznemu mniemaniu praca pozateologiczna scholastyków nie ograniczała się do subtelności logicznych. Natomiast nigdy typ ten nie osiągnął takiego rozpowszechnienia i nie stał się tak reprezentatywny. ani monistyczne (bo Bóg jest bytem innego rodzaju niż stworzenie). ani materialistyczne (bo Bóg nie jest materialny). nie doszła do tak zwartego i wykończonego systemu pojęć. Podobnie jak filozofia starożytna. dusze rozumne są bytami innego porządku niż rzeczy przyrodzone. ŹRÓDŁA i POWAGI STAROŻYTNE. od XIV wieku. jakich w XII w. Nigdy filozofia. dialektyki z mistyką. który jest bytem absolutnym). jądro jego było natury metafizycznej. Ale szereg kwestii pozostał nie zdecydowany i w wiekach średnich toczył się spór idealizmu z realizmem. A i wśród prawowiernych prądów nie wszystkie były scholastycznego typu: nie byli scholastykami ani mistycy w rodzaju św. zgromadziła szkoła w Chartres. Słynny spór średniowieczny o pojęcia ogólne (uniwersalia) dotyczył faktycznie nie samych pojęć. przypadkowo ocalonych po upadku starożytnej 155 . jak w wiekach średnich. 3. ani sensualistyczne (bo Boga i duszy zmysłami poznać niepodobna). w XIII wieku. aprioryzmu z empiryzmem. Podobnie do sztuki średniowiecznej. nie pozwala mówić o „upadku" filozofii w średniowieczu. wśród erudytów bizantyńskich i wśród teologów protestanckich. a dla niektórych nie był w ogóle bytem prawdziwym. i ich próby utworzenia chrześcijańskiej filozofii szły w rozbieżnych kierunkach. mającej charakter cechowy. wieki średnie nie nauczyły się eksperymentacji ani prawidłowej indukcji. ale i rzeczowe. lecz ich przedmiotów. to nie ulega wątpliwości. Wielowiekowe dzieje średniowiecznej filozofii rozpadają się na trzy okresy: 1) Okres rozwijania się i kształtowania tej filozofii. 5. włącznie. Wyrazy „scholastyka". Doktryny jej były przekazywane z pokolenia w pokolenie i trudno nieraz odnaleźć pierwotnego ich twórcę. „średniowieczny" bywają często. Z czasem wszakże odrzucili panteizm na rzecz dualizmu. którego filozofowie wyznawali skrajnie odmienny pogląd na świat. obejmowała zagadnienia nie tylko formalne.) 1. Bóg. Ale inaczej było w filozofii. filozofia średniowieczna była tradycyjna i bezosobista. ale w przeciwieństwie do starożytnej jej okres szkolny nie wzbogacił filozofii nowymi myślami. PIERWSZY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (WCZESNE ŚREDNIOWIECZE. jak to czyniła Grecja. używane w pejoratywnym znaczeniu. a jeszcze mniej w zakresie jej praktycznych zastosowań. lecz co najwyżej jego obrazem lub symbolem. Istniały w średniowieczu prądy nieprawowierne. zwłaszcza wśród laików. 2) Okres pełnych systemów średniowiecznych. prawdy wieczne. Ale „gotyk" znaczenie to już stracił. klasyczny okres scholastyki. materializm na rzecz spirytualizmu . i ona posiadała ujemne znaczenie i obraźliwą intencję w swym brzmieniu. Choć dzieliła się na walczące ze sobą obozy i szkoły.

W innych działach filozofii. Jego prace przyrodnicze. gdyż znajomość języka greckiego była rzadkością.) Kategorie. Wszelako bezpośrednia znajomość jego poglądów była niesłychanie uboga. Przede wszystkim dobrze znane były dzieła Augustyna. Neoplatonizm znano głównie z Pseudo-Dionizego i Maksyma Wyznawcy. Anglik. sceptyków . o Piśmie św. Jest to teologia. która traktuje o Trójcy św. De rerum naturis Hrabana. Łacińska patrystyka lepiej była znana. I tu przemiany dokonał wiek XII. ogół średniowiecznych uczonych mógł posługiwać się tylko łacińskimi przekładami. przed XFI wiekiem znano jedynie pisma logiczne. Innych doktryn filozoficznych . w przekładzie Cycerona i Chalcidiusa. Hiszpan. zawierające teorię wnioskowania i dowodzenia. zwłaszcza Ojców greckich. ryby. przechowane w przekładach Boecjusza. nie wyszło w treści i charakterze poza encyklopedyczne prace Izydora i Bedy.. a na podstawie wiadomości pośrednich nie umiano się nimi przejąć. biskup moguncki. która zajmuje się naturą ciała i wszystkim. jest 156 . Platońskiej i neoplatońskiej. Dwa wcześniej znane traktaty odróżniano potem jako Logica vetus od pozostałych. Dopiero w XII w. i Hraban Maur (776-856). Ale ważniejszym od nich wszystkich źródłem był Boecjusz. Z pism jego znano długo tylko fragment Timaiosa. 1128. co było jego oryginalną myślą. 3. chrześcijańskiego pisarza z IV w.. zwłaszcza w teologii i kosmologii. Więcej wiedziano o Platonie z pism Augustyna. który udostępnił pisma Lukrecjusza. szedł tedy w parze ze znikomą jej znajomością. Encyklopedie zostawili trzej najsławniejsi pisarze Zachodu. etykę i filozofię historii. świętach i sakramentach. co było platonizmem. autorytetem był Platon. Tekstów greckich znano bardzo mało. żyjący w odstępach stuletnich i piszący w początkach VII. Zamierzenia naukowe były encyklopedyczne. przede wszystkim Analityki.. jest to antropologia. ŹRÓDŁA i POWAGI CHRZEŚCIJAŃSKIE. cechujący średniowiecze. jak Marcjan Capella. które zwano Logica nova. gdy przełożona została część dzieła Jana z Damaszku. ale to nie była czysta nauka Platona. a i z tych jedynie najmniej ważne: De interpretatione (Hermeneutyka) i (od X w. jak to. 570636). których pisma Jan Szkot Eriugena przełożył w IX w. brano zeń całą filozofię: teorię Boga i świata. Obok starożytnych („filozofów") drugim źródłem byli pisarze chrześcijańscy patrystycznej doby („Ojcowie"). Będą Venerabilis (672 . I dopiero w XII i w XIII w. metafizyczne i inne zaczęto poznawać dopiero w XII w. Znano Cycerona i Senekę. scholastycy odzyskali najważniejsze pisma starożytnych filozofów. ptaki i pszczoły. Z niego czerpano zarówno to. autor De rerum natura. PIERWOTNA POSTAĆ FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ. Kult filozofii starożytnej. psychologię.bezpośrednio nie znano. autor Origenesseu Etymologiae. ponadto posiadano wykład logiki w De dialectica Augustyna i w podręcznikach Marcjana Capelli i Kasjodora. a przed XIII znajomość ich nie rozeszła się w Europie łacińskiej. pojawiły się przekłady Fedona i Menona. choć pisane w pomyślniejszych już nieco dla nauki czasach. W swej późnej. I tu znajomość źródeł powiększyła się dopiero Zainteresowanie grecką filozofią we wczesnej scholastyce ograniczało się do tych trzech doktryn: perypatetyckiej. Znajomość logiki Arystotelesa w pierwszych stuleciach średniowiecza była uzupełniona tylko przez Isagogę Porfiriusza. która omawia węże i robaki. poznano dopiero w XII w. pośrednikami między starożytnością a średniowieczem byli też eklektyczni pisarze łacińscy ze schyłku starożytności. w przekładzie dokonanym przez Jakuba z Wenecji w r. Był sam dla średniowiecza powagą. Kasjodor lub Chalcidius. Oto co ze starożytnej filozofii znano i co jedynie mogło znaleźć się w najzasobniejszej nawet bibliotece średniowiecznej: Z Arystotelesa. Z filozoficznie ważnych pism posiadano w przekładzie główne dzieło Orygenesa. teorię poznania. zasady rozumowania.. zwłaszcza w rzeczach formalnych: brano odeń zagadnienia. Arystoteles był we wczesnym średniowieczu autorytetem jedynie w rzeczach logiki. VIII i IX wieku: Izydor z Sewilli (ok. stoików. zresztą pomogłyby niewiele. Pozostałe części Organonu. Znajomość Ojców również była ograniczona. ale traktowano ich raczej jako informatorów o starożytnych poglądach niż jako autorytety. 2. Sekstusa Empiryka i innych. Zadanie średniowiecza wobec nauki ograniczało się w pierwszych jego stuleciach do ratowania i zbierania fragmentów dawnej nauki. co dotyczy życia i śmierci. po wiekach wrzenia i wędrówek narodów. który niezupełnie słusznie uchodzi za ojca duchowego scholastyki. synodach. który dla całego wczesnego średniowiecza był najobfitszym źródłem i nieporównanie największą powagą.735). zoologia. definitywnej formie grecka patrystyka stała się dostępna Zachodowi dopiero w XII w.epikurejczyków. Informatorami.kultury. definicje. przez Boecjusza komentarze do Arystotelesa i Por-firiusza oraz przez własne traktaty logiczne Boecjusza.

śniegu. o muzyce i medycynie.to fizyka w starożytnym znaczeniu słowa. wielki reprezentant mistyki . doprowadził ją do szczytu. Księżycu i gwiazdach. epikurejczykach i cyrenaikach. Senekę i starszego Pliniusza. kraje i miasta wraz z tym. ośrodkiem kultury stała się Francja. zwłaszcza południowych. ROZKWITY FILOZOFII WE WCZESNYM ŚREDNIOWIECZU. jak Servatus Lupus.. Najbardziej ożywione stosunki naukowe łączyły Francję z Anglią. który cytuje Owidiusza. burzy. Anzelm. Fredegisus. który poszukuje sensu mistycznego w twierdzeniach autorów duchownych i świeckich i miesza idee starożytne z ideami chrześcijańskimi. praeceptor Germaniae. która wspomina o platończykach. stulecia te stanowią lukę między okresem rozwoju nauki starożytnej a okresem rozwoju średniowiecznej. Lukrecjusza. o wagach. ŚRODOWISKA FILOZOFICZNE. a potem XII wiek są we wczesnym średniowieczu doniosłymi dla filozofii okresami. Wergilego i innych poetów łacińskich. wiatrach. wiek wytwarzania i ścierania się nowych koncepcji. Paschasius Radbert. Po stuleciach stagnacji przyszła w połowie XII w. etyczny (De virtutibus et vitiis). Odżyła mniej więcej razem z kulturą artystyczną: scholastyka wytworzyła się razem z gotykiem. dzielny humanista. Gottschalk. Reichenau. Wiktora. Pierwszy rozkwit kultury umysłowej średniowiecza nastąpił dopiero na przełomie VIII i IX wieku. filozofia. Główne szkoły. psychologiczny (De animae ratione). Gilbert de la Porree. A) W pierwszych stuleciach średniowiecza nauka się nie rozwijała: umiano wówczas tylko biernie konserwować odziedziczone fragmenty dawnej nauki. logiczny (De dialectica). teologia.Irlandczykiem. ale przygotował rozkwit i umożliwił to. Fulda. Hugon od św. że w XIII wieku system średniowiecznej filozofii powstał od razu gotowy i skończony. Niespokojne czasy w drugiej połowie IX i w X w. pozostał po nim traktat teologiczny (Defide).Niemcem. o nowej Akademii. Corbie. Wiek XII był to wiek bujny. niebie i świetle. Słońcu. określa prawdziwą filozofię w myśl Ojców kapadockich. humanistycznych. wyrabiania metody i terminologii. a zarazem dzieło chrześcijanina. gdy Karol Wielki. ale stałym korytem płynęło życie umysłowe we Włoszech. spowodowały upadek. w końcu przychodzą traktaty o geologii i mineralogii. wiek zbierania materiałów. który upamiętnił się skrajnie realistycznym poglądem w logice. perypatetykach. rozszerzył studia i na ziemie niemieckie. Hugon od św. To uchodziło wówczas za filozofię. św.. stoikach i cynikach. Najpierw przełom VIII . wiek różnorodnych zainteresowań. filozoficznych. Jednakże był okresem pączkowania. traktująca o atomach i żywiołach.nie były wówczas rozgraniczone. Schroniskiem kultury umysłowej w pierwszych latach średniowiecza były Wyspy Brytyjskie. pełen zrozumienia dla znaczenia wiedzy. od Karola Wielkiego. Później. Wąskim. Od niego wywodzili się inni uczeni owego czasu. Była nim zwłaszcza w XII w. powietrzu. były we Francji: w Tours. po niej następuje geografia. spełniający funkcje jakby ministra oświaty za Karola Wielkiego. wznowiło się życie umysłowe i odżyła kultura teologiczno-filozoficzna. I w wieku XII szybko postępowała naprzód. jak ów Hraban Maur. chmurach. miarach i liczbach. Wiktora. gromadził uczonych na swym dworze. Okres ten wydał jednego filozofa dużej miary: Jana Szkota Eriugenę. popierał naukę. za Karolingów. o sztuce wojskowej i wodnej. nauka . uczyli się i nauczali w szkołach francuskich. zakładał szkoły. organizator nauk za Karola Wielkiego. . że jest „poznaniem rzeczy ludzkich i boskich". generacja wybitnych uczonych: mniej więcej jednocześnie żyli Bernard z Clairvaux. który wzniecił spór teologiczny o predestynację. na schyłku VIII wieku rozpoczął się rozwój filozofii średniowiecznej. Z całej Europy zjeżdżano tu na studia: Alkuin. Piotr Lombard. pierwszy samodzielny filozof średniowiecza . brano dosłownie starożytne (stoickiego pochodzenia) określenie filozofii. kwitła szkoła w Bęc w 157 .Jest to dzieło kompilatora starożytności. Hraban. lodzie i rosie. odszukiwania starożytnych wzorów. Abelard. B) Dopiero pod koniec XI w. teologicznych. Jan Szkot. Chartres. o rzemiosłach i o pokarmach. Duszą ówczesnego ruchu umysłowego był Alkuin. Gallen. Reims.IX wieku. nie kwitnięcia: pełnej koncepcji filozoficznej nie stworzył. ale wszyscy zamieszkiwali Francję. W XI w. Cały słynny spór o uniwersalia we wczesnym średniowieczu toczył się między Francuzami. dalej na wschód były w St. piorunie i błyskawicy. pochodzące z czasów Karolingów. który w XIII w. autor traktatu o stosunku poznania i wiary. który był w ogóle okresem wielkiego rozkwitu tego kraju. jeden z twórców scholastyki Włochem. 5. która opisuje ziemię znaną naówczas. Orleans. Rozwój ten nie był jednak ciągły. a przynajmniej zastój w dziele Karola Wielkiego. o gospodarstwie rolnym. był Anglikiem. Cycerona. co się w nich znajduje. historia filozofii. za Grzegorza VII. Wówczas.

Koncepcję odrębną filozofii wytworzył dopiero następny okres średniowiecza. Były to bądź szkoły klasztorne (z nich do X w. tu jako nauczyciele zbierali się uczeni i tworzyły się środowiska naukowe. W XII w. szczególniej Abelarda. w trivium zaś dialektyka. w XII w. kosmologiczne. wytworzyło je i przekazało następnemu okresowi. Szkoły były nie tylko czynnikami nauczania. szczególniej Anzelma Kantuareńskiego. logiczne zaś w trivium jako dialektyka. spotykane od VIII w. w szkołach uczono siedmiu tzw. nie znało schematów.następowała teologia. a także formy literackie średniowiecza zostały wytworzone nie od razu. Nauki świeckie nosiły nazwę „sztuk" (artes. przeciwstawionego objawieniu. psychologiczne. Te dwa kierunki nie wykluczały się wzajem. niezgodny z nauką Kościoła. Formy nauczania. Był to bądź kierunek humanistyczny. to w sensie dialektyki i logicznego traktowania zagadnień. Filozofia ortodoksalna rozwijała się znów w dwóch kierunkach: scholastycznym i mistycznym. Omówić tedy wypada kolejno: 1) Panteistów.. a mistyka kontemplacyjnym sposobem do poznania prawdy. Obok tych kierunków. tu były biblioteki. Tok nauczania był taki: stopień niższy stanowiły nauki świeckie. tylko jeszcze nie ułożona w system. Od IX wieku przestała być li tylko encyklopedią nauk. które wiązały najściślej filozofię z teologią. najważniejsze były benedyktyńskie.Normandii. odpowiednik greckiej „techne"). We Włoszech stały naukowo najwyżej: Salerno i benedyktyński klasztor w Monte Cassino. Na tym kończył się zasób nauk świeckich (które tylko w niewielu szkołach miały zakres bardziej rozległy) i . „sztuk wyzwolonych" (artes liberales lub saeculares). już w pierwszym rozkwicie w IX wieku znalazł głównego na wieki średnie przedstawiciela. potem specjalni „nauczyciele" (magistri). Obie znalazły wybitnych przedstawicieli od początku XII w. znaczenie klasztorów było mniejsze). które kwitło szczególniej w XI i początkach XII w. do tej chwili nauka była przedscholastyczna. Wśród nauk wyzwolonych przewagę miało trivium. geometrii. scholastyka dążyła spekulatywnym. dokonał się proces skoncentrowania życia umysłowego w Paryżu. SZKOŁY były w rękach duchownych. większość zagadnień została odzyskana. zespół sztuk wyzwolonych nazywano czasem „filozofią"). szczególniej Hugona od św.. Ten program i ta metoda. szczególniej w Chartres i Laon. 4) Twórców syntezy między scholastyką a mistyką. Filozofia nie stanowiła odrębnego działu studiów. W XII w. 7. najsławniejsza z nich była na dworze francuskim. w XI i XII w. KIERUNKI FILOZOFICZNE WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA były bardzo różnorodne. realnych (artes quadriviales lub reales) składała się z arytmetyki. opracowane zostały dopiero na przełomie XI i XII w. Właśnie wczesne średniowiecze jest okresem wyrabiania tych form. Boecjuszu i innych. 5) Dialektyków. a grupa czterech (quadrivium) sztuk matematyczno-przyrodniczych. były kierowane przeważnie przez duchownych. psychologiczne i etyczne były traktowane w związku z teologią. ogólnikowym poznaniem rzeczy ludzkich i boskich (choć jeszcze w XII w. których wykaz i program wieki średnie odziedziczyły po chrześcijańskich pisarzach z ostatniej epoki rzymskiej. sermonicales lub rationales) składała się z gramatyki. odnawiający starożytną wiedzę. Więc najpierw istniał zarówno kierunek panteistyczny. A nawet szkoły „pałacowe". Samo natomiast w formach było indywidualne. szczególniej Bernarda z Clairvaux. w których pierwotnie wykładał sam biskup i najwybitniejsi członkowie kapituły. Jana Szkota Eriugenę. stopień zaś wyższy teologia. zaczęła odzyskiwać swe właściwe tematy: logiczne. dostępne również dla świeckich. Było okresem ustalania nie tylko form: ustaliło także program i metodę średniowiecznej nauki. były inne. 3) Mistyków. drugi wytwarzał się powoli i skrystalizował się dopiero w drugim rozkwicie wczesnego średniowiecza. bądź też specjalne studium dialektyki. traktujące ją względnie samodzielnie lub w łączności ze „sztukami". jak i kierunek stojący na stanowisku dualizmu Boga i stworzenia. Studia świeckie były pojmowane jako propedeutyka do teologii. retoryki i dialektyki. 8. bądź też szkoły biskupie. Ta ostatnia była uosobieniem świeckiej filozofii i jeśli filozofię przeciwstawiano teologii. STANOWISKO FILOZOFII. przeciwnie. drugi był dziełem filozofii ortodoksalnej. katedralne i kapitulne. 158 . Wszakże stary program szkół nie został zmieniony: zagadnienia metafizyczne. Sztuki wyzwolone dzieliły się na 2 grupy: grupa trzech (trivium) sztuk humanistycznych (artes triviales. 6. astronomii i muzyki. ale i nauki. Pierwszy został rychło uznany za heterodoksalny. u niektórych myślicieli łączyły się i uzupełniały. Pierwszy miał w starożytnej filozofii gotowe wzory i przeto wybił się wcześnie. szczególniej najwybitniejszego ich przedstawiciela. Wiktora. 2) Scholastyków. zwane scholastycznymi.

lecz procesem koniecznym. Na parę lat przed połową stulecia został wezwany na dwór Karola Łysego. Był człowiekiem niezwykłej. to nie sama Jego natura. Eriugena twierdził. Przyjmował. że jest substancją ani też że jest miłością. Ale Pismo św. w tym okresie rozwinął swój filozoficzny system i napisał De divisione naturae. 2) Okres następny. miał gnostycką koncepcję Pisma. Maksyma Wyznawcy. 1) Okres wczesny. Przez nią zyskiwał wolność dla filozofii. „żywą zagadką". lecz tylko Jego objawienia (teofanie). ale to czyniło całe wczesne średniowiecze. o przeznaczenie (predestynację). Tłumaczył na łacinę pisma Pseudo Areopagity i Maksyma Wyznawcy. jak mówi jego przydomek (Eriugena .wszystkim: źródłem.pochodzący z Erynu). utorowaną przez neoplatonizm. Znał również Ojców łacińskich. POGLĄDY. który został zapoczątkowany przez Plotyna. ŻYWOT I PISMA. W epoce niemowlęctwa nauki ten subtelny filozof był zjawiskiem prawie niepojętym. jak dawni Ojcowie Wschodu. po zapoznaniu się z Ojcami greckimi. zgrupowanych szczególniej w szkole w Chartres. POPRZEDNICY. czym Bóg nie jest. gdzie odtąd przebywał jako pierwszy uczony nadworny. władze kościelne odwoływały się doń w sprawach teologicznych. co myśl objąć jest zdolna. To jego słowa: nemo intrat in caelum nisiper philosophiam. ERIUGENA I PRĄD PANTEISTYCZNY System najbardziej zbliżający się do panteizmu. pojmujący świat jako konieczny wytwór rozwoju Bożego. brał nie dosłownie. zwłaszcza Augustyna. był jedynym umysłem o aspiracjach systematycznych i zdolnościach spekulacyjnych. Eriugena pisał. bo nadmiar bytu i dobroci. z którego pochodzą glosy do Boecjusza. zapewne w Irlandii. Wszyscy ci filozofowie wyszli ze środowiska o kulturze łacińskiej. znał język grecki i nawet pisał poezje greckie. z nich korzystał. Główne jego oryginalne pisma: 1) traktat O przeznaczeniu (De praedestinatione). przede wszystkim w wielkim sporze IX w. należał do tego szeregu rozwojowego. nie wychodzi poza Siebie. dostosowującą sens jego do wyniku rozumowania i będącą zupełnym przeciwieństwem tej. Był czystej krwi filozofem.. oni byli jego poprzednikami bezpośrednimi. Tworząc świat. że między objawieniem a rozumem panuje zgoda. uczoności. mianowicie greckich Ojców Kościoła: Grzegorza. lecz wydaje to. gdy pisał De praedestinatione: nie znał wówczas jeszcze greckich Ojców Kościoła. która co najwyżej umiała encyklopedycznie zestawiać skromne wiadomości naukowe. 2) traktat O podziale natury (De divisione naturae). nikt nie wejdzie do nieba inaczej jak przez filozofię. Ale jednocześnie jest . głos w religijnoetycznym sporze o przeznaczenie. znał natomiast pisma chrześcijańskich neoplatończyków. Jan Szkot Eriugena urodził się w początku IX wieku w Brytanii. z którego cały wszechświat powstaje.Boga jest tylko rozwijaniem się. zawierające objawienie. nie można orzec o Nim nawet tego. podstawowe dzieło metafizyczne. jaki wydała filozofia średniowieczna. już w IX w. stanowiły one jakby wyrzeczenie się wcześniejszego panteizmu. Właściwa natura Boga jest w ogóle niepoznawalna. KONCEPCJA BOGA. System Eriugeny był typu neoplatońskiego. Był wielką powagą naukową swych czasów.6) Humanistów. Sam Bóg jest ponad wszelkimi kategoriami. czerpał z Augustyna. choć był człowiekiem świeckim. To. 1. to znaczy niczym z tego. że świat wywodzi się z Boga i że Bóg jest „istotą wszechrzeczy". stawaniem samego Boga. powstał na samym początku. ani nawet że działa: tu Eriugena posunął konsekwencję swej negatywnej filozofii dalej niż którykolwiek z pisarzy chrześcijańskich. W epoce. Pism samego Plotyna Eriugena nie znał. Tworzenie świata jest nie aktem woli. lecz alegorycznie. natomiast nawiązanie do Ojców greckich stanowiło odrębność Eriugeny. jak na owe czasy. System Eriugeny był tedy typowo emanacyjny. zawarty w Bogu. twórczość. teologia może co najwyżej negatywnie ustalić. Koncepcja Boga taką metodą uzyskana odbiegała od dosłownej nauki Pisma i weszła na drogę abstrakcyjną. anachronizmem. był dziełem Eriugeny. a neoplatońską koncepcję wyczytał z aluzji u Ojców łacińskich. komentował Boecjusza. PseudoDionizego. że Bóg jest „niczym". ROZWÓJ. jest „wszystkim we wszystkim": jest to 159 . musiał być urzeczywistniony. Filozofia arabska stanowi zjawisko równoległe do łacińskiej i musi tu być także omówiona. która rozwinęła się w scholastyce a dostosowywała rozumowanie do brzmienia Pisma. podczas gdy w większości myśliciele średniowiecza byli teologami. 3) Okres późny. co poznajemy z Boga. co w Nim samym jest zawarte.. To środowisko nie było wszakże naówczas jedyne: filozofia rozwijała się jednocześnie i wśród Arabów.

przeciwnie. istnieje naprawdę tylko Bóg. boć zarówno zbawienie jak i sąd ostateczny są objawione. że partycypują w Bogu. w którym każda z czterech natur stanowiła nie tyle rodzaj bytu. nie jest sam rzeczywisty. jednostka materialna nie jest samoistnym bytem. lecz idealne prototypy ich w Bogu. Bóg jest jeden. co nie istnieje. co byt: i ono rozwija się w szeregu szczebli. z czego wyszedł. lecz tylko przemijającym przejawem. ta sama. identyczny zresztą z początkiem. czyli jednostki powstają z gatunków. bo nic nie istnieje poza Bogiem. a jakże moglibyśmy być zbawieni bez łaski i jaki sens miałby sąd bez wolności? Potępienie nie może być rzeczą predestynacji. jednakże panteistyczne przeważają. NAUKA o PRZEZNACZENIU. a potępionym . natomiast . Świat zewnętrzny ma za sobą świadectwo zmysłów. zabrawszy na życzenie duchowieństwa głos w toczącym się wówczas sporze. że partycypują w ideach. nie są bynajmniej abstrakcjami umysłu. która zaprzecza czy to jednej. które są niematerialne. podobnie jak śmierć jest tylko brakiem życia).ze względu na to. lecz tylko są objawieniem realnego Boga. ale istnieje też i wolność ludzka niesłuszna jest nauka. ile mają jej idee. . będący dalszą emanacją Boga. jako panteista oddziałał. a w najwyższej swej postaci sięga poprzez idee do niezmiennej i jedynej natury Boga. zbawienia i potępienia. że jest nicością. KONCEPCJA POZNANIA Eriugeny odpowiadała jego koncepcji bytu. Istnieje łaska Boża. Wówczas Hinkmar zwrócił się o pomoc do świeckiego uczonego. Eriugeny. Ale poznanie zaczyna się od dołu: zaczyna się od władz niższych. Filona i innych) sposób. to okazuje się. Wprawdzie nie wszystkie wypowiedzi Eriugeny brzmią w ten sposób. 2) Natura tworząca. następnie rozum. rzeczywistymi siłami. Była teocentryczna: nie ma innego przedmiotu poznania poza Bogiem. a świat jest Jego objawieniem.być złymi i zasłużyć na śmierć wieczną. Pogląd na świat Eriugeny był typu symbolicznego: świat. wybranym jest przeznaczone być dobrymi i mieć życie wieczne. Wynikało stąd przekonanie o realności pojęć (tzw. Była to na wskroś immaterialistyczna koncepcja rzeczywistości. KONCEPCJA STWORZENIA. gatunki są zatem wcześniejsze od jednostek. Poznanie ma tę samą ewolucyjną naturę. idee zaś przez to. Przejęty konstruowaniem wielkiego systemu. 2. Ten stanął na stanowisku jednej predestynacji. lecz jest tylko symbolem rzeczywistości. Koncepcja świata u Eriugeny zgodna była z tradycją i konsekwencją emanatyzmu. a stworzona: to zespół idei wyłonionych z Boga. jaki znamy. Rzeczy zaś jednostkowe tyle tylko mają realności. realizm pojęciowy). na etapy. ale gdy osądzić go rozumem. Rzeczy istnieją tylko przez to. Materia daje rozłożyć się na składniki i wtedy okazuje się zespołem własności. 4. który poznaje już nie rzeczy. 3. ile etap jego emanacyjnego rozwoju. którą niegdyś głosił Grzegorz Nysseński. jako negującej wolność i odpowiedzialność ludzką. Wszczął go Gottschalk głosząc Augustyński pogląd o predestynacji podwójnej: cnota jest tak samo od Boga przeznaczona. wedle przekazanej przez Greków hierarchii: najpierw zmysł wewnętrzny. dobra i zła. O tym.poparli ją inni duchowni. czyli na naturę tworzącą i naturę stworzoną. a zebrany przez nie materiał przejmują władze wyższe. Ale sam Bóg jest niepoznawalny i tylko objawienie się Jego jest przedmiotem filozofii. czyli świat materialny w gruncie rzeczy sprowadza się do niematerialnego. bo świat powróci do tego. nie ograniczył się do zwykłego podziału na Boga i świat. 1) Natura tworząca. w wygodny do zapamiętania (zresztą niezupełnie oryginalny. Osiągnął poczwórny podział natury. przez które Bóg objawia się i daje poznać (utożsamiony z Synem Bożym. Eriugena mniej zajmował się szczegółowymi kwestiami teologii i filozofii. bo przygotowany przez stoików. które wytwarzają szczegółowe zjawiska. od zmysłów zewnętrznych. jak grzech. jak Ratramnus ze słynnej szkoły w Corbie i humanistycznie wykształcony Servatus Lupus. a nie stworzona: to Bóg jako najwyższy. że dawała należne miejsce łasce Bożej . czy drugiej.formuła panteizmu. przekraczający wszelkie kategorie i niepoznawalny (Bóg Ojciec Pisma świętego). lecz. Jako panteista był w wiekach średnich rozumiany. Cały ten proces emanacyjny. Eriugena rozdzielił. pierwotny byt. Logosem). Biskupi: Hraban Maur z Moguncji i Hinkmar z Reims oparli się tej nauce. co jest. w którym świat wyłonił się z Boga i do Boga powróci. a grzech nie jest (jest tylko brakiem dobra. lecz w obu znalazł jeszcze po dwie postacie. bo predestynacja jest wiedzą z góry przez Boga posiadaną. a rzeczywiste są tylko ogólne idee. nie może być wiedzy i nie może także być 160 . Rzeczy powstają z prototypów. 3) Natura stworzona i nie tworząca: to świat rzeczywisty. Rzeczy nie są same realne.Dzieje świata to wyjście z Boga i powrót doń. Szczegółowo wypowiedział się jednak w kwestii predestynacji. 4) Natura nie stworzona i nie tworząca: to Bóg jako kres wszechświata. zrealizowaniem idei. wiedza zaś może tylko dotyczyć tego. przeto nie może być przyczyną rzeczy przeciwnych.

kraje stanęły do walki o teorię wolności i predestynacji. Jednakże żadne stanowisko nie zostało powszechnie przyjęte. to nie może być dobra i zła moralnego. gdyż swą gnostycką koncepcją Pisma św. objawieniem się Boga i że do każdego z nas stosuje się to. jest Bogiem. WPŁYW. natomiast było wzorem dla poczynań pozascholastycznych i heterodoksalnych: Eriugena był przeważnie uważany za „ojca antyscholastyki". idealistycznym pojmowaniem rzeczywistości był w niezgodzie z podstawami chrześcijaństwa. Późniejsze. Jest to najbardziej neoplatońska ze wszystkich filozofii chrześcijańskich. która utożsamiała okresy dziejów ludzkich z powstaniem osób boskich. uznał stanowisko Eriugeny. OPOZYCJA. odrzucała niektóre dogmaty. że jest organem Chrystusa". prowincje.. były w pełnym rozkwicie w XIII w. ale bardziej stanowcze potępienie spotkało De divisione naturae. Wpływy amalrycjan szły także na wschód i dosięgły ziem nadreńskich. Duchem św. głosił. tyle tylko. które potępione zostało przez Leona IX w 1050 r. Był bliski Eriugenie. natomiast scholastyka poszła innym torem. Jednakże zachodni. a jeszcze przez Honoriusza III w 1225 r. ale jeszcze radykalniej i jaskrawiej ujął jego stanowisko. prześladowani.. że system Eriugeny jest bardziej zracjonalizowany.. Panteistyczne nauki Eriugeny zostały na większą skalę odnowione w XII i w początku XIII wieku. które wedle tych idei żyły i nauczały. pokrewne sekty. np. a wtedy oddziałały tak silnie. Synody z 1210 i 1215 r. że na progu wieków średnich odbyła się próba sił takiego systemu. które stanowiły ośrodek herezji waldensów. kościoły. a potem teologię. zasługi i winy. np. Etyczną konsekwencją jego nauki było. przejęli ich nauki. Wpływ Eriugeny objął zarówno szczyt ówczesnej uczoności europejskiej. lecz każdego człowieka. a synod w Langres (859) gwałtownie zaatakował Eriugenę. . Ale idee. że wcielenie. że każdy jest. Tworzyły się sekty. chrześcijaństwo podzieliło się na obozy. że wpływ ten pozostał poza głównym korytem średniowiecznej scholastyki. iż wywołały . i zwłaszcza wpływ Augustyna sprawił. Moguncji. tak samo jak Chrystus. System Eriugeny musiał spotkać się z oporem Kościoła. Amalryk pod naciskiem cofnął przed śmiercią swe nauki w 1204 r. daje się wykazać ciągły łańcuch tradycji 161 .w przeszło 3 stulecia od śmierci Eriugeny . niekompilacyjnego systemu. przekonany o immanencji Boga w stworzeniu. potępiły amalrycjan. Co więcej. że każdy człowiek jest tak samo synem Bożym jak Chrystus. dzieło Eriugeny było czytane. Doktryny te szerzyły się zwłaszcza w sektach begardów i beginek. Strasburgu. skazane na spalenie.Idee Amalryka stały się podłożem sekty „amalrycjan". w podstawach swych system Eriugeny został obcy duchowi chrześcijaństwa. co Pismo św. mianowicie panteizmu i panteistycznego mistycyzmu w wiekach średnich. uchodzili na południe Francji w okolice Lugdunu. miały ośrodki w Kolonii. Amalryk z Bene pochodził z okolic Chartres i zależny był od tej szkoły. jakim była szkoła w Chartres. że człowiek jest organem Bożym. szerzące się wśród ludu. że skoro Bóg w nas wytwarza wolę i uczucie. Pokrewna była sekta „wiecznej ewangelii". ale pokazał średniowieczu co do formy wzór jednolitego. które okazały się szczególnie podatnym terenem dla doktryn panteistycz-nych. zetknąwszy się z nimi. I wywarło wpływ. (Odrębne miejsce wśród pism Eriugeny zajmowały jego późne glosy do Boecjusza i wpływ ich był inny: one dla następnych stuleci stały się właśnie wzorem metody scholastycznej). zmartwychwstanie. herezję amalrycjan. zainicjowana we Włoszech przez Joachima de Fioris. dotrwały czasów Eckharta i wielkiego rozwoju mistyczno-panteistycznych spekulacji w XIV wieku. ulegli ich wpływom doktrynalnym. ukrzyżowanie dotyczy nie wyłącznie Chrystusa. Amalrycjanie. wyższym ponad grzech. Ale ważne było. Kompromis panteizmu Eriugeny z dogmatami chrześcijaństwa był powierzchowny. mniej mistyczny niż systemy Ojców greckich.interdykt jego pism z 1225 roku. nie przestały działać. choć cofnięte. Przeto predestynacja jest tylko jedna: dla wybranych. łaciński duch. Waldensi. która.. zwolennicy Gottschalka zarzucali mu powrót do herezyj Orygenesa i Pelagiusza. „nie może być zbawiony. Pokrewne mu systemy chrześcijańskie bywały w patrystyce. Choć potępione. zgodnie z jego nauką. sądu ostatecznego i odkupienia. jak ta. wprawdzie sobór w Kiersy w 853 r. Poprzez sekty i prądy religijne. mówi o Bogu. ZNACZENIE. jak też ludowe ruchy religijne. wykładał pod koniec XII wieku w Paryżu dialektykę. ale sobór w Walencji (855) odrzucił artykuły tamtego soboru. Ze względu na swą treść nie mógł być przyjęty przez prawowierne średniowiecze. Ale tworzyły się znów inne.predestynacji. braci i sióstr „wolnego ducha". bo cokolwiek jest. że „wszystko jest jednem". Najwcześniej potępienie spotkało jego naukę o przeznaczeniu. Eriugena nie stworzył odrębnego typu filozofii: jego system emanacyjny w istocie swej nie różni się od neoplatonizmu. Zdecydowany panteista. monistycznym pojmowaniem stosunku Boga i świata. kto nie wierzy. może więcej jeszcze niż filozofia Orygenesa czy Pseudo-Dionizego.

Ale był po Augustynie pierwszym myślicielem. był ruchem konserwatywnym. aby nawet to. najbardziej wszakże znanym przedstawicielem ruchu był św. Takie poczynania wywołały reakcję. że dialektyką musi całkowicie podporządkować się dogmatom. łatwo stawała się rozumowaniem dowolnym i sofistycznym. „ojciec scholastyki". lecz musiał sam wytwarzać stopniowo metodę i teorię.: jednakże twierdził. dotyczą wyłącznie rzeczy ludzkich. W Niemczech szerzył go Otloh z Regensburga (1010-1070) i Manegold z Lautenbachu. a później opatem. 1103). nie było. Niebawem reakcja stała się gwałtowna: hiperdialektyzm wywołał antydialektyzm. 1088). POPRZEDNICY BEZPOŚREDNI. którzy wędrując z miejsca na miejsce popisywali się swą sztuką. że zasady dialektyki.1072). benedyktynów i cystersów. 1010. dialektyk przejęty wyższością rozumu i chcący wszystko racjonalnie wytłumaczyć. gdyby chciał. bo dla metafizyki ani u niego. podważała nieraz prawdy wiary. a od 1070 arcybiskup kantuareński w Anglii. na północy osiadły. Wziął od niego bardzo wiele. po nawróceniu zaś kierownik szkoły klasztornej w Bęc w Normandii. Zderzyły się wówczas krańcowe poglądy. do którego posunęli się niektórzy mistycy XII w. wniknął w jego ducha i zdołał samodzielnie posługiwać się jego zasadami. odbierającego jej wszelkie prawa na rzecz wiary. dokąd udał się. Oto np. zupełnie odmienne części: w Bęc wiódł cichy żywot uczonego i nauczyciela. Gdy jedni byli za wyłącznym posługiwaniem się dialektyką. Ostatnie lata. który stanowi scholastykę w ściślejszym znaczeniu. zajmował katedrę arcybiskupią w Canterbury. ale też nie stanowiły dla niej niebezpieczeństwa. Piotr Damiani nie zajmował jeszcze wobec dialektyki zupełnie skrajnego stanowiska. POPRZEDNICY. Życie jego rozpada się na dwie. od 1093 aż do śmierci. nie miał bowiem. gotowych wzorów. ANZELM I POCZĄTKI SCHOLASTYKI Prąd najpotężniejszy średniowiecznej filozofii. Podczas gdy wcześniejsi pisarze średniowieczni powtarzali mechanicznie formuły Augustyna. ŻYCIE ANZELMA. umysł Augustyńskiemu kongenialny. który filozofię nazwał „służebnicą teologii". ani u nikogo ze współczesnych Anzelm nie mógł znaleźć wzoru i musiał poń sięgać aż do Augustyna. ŚW. Anzelm (1033-1109) urodził się w Aosta w Piemoncie. Włoch. poprzednikiem zresztą tylko w dialektyce. natomiast dialektyką. Popisy ich nie przynosiły nauce korzyści. wprawdzie jest to niezgodne z zasadą sprzeczności. inni odmawiali jej wszelkiej wartości. Ruch ten. Był on zdania. jak panteizm. Anzelm był następcą Augustyna. „Alter Augustinus" nazywano go w średniowieczu. Już w okresie najżywszych sporów XI wieku próbowano znaleźć równowagę między Pismem św. co już się stało. który potężnie pchnął naprzód myśl chrześcijańską w kierunku zapoczątkowanym przez niego. Był podziwianym powszechnie dialektykiem. mającym najwięcej zwolenników wśród dawniejszych zakonów. a nie boskich. Żadne z krańcowych stanowisk nie utrzymało się w scholastyce na stałe. Rozmnożył się w XI wieku typ „dialektyków" (zwanych także „filozofami" lub „sofistami"). mianowicie w Bęc. gdy zaczęli posługiwać się nią teologowie. w rozumieniu Eucharystii zerwał z prawowierną nauką. nie wyłączając zasady sprzeczności. Już po trzech latach został przeorem klasztoru. Wystąpienie Anzelma było poprzedzone przez spór o wartość dialektyki.od Eriugeny aż po schyłek średniowiecza. stosowana do kwestii teologicznych i wówczas z natury rzeczy pozbawiona możności sprawdzenia wyników. zasadniczo różnił się odeń charakterem: w przeciwieństwie do namiętnego 162 . Anzelm. Już Fulbert. a zarazem zdecydowanym przeciwnikiem destrukcyjnej dialektyki Berengara. przestrzegał przed przecenianiem dialektyki i w ogóle wiedzy świeckiej. uczynić. przede wszystkim zasadniczą koncepcję stosunku wiary do rozumu i zasadniczą koncepcję Boga. wędrowny nauczyciel (zm. Bóg bowiem ma władzę nieograniczoną i mógłby. a dialektyką. Wielkiego filozofa wydał dopiero na przełomie XI i XII wieku. Dialektyka. zmuszonego toczyć z królem angielskim walkę o prawa Kościoła. Anzelm. Lanfranc był nauczycielem i bezpośrednim poprzednikiem Anzelma. w Canterbury zaś życie dygnitarza kościelnego.1089). Był tym. ale właśnie jest to zasada tylko ludzka. czyli czysto rozumowego dochodzenia prawdy. pociągnięty sławą Lanfranca. Piotr Dam i ani we Włoszech (1007 . ten. Ku temu dążył przede wszystkim Lanfranc (ok. Umysłem pokrewny Augustynowi. Był nim św. lata męskie od 1060 spędził we Francji. nie od razu znalazł dojrzały wyraz. pierwotnie wędrowny sofista. Berengar z Tours (zm. skąd zwany jest Anzelmem Kantuareńskim. zwalczając wiedzę na rzecz wiary. dialektyką bowiem nie pozwalała mu uznać zmiany substancji bez zmiany akcydensów. nauczyciel Berengara.

na wzór Augustyna (gatunki są wzorami. Anzelm zaś stanowił jeden z najważniejszych etapów tego procesu. Chodziło mu o to. do zrozumienia tego. wykluczali możność stosowania doń zasad logicznych. Anzelm zaś egzemplarycznie. które go upoważniało do takiego ujmowania prawd wiary. że Bóg istnieje. Wedle niej dla poznania prawdy potrzebna jest i wiara. pt. Podstawą jej był skrajny realizm pojęciowy: pojęciom nie tylko jednostkowym.Forma pism Anzelma była osobista i swobodna. 2. ale nawet starał się uzasadnić „tajemnice" wiary. Żaden scholastyk nie stosował dialektyki w szerszym zakresie niż Anzelm: ten starał się dowieść nie tylko. ale on sformułował jej zadanie. by podać racje i uczynić dla umysłu koniecznym to. co jest prawdą. że ten pojmował realizm emanacyjnie. lecz że dał nią zadośćuczynienie Bogu za obrazę tym grzechem popełnioną. Anzelm bez dyskusji stosował go w dociekaniach filozoficznych. była myśl o racjonalności Boga i świata. Jądro poglądu Anzelm ujął w swej dewizie: wiara poszukująca zrozumienia (fides ąuaerens intellectum). zależnych od neoplatonizmu. wcielenie. Pisma i dialektyki Anzelm sformułował pogląd. Według niego „chrześcijanin powinien przez wiarę dojść do zrozumienia. któremu zaprzedała się grzechem pierworodnym. Objaśnianie to Anzelm pojmował jeszcze ogólnikowo. ani czysty racjonalizm. jeśli chodzi o treść metafizyczną i o metodę myślenia. dlaczego nią jest. W szczególnie dobitny sposób Anzelm zastosował realistyczną doktrynę w teorii odkupienia: nie twierdził. Monologium i Proslogion traktują o głównych zagadnieniach teologii. Nie był to czysty fideizm. Ale z drugiej strony wiara wyprzedza zrozumienie i jest dlań normą. Cur Deus homo. z tą różnicą. że dusza jest nieśmiertelna i wolna. na wzór Plotyna (jednostki powstają z gatunków). słynny traktat o odkupieniu. aby rozumieć". 3. pojęcie „sprawiedliwości": czyny są sprawiedliwe przez udział w nich sprawiedliwości samej. ale nie podaje.. podczas gdy tamci. Późniejsi scholastycy próbowali uzasadniać realizm pojęciowy. Bóg był ponadlogiczny. po utwierdzeniu w wierze. wynik rozumowania jest z góry wyznaczony przez wiarę i musi być z nią zgodny. Postępował tu jak Eriugena. Pismo św. natomiast schematycznej. Trójcę. o istnieniu i naturze Boga. nie po to bowiem chcę rozumieć. Założeniem. Jest to faktycznie dewiza całej dojrzałej scholastyki. która by mogła sprawdzać prawdy wiary. Inne pojęcia rozumiał analogicznie. nie może służyć jako argument. scholastycznej metody wykładu jeszcze nie miał. jako biskup. Założenie racjonalności bytu dało dialektyce Anzelma styl platoński. ale . wedle których Bóg stworzył jednostki). Na stosunek wiary i rozumu. u Augustyna był niepoznawalny już tylko dla nas. gdy Anzelm był opatem. tak samo jak sądy są prawdziwe przez udział w nich prawdy samej. W tym sensie był pierwszym scholastykiem. ale pośrednia między nimi swoista postawa scholastyczna. lecz uzasadniać wiarę. PISMA. w którą wierzy i którą kocha serce moje. że świat jest stworzony z niczego. które odtąd spełniała świadomie. U PseudoDionizego i Eriugeny. Uważał.w granicach dogmatu. był scholastykiem. jak dawniejsi teologowie. że mają tę samą wspólną istotę. nie dochodzić prawdy. dla Anzelma zaś natura Boga całkowicie odpowiadała prawom logicznym. Rozum jest wolny i samodzielny. prawda była dowiedziona koniecznymi racjami bez odwoływania się do powagi Pisma". Wiara ma być punktem wyjścia i dojścia w rozumowaniu. in. Z jednej strony zrozumienie jest wyższym stopniem poznania niż ślepa wiara: „Wydaje mi się to niedbałością" . lecz jest czymś istniejącym realnie i samoistnie. 1. Pisma te pochodzą z pierwszego okresu. ale z operacji jego ma być eliminowana. Założeniem tak pojętego grzechu i odkupienia było. WIARA i ROZUM. że Chrystus ofiarą swą wykupił ludzkość od szatana. . W myśl Anzelma już i przed nim działała teologia i filozofia chrześcijańska. są tylko indywidualnymi odmianami tego samego 163 . ale i ogólnym odpowiada rzeczywistość. Dialogus de grammatico i De veritate są drobniejszymi pracami treści logicznej. że wszyscy ludzie są gatunkowo jednym i tym samym. w szczególności racjonalizacji idei Boga. i rozum. by. a nie przez zrozumienie do wiary".pisał „nie przykładać się. Rozum nie jest instancją. Toteż stosował przy poznawaniu natury Boga zasadę sprzeczności. np. lecz wierzę.Afrykanina był naturą pełną spokoju i słodyczy. ze względu na nadlogiczność Boga. „Prawda" jest nie tylko w umyśle. „Pragnę w jakikolwiek sposób zrozumieć prawdę Bożą. REALNOŚĆ POJĘĆ. pisał już tylko specjalne prace teologiczne i dewocyjne. odkupienie. abym wierzył. POGLĄDY. Od czasów Ojców Kościoła dokonywał się stały proces racjonalizacji poglądu na świat. i jakie posiada własności. co wiara podaje jako fakt. podaje. w co wierzymy". Zadaniem rozumowania nie jest sprawdzać. który stał się miarodajny dla filozofii średniowiecznej. m. ale sam w sobie nieponadlogiczny. W drugim okresie.. lecz prawdę objawioną objaśniać. że pisma jego „do tego najbardziej się nadają. jak u Augustyna. RACJONALNOŚĆ BOGA i ŚWIATA.

Osnowa tego dowodu pochodziła od Augustyna. w stosunku do jakiejś innej rzeczy. I wszelki byt względny zakłada byt bezwzględny. Podobnie każda względna wielkość wskazuje na coś. W XII w. ponad którą nie ma doskonalszej. A bezwzględne dobro to jest . Anzelm szukał na tej samej drodze dowodu istnienia Boga. które jakąś własność posiadają względnie. jednak zupełnie od niej różna. sprawcą i celem. 4. Spośród zbiorów.również w Monologium . pojmie.to Bóg. której pozbawiona byłaby istota najdoskonalsza istniejąca tylko w naszej myśli. pochodzący z lat 1150-1152. Licznych następców znalazł dopiero w XIII w. z których każda jest Bogiem doskonałym. 2) zaczął budować metafizykę średniowieczną. W tym samym duchu Anzelm pisał z powodu dogmatu Trójcy św. a od 1159 był biskupem paryskim. a tylko rozwinięcie od Anzelma. gdzie dotąd uczono tylko bądź dialektyki. tworzą szereg o doskonałości wzrastającej. głównie w klasztorze św. 1117). b) Poza tym Anzelm był autorem zupełnie samodzielnego dowodu. metafizyka ta była dualistyczna. W ten sposób artykuł wiary został wytłumaczony przy pomocy realizmu Platońskiego. 2. lecz był jego przyczyną trojaką: wzorem. „największej" (ens quo maius cogitari neąuit). które są mniej lub więcej dobre. zaczęto teraz wedle jego wzoru traktować teologię dialektycznie. zakładają istnienie czegoś. Jego współcześni i bezpośredni następcy byli tylko dialektykami: dla zagadnień metafizycznych nie mieli zrozumienia.samodzielny wariant: Istoty stworzone są nierównej doskonałości. Były to najpierw zbiory „sentencji". od 1140 r. Wiktora. Idee Anzelma nie od razu znalazły oddźwięk. ucieleśnionym przez Anzelma. nie byłaby najdoskonalsza. Bóg nie był w niej identyczny ze światem. jak każdy szereg rzeczywisty. Przeto istota najdoskonalsza. ale szereg ten. zastosowania dialektyka i skrajnie realistyczna teoria pojęć Anzelma znalazły w dowodach istnienia Boga. rozważając ową najtajniejszą naturę. Oddziałał najwięcej przez szkołę teologiczną w Laon. Tamte w rzeczywistym świecie znajdowały podstawę do wniosku. Dzieło swe oparł 164 . DOWODY ISTNIENIA BOGA miały ze wszystkich pomysłów Anzelma największe znaczenie. którym posługiwał się w Monologium. to jakże. znalazła formy zewnętrzne odpowiadające systematycznym dążeniom. wybranych z Pisma i doktorów Kościoła. był taki: Jeśli istnieją rzeczy. co jest bezwzględnie dobre. jest jednym Bogiem?" Klasyczne. gdyby istniała tylko w myśli. W szkołach. jeden tylko Hugon od św. co jest bezwzględnie wielkie. który z logicznego pojęcia wnosi o istnieniu jego przedmiotu. że istnieje Bóg. sam wykładał w paryskiej szkole katedralnej. Ale: czy istnieje tylko w naszej myśli. później zaś jednolite „sumy". lecz wyłącznie na podstawie pojęcia Boga. jest więc od niej o tę własność doskonalsza. to istnieje ona w naszej myśli. Ta przyczyniła się wybitnie do wytworzenia literackiego typu dojrzałej scholastyki. mianowicie własność istnienia rzeczywistego. zawdzięcza im swą sławę filozofia. Anzelm sformułował 1) metodę filozofii średniowiecznej wedle zasady fides quaerens intellectum. WPŁYW.„człowieka w ogóle". wreszcie. jak się wyrażał. czyli zakłada Boga. Metafizyka ta była równie teocentryczna jak Eriugeny. czyli na Boga. lecz Augustyna. kierowaną przez ucznia jego. czy również w rzeczywistości ? Jeśli istota najdoskonalsza istnieje w rzeczywistości. gdy scholastykę opanowały aspiracje do stworzenia metafizyki w wielkim stylu.: „Kto nie pojmuje. że wiele osób. Więc dobra względne. Anzelm dodał doń jeszcze . zatem cała ludzkość zawiniła przez Adama i cała została odkupiona przez Chrystusa. który wyłożył w Proslogionie. które w tym wieku powstały. Wiktora był godnym jego kontynuatorem. Przeprowadzał dowód w ten sposób: Jeśli posiadamy pojęcie istoty najdoskonalszej. Opierał się na pojęciu Boga jako istoty najdoskonalszej lub. tu zaś Anzelm podjął próbę dowiedzenia istnienia Boga bez odwoływania się do świata. Było rzeczą zwyczajną w teologii z pojęcia Boga wywodzić Jego własności: że jest jeden lub że jest wieczny. byłaby więc czymś sprzecznym.. który po studiach odbytych w Paryżu. w jaki sposób wielość ludzi jest w gatunku jednym człowiekiem. Dowód ten. to musi istnieć i owa inna rzecz. Wcześniej oddziałały metodologiczne poglądy Anzelma. ta istota najdoskonalsza . Formy te ukonstytuowały się ostatecznie w XII w. z największym uznaniem spotkał się zbiór Piotra Lombarda Quattitor libri sententiarum. Zatem istota najdoskonalsza nie może istnieć tylko w myśli. dające na podstawie sentencji systematyczny wykład nauki uznanej przez Kościół. nie z ducha Plotyna. to posiada własność. Piotr Lombard był Włochem. znany jest pod nazwą dowodu ontologicznego. Anzelma z Laon (zm.Bóg. a) Dowód. bądź dogmatycznej teologii. ZNACZENIE ANZELMA. lecz musi istnieć w rzeczywistości: wynika to z pojęcia Boga. 1. musi więc być istota. nie może biec w nieskończoność.

krytykiem był Gaunilon. miał zwolenników wśród filozofów katolickich. Był wielkim kaznodzieją swego stulecia. ekskluzywnej. że na czele paryskiego fakultetu teologicznego przez 38 lat stał wierny uczeń Lombarda. Izydor. zwłaszcza św. Oddał się całkowicie sprawom religii i Kościoła. Wywołał ją realizm Anzelma i. można dowieść istnienia każdej fikcji. miał zastąpić scholastykę. wyciągnięte przez Anzelma. nieliczni tylko zajmowali się teorią mistyki i uzasadniali możliwość 165 . 1121). uformowały się obie odmiany mistycyzmu. na Janie z Damaszku.1153) pochodził z burgundzkiego.. De consideratione (1149-1152). a przeto upadają i dalsze konsekwencje. ani najlepsza. znalazł przewagę wśród filozofów. od końca bowiem XII w. i zaczynając od Abelarda. że z posiadania przez umysł pojęcia istoty doskonałej nie wynika jej istnienie w rzeczywistości.. Już we wczesnym średniowieczu. Malebranche i. POGLĄDY. jak Kasjodor. Będą. Gaunilonowi Anzelm odpowiedział w swym Liber apologeticus. który. rycerskiego rodu. szczególniej. wielki prąd ortodoksalny. odegrało znaczną rolę w dziejach filozofii. 1. filozofią zajmowało się tylko przygodnie. przechowało się przeszło 240 takich komentarzy średniowiecznych. ale przeważnie nawet nie wspominali o nim. Bernard (1091 . doctor mellifluus. Bronił go Aleksander z Hales. 1. później opatem klasztoru w Clairvaux. Była to przeciętna suma. wziętość dowodu zmniejszyła się. Następnie zarzucał. do wyjątkowego jej powodzenia przyczyniło się. Skrajny realizm zwalczano ze stanowiska nominalizmu. Dowód ontologiczny doczekał się odprawy jeszcze za życia Anzelma. Nawet w XIX w. który znalazł wyraz w drugiej wyprawie krzyżowej. Pawła. na początku XII wieku. od wczesnego wieku był cystersem. a przeciwnikiem był wówczas bez mała tylko Tomasz z Akwinu i część jego uczniów. Głównym źródłem były dlań pisma czysto religijne. W XIV w. 3. Dzieło jego było na wskroś teologiczne. BERNARD I POCZĄTKI MISTYKI ŚREDNIOWIECZNEJ Mistycyzm stanowił w filozofii średniowiecza drugi. Boecjusz. Wśród licznych w średniowieczu mistyków. Narazić nie oddziałał. Szczególne były koleje dowodu ontologicznego. usiłujących bezpośrednio obcować z Bogiem. należy przedtem już ustalić. między którymi są komentarze mistrzów scholastyki. natchnionych przez Plotyna. obok scholastyki. a wtedy traktowało ją w duchu panujących teorii Augustiańskich. jak Pseudo-Dionizy i Eriugena. Zarzucił Anzelmowi. ŚW. Ale jeszcze w czasach nowych rozwijali go wybitni filozofowie: Kartezjusz. Natomiast Bernard nie korzystał z mistyków panteistycznych. Jana i św. De gratia et libera arbitrio (ok. poparty przez autorytet Arystotelesa. a korzystał też z myślicieli XII w. ani największa. w drugiej tylko ją uzupełnić. Miał z nią wspólne zadanie: poznanie prawd nadprzyrodzonych. jak był źródłem scholastyki. Bonawentura. w młodych latach. rozumując zaś jak Anzelm. Na tle stosunku do scholastyki wytworzyły się dwie odmiany mistycyzmu średniowiecznego: w jednej. Augustynie i innych Ojcach Kościoła. De diligendo Deo (ok. że aby wyprowadzić własności rzeczy z jej istoty. Leibniz (różnica była słowna: ens quo maius cogitari nequit Kartezjusz zastąpił przez ens perfectissimum. od końca XII w. zakonnik z Marmoutier. 1126). był nieugiętym tępicielem herezyj. ale gdy scholastyka widziała drogę do nich w rozumowaniu. Piotr z Poitiers. jego dowód ontologiczny. choć mało filozoficzne. Natomiast w XIII w. wytworzonego przez cystersów. Św. 2. jakich było wiele w XII w. Bernard. Tomasz z Akwinu. stało się zwyczajem wypowiadać poglądy filozoficzne i teologiczne w postaci komentarzy do Sentencyj Lombarda. Bonawentura. Ale nie zdołał rozwiać wątpliwości. MISTYKA A MISTYCYZM. na pisarzach takich. POPRZEDNICY. ŻYCIE I PISMA. i Kant w XVIII w. teologowie ówcześni nie tylko nie przyjęli go. został przyjęty prawie powszechnie.głównie na św. zaletę jej stanowiła prostota i przejrzystość. Ten „geniusz religijny XII wieku" był duszą owego potężnego ruchu religijnego. 1127). jak Hugon i Abelard. a Leibniz przez ens necessarium). Augustyn był tak samo głównym źródłem średniowiecznej mistyki. jak Albert Wielki. Pisma o znaczeniu filozoficznym: De gradibus humilitatis et superbiae (ok.. i analogiczne zarzuty wysunęli później klasyczni krytycy dowodu ontologicznego: Tomasz z Akwinu w XIII w. nie filozoficzne. że rzecz ta istnieje. który wychował parę pokoleń na tym podręczniku. ze stanowiska realizmu umiarkowanego. pomimo krytyki Kanta i potępienia przez Kościół. Duns Szkot. w pracy Liber pro insipiente. Duns Szkot i wielu innych. Dzieło Lombarda. OPOZYCJA. Wyrazicielem mistycyzmu ekskluzywnego był św. mistycyzm widział ją w kontemplacji i uczuciu.

wedle Bernarda. Wedle porównania Bernarda. drugi przez współczucie. ale i do dziejów filozofii. Jak pierwszy stopień osiągamy przez pokorę. 5. jak mówił jeden z następców Bernarda. ale się z Nim nie utożsamia . trzeba życiem zasłużyć na pomoc Bożą. Mistyczny charakter tej teorii poznania zbliżał ją do teorii panteistycznej Plotyna czy Eriugeny. człowiek w stanie kontemplacji wchodzi ponad samego siebie (supra semet ipsum). 1) Metodą scholastyki było rozumowanie. wówczas dusza wyrywa się nie tylko z ciała. a nawet jedynym środkiem poznania prawdy. pozostaje odrębną substancją. Abelarda i Gilberta. Próżno jest wysilać rozum. miłością. którą obrali uczeni świeccy i teologowie-dialektycy. lecz w sposób bardziej indywidualny i osobisty. Jest to długa droga. czyli teorię. mistycy zaś zdawali się na poznanie naprzyrodzone: gdyż wiara i kontemplacja są darami nadprzyrodzonymi. człowiek może utożsamiać się z Bogiem. Wszakże mistycyzm. Był przeciwnikiem nauki za to. że chciała być: 1) czysto racjonalna. 2. droga inna niż ta. Łaskę zaś uzyskujemy przez pokorę i miłość. W teorii. nie tylko uprawiał mistykę. Zdobycie prawdy możliwe jest tylko przez podniesienie i pogłębienie życia duchowego. która była jakby chrześcijańskim odpowiednikiem Platońskiej erotyki. co szukają 166 . gdy umysł oglądając Boga. dusza jest wówczas jak kropla wody. czy teologicznej. 3) Dla panteistów poznanie mistyczne jest aktem umysłowym. natomiast dla nauki chrześcijańskiej Bóg jest innej natury niż człowiek i dlatego bezpośrednie poznanie Boga drogą naturalną nie jest możliwe. Bernard był przeciwnikiem nauki czy to świeckiej. 4. MISTYCYZM PRAWOWIERNY A PANTEISTYCZNY.swych usiłowań. zatopione światłem słonecznym. ale właśnie uczuciem i afektem. jaką cieszył się w Kościele. Bernard i inni prawowierni mistycy chrześcijańscy nie stworzyli nowego poglądu na świat. sed ex revelatione divina transcendit). Szczyt pokory był dla niego pierwszym stopniem poznania: pozwala nam. Wiedza dla wiedzy jest „haniebną ciekawością". Do poznania wiodła. Cenił natomiast tych. Bo. narzędziem zaś mistyki . poznać własną nędzę. ponieważ posiada tę samą naturę. pokorą. współczuciem i świętością. by zwalczyć filozofów-dialektyków. Bernard należał do tych mistyków. jakimi posługuje się scholastyka. POTĘPIENIE NAUKI. SZCZEBLE POZNANIA MISTYCZNEGO. bronił on dualizmu Boga i stworzenia tak samo jak scholastyka. 3) Dosięga się jej nie wedle stałych reguł. a zatapia się w Bogu. One więc poznającemu potrzebniejsze są od rozumowania. 3. musi im pomóc łaska. specjalna łaska Boża. 2) Dla panteizmu poznanie mistyczne jest faktem przyrodzonym. którzy łączyli praktykę z teorią. Chrześcijańskiemu mistycyzmowi obcy był panteizm. Naturę poznania i naturę bytu mistycy wyobrażali sobie na podstawie doświadczenia wewnętrznego. przekracza granice umysłu ludzkiego (intellectus humani metas non propria industria. wlana w wielką ilość wina.intuicja i kontemplacja. że chciała być 3) sama sobie celem. 2) autonomiczna. traci swoje własności i nabiera własności wina. przejęty podziwem dla Jego wielkości. wydaje się samo światłem. dla mistyki chrześcijańskiej jest połączeniem z Bogiem drogą uczucia i woli przez akty pokory i miłości. W akcie kontemplacji umysł styka się ze swym przedmiotem i ta bezpośredniość czyni ją bliższą doświadczeniu niż dialektyce. Dusza potęguje wówczas swe zdolności i upodabnia się do Boga. a za świętym Benedyktem przyjmował dwanaście stopni pokory. natomiast rozwinęli swoisty mistyczny pogląd na poznanie. a zwłaszcza za to. 2) Wedle mistyków dosięga się prawdy nie samym tylko umysłem bezstronnym i beznamiętnym. że wiedzy wyższej nie można osiągnąć bez pomocy nadprzyrodzonej. ale jakby i z samej siebie. Po nim dopiero osiągamy stopień drugi: przez poznanie własnej nędzy zyskujemy współczujące zrozumienie nędzy bliźnich. Bernard odróżniał cztery stopnie miłości. ale także głosił mistycyzm. operującej abstrakcjami. dla mistycznego poznania potrzebna jest więc pomoc nadprzyrodzona. że obcowanie z Bogiem jest najlepszym. Oparł się dialektycznym wysiłkom swego czasu i użył całej powagi. Widząc tedy niższość wiedzy czysto rozumowej i mając przekonanie. reprezentowany przez Bernarda. mianowicie. każdy musi tu po swojemu szukać drogi do Boga. posiada znamiona odrębne: 1) Dusza w ekstazie upodabnia się wprawdzie do Boga. wspólna im jest opozycja przeciw racjonalizmowi. Szczytem kontemplacyjnego poznania jest ekstaza: następuje ona wtedy. jest jak powietrze. która. które. Wtedy następuje stopień trzeci: cierpiąc nad własną i cudzą nędzą oczyszczamy swe serce i czynimy je zdolnym do oglądania rzeczy boskich. Ze względu na tę teorię poznania należy on nie tylko do dziejów mistyki. MISTYKA A SCHOLASTYKA. 4) Scholastyka usiłowała prawdy objawione zrozumieć władzami przyrodzonymi umysłu. Z drugiej znów strony ta teoria poznania przeciwstawiała się scholastyce. bo siły ludzkie są niedostateczne. tak trzeci przez kontemplację. zapomina o sobie.

autor Speculum universale z końca XI wieku.Pozostawił też liczne pisma mistyczne i przekład Hierarchii niebiańskiej Pseudo-Dionizego. WIEDZA ŚWIECKA. Wiktora. Uczeni ówcześni wielbili niezwykłą uniwersalność jego umysłu.Anzelm. w jakim Anzelm był twórcą scholastyki: stworzył podstawę dla dalszego rozwoju. zmarł młodo. zamiłowany i postępowy w naukach świeckich. Te wielkie działy nauki rozczłonkował dalej.De sacramentis christianae fidei (1136. najpierw na studiach. które w owych czasach były naturalnym terenem pielęgnowania nauk. Izydor. zarówno jak teologicznych. Jednym z wybitniejszych jego uczniów był Izaak Stella. produkcja narzędzi (armatura). klasztory miały szerzyć życie zacne. których jest siedem.1141). było jedną z pierwszych średniowiecznych sum teologicznych. połączył wysiłki obu.W sprawach metodologicznych skłaniał się do arystotelłzmu i przygotował jego recepcję. W opactwie tym istniała szkoła od 1108 r. Z drugiej wszakże strony mistyczna filozofia Bernarda znalazła licznych zwolenników. Hraban Maur i ich późniejsi następcy. Wiktora. od r. Wiktora. posiadało opactwo pod wezwaniem św. rolnictwo. i zakony. od r. na którym powstała. WIKTORA SYNTEZA SCHOLASTYKI I MISTYKI Synteza scholastyki i mistyki podjęta została już w XII w. do którego Hugon należał. który Arystoteles pozostawił poza granicami filozofii. Hasłem jego było: „Ucz się wszystkiego. Ta dwoistość pozostała w szkole i pismach „wiktorianów". psychologii i kosmologii. Wiedza mechaniczna. najważniejsze z pism filozoficznych. praktyczną. który wszakże odbiegł od ekskluzywizmu Bernarda.1141). i mechaniczny. Wiktora pod murami Paryża. Bernard był twórcą średniowiecznego mistycyzmu w tym samym sensie. gramatyką i historią. kroniki. z drugiej pobudził. w spekulacji tak samo jak w mistyce. Blankenburg. gramatykę. czyli szukająca prawdy. Wiktora pod Paryżem. WPŁYW.bo to czyn rozsądku. tyleż co wyzwolonych. Augustyna. są to: tkactwo. jak Rudolf Ardens. . założona przez Wilhelma z Champeaux. matematykę i fizykę. Hugon (1096 . POPRZEDNICY. Z świetnością umysłu łączył niezwykłą pokorę i pobożność. HUGON OD ŚW. wedle poglądu. Zahamował go w zakonie cystersów. a nie wiedzę. który Arystoteles włączał zazwyczaj (pod nazwą „poetycznego") do działu praktycznego. odwróciły się od nauki.bo to czyn miłości. żeglarstwo. jeśli zaś miały uprawiać filozofię. łowiectwo. kierująca czynami. czyli na etykę właściwą. . Wpływ jego na rozwój filozofii był szczególny: z jednej strony zahamował go. geometrię. pierwszą jego część opracował ponownie pod nazwą: Epitome in philosophiam. ekonomikę i politykę. W filozofii pracował na polu logiki i teorii poznania. zajmował się też naukami specjalnymi: matematyką. 1120 jako magister. Wiedza praktyczna. od 1130 jako kierownik szkoły. PISMA. Terenem. główne pismo teologiczne. kierująca obyczajami. że nic nie jest zbędne". mechaniczną i logiczną. . natomiast w rzeczach teologii należał do konserwatywnego augustyńsko-mistycznego kierunku. a głównym inicjatorem Hugon od św. domową i polityczną. W naukach świeckich poprzednikami jego byli encyklopedyści wczesnego średniowiecza. Założyciel był biegły. pochodził z rodu hr. ŻYCIE. obejmuje trzy poddziały (również zgodnie z klasyfikacją Arystotelesa): teologię. bądź dla zbudowania samych siebie . wszakże Arystotelesa znał mało. Przede wszystkim zaś mistycyzm zakwitł w XII wieku w opactwie św. Był jakby predestynowany do uzgodnienia i połączenia wysiłków filozofów i teologów różnego typu. Wiktora pod Paryżem. 167 . Podział ten przejął w zasadzie z Arystotelesa (przez pośrednictwo Boecjusza). Z wiktorianów pierwszym i najbardziej wpływowym nauczycielem był Hugon od św. dzieli się na etykę indywidualną. który wtedy wziął górę. dodawszy wszakże dział logiczny. obejmuje sztuki „nie wyzwolone". 1. 1115 przebywał w klasztorze św. Poprzednikiem Hugona w mistyce był Bernard. Naukę dzielił na cztery działy: na teoretyczną. Wiedza teoretyczna. POGLĄDY. głównie przez pośrednictwo Boecjusza.wiedzy bądź dla zbudowania innych . w spekulacji . Zgromadzenie kanoników regularnych św. zobaczysz potem. Charakter i rozwój swego umysłu naszkicował w Didascalionie. było misternie ułożoną encyklopedią nauk wyzwolonych. Didascalion. równie mocnego w naukach świeckich jak w teologii. to tylko jako meditatio mortis. W przeciwieństwie do ekskluzywnego Bernarda. urodzony w Saksonii. jak Kasjodor. Hugon był gorącym zwolennikiem nauki racjonalnej. było opactwo św.

która uczy mówić i dyskutować. aby byt poznać w całości: oczy ciała. Nie mogąc prawdy oglądać musimy brać ją na wiarę. organizowania im widowisk. że podstawa nauk jest empiryczna. lecz przez pobudzenie woli. jak ongi Augustyn. oddzielić i wyodrębnić. Kontemplacja dokonywa najpierw „rozszerzenia umysłu". Wiara jest niezbędna tam. brakowało natomiast w średniowieczu uczonych specjalistów. a tym bardziej oczy kontemplacji. nauka zaś poszukuje składników prostych.W tym zestawionym przez Hugona programie nauk świeckich nie brakło nic z tego. zgodne z rozumem. lecz wyszukiwał zdolności przyrodzone. nie mogą zaś być przedmiotem wiary prawdy. jakoby nauka ograniczała się do zbierania doświadczeń. . Przedmiotem wiary mogą być natomiast prawdy zgodne z rozumem i te. ale więcej niż domysł.medycyna oraz szczególna sztuka. Hugon. sprawnie działają tylko nasze oczy cielesne. rozumu i kontemplacji. 2. Nie przypisywał duszy fantastycznych zdolności nadprzyrodzonych. że samowiedza daje nam niezachwianą pewność co do istnienia. by splątaną i niewyraźną rzeczywistość uczynić jasną i wyraźną. które są ponad rozumem. dzieli się na gramatykę i sztukę dyskutowania. które sprzeciwiają się rozumowi i które przeto rozum odrzuca. trzy są sposoby oglądania bytu: myślenie. o jakich traktuje matematyka. są one wytworem abstrakcji. Kontemplacja posiada znów szereg szczebli: jest ich przynajmniej sześć. którzy by wypełnili ten program filozofa. nie można go szukać przede wszystkim dla woli Bożej. a rozumiał jako ścienna ludorum. a do owego ostatecznego przemienienia umysłu. ale naturę odmienną. później jego „podniesienia". gdyż niektóre prawdy z natury swej rozumowi nie mogą być dostępne i nie mogą stać się przedmiotem wiedzy. Jakkolwiek ważne dla Hugona były nauki świeckie. powstaje nie na drodze umysłowej. przez trzecie . Bernarda. oczy rozumu są zamglone. która jest słuszna". gdy wychodzi on poza siebie. aż spłynie łaska. dlatego właśnie jest słuszne. bądź prowadzi do upodobnienia z Bogiem (tę zwał intelligentia). należy odpowiedzieć. dał również głęboką analizę wiary. Trojakie trzeba mieć oczy. wyższe dochodzą do tego. że chce rzeczy słusznych. rozrywek. Natomiast Hugon zaprzeczał. jest wszechogarniającą intuicją. w rzeczywistości istnieją tylko ciała złożone. a są potrzebne. czyli umiejętność bawienia ludzi. która sama przez się jest 168 . Nie dla wszystkiego można szukać wytłumaczenia i zrozumienia. rozwijał jego zaczątki psychologii stanów mistycznych. Do takiego zaś ujmowania rzeczy boskich brak nam warunków. drugi ma już charakter pojęciowy. przez pierwsze dusza widzi świat zewnętrzny. rozmyślanie i kontemplacja. najwyższy. przekraczające rozum i sprzeciwiające się rozumowi.wiedza mistyczna. W rzeczywistości nie ma linii bez płaszczyzn i ciał. „Wola Boża nie dlatego jest słuszna. Matematyka nie stanowi wyjątku: jej liczby i linie są wyabstrahowane z doświadczenia. Wreszcie wiedza logiczna. to jeszcze ważniejsza była dlań teologia. co jest ponad i poza rozumem. które służą do pogłębienia i do skupienia umysłu: tylko tyle bowiem człowiek uczynić może sam z siebie. gdy umysł wychodzi poza samego siebie i łączy się z Bogiem.Boga. jak to ustalił był Arystoteles. Hugon przyjmował. Podobna jest też rola fizyki: dąży ona do tego. Wiara to znajomość rzeczy przyszłych. Prawdy są bowiem czworakie: wywodzące się z rozumu. Niższe zaczynają od tego. należy odpowiedzieć: „Bo jest zgodne z wolą Bożą. Prawdy wywodzące się z rozumu są przedmiotem wiedzy i wiara wobec nich nie jest potrzebna. wyższe dosięgają Stwórcy. retorykę i dialektykę. WIEDZA MISTYCZNA. można tylko przygotować się i czekać. zabaw. O rzeczach boskich nie jest możliwa wiedza zupełna. Wiedza (sapientia) ma dwojakie zadanie: bądź służy życiu ziemskiemu (scientia). 3. jest poznaniem zmysłowym i obrazowym. Niższe obejmują tylko stworzenia. A gdy dalej postawione będzie pytanie. WIARA. W pierwszym wypadku wiara może być z czasem zastąpiona przez wiedzę. Przedmiot ma wspólny z wiedzą. by to. którą Hugon nazywał „teatryką". wiedzy zaś w wielu wypadkach posiąść nie możemy. pierwszy ma za przedmiot rzeczy zewnętrzne. co jest zgodne z wyobraźnią. jeszcze nie obecnych. odrębności i substancjalności duszy. Ma ona mniej pewności niż wiedza. Postawa mistyczna skłoniła go do bacznego rozważania własnej duszy i twierdził. obejmującą teorię dowodu. lecz to. co Bóg chce. dlaczego to. że „pierwsza przyczyna. Na pytanie. Wiedzę opieramy na doświadczeniu i rozwijamy przez abstrakcję. Tu Hugon szedł drogami św. jest słuszne.siebie. czym zajmowała się starożytność w swej klasycznej epoce. dlaczego wola Boga jest słuszna. co słuszne. Inaczej znów rzecz biorąc. i to nie tylko ze wzglądu na słabość naszego rozumu. Wiedza polega bowiem na ujmowaniu rzeczy jako obecnych. gdzie wiedza nie jest możliwa. a od wiedzy racjonalnej ważniejsza . który zostawił wiele cennych spostrzeżeń o wiedzy. przez drugie . że On tego chce". a wreszcie „przemiany". trzeci. Doświadczenie wewnętrzne Hugon uważał za pewniejsze od zewnętrznego. co w rzeczywistości jest zmieszane.

oceniający wyżej niż inni myśliciele XII wieku potęgę rozumu. posługująca się dyskursywnym myśleniem. św. Był najwybitniejszym umysłem filozoficznym w okresie między Anzelmem a rozkwitem filozofii średniowiecznej w XIII wieku. jego określenie wiary i oddzielenie jej od wiedzy. co znajduje w sobie. Ryszard od św. 3) Poszczególne poglądy Hugona miały również doniosły wpływ. ZNACZENIE HUGONA. i De gratia contemplationis. Był to z jednej strony świetny dialektyk. W następnej wszakże generacji. Do tradycji scholastycznej przeszedł jego układ systematyczny teologii. A podobnie i objawienie boskie jest dwojakie: albo przez oświecenie wewnętrzne.to zawdzięczały to zbliżeniu z mistyką. Metafizycy opierali swe teorie na założeniu. systematyk stanów mistycznych. to jakie. należał do szeregu tych myślicieli chrześcijańskich.tym. Pisał on: „Augustyn był księciem teologii. ale z drugiej strony był to gorliwy mistyk. nie ma przyczyny". w r. łączącą dwa wielkie prądy filozofii. W XIII w. Treścią sporu o uniwersalia było. drugi wielki wiktorianin. lecz natury ich przedmiotów. 1173). Spór ten był wywołany przez dialektyków. cudami poparte. bądź tego. powszechniki. Jądrem jego było: czy rzeczywistość składa się z samych przedmiotów jednostkowych i konkretnych. UCZNIOWIE. Przez to powstał słynny spór średniowieczny o przedmioty ogólne. czy też jeszcze i z innych. Zagadnienie to scholastyka otrzymała w puściźnie po starożytnych. POPRZEDNICY STAROŻYTNI SPORU. teoretyk kontemplacji. Piotra Lombarda. i jeśli późniejsze systemy scholastyki uzupełniały dialektyczne traktowanie zjawisk przez intuicję. 1) Wybitnie przyczynił się do tego. że mistyka miała udział w rozwoju scholastyki. św. Wyrazem nieufności do nauki był namiętny pamflet Waltera Przeciw czterem labiryntom Francji. a spekulację przez doświadczenie i introspekcję . Czysta scholastyka. czy pojęciom ogólnym odpowiadają przedmioty rzeczywiste. lecz na wskroś metafizyczny. Bernarda. ceniący doświadczenie jako podstawę wiedzy i próbujący jeszcze przed Tomaszem z Akwinu dowodzić istnienia Boga na podstawie empirycznej. ABELARD I SPÓR O UNIWERSALIA Obok metafizyków inny typ filozofów wczesnego średniowiecza stanowili dialektycy. Bonawenturą. z mistycznych: De preparatione animi ad contemplationem. przez naturę i przez łaskę. a dialektykę traktował jako „sztukę szatańską". Wiktora (zm. którzy dokonali pracy już nie konstrukcyjnej. Wówczas pociągnął większość wybitnych umysłów. Był twórcą połączonego systemu scholastyki i mistyki. Wcześnie wszczęty. zastąpić wiarę przez wiedzę. Wiktora. Uczniem i następcą Hugona był Ryszard od św. Grzegorz etyki. czym jest. stał się prawdziwie aktualny w końcu XI i pierwszej połowie XII w. co ogląda w świecie zewnętrznym. a jeżeli odpowiadają. na woli i wolności. Źródło jego leżało w filozofii 169 . czyli „uniwersalia". nie miał wszakże charakteru dialektycznego. lecz analitycznej. Przez swą doktrynę. że pojęciom odpowiada rzeczywistość. dotyczył bowiem nie natury pojęć. oddziałał na oba. napadał na naukę z troski o wiarę. wiktorianie wrócili do ekskluzywnej mistyki w duchu św. dialektycy uczynili z tego założenia podstawowe zagadnienie filozofii. (Z pism dogmatycznych główne: De Trinitate. wśród nich przełomowe stanowisko zajął Abelard. myślicielem pokrewnym Hugonowi. i stanowił ważne ogniwo dziejowe między Augustynem a Bonawenturą i Dunsem Szkotem. czyli Benjamin maior). Bernard za Grzegorzem. a Hugon łączy ich wszystkich". czyli Benjamin minor. w osobie Waltera od św. kładący nacisk na czystość serca jako na warunek poznania. Rozum znów dwojako poznaje Boga: bądź na podstawie tego. pomijała intuicyjne i introspekcyjne czynniki w poznaniu. Tak na różnych drogach odbywa się poznanie Boga: przez rozum i przez stany mistyczne. którzy budowali filozofię na doświadczeniu wewnętrznym. Wiktora za Dionizym. Ostatecznie dwie są drogi poznania Boga: przez rozum i przez wiarę na podstawie objawienia. Gilberta de la Porree i Piotra z Poitiers. Anzelm poszedł za Augustynem. a Bernard mistyki średniowiecznej. mistyki i scholastyki był św. przez świat wewnętrzny i przez zewnętrzny. jak Anzelm był twórcą scholastyki. pragnący uzasadnić wszelkie dogmaty racjonalnie. albo przez pouczenie z zewnątrz idące. w którym zwalczał czterech słynnych myślicieli ówczesnych: Abelarda. ogólnych i abstrakcyjnych. dążącym do harmonijnego połączenia wiary i nauki. opierającą pewność na samowiedzy i głoszącą bezwzględną wolność Boga. umysł pokrewny Hugonowi. Jego klasyfikacja nauk świeckich była jeszcze miarodajna w XIII wieku. Dionizy mistyki. 2) Przez swą filozofię.

wedle niego pojęciom odpowiadały idee. więc o tym. albo jej wręcz zaprzecza. i najwięcej jest używany w filozofii nowszej. Realiści mieli również wzór w Plotynie. jako mogące być orzekane o rzeczach. boć Arystoteles przypisywał kategoriom zdolność oznaczania rzeczy. była mniej paradoksalna niż dla myślicieli innych epok i innego typu umysłowego. czy też tylko znaków językowych? Pytanie to było inspirowane przez tradycję stoicką. między którymi były rodzaje i gatunki. 1. swoiście średniowieczny. który idee pojmował nie tylko jako wyprzedzające rzeczy. Jest to realizm „pojęciowy". czy bezcielesne i 3) czy istnieją oddzielnie od rzeczy zmysłowych. i c) nie tylko są od rzeczy niezależne. że nie są li tylko naszymi wyobrażeniami. co ująć można chyba tylko pojęciem. realne są także gatunki. Natomiast w drugim znaczeniu „realizm" oznacza twierdzenie. . traktujących nie o konkretnych faktach przyrody. że idee były dla Boga wzorami przy tworzeniu rzeczy. czy też raczej w nich?" Porfiriusz postawił jedynie pytanie. mianowicie pojmował je jako myśli Boże. Arystoteles w uzupełnieniu swego spisu kategoryj wyróżnił był pięć postaci orzeczników (praedicabilia). aby z niej mogła skorzystać początkująca myśl scholastyczna. ale o wyrazach. Odpowiedź ta.Ale w związku z pytaniem Porfiriusza Boecjusz sam postawił nowe pytanie: Czy kategorie zestawione przez Arystotelesa są gatunkami realnych rzeczy. Wstęp Porfiriusza był dostępny wiekom średnim w łacińskim przekładzie Boecjusza. I stąd powstało przeciwieństwo realizmu pojęciowego. odpowiedzi nie dał.wyrazami. który uznawał. ale też miał je za przyczyny. Mieli tedy wzór w Augustynie. ani nie i nie była dość prosta i wyraźna. Wzór umiarkowanego realizmu przedstawiał Arystoteles: pojęcia mają przedmioty realne i odrębne. a nigdy postrzeżeniem. przedmioty ogólne. że dzieło Arystotelesa o Kategoriach traktowało nie o rzeczach realnych. ale te 170 . b) istnieją poza rzeczami. który Platońskiej nauce o ideach dał interpretację religijną. którędy są realne. ale rzeczy są zależne od nich. przedmiotami jednostkowymi. Od tamtego realizmu różni się zasadniczo: tamten o realności gatunków albo nic nie twierdzi. lecz o przedmiotach nadprzyrodzonych. jak Augustyn i Plotyn. 2) jeśli istnieją w przyrodzie. W porządku przeto logicznym i metafizycznym idee wedle tego poglądu były wcześniejsze od rzeczy. i nominalizmu. Samego Platona filozofowie wczesnego średniowiecza znali mało. W duchu znów takiego Plotyńskiego realizmu Eriugena pojmował uniwersalia. W odpowiedzi na swe pytanie Boecjusz przychylił się do interpretacji językowej: mniemał. W tym rozumieniu „realizm" przeciwstawia się idealizmowi. to czy są cielesne. subiektywizmowi. Wieki średnie przejęły zagadnienie uniwersaliów nie wprost od wielkich filozofów starożytności. W duchu takiego skrajnego PlatońskoAugustyńskiego realizmu pojmował uniwersalia Anzelm. nawiązująca do Arystotelesa. Dla myślicieli średniowiecznych. nie mówiła wyraźnie ani tak. Realiści skrajni mieli wzór w Platonie. były przed rzeczami. lecz ogóły. poszedł dalej niż Porfiriusz i dał odpowiedź na jego pytanie. tak często używany w filozofii. utrzymana była w duchu kompromisowym. a oznaczać wszak mogą jedynie wyrazy. że przedmiotem pojęć nie są rzeczy jednostkowe. to chcę rozważyć l)czy istnieją (w przyrodzie). mianowicie przez pośrednictwo Porfiriusza. rzeczy miał za zależne od idei dlatego. której Boecjusz podlegał na równi z arystotelesowską: dla stoików bowiem logika miała do czynienia wyłącznie z wyrazami. W jednym oznacza twierdzenie. Tak wytworzyła się alternatywa: albo rzecz. a wyrazów i pojęć nie rozdzielał. znali natomiast myślicieli od niego zależnych. że rzeczywistość obejmuje inne jeszcze poza jednostkowymi przedmioty. z których rzeczy emanują. Boecjusz. a zarazem myśl. o Bogu i jego własnościach. Po stoicku Boecjusz przeciwstawiał tylko rzeczy i wyrazy. że poza przedmiotami fizycznymi. Odpowiedź Boecjusza średniowieczni myśliciele spoili z zagadnieniem Porfiriusza. że gatunkom odpowiadają realne przedmioty.Platońsko-Arystotelesowskiej. Te praedicabilia Porfiriusz omówił szczegółowo w swym Wstępie do Kategorii Arystotelesa (stąd zazwyczaj Isagogą zwany) i przy tej okazji postawił potrójne pytanie : „Co się tyczy rodzajów i gatunków. ma w niej dwa różne znaczenia. Wszakże scholastycy zrozumieli wagę tego przygodnie i ubocznie postawionego pytania. stojącej na stanowisku. który zaprzeczał istnieniu takich przedmiotów i w gatunkach widział tylko wyrazy. 2. mianowicie w ten sposób: jeśli gatunki jako ogólne nie są czymś rzeczywistym w przyrodzie. że przedmioty fizyczne są realne. to są . Jego przeciwieństwem jest nominalizm. albo wyraz. Termin „realizm". lecz przez pośrednictwo komentatorów. który również pisał komentarze do Kategorii. zagadnienie to było szczególnej wagi. czy też tylko w umysłach jako myśli.

PIERWOTNA FAZA SPORU. czyli. najlepsi myśliciele .nie są poza rzeczami. Toteż realizm był normalnym stanowiskiem wczesnego średniowiecza.908).1121). non institutor. Nauczał pierwotnie. jeśli nie stworzył. REALIZM zapanował od początku wieków średnich nie tylko dlatego. skłonni byli raczej uważać umysł za bierny. przeciwnie. co stale powtarzał realista Arystoteles: że nie istnieje nic poza jednostkowymi rzeczami. gdy obok tego realizmu wystąpił nominalistyczny antyrealizm. Realizm miał wyraźny związek z hiperdialektycznymi dążeniami tego stulecia: dowodzić wówczas umiano. A jądrem nominalizmu było to. Przedmiotem np. to w każdym razie rozwinął „teorię głosów" (sententia vocum) i rozpowszechnił „sektę nominalistów". która prowadzi do takich konsekwencji. zajmowanym bez dyskusji. Spór nabrał wszakże znaczenia dopiero w XI w. czego kto chciał. że nie istnieje nic poza jednostkowymi rzeczami: nie ma barwy poza barwnymi ciałami ani mądrości poza mądrą duszą. Doktryna ta. gdzie nauczał od 1087 r. nie przechowały się i poglądy znane są jedynie z drugiej ręki. 1. Eriugena i Anzelm . nie formułując go nawet. nauczyciel szkół w Reims i w Paryżu. Wieki średnie czerpały obie doktryny z tego samego źródła: z Boecjusza. Ale nominalizm wyciągnął odmienną konsekwencję: jeśli gatunki nie mogą być realnymi rzeczami. wiedziała tylko o nim ogólnikowo dzięki Boecjuszowi. i jego poglądy znane są tylko z polemik (Abelarda). Z tego stanowiska traktował zagadnienia teologiczne. że jedynie podobną. umiarkowane arystotelesowskie ujęcie było jeszcze zbyt skomplikowane jak na ówczesny poziom naukowy. Wywodził stąd. Pierwsza fala antyrealizmu przyszła już w IX w. w Paryżu. ale realizmu . został odrzucony przez większość ówczesnych uczonych. „głosami". za odtwarzający jedynie nieprzebrane bogactwo rzeczywistości.jak Gerbert i Fredegisus. Realizm ten miał wyłącznie skrajną postać platońską. później (pod naporem krytyki Abelarda) twierdził już tylko. Z jednej strony teoria bytów ogólnych nie znajdowała poparcia w bezstronnym rozumowaniu. realistycznego dogmatu szukać uzasadnienia. co wszystkiego umieli dowieść. która w tym stuleciu gwałtownie postępowała naprzód. stosowali je naiwnie w toku rozważań. Ale walcząc z nowym stanowiskiem musiał dla starego. mogły być subiektywnym wytworem umysłu. że był naturalną postawą dla teologicznego filozofa. więcej jeszcze dlatego. że miał gotowe a autorytatywne wzory. Późniejsze fazy jego nauki szły zatem ku rozwiązaniom kompromisowym. czego dowiedli. nauczyciel w Paryżu.Arystotelesowskiego. została potępiona na synodzie w Soissons w 1092 r. 3. by wszystko. Szukanie kompromisu stało się w sporze o uniwersalia ideą przewodnią XII wieku. Starożytność posiadała również swoją doktrynę nominalistyczną. został wierny realizmowi. są w rzeczach. Choć był uczniem Roscelina. ani nie myśleli uważać za słuszną teorii. by wielkie koncepcje pojęciowe. który jej służył za podłoże. A i nominalizm. ci zaś. zakonnik z Compiegne. POWSTANIE NOMINALIZMU. Roscelin. m. in. od niego antyrealistyczna postawa występowała już w wyraźnej postaci nominalizmu. Et enim mówili . Czołowym przedstawicielem nominalizmu był wówczas Roscelin (1050-1120). że mają istotę taką samą. uczeń Eriugeny. non opifex. a wspólna gatunkowi ludzkiemu. z wyjątkiem jednego listu. tajemnicę Trójcy. STARCIE SIĘ DOKTRYN w ostrej formie nastąpiło dopiero na progu XII w. Nie bezpośrednio z tekstów Arystotelesa. Myśliciele ówcześni nie przypuszczali. pojęcia „człowiek" jest istota właściwa każdemu człowiekowi. Ruch nominalistyczny nie powstał zapewne jako gwałtowna reakcja. Realistycznym przeciwnikiem Roscelina był Wilhelm z Champeaux (1070. iudex. biskup w Chalons. istniało w rzeczywistości. Ale w jego czasach i realizm miał zwolenników: należał do nich Remigiusz z Auxerre (841 . to są tylko wytworami mowy. to nie ma jednego. Spór o uniwersalia zaczął się wtedy. Krańcowe rozwiązania były już zbyt proste dla myśli filozoficznej.876). inni. lecz są trzej bogowie. w gatunkowej formie i istocie każdej rzeczy. a to zmusiło go do zmodyfikowania doktryny. 2. jako heretycka. a potem nawet. jak mówił. bo poza rzeczami konkretnymi nic nie istnieje i istnieć nie może. że wszystkie jednostki w gatunku mają istotę jedną i tę samą. Ale tradycja stoicka przerwała się przed wiekami średnimi i scholastyka nie otrzymała gotowych wzorów nominalizmu. Był to realizm dogmatyczny. I jego pisma nie dochowały się. Nauczał. mianowicie w szkole stoików. 171 . lecz przez Boecjusza ta umiarkowana koncepcja znana była średniowieczu. sami nie przypuszczali. i doszedł tu do doktryny zwanej „tryteizmem": jeśli istnieją trzy osoby boskie. zdanego na dociekania czysto pojęciowe. Nominalistyczne stanowisko zajmował Eryk z Auxerre (841 . Pisma jego.intellectus essentiarum discussor. wyłonił się z realizmu. jakie im przekazała filozofia.zajmowali świadomie i formułowali swe stanowisko. że rodzaje są jedynie wymawianymi przez nas dźwiękami. Dociekania te przy realistycznym stanowisku nabierały od razu bezpośredniego znaczenia. a i to tylko z polemik przeciw niemu prowadzonych.

Czas jakiś spędził w klasztorze. ŻYCIE.Sic et non. ze względu na pierwszeństwo chronologiczne i na skalę dziejowego wpływu. wrócił do życia czynnego i ze wzrastającym wciąż powodzeniem nauczał znów na Górze św. Bernard z Clairvaux. która dzięki niemu uzyskała niebywały rozgłos. Jako świetny dialektyk. który stworzenie uważał za konieczne. zwróciły na Abelarda szczególną uwagę historyków i uczyniły postać jego popularną nawet wśród laików. oraz pierwszą redakcją Dialektyki. że pojęcia ogólne nie mogą być li tylko dźwiękami. W 1118 nieszczęsna miłość do Heloizy zmusiła go do porzucenia stanowiska i do ucieczki. jak i przeciw Wilhelmowi. ale wiara nie może bez rozumu. upoważniająca do tworzenia nazw ogólnych? Dość. Genowefy. uczył dialektyki w szeregu szkół. konfliktów i przygód romantycznych. STANOWISKO w DZIEJACH FILOZOFII. 1. Historia calamitatum zawiera autobiografię Abelarda (jedyną autobiografię uczonego. stanowi klasyczny przykład zastosowania metody scholastycznej. rozum przenika i oświetla nawet tajemnice. potępionego w r. Długo uchodził za głównego przed Tomaszem filozofa wieków średnich. 1118 dziełem De unitate et trinitate divina. kompromis dokonał się na ogół w duchu Arystotelesa. gdzie wykłady jego wywoływały entuzjazm wśród słuchaczów. była to wszakże tylko nowa redakcja wcześniejszej Theologia christiana w 5 księgach. 1121. czyż gatunki mogą być tylko nazwami. POGLĄD NA UNIWERSALIA. osobistością i wyjątkowy miał żywot. że Abelard wyłamał się z głównej linii rozwoju scholastyki. Urodzony w Palais w zachodniej Francji. znów w Paryżu. to jednak przeważały próby pojednawcze. jaką pozostawiły wieki średnie). Genowefy.Scito te ipsum zawiera etykę. 3. najpierw w Laon. Odosobnionym zjawiskiem była jego etyka: twierdził. czyż nie musi istnieć taka lub inna podstawa w rzeczach. jako ducha świata: który Trójcę pojmował modalistycznie. gdy nagle odmieniły się jego losy i rozpoczęła się seria nieszczęść. Był istotnie umysłem wyjątkowym. boć Bóg nie mógł nic innego uczynić niż dobro. Z Teologii. . Zasługi jego i wpływ leżały nie na polu teologii. oba dzieła pisane są między 1133 a 1136 r. lecz dialektyki. to jednak się w niej mieści. I tym razem wzorem była filozofia starożytna: mianowicie. Glossae in Porphirium i odnalezione po wiekach Glossulae super Porphirium są częściami jego zaginiony dialektyki. porzucił je jednak niebawem. tyle że wyciągał najbardziej radykalne konsekwencje z Anzelmiańskiej fides ąuaerens intellectum. zestawienie powag w kwestiach teologicznych. Ale w 1141 r. ABELARD. jako trzy własności Boga. że rozum może obejść się bez wiary. ale zastosował ją w swym Sic et non w wielkim stylu. potem długie lata w pustelni. jak każda realna rzecz. 2. walczył z obu partiami występując z krytyką zarówno przeciw Roscelinowi. Choć może się wydawać. najpierw na prowincji. że nie było dlań zagadek (nihil vidit in aenigmate). przechował się jedynie fragment znany pt. Wiarę rozumiał na wskroś racjonalistycznie: sądził. w szczególności zaś zagadnienie uniwersaliów pojął w sposób subtelny i wszechstronny. w latach 1136. jak na wieki średnie. prześladowaniami kościelnymi i dramatycznymi przygodami.ale z drugiej strony. że choć wiek XII posiadał realistów nawet bardzo skrajnych (czysto platoński realizm. Zajmował centrum tej dyskusji. pełne triumfów. ale też mało typowym dla swoich czasów. Doszedł był wówczas do szczytu powodzeń. najwięcej zaważył w sprawach metodologicznych. Później studiował teologię pod Anzelmem z Laon i sam z kolei wykładał teologię. uświadomiwszy sobie. w ustaleniu metody teologicznej: nie wymyślił wprawdzie metody przeciwstawiania i uzgadniania powag.1140. należy się Abelardowi. Był to teolog. bo dźwięk jest tak samo jednostkowy. Pod koniec życia. brało udział wielu uczonych: ale pierwsze miejsce. Introductio ad theologiam. 1141. Antagonista Abelarda. dialektyka pozwala rozumieć prawdy wiary. potępionym w r. że intencja ł przekonanie decydują o wartości działania (opus bonum ex bona procedat intentione). Erudycja jego dotyczyła więcej autorów klasycznych niż kościelnych. Przede wszystkim zaś w teologii chodził własnymi drogami. Działalność pisarską rozpoczął w r. który Ducha świętego interpretował z grecka. został ponownie potępiony na synodzie w Sens. . wypełniony triumfami nauczycielskimi i literackimi. potem od 1113 r. nie posługujący się interpretacją augustyńską pojawił się pod wpływem studiów klasycznych w szkole w Chartres). potem w Paryżu w szkole katedralnej i w szkole na Górze św.1142) był wyjątkową. Piotr Abelard (1079 . Abelard był uczniem Roscelina i pierwotnie stal na jego skrajnie nominalistycznym stanowisku. Wówczas 172 . głównego dzieła teologicznego. Były one zasadniczym faktem w dziejach średniowiecznego sporu o uniwersalia. W tej akcji XII w. W 1121 nauka jego została potępiona na synodzie w Soissons. powie o nim. która jest zachowana w całości. Wyjątkowe koleje życia.

Pogląd ten miał dawną tradycję. Było to rozstrzygnięcie w myśl Arystotelesa. że nie ma przedmiotów innych niż jednostkowe. tylko substancje jednostkowe. pod jakim względem jest rozpatrywany. Uniwersalia właściwie służą do tego. w odróżnieniu od nominalizmu. STRESZCZENIE. 3. lecz . staje się fikcją umysłu (figmentum animi). i ta całość jest przedmiotem pojęcia ogólnego. reprezentowana przez Adelharda z Bath: przedmiot jednostkowy jest gatunkiem lub rodzajem. 1. a potem Wilhelm z Champeaux: w XII w. DALSZE ROZWIĄZANIA SPORU. Pod pozorami formalnej. jaka jest w rzeczach jednostkowych podstawa. 2. a nawet. ogólnym w dzisiejszej terminologii . rozumiane jako pewne stany psychiczne. Czyli. jest jednostkowe. 2) Pojawienie się nominalizmu: pierwsze zapowiedzi w IX w. Oprócz sermonizmu wiek XII wytworzył jeszcze szereg prób umiarkowanego rozwiązania zagadnienia uniwersaliów. lecz nabyte. czyli nieodrębne (indifferens) od własności innych jednostek tegoż gatunku. np. I ta teoria zakłada. prób pokrewnych rozwiązaniu Abelarda i przeważnie odeń zależnych. ale obrazy rzeczy. logicznej kwestii 173 .znalazł takie rozwiązanie: uniwersalia nie są głosami.to tylko różne stany (status) przedmiotów. zbiór tych przedmiotów podobnych jest przedmiotem pojęcia ogólnego. ogłoszona przez traktat De generibus et speciebus. lecz przysługuje ich zbiorowi. KONCEPTUALIZM. Wszystko. wszakże żaden wybitny zwolennik nie jest znany. Pierwszą reprezentował Walter z Mortagne. Było to rozwiązanie najbliższe doktrynie perypatetyckiej. Jednostka i ogół . lecz psychiczny. Pojęcia ogólne nie są wrodzone. ale są między sobą podobne (substantialis similitudo). stanowiska pojednawczego w duchu realizmu Arystotelesa. Wedle obu tych teorii jednostki są ogólne. by jednostkom dawać wspólną nazwę. gdyż skłaniał się doń jeszcze Hraban Maur. Rozwój sporu o uniwersalia przeszedł we wczesnym średniowieczu następujące fazy: I) Panowanie realizmu o typie platońskim. lecz pojęcia (conceptus). TEORIA ZBIORU. daje się wydzielić jedynie drogą abstrakcji. 3) Wytworzenie w pierwszej połowie XII w. został rozwinięty w traktacie. mają formę wspólną (conformes) i ta jest przedmiotem pojęć ogólnych. TEORIA «STANU» i TEORIA «WZGLĘDU». są wytworem. ale nie jako zwykłe dźwięki. który pozostał dotąd anonimowy. że jednostki jednego gatunku stanowią pewną całość. 4. To pośredniczące stanowisko Abelarda bywa niekiedy. był bliski obu poprzednim teoriom. Zagadnienie uniwersaliów nie było ani jedynym. co istnieje. Rozróżnienie pojęć występujących jako podmioty i występujących jako orzeczenia było nowym motywem wprowadzonym przez Abelarda do dyskusji nad uniwersaliami. Pogląd ten mówił. lecz jako dźwięki posiadające znaczenie. lecz w umysłach. rozum na drodze abstrakcji wydobywa z nich poszczególne składniki i tworzy przedstawienia ogólne. Cecha ogólności nie przysługuje żadnej poszczególnej rzeczy. którego autorem jest zapewne Joscelin z Soissons. aby być orzeczeniami zdań.jest nie sam znak fizyczny ani desygnat. nazywane sermonizmem. reprezentowany przez Gilberta de la Porree. INDYFERENTYZM. Proces poznania zaczyna się zawsze od postrzeżeń. która upoważnia do orzekania o nich pojęć ogólnych. lecz sermo). 5. ale każda jednostka zawiera obok własności odrębnych (differens). według niego. gatunkowe.Zupełnie podobna była teoria „względu" (respectus). ale pośrednio odpowiada ten. lecz wyrazami (nie vox. i te również utrzymywał w duchu Arystotelesa. dostarczane przez zmysły i wyobraźnię. KONFORMIZM. traktowana jako samoistna. Abelard z kolei postawił pytanie. gdy są ujmowane w ogólny sposób: ogólność zależy od punktu widzenia. ale było najbardziej filozoficznym zagadnieniem wczesnej scholastyki. który jest podmiotem zdania i któremu one służą za orzeczenia. będącego normalną postawą scholastyków.. że natura każdej rzeczy jest na wskroś jednostkowa. Ogólne są nie rzeczy i nie nazwy. zwolenników: pisze o nim Jan z Salisbury. Pogląd ten miał w XII w. Wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu. Ale są między przedmiotami takie. to znaczy należą do mowy. Te własności sprawiają. ani nawet najbardziej dyskutowanym. na który składa się szereg operacji umysłu. które posiadają naturę podobną. że uniwersalia są nie w rzeczach. Te rozwiązania logiczne Abelard uzupełniał przez psychologiczne. są tylko materiałem poznania pojęciowego. Forma jest immanentna rzeczom. zależnie od tego. wedle niej każdy przedmiot jest zarówno jednostką jak gatunkiem i rodzajem. Był to pogląd psychologiczny: przypisywał uniwersaliom byt nie fizyczny i nie idealny. Istnieją. l odpowiadał: jednostki jednego gatunku posiadają pewną formę wspólną (forma communis) i ta jest podstawą.znaczenie znaku. z których każda jest różna. bezpośrednio nie odpowiada im żaden przedmiot. Platon był zarazem człowiekiem i Grekiem. . zdecydowane wystąpienie dopiero pod koniec XI w. Abelard nie był konceptualistą. kronikarz sporu.

był znów „najpilniejszym badaczem naukowym". Starodawna szkoła w Chartres nabrała znaczenia. Jan z Salisbury. jak o nim pisał jeden z współczesnych. w filozofii nowych owoców nie wydała. DALSZY ROZWÓJ. PRZEDSTAWICIELE SZKOŁY W CHARTRES. Teodoryk z Chartres. zgromadziła humanistów. trwały jej złote czasy. uczony Fulbert. Gilberta i Teodoryka. 174 .. SZKOŁA W CHARTRES. Szkoła ta. 1180). Zajął się Boecjuszem. że poczynania naukowe wczesnego średniowiecza nie ograniczały się do prac scholastycznoteologicznych. Zagadnienie to przez długi przeciąg czasu poruszało umysły. autor jednej z pierwszych średniowiecznych klasyfikacji nauk. bo jest wiele innych równie ważnych. Na progu zaś XII w. zm. Wiek XIII znalazł gotowe kompromisowe rozwiązanie. znany pod nazwą Heptateuchon. a jednocześnie mężem politycznym. filozoficzną. spór ucichł. powzięte przez wiek XII i pogłębione przez studia nad Arystotelesem. Jej kierownicy i uczniowie byli na ogół ludźmi mającymi temperament bardziej krytyczny niż konstrukcyjny i bardziej naukowy niż metafizyczny..rozważano w nim podstawowe zagadnienia metafizyczne i epistemologiczne. Jan z Salisbury (ur. fizjologii. jak Radulf Ardens. Z połową XII w. nie było. byli to humaniści. jak na owe czasy. filozofii przyrody. natomiast znakomicie podniosła ogólną kulturę naukową średniowiecza i przez to umożliwiła dalsze postępy filozofii. Był pierwszym autorem średniowiecza. stanowiąca uzupełnienie Kategoryj Arystotelesa. psychologii. dziejopis zagadnienia. myśląca filologicznie i retrospektywnie. gdy Paryż kształcił teologów i dialektyków. . 1110. że „nie warto siwieć nad tym zagadnieniem". któremu na ogół hołdowała szkoła. Spór o uniwersalia był rozprawą naturalizmu z idealizmem. 1141. Gilbert był najbardziej filozoficznym umysłem szkoły. Anglik. utrzymał Platoński realizm. nacechowany potężnym wzrostem nominalizmu. a ówczesny przebieg jego. Uczniem szkoły był Wilhelm z Conches (1080 . Szkoła w Chartres jest dowodem.Po nim kanclerzował do 1141 r. Mówiono nawet o odrębnej „szkole Porretańskiej". doctor universalis. matematyczną. kształcony we Francji. idąc za nim. a później był tamtejszym biskupem. sformułowane klasycznie przez Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu. . szkoła w Chartres. Umiarkowanie realistyczne rozwiązanie. młodszy brat Bernarda. prowadzący rozległe studia z zakresu astronomii. uczeń jego Gilbert de la Porree. zamiłowani w starożytności i czerpiący ze źródeł starożytnych wiedzę przyrodniczą i matematyczną. Bernard z Chartres. teolog i poeta. który próbował sam dać mu rozwiązanie (podobne do Gilberta). Bliski szkole był (choć nie należał do niej bezpośrednio) Adelhard z Bath. odkąd w 990 r. HUMANIZM WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA W XII wieku. kanclerz od r.1145). Zestawił podręcznik nauk wyzwolonych. empiryzmu z aprioryzmem. pisał doń komentarze.1148. tłumaczył matematyków arabskich i Euklidesa z arabskiego na łacinę. wiedzę przyrodniczą. był człowiekiem o wykwintnej kulturze umysłowej. aż wreszcie przestało je zajmować. zwiastował koniec scholastyki. kierownikiem jej został wybitny. Inny Anglik. jak na owe czasy. zmarły między 1150 a 1155. późniejszy biskup z Poitiers (zm. i Alan z Lilie. Grecji i terytoriach arabskich zyskał rozległą. Powiększył znacznie bibliotekę szartryjską pozyskawszy dla niej nie znane dotąd teksty naukowe starożytne i rozszerzył studia astronomiczne i medyczne: był uosobieniem naukowych wysiłków szkoły. był najpierwszym humanistą swojego wieku. Szkoła kwitła zwłaszcza za trzech kanclerzy: Bernarda. Natomiast odnowił się z całą gwałtownością w XIV w. 1154). Odtąd przez cały XI w. który zostawił dzieło logiczne niezaprzeczenie samodzielne: była to Księga sześciu zasad (Liber sex principiorum). ostatecznie orzekł. „najzdolniejszy po Bernardzie z Chartres gramatyk". które ją odróżniły od innych szkół: stała się środowiskiem uczonych specjalistów. dotyczące natury bytu i natury poznania. był „najdoskonalszym pośród platończyków naszego wieku". zmarły około 1130. kanclerz od 1119 r. ok. który w podróżach po Włoszech. skupiło wszystkich bez mała myślicieli i sporu o uniwersalia w XIII w. okresie rozkwitu wczesnej scholastyki. rodzaj wypisów naukowych. do której zaliczano tak wybitnych uczonych. wytworzyła cechy.Następca jego. który studiował w samym Chartres. druga wielka szkoła. znawcą klasyków. ale usiłował uzgodnić go z Arystotelesem i w ten sposób przygotował teren do recepcji Arystotelesa i rozkwitu scholastyki w XIII w. studiował we Francji 1136.

jak Gilbert i Jan. Wywołało mianowicie kult szczególny Platona. przyjęli w fizyce Demokrytejską atomistykę. A podobnie i Jan z Salisbury. podobnie jak Abelard. Z dzieł Platona znano naówczas jedynie Timaiosa i z dialogu tego czerpano w Chartres teorię świata. mają odpowiedź na wszystkie pytania. ODZYSKANIE LOGIKI ARYSTOTELESA i EMPIRYZM. zwanego Pantegni. 2. Dzieła starożytne. a pod wpływem Analityk zajmował się szczegółowo kwestią zasad wiedzy i podkreślał indukcyjne pochodzenie tych zasad. Postawa ta zapewniła szkole w Chartres jej własną kartę w dziejach uczoności średniowiecznej. w Chartres zaś w XII w. 1. głosił je jednocześnie dialektyk Abelard i mistyk Hugon. Teodoryk w Heptateuchonie ogłosił po raz pierwszy najważniejsze pisma Organami. Najdalej zaś w przejęciu antykiem posunął się zbliżony do szkoły szartryjskiej Bernard z Tours. który uniwersalia sprowadzał do idei Platońskich. są jedynymi w swoim rodzaju pomnikami XII w. Platon był najwpływowszym filozofem wczesnego średniowiecza. Postawa humanistyczna nie była w wiekach średnich przeciwieństwem przyrodniczej: tworzyły one wspólny front uczonych specjalistów przeciw ogólnym spekulacjom teologiczno-filozoficznym. a nie znają innych. Teodoryk i Wilhelm. Arystoteles. był kronikarzem współczesnego życia umysłowego. dokonał się zwrot do czystego platonizmu. ale też jako życie zgodne z tym poznaniem. stali się bojownikami nowego stanowiska. Co więcej. w jakiej szartryjscy uczeni wypowiadali swe myśli. z duszą świata. znane odtąd łącznie pod nazwą Logica nova.zaufanym Tomasza Becketa. W zakresie logiki szkoła znakomicie powiększyła znajomość Arystotelesa. stał się logicznym natchnieniem szkoły. Wilhelm i Gilbert pierwsi w łacińskiej Europie znali przyrodnicze pisma Arystotelesa. Po tylowiekowej przewadze aprioryzmu te głosy wzywające do empiryzmu były zjawiskiem niemałej wagi. który zawsze grozi rozważaniu zagadnień tak abstrakcyjnych jak te. że w tysiącleciu finalistycznego pojmowania świata znaleźli się jednak zwolennicy koncepcji czysto przyczynowej i mechanistycznej. i Metalogicus (1159). jak sądził. który rozwijał teorię nauki Arystotelesa. niektórzy uczeni z Chartres. chrześcijańskiej postaci i na podstawie spekulacji liczbowych dowodził jedności i troistości Boga. W duchu jego nauki mistrzowie z Chartres próbowali w pojednawczy sposób rozwiązać spór o uniwersalia. Był wrogiem werbalizmu. i skierowały umysły ku tym właśnie specjalnym badaniom raczej niż ku ogólnym konstrukcjom i dociekaniom teologicznym. 3. Promotorem jego był przede wszystkim Bernard. drugi na krytyczne i empiryczne Arystotelesa. w sporze o uniwersalia szkoła była na ogół twierdzą konserwatywnego realizmu. dający teorię logiki na tle współczesnych stosunków naukowych. ale poszczególni jej członkowie. zawierający teorię życia publicznego. Topikę i De sophisticis elenchis. odzyskane przez nich. że postrzeżenie jest podstawą. rozszerzyły ogromnie zakres wiedzy matematycznej i przyrodniczej. fizjologicznej. Ta dwoistość nie mogła nie wytworzyć pewnych niezgodności w doktrynach szkoły. rozległa i wszechstronna. astronomicznej. Zresztą poglądy te były w duchu czasu: głoszono je i poza humanistycznym środowiskiem szartryjskim. Podstawa szkoły była tedy dwoista: Platońska metafizyka i Arystotelesowska logika. którego poemat De mundi unlversitate posiadał już same tylko znamiona starożytnego poglądu na świat. Potrzebna jest ludziom wiedza rzeczowa. ze swą umiarkowaną empirystyczną teorią poznania. ZAINTERESOWANIA PRZYRODNICZE i HISTORYCZNE. Kultura humanistyczna szkoły była w niej również bodźcem do starania się o rzadkie i nieznane rękopisy i o przekłady naukowych dzieł starożytnych. podawał już jako rzecz naturalną. PLATONIZM. ale Platon schrystianizowany. które były na pierwszym planie w filozofii i teologii wieków średnich. z którą XII wiek zapoznał się przez pośrednictwo arabskiego traktatu. Zwłaszcza Gilbert przejął się Arystotelesem: uzupełniał nie rozwinięte części jego Kategorii. POGLĄDY SZKOŁY. Filozofię rozumiał nie tylko jako poznanie naukowe. Rozmiłowanie humanistyczne w literaturze starożytnej wpłynęło nie tylko na formę. Adelhard i Wilhelm. Np. pitagoreizm. 175 . a jego Polycraticus (1155). występował on teraz w swoistej. Tylko ignoranci. Z wszystkich przedstawicieli szkoły szartryjskiej poszedł najdalej w recepcji Arystotelesa. jeden kładł nacisk na spirytualistyczne i idealistyczne teorie Platona. dotąd nie znane scholastykom: Analityki pierwsze. zinterpretowany przez Augustyna. Uczeni z Chartres byli zarazem humanistami i przyrodnikami. U Teodoryka z platonizmem łączył się. Na wzór jego Teodoryk interpretował Księgę Rodzaju. medycznej. Było to rzeczą doniosłą. a żadnych specjalnie chrześcijańskich. utożsamiali Ducha św. Teodoryk. jak to i w dawniejszych epokach bywało. bo znają tylko jedno rozwiązanie zagadnienia. a abstrakcja i indukcja drogą do zasad naukowych. przełożonego przez Konstantego Afrykanina. ale i na ich treść. króla Henryka i papieża Adriana IV. Wytworzyły się dwa obozy w Chartres.

OPOZYCJA. przygotowującą adeptów do fakultetów paryskich. Ruch naukowy wśród Arabów zaczął się mniej więcej w czasie działalności Jana Szkota Eriugeny. lepsze widoki otworzyły siew Syrii. Puściznę naukową Greków Arabowie przyswoili sobie w nadzwyczaj szerokim zakresie. przypadają początki trygonometrii. potem na Zachodzie. Wyjątkowo tylko zapalczywi antyintelektualiści. które w XII w. a potem Kordowa były przez te wieki stolicą naukową świata. znalazły w XIII i XIV w. gdzie czyniono obserwacje między innymi nad pochyleniem ekliptyki. W drugiej połowie XII w. W X zaś wieku założony został instytut przekładów. matematyków.Również godne jest uwagi. Wielu wybitnych później filozofów greckich było pochodzenia syryjskiego: Jamblich. był okresem rozkwitu u Arabów najpierw na Wschodzie. Fedon) i liczne pisma neoplatońskie. Tylko bowiem teorie teologiczne były naówczas ściśle cenzurowane. Wreszcie. Z wielkiej szkoły o światowym znaczeniu stała się prowincjonalną uczelnią. in. który jeszcze po 5 stuleciach był natchnieniem Keplera. pociągnęły cały świat naukowy i rozrosły się ponad przodującą dotąd filozofię. co łacina na Zachodzie. że „jest chrześcijaninem. chrześcijańską filozofią rozwijała się inna jeszcze filozofia: filozofia Arabów. PRZEJĘCIE FILOZOFII GRECKIEJ PRZEZ ARABÓW. Galena. który tam był reprezentowany. jak Alfarabi lub Awicenna. m. jak Walter od św. Gdy zaś w VII w. drukowane. Dwa obserwatoria zostały ufundowane przez Al-Mamuna. przy tym zainteresowania stulecia poszły w innym kierunku niż ten. W XI w. Alfersaniego. denuncjowali atomistykę jako naukę heretycką. Powstały wówczas astronomiczne prace Albategniego. Przełożony został cały Arystoteles (może bez Polityki). Wśród filozofów znanych jako „filozofowie arabscy" niektórzy. nie zanikł. prawdopodobnie już wprost z tekstów greckich. Natomiast poglądy teologiczne inspirowane przez szkołę szartryjską nie mogły ujść kondemnat. Teorie naukowe szartryjskiej szkoły mogły być głoszone bez przeszkód i opozycji.. Pisali po arabsku: język ten bowiem odgrywał wówczas tę samą rolę. a zwłaszcza w XIII w. Rozwijała się w innych warunkach niż chrześcijańska: Arabowie znali bowiem dzieła greckich filozofów i na ich podstawie budowali dalej. W Persji jednak filozofia nie znalazła sprzyjającej atmosfery. astronomów. nie byli pochodzenia arabskiego: pochodzili z Azji Środkowej. in. nie akademikiem". KULTURA UMYSŁOWA ARABÓW. w czasach panowania dogmatyzmu. szkoła w Chartres utraciła swe znaczenie. Nie mogła wytrzymać współzawodnictwa Paryża i jego wszechnicy. Reforma kalendarza została przeprowadzona 176 . reprezentowany w Chartres. poza tym dzieła uczonych greckich. Gdy w Grecji zabrakło warunków dla konserwacji i rozwoju nauk. algebry. Teofrasta. zaczął się rozkwit Arabii. Timaios. I cały okres od VIII do XII wieku. Pod Al-Mamunem (w początku IX w. Najpierw Bagdad. Organonu i pism neoplatońskich. ale gdzie religia nie wchodziła w grę. syryjscy uczeni znaleźli gościnne przyjęcie na dworze bagdadzkim. logarytmu. i utrzymały się tam tak długo. Tym bardziej „akademicki" był Jan z Salisbury. nauka rozwijała się swobodnie. na dwór perski schronili się m. zawierało faktycznie doktryny neoplatońskie. Syryjczycy posiadali tłumaczenia arcydzieł filozofii greckiej. DALSZE KOLEJE I SPADKOBIERCY SZKOŁY. wiele dzieł Platona (Państwo. Wiktora. a zarazem stanowił zaczątek eksperymentalnych badań psychologicznych. w Bagdadzie i w Damaszku. zmienił tylko teren. kwitły w Chartres. które choć zwane było Teologią Arystotelesa. okres wywalczania pierwocin naukowych na Zachodzie. tam podawał się za akademika. 1. Porfiriusz. Wszak i Amalryk nie bez wpływu szkoły szartryjskiej wytworzył swą herezję. nauka grecka znalazła przytułek w Persji. Jednakże typ studiów. To dotyczy zwłaszcza Jana z Salisbury. nawet próby zastosowania algebry do geometrii. szkoła w Chartres interesowała się jednak zjawiskami historycznymi i zdarzeniami współczesnymi. w Oksfordzie. ośrodek w Anglii. Wilhelm de Conches zastrzegał.) pisma Arystotelesa zostały przełożone z syryjskiego na arabski. w Hiszpanii. aż w XV w. w tej szkole nie wstydzono się przyznawać do niewiedzy i zajmować w niektórych kwestiach stanowisko sceptyckie. który przełożył na nowo szereg dzieł naukowych. Prawa. FILOZOFOWIE ARABSCY Podczas wczesnego średniowiecza w Europie zachodniej równolegle z łacińską. między innymi anonimowe dzieło. jak w kwestiach dialektyki. że w czasach. przejętych sprawami wiecznymi i patrzących na rzeczy z punktu widzenia wieczności i zupełnie niehistorycznie. Studia przyrodnicze i humanistyczne. tak znakomici. które były tłumaczone. Na IX w. powstał traktat optyki Alhazena. komentowane i rozwijane w Europie jeszcze w XVII w. cała „syryjska" szkoła neoplatońska. Rozkwit ten był najpierw rozkwitem nauki pozytywnej. akademicy platońscy po zamknięciu Akademii w Atenach.

że w ramy Arystotelesowskiego dualizmu wkładano szczeble pośrednie i łączono je w system emanacyjny. czy też można o Jego atrybutach wypowiadać się tylko negatywnie („cyfatyści" i „dżabaryci")? Dotyczyły też stosunku człowieka do Boga: czy czyny dobre i złe pochodzą z przeznaczenia. szerzył on koncepcję antyfilozoficzną. Ale perypatetyzm Arabów był zniekształcony przez niewierne przekłady i dowolne komentarze. chemię alchemia. przesiąknięta perypatetyzmem i neoplatonizmem. nawiązujący do mistycznej grupy sufich. Jego koncepcja świata była emanacyjna. I w niej naczelne miejsce zajmowała idea neoplatońska: traktowanie świata jako wywodzącego się z Boga i powracającego doń. Odtąd wśród arabskich filozofów przyjął się Arystotelesowski dowód istnienia Boga (w takiej postaci: świat jest przypadkowy. ale nawet perypatetycy byli przesiąknięci doktryną Plotyna.). zoologiczne. co dla religijnie usposobionego filozofa było istotnie najważniejsze: na Boga i na rozum „czynny". Właściwym inicjatorem kierunku był Alkendi. które system neoplatoński ze wszystkich systemów starożytnych zaspokajał najłatwiej. Przyczyna neoplatońskich skłonności u filozofów arabskich była podwójna. czysto religijną. która rozpoczęła kampanię przeciw filozofii. ale nie mistyczna: wszelki byt wyłania się z Boga. 2. Ale od razu ten pierwszy arabski arystotelik odbiegł od czystego arystotelizmu ku neoplatonizmowi. Istnieli wśród Arabów perypatetycy i platonicy. POGLĄDY FILOZOFÓW ARABSKICH 1. POCZĄTKI PERYPATETYZMU ARABSKIEGO. czy z wolności („dżabaryci" i „kadaryci")? I już od IX w. mianowicie uprawiał wbrew perypatetyckiej szkole „teologię negatywną". a o której mniemali. PRĄDY W FILOZOFII ARABSKIEJ były przede wszystkim trzy: 1. teologowie ortodoksalni. medyczne. mottekalemini. Koncepcji tej arystotelesowsko-neoplatońskiej. W doktrynie Arystotelesa Alfarabi położył nacisk na to. ściślej filozoficznymi. opartą na zasadach filozoficznych innych niż greckie. a tą przyczyną jest Bóg) i odtąd stałym przedmiotem dyskusji stał się rozum „czynny". około 870 r. Powoływali się na Arystotelesa. 2. Do grupy perypatetyków należała ogromna większość filozofów arabskich od VIII do XII w. botaniczne. na Wschodzie i na Zachodzie. nad specjalnymi badaniami brały górę ogólne religijno-filozoficzne teorie.przez Arabów w 1079 roku. Niejednokrotnie wszakże astronomię przyćmiewała astrologia. a starająca się godzić filozofię grecką z Koranem. ale faktycznie posiłkowali się najwięcej neoplatończykami. Za mistrza wybrali Arystotelesa. lecz połączyły się z innymi. 177 . Gdy Arabowie zapoznali się z nauką grecką. po Alfarabim wytworzyła się cała sekta „braci czystości i szczerości" sekta religijna i mistyczna. na 5 wieków przed reformą gregoriańską. Większość arabskich uczonych zaczęła odtąd w duchu Greków rozstrzygać swe zagadnienia. jedna zewnętrzna: źródła filozoficzne Arabowie otrzymali od Syryjczyków. i jeszcze w tym samym stuleciu doprowadził filozofię arabską do zagłady. i to w formie najbardziej krańcowej. Było zjawiskiem powszechnym w filozofii arabskiej. Liczne szkoły i akademie powstały na Wschodzie i w Hiszpanii. Dotyczyły natury Boga: czy posiada własności charakteru zmysłowego i ludzkiego. więc poza sobą musi mieć przyczynę. że bardziej odpowiada Koranowi. Zresztą ta przewaga pierwiastka platońskiego nad arystotelesowskim była filozofii arabskiej wspólna z filozofią chrześcijańską tej samej epoki. tłumacz i komentator Arystotelesa. pojawił się w XII w. pierwiastki religijne zajmowały zawsze naczelne miejsce w ich kulturze. 3. Arabowie bowiem byli nie tylko ludźmi nauki. W X w głównym arystotelikiem był Alfarabi: ten zaczął interpretować system Arystotelesa emanacyjnie. współczesny Eriugenie (zm. Trzeci wreszcie prąd. Prowadzone były badania chemiczne o charakterze eksperymentalnym i praktycznym. Prąd ten opanował sektę aszarytów. Algazela. znaleźli się hiperdialektycy wśród Arabów: byli to dysydenci zwani mutazilitami. Dyskusje teologiczne zaczęły się jeszcze przed zapoznaniem z naukami greckimi. pod przewództwem wybitnego filozofa. PERYPATETYCY ARABSCY. druga zaś wewnętrzna: wśród Arabów silnie były rozwinięte zainteresowania teologiczne. W X w. którzy występowali w duchu ra-cjonalistycznym i narzucili racjonalistyczny charakter całej dyskusji teologicznej. ich dyskusje teologiczne bynajmniej nie ustały. która miała wyraźną przewagę wśród filozofów arabskich. wśród których panował neoplatonizm („szkoła syryjska"). przeciwstawili własną koncepcję świata. 1. ale nie może połączyć się z Bogiem. Oni wytworzyli drugi prąd w filozofii arabskiej. badania geograficzne.

Jeśli zaś jest wytworem umysłu. trzecia natura (tertia natura). w systemie Arystotelesa przesunął Awicenna punkt ciężkości ze świata na Boga i na Jego stosunek do świata. Po wtóre.1037). b) Teoria poznania Awicenny była odpowiednikiem jego metafizyki. jakim jest rozum czynny. fizykę. by zapewnić nieśmiertelność indywidualną duszom ludzkim. Dojrzała scholastyka korzystała także z rozwiązania. a w XII w. według niego. Rozum miał za nieśmiertelny. była zupełnie podobna do klasyfikacji Hugona od św. czas jakiś przebywał w Ispahanie. której nie należy przypisywać Bogu). Bóg jest jednością. Awerroes. wówczas poznanie jest mistyczne. 178 . scholastycy nazywali Sufficientiae). ogólność jest więc tylko wytworem umysłu (intellectus informis agit universalitatem). twierdząc. odtąd wiódł życie tułacze. a jednostkom przypisywał jedynie niesamodzielną rolę. był plemienia irańskiego. bądź na drugiej formie: Albert Wielki pisał parafrazy na wzór Awicenny.Po tych początkach arabski perypatetyzm wszedł w erę rozkwitu. AWICENNA (Ibn Sina. ale odwiecznie. a skoro nie są ani ogólne. ale również nie są jednostkowe. Najpierw powstał tylko jeden najwyższy intelekt. To wszystko było zgodne z Arystotelesem. ani jednostkowe. dzieło myśli Bożej. 980. ale bo też miała to samo źródło: Arystotelesa. a nie komentarzami dosłownymi (ad litteram). potem najniższe (intelekt czynny w człowieku) i. I tylko w ostatnim znaczeniu przedmioty pojęć są ogólne. Późniejsi scholastycy w swoich komentarzach wzorowali się bądź na jednej. Zostawił dzieło typu encyklopedycznego Szifa (Księga uzdrowienia) zawierające w 18 tomach logikę. najsławniejszy filozof na Zachodzie. urodzony w pobliżu Buchary i w Bucharze czynny aż po upadek Samanidów w r. Wieczność rozumu biernego wystarcza jednak. encyklopedycznie wszechstronny. oraz komentarze do Arystotelesa. czynny zaś traktował jako nadindywidualną zasadę. a nie woli (w jaskrawym przeciwieństwie do chrześcijan miała wolę za własność czysto ludzką. Wierny starożytnemu uniwersalizmowi. Wtedy działali najbardziej głośni jego przedstawiciele: w XI w. 999. a) Metafizyka Awicenny pojmowała świat teocentrycznie. matematykę. Natomiast do poznania prawdy sam rozum bierny nie jest zdolny: udziela mu jej to nadludzkie źródło. ale zupełnie inaczej niż metafizyka chrześcijańska. jakie pisał Awerroes. metafizykę (część dzieła. A zaś Roger Bacon zapoczątkował trzecią jeszcze odmianę komentarzy: per quaestiones. to cechuje je inna. potem dopiero inteligencje niższe (które zamieszkują i poruszają sfery niebieskie). Awicenna dawał na wszelkich polach przewagę ogółowi. zwłaszcza w nauce o rozumie. najsławniejszy arabski filozof na Wschodzie. najpierw. rozum czynny nie jest składnikiem duszy. zmarł w Hamadanie. Pisał też podręczniki naukowe. c) Awicenna był nie tylko metafizykiem-mistykiem. miała świat za stworzony z materii (a nie ex nihilo). wszelka więc mnogość w stworzeniu może jedynie być wynikiem dalszych aktów tworzenia. formy rzeczy materialnych. nie został stworzony od razu i nie cały bezpośrednio przez Boga. a przeto i Opatrzność: rządzi tylko losami gatunków. sławny filozof i nie mniej sławny lekarz. której jednak dawał sens odmienny. Natomiast porządek powstawania świata Awicenna pojmował już po neoplatońsku. a Tomasz z Akwinu komentarze ad litteram. za wieczny. jakie Awicenna dał zagadnieniu uniwersaliów: przyznawał on im byt trojaki. Mianowicie świat. W sposób typowy dla Arabów. z których zwłaszcza Kanon medycyny cieszył się długotrwałym uznaniem. 2. ale tylko rozum bierny zaliczał do indywidualnych władz człowieka. był również cenionym logikiem i metodologiem. Wiktora (o wiek młodszego). jednostkowymi zaś zdarzeniami tylko o tyle. Awicenna musiał je uzupełnić i uczynił to w duchu neoplatonizmu. jest wprawdzie stworzony. że istnieją 1) ante res jako wzory wszechrzeczy w umyśle Bożym. Nawet wiedza Boża nie sięga już materialnych jednostek. Jednakże wyjątkowo uzyskać można je i bez tego przygotowania. to rzeczy same w sobie nie są ogólne. Posługiwał się w niej terminologią Arystotelesa. Komentarze te były obszernymi parafrazami tekstów Stagiryty. wreszcie. a z jedności tylko jedność powstać może. lecz kończy się na ogółach. o ile podlegają ogólnym prawom i o ile ich losy wpływają na los ich gatunków. W szczególności jego klasyfikacja nauk znalazła uznanie i pośród łacińskich filozofów. Zmysły i wyobrażenia służą tylko do przygotowania poznania rozumowego. Widziała w nim. zawierającą fizykę. W tych zagadnieniach można było znaleźć u Arystotelesa tylko częściowe i szkicowe poglądy. Po trzecie. lecz istnieje poza duszami. jest jeden i ten sam dla wszystkich ludzi. uczył Awicenna. 2) in rebus jako istota rzeczy i 3) post res jako wytwory abstrakcji.

ograniczająca wolność Boga. Pisma jego. Wolność Boga nie jest też ograniczona przepisami mądrości i sprawiedliwości: Bóg nie dlatego tak czyni. to własność ta musi być w niej wytwarzana na nowo.przejął z małymi odmianami od Awicenny. I nieliczne tylko umysły zdolne są pojąć prawdę filozoficzną. został potępiony i wygnany za swe poglądy filozoficzne. ale jest bezosobowy. 1126. Co Awicenna twierdził o rozumie czynnym. a tylko ludzkość jest nieśmiertelna. Posiadają go wszystkie dusze ludzkie. czterech aż traktatów o jedności rozumu. a inaczej ludzie prości. on jest tylko biernym narzędziem. co dzieje się w świecie. c) Ta i tej podobne teorie doprowadziły Awerroesa do swoistego poglądu na stosunek filozofii i religii. Zatem wszelkie działanie jest działaniem Boga. Wynikiem doktryny mottekaleminów było tedy odrzucenie 179 . Byłaby to bowiem ich własność stała. Rzeczy więc nie są przyczyną tego.są zgodne. ogólną gradualistyczną koncepcję świata . nauką o podwójnej prawdzie. że Bóg zwykł wywoływać je łącznie 5. które podlegałyby urzeczywistnieniu. Mógłby czynić inaczej i co innego byłoby wówczas dobre i mądre. za Almanzora. lecz dlatego. lecz to jest mądre i dobre. 2. za niego czyni Bóg. II. Bóg może czynić z nimi. matematyk. choć nie chcieli nic innego. polemiki ze zwalczającym filozofię Algazelem (Zniszczenie zniszczenia). jak trzymać się wiernie Pisma.3. niezbyt trafnie. a takiej nie posiadają. prawnik. utrzymywane w łączności tylko przez Boga. Późniejsze średniowiecze nazywało go „Komentatorem". z których jeden zwłaszcza miał dziejowe znaczenie: był to pogląd na naturę rozumu i nieśmiertelność duszy. lecz łączeniem i rozłączaniem się atomów. niemniej wytworzyli oryginalny pogląd na świat. dla innych prawda jest dostępna tylko w religijnej postaci. Toteż zadanie swe widział w komentowaniu jego pism. Jeśli jakieś dwie rzeczy zdają się' być przyczyną i skutkiem. jego interpretacja Arystotelesa była daleka od autentyczności. on przeniósł na cały rozum: rozum jest jeden i bezosobowy. to takąż własność może mieć każda inna. wszystkie więc własności rzeczy są przelotne. Rzeczy nie składają się z formy i materii. Ponieważ każda rzecz dopuszcza każdą własność. Teksty religijne inaczej rozumieją filozofowie. co chce. to nie dlatego. Ponieważ nie ma określonych możliwości.hierarchię bytów między Bogiem a człowiekiem . iżby między nimi był rzeczywisty związek. Rzeczy są pozbawione zdolności działania. może łączyć atomy dowolnie. aż pod koniec życia. Dusze indywidualne umierają wraz z ciałami. Może też zmienić ją na każdą inną. Świat przedstawiali sobie jako rozbity na atomy niczym ze sobą nie związane. i jego nieśmiertelność nie jest nieśmiertelnością dusz jednostkowych. Ci ortodoksi arabscy. że istnieje wieczna materia. ale obrazowo. a) Awerroes chciał poglądy panujące w filozofii arabskiej oczyścić z pierwiastków neoplatońskich. On to w każdym momencie udziela atomom ich własności i porusza je. był ostatnim wielkim filozofem Arabów. Wszystkie atomy są z natury swej jednorodne i jeśli różnią się między sobą. Zajmował wysokie godności pod rządami paru kalifów. nie ma w świecie praw ani składników stałych. tak samo jak Arystotelesa nazywało „Filozofem" bez dalszych określeń. Zupełna prawda była dla Awerroesa tylko jedna: filozoficzna. więc mottekalemini odrzucali założenie perypatetyków. lecz składają się z materialnych atomów. religia głosi to samo. potępione przez muzułmanów. b) W szczegółowych kwestiach wytworzył oryginalne poglądy. 3. to tylko własnościami przypadkowymi (akcydensami). Co dotyczy rzeczy. Uważał Arystotelesa za największego z ludzi. o zgodności religii i filozofii. Był autorem słynnych komentarzy do Arystotelesa. jak chcieli perypatetycy. Więc przyczyną wszystkiego może być jedynie Bóg. W zasadzie .mówił . teolog. nie jest formowaniem materii. 4. I jeśli rzecz posiada jakąś własność dłużej niż moment. co filozofia. Jeśli więc jakaś jedna rzecz posiada pewną własność. co się dzieje. W szczegółach koncepcja ich przedstawia się tak: 1. nieograniczone są w świecie możliwości i nieograniczona panuje w nim zmienność. i to. także teologowie często je interpretują po swojemu. Jest nieśmiertelny. MOTTEKALEMINI. co Bóg czyni. pozostał wierny tradycji. ale we wszystkich duszach jest jeden i ten sam. Przede wszystkim. 6.1198) z Kordowy. lekarz. że tak jest mądrze i dobrze. Pogląd ten nazwano. dotyczy również człowieka: sam z siebie nie jest zdolny nic czynić. Komentarzami tymi zyskał też największą sławę. którym Opatrzność obdarzyła ludzkość: ponad Arystotelesa umysł ludzki wznieść się nie może. faktycznie jednak nie wykonał tego programu. AWERROES (Ibn Roszd. Każda istota mogłaby być inna. Każda więc rzecz może posiadać każdą własność. przechowane zostały dzięki Żydom hiszpańskim. Ten atomizm był podstawową teorią mottekaleminów. Między rzeczami nie ma stałych związków. niż jest.

Algazel z Bagdadu był zarazem wybitnym filozofem i wrogiem filozofii. Za sposób otrzymania objawienia uważał. to tylko dzięki interwencji boskiej. zresztą tak samo jak Awerroes. który. Filozofia ich długo nie stykała się z filozofią łacińską. Między innymi doszedł. Awicenny był analogiczny do systemu Orygenesa. 1. który w filozofii chrześcijańskiej nie miał wyznawców od Eriugeny. poddał krytyce całą wiedzę. jeśli zaś wynika. Prześladowania wytępić jej nie zdołały. skupienie woli i myśli w Bogu. System np. Alfarabiego dowód istnienia Boga. a o generację starszy od Bernarda z Clairvaux. ale przesiąkniętym ideami Platońskimi i neoplafońskimi. cały system neoplatoński. Ale na progu XIII wieku wdarła się w jej rozwój. wszechmocy i sprawiedliwości Bożej. ogień zaś był tylko czasowym poprzednikiem. Najwięcej wszakże zwolenników od połowy XIII w. znalazła doktryna formalnie perypatetycka. nie mówiąc o tym. doszedł do koncepcji świata pełnej cudu i tajemniczości. autor Przewodnika błądzących. że trzyma się zewnętrznych własności rzeczy nie wnikając w jądro prawdy. więc wola ludzka nie ma możności przeciwstawiania się boskiej. ale faktycznie panteistyczna. Poza tym niektórzy myśliciele żydowscy dążyli do filozofii czystego neoplatonizmu i perypatetyzmu. albo czysta filozofia.1204). w pierwszym przedstawił. żyjący w połowie XI w. Zostawił dwa główne dzieła: Dążenia filozofów i Zniszczenie filozofów. po platońsku pojmował Arystotelesa. Próby zaś w wielkim stylu uzgodnienia teologii żydowskiej z Arystotelesem dokonał Mojżesz Majmonides. które działać nie może. W matematyce. Za najgorsze błędy filozofii uważał też te. Było to tym łatwiejsze. którą czerpano z Awicenny i zwłaszcza z Awerroesa. opatrzności. bo jest martwym ciałem. Nie ma żadnej konieczności. spopularyzowany później przez Kartezjusza. 7. Arabowie byli bardziej krańcowi: albo czysty Koran. pożar wywołał Bóg. Dzieło to było jednym z najbardziej konsekwentnych systemów emanacyjnych. To była negatywno-sceptyczna część jego dzieła. Był współczesny Anzelmowi. ale odjęły jej znaczenie. do sceptycyzmu wobec zasady przyczynowości. MISTYCY SCEPTYCZNI. miała z nią mniej analogii niż z patrystyką. Ogień nie może być przyczyną pożaru. W XII w. zawierającym stare doktryny żydowskie. Filozofia Arabów. zaprzeczały stworzeniu świata przez Boga. które były w niezgodzie z objawieniem. jak Awicenny koncepcja uniwersaliów. III. ludzie muszą je przyjąć jako nieodwołalne fatum. Nie mogąc przeciwdziałać zrządzeniom boskim. współczesny Awerroesowi (1135. a zarazem własną tych tekstów interpretację. WPŁYW FILOZOFII ARABSKIEJ NA CHRZEŚCIJAŃSKĄ. a w drugim skrytykował doktryny filozofów. jak to czyniła scholastyka. a nie przyczyną. Co więcej. PRZECHOWANIE FILOZOFII ARABSKIEJ PRZEZ ŻYDÓW. pod wpływem Awicebrona odżył w XIII wieku.obiektywności reguł etycznych. do którego był zbliżony poglądami. podobnie jak większość mistyków chrześcijańskich. które np. Takie rozważania doprowadziły Algazela do potępienia filozofii. W metodyczny sposób. opanowanie popędów. zwłaszcza na pierwszą generację XIII w. jak mottekalemini. przezwyciężenie zmysłów. Odrzuciwszy wywody filozofów i oparłszy się na objawieniu. zwana Kabałą. autor dzieła Źródto Życia. ale w filozofii same tylko błędy. wrogi filozofii duch wziął górę wśród Arabów. Ponieważ tylko Bóg działa. Druga część była mistyczna: pozytywną drogę do poznania znalazł w mistyce i objawieniu. była systemem emanacyjnym. że Żydzi mieli tradycję filozoficzną podobną do Arabów. Mottekalemini głosili tedy fatalizm. że racjonalna metoda w filozofii ma ograniczone zastosowanie i nie daje pewności. Przyszedł okres prześladowań filozofii przez władców arabskich. a zwłaszcza w dwóch następnych stuleciach. odnowiony przez Awicennę.. Doszedł do przekonania. choć współczesna scholastyce. 180 . przez scholastyków uważany błędnie za Araba i nazywany Awicebronem.. zwolenników jej zwano „awerroistami łacińskimi". Filozofia arabska w tym okresie znalazła schronienie wśród Żydów Hiszpanii i południowej Francji. scholastyczne próby pojednania wiary i rozumu były im na ogół obce. Ich tradycyjna nauka. Jezirah i Sohar (oparta na źródłach dawniejszych. 2. a stworzenie nie. logice i fizyce znalazł jeszcze pewne zalety. wyroki zaś Boga nie mogą natrafiać na opór. jak teoria spostrzeżeń wzrokowych Alhazena itd. Dążyła raczej do samodzielnych konstrukcji niż do wyjaśniania prawd wiary. jakie wytworzyło średniowiecze. Najwybitniejszym przedstawicielem neoplatońskiego prądu był Tbn Gabirol. zawarta w dwóch księgach. Idee arabskie i podobne do nich żydowskie oddziałały silnie na chrześcijańskich filozofów. Różne pomysły arabsko-żydowskie stały się własnością średniowiecza. jaką zastał. by z przyczyny wynikał skutek. jakie miała przedtem. Arabowie i Żydzi dostarczyli scholastykom teksty Greków. ale opracowana dopiero w IX i XIII wieku).

. był do nauki średniowiecznej wprowadzony przez Izydora. . 181 . II. a potem w XII w. Zagadnienie wartości nauki świeckiej. rozwinięty przez komentatorów. bywało zaprzeczane przez wielu myślicieli tego okresu. Zagadnienie klasyfikacji nauk. że świat został stworzony z niczego. która w IX w. Również i drugie pytanie: czy posiada wartość jako służebnica teologii. przekazany został średniowieczu przez Boecjusza. zagadnienia nauk świeckich (od Pisma św. Wiktora. przynajmniej na razie. dzieła jego. to filozofia Arabów wypłynęła z głównego prądu i w nim też znalazła ujście. niektóre działy filozofii były wówczas zupełnie lub prawie zupełnie zaniedbane. Zagadnienia etyczne i inne zagadnienia natury praktycznej były traktowane częściej jako sprawy katechizmu niż nauki. logiczne i psychologiczne. konserwowany przez Syryjczyków i Arabów. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA Zagadnienia filozoficzne tego okresu stanowiły zespół dość luźny. Walter od św. rozważane dialektycznie. 1. przez Jana z Salisbury). a także z kwestią łaski i przeznaczenia. Zagadnienie metody wywołało zacięty spór między teologami: czy prawd dotyczących Boga i rzeczy wiecznych można dochodzić za pomocą dialektyki przyrodzonym rozumem ludzkim? Zagadnienie to wywołało najbardziej różnorodne odpowiedzi. bądź pochodziły z pogranicza logiki i metafizyki (problem uniwersaliów!). 1. a więc w początkach średniowiecza. 1. 2. Augustyn) i używany stale aż do czasów Boecjusza i Kasjodora. . Najżywotniejsze były zagadnienia metodologiczne. Zagadnienia teologii posiadały nieraz znaczenie filozoficzne. łącznie z teorią podwójnej prawdy Awerroesa. Zagadnienia filozofii przyrody bywały rozważane rzadko (szkoła w Chartres). a reprezentowany był w nim zwłaszcza przez Hugona od św. było zaprzeczane przez niektórych zapalczywych teologów (np. Bernard z Clairvaux i inni). zwłaszcza Aleksandra z Afrodyzji. Jednak w XIV w. Niektóre szczegółowe zagadnienia dogmatyki. od skrajnego racjonalizmu do skrajnego irracjonalizmu. Główne zagadnienie metodologiczne brzmiało: Jaki jest skład i układ wiedzy świeckiej? Było rozwiązywane według dwóch tradycji: a) podział Platoński (na logikę. b) podział Arystotelesowski (na nauki teoretyczne i praktyczne).: Jak dowieść istnienia Boga? Wczesne średniowiecze zachowało dowód Augustyński. 3. 2. łacińskiej Europie. Działanie Algazela było wszakże po części odwrotne do jego zamierzeń. względnie niezależne). zagadnienia teologiczne (traktowane na podstawie Pisma św. ani sprawdzić nie można. Np. fizykę i etykę). przejęty przez Ojców Kościoła (Orygenes.Działanie mottekaleminów i Algazela na chrześcijańską filozofię było mniej silne. można je rozumem wytłumaczyć. która nie podlega tłumaczeniu. miały również związek z filozofią: tak było z dogmatem Trójcy (nominalizm Roscelina prowadził do tryteizmu). filozofowie-przyrodnicy usiłowali pojąć je „wedle zasad fizyków" (Teodoryk z Chartres). czy można wytłumaczyć naturę świata (np.Jaki jest stosunek Boga do stworzenia? Panteiści przedstawiali stworzenie świata emanacyjnie (Eriugena). (np.Pytano także. Wyróżniały się dwie grupy: I. wciągnęła w spór cały bez mała świat uczony. wytworzony w Akademii. czy też raczej wola Boża jest ostateczną racją. uznany przez stoików. wpłynęły na wytworzenie się prądu sceptycznego wśród scholastyków. który płynął najpierw w Grecji. którzy uważali ją jedynie za „służebnicę teologii" (Piotr Damiani. prawowierni teologowie głosili. W końcu przeważył umiarkowany pogląd: że rozumem prawd wiary ani odkryć.Zagadnienie klasyfikacji miało szczególną wagę w okresach szybkiego powiększania zasobu wiedzy. Przez kilka zaś wieków płynęła z nim równolegle. czy posiada ona wartość sama przez się. Eriugenę i stosowany był jeszcze w XII w. ale gdy zostały objawione. Zagadnienia filozofii świeckiej należały we wczesnym średniowieczu prawie wyłącznie do zakresu filozofii teoretycznej. Pytanie. Alkuina. Eucharystii (dialektyczne zasady Berengara prowadziły do zaprzeczenia transsubstancjacji). a potem w zachodniej. które wśród Arabów przyczyniły się do walki z filozofią. ich idee. wynalazło dowód ontologiczny. Teodoryk z Chartres).) i II. z dogmatem Wcielenia (Anzelm). Jeśli za główny prąd filozofii europejskiej uważać ten. przypomniało dowód kosmologiczny (Adelhard z Bath). Wiktora). były wśród chrześcijan źródłem informacyjnym o filozofii. Logiczne bądź miały charakter formalny.

Np. dojrzała generacja. Sermones in canticum canticorum Bernarda) i podręczniki mądrości życiowej (przykład główny: Polycraticus Jana z Salisbury). Psellos w Bizancjum. Będą posiadał język. który dokonał się w dwóch pierwszych pokoleniach XII w. Jednakże raz po raz powstawały konstrukcje historiozoficzne.. X wiek nie pozostawił ani jednego pamiętnego nazwiska. jak Bernard z Chartres. szły pod koniec okresu ku umiarkowanemu rozwiązaniu. i platonicy. było zestawienie funkcji umysłu. nie w Arystotelesowskim rozumieniu. od czasów Karola Wielkiego. a wtedy była pojmowana jako oddzielna nauka. Filozofia historii występowała niekiedy obok etyki. causative. nie zaś jako część systemu filozofii. wybitni pisarze pojmowali ją wręcz jako „jakość". Te dwa pokolenia XI wieku przygotowały rozkwit filozofii. znane i używane już we wczesnym średniowieczu: ale posługiwano się nimi swobodnie. który kontynuował poglądy Augustyna. Terminologię filozoficzną czerpali z dwóch źródeł: z Augustyna i Boecjusza.. 4. ordinative et conservative. Na polu tym pracowali zarazem mistycy panteistyczni. W tym samym czasie kończyła się chlubnie tradycja wschodniego chrześcijaństwa (Jan z Damaszku był o pokolenie starszy od Alkuina) i zaczynała filozofia wśród Arabów (Alkendi był współczesny Eriugenie). Następne pokolenie. Arystotelesowskie pojęcia formy i materii. co też nie było po arystotelesowsku. POJĘCIA I TERMINY Nie miały we wczesnym okresie średniowiecza nic z tego bogactwa przesubtelnych rozróżnień ani też tej schematyczności. w duchu radykalnego realizmu. np. do której przyzwyczaiły czasy nowożytne. Potem nastąpił zastój nie tylko w filozofii Wschodu. jakie sobie stawiało wczesne średniowiecze. i teistyczni. Uczoną historiozofię dał Otton z Freisingu (De duabus civitatibus. kwitnące w drugiej połowie wieku. wczesnych scholastyków. W średniowieczu historia nie grała tej roli. causaliter. Nie wypływało zresztą z zainteresowań ściśle psychologicznych. Podłożem tego logicznego zagadnienia był pogląd metafizyczny na naturę bytu: czy istnieją inne jeszcze przedmioty poza jednostkowymi? Panteiści. jak Eriugena. Odpowiedzi pierwotnie krańcowe. Materię pojmowano bądź (pod wpływem ksiąg Genezy i Augustyna) jako chaos. Zagadnienie uniwersałiów. ale i Zachodu.. zubożonym znaczeniu. Piotra Damianiego. jeszcze w XII w. by dosięgnąć Boga. około 700 r.przede wszystkim terminologię Arystotelesa. ale jego dualizmowi historycznemu dał interpretację inspirowaną przez walkę papiestwa i cesarstwa. jak stosunek Boga i stworzenia (który ma być pojęty teocentrycznie. Głównym zadaniem psychologicznym. imponujących ilością. cechował właśnie osobisty zasób pojęć i sposób wyrażania myśli. ich rówieśnikiem był Algazel. Natomiast było rzeczą pospolitą. która wydała Fulberta. w przeciwieństwie do późniejszych. 5. Berengara i Lanfranca. XII wiek wydał zarówno etykę filozoficzną (główne dzieło: Scito te ipsum Abelarda). który subtelnie rzecz wyrażał: „In eo sunt omnia: intelligitur exemplariter. I mieli do rozporządzenia spory zasób terminów. że starożytne terminy filozoficzne były teraz używane w zmienionym. od XIII w. jako atomiczną strukturę. zależną głównie od platonizmu. już w najpierwszych czasach. jaką umysł ma przejść. non autem inhaesive. tężyzną i różnorodnością myślicieli: do wcześniejszego należał Wilhelm z Champeaux. ale szerzącą się wśród sekt religijnych.. jak wiktorianie. Konstrukcję historiozoficzną innego typu. vel subiective. pogardzaną przez uczonych. współczesny im był Awicebron wśród Żydów. dlatego też mogli odróżniać formae substantiales i accidentales. były. ale także jako naturę indywidualną. jak Eriugena. Etyka we wczesnym średniowieczu rzadko była uprawiana naukowo. Dopiero przed połową XI w. Nie miała jeszcze określonego typu i metody. 6. wydało Anzelma i Roscelina. w ostatniej księdze swej Kroniki). jakie scholastykom mogły być potrzebne. potem radykalnego nominalizmu. Zagadnienia psychologiczne. od pierwszego brali terminologię Ojców. wytworzył Joachim de Fioris. aby wskazać drogę. co było zupełnie nie w duchu Arystotelesa. opracowywali je głównie mistycy. jak traktaty mistycznoascetyczne (np. CHRONOLOGIA Od potowy VIII w. dzięki Boecjuszowi. vel compositive". zaczął się szereg pokoleń czynnych na polu filozofii: do pokolenia Karola należał Alkuin. o dwa pokolenia młodszy był Szkot Eriugena. bądź też jako cielesność. które potem. Bernard i Teodoryk z 182 . starszy nieco był Awicenna. rozwijali idealistyczną koncepcję bytu. A tak samo było z formą: wcześni scholastycy pojmowali ją jako gatunkową istotę rzeczy. od drugiego .3. symboliczną i apokaliptyczną. ale pod koniec okresu zostali w mniejszości. w tak trudnej do wyrażenia w duchu chrześcijańskim sprawie. ale nie panteistycznie). stały się naczelnymi dla scholastyki. jaką znamy z późniejszych jego stuleci.

Roscelina i Wilhelma. Wilhelm z Conches. Bernard. założenie państwa ruskiego przez Ruryka. 1077). Interpretują je raczej jako „monizm egzempla-ryczny": świat jest w Bogu tylko w tym sensie. że oświatowa polityka papieży dążyła do uczynienia z Paryża głównego ośrodka studiów teologicznych. na przełomie XI i XII w. dużo bowiem pism z wczesnego okresu średniowiecza zaginęło. nie wybił się żaden scholastyk łaciński. Filozofia Abelarda jest splotem kwestii spornych: czy metoda sic et non miała u niego intencję sceptyczną? czy teologia jego była racjonalistyczna? czy stanowisko jego w sprawie uniwersaliów było sermonistyczne. społeczne. Szczególniej dotkliwe są luki w dziejach dialektyki. czynnego głównie między 1120 a 1150 r. wypraw krzyżowych (I wyprawa w latach 1096 . za Anzelma. zwłaszcza te.. w 831 Sycylii. Wkrótce po paryskim powstał w XIII w. Abelard. Wiktora. Steenberghen.. Uniwersytety włoskie w rozwoju filozofii XIII wieku większej roli nie odegrały. Boehner. wszakże z jednym doniosłym wyjątkiem. jaka jest podana w niniejszej książce. Wzór wszystkich innych. odżył ruch filozoficzny. czy konceptualistyczne? czy uważał uniwersalia za będące in re. I dopiero z początkiem XIII w.) W XIII wieku filozofia rozpoczęła nowy okres. powstał około 1200 r. POWSTANIE UNIWERSYTETÓW. Eryka i Remigiusza z Auxerre. Rozkwit filozofii w XII w. a dla znacznej części przechowanych rękopisów nie udało się dotychczas ustalić autora ani daty. a ruch. Zmiana w organizacji polegała najpierw na powstaniu uniwersytetów. uformowanie się systemu feudalnego. Drugie ożywienie ruchu filozoficznego. Gilson. początek Kapetyngów we Francji (987). jako zrzeszenie nauczycieli i uczniów szkół Paryża i stopniowo zorganizował się w ciągu XIII w. że Bóg jest jego doskonałym wzorem. Gilbert. Nie tylko był modelem innych. Wydarzenia te nie pozostały bez wpływu na filozofię. rozdział Kościoła wschodniego i zachodniego (1054).99).. św. ale sam był do końca średnich wieków główną uczelnią łacińskiego świata. które wydało Awerroesa i Majmonidesa. do następnego zaś. pisma głównych bohaterów sporu o uniwersalia w XI w. który wywołał. De Wulf. Po tych czterech generacjach nastąpiła znów przerwa w rozwoju: w następnym pokoleniu. w pobliżu wielkich wydarzeń politycznych związanych z jego osobą Natomiast wydarzenia późniejsze. W samym początku tego okresu żył Mahomet (ok. Przyczyniło się do tego to. był jednoczesny z rozkwitem sztuki. trwał przez cały okres. które przyszły koło millenium. Był on założony przez Fryderyka II jako 183 . nie przechowały się i doktryny ich nie są dokładnie znane. to samo dotyczy ich poprzedników w IX w.. za Szkota Eriugeny przypadło na czas po Karolu Wielkim.632). WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Pierwsze w tym okresie ożywienie ruchu filozoficznego.. a w szczególności metody scholastycznej ? W naszych czasach wzmógł się jeszcze spór dotyczący Eriugeny: czy rzeczywiście był panteistą? Wielu historyków (Cappuyns. 1000): wszystkie te wydarzenia polityczne. przypadło na czas potęgi papiestwa (Henryk IV w Canossie. XIII W. np. Adelhard z Bath. przyrodniczych i matematycznych. artystyczne nie miały współczesnych sobie ważniejszych wydarzeń filozoficznych.Chartres. Oksford przodował w studiach humanistycznych. Piotr Lombard. Jan z Salisbury. powstania zakonu cystersów. jeszcze drugi wielki uniwersytet: w Oksfordzie. a potem jego rozpadnięcie się na dzielnice (1054). jak powstanie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Niemieckiego Narodu (962). 570 . z powstawaniem wielkich katedr romańskich i początkiem gotyku we Francji. Jeżeli Paryż trzymał prym w teologii i filozofii teologicznej. jakie zaszły w końcu poprzedniego okresu: z zorganizowaniem pracy naukowej oraz z odzyskaniem starożytnej filozofii. a także pierwsza faza wielkiej architektury i rzeźby romańskiej (mniej więcej od r. chrzest Polski (966) i Skandynawii (1000). Hugon i Ryszard od św. Uniwersytet Paryski. Przemiana nastąpiła w związku z dwoma faktami. w 711-13 Hiszpanii. Te dwa uniwersytety stanowiły główne ośrodki w XIII w. mianowicie Uniwersytetu w Neapolu. przekształcenie się papiestwa w potęgę świecką. DRUGI OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (OKRES SYSTEMÓW ŚREDNIOWIECZNYCH. które nastąpiło w IX w. Już w 643 nastąpił podbój przez mahometan Afryki północnej. Kwestie takie są liczne. Dal Prą) nie podziela interpretacji panteistycznej poglądów Eriugeny. czy post reml Jaką rolę odegrał w dziejach scholastyki. 1.

przekazywanych przez tradycję zagadnień i teorii. Teksty te na fakultecie filozoficznym były brane prawie wyłącznie z Arystotelesa. 2. uzupełniane tylko przez kilku innych autorów (np. franciszkańskim . tzw. Wydział filozofów był w hierarchii niższy. reprezentował faktycznie cały uniwersytet. na wydziale teologii zaś czytano Sentencje Piotra Lombarda. aż zostawał wreszcie magistrem. Uniwersytety zespoliły cztery grupy uczonych. ąuaestiones ąuodlibetales. było dziełem zakonników. Magister musiał w swych wykładach czytać i komentować ściśle określone teksty. Boecjusza. dokonano pierwszych przekładów jego dzieł. utworzony w 1216 r. teologii (stąd filozoficzne wykształcenie teologów).1259. Przejście między nauczycielem a uczniem było ciągłe: uczył się.z niewielką tylko przesadą . jak Dawid z Dinant.. we francuskim Paryżu najsławniejszymi nauczycielami w XIII w. licencjatem. a franciszkanie konserwatywną. czyli filozofów.. pisma naukowe ówczesne miały stale postać komentarzy. I niebawem cała nauka znalazła się w rękach zakonów. logikę jego uzupełniano przez traktaty Porfiriusza. Roger Bacon mógł napisać w 1271 r.świecka wszechnica. póki sam nie zaczął uczyć (w tym samym najczęściej uniwersytecie). student obowiązany tylko był pracować z jednym z magistrów. Charakterystycznymi cechami organizacji uniwersyteckiej były: a) wolność nauki: studia odbywały się bez immatrykulacji. ale około połowy wieku pojawiły się: dominikanie głosili przeważnie nową doktrynę. władze duchowne przerzucały uczonych nauczycieli z kraju do kraju. W 1229 r. znane pod nazwą sum. Przykład wielkich uczonych. Zakon dominikanów (zakon kaznodziejski). Czynny był w tym uniwersytecie myśliciel tak niezależny. teologów. rzadsze były opracowania dyskusji uniwersyteckich. i to do tych samych wciąż tekstów: były to stale Commentarii in Aristotelem lub In ąuatuot libros Sententiarum Petri Lombardi'. WYTWORZENIE SCHEMATÓW w NAUCZANIU i NAUCE. ZEŚRODKOWANIE NAUKI w ZAKONACH. niebawem druga katedra przypadła franciszkanom. Wielki spór filozoficzny XIII w.Te stałe formy uczenia i pisania 184 . ąuaestiones disputatae. . nie władzom kościelnym. czyli fakultety: „artystów". 3. a przeważnie przerywał swe wykłady filozoficzne. b) międzynarodowość: nacje pracowały obok siebie. Wśród nich znaleźli się pionierzy postępu i przez nich dokonało się wielkie dzieło naukowe stulecia: recepcja Arystotelesa i stworzenie arystotelesowskochrześcijańskiej filozofii. rozegrał się między zakonnikami. odtąd mógł już wykładać. Sposoby uczenia się. osiadł tam w 1219 r. a niebawem opanowanie jej przez potężne zakony. Niejedną swą własność filozofia dojrzałego średniowiecza zawdzięcza temu. zainstalował się w Paryżu w 1217 r. a nawet prawie wyłącznym terenem pracy naukowej i dyskusji naukowych. która została zdecydowana przez interwencję Aleksandra IV na korzyść zakonów. który by nie brał udziału w życiu uniwersyteckim. . a franciszkanów (bracia mniejsi św.Aleksander z Hales. Aleksandra i Bonawentury w drugim). Studiowano w nim bez przeszkód Arystotelesa. Pierwotnie nie było różnic doktrynalnych między obu wielkimi zakonami. Opozycja świeckiego duchowieństwa przeciw przewadze zakonów pod wodzą Wilhelma de Saint-Amour doprowadziła w Uniwersytecie Paryskim do zaciętej walki w 1252. jakich zakony wydały (zwłaszcza Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu w jednym. Drugim zjawiskiem organizacyjnym wielkiej wagi było wzięcie udziału w pracy naukowej i uniwersyteckiej. c) hierarchiczność i ciągłość: fakultety stanowiły hierarchię. utworzony w 1209 r. tzw. Franciszka). a taki sam charakter miała i praca pisarska. „dekretalistów". czyli prawników. byli Anglicy i Włosi. kraje wymieniały uczonych.. całkowicie płynne i indywidualne w początkach średniowiecza. ale był najliczniejszy. pociągnął całe zgromadzenia do pracy naukowej. medycyny.. Praca nauczycielska miała charakter komentatorski. klasyczne „sumy" scholastyczne pochodzą z XIII wieku. „Szkolarz" musiał przejść ściśle określony kurs nauki: zostawał kolejno bakałarzem. ściśle związana z nauczycielską. lub uroczystych debat na dowolny temat. ale studiował dalej. nauka dojrzałego średniowiecza nie daje podstawy do rozróżniania w niej grup narodowych. Poza tym jeszcze wiek XIII upodobał sobie systematyczne i kompletne zestawienia zagadnień. i medyków. Uniwersytety stały się od razu głównym. Pierwszym profesorem dominikańskim był Roland z Kremony. poddana królowi. „artes" były przygotowaniem do prawa. Gilberta i Piotra Hiszpana). zwłaszcza przez dominikanów i franciszkanów. by ponownie stać się uczniem i studiować teologię. (dzięki powszechnemu strajkowi wykładających) dominikanie otrzymali pierwszą katedrę teologii.że wszystko. że była uprawiana w zakonach: przede wszystkim przewagę myśli zbiorowej nad indywidualną i przez to skoncentrowanie wysiłków dookoła określonych. co zostało dokonane w teologii i filozofii przez ostatnie 40 lat. wykładania i pisania. Nie było bodaj wybitniejszego filozofa w XIII w. otrzymały teraz formy stałe.

Żywoty słynnych filozofów Laertiosa Diogenesa.przez Roberta Grosseteste. Wyciąg z Ennead 185 . zwłaszcza Awerroesa. RECEPCJA ARYSTOTELESA. jeśli nie zdezorientował średniowiecznych uczonych i mógł być przez nich zasymilowany. jak nigdy przedtem ani nigdy potem. Materiał był olbrzymi. medycyny. przeszły bez wrażenia. Doktryny jego zostały wchłonięte przez naukę chrześcijańską. to dzięki wielkiej już dojrzałości myśli średniowiecznej. W procesie przyswajania kultury starożytnej był to etap środkowy: przyszedł później niż recepcja kultury społeczno-państwowej. i w początkach XIII w takim szerokim zakresie.. wobec panującego dotąd w scholastyce prądu augustyńsko-platońskiego.były dokonywane dopiero począwszy od połowy XIII wieku. Źródła te zostały odzyskane przez pośrednictwo Arabów i Żydów. 4. Wielką rewelacją były natomiast pisma Arystotelesa. trwający od XII wieku. lecz przystosowanie się ich wzajemne. łącznie z żydowskimi i arabskimi komentarzami. Wszakże Arystoteles nie od razu został przekazany Zachodowi w czystej formie. W Hiszpanii wyróżniali się jako tłumacze Gundissalvi i Gerard z Kremony (zm. dokonywano też na dworze neapolitańskim Fryderyka II i Manfreda. Pisma filozoficzne odzyskane obecnie miały dla średniowiecza nierówne znaczenie. które przełożyło całą puściznę Arystotelesa wraz z komentarzami arabskich i żydowskich filozofów. Dla nauki był wiek XIII prawdziwym „renesansem". poprzedził bowiem recepcję starożytnej wiedzy. 1162) tłumaczył wprost z greckiego część Arystotelesowskich Meteorologica i De generatione et corruptione. ale pozwalały precyzyjnie wyrażać myśli. tłumaczył wówczas mnich Konstanty Afrykanin. Zasłużonym tłumaczem był wymieniony już poprzednio Jakub z Wenecji. kiedy powstały. wreszcie dla całego systemu filozofii teoretycznej i praktycznej. Na Sycylii był czynny Michał Szkot. Przekładów. jeśli nie wyłącznie. 5. matematyki. Jednocześnie poznano oryginalne traktaty filozoficzne i specjalne traktaty naukowe arabskie z zakresu fizyki (zwłaszcza optyki). na dworze arcybiskupa Rajmunda założone było kolegium tłumaczeń. Arystoteles pozyskał świat łaciński dla swej logiki. przede wszystkim Arystotelesa. Rozbudzona myśl scholastyczna potrzebowała materiału naukowego. Trochę przekładów przywiózł był ze swych podróży Adelhard z Bath z początkiem XII w. Niektóre. Ten renesans nauki obejmował również i antyk chrześcijański: grecką patrystykę. W Toledo w drugiej ćwierci XII w. lecz najpierw w przekładach arabskich z komentarzami arabskimi. z którego od wczesnego średniowiecza znano tylko fragmenty pism logicznych. na który mu Arabów przekładał Ibn Saud. 1187). ale wynik w XIII w. gdzie był interpretowany w duchu neoplatońskim. PRZEKŁADY STAROŻYTNYCH FILOZOFÓW. ok. Od połowy zaś tego stulecia akcja poprowadzona została systematycznie: zaczęta została w Hiszpanii i na Sycylii. Awicenna. jak dzieło epikurejczyka Lukre-cjusza. Gundissalvi nie znał arabskiego. Majmonides.były monotonne. przetłumaczenia i przyswojenia starożytnej filozofii dokonane zostało w XII w. zjawiskiem analogicznym do Renesansu XV wieku. gdzie stykała się kultura arabska z łacińską. emocjonalnej na intelektualną. to przeważnie. ważny systematyczny traktat Jana z Damaszku został w XII wieku przełożony (pod nazwą De fide orthodoxa) i przez to udostępniony Zachodowi. ponadto i uczonych. astronomii. Wcześnie na Sycylii Henryk Arystyp (zm. Recepcja starożytnej filozofii w XIII wieku była. zwany Janem Hiszpanem. Najwcześniejsze przekłady Metafizyki (Metaphysica vetitstissima i Metaphysica media) były robione jeszcze w XII wieku wprost z greckiego. psychologii i filozofii przyrody. recepcją Arystotelesa. jak pisma sceptyka Sekstusa. poza tym pisarzy neoplatońskich. ale wcześniej niż odnowienie literatury. Dzieło odzyskania. jak Alfarabi. które nastąpiło dopiero za Odrodzenia. w krajach. w czasach. Wszakże przekłady starożytnych filozofów z arabskiego miały charakter tylko tymczasowy. były celowe i żywe i dopiero po wiekach używania stały się martwymi schematam pedagogicznymi i literackimi. Lukrecjusza. który w misjach bawił między Arabami. tłumaczył z kastylijskiego. Rozkwit scholastyki. Sekstusa Empiryka. Odzyskano w XIII w. zwiększenie czynnika empirycznego. ODZYSKANIE FILOZOFII STAROŻYTNEJ. Proklosa i ekscerpty z Plotyna. Pierwsze przekłady dokonywane były z arabskiego na łacinę: skromne początki pracy translatorskiej datowały się od XI w. Przy tym jednocześnie z pismami Arystotelesa przełożone zostały pisma neoplatończyków. 6. zmianę postawy subiektywnej na obiektywną. jak Euklides i Galenus. albo mało oddziałały. Wilhelma Moerbecke i Bartłomieja z Messyny . szukała go i znalazła. był odmienny: było nim nie wyparcie scholastyki przez naukę starożytną. obce duchowi wieków średnich. Jednakże systematyczne tłumaczenia z oryginału . a nie wynikł z niej. Recepcja Arystotelesa oznaczała. a po niej i przez nią dla innych działów: dla teorii poznania.

Bujna filozofia tego stulecia nie była jednolita. a w szczególności ich naturalistycznego wykładu przez Dawida z Dinant. Niektórzy augustyniści korzystali z interpretacji Arystotelesa przez Awicennę. i scholastycy rozdzielili się na konserwatystów i postępowców-arystotelików. libri naturales. jak wiek IV przed Chr. 1231 z okazji reorganizacji Uniwersytetu Paryskiego. będące kompromisem augustynizmu z 186 . Arystotelizm. w chwili zapoznania się z jego pismami. STANOWISKA w XIII WIEKU. Wiek XIII był okresem klasycznej filozofii średniowiecza. 1241 wykładał. oczyszczona z przymieszek neoplatońskich. zwłaszcza w początku. Tworzyli długo najliczniejszy obóz (właściwie szereg pokrewnych grup). Różnica między obozami była zresztą tylko różnicą stopnia. zgodnie z zasadami chrześcijaństwa. A w r. przede wszystkim hilemorfizm. jak np. silna nową organizacją nauki. który w najwyższej postaci zrealizował dążenia scholastyki. Za to w XIII wieku. weszła w okres dojrzałości. a) Augustynizm i tomizm. OKRES KLASYCZNY. Mimo zakazu Arystoteles był studiowany. odtąd. Na tle stosunku do nowej filozofii Arystotelesa rozdzieliły się stanowiska XIII w. przyswoił sobie jego poglądy. ale już tylko heterodoksalnego. Dalsze studia rozwiały pierwotnie obawy władz kościelnych: nauka Arystotelesa. 1366 studiowanie Arystotelesa zostało na uniwersytecie oficjalnie nakazane.wytworzyło się wyraźne i zasadnicze przeciwieństwo augustynizmu i tomizm u. Wtedy . tym razem z klauzulą „dopóki nauka nie zostanie poprawiona". realizm i empiryzm Arystotelesa był rewolucją. W Oksfordzie nakazy nie obowiązywały. korzystająca z wiedzy starożytnej.. ale był to platonizm i arystotelizm schrystianizowany. Był okresem. wywarły doniosły wpływ na myślicieli XIII w. Konserwatywni myśliciele wypowiadali się za Augustynem w teologii. Oba przeciwstawiające się stanowiska miały starożytnych poprzedników. Niezgodne zaś szczegóły zostały zmodyfikowane przez chrześcijańskich zwolenników: dzieła tego dokonali Albert Wielki i Tomasz z Akwinu. który z Oksfordu przybył do Paryża i tam od r. hodowanej na Platońsko-Augustyńskim idealizmie. choć Urban V przypomniał w r. a w 1255 cały wydział artium wprowadził studia Arystotelesa. klasycznym okresem filozofii starożytnej. Grzegorz powołał też komisję mającą zadanie oczyszczenia dzieł Arystotelesa. Ale XIII wiek dokonał dzieła oczyszczenia tekstów Arystotelesa. dała się wykładać teistycznie. miał momenty niezgodne z nauką chrześcijańską. i z tego powodu mówi się częstokroć o „augustynizmie awicennizującym". Trwał niedługo: z końcem stulecia scholastyka weszła już w nową fazę. rozumiał przez tę nazwę Arystotelesa. teza o wieczności świata. Dla filozofii. gdy scholastyk pisał „Filozof". nazywany Liber de causis. a pozycję zwolenników Augustyna wzmacniały zakazy kościelne studiowania Arystotelesa. a decydującym momentem stało się wystąpienie Tomasza z Akwinu z nowym systemem chrześcijańskiej teologii i filozofii. ale każde miało innego: jeden był platonizmem. 1283 zakaz Grzegorza. 1252 Nacja angielska zobowiązała studentów do czytania De anima. znany pod fałszywą nazwą Teologii Arystotelesa. przełożone w XII wieku. Kościół w 1210 i 1215 r. Na razie tedy wraz z wpływami Arystotelesowskimi wznowiły się i wzmogły wpływy Platońskie i neoplatońskie.Plotyna. Próby przyswojenia Arystotelesa i przystosowania go do nauki chrześcijańskiej pojawiły się już były w XII w. 7. W latach 1270 i 1277 nastąpiło potępienie arystotelizmu. Ale wpływ Arystotelesa wzmagał się. traktował intelekt. nawet wolny od przymieszek neoplatońskich. Od połowy XIII wieku Arystoteles stał się największą powagą filozoficzną scholastyki. I gdy pojawiły się pierwsze próby wprowadzenia arystotelizmu do filozofii chrześcijańskiej. różne stanowiska znalazły wówczas swych przedstawicieli. a niebawem studia te zostały oficjalnie zaaprobowane. rodzaj metafizycznego podręcznika późnego neoplatonizmu. tłumacz Arystotelesa. Zakaz był ponowiony przez Grzegorza IX w r. które utrzymało się do końca stulecia.zaraz po połowie stulecia . W r. tzw. ten już ostrożniejszy od Gundissalviego. Już Gundissalvi. zakazał uczenia w duchu Arystotelesa. 8. opartym całkowicie na Arystotelesie. drugi . oparta na wynikach kilkuwiekowego rozwoju. duszę. I nie trzymał się ich Bacon. ciało jako kolejne emanacje Boga. Poza Hiszpanią pierwszy posługiwał się pojęciami Arystotelesa Wilhelm z Owernii. żaden bowiem z filozofów XIII wieku nie wyzbył się całkowicie dawnego augustynizmu i żaden również nie został całkowicie obcy Arystotelesowi. dotyczyło to przyrodniczych dzieł Arystotelesa. a za Arystotelesem w filozofii: stanowisko ich oznaczane było nazwą „augustynizmu XIII wieku". oraz wyciąg z Proklosa. Filozofia chrześcijańska poprzednich stuleci z mozołem szukała swej drogi.arystotelizmem. Pod koniec stulecia Duns Szkot wytworzył nowe stanowisko. jednocześnie zresztą wprowadził elementy neoplatońskie. Pozostało tak i później.

W tej drugiej postaci bywa nazywany awerroizmem łacińskim.doktryna oparta na poglądach Aleksandra z Afrodyzji . że doktryny Platona i Arystotelesa same przez się nie wystarczały w tym teocentrycznym okresie. jak zwalczanym. Michał Szkot. historycy powoływali się na informacje Alberta Wielkiego. iż one jedyne chciały wówczas autonomicznie dochodzić prawdy bez odwoływania się do Pisma św. tak jak przedstawicieli drugiej awerroistami. po neoplatońsku. a zwane od niego skotyzmem. lecz musiały być ujęte teocentrycznie. po chrześcijańsku. a działalność zapomnieniu. Ale niedawno A. ARYSTOTELICY I AWERROIŚCI Arystotelizm. i istniały w XIII w. I. ale termin „awerroizm łaciński" utarł się dopiero w XIX w. że jego pisma uległy zniszczeniu. lecz pojęte były w duchu Plotyna. Poglądy Aleksandra znane były w średniowieczu (mianowicie jego komentarz do De anima. na wydziale artystów. Dawid był związany z dworem Fryderyka II. MATERIALIZM. POGLĄDY DAWIDA. ale zapewne wykładał też w początkowych latach XIII wieku w Paryżu. że przedmioty składają się z formy i materii. zanim został przystosowany do wiary chrześcijańskiej. ufających bezwzględnie rozumowi i tylko jemu. Dawid zaś odpowiadał: Bytem prawdziwym jest to. a „aleksandryzm" . Birkenmajer odnalazł. a głównego przedstawiciela miała w Sigerze z Brabantu. Wywodząc poglądy Dawida z Didant z poglądów Aleksandra. Ona bowiem jest wspólnym podłożem rzeczy. Miało postać notat. arystoteliku greckim II wieku naszej ery. więcej przypominał dialektyków poprzedniego stulecia. ARYSTOTELIZM HETERODOKSALNY. bądź w panteistycznej. Dawid nie był typowym przedstawicielem swego wieku. Uczył się w gimnazjum greckim i znał język grecki. ale pierwsze wyraźniejsze jego wpływy dają się zauważyć dopiero w XIV w. Wszystkie te możliwości były realizowane. ale także jego komentatorzy. polegała na tym.. forma czy materia? Pytanie było niezgodne z duchem Arystotelesa. co wspólne rzeczom. Jedna postać heterodoksalnego arystotelizmu pochodziła od Dawida z Dinant. bo wywodził się od Arystotelesa. Arystotelizm nie schrystianizowany występował znów w dwóch postaciach: w jednej korzystał bardziej bezpośrednio z samego Arystotelesa. O treści jego wiedziano długo jedynie z kondemnat i z polemik Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu. natomiast bezpośrednia analiza odnalezionych fragmentów Dawida zdaje się wskazywać. Dzieło jego nosiło tytuł Quaternuli lub De tomis id est de divisionibus. Formy 187 . przełożony na łacinę przez Gerarda z Kremony). Dziś niektórzy historycy wolą ruch ten nazywać „arystotelizmem radykalnym" lub „heterodoksalnym". a Kurdziałek wydal (w r.tomizmem. W myśl tego historycy filozofii nazywali przedstawicieli pierwszej doktryny aleksandrystami. jak materia były składnikami bytu. jaką mu nadali dawni komentatorzy lub nowi zwolennicy w XIII wieku. dwa przynajmniej arystotelizmy i dwa platonizmy. Rola doktryn tych w XIII w. Ujęcie takie było możliwe bądź w postaci teistycznej. lecz taka. oddziałał najpierw na filozofię Zachodu w swej dawniejszej postaci. czyli przekonania. 1963) obszerne fragmenty jego dzieła. który . druga zaś była owym „awerroizmem łacińskim". DAWID z DINANT był za życia myślicielem równie sławnym.pod wpływem nowych źródeł . dla którego tak samo forma. Źródłem obu doktryn był Arystoteles. zajmujące główne miejsce w filozofii XIII wieku. u Buridana. Dawid zapytywał: Co jest bytem prawdziwym. Awerroizm arabski scholastycy poznali w początkach XIII wieku. że naturalistyczna interpretacja arystotelizmu była jego własna. potem zaś kierunki ortodoksalne. emanacyjnie. był pierwszym awerroistą „łacińskim".powstał dopiero w czasach Odrodzenia. Źródło pierwszej historycy skłonni byli widzieć w Aleksandrze z Afrodyzji. Nie był to wszakże platonizm i arystotelizm czysty: bo i w nich poglądy Platona i Arystotelesa wyznawane były właściwie nie w swej pierwotnej postaci. POPRZEDNICY. od Renana.. tłumacz Awerroesa na łacinę (1217). w drugiej przez pośrednictwo Awerroesa. arystotelik arabski XII wieku. Ta neoplatońska interpretacja miała podwójną przyczynę: najpierw tę. Już Tomasz z Akwinu nazywał swych przeciwników (monopsychistów) awerroistami.próby odtworzenia platonizmu i arystotelizmu antycznego. a źródłem drugiej był na pewno Awerroes. Stanąwszy na stanowisku Arystotelesowskiego hilemorfizmu. A więc: materia. parafraz i objaśnień do dzieł Arystotelesa.Arystotelesa pojmował jako bliskiego platonizmowi. wypisów. kondemnaty spowodowały. Nie była to wszakże postać pierwotna. b) Obok tamtych głównych prądów stulecia jako prądy uboczne pojawiły się . Będzie on tu omówiony najpierw. a po wtóre. że w takiej postaci źródła przejęte zostały od Arabów. 1. nie od Awerroesa. co rodzajowe. który filozofię Stagiryty interpretował naturalistycznie.

że Bóg jest identyczny z materią. wedle przykładu Dawida. Teza ta miała doniosłą konsekwencję: zaprzeczała nieśmiertelności osobistej. co ich różni. a Awerroes jeden go zrozumiał. Ta bowiem twierdzi. jest sama cielesna i z ciałem ginie. Ale Awerroes i awerroiści rozwijali specjalnie zagadnienia metafizyczne. Materia jest tym ex quo constituuntur corpora.Taki panteistyczny pogląd na Boga i materię nie mógł znaleźć uznania wśród scholastyków. rozum zaś tym ex quo constituuntur animae. II. Nowożytny materializm uważa. MATERIALNY ROZUM i MATERIALNY BÓG. .. była czynnikiem pojęciowym. było wzięte z doktryny perypate-tyckiej . Wprawdzie każdy człowiek posiada swą duszę indywidualną. czynnikiem jedności.„kiedy materię mienił rzeczą doskonałą i boską". nie jest zaś indywidualna. ogromna większość należy tedy do zjawisk. spotykały go represje. Istnieje przeto poza ciałem i tylko przemijające z nim się łączy. Awerroiści „łacińscy" XIII wieku podtrzymywali z pierwotnego arabskiego awerroizmu specjalnie niektóre tezy. Z tej analogii materii i rozumu Dawid wyciągnął niespodziewany wniosek: rozum jest podłożem form i materia jest podłożem form. tam za realną uważał materię. ale też jest jedna i nieindywidualna. AWERROIZM ŁACIŃSKI. ten jedyny materializm średniowieczny. Materializm Dawida. przez szereg lat pociągał swą doktryną zastępy szkolarzy i stawał na czele opozycji w uniwersytecie. gdzie w kilka lat potem (między 1281 a 1284 r. nauka jego została potępiona. nie zmysłowym. wszechobecna i z niej wywodzi się wszelki byt. byli też bardziej samodzielni.rozum i materia są tym samym. a w 1270 i 1277 r. lecz wspólne ich podłoże. że realne jest tylko to. Ostatnio odnaleziono rękopisy innych prac. ale opuścił Francję i udał się do Włoch. ale ta ma tylko funkcje zmysłowe. lecz można ją jedynie poznawać rozumem. Aleksander z Afrodyzji utożsamił był rozum czynny z Bogiem. skoro nie posiada materii. pochodzi z ich formy i jest zjawiskowe. tak samo jak jego zagadnienie. poświęcone zagadnieniu rozumu czynnego. wszędzie jedna i ta sama (materia prima quae solą entitas est rerum). wydają się nam istotami różnymi. ich arystotelizm był niemniej zmieszany z innymi składnikami niż arystotelizm Tomasza z Akwinu. W sposób analogiczny do ciał Dawid z Dinant pojmował istoty duchowe. Natomiast dusza rozumna jest niematerialna i przez to niezniszczalna. to zaś. odróżniające ich od ogółu prawowiernych filozofów. Dante pochlebnymi słowy uwiecznił go w Boskiej komedii. podający główne tezy Sigera. wynaturzeniem arystotelizmu. co jest różnokształtne w rzeczach. Są ujmowane przez zmysły i istnieją tylko dla zmysłów. JEDNOŚĆ ROZUMU LUDZKIEGO była pierwszą ich tezą: „rozum wszystkich ludzi jest jeden i ten sam". tu zaś jedynie rozum. a tylko 188 . bo jeden i drugi są tą samą materią. a nawet wówczas dopiero doszedł do szczytu rozgłosu i powodzeń. że bytem prawdziwym jest materia. są przeto tylko zjawiskami (apparentia). poniekąd był przeciwieństwem teorii potocznie nazywanej tym mianem. jest wytworem rozwoju cielesnego. Była to materia w starożytnym rozumieniu: nie zespół rzeczy. Był słynną w swoim czasie postacią i współcześni potępiali go. ale nie mogli pominąć milczeniem. 1. niż to sami przyznawali. 2.ale dla niej właśnie forma była czynnikiem rodzajowym. Pogląd Dawida był. był szczególnego rodzaju. jak to formułował akt potępienia. średniowieczny zaś uważał je za zjawiska. natomiast zasłużył sobie na pochwałę Odrodzenia: „Nie był zgoła szaleńcem Dawid z Dinant" . Od 1266 r. co potocznie zaliczamy do rzeczywistości. Był magistrem wydziału artystów. To. że niepodobna jej widzieć ani żadnym zmysłem postrzegać. które Arystoteles ledwie naszkicował i których nie rozwiązał wyraźnie. Dawid podjął tę myśl i wyprowadził wniosek. nie byli czystej krwi arystotelikami. człowiek i osioł. Awerroiści ufali Awerroesowi. SIGER z BRABANTU był przywódcą ruchu awerroistycznego w Paryżu. jako różnorodne. nie są w stały sposób związane z bytem. Tymczasem Dawid mówił o materii. Po drugim potępieniu musiał już wystąpić z uniwersytetu i miał stanąć przed trybunałem wielkiego inkwizytora Francji. co rodzajowe. że rzeczy zmysłowe są realne. Założenie. która jest zasadą mnogości i indywidualności. Człowiek umiera. ale rozum nie potwierdza tej różnorodności. nieskończona. Po pierwszym potępieniu nie przerwał wszakże nauczania. że istotne w rzeczach jest to. co rodzajowe. jest tylko zjawiskiem. nie różnorodności. więc . Z dzieł jego długo znane było tylko De anima intellectivaz 1272/3 r. Założywszy. Wszak materia ma wszelkie własności Boga: jest niezmienna.) życie zakończył. po odrzuceniu jej pozostaje jako byt prawdziwy „materia pierwsza". Konsekwencja tej tezy powiodła go jeszcze dalej. ale pojęta jako zespół rzeczy zmysłom dostępnych. O poglądach jego informuje też akt potępienia. POGLĄDY.pisał Giordano Bruno . referaty Tomasza z Akwinu i list Egidiusza z Lessines. Z tego.zaś. jak on Arystotelesowi: Arystoteles jeden odkrył prawdę.

STWORZENIE ŚWIATA NIE BEZPOŚREDNIO PRZEZ BOGA. potem także Idziego Rzymianina i Rajmunda Lulla. która dla prawowiernych myślicieli chrześcijańskich była nie do przyjęcia: zaprzeczenie wolności Boga w tworzeniu. 2. więc . ale które nie są / tymi zasadami sprzeczne i nie burzą jego nauki. Z determinizmu powszechnego awerroiści wywodzili determinizm psychologiczny. na ziemi. w jaki go cytował.mówili . leżała w rozumieniu filozofii. których nie może wyprowadzić ze swych zasad. zaprzeczać nie potrzebuje". Twierdzili więc. Boecjusz z Dacji (w tekście niedawno odnalezionym przez węgierskiego historyka) pisał: „O czymkolwiek filozof jako filozof twierdzi lub zaprzecza. co twierdzili dawni wielcy myśliciele. a więc nie jako akt woli Bożej. I ta teza miała ważną konsekwencję: Bóg nie będąc przyczyną bezpośrednią świata nie może przewidzieć jego kolei: na tej podstawie awerroiści zaprzeczali opatrzności. TEORIA DWÓCH PRAWD. może nie być prawdziwe wedle wiary. 1240. co sobie wyobrażali ludzie. W r. lecz przez szereg instancji pośrednich. 4. tezy awerroizmu. Twierdzenia nauki są ważne jedynie w odniesieniu do jej założeń. ukazał się nowy dekret potępiający 219 tez. Bóg. Stworzenie jest więc odwieczne tak samo jak Bóg. jakie wytworzyło się wśród radykalnych arystotelików: A) Wystąpiła.Bóg nie może znać jednostek. ale . Tak samo Albert w Summa de creaturis.ludzkość jest nieśmiertelna. Późniejsze kondemnaty wywołane zostały przez uformowanie się w Paryżu szkoły awerroistycznej pod przewodem Sigera. Wypowiadali bowiem tezy jawnie niezgodne z nauką Kościoła. 1277 formułuje zarzut hipotetycznie: quasi sint duae veritates contrariae.1247 również nie dostrzegł głównej innowacji Awerroesa: monopsychizmu. A w 1277 r. Cały zaś ów postępowy proces tworzenia awerroiści pojmowali w duchu neoplatońskim. jako odbywający się poza czasem. że co jest prawdziwe wedle filozofii. w każdym razie dotąd nie został znaleziony taki tekst. B) Pojawiła się również koncepcja filozofii jako nauki niezależnej od światopoglądu. DETERMINIZM POWSZECHNY. Sposób. której etyka chrześcijańska przyjąć nie mogła: zaprzeczenie odpowiedzialności. Był to motyw neoplatoński. I to miało konsekwencję. oni głoszą filozofię. pisanej około r. między którymi zresztą oprócz awerroistycznych znajdowały się tezy neoplatońskie. ale to już wykracza poza kompetencje filozofa. wedle Wł.to wykład tego. 1256 Albert został wezwany do papieża Aleksandra IV dla wyjaśnienia „jedności rozumu".tylko w społeczności. lecz jaka była o niej opinia filozofa". myśl o historycznym jej traktowaniu: filozofia . w szczególności zjawiska astronomiczne. na którym wznosił się gmach scholastyki. nie wskazuje na to. by zdawał sobie sprawę z istoty awerroizmu i z jego niezgodności z nauką chrześcijańską. Zjawiska fizyczne są z sobą ściśle przyczynowo powiązane.jest pierwiastkiem obcym Bogu. a Kościół podaje prawdy wiary. a także niektóre tezy Tomasza z Akwinu. Materia . Seńki. Najwięcej zaś walczyli z Awerroesem prawowierni zwolennicy Arysto189 . Celem człowieka jest osiągnięcie szczęścia tu. Bacon w wykładach paryskich 1241 . bo podważało ten zasadniczy pogląd na stosunek wiary i rozumu. Już w 1210 r. Biskup paryski Stefan Tempier potępił w 1270 r. OPOZYCJA. z determinizmu psychologicznego wyciągali znów konsekwencję. dekret biskupów zgromadzonych w Paryżu nakazał spalenie dzieła Dawida z Dinant i zakazał czytania niektórych pism Arystotelesa i Awicenny jako nie dających się pogodzić z wiarą. w tym życiu. Rogera Bacona i innych. Alberta. Dla scholastyki było to rozwiązanie nie do przyjęcia. Do teorii tej nie uciekał się Awerroes. Od tego dopiero czasu datują się wystąpienia przeciw awerroistom Bonawentury. AV następnych latach wprowadzono w uniwersytecie szereg obostrzeń skierowanych przeciw awerroistom. Bezczasowy proces powstawania świata awerroiści pojmowali jako proces konieczny. czyni to wyłącznie w oparciu o przyczyny i naturalne zasady. jeśli chce. natomiast korzystali z niej awerroiści łacińscy. którym awerroiści uzupełnili skromne informacje Arystotelesa o powstaniu świata. jednostki zaś wszelkie są materialne. Jest to możliwe. by wiedzieć. jaka jest prawda o duszy. Nie było tedy początku świata. Jednym z pierwszych autorów znających Awerroesa był Wilhelm z Owernii. jaka jest w rzeczywistości prawda". A prawdom. Siger z Brabantu pisał: „Naszym głównym zamierzeniem nie jest badać. które decydują o biegu zdarzeń ziemskich. Tomasza. Potępienie z f. może uczynić inaczej. Istota sprawy. 3. Oficjalnie nie głoszono podwójnych prawd. lecz po to. by wiedzieć. Na co mu odpowiadał Tomasz: „Nie po to studiuje się filozofię. mianowicie. nie było pierwszego człowieka. a jednocześnie chcieli być z Kościołem w zgodzie. Zakaz ponowiony został w 1215 i 1231 r. Każda nauka ma swe zasady i wnioski każdej są zależne od tych zasad: nie mogą być modyfikowane nawet przez wiarę.

Po Dawidzie z Dinant nie ma śladów dalszego trwania materialistycznej koncepcji. Anzelm. oni to dopiero pismom swym nadali ton zaczepny wobec Kościoła. która trwała mimo zakazy.). wyszły na jaw przeciwieństwa w ich poglądach i . Najważniejsze zaś ogniwo między nim a szkołą stanowił w zakresie scholastyki św. które odróżniły go od augustynizmu panującego we wczesnym średniowieczu. POPRZEDNICY AUGUSTYNIZMU. który w duchu awerroizmu wykładał etykę Arystotelesa. 4) doprowadzony do najpełniejszego wyrazu przez Bonawenturę. przyjaciel Jana z Jandun. Te nowe poglądy były przeważnie treści epistemologicznej i psychologicznej. także na podłożu poglądów Aleksandra z Afrodyzji wytworzyła się we Włoszech szkoła filozoficzna.telesa: dla nich sprawa była szczególnie ważna. Ze współczesnych Sigerowi wybijał się jeszcze wśród awerroistów Boecjusz z Dacji. a pochodziły głównie od Arystoteles a. 3) uzupełniony w zakresie filozofii przyrody przez franciszkanów z Oksfordu.powstał zacięty i długotrwały spór awerroistów z aleksandrystami. Wytrzymała wszystkie ataki. a w zakresie mistyki stanowili . Roland z Kremony) i franciszkanów. przeniósł w swym Defensor pacis awerroizm na grunt polityki. największą rolę odegrali dwaj ludzie: 190 . Rozwinięty został przeważnie przez uczonych franciszkanów. wyzyskał jego hasła jako hasła wolności i postępu społecznego. Wszelako „augustynizm XIII w. Wilhelm z Owernii). tzw. który pierwszy uzyskał panowanie w XIII w. pierwszy wydał pracę pod tytułem: De unitate intellectus contra Averroem. ŚW. najwięcej przez Roberta Grosseteste. Wcześni zwolennicy augustynizmu w XIII w. indywidualną własnością Dawida. chcieli uratować filozofię Arystotelesa. Niebawem jednak wśród dominikanów zapanował tomizm. zaczęty w połowie XIII wieku. wierny tradycji. W dziejach tego nurtu drugim etapem była działalność Egidiusza z Orleanu (w końcu XIII w. I oto okazała się rzecz szczególna: w dobie skierowanych przeciw obu represji Awerroes i Aleksander występowali jako sojusznicy. przetrwała średniowiecze. w XIV w. po odzyskaniu pism Arystotelesa. należeli zarówno do księży świeckich (np.. jak i scholastykę. któremu jednak stopniowo ulegał. łączącym tę doktrynę z niektórymi nowo odzyskanymi poglądami starożytnych. Poza Paryżem szkoła awerroistów miała swe siedziby we Włoszech. Marsy li usz z Padwy (zm. Wówczas. Czynili to przćde wszystkim Albert Wielki i Tomasz z Akwinu. Augustyna. 5) przez jego następców rozszerzany w dziedzinie teorii poznania i broniony przed systemem arystotelesowsko-tomistycznym. typowej dla XIII w. Wreszcie etap czwarty. 1342). doczekała się Odrodzenia. 2) wprowadzony do zakonu braci mniejszych i do Uniwersytetu Paryskiego przez Aleksandra z Hales i przezeń rozwinięty w dziale teologii i psychologii.wiktorianie. franciszkanie natomiast zostali wierni tradycji augustyńskiej. ROZWÓJ ARYSTOTELIZMU I AWERROIZMU. choć znalazły się między nimi poszczególne pomysły stoickie (rationes seminales) i neoplatońskie (teoria światła). I mogła wtedy wystąpić jawniej. którą interpretacja awerroistów kompromitowała w oczach chrześcijan. a najznakomitszego przedstawiciela miał w św. Głównym źródłem i główną powagą szkoły był św. Bonawenturze. była może w XIII w. stworzył szkołę. opierał się przeważnie na Augustynie i wraz z nim zajmował postawę platońską. inspirowanej przez Aleksandra z Afrodyzji. Odpowiedzią na to ostatnie pismo była De anima intellectiva Sigera. był konserwatywny. zwłaszcza w Padwie i Bolonii. BONAWENTURA I AUGUSTYNIŚCI XIII W. był stanowiskiem poniekąd kompromisowym. ROZWÓJ AUGUSTYNIZMU. Natomiast awerroizm łaciński. Augustyn. Zgodnie z tradycją augustyńską obejmował zarówno mistykę. „starą szkołę franciszkańską". jak do zakonu dominikanów (np. drugi zaś w r. gdy natomiast poglądy ich mogły być głoszone swobodnie. W początkach augustynizmu. System prawowierny. 1270 De unitate intellectus contra aver-roistas.. Ten „augustynizm XIII wieku" wchłonął wszakże pewne poglądy. domagający się radykalnego oddzielenia filozofii od teologii. Augustynizm w nowej postaci." nie był wiernym odwzorowaniem doktryny św. usposobiony na ogół odpornie wobec nowych źródeł. Etap trzeci tworzyli Tomasz Wilton i Jan z Jandun. przed dojrzałym sformułowaniem go przez Bonawenturę. był 1) zainicjowany na początku stulecia przez Wilhelma z Owernii i paru innych współczesnych mu scholastyków. Jego niedawno odkryte wybitne dzieło De aeternitate mundi formułowało podstawowe założenia całego nurtu filozoficznego.

Jego wielka Summa universae theologiae. bo także do przedmiotów bezcielesnych.to wymagało. zacząwszy swą teorię poznania od Arystotelesa. Tu apelował do zdolności wrodzonych. poznajemy tedy nie tak. to dlatego. W 1238 r.że rzeczy materialne i duchy niższe nie zostały stworzone bezpośrednio przez Boga. Był umysłem nadzwyczaj wszechstronnym. i filozoficzne jego poglądy trzeba wyłuskiwać z traktatów teologicznych. reprezentantem w XIII w. Zaprzyjaźniony z wielkim arystotelikiem Tomaszem z Akwinu. Był pierwszym wybitnym uczonym franciszkaninem i jego poglądy filozoficzne utrwaliły się w zakonie. a . był tradycjonalistą. 1. Ale skąd poznanie czerpie pewność? . przeto w zasadniczych punktach został wierny filozofii PlatońskoAugustyńskiej. Był zapewne pierwszym uczonym łacińskiego średniowiecza. biskup Paryża (zm. co zawarte w spostrzeżeniach. jak i sposobem Arystotelesa. lecz procesem koniecznym. ale też. Soliloguium. Postęp zaś jego polega tylko na abstrakcyjnym ujmowaniu tego. wstąpił do zakonu franciszkanów. ŻYCIE I DZIEŁA. że jeśli umysł odróżnia w niezawodny sposób prawdę od fałszu. lecz wprost odwrotnie: prawdy szczegółowe poznajemy przez ich „wieczne zasady" (in rationibus aeternis). W teorii poznania twierdził. znał już wiele pism Arystotelesa. że poznanie pierwszych zasad wymaga pośrednictwa Bożego. Ci dwaj uczeni byli głównymi bezpośrednimi poprzednikami Bonawentury.że stworzenie było nie aktem woli Bożej. BONAWENTURA. A) Rozwój poznania pojmował empirycznie. niż to było zamierzone przez Arystotelesa. jak Augustyn. Główne jego dzieło scholastyczne: Commentarii in ąuatuor libros Sententiarum Pet r i Lombardi (1248). Wszakże. przerastającym mistrza. Mniemał. Znając prawdy ogólne i wieczne. W teologii dowodził istnienia Boga zarówno sposobem Augustyna. pisana zapewne w czwartym dziesięcioleciu XIII w.1. Akceptował wiele nowych doktryn. którego stał się najznakomitszym następcą. Nie było jego aspiracją tworzenie nowych poglądów. lecz przeciw teoriom arystotelików arabskich: że materia jest wieczna. Znamy bowiem prawdy wieczne. które zostało już w tradycji szkoły. W 1257 r. że pojęcia tworzymy nie drogą abstrakcji. że dusza samą siebie poznaje bezpośrednio. Rozróżnienie zaś formy i materii zastosował szerzej nawet. czyli teorii abstrakcji z teorią iluminacji. wykładał w Paryżu. jak twierdzą empiryści.starych nie chciał się wyrzec. Był na ogół wierny tradycji scholastycznej. WILHELM z OWERNII. Św. Jan Fidanza (1221-1274) przezwany został „Bonawenturą" przez św. lecz przez odrębną władzę umysłu. był biskupem i kardynałem. i wprowadził przez to pojęcie materii duchowej. kładł nacisk na teologię. Ta zdolność zakłada zaś znajomość „niezmiennych i wiecznych reguł prawdy". 1245). ale interpretował go po augustyńsku jako światło udzielone przez Boga umysłowi. był tam uczniem Aleksandra z Hales. (ukończona później przez innych uczonych). 1249). ALEKSANDER z HALES (zm. jak Arystoteles. innego już tłumaczenia. To odwołanie się do zdolności wrodzonych poprowadziło Bonawenturę jeszcze dalej: do uznania czynników nadprzyrodzonych w poznaniu. iż posiada wrodzoną „naturalną zdolność sądzenia" (iudicatorium naturale). I przez to. lecz zachowanie dawnych. Breviloquium. Franciszka z Asyżu i pod tym imieniem jest znany powszechnie. urodzonym w Toskanii. Na drodze abstrakcji ze zmysłowych obrazów umysł dochodzi do pojęć i dalej. Poznanie zaczyna się od spostrzeżeń. znał dokładnie Arystotelesa. . . jak Arystoteles. a prawdy wieczne są w 191 . w jego przekonaniu. ale do jego poglądów jeszcze się nie przekonał. umysł na ich podstawie wydaje sądy o prawdach szczegółowych. że poznanie świata cielesnego osiąga się na drodze doświadczenia i abstrakcji. znajduje najogólniejsze prawdy. kończył ją na Augustynie. 2. scholastykiem zarazem i mistykiem. była ostatnim ogniwem w tworzeniu się dojrzałej formy scholastycznego wykładu.że Opatrzność nie czuwa nad wydarzeniami jednostkowymi. POGLĄDY BONAWENTURY. oderwany został od pracy naukowej i stanął na czele zakonu braci mniejszych. Ostrze jego polemiki zwrócone było co prawda nie wprost przeciw Arystotelesowi. wstąpił w 1231 r. B) Teoria abstrakcji wystarczała Bonawenturze do wytłumaczenia powstania i rozwoju poznania. racjonalizmu z mistycyzmem. Główne dzieła mistyczne: Itinerarium mentis in Deum. . W psychologii od Arystotelesa wziął pojęcie rozumu czynnego. TEORIA POZNANIA jego była samodzielnym połączeniem arystotelizmu z augustynizmem. Od 1248 r. jak wszyscy prawie zwolennicy augustynizmu. Jednakże w pojmowaniu poznania zmysłowego korzystał już z poglądów Arystotelesa. Studiował w Paryżu w latach 1243 1245. teologiem i filozofem. profesor paryski. starej tradycji scholastycznej. od 1273 r. do zakonu braci mniejszych. który korzystał z całego Arystotelesa. Był z pochodzenia Włochem. nawet w zagadnieniu poznania głosił poglądy zgodne z Augustynem: że zasady poznania zawdzięczamy szczególnemu oświeceniu boskiemu. ale uważał na ogół jego stanowisko za niezgodne z nauką chrześcijańską. „abstrahując i oczyszczając".

A jest to najwyższa z trzech dróg duszy. C) Już tedy w poznaniu rzeczy przyrodzonych Bonawentura widział czynnik nadprzyrodzony . Przeto istnienie jego nie wymaga dowodu. o które kusił się Bonawentura. obok genetycznego empiryzmu w teorii poznania. Wszelkie rzeczy. niezbędne jest poznać byt pierwotny. Empiryzm był wprawdzie jednym biegunem teorii poznania Bonawentury. mistycznego poznania. świat poznajemy przez Boga. poznać byt pełny. gdzie materia jest czymś zupełnie różnym od ciała). poznajemy dzięki światłu nadprzyrodzonemu-Z genetycznym empiryzmem Bonawentura łączył tedy „iluminizm". potem wewnętrzne jej oświecenie (via illuminativa). co poznajemy. W duchu Augustyna i podobnie jak to przed stuleciem czynili wiktorianie. póki nie zrozumieliśmy stwórcy. Najniższe jest widzenie umysłu przyrodzonego (visio intelligentiae per naturam inditae) . główny motyw perypatetycki jego filozofii. jak większość scholastyków (w szczególności Tomasz z Akwinu). uznająca bezpośrednie i pozytywne poznanie Boga. to może być oparty na samym pojęciu Boga. w sensie arystotelesowskim. że rzeczywistość jest tylko obrazem prawdziwego bytu. zmierzało do połączenia stanowisk tak różnych. Teologii nie miał. lecz przez ich wieczne.za wiedzę praktyczną. że byt prawdziwy nie jest inny od przyrodzonej rzeczywistości. że Boga znamy bezpośrednio. jakie rozróżniała średniowieczna mistyka i jakie Bonawentura przedstawił w specjalnym dziełku De triplici via. Faktycznie zaś to. a objawianie się tego ładu i prawa widział w człowieku i jego porządku moralnym. było bodaj jeszcze bardziej rozbieżne. 3) pouczonego przez Pismo (per Scripturam eruditae). lecz odwrotnie. Najwyższe szczeble tej drabiny należą już do poznania mistycznego: w nich dusza wchodzi na drogę zjednoczenia się z Bogiem. wedle wzoru Augustyna i Anzelma. jak wiktorianie. dość powiedzieć. Do pojęcia Boga nie dochodzimy na drodze rozumowania. Nie Boga poznajemy przez świat. Teologia Bonawentury. Poznanie Boga przez Jego dzieła miał za najniższy szczebel. Nie przyswoił sobie wszakże poglądu Arystotelesa w czystości. mistycyzm i racjonalizm. nawet przyrodzone. jaką umysł przejść musi. Jeśli zaś dla względów apologetycznych dowód ma być przeprowadzony. ale supranaturalizm był drugim. Istoty zaś porządku 192 . Synteza Bonawentury usiłowała tedy łączyć dwa bardzo odmienne poglądy na świat: pogląd naturalistyczny starożytnych i symbolistyczny średniowiecza. jakiego dostąpić możemy w stanach mistycznych. Usiłował. za wiedzę spekulatywną. istniejące w umyśle Bożym („egzemplaryzm"). jaki mamy w duszy. Bonawentura pojmował Boga zgodnie z Augustynem i tradycją. przyjmujący nieempiryczne i nawet nadprzyrodzone źródło poznania. kogo sam Bóg oświeci. Z teorii poznania Bonawentury wynikało. jaka kiedykolwiek była głoszona. Była teologią najbardziej pozytywną. aby dojść do najwyższego. Natomiast do pojmowania świata wprowadził szereg myśli. 4) natchnionego przez kontemplację (per contemplationem suspensae). Pełne poznanie Boga mogło dlań być jedynie poznaniem mistycznym. Że zaś wszelkie prawdy poznajemy przez wieczne. wśród której żyjemy. a materię widział nie tylko w ciałach. Arystotelesowska teoria poznania wyrastała bowiem z przekonania.potem następuje 2) widzenie umysłu podniesionego przez wiarę (perfidem sublevatae). nasuniętych XIII wiekowi przez studium antyku. Najpierw wyzwolenie duszy ze zła (via purgativa). więc wszystko. odtworzyć drogę. a nie przez pośrednictwo rzeczy stworzonych. Przede wszystkim trzymał się hilemorfizmu: był to. Bonawentura poświęcił mistyce znaczną część swych dzieł. poznajemy przez Boga. NAUKA o BOGU i ŚWIECIE. aby rozumieć ograniczony. Bóg jest „jak najbardziej obecny" (praesentissimus) w myśli naszej. ład i prawo.Bogu i w Bogu tylko można je oglądać. Stopniowe wznoszenie się poznania przedstawiał jako sześć stopni widzenia. udzielonym przez szczególną łaskę. Boga zaś może oglądać jedynie ten. lecz i w duszach (oczywiście. lecz . idealne wzory. był wielkim mistykiem XIII wieku. tym bardziej w poznaniu Boga. była radykalnym przeciwstawieniem „teologii negatywnej". 5) objaśnionego przez proroctwa (per prophetiam illustratae) i 6) pogrążonego w zachwycie (per raptum absorptae). aby rozumieć pochodny. 2. lecz znajdujemy je we własnym umyśle. Augustyńska zaś oparta była na założeniu. Do atrybutów Boga zaliczał Ordo et Lex. jeszcze wyższe jest poznanie Go wprost. wyższe jest poznanie Boga przez obraz Jego. jak aprioryzm i empiryzm. Nie rozumiemy bowiem stworzenia. wreszcie zjednoczenie z Bogiem (via unitiva). Połączenie poglądów Augustyna i Arystotelesa. co chciał łączyć. dążył do syntezy scholastyki z mistyką uważając poznanie mistyczne za ukoronowanie racjonalnego. że uznawał mnogość form w jednej rzeczy. Rzeczy poznajemy nie wprost.

dał zarodkom znaczenie nadprzyrodzone. że światło jest w każdym ciele. a jego promieniowanie daje obraz wytwarzania się wszelkiej materii. obaj lektorzy S. próbowano zrozumieć jako zsyłanie przezeń światła. ale i epistemologiczna. Anglik. 1292). Tę teorię stoicką Bonawentura połączył z Arystotelesowską. między 1235 a 1240. które stanowią o odrębnych własnościach każdego gatunku. B) Teoria „racji zarodkowych" (rationes seminales) służyła do wytłumaczenia rozwoju ciał. czwartej generacji augustyńsko-franciszkańskiej szkoły należeli Wilhelm z Ware.aż po humanistów Odrodzenia.. 3. Anglik. METAFIZYKA ŚWIATŁA i RACJE ZARODKOWE. . generał zakonu. -światło jako powszechna forma ciał. . około 1240. Sprawy moralne zaliczał do dziedziny sztuki (ars) raczej niż wiedzy. którzy działali w 193 . podobnie jak to uczynił w teorii światła. którzy z filozofami franciszkańskimi odnajdywali więcej związków niż z dominikańskimi. uznana już przez Augustyna. mianowicie: połączenie w teorii poznania iluminizmu z genetycznym empiryz-mem Arystotelesowskim. ISTOTA AUGUSTYNIZMU XIII WIEKU. gdy daje łaskę i poznanie duszom. zm. UCZNIOWIE Bonawentury: Jan Peckham. uczeń Aleksandra z Hales. jak najbardziej odpowiadające Augustyńskiemu poglądowi na świat. który opracował zwłaszcza psychologię (w Summa de animd). Filozofia augustyńska rozwinęła się głównie wśród członków zakonu franciszkańskiego. Prawidłowość rozwoju byłaby niezrozumiała.: poprzednicy Bonawentury (o których była mowa poprzednio). Metafizyka światła pozwala uzmysłowić abstrakcyjne pojęcia Augustyńskiej i Arystotelesowskiej metafizyki. w XIII w.powszechny hilemorfizm i uznanie istnienia materii duchowej.Można wyróżnić przynajmniej cztery pokolenia augustynistów w XIII w.rationes seminales itd. lecz siłą działającą w materii. Wilhelma Ockhama i wszystkich myślicieli późniejszego średniowiecza niechętnych spekulacji . bezpośrednie.mówiąc wchodzącym wówczas w użycie językiem Arystotelesowym . Ten pogląd na świat w połączeniu z nowymi ideami XIII wieku wyłonił szereg doktryn specjalnych. który sam tu korzystał z neoplatończyków. obozu tomistów. ile te specjalne doktryny były przedmiotem dyskusji w szkole i opozycji ze strony drugiego wielkiego obozu filozoficznego. zm. jego współcześni i dwie generacje uczniów. i Wilhelm z la Marę. Na podobieństwo światła tłumaczono działanie rozumu czynnego. WSPÓŁCZEŚNIE z BONAWENTURĄ głosili augustynizm: a) we Francji Jan z La Rochelle (de Rupella. 2. który uczył w Oksfordzie (zm. Służyła do wytłumaczenia natury materii. Scholastycy ci odznaczyli się zwłaszcza subtelnymi analizami epistemologicznymi.moralnego dopatrywał się w podporządkowaniu działania rozumowi (recta ratio). że jest powszechną formą (forma communis) ciał. intuicyjne poznanie Boga i własnej duszy. stanowi jej postać pierwotną. 1302). Był zdania. że zarodki rzeczy są to myśli Boże. zm. Według niej światło. który rozpoczął w połowie stulecia długi szereg wybitnych franciszkańskich profesorów Oksfordu. będące najsubtelniejszą i najbliższą bezcielesności postacią materii. czyli . b) w Anglii . Roger z Marston. Włoch. korzystając w tym znów z Augustyna. Nawet działanie Boga. a potem jego kolega jako profesor Uniwersytetu Paryskiego. co filozofii samego św. poza nim dopiero ciała mają formy swoiste (formae speciales). Osnowa jego była ta sama. gdyby nie miała przyczyny w samych ciałach. SZKOŁA. około 1200. Do następnej. 1298).aprioryczny sposób dowodzenia istnienia Boga. Piotr Olivi. Twierdził mianowicie. na Dunsa Szkota. utożsamiwszy zarodki z „formami" rzeczy. Mateusz z Aąuasparta (ur. . arcybiskup kantuareński (ur. Ryszard z Middletown. bo Boga i duszę znamy nieporównanie lepiej niż świat materialny. który wywołuje jego rozwój i celowo nim kieruje. zaszczepione przez Boga w ciałach. . utalentowani i samodzielni myśliciele. które wszakże spajali z Augustyńska metafizyką. . Bonawentura włączył do swej filozofii dwie te doktryny starożytne. kardynał. Augustyna: nieskończona przewaga Boga nad stworzeniem i duszy nad ciałem. Szczególnie typowy pod tym względem był Mateusz Aąuasparta. Nawet więc w teorii ciał Bonawentura znalazł sposobność do wprowadzenia teocentrycznych tendencji augustynizmu. została odnowiona przez Roberta Grosseteste. Bonawentury ujęcie teologii jako scientia practica oddziałało na najznakomitszych filozofów w następnych pokoleniach. Przewaga ta była nie tylko metafizyczna. ur. A) Metafizyka światła była neoplatońskiego pochodzenia. Palatii w Rzymie. Co więcej. jaka wytworzyła się w XIII w.mnogość form w substancjach. Bonawentura zmodyfikował teorię tę twierdząc. stanowiących odrębne cechy tej postaci augustynizmu. Podczas gdy w Paryżu zapanował arystotelizm.Adam z Marsh. z iluminizmem i egzemplaryzmem. że światło nie jest materią. 1. . Oksford stał się twierdzą augustynizmu. 3. W każdym ciele zawarty jest od początku „zarodek".Nie tyle ogólna postawa. 1245).formą.

a przygotowywali zwrot. łączył. 4. B) Poza Oksfordem już tylko sporadycznie były prowadzone badania empiryczne i głoszony program empiryzmu. które odegrało doniosłą rolę w dziejach średniowiecznej nauki. zm. Pisma te nie tylko swą doktryną. lingwistykę. Jako swego poprzednika Bacon sławił szczególniej Francuza Piotra z Maricourt. Bacon z niezwykłą szybkością w przeciągu 1267 r.Dante . udostępnili Zachodowi. wśród stałych przeszkód ze strony przełożonych. a zwłaszcza bez linii prostej. W XIII w. zachowując ogólną naukę augustynizmu. Metafizykę pojmował w duchu Augustyna. ale i tonem pewnym siebie i zaczepnym drażniły konserwatywnych uczonych i władze kościelne. Sam zaznaczył się w nauce zwłaszcza myślą o matematycznym traktowaniu przyrodoznawstwa. przerwał pracę pedagogiczną i oddał się całkowicie badaniom naukowym. Wykładał pierwotnie w Paryżu. Miał główny ośrodek w Oksfordzie i głównego przedstawiciela w Baconie. A i w późniejszych latach pisał wiele. Gdy ta pod koniec XII w. 194 . pogląd na stosunek nauki i teologii. między 1210 a 1215. zaczęła chylić się ku upadkowi. jaki w filozofii scholastycznej dokonał się w następnym stuleciu. nieprzyjaciel autorytetów. Bez znajomości linii. Jednakże przyswoił sobie też różne czynniki neoplatońskie. a którego traktat o magnesie był ceniony jeszcze w XVII w. organizator studium franciszkańskiego w Oksfordzie. perspektywę. którego nazywał „mistrzem eksperymentu" (dominus expe-rimentorum). spisał swe główne dzieła. którą powziął w związku z rozważaniami nad naturą światła. Bezpośredni poprzednicy Bacona: A) w Oksfordzie zasłużył się na polu badań empirycznych jeszcze przed Baconem Alfred z Sareshel. ROGER BACON I EMPIRYZM ŚREDNIOWIECZNY Pomiędzy zwolennikami filozofii augustyńskiej na wyróżnienie zasługuje odłam. Ale była bogatsza od szkoły w Chartres o to wszystko. PISMA. Cechowało go zamiłowanie do badań empirycznych. która. zwany też Alfred Anglicus. np. Był umysłem pod wieloma względami nie średniowiecznym: indywidualista. ŻYCIE. pisma Bacona zostały potępione. pod mianem skotyzmu. a także zmysł filozoficzny: był nie tylko wybitnym przyrodnikiem. Anglik. biskup Lincolnu. a zakazane przez przełożonych zakonnych.w poglądach swych zbliżył się najwięcej do obozu augustyńskiego. A gdy zabrakło pa-pieża-opiekuna. ten polecił mu wykonać prace projektowane. podjął stary neoplatoński pogląd. Warunki te zmieniły się. kątów i figur niepodobna tedy znać przyrody. ok. a Opus tertium przeróbką obu: wszystkie trzy pochodzą z 1267 r. Głównym jego dziełem było Opus maius. gdyż te są zasadniczymi kształtami. Roger Bacon (ur. scholastykę z mistyką. obejmujące w 7 częściach teorię błędów umysłu ludzkiego. jak augusty-niści. „naukę eksperymentalną" i filozofię moralną. co w zakresie nauk matematycznych i przyrodniczych Arabowie na progu XIII w. ale też wybitnym na swe czasy znawcą języków. studiował w Oksfordzie i Paryżu. augustynizm miał licznych zwolenników aż do końca wieków średnich. franciszkanin. wśród franciszkanów oksfordzkich wyodrębniła się grupa. usposobiony krytycznie wobec wszystkich i wszystkiego. ale naukę w duchu empiryzmu. głównym jego nauczycielem był Robert Grosseteste. szkoła angielska objęła jej tradycję naukową. zajmowała się specjalnie naukami empirycznymi i matematycznymi. Autobiograficzne szczegóły zawiera Opus tertium. a intelektualizmem swym zbliżał się do Tomasza z Akwinu. On to jeszcze przed Bonawenturą. Od 1257 r. matematykę. a zatem prawa rozchodzenia się światła są prawami tworzenia się materialnego świata. Szkoła empirystów oksfordzkich była niejako dalszym ciągiem szkoły w Chartres. rozwijał te same tematy. doktryny szkoły zostały zmodyfikowane przez Dunsa Szkota i w tej zmienionej formie. który poświęcił się specjalnym badaniom naukowym.. w którym przebył lat czternaście. Opus minus jest streszczeniem poprzedniego. Na przełomie XIV w. Przede wszystkim zaś Robert Grosseteste lub Greathead (1175-1253). a on sam ukarany więzieniem. Jeden z najsławniejszych i najbardziej reprezentatywnych ludzi XIII wieku . Bacon jeszcze i w innych traktatach. Około połowy stulecia wstąpił do franciszkanów w Oksfordzie. kuli i piramidy. autor pracy O ruchu serca. Communia naturalium. 1294). pod wpływem arabskich traktatów optycznych. w grupie tej wyróżnił się Roger Bacon. od 1235 r. Speculum astronomiae było treści astrologicznej. 5. Pracował w trudnych warunkach.ostatnich dziesięcioleciach XIII w. że światło jest pierwotną postacią materii. odkąd papieżem został gorący jego zwolennik Klemens IV. POPRZEDNICY.

wszelkie 195 . czyli umyślnym wywoływaniem zjawisk dla ich doświadczalnego badania. nie usuwa wątpliwości. zyskali oświecenie wewnętrzne. i zadowalano się bądź starą. Za to znów trafnie. jadąc szybciej. BACONA. Żadne rozumowanie. Bacon posługiwał się nie tylko prostym doświadczeniem. uwaga uczonych była ześrodkowana na zagadnieniach teologiczno-filozoficznych. niedyskursywne. Zarazem znał wagę matematycznego badania zjawisk. ale doświadczenie pojmował szerzej. Tylko wiedza doświadczalna ma charakter przekonywający.pisał Bacon . to jest doświadczenie ludzkie i filozoficzne. Pisał o szkłach zbierających promienie słońca w jednym miejscu i mogących wrogowi uczynić szkodę. ale nie daje pewności.„znać rzeczy tego świata. ale ze związku tego wyciągnął szczególny wniosek: że muzyce dowody matematyczne zawdzięczają swe piękno. Sam fabrykował przyrządy do badań. Umysł zaspokaja się jedynie oglądając prawdę. Pisał o mieszaninie zawierającej saletrę. Ale ono człowiekowi nie wystarcza. Doświadczeniem było dla Bacona wszelkie poznanie nieabstrakcyjne. Był przekonany. daje pewność. Głosił hasło doświadczenia. w cztery wieki później. O Bogu. powtórzone bez cytowania przez Piotra d’Ailly. I Roger Bacon. w Oksfordzie zajmowano się głównie zagadnieniami przyrodniczymi. O kalendarzu wyrażał myśli. Podczas gdy w Paryżu i w większości środowisk naukowych XIII w. ale i nadzmysłowych. lecz przez doświadczenie. Nie tylko układał teorię wiedzy eksperymentalnej. co jest na niebie. tak samo jak o przyrodzie. ale i sam eksperymentował. Powoływał się tu na astronomię: zjawiska astronomiczne bowiem posiadają matematyczną prawidłowość. Twierdził. Argumentacja prowadzi do wniosków. mianowicie przez argumentację i przez doświadczenie. że ogień parzy. ale i nadprzyrodzonych. co nie było poglądem nowym. podobnie jak później Kartezjusz. a do oglądania prawdy może dojść tylko na drodze doświadczenia. że nauczy odkrywać przyszłość i przeszłość. Franciszek Bacon). DOŚWIADCZENIE MISTYCZNE. Natomiast o metodzie uogólniania faktów doświadczonych. a nie trzymali się wyłącznie zmysłów". i na to święci patriarchowie i prorocy. Bez doświadczenia niepodobna nie wiedzieć w dostateczny sposób". zapalona w żelaznej rurze. tak że będą pływać jak największe statki na rzekach i morzach. nieraz naiwnych i fantastycznych.odpowiadało zarówno starożytnej. które zostały urzeczywistnione dopiero w 1582 r. Z hasłem doświadczenia Bacon wystąpił przeciw zwykłemu w scholastyce spekulatywnemu rozstrzyganiu zagadnień. że „wiedza eksperymentalna" przedłuży życie ludzkie. niektóre były prawdziwie zastanawiające. DOŚWIADCZENIE PRZYRODNICZE. którą razem z faktami naukowymi wyczytano u autorów arabskich. a za to mniej . niż to się czyni obecnie.ogólnymi zagadnieniami filozofii. bo ono pociąga umysł ku zbawiennym prawdom".POGLĄDY R. celował jego imiennik. że doświadczać można nie tylko rzeczy zmysłowych. 1. a które będą poruszać się z gwałtowną szybkością". „Można zbudować okręty. miały przez to pośrednictwo pewien wpływ na odkrycie Ameryki. „Niepodobna" . jak średniowiecznej tradycji. Jego rozważania geograficzne. nic bowiem w pomysłach ludzkich nie jest doskonałe". Wszakże Bacon był empirystą nie w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Co prawda-jest to już doświadczenie innego rodzaju. nie tylko przyrodzonych. który usiłował budować nową naukę. aniżeli gdyby były pełne poruszających je ludzi. „Dwojakie jest doświadczenie. których nie będzie ciągnęło żadne zwierzę. łączył ją ze starą filozofią. żadna teoria nie przekonają np. a zjawiska ziemskie zależne są od astronomicznych. A nie tylko badał. zmusza do ich wyciągania. o metodzie indukcji (w której. połączenie metody doświadczalnej z matematyczną było od Grosseteste'a charakterystyczne dla szkoły oksfordzkiej.. posłuszne kierownictwu jednego człowieka. którzy pierwsi światu dali naukę. Do matematyki zaliczał muzykę. Jedno osiąga się przez zmysły zewnętrzne: tak doświadczamy przy pomocy specjalnie wykonanych przyrządów tego. co jest na ziemi. która. Można też budować wozy. które będą wiosłowały bez pomocy ludzi. tego trzeba doświadczyć. Wśród różnorodnych jego pomysłów i przepowiedni. żaden argument. a wprost przez wzrok tego. wiedzę prawdziwą zdobywamy nie przez rozumowanie. a zupełnie wyjątkowo jak na średniowiecznego myśliciela. wybucha z wielkim hukiem. ale i eksperymentem. pojmował naukę jako postępujący i nieskończony proces: „Prawdy szukać będziemy aż do końca świata. jeśli się ich nie zna matematycznie". Roger Bacon miał pojęcie bardzo prymitywne. Pisał: „Dwa są sposoby poznania. A „dowody matematyczne powinny zmierzać do piękna (esse in fine pulchritudinis). tradycyjną filozofią augustyńską. 2. trzeba przeto umysłowi innego sposobu. bądź też neoplatońską. ale starał się też praktycznie stosować swe badania i opierać na nich wynalazki. przeciwnie .

zaś był wyjątkiem. 2. doświadczenie uważał za sposób odzyskiwania objawienia. a nie znając dokładnie jego iluministycznej filozofii. zrzekł się filozofii na rzecz wiary. TOMASZ Z AKWINU Utworzenie chrześcijańskiego arystotelizmu w XIII wieku było przewrotem dla chrześcijańskiej filozofii. Znał trojakie oświecenie: jedno przyrodzone. Jego filozofia była w gruncie rzeczy sceptyczna wobec czystej wiedzy. Ale program jego istotnie mógł się przyczynić do postępu nauk. Bacon potępił. Na tym tle Bacon snuł fantastyczną historię filozofii. BACONA. Druga grupa empirycznych badaczy XIII w. dlatego tę grupę myślicieli nazwano szkołą alberty stów. Oglądanie Boga uważał tedy tak samo za doświadczenie.wyłącznie rzeczą wiary. solidaryzował się z augustyńską teorią poznania. ale zaznaczał. obaj dominikanie. wydziela jej prawdę skąpo i zmieszaną z fałszem. albowiem przez tysiąc lat z górą była budowana na podstawie Platońskiego idealizmu. i na tym tle wyobrażał sobie swoją misję: odnalezienie objawionej prawdy. Bacon. 196 . że doświadczenie jest możliwe tylko dzięki objawieniu. Granica między prawdami przyrodzonymi a nadprzyrodzonymi została zatarta. Został najwcześniej przyjęty przez zakon kaznodziejski i zwolennicy jego w XIII wieku stanowili „szkołę dominikańską" („młodszą". wszystkim ludziom dane. w której Grecy byli spadkobiercami Żydów. czcili w nim zwiastuna nowych czasów. POPRZEDNICY. który chciał w filozofii odłączyć wiedzę od wiary. obejmujące wszelką prawdę. jak oglądanie przyrody. Pod koniec zaś stulecia wytworzyła się grupa przyrodników-neoplatończyków na zachodzie Niemiec. w XIII w. zagniewany na ludzkość. Nie poszedł z nowym prądem. we własnej duszy. W związku z tym określał filozofię jako „wyjaśnienie boskiej mądrości przez doktryny i dzieło" i tłumaczył powolne jej postępy tym. Ponadto przyjmował jeszcze trzecie: praobjawienie. nadprzyrodzone. analogicznym do tamtego. hołdowała w filozofii nie augustynizmowi. i to podwójnie. W nowszych czasach dualizm taki znalazł wielu zwolenników. nawet szedł jeszcze dalej od innych augustynistów w iluminizmie i mistycyzmie. zostało ono zatracone i tylko częściowo odzyskane przez filozofów greckich. Rozum sam przez się nie jest zdolny do poznania prawdy: filozofię autonomiczną. zarówno w pojmowaniu przyrodoznawstwa jak i filozofii. 1277).poznanie bezpośrednie. Był krańcowym dualistą w metodzie: przyrodoznawstwo było dlań wyłącznie rzeczą doświadczenia. Za to uczeni nowożytni. jaką uprawiali poganie. a zwłaszcza Teodoryk (Dietrich) z Freibergu (zm. boskiego oświecenia. teraz zaś podstawą jej stał się empiryzm perypatetycki. lecz musiał być nowym systemem. filozoficzne tak samo jak tajemnice religii. aby jakąkolwiek wiedzę posiąść. najwybitniejszym przedstawicielem tego stanowiska był Witelo. POKREWNI MYŚLICIELE. Ostatecznie pogląd Bacona był taki. niezbędne. że Bóg. W połowie XIII w. od niego przejął: 1. lecz doświadczamy ich w sobie. Ten postępowy badacz empirycznych faktów był zacofanym filozofem ze starej szkoły augustyńskiej i mistycznej. Pojęcie dowodu i na nim oparł rozgraniczenie wiedzy i wiary. System ten był dziełem Tomasza z Akwinu. który też zapoznał ich z doktrynami neoplatońskimi.wewnętrzne. drugie . Pojęcie poznania jako procesu receptywnego i na tym pojęciu oparł swą empiryczną teorię poznania. Zamiłowania do badań przyrodniczych wśród dominikanów niemieckich rozbudził Albert Wielki. że wszystkie prawdy znane są tylko dzięki objawieniu. a niegdyś udzielone „patriarchom i prorokom" żydowskim. Toteż Bacon nie oddziałał na współczesnych. Ale jest to doświadczenie inne: mistyczne. empiryk. przekraczające przyrodzone zdolności umysłu i wymagające nadprzyrodzonego. lecz odnowionemu naówczas neoplatonizmowi. od którego imienia zwie się tomizmem. Arystotelizm chrześcijański nie mógł być kopią greckiego. może nawet więcej niż jego współcześni domieszał fantazji do faktów. bo wszystkie pochodzą z objawienia. Pracując w bardzo ciężkich warunkach i obdarzony zbyt niecierpliwym temperamentem. wiernej jeszcze augustynizmowi). ceniąc jego program empirycznej nauki. Zalecał metodę doświadczalną. ZNACZENIE R. a filozofia . w przeciwieństwie do starszej. ok. Wzorem dla Tomasza był Arystoteles. pierwszy filozof związany z Polską: był on neoplatońskim metafizykiem i uczonym przyrodnikiem w jednej osobie. 1310). nie przyczynił się do postępu nauki. tylko nie przez zmysły. Prawd objawionych też doświadczamy. ŚW. Obok doświadczenia zewnętrznego jest więc jeszcze doświadczenie wewnętrzne. autor cennego traktatu o tęczy. Głównymi myślicielami wśród nich byli: Ulryk ze Strasburga (zm.

Korzystając z idei neoplatońskich Tomasz nigdy jednak nie przekroczył tej granicy. System Arystotelesa pociągał średniowiecznych myślicieli swą logiką. On pierwszy oddzielił dziedzinę tajemnic religii (jaką jest np. odpowiadał: bo taki właśnie świat jest doskonały. pierwszy twierdził. Przede wszystkim przez pojęcia istoty (essentia) i istnienia (esse). jak i neoplatońskiej wersji. Natomiast jego teologia i psychologia zdawały się prawowiernym filozofom niemożliwe do przyjęcia. zarówno w jego augustyńskiej. Przyjmując zasady filozofii Arystotelesowskiej Tomasz musiał przeciwstawić się platonizmowi. która oddziela ortodoksję chrześcijańską od pariteizmu. takich filozofów było już wielu. lecz od Plotyna.po neoplatońsku. jak i nowymi prądami. De unitate intellectus contra averroistas i inne. jak Pseudo-Dionizy. że inne są zasady teologii. Piotr z Hibernii. by pójść w kierunku czystszego arystotelizmu. który przed Tomaszem najwięcej uczynił dla utworzenia chrześcijańskiego arystotelizmu. że dusza jest nieśmiertelna. na których oparł rozróżnienie Boga i stworzenia. że zdarzeniami kieruje Opatrzność. legat papieski. który skierował uwagę jego na filozofię Arystotelesa. iluminację jako warunek poznania). 5. biskup. a ponadto jeszcze neoplatończycy chrześcijańscy. nauczyciel młodego Tomasza na fakultecie artystów w Neapolu. Niektóre znów motywy tomizmu pochodziły ze źródeł neoplatońskich. brakło w nich bowiem uznania. ale kontynuował dzieło jego w teologii. którą do jego czasów posługiwali się chrześcijańscy uczeni. duszę jako substancję.. mnogość form. dlaczego jest tak zbudowany. które dopiero Tomasz porzucił.. filozofią przyrody. jak Bernard. scholarz padewski. poza tym napisał Sumę teologiczną oraz specjalne rozprawy De natura et origine animae.3. odpowiadał w myśl Arystotelesa. nauczał od 1226 w różnych miastach niemieckich. W nauce o przymiotach Boga źródłem jego był zarówno Augustyn jak i Arystoteles. wywołanymi przez filozofię Arabów. którzy recypowali pewne działy arystotelizmu. Pojęcie przyczynowego powiązania zdarzeń i na nim oparł pogląd na stosunek Boga i stworzenia. mistycy. z rodu hr.). jak Anzelm. Można rzec. Na pytanie. Tym wszakże. Uczony wielkiej wiedzy i talentu. Przewrót tomistyczny przygotowali ci uczeni XII w. Od niego też tomizm czerpał hierarchiczną koncepcję świata jako drabiny coraz doskonalszych bytów. wprowadził do scholastyki XIII w. jak teorię uniwersaliów (np. miał za życia autorytet zupełnie wyjątkowy. dominikanin od 1223 r. Niemniej w wielu punktach wskazał nową drogę. W początkach XII w. w oczach potomności zaćmiony nieco przez sławę ucznia. i zaczął przystosowywać ją do nauki chrześcijańskiej. wcześniejsi scholastycy. Od niego bodaj wyszedł impuls do historycznej 197 . ALBERT zwany WIELKIM (1193-1280). psychologię i filozofię przyrody. Pojęcie aktu (czyli energii) i potencji oraz pojęcia formy i materii. Te pojęcia Tomasz jeszcze uzupełnił. przypomniał zaniedbany przez poprzednie pokolenia kosmologiczny sposób dowodzenia istnienia Boga. Abelard) lub genetyczną teorię poznania (np. a także do Pseudo-Dionizego i do Lombarda. natomiast na pytanie. odrzucał wprawdzie jego psychologię i odrzucał teorię poznania. Ale wraz z naukami Arystotelesa przejął i doktryny neoplatońskie. odnalezioną przezeń u Arabów (Awicenny). że filozofia Arystotelesa jest z tymi i z wszystkimi innymi artykułami wiary chrześcijańskiej zupełnie zgodna. że dół tej drabiny. v. aż po człowieka włącznie. pojęciem poznania. i na nich oparł teorię duszy i ciał. należał do nich np. Gilbert). Niemiec. od prawd dostępnych dla rozumu. 1245-1248 w paryskim uniwersytecie. a inne przyrodo-znawstwa (theologica non conveniunt cum physicis in principiis). Jednakże w wielu punktach godził się z Augustynem. Bollstadt. Nie wyzwolił się również jeszcze z augustynizmu (przyjmował rationes seminales. że świat jest stworzony w czasie. 4. System chrześcijańskiego arystotelizmu jest poniekąd wspólnym dziełem Alberta i Tomasza. nauka ta. była syntezą historyczną w wielkim stylu. to jest walczyć zarówno ze starą scholastyką. szybko jednak urzędy te składał i wracał do Kolonii do pracy nauczycielskiej. jak jest zbudowany świat. Albert. Był to punkt widzenia pochodzący już nie od Arystotelesa. pojęty jest w tomizmie i po arystotelesowsku. kompromisową koncepcję uniwersaliów. ale góra . Dopiero Tomasz z Akwinu umiał wykazać. jak i wiele innych nauk Tomasza. Niejednokrotnie odwoływany na urzędy jako prowincjał. był mistrz jego w Kolonii. Dzieła jego składają się w znacznej części z komentarzy do Arystotelesa. a od 1248 w nowo utworzonej wyższej uczelni (studium generale) w Kolonii. Pojęcie środka i na nim oparł swą etykę. ślad tego uznania pozostał w postaci przydomku „Wielki" nadanego jemu jednemu spośród wszystkich scholastyków. Albert uznał wyższość doktryny filozoficznej Arystotelesa nad tą. Trójca św. POPRZEDNICY BEZPOŚREDNI.

interpretacji Arystotelesa. uczniowie ci. gdzie Heimeryk de Campo (zm. wiódł z tomistą Gerardem de Monte spór na temat różnic doktrynalnych między Albertem a Tomaszem.filozofów średniowiecznych poświęciło znacz na część życia. Albert tworzył wspólny front filozoficzny ze swym wielkim uczniem. W sporze tym albertyści mieli tendencję do wyolbrzymiania różnic między Albertem i jego uczniem. Studia odbywał u benedyktynów w słynnym klasztorze Monte Cassino.zm. zwłaszcza Ulryk i Teodoryk. Tomasz z Akwinu (ur. W 1243 r. jako zakonnik wolny był od spraw osobistych. ALBERT WIELKI 198 . uczeń Jana. W XIII i XIV w. że nie znał przyrody. Urodził się na zamku pod Akwinem. Spór ten miał w XV w. Wpływy jej objęły też Kolonię. został dominikaninem. Życie jego zeszło w pracy naukowej. Zainicjował ją w Paryżu w początkach XV w. pracował nie tylko nad systemem filozofii. Jan z Nowego Domu. pochodził z rodu hrabiów Akwinu. ale tej dał formę skończoną. Tomaszem. zwłaszcza w dziedzinie botaniki zdobył znaczną wiedzę. wskazując na zgodność zasadniczej orientacji obu. a także umiał uwolnić się od spraw kościelno-administracyjnych. którym Bonawentura i tylu innych . Z różnorodnej jego inicjatywy naukowej Tomasz podjął tylko część teologicznofilozoficzną. a także motywy neoplatońskie jego filozofii. Św. ale też podejmował specjalne badania doświadczalne. a nie najmniej śledzono go w Krakowie. a tomiści je bagatelizowali. wchodzili nieraz w XIV i XV w. Był uniwersalnym umysłem. Inni za to uczniowie Alberta kontynuowali jego badania przyrodoznawcze. 1225 lub nieco później . w konflikt z „tomistami". znani pod nazwą „albertystów". w Królestwie Neapolitańskim. Natomiast na schyłku średniowiecza uformowała się wspomniana już oddzielna szkoła albertystów. znaczny rozgłos. stosowanej potem przez awerroistów. Zarzucał Augustynowi. ŻYWOT. 1460). 1274) był Włochem.

przeciw Sigerowi z Brabantu (De unitate intellectus contra averroistas. na ogół jednak wiara i wiedza stanowią dwie różne dziedziny.Obszerne komentarze do całego prawie Arystotelesa stanowią jeszcze jeden wykład poglądów filozoficznych Tomasza. 2) Suma filozoficzna. w związku z wygłaszanymi tam wykładami. np. ale 199 . 1. ale jednocześnie paru kompetentnych uczonych powołał do studiów nad jego filozofią: Wilhelmowi z Moerbecke powierzył przełożenie dzieł Arystotelesa. pisany wcześnie podczas pierwszego pobytu w Paryżu. główne dzieło Tomasza. zaczęta w Paryżu. nieśmiertelność duszy. był stamtąd wezwany przez papieża do Lugdunu na sobór. PISMA Tomasza są bardzo liczne. przeciw Wilhelmowi de Saint-Amour (Contra impugnantes Dei cultum. W 1272 r. to w Paryżu. 1260. TOMASZ Z AKWINU Przebywał najpierw w klasztorze w Neapolu. został z powrotem powołany do Włoch. Do systemu swego Tomasz doszedł nie od razu: komentarze do Lombarda zdradzają jeszcze wpływ dawniejszej scholastyki. np. Pracował kolejno to w Kolonii. Tomasz oddzielił wiedzę od wiary. dojrzałe dzieła pisane są po r. była rozległa: rozum poznaje nie tylko rzeczy materialne. Powziąwszy przekonanie o słuszności zasad perypatetyckich pracował nad uzgodnieniem ich z nauką chrześcijańską. gdzie Albert Wielki stał się dlań mistrzem w filozofii. Dziedzina wiedzy. w 1269 r. Przede wszystkim pozostawił trzy wielkie dzieła. Poza tym zostawił wiele prac monograficznych pisanych przeważnie w związku z dysputami uniwersyteckimi (Quaestiones disputatae.. POGLĄDY. oraz prac aktualnych o charakterze polemicznym. Disputationes ąuodlibetales). stosownie do potrzeb naukowych i pedagogicznych zakonu. 3) Suma teologiczna. WIEDZA i WIARA. skończona w Rzymie w 1264 r.. zaczęta w 1265 r.ŚW. . najkompletniejsze. dziedzinę rozumu od dziedziny objawienia. który wprawdzie ponowił ogólną prohibicję Arystotelesa. a Tomaszowi ich interpretację krytyczną i poprawienie jego błędów. w przekonaniu Tomasza. W Paryżu wykładał od r. Suma teologiczna zawiera definitywne sformułowania. w pracy tej przyszedł mu z pomocą papież Urban IV. 1252. Dla spełnienia tego zadania Tomasz opuścił Paryż i udał się do Włoch. ale zmarł w drodze. w Kolonii. został ponownie przez władze swe skierowany do Paryża. z których każde rozważa całokształt ówczesnych zagadnień: 1) Komentarz do Sentencyj Piotra Lombarda. pisana do końca życia i niedokończona. 1257). a od 1245 r. Wyraźniej od dawnych scholastyków i od współczesnych augustynistów w rodzaju Bacona. 1270). Później. dla założenia studium generale w Neapolu. czyli Summa contra gentiles. nawet w zagadnieniach filozoficznych. W 1274 r. aby bronił prawowiernego stanowiska w sporach doktrynalnych wywołanych tam przez awerroistów. Są wprawdzie niektóre prawdy dostępne rozumowi a zarazem objawione.

stworzenie świata w czasie. podwójnej prawdy o tej samej rzeczy. boć wszelka prawda. pochodzi z jednego źródła: od Boga. której istotę stanowi: to universale in re.. każda traktuje inaczej. wzorem. czyli samoistnymi bytami. 3) Poza tym należy jeszcze przyjąć powszechnik niezależny od rzeczy. Teologia buduje na podstawie objawienia. To stanowcze rozgraniczenie. Jego istnienie. I wedle rzeczy jednostkowych kształtował Tomasz swą koncepcję bytu. składa się z formy i materii. One więc muszą służyć za punkt wyjścia dla wszelkiego poznania.Istota Boga jest taka. uzupełnia. Powszechniki istnieją. ale żadna mu się nie sprzeciwia. Co cielesne. na jaką się dawniejsza scholastyka pomimo różnych usiłowań nie zdobyła. NAUKA o BYCIE. Stąd też Bóg jest bytem prostym. Złożone są istoty (essentia) i istnienia (existentia). stąd mogą być wyabstrahowane przez umysł. Natomiast istota rzeczy stworzonych istnienia nie implikuje. Jego własności. Jego działanie. próbowali jeszcze dowodzić wszystkich prawd objawionych. Musiała ona wypaść inaczej niż koncepcja dawnej scholastyki.również Boga. Niektóre prawdy przekraczają rozum. jeśli służy teologii. forma jest źródłem jedności w substancjach.mnogości. było początkiem krytycznego rozsegregowania prawd ze względu na ich różną naturę. Istota substancji cielesnych jest znów złożona z formy i materii. dokonane na podstawie ściślejszego pojęcia wiedzy. . że muszą istnieć. Rzeczy jednostkowe. a jedynie podstawę ma (fundamentaliter) w rzeczach. bytami samodzielnymi. realnie (formaliter) istnieje tylko w umyśle. bo składa się przynajmniej z istoty i istnienia. materia . jaką Bóg zsyła na drodze łaski. I w tym leży zasadnicza różnica między światem duchowym a cielesnym. być nie może. jeśli zaś mnogości. I w tym leży zasadnicza różnica między Bogiem a stworzeniem. co indywidualnie różne. Na tej podstawie powstała prosta koncepcja rozgraniczenia filozofii i teologii. Scholastycy XII w. zwane także przez Tomasza powszechnikiem bezpośrednim (uniwersale directum). Istnieją jednak prawdy. W tej postaci nie istnieje on w jednostkowych rzeczach. istnieją w substancjach. ani istota rzeczy materialnych. ani żadne prawdy ogólne. i że jej broni. 2. jak Trójca św. 2. co wspólne jej gatunkowi i zawarte w definicji. Istotą każdej rzeczy jest to. Nawet gdy traktują o tych samych prawdach.To potrójne rozróżnienie połączyło wszystkie trzy zasadnicze koncepcje. jak Anzelm. które Tomasz nazywał też refleksyjnym (reflexivum). które jedynie objawienie może ludziom udostępnić. Tomasza nie jest bezpośrednio znany umysłowi ludzkiemu ani Bóg. a stworzenie jest bytem przypadkowym i zależnym (bo istnienie nie leży w Jego naturze). Stąd Bóg jeden jest bytem koniecznym (musi istnieć. jakie występowały w sporze o uniwersalia. Filozofia. a drugiej wyprowadzonej przez rozum (jak uczyli awerroiści). było nowe. sed habent esse solum in singularibus). że przygotowuje do wiary (praeambula fidei). wedle którego Bóg stworzył świat realny. z istoty ich nie wynika. Człowiek czy kamień istnieją nie dzięki swej „istocie". co w jednostkach jest gatunkowe. a materia tego. to jedynie w tym sensie. paryski wydział filozoficzny (artystów) zabronił członkom swym zabierać głos w sprawach teologicznych. że implikuje jego istnienie. Z niego wynikł pogląd na sprawę uniwersaliów. jednej objawionej. Mogą mieć trojaką postać: 1) Powszechnik może być zawarty w substancji jednostkowej. Są one zawsze złożone: 1. objawiona zarówno jak naturalna. co zaś jest czysto 200 . są to prawdy wiary. bo to leży w Jego istocie) i niezależnym (istnieje z własnej natury). ale tylko w łączności z jednostkowymi rzeczami. grzech pierworodny. Rozdział ten obu dyscyplin został odtąd na ogół przyjęty w scholastyce. uniwersale ante rem: jest on ideą w umyśle Bożym. Nie może być sprzeczności między objawieniem a rozumem. ani dusza. są substancjami. Wcielenie. którą udostępnia na drodze przyrodzonej. można jedynie prawd takich bronić i wykazywać niesłuszność zarzutów przeciw nim skierowanych. któremu filozofia następnych stuleci tak wiele poświęciła pracy.złożonym. Forma jest podstawą tego. w duchu Arystotelesa. Według św. która za punkt wyjścia rozważań brała od razu idee wieczne lub pojęcie Boga. według Tomasza dowód tajemnic wiary przekracza możliwości rozumu. wspólne mu z Arystotelesem. A) Substancje i uniwersalia. . a stworzenie . Jedynie tedy jednostkowe przedmioty są substancjami. i tylko one. B) Składniki bytu. to i cielesności. ale same substancjami nie są (universalia non sunt res subsistentes.. Był to pogląd umiarkowanie realistyczny. filozofia wyłącznie na zasadach rozumu. 2) Powszechnik może być wyabstrahowany przez umysł: jest to uniwersale post rem. było to zasadnicze stanowisko Tomasza. Prawda. kompetencje zostały rozdzielone i w 1272 r. lecz dzięki jakiemuś innemu czynnikowi. ale nie zmienia tej. które są dla rozumu niedostępne. dane są mu tylko rzeczy jednostkowe.

nie ma dlań 201 . naukę o duszy. Dowód istnienia Boga jest tedy możliwy. 3) że istotą metafizyczną Boga jest samoistność (aseitas): Bóg jest jedynym bytem. Potrzebny jest dlań dowód. nie istnieje nic. bardzo daleki od Boga. niezłożonym. choć użyte są w perypatetyckim trybie rozumowania: jako inicjatora ostatniego dowodu Tomasz wymienił Jana z Damaszku. 2) jeśli można je poznać. bo byt prosty nie może mieć składników. ale cóż. że istnieje istota samoistna będąca przyczyną świata. lecz ze znanych nam Jego dzieł. że istnieje. kiedy istoty Jego bezpośrednio nie znamy. materia zaś tylko potencją. jak i Anzelma (oba były uznawane przez panujący w XIII wieku obóz augustyński) Tomasz widział błędy. Tomasz był zdania. istota Jego jest identyczna z istnieniem. zrywał z tezą obozu augustyńskiego. jest bytem prostym. wreszcie piąty (ex gubernatione rerum) z powszechnej celowości przyrody wnosi. Zarówno w dowodzie Augustyna. Własności Boga nie były za czasów Tomasza przedmiotem sporu. Był to wniosek obcy dotychczasowej scholastyce. zaszczepioną w sercu każdego człowieka. bez początku i końca. naukę o poznaniu i naukę o działaniu (czyli filozofię moralną). Niemniej jest to jedyna droga do upewnienia się o Jego istnieniu. że 1) własności Boga można poznać rozumem. były ustalone powagą Pisma św. rządząca przyrodą a działająca celowo. lecz tylko pośrednio. NAUKA o BOGU. czyli co stanowi Jego „istotę metafizyczną". wszystkie inne są bytami zależnymi (entia ab alio. Istnienie Boga nie jest prawdą oczywistą (propositio per se nota). 2) że wszakże rozum ludzki nie może poznać ich wprost. 3. a także 3) jaka własność Boga jest zasadnicza. musi wyprowadzać istnienie Boga nie z nie znanej nam istoty Jego. ale musi być aposterioryczny. że istnieje poza nimi istota konieczna. że istnieje istota najwyższa.duchowe. Nie jest prawdą wrodzoną. nie możemy więc istnienia Boga wywodzić a priori z Jego istoty. potem zaś. Bóg jest czystym aktem. Wszystkie opierają się na założeniu. z której wynikają inne własności. Powyższe rozróżnienie Tomasz formułował również przy pomocy ogólniejszego jeszcze. Bóg jest tedy samoistny. nie ma przyczyny. jest więc niezmienny. jak się wyrażał Jan z Damaszku. Pierwszy dowód (ex motu) z istnienia ruchu wnosi. świat duchowy i cielesny. stanowią warianty tej samej myśli. 3. Wszystkie te dowody są typu kosmologicznego. iż istnieje istota najdoskonalsza. nie wymagającą dowodzenia. albowiem analiza bytu skończonego przekonywa. lecz musi istnieć przyczyna pierwsza. naukę o świecie. Forma jest aktem. Sporne było natomiast: 1) czy można je rozumem poznać. Istnienie Boga nie jest także prawdą opartą na apriorycznym rozumowaniu. bądź przez nieskończone wzmożenie własności istot skończonych. Trzy pierwsze są odmianami dowodu zainicjowanego przez Arystotelesa. to (wbrew augustynizmowi) posiada tylko formę. przeszedłszy do zdolności duszy. jak chciał Anzelm.czyli bądź przez zaprzeczenie. W doświadczeniu dany jest byt skończony i niedoskonały. drugi (ex ratione causae efficientis) z niesamoistności świata wnosi. jako samoistny. Twierdząc tak. Arystotelesowskiego przeciwstawienia potencji i aktu. czy też raczej należy je uważać za przedmiot wiary i objawienia. B) Przymioty Boga. że istnieje pierwsza przyczyna ruchu. entia participata). że gdybyśmy znali istotę Boga. wnosi. bo powstanie i koniec byłyby zmianami. czwarty (ex gradibus perfectionis) z faktu. A) Istnienie Boga. Tomasz stawał w opozycji do panującego w scholastyce przekonania. Ten fundament jest Arystotelesowski. dwa ostatnie zawierają motywy neoplatońskie. trzeci (ex possibili et necessario) z przypadkowości rzeczy wnosi. który istnieje sam przez się. Na tej podstawie ontologicznej wznosi się system Tomasza. W budowie tej rozważymy kolejno: naukę o Bogu. Nie pozostaje więc nic innego. to pojęlibyśmy od razu. które są wszakże jednego typu. I droga ta faktycznie prowadzi do celu. stworzenie zaś zawiera zawsze czynnik potencjalny. że nie posiada on w sobie samym przyczyny swego istnienia. jak chciał Augustyn. jest wieczny. że istnieją istoty różnej doskonałości. i wskazuje na Boga jako na swą przyczynę. który urzeczywistnia się tylko stopniowo. ani z pojęcia doskonałego bytu. i Ojców i Tomasz nie różnił się w tym punkcie od innych filozofów swego wieku. jest niematerialny. nie wynika ani z pojęcia prawdy. że szereg przyczyn nie może iść w nieskończoność. bo podstawą wszelkiej złożoności jest materia. obejmujący Boga i stworzenie. drogą „negacji lub „eminencji" . czyli bytu możliwego i rzeczywistego. dla którego Bóg był „jak najbardziej obecny w duszy ludzkiej". co mogłoby być przyczyną Jego zmiany. to w jaki sposób. oryginalność tomizmu objawia się w samej budowie. jak oprzeć dowód istnienia Boga na doświadczeniu. Tomasz dał pięć dowodów istnienia Boga. Przyznawał.

pochodzące od neoplatończyków. to już czasowy charakter stworzenia da się dowieść. byłaby niezależna od Boga. które można pojąć tylko jako stworzone. wszechmoc. bo „wcale nie należy do pojęcia wolności wyboru. Te pośrednie istoty to czyste inteligencje. ale samo stworzenie za rzecz wiary. Zresztą dowód jest w tym wypadku wykluczony z natury rzeczy. logicznie więc i jedno. i drugie jest możliwe. że własnością Boga jest doskonałość. Sprawa dowodu w nauce o stworzeniu wywołała znaczną rozbieżność zdań. Stworzenie nastąpiło w czasie. właściwy istotom rozumnym. a która. że jeśli zgodzimy się na nie. Te istoty 202 . bo bez nich Bóg nie mógłby był wyrazić pełni Swej istoty. byt ich bowiem jest samoistny i nadany (ens ab alio). był zaś zdania. scholastycy. Składały się na nią: a) nauka biblijna o aniołach i b) spekulacje mistyczne nad stopniami hierarchicznymi bytu. Świat został stworzony z niczego (creatio ex nihilo). jest niedostateczny. Bóg miał w wiecznych Swych ideach niejako program świata: stworzenie polegało na zrealizowaniu tych idei. wola itd. uważał „stworzenie z niczego" za rzecz wiary. 3. Nauka o aniołach stanowiła tę część systemu Tomasza. a więc dzieło rozumne i celowe. jako odwieczna. rośliny. zwierzęta aż do człowieka. Gdyby bowiem świat nie był wprost stworzony przez Boga. Działanie na podstawie idei jest właściwym sposobem działania istot rozumnych i wolnych. odwrotnie. Bóg nie tylko stworzył świat. Drogą zaś eminencji ustalić można. to już rzecz nie dowodu. Jeszcze dalszy był Tomasz od Alberta Wielkiego. Bóg rozporządzał wielu możliwościami. jest czynny wszędzie. a urzeczywistnił tylko jedną. który eliminuje udział Boga w działaniu stworzeń. 4. nawet i w wolnych czynach istot rozumnych. więc ono tylko mogło być działaniem Boga. 5.rodzaju i przeto nie może być definiowany itd. poprzez złożone ciała nieorganiczne. jako przyczyna sprawcza i celowa. Te wszystkie znamy z doświadczenia: ale poza nimi muszą być inne jeszcze. Tymi wieloma różnorodnymi pojęciami ograniczony umysł ludzki próbuje ująć prostą naturę Boga. pojęcia zaś są ogólne i dotyczą tylko własności rzeczy. w której czynniki biblijne i neoplatońskie miały przewagę nad perypatetyckimi. a nie przez instancje pośrednie. Stworzenie dokonane zostało wprost przez Boga. lecz da się wytłumaczyć. ale też kieruje nim. o różnym stopniu doskonałości: od żywiołów. nie zaś z odwiecznej materii. istnieć musi bowiem ciągłość między stworzeniem a Bogiem. inteligencja. stanowią one. Tomistyczne pojęcie stworzenia zawierało następujące składniki: 1. aby istota wolna była pierwszą przyczyną swych działań". a wszystkie służą Bogu. Zarówno dowód. jak i że ma początek (augustyniści). a okazjonalizmem. uważał nie tylko czasowy początek. Majmonides. jak tego chciały systemy emanacyjne. Toteż świat jest uporządkowany. nie konieczności. mądrość. Istnieją tedy różnorodne stworzenia. A) Stosunek Boga do świata jest stosunkiem stwórcy do stworzenia. tak samo jak racjonalnie dowodził istnienia Boga i stworzenia świata. dowód bowiem operuje pojęciami. Tomasz tłumaczył ją racjonalnie. Te wszystkie własności mogą być ustalone drogą negacji. Każda istota działa wedle właściwego jej sposobu działania. Części niższe służą wyższym. wzięli układ chórów anielskich wprost od niego. niezależnych od czasu. jaką rzeczywiście posiada. gnostycy i niektóre wczesne systemy patrystyczne. czyli anioły. na którym Tomasz poniekąd wzorował swą teorię stworzenia. Stworzenie jest aktem woli. czyli stworzenie. co zaś jest rzeczywiście. wyższe. czyli dziełem przypadku. Mnogość i różnorodność stworzeń były potrzebne. Przez ten swój udział Bóg transcendentny jest poniekąd immanentny światu. i nie miałby tej jedności. Ale gdy sam fakt stworzenia i powyższe cztery jego własności były dla Tomasza rzeczą dowodu i wiedzy. o której pisali Platon i Arystoteles. który. Tłumaczył świat jako dzieło Boże. Nauka o stworzeniu świata wynikała dla Tomasza z jego pojęcia Boga i pojęcia rzeczy skończonych. Stworzenie odbyło się według idei Bożych. że świat nie ma początku (Awerroes). musiało więc kiedyś nastąpić nadanie tego bytu. Bóg działa więc w sposób wolny. 4. rozwija się celowo wedle planu boskiego. Tomasz w sprawie współdziałania Boga w dziejach świata zajmował stanowisko pośrednie między deizmem. to stworzenie w czasie było dlań tylko rzeczą wiary. Bóg. jak to wyobrażali sobie neoplatończycy. 2. czyli opatrzności. niezbędny składnik hierarchicznego układu świata. lecz objawienia i wiary. Zespolenia biblijnych aniołów z neoplatońskimi inteligencjami dokonał był jeszcze Pseudo-Dionizy. NAUKA o ŚWIECIE. B) Budowa świata nie jest faktem ostatecznym. a w szczególności Tomasz. który eliminuje działanie samych stworzeń. który jest przeto celem świata. według Tomasza. to byłby wynikiem sumowania się przyczyn.

Stąd pochodzi niezastąpiona rola zmysłów przy powstawaniu poznania. tak samo jak zmysłowe. prawzorów tych bezpośrednio wcale nie oglądamy. ale nie jego kres. ale nie ludzi. zaczyna od zmysłów. Posiadamy rozum i dzięki niemu poznanie postępuje naprzód na drodze abstrakcji. Władze poznawcze człowieka są bądź zmysłowe. Zaczyna od ujmowania konkretnych. lecz narzędziem człowieka. jest to dusza rozumna. on dokonywa właściwego aktu poznawczego. I ostatecznie wszelkie poznanie rozumowe. więc umysłowe zmysłowymi. Od władz niższych. i ciało stanowią części człowieka. jak myślenie i funkcje fizyczne. 6. twierdzenie jego. poznawali rzeczy przez ich wieczne prawzory (in rationibus aeternis). Także nie jest prawdą. jednostkowych przedmiotów. ale dąży do poznawania ich ogólnych. jak Awerroes. przeciwnie. nie może obejść się bez pośrednictwa zmysłów. musi się też rozpoczynać proces poznania. np. nie mogą więc być środkiem (medium) poznania rzeczy. złączony z ciałem. że da się ona uzgodnić z chrystianizmem. było niemożliwe. Augustyńska tradycja głosiła zaś. Możliwe jest. Istotność tę poznaje rozum bierny. Stał na stanowisku: 1) receptywności poznania oraz 2) łączności poznania wyższego z niższym. gdyż rozumne poznawanie jest czynnością właściwą i wyróżniającą człowieka. zetknięcie zaś odbywa się przez pośrednictwo zmysłów. bo czynność rozumu jest najwyższą z czynności. Była ona odpowiednikiem jego hilemorficznego dualizmu. Według niego. Taka była ogólna teoria poznania Tomasza. samorzutność poznania oraz niezależność umysłu od zmysłów. które padając na wyobrażenie wydobywa zawartą w nim istotność. które nie mają ciał i zmysłów. Tomasz porzucił pogląd Platona. jak tego chciała szkoła augustyńska. Człowiek nie posiada idei wrodzonych. Poznanie polega na upodobnieniu podmiotu do poznawanego przedmiotu. NAUKA o POZNANIU. a forma wyższa obejmuje już niższe. ale człowiekowi nie jest dane. jest receptywne. W doczesnym życiu (secundum praesentis vitae statum) umysł. Ale wykazał. Hilemorfizm Tomasza w rozumieniu człowieka. NAUKA o DUSZY. nie poznają przez zmysły. jako oddzielną substancję. najryzykowniejsza część jego filozofii. Nie iżby poznanie takie. który polega na tym. Wraz z Arystotelesem dzielił rozum na czynny i bierny. który Augustyn i jego następcy. że człowiek nie jest samą duszą i że dusza jest formą ciała. mistyków i szkołę franciszkanów. Jeśli zaś i dusza. że funkcje fizyczne zostały zaliczone do funkcji duszy. jak człowiek. jest to poznanie aniołów. przypisywali ludziom. abyśmy. zmysłowych. że przedmiot wraża w duszę swój „obraz" (species). zachowuje się wobec niej tak samo biernie. lecz poznają przez iluminację. ciało również należy do natury człowieka. musi mieć jedną formę. ma więc może i inne formy? Nie. że człowiek. Ale zmierza do umysłowego ujęcia rzeczy. umysłowego ze zmysłowym. że istnieje mnogość form w człowieku. gorszyła się tym. ale z ducha był jak najbardziej nowoczesny. jak Bóg. Franciszkańska szkoła uważała za niemożliwe łączenie w jednej zasadzie tak różnych rzeczy. Choć pogląd ten miał źródła starożytne. Anioły poznają więc prawdę w sposób. jako czynny tej istoty pierwiastek. to była bodaj najśmielsza. bądź umysłowe. Wszelkie tedy poznanie ludzkie jest pochodzenia empirycznego. 2. receptywnie. A) Nauka Tomasza o poznaniu ludzkim była w szczególnie ostrym przeciwieństwie do wcześniejszej tradycji scholastycznej. Jest ono procesem receptywnym. Rozum czynny sam nie jest właściwie władzą poznawczą. Jednakże człowiek spełnia inne jeszcze czynności. ciało zaś jest nie częścią. nie licząc się z naturą ludzką. Tomasz traktował rozum psychologicznie. Z tą teorią dostał się do scholastyki tok myśli trzeźwiejszy i bardziej liczący się z faktami niż ten. 5. jako władzę duszy. Władze wyższe posługują się niższymi. i twierdziła. a nie samoistną substancją. Jest to poznanie właściwe „czystym inteligencjom". aby być jedną substancją. metafizycznie. Jedność formy była jedną z tez Tomasza najsilniej atakowanych. podjęty przez Augustyna. W myśl Arystotelesowskiego hilemorfizmu Tomasz pojął duszę jako formę istoty organicznej. ani z własnej natury. Wbrew pierwotnej tradycji Tomasz stanął na stanowisku psychofizycznej jedności człowieka. że chrystianizm nie wymaga bezcielesnego spirytualizmu ani także dualizmu duszy i ciała. to w jaki sposób są złączone? Jak forma z materią. 1. jakie opisuje szkoła augustyńska. jest raczej jakby światłem. Tomasz pojmował empirycznie genezę poznania. arystotelesowskie. To wrażanie obrazu w duszę odbywa się przy zetknięciu z przedmiotem. ale potem wybiega daleko poza zmysły.pośrednie między Bogiem a człowiekiem mają też własności pośrednie. postrzega zmysłami. jak według Arystotelesa. I dusza ludzka jest formą człowieka. tzn. niezależności duszy. Nie mógł jednak zrezygnować z niej. istotnych własności. a nie. tak samo jak teoria poznania augustynistów była wyrazem ich czystego sptrytualizmu. który panował w niej 203 . w przekonaniu. jak zmysły wobec obrazów zmysłowych. że tylko dusza jest człowiekiem.

Bóg był dlań ostatecznym celem i miarą czynów ludzkich. FILOZOFIA MORALNA. a zespoliwszy jego subtelne pojęcia etyczne z chrześcijańską postawą wobec życia. obiektywizmem. Twierdził też. uniwersalizm. poznajemy więc bezpośrednio jedynie czynności duszy. że poznanie rozumowe jest zawsze ogólne. był bardziej 204 . że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. w stanowczym przeciwieństwie do woluntaryzmu augustyńskiej szkoły. nauką o pierwszeństwie intelektu w poznaniu i działaniu. W badaniach tych wzorował się na Arystotelesie. wraz z Grekami. że rzeczy zewnętrzne są nam dane bardziej bezpośrednio niż wewnętrzne. że sprawy moralne są natury praktycznej. przeciwstawiał się subiektywnej postawie mistyków i augustynistów. obiektywizm. intuicyjna. między Bogiem a stworzeniem. przekonaniem. To. przeciwstawiał się indywidualizmowi. dla której właściwym przedmiotem poznania rozumowego był świat niematerialny. wolnej woli. Tomasz wraz z Arystotelesem cenił każde dobro i każdemu chciał wyznaczyć należne mu miejsce. hilemorfizm.dotychczas. Tu przeciwieństwo ze szkołą augustyńską było najostrzejsze: ta bowiem twierdziła. to wszystko jest niepewne i niepotrzebne. co rzeczywiste. więc też rozumowo poznajemy tylko gatunki. Tomasz głosił więc pierwszeństwo rozumu i stał. intelektualizm. realizm. z którego wywodzi się wszelkie inne. stworzył system etyki o nieporównanej pełni i konsekwencji. B) Odrębność tej teorii poznania przejawiała się również w zagadnieniach szczegółowych: a) Przedmioty materialne możemy poznawać rozumem. wrodzona. że dusza poznaje siebie przez bezpośrednią intuicję. Bóg zaś najdoskonalszym przedmiotem poznania.. nadprzyrodzone oświecenie umysłu. lecz i cele bliższe. OGÓLNE WŁASNOŚCI TOMIZMU. Tomasz zaś do systemu włączył dział ten jako równoległy z filozofią teoretyczną. Ostateczny cel życia widział w szczęściu. opatrzności. hilemorfizmem bronił jedności ludzkiej natury i przeciwstawiał się rozrywaniu duszy i ciała. co było w tomizmie nowe. Wbrew tym. co przejęci dobrami wyższymi potępiali niższe. Natomiast Tomasz zastrzegał. Ale w analizie życia moralnego uwzględnił nie tylko ostateczny cel. dla niej poznanie własnej duszy było poznaniem najpierwotniejszym. pojmował je jako poznanie. nie wyłączając poznania przedmiotów zewnętrznych. intelektualizmem. Dualizmem między bytem absolutnym a względnym. a nie. przekonaniem o wyższości ogółu nad jednostką. ale szczęście pojmował zgodnie ze swą teocentryczną i intelektualistyczną filozofią. Najogólniejszymi własnościami tomizmu były: dualizm Boga i świata. nieśmiertelnej duszy. realizmem umiarkowanym przeciwstawiał się z jednej strony skrajnemu realizmowi platończyków. co tylko potencjalne. Wczesna scholastyka niewiele pracowała na polu filozofii moralnej w założeniu. Poznanie bowiem jest najwyższą funkcją człowieka. że Tomasz należał raczej do mniejszości filozofów średniowiecznych. Posiadamy przeto o nich wiedzę ogólną i pewną. Tomasz poszedł zupełnie inną drogą: poszedł za Arystotelesem i jego etyką umiaru i rozumu. dualistycznemu rozumieniu człowieka. b) Duszę własną poznajemy tylko pośrednio. postawą umysłu zwróconą ku światu zewnętrznemu i przekonaniem. Pod tym względem tomizm nie różnił się od augustynizmu. a nie jednostki materialne. przeciwstawiał się woluntaryzmowi Augustyna i emocjonalnej postawie mistyków. wiedza aprioryczna. a nie przeżycia wewnętrzne. nie naukowej. wystarcza doświadczenie. tej filozofii głoszącej istnienie Boga. to oparcie filozofii chrześcijańskiej na doświadczeniu. a z drugiej – nominalizmowi.wyłącznie na drodze refleksji. Ze starożytnych doktryn dwie miały największy wpływ na etykę chrześcijańską: stoicki ascetyzm i neoplatoński ekstatyzm. do której dotąd odwoływała się scholastyka. uniwersalizmem. 7. Teza ta była wynikiem obiektywnej postawy Tomasza: uważał. jak Grecy. Iluminizm. empiryzmem. Własności te sprawiły. na stanowisku intelektualizmu. tomizm przeciwstawiał się panteizmowi. którego czas przyszedł jeszcze w XIII w. a przez to przy ogólnej teocentrycznej postawie znajdował miejsce na badania empiryczne. że poznajemy jedynie to. władze zaś duszy i samą duszę . że dane nam są rzeczy zewnętrzne. empiryzm. ale poznanie Boga. Pogląd ten Tomasza przeciwstawiał się teorii Platońskiej. nieoczekiwane. Dla trafnego wyboru dóbr rozum musi poprzedzać wolę i kierować nią. przeciwstawiał się augustyńskiemu aprioryzmowi.

w którym poddał krytyce 117 twierdzeń Tomasza. co prawda w formie swobodnej.wybitnym niż typowym myślicielem scholastycznym.. główny ośrodek średniowiecznej nauki. który później bardzo się rozpowszechnił. który w r. Tomizm miał z augustynizmem wiele poglądów wspólnych. Spór o naukę Tomasza stał się najważniejszym sporem filozoficznym XIII wieku. za potencjalność materii i odrzucenie rationes seminales. zm. 1323 r. ale zarazem torował drogi dla krytycyzmu. najgoręcej broniących augustyńskiej tradycji. OPOZYCJA wyszła od panującej jeszcze w XIII w. bojowo wystąpili przeciw niemu zwłaszcza trzej uczniowie Bonawentury: Peckham. Koimbra. obiektywną i empiryczną postawą różnił się od wcześniejszej tradycji schelastycznej. On wystąpił przeciw awerroizmowi. należał do nich Stefan Tempier. a jego samego za doctor ordinis. i Egidiusz z Lessines. kierowany przez Towarzystwo Jezusowe. należy jednak pamiętać. tezę o indywidualizującej materii. Tomasza opanowała przede wszystkim Paryż. księża świeccy. autor specjalnego dzieła Correctorium fratris Thomae. zawerroizmem i z augustynizmem. Tomizm został w szczególności zaatakowany za jedność formy. Przedtem wszakże wydał Franciszka Suareza (1548 . z Arabów. tzn. Nie odpowiadał jednak duchowi epoki. w najświetniejszych naówczas uniwersytetach Europy. Pierwszy raz w XVI w. który wznowił naukę Tomasza. od jednego antyku.. który miał rozwinąć się w następnym stuleciu. tomizm był jeszcze poglądem mniejszości. Szkoła Tomasza. 1277 potępił niektóre jego tezy. Ściślej mówiąc. Tomasz zyskał sobie nazwę doctor communis. sam prowincjał angielski i arcybiskup kantuareński. pełnej odstępstw (nie ma realnej różnicy między istotą a istnieniem. odrzucenie materii duchowej. który na kapitułach generalnych w latach 1278.1313 uznał oficjalnie naukę Tomasza za naukę zakonu. Także niektórzy profesorowie Uniwersytetu Paryskiego.jezuitów uznał ją również za swoją. jako prawowierne systemy chrześcijańskie musiały być zgodne w swych tezach teologicznych. profesora Uniwersytetu Paryskiego.: wówczas powstał ruch usiłujący regenerować upadającą scholastykę przez powrót do Tomasza. np. 1305). Stworzył drugi typ scholastyki. Filozofię chrześcijańską Tomasz jakby zbliżył z powrotem do filozofii starożytnej. nie przestała już istnieć. Wybitny myśliciel dominikański początku XIV w. Tomasza. Doktryna Tomasza dostała się również do zakonu augustianów przez Egidiusza Rzymianina (1247-1316). naukę o jedności formy. przejęli jego poglądy. nie zdołał wyjść poza Hiszpanię. Natomiast ich fundamenty filozoficzne były zupełnie różne. Znikły wątpliwości co do jej prawowierności: potępienie z r. Middleton i de la Marę. „starej scholastyki". 1317). Tomasz walczył na dwa fronty: z heterodoksalną i z ortodoksalną filozofią. 1277 zostało uchylone przez biskupa paryskiego w 1325 r.). nawrócił do innego antyku. Tomasz miał przeciwników wśród duchowieństwa świeckiego. W XIII i nawet XIV w. który jako biskup potępił doktryny Tomasza w 1284 r. iż przed Tomaszem. zwłaszcza Piotr z Owernti (zm. 1567 przez papieża Piusa V został uznany za piątego doktora Kościoła. bronił filozofii św. autor Defensa doctrinae divi Thomae. Nauka św. który bronił przeciw Kilwardby'emu jego nauki o jedności formy. Tradycje jej podtrzymywał przede wszystkim zakon dominikański. przeważnie nawet pomijając to. Pod koniec zaś średniowiecza stolicą tomizmu stała się Kolonia. UCZNIÓW I ZWOLENNIKÓW Tomasz miał przede wszystkim wśród dominikanów. miał ośrodek w Hiszpanii.. Herveus z Nedellec (Natalis. i do karmelitów przez generała zakonu Gerarda z Bolonii (zm.Wszakże ci zwolennicy nauki Tomasza przyjęli ją na ogół tylko częściowo. W czasach nowych dwukrotnie dokonał się nawrót do tomizmu. . a przy tym był to tylko tomizm częściowy. Ale najwięcej oponentów miał Tomasz wśród franciszkanów. Ruch ten. za odrzucenie iluminizmu. przed połową XIII w.1617). Ale ostatecznie spór o filozofię Tomasza skończył się jej zwycięstwem. a augustynizm wystąpił przeciw niemu.czysta materia mogłaby istnieć samodzielnie. uznanie materii za podstawę indywidualności. należał do nich Ptolomeusz z Lukki. miały inną teorię poznania i inną psychologię. typu tego nie było. Robert Kilwardby. za teorię pośredniego poznawania duszy. w tymże 1277 roku odrzucił szereg doktryn Tomasza. który wykończył komentarze Tomasza do niektórych pism Arystotelesa. odkąd powstała. Co więcej. który wykończył pismo Tomasza De regimine principum. Od XVI zaś wieku potężny zakon. platońskiego. Miał przeciwników nawet wśród dominikanów. np. biskup paryski. perypatetyckiego. . z Dunsa Szkota. Salamanka. Stolica Apostolska wielokrotnie od Jana XXII po Benedykta XV ogłaszała naukę Tomasza jako naukę Kościoła. opartej na Augustynie. . Zwłaszcza. co było własną koncepcją Akwinaty. wprowadzając zaś do niej obce pierwiastki z filozofii Augustiańskiej. W r. a i tu wygasł w XVII wieku.materia nie 205 . jak Alhambra.

niemniej przyczynił się do tego. którzy przyswoiwszy sobie zdobycze św. . zalecająca odnowienie filozofii w duchu Tomasza. a potem nauczał w latach 1305-1308. mianowicie do jego pism logicznych. Najwybitniejszą zaś postacią między starą a nową szkołą. wspólne im były ponadto najogólniejsze pojęcia ontologiczne oraz poglądy epistemologiczne i psychologiczne. którzy jeszcze przed Dunsem poddali się wpływom Tomasza: Wilhelm z Ware. Drugi nawrót do nauki Tomasza nastąpił w drugiej połowie XIX w. jak aposterioryzm w teorii poznania. które pochodziły ze wspólnej tradycji kościelnej. Był umysłem przede wszystkim krytycznym. PRZEWAGA WIARY NAD ROZUMEM.dowód istnienia Boga przeprowadzony przez Tomasza jest niedostateczny). Quaestiones disputatae super philosophiam. i tym nade wszystko przygotował nowy augustynizm Szkota. zmarł tam niebawem. w 1304 r. daleki od uniwersalistycznej i intelektualistycznej filozofii Tomasza. jak różni byli Augustyn i Arystoteles.. 1. Jego krótkie życie było całkowicie poświęcone nauce. od 1277 r. koncepcja uniwersaliów. Szkot zaś rozwijał swoiście chrześcijańskie motywy. a tylko wola jest czynna. w ten sposób powstała „nowa szkoła franciszkańska". udał się do Paryża. Szkot przejął od Arystotelesa i Tomasza pojęcie nauki. Tomasza zmodernizowali swą doktrynę. W Paryżu potem powstał drugi.jest zasadą indywiduacji. Twórcą nowej doktryny był Duns Szkot. magister teologii Uniwersytetu Paryskiego. gdzie osiągnął doktorat teologii. jak dzieła Tomasza. modelując swe poglądy nie wedle rzeczy zewnętrznych. Mimo to wszystko zasadnicza postawa i tendencja Szkota była inna niż Tomasza. Akcja Dunsa Szkota przygotowana była już w starej szkole augustyńskiej przez niektórych jej członków.. odrzucenie teorii iluminacji. przeniesiony do Kolonii. Głosił psychologiczne pierwszeństwo woli przed rozumem. teraz nie są mu już przypisywane. W przeciwieństwie do obiektywnej postawy Greków i Tomasza. ur. POGLĄDY. od którego jest ona zwykle zwana skotyzmem. Inicjatywa wyszła od franciszkanów. nie obejmowały już tak równomiernie i systematycznie całej pełni ówczesnych zagadnień. postawę introwersyjną. w 1308 r. Główne dzieło: komentarz do Sentencyj. usunięty na drugi plan przez jego zwolenników w XIII wieku. nauczyciel Dunsa.Był jednym z najsubtelniejszych myślicieli średniowiecza. lecz wedle przeżyć wewnętrznych. był franciszkaninem.. POPRZEDNICY. bo rozum jest władzą bierną. Tomasza w Rzymie. była tak różna. nieco przed 1270 r. ta przewaga psychologiczna rozrosła się u niego w metafizyczną przewagę dobra nad prawdą i w etyczną przewagę miłości nad poznaniem. wyprzedził go w opozycji przeciw tradycyjnemu w szkole iluminizmowi. które długo uchodziły za dzieło Szkota. jak cała koncepcja Boga i stworzenia. Dzieła jego. co jest znalezione przez 206 . Pobudką doń stała się encyklika Leona XIII Aeterni patris z 1879 r. zajmował. które cechował indywidualizm i woluntaryzm. między Bonawenturą a Szkotem był: HENRYK z GANDAWY. przeładowane polemiką i subtelnymi dystynkcjami. W teorii poznania pozostał wierny Augustyńskiemu przekonaniu. . a potem nauczał w Oksfordzie. otrzymał odmienne wyniki. doszedł do poglądów. Uczył się. Odtąd rozwija się filozofia pojęta na wzór Tomasza i znana pod nazwą „neotomizmu". podobnie do Augustyna. Istota wyrównania polegała na tym. podział funkcji psychicznych. by naukę tę znów uczynić aktualną. krótszy od tamtego komentarz Reportata Parisiensia (lub Opus Parisiense). ale zasadnicza postawa została augustyńska. że siły przyrodzone nie wystarczają do poznania pełnej prawdy. ŻYCIE I PISMA. że tomizmowi zostały uczynione możliwie największe ustępstwa. dzięki niej. ale zastosowawszy je skrupulatnie. zmarł w 1293 r. Woluntaryzmem odnowił istotny punkt filozofii Augustyna. zwany Opus Oxoniense. Kościół nadał mu tytuł doctor subtilissimus. metafizycznych i psychologicznych. zm. . Poglądy Dunsa miały wiele wspólnego z poglądami Tomasza: nie mówiąc już o poglądach teologicznych. Do nauki należy to. DUNS SZKOT Ostatnia forma filozoficzna XIII wieku była wyrównaniem antagonizmu między dwoma głównymi obozami filozoficznymi stulecia: augustynizmem a tomizmem. Duns Szkot. którą można oglądać jedynie w świetle wiecznym przez specjalne oświecenie boskie. W Oksfordzie pisał również komentarze do Arystotelesa. Tomasz głosił głównie poglądy wspólne myśli chrześcijańskiej ze starożytną.jednostki mogą być poznawane bezpośrednio. świecki ksiądz. oraz zainicjowana przez tegoż papieża Akademia św.

Różnił się więc poglądem na poznanie psychologiczne. Zerwał ze starożytnym uniwersalizmem. lecz że istnieje poza tym w każdej rzeczy forma indywidualna (haecceitas): to była scholastyczna formuła indywidualizmu. wierny uniwersalistycznemu poglądowi Greków. co mu przypisywał Tomasz. ale rozum nie wszystko znaleźć może. A i dla Szkota teologia przestała już być scientia proprie dicta. lecz podstawową cechą bytu. ani wykazać udziału Boga w działaniach stworzeń. jak akty postrzegania zewnętrznego. że wszystko. wszechmoc. znacznie redukując dziedzinę rozumu. 2. wedle Szkota zaś nie może być dowiedziona ogromna większość tez teologicznych. ale za to przypadkowe. Indywidualizm Szkota nie był wszakże skrajny.. Zaliczał wprawdzie do nauki niektóre tezy teologiczne. w języku scholastycznym: forma jest principium individuationis.zdrowy rozsądek. sprawiedliwość. punkty i linie miał za istniejące realnie w rzeczach. z powodu swej orientacji introwersyjnej. by wiarę przetworzyć w wiedzę. Nie pojmował intuicji mistycznie. dla niego indywidualność była nie wtórną. mądrość. a przynajmniej istota bytu była ogólna. prawda nadprzyrodzona. Za równie pierwotne. jak np.w to wszystko należy wierzyć. ale nie mówił. ma nawet stopień pewności niedostępny dla rozumu przyrodzonego. tylko przez intuicję. Wielkości geometryczne. i dzieło jego stoi na pograniczu dwóch typów filozofii średniowiecznej: budującej i krytycznej. PRZEWAGA JEDNOSTKI NAD OGÓŁEM. przeciwnie. stał się rzecznikiem indywidualizmu metafizycznego. lecz jako akt bezpośredniego poznania przedmiotu obecnego. Intuicja daje poznanie indywidualne i egzystencjalne. miał akty umysłu zwrócone ku samemu sobie i ujmujące przeżycia wewnętrzne. ale w Arystotelesowsko-scholastycznym języku. zrezygnował. opatrzność . twierdził. a nawet jak ta. że ogóły to tylko fictiones intellectus: to było dopiero stanowisko następnej generacji filozofów. Szkot nie kwestionował tych prawd. zaczynającej się w XIV wieku. jednakże przesunął ich granicę. wprowadzone przez Szkota. a nie przez abstrakcyjne rozumowanie można stwierdzić istnienie i obecność rzeczy. gdyż był przekonany. Że Bóg jest rozumem i wolą. a przez to rozszerzając dziedzinę wiary. Szkot. 207 . przekraczająca rozum. intuicyjne poznanie. dla którego byt. To rozróżnienie dwóch rodzajów poznania. nieskończoność. co zawarte jest w pojęciu. Tomasz dowodził. wiodła do sceptycyzmu. Nie zamierzał zresztą przez to poniżać jej wartości. Ale też inaczej pojmował funkcje rozumu: zaprzeczał. a może po prostu . Wiedza abstrakcyjna. gdyż jej zasady nie wywodzą się ex evidentia rei. Dla Szkota ogóły były w rzeczach: przejął realistyczne stanowisko Tomasza. PRZEWAGA INTUICJI NAD ABSTRAKCJĄ. lecz indywidualna dusza i jej zbawienie). Ale także poznanie przedmiotów zewnętrznych pojmował inaczej. Analiza Szkota nie kwestionowała prawd teologicznych. jakie Bóg ma własności.rozum. stało się odtąd powszechną własnością scholastyki. Abstrakcyjne poznanie rzeczy musi być zawsze poprzedzone przez intuicyjne. Tego prostego stanowiska nie wyrażał w prosty sposób. że istnieją jedynie konkretne jednostki. że rozum poznaje jedynie gatunki. I Szkot. która zwątpiwszy w rozum zdała się na samą wiarę. abstrahując od obecności rzeczy i ich indywidualnych cech. Trójca św. wszelki modus intelligendi pojmował jako modus essendi. Język ten nazywa „formą" istotny czynnik rzeczy. Niemniej z aspiracji scholastyków. ale uważał je za prawdy objawienia i wiary. Może doprowadziły go do tego względy natury metafizyczno-religijnej (osnową chrystianizmu jest nie gatunek ludzki. znajduje się też w rzeczy. że cechuje Go niezmienność. Nie można również dowieść nieśmiertelności duszy ani stworzenia duszy przez Boga. Przez swą postawę bardziej krytyczną niż konstrukcyjną Szkot był zwiastunem nowej epoki. Mówił. że natura bytu jest jednostkowa. różnił się od Tomasza. 3. Indywidualne cechy nie są rzeczą materii. nie mogą być dowiedzione . a nie rozumu i nauki. Ale poszedł dalej w realizmie: przypuszczał. że stworzył świat z niczego. jakoby poznanie rozumowe miało charakter wyłącznie abstrakcyjny. choć nie miała intencji sceptycznych. Tomasz. otóż Szkot twierdził. aczkolwiek zachował jego zasadę rozgraniczenia wiary i rozumu. W ważnych jednak punktach. że forma gatunkowa (ąuidditas) nie może być jedyna. lecz rzeczą formy. poznaje za to ich właściwości powszechne i istotne. ale kwestionowała zdolności rozumu i przez to. wszechobecność. miłosierdzie. Szkot przejął w zasadzie teorię poznania Tomasza i tłumaczył poznanie nie odwołując się do nadprzyrodzonego oświecenia. jak chciał Tomasz. ufnej w rozum i tej. Wyłom był przez to zrobiony i następnemu pokoleniu filozofów łatwo już było całą teologię wyłączyć z nauki. lecz tego dowieść niepodobna. przypisywał rozumowi również zdolność poznawania jednostek. Szkot nie mógł nie kłaść nacisku na jednostkowe. Szkot dowody te uważał za niedostateczne. że istnieje Bóg i że jest jeden. bo istnienie nie należy do istoty rzeczy skończonych. prawdziwość. przeciwnie. Wedle Tomasza jedynie tajemnice wiary. bardziej sporna. jak ta. jest veritas solidissima.

Nie rozum. Po wtóre zaś. tam pojęty był jako racjonalny. to musi posiadać ją istota najdoskonalsza. po recepcji Arystotelesa groziło.to najtypowsze motywy skotyzmu. Rozum nie może więc kierować wolą. ale zresztą wolność Jego jest nieograniczona. najzupełniej obcy filozofii starożytnej. Spór ten 208 . tu dobro i prawda od Boga. teraz rozwinął ją Szkot. tu zostało wszechstronnie rozwinięte. ale powrócił znów u Szkota. od Augustyna nikt nie zajął go tak stanowczo. Prymat woli. Nie ma reguł dobra. do których musiałby się stosować. jak tylko odwołać się do objawienia. Wola. Budowniczy świata u Platona budował go wedle idei wiecznych. Kierując zaś rozumem wola do działań jego. tu jako dzieło wolności. to dla Boga było rzeczą wolnego wyboru. Teorię.wola. i d) wola nad myślą. że ma w nim udział intuicja. prawda jest tylko jednym z dóbr. należy więc Boga pojmować jako wolę. lecz wolność. niż jest. tu zaś jako częściowo irracjonalny. Nie poznanie. Poznanie nie jest najwyższym celem życia. Łączył indywidualizm z pojęciowym realizmem. był motywem swoiście chrześcijańskim i wystąpił mocno u Augustyna. i że w tym leży granica wolności Boga. jego zaś zaatakowali tomiści. by dzieło Swoje uczynić dobrym. że Bóg je ustanowił. Odebranie wielkiej dziedziny prawd rozumowi i oddanie ich wierze. czynników intuicyjnych i udziału woli w poznaniu. który prawie całą teologię kazał mu wyłączyć ze sfery rozumu i nauki. Wprawdzie Szkot zastrzegał. którą Tomasz uważał za niemożliwość. będących tworem wolnej woli Bożej . Było to stanowisko zasadniczo Augustyńskie. Ale to.Mnożył dystynkcje pojęciowe i wszystkie przypisywał rzeczom. 4. W związku z tym przekonaniem był irracjonalizm Szkota. OPOZYCJA. Łączenie ich było puścizną starożytności. Doszedł tak do uznania w rzeczy mnogości form. Gdzież rozum mógłby sam dochodzić prawdy.wola może kierować rozumem. to musi być formą podwójną. Tam Bóg był zależny od dobra i prawdy. skoro prawda jest zależna od niepojętych wyroków Bożych i mogłaby być zupełnie inna. ISTOTA SKOTYZMU. że ma w nim udział . dalekie od idei starożytnych i swoiście chrześcijańskie w swej osnowie. odróżnił cognitio prima i secunda. Mnogość form była potrzebna Szkotowi szczególniej w psychologii. że rozum kieruje wolą. z sugestii Augustyna Szkot uczynił subtelny system scholastyczny. przyznawał. Zmieniona też została ocena władz umysłu. częstokroć nie pozostaje mu nic innego. Tam osnowę świata stanowiły prawdy ogólne. Pomimo licznych wspólnych tez poglądy na świat Tomasza i Szkota były fundamentalnie odmienne. ale twierdził. arbitralność prawd. że to. Ostateczną tedy osnową bytu nie jest konieczność. c) jednostka nad ogółem.. b) intuicja nad abstrakcją. bo Bóg może je ustanawiać arbitralnie. ale też atakował Tomasza. lecz wola stanowi istotę duszy. przede wszystkim do poznania. duchową i cielesną. które jest procesem na wskroś biernym. iż Bóg nie mógłby tworzyć rzeczy sprzecznych i niemożliwych (np. by 3+2 nie było 5) ani sprzeciwiać się dwom pierwszym przykazaniom dekalogu. Aktów woli nic nie może wyznaczać. że jedna rzecz może mieć tylko jedną istotę. Powstała przez to szczególna koncepcja poznania: zainicjował był ją niegdyś Augustyn. tu świat był zespołem jednostek. prymat woli. Skoro wola jest władzą najdoskonalszą. będzie znów utożsamione. Prawdy są prawdami tylko dlatego. że pierwsze stadium poznania odbywa się bez udziału woli. że drugie odbywa się zawsze z jej udziałem. Tomasz twierdził. które od niego nie zależały. PRZEWAGA WOLI NAD MYŚLĄ. jako wolna. Szkot temu przeczył. Szkot ograniczył podwójnie. jak chcieli intelektualiści. wprowadza moment aktywności i wolności. „Bóg może inną regułę ustanowić jako słuszną. jest najdoskonalszą z władz. Szkot robił ustępstwa na rzecz tomizmu. Dawny spór augustynizmu z tomizmem zamienił się w spór tomizmu ze skotyzmem. tam jako twór konieczny. natomiast . dialektycznymi argumentami poparte. więc Bóg jest wolny w swych wyrokach. ale w XIII wieku. chrześcijańscy filozofowie walczyli dawno o ich oddzielenie. jest movens per se. jak Szkot. voluntas sua est prima regula. uważał bowiem za niezbędne oddzielenie czynnika duchowego od biologicznego. Wykazywał najpierw. Taki pogląd miał daleko idące konsekwencje: cechą woli jest wolność. co dla nas jest konieczne. w przekonaniu. gdyż z natury swej jest ona wolna. Prawda i dobro nie są w swych podstawach obiektywne i niewzruszone. Żadna doktryna chrześcijańska nie różniła się bardziej od doktryn starożytnych. u jego następców pod wpływem źródeł starożytnych zeszedł na drugi plan. bo gdyby inna była przezeń ustanowiona. lecz wolna wola upodabnia i zbliża człowieka do Boga. co u Augustyna było jedynie naszkicowane. w którym a) wiara miała przewagę nad rozumem. to inna byłaby słuszna". że poznanie jest dziełem abstrakcyjnego rozumu. uznanie form indywidualnych. jeśli dusza jest formą ciała organicznego. co oddzielili. Aby zmniejszyć jej paradoksalność.

które ze wszystkich kwestii ontologicznych najwięcej niepokoiło poprzednie stulecia. ale sam przygotował reakcję przeciw niej. We wczesnym średniowieczu było niewiele zagadnień. a także. I co do własności Boga sporna była przede wszystkim metoda ich ustalania. jak Jan Magistri lub Tartaretus. w skotyzmie zaś zaczęła przygotowywać nowożytną filozofię. a wiele różnorodnych rozwiązań. co on zapoczątkował. rozwiązanie. drudzy . Zagadnienia ontologiczne najogólniejszej natury scholastyka postawiła właściwie dopiero w tym okresie. 1.. przeciwnie .. nominalistów nie było w tym okresie scholastyki i spór. Gdy wszakże w XIV wieku powstał w scholastycznej filozofii nowy prąd. Trwała do końca średniowiecza. jak substancja i akcydens. 3. czy materia. do skrajnego realizmu i formalizmu. Idee jego przyczyniły się do wytworzenia nowej scholastyki XIV wieku: ta via moderna powstała. istota i istnienie. tomistyczna i skotystyczna. W XV wieku wydała jeszcze scholastyków takich. wtedy zbliżyli się dla wspólnej obrony. które zdecydowały o powstaniu nowego typu filozofii chrześcijańskiej w XIII w. które we wczesnym średniowieczu stanowiły dość luźną całość. Bywały łączone w późnym średniowieczu pod nazwą via antigua. czy też może posiadać ich mnogość ? czy zasadą indywidualności jest forma. który przeciwstawił 209 . czy z niczego? czy bezpośrednio przez Boga? B) W dyskusjach filozoficzno-teologicznych między prawowiernymi obozami różnica zdań dotyczyła nie tyle samych tez. i czy istnieją formy indywidualne. zostały w XIII w. A) Stosunek Boga do świata był głównym przedmiotem sporu między ortodoksalną a heterodoksalną filozofią: czy świat jest dziełem woli Bożej.. znajdowało zwolenników. Zagadnienia teologii filozoficznej. W podstawowym zagadnieniu istnienia Boga dowód kosmologiczny wziął w XIII w. że obejmowało zarówno Boga jak i stworzenie. który toczył się przedtem i potem. a ograniczona ilość rozwiązań. że w tomizmie scholastyka doszła do szczytu. ile sposobu ich dowodzenia. równie wrogi obu stronnictwom. np. Charakterystycznym tematem dyskusji było również: czy stworzenie świata zostało dokonane w czasie. rozwijała się jeszcze w XVII wieku: Wadding założył w 1625 r. górę dzięki Albertowi i Tomaszowi. czy też emanacją Boga? Pod wpływem bowiem Arabów emanacyjne stanowisko znów w XIII w. wielkich obozów filozoficznych było zaledwie kilka: heterodoksalny obóz awerroistów i dwa prawowierne: augustyński i arystotelesowsko-tomistyczny. ale dobór tych zagadnień był uwarunkowany potrzebami teocentrycznego systemu. Szkot nie tylko stworzył szkołę. Potem szkoła Szkota wraz z tomizmem uległa regeneracji w Hiszpanii w XVI wieku. Teraz powstały zagadnienia dotyczące pojęcia bytu tak ogólnego. które zadowoliło prawie wszystkich. czy zawsze tylko ogólne? Natomiast zagadnienie uniwersaliów. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFICZNE XIII WIEKU Zagadnienia scholastyczne. skompletowane i zespolone. Można w pewnym sensie rzec. ale sama była przezeń wywołana. oraz powszechnych składników bytu. materii i formy. 2. teraz zaś. główną innowację tomizmu stanowił bowiem empiryzm. których współcześni uważali za wielkich filozofów i których wpływ z Paryża dochodził aż do Krakowa. SZKOŁA SKOTYSTÓW rozwijała się nadal głównie w zakonie franciszkanów. spowodowało szereg specjalnych zagadnień i sporów. np. podobnie jak psychologiczne i kosmologiczne. Szczególnie wybitnych sił nie wydała. czy przedwiecznie? z wiecznej materii. materia i forma.wywołał trwały antagonizm i utworzyły się jakby dwie scholastyki. jaka z nich jest własnością główną („istotą metafizyczną Boga"). Największa rozbieżność panowała między intelektualistycznym pojmowaniem Boga przez awerroistów i tomistów a woluntarystycznym pojmowaniem Henryka z Gandawy lub Dunsa Szkota. Zagadnienia teorii poznania były nawet tymi. dzięki nowym pojęciom ontologicznym. gdy śmielsi spośród jego uczniów przeprowadzili radykalnie to. Wystąpiła ona z opozycją przeciw skotyzmowi. w logice i gramatyce spekulatywnej. które odtąd stały się typowymi dla scholastyki: czy czysta materia jest tylko potencją? czy istnieje również materia duchowa? czy każda rzecz posiada jedną tylko formę. ale dowód ontologiczny nie został zaniechany i stosunek do niego rozdzielił scholastyków na obozy. ustał na przeciąg XIII wieku. znalazło w XIII w.ad mentem Scoti.wiele zagadnień. jedni pisali ad mentem Thomae. znane kolegium skotystów. Zagadnienia epistemologiczne rozrosły się znacznie w XIII w. Wprowadzenie pojęć tych. ale pracowała skutecznie w różnych dziedzinach. idee Szkota doprowadzone w niej były do największej abstrakcyjności.

Logika formalna w tym stuleciu zeszła wobec teorii poznania na drugi plan. jaką filozofia chrześcijańska osiągnęła w XIII wieku. których szczytem było dzieło Tomasza stanowiące część drugą jego Sumy teologicznej. którymi operować będzie późna scholastyka. powiększona przez logica modernorum. doczekały się pod wpływem Arabów bardziej szczegółowego i empirycznego ujęcia. logika. i niezliczone inne dystynkcje pojęciowe. jak psychologia postrzegania wzrokowego. W XIII w. okres zaś klasyczny powrócił do nich znowu. znalazła również definicja Arystotelesowska. 1240). tak zwanych summae de virtutibus. filozofia przyrody. dominikanina (ok. a oryginalniejsi myśliciele. zwolenników w XIII w. Jednakże wiedza logiczna. Ale teorie antyczne i nowe pomysły nie były jeszcze uzgodnione z filozofią chrześcijańską. genus physicum i metaphysicum. akt i potencja itd. która w XIII w. udziału woli i rozumu w działaniu moralnym. Augustyńskiemu aprioryzmowi. nauka Arystotelesa uległa zakazowi. cognitio confusa i distincta. forma i materia. Powstawały wówczas. traktującą o „własnościach terminów". która we wczesnej scholastyce była traktowana przeważnie katechizmowo i ascetycznie. kombinatoryka logiczna pomysłu Rajmunda Lulla. podziału cnót i natury poszczególnych cnót. każde ćwierćwiecze posuwało wybitnie naprzód rozwój filozofii. przeważały zagadnienia ogólne i spekulatywne. założone zostały wielkie zakony poświęcające się pracy naukowej. 210 . w stuleciu tym powstało najsławniejsze w wiekach średnich kompendium. były „sumy". naturale. Pierwsze ćwierćwiecze przygotowało rozkwit: powstała wówczas w Paryżu główna uczelnia średniowieczna. mająca znaleźć sposoby mechanicznego rozszerzania wiedzy. 1250). morale) Wincentego z Beauvais. W filozofii przyrody dyskusje miały ośrodek w dwóch panujących naówczas teoriach ciał: w hilemorfizmie tomistów i w teorii zarodków szkoły augustyńskiej. Summulae logicales Piotra Hiszpana (od 1277 papieża Jana XXI). została znów w XIII w. stały się one rzadkością. Obie były zresztą pokrewne. Platońsko-Augustyńskiej. minoryty (ok. semantyka. W tym samym czasie rozwinęły się badania nad logiką semantyczną. praw moralnych.się dawnemu. od IX do XII w. kompendia filozoficzne. przyszedł już czas kompendiów logicznych. Kwitły studia filozofii starożytnej. uległa przeobrażeniu w duchu Arystotelesa. jednakże pewne jej działy. jak etyka. rozum czynny: jest przyrodzony. W XIII również wieku powstała Ars Lullica. 6. formalis i realis. obie dynamicznej natury. abstractus i concretus. Duns Szkot zaś swymi subtelnymi dystynkcjami pojęciowymi utorował drogę dalszemu rozwojowi scholastyki: on to wprowadził lub spopularyzował owe actuaUtas. nieporównane dla swej systematyczności i kompletności. Albert i Tomasz najwięcej przyczynili się do uformowania tego fundamentalnego zasobu pojęć. sumy poszczególnych działów. Symptomatem tej pełni zagadnień. gdyż obok tradycyjnej. CHRONOLOGIA Stulecie XIII przeszło w nieustającym napięciu sił twórczych. W psychologii XIII w. Najsławniejszymi encyklopediami XIII wieku były: De proprietatibus rerum Bartłomieja Anglika. oprócz ogólnych sum teologii i filozofii. Przedmiotem dyskusji był stosunek duszy do stanów organicznych (pod postacią zagadnienia wielości form). POJĘCIA I TERMINY W XIII stuleciu ustabilizowały się zasadnicze pojęcia i fundamentalna terminologia scholastyki: istnienie (existentia) i istota (essentia). W dziełach tych rozważano ogromny zakres różnorodnych zagadnień etyki normatywnej. w rodzaju subiectivum i obiectivum. 5. zwaną grammatica speculativa. substancja i akcydens. rozszerzona w XII w.formalitas. czy tylko władzą duszy? jest jeden. czy inny w każdym człowieku? W związku z tym (przez awerroistów) ożył spór o nieśmiertelność duszy. a będącą trzecim i ostatnim nawarstwieniem logiki średniowiecznej. psychologicznej i socjologicznej. A jednocześnie opracowywano encyklopedie wiedzy pozytywnej. pozostała ona zresztą odosobnionym w wiekach średnich zjawiskiem. Przedmiotem najbardziej zaciętego sporu o charakterze metafizyczno-psychologicznym była najwyższa władza duszy. haecceitas. w XIII w. Od takich encyklopedii wieki średnie zaczęły były swą pracę naukową. atomistyczne tendencje Arabów nie przyjęły się. W psychologii sporna była nawet sama definicja duszy. ens reale i intentionale. bo nie odpowiadały scholastyce. Etyka. zagadnienia celu ostatecznego. doczekała się systematycznych kompendiów. historiale. wolności woli itp. czy nadprzyrodzony? jest oddzielną substancją. owe rozróżnienia. przez tzw. i zwłaszcza Speculum ąuadruplex (doctrinale. stosunek duszy do jej czynności (czy dusza jest realnie różna od aktów psychicznych) oraz klasyfikacja władz psychicznych.perseitas. logica nova.

zostali potępieni przez Kościół. utworzonego na progu XIII w. Jednocześnie rozwijał się wprawdzie awerroizm. W Niemczech pierwszy kościół gotycki (kościół św. Moguncja 1239). Dante urodził się w 1265 r. Robert Grosseteste) jak i przedstawiciel nowego arystotelizmu. wzór wszystkich innych. Najsławniejszy malarz włoski stulecia. czy może być uważany za typowego myśliciela XIII w. Albert Wielki. oraz Roger Bacon. czy znał metodę uogólniania faktów. w 1229 w Tuluzie. interpretacja myśliciela wyjątkowego.Czwarte ćwierćwiecze: Wielkich filozofów zabrakło. Rozszerzyły się widnokręgi świata: w latach 1271 . Nawet technika zrobiła pewne postępy. Współcześnie z nimi działał znakomity przedstawiciel augustynizmu. W r. początki Zakonu Krzyżackiego. Za nim powstały uniwersytety w różnych krajach: w r. którzy bronili ich doktryn i po części je rozwijali. w 1257 Sorbona paryska. czy również metafizykiem. Ale i w filozofii prawowiernych scholastyków pozostały kwestie sporne. był jeszcze bizantyński w stylu. A jednak w nim zaczęły się pojawiać formy ustrojowe. czy był filozoficznym sceptykiem (Carton). wskazują pisma R. w Anglii (Magna Charta 1215. Równolegle z wielką filozofią średniowiecza rozwijała się wielka sztuka średniowiecza: ze scholastyką równolegle gotyk. Dunsa Szkota jest przedmiotem dyskusji: czy był on skrajnym realistą? czy był sceptykiem? czy był deterministą? Najwięcej niezgody wywołuje. 1298). Wojny Albigensów trwały od 1209 do 1229. który wskazał kierunek dalszemu rozwojowi scholastyki: Duns Szkot. w 1243 w Salamance. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Wiek XIII był okresem intensywnego życia umysłowego. Sporządzono okulary (1280). pracowali nad tym zarówno zwolennicy starej. Tomasza są opracowane i wyświetlone w najdrobniejszych szczegółach. główna część katedry w Reims jest z 1211 . że poglądy ich bywają wykładane w różnorodny sposób (nowa interpretacja Sigera przez Mandonneta i Dawida przez Thery'ego). ale także tylko początek i tylko we Francji. czy był wyłącznie empirykiem (Duhem. A od 1202 do 1270 odbyło się aż pięć wypraw krzyżowych. . 1227 założony został uniwersytet w Neapolu.). zaczęto fabrykować papier (w Hiszpanii była już fabryka w XII w. Największe jego dzieła należą do wieku XIII. czemu zaprzecza Manser. czemu zaprzecza Duhem. Katedra w Chartres poświęcona została w 1260. (Carton)? Zasługi naukowe 211 . Wiek XIII nie był wolny od walk i wojen. Roger Bacon żył jeszcze. w samym Paryżu działał Siger z Brabantu. przyłączenie Walii 1284 i Szkocji 1286). jakim był Roger Bacon: czy znał pojęcie eksperymentu.jak Dawid z Dinant i Amal-ryk z Bene. 1292 napisał Vi ta nnova. zm. Bonawentura.Trzecie ćwierćwiecze: okres najpłodniejszy i najświetniejszy. w 1231 w Cambridge. 1250) i literackie (Legenda aurea Jakuba de Yoragine. mistrzów zeszłego pokolenia zastąpili teraz ich uczniowie. Na wschodnich granicach Europy działy się rzeczy groźne: najazd Tatarów na Rosję 1224. Pierwszymi myślicielami świata byli Albert i Tomasz z Akwinu. natomiast w rzeźbie wystąpili już prekursorzy Renesansu. W poglądach np. . Aleksander z Hales. Prantl.Drugie ćwierćwiecze: Znalazła się droga porozumienia scholastyki z antykiem. I on także miał swój p