Historia filozofii

Tom I

Filozofia starożytna i średniowieczna
Władysław Tatarkiewicz

1

SPIS RZECZY
Przedmowa do szóstego wydania Przedmowa do ósmego wydania Posłowie do pierwszego wydania Filozofia i jej działy Filozofia europejska i jej okresy CZĘŚĆ PIERWSZA: FILOZOFIA STAROŻYTNA Poprzednicy filozofów PIERWSZY OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Tales i początek filozofii Jońscy filozofowie przyrody (Anaksymander i Anaksymenes) Heraklit Parmenides i szkoła elejska
Poprzednik: Ksenofanes; Szkoła: Melissos; Zenon z Elei; Gorgiasz; Szkoła megarejska.

Empedokles Anaksagoras Demokryt i atomiści Pitagorejczycy Zestawienia
Zagadnienia filozofii w pierwszym jej okresie; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

DRUGI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Protagoras i sofiści Sokrates Uczniowie sofistów i Sokratesa
Cynicy; Cyrenaicy.

Platon
Nauka o ideach; Nauka o duszy; Nauka o przyrodzie; Nauka o poznaniu; Etyka; Estetyka; Szkoła Platona.

Arystoteles
Logika; Filozofia teoretyczna; Filozofia praktyczna; Następcy Arystotelesa.

Zestawienia
Zagadnienia filozofii drugiego okresu; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

TRZECI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Stoicy
Fizyka; Etyka; Logika.

Epikur i epikurejczycy
Etyka; Fizyka; Logika.

Sceptycy Koniec filozofii hellenistycznej
Eklektyzm; Filozofia w Rzymie; Nauka w Aleksandrii.

Zestawienia
Zagadnienia okresu hellenistycznego; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.
2

OKRES KOŃCOWY FILOZOFII STAROŻYTNEJ Filon Plotyn i neoplatończycy Zamknięcie: starożytny pogląd na świat FILOZOFIA CHRZEŚCIJAŃSKA (W OKRESIE POPRZEDZAJĄCYM ŚREDNIOWIECZE) Patrystyka Gnostycy Apologeci Wschodu Orygenes
Opozycja przeciw Orygenesowi i jego wpływ: dzieje nauki o Logosie.

Grzegorz Nysseńczyk Tertulian Św. Augustyn
Teoria poznania; Teocentryczna metafizyka; Heteronomiczna etyka;

Koniec patrystyki
Wschód; Zachód.

Zestawienia
Zagadnienia filozofii wieków I-V; Pojęcia i terminy; Chronologią; Wydarzenia współczesne.

CZĘŚĆ DRUGA: FILOZOFIA ŚREDNIOWIECZNA PIERWSZY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Eriugena i prąd panteistyczny Św. Anzelm i początki scholastyki Św. Bernard i początki mistyki średniowiecznej Hugon od św. Wiktora i synteza scholastyki i mistyki Abelard i spór o uniwersalia Szkoła w Chartres. Humanizm wczesnego średniowiecza Filozofowie arabscy
Perypatetycy arabscy; Mottekalemini; Mistycy sceptyczni; Przechowanie filozofii arabskiej przez Żydów; Wpływ filozofii arabskiej na chrześcijańską.

Zestawienia
Zagadnienia wczesnego średniowiecza; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

DRUGI OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Arystotelicy i awerroiści Św. Bonawentura i augustyniści XIII wieku Roger Bacon i empiryzm średniowieczny Św. Tomasz z Akwinu
Poprzednik: Albert Wielki.

Duns Szkot Zestawienia
Zagadnienia filozoficzne XIII wieku; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

KOŃCOWY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Ockham i krytycyzm średniowieczny Eckhart i mistycyzm XIV w.
3

Filozofia scholastyczna w Polsce
Okres wcześniejszy: Witelo; Okres późniejszy.

Zestawienia
Zagadnienia późnego średniowiecza; Pojęcia i terminy; Bilans epoki; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

PRZEDMOWA DO SZÓSTEGO WYDANIA
Ostatnie rozdziały niniejszej książki były pisane w latach II wojny światowej, i do tych lat doprowadziła ona swój wykład: zacząwszy dzieje filozofii od starożytności, zakończyła je około roku 1940. A tak samo z prac historyków filozofii uwzględniła te, które przed r. 1940 były ogłoszone. Od tego czasu minęło ćwierć wieku, a w tym okresie działo się niejedno, zarówno w filozofii jak w historii filozofii; pojawiły się nowe myśli, a także historyczne opracowania myśli dawnych. Nowe wydanie książki historycznej jest okazją do jej uzupełnień, a uzupełnienia mogłyby nawet być dwojakie. Z jednej strony dotyczyłyby rozdziałów, które książka miała już w poprzednich wydaniach: korzystając z nowych badań historyków, rozszerzyłyby wiadomości o filozofii sprzed r. 1940. Inne zaś uzupełnienie polegałoby na wprowadzeniu nowego rozdziału o filozofii po roku 1940. Uzupełnienia pierwszego rodzaju zostały wprowadzone do niniejszego wydania, jednakże w niewielkich tylko rozmiarach. Osiągnięcia historyków filozofii od czasów wojny są znaczne, ale w większości wypadków mają charakter szczegółowy, i dlatego nie wydaje się, by były niezbędne w książce takiej jak niniejsza, ograniczającej się do informacji i rozważań najogólniejszych. Osiągnięcia zaś natury ogólnej są przeważnie interpretacjami osobistymi dziejów filozofii, i autor wolał pozostać przy własnych interpretacjach. W jednej tylko części książka została znacznie rozszerzona, mianowicie tam, gdzie przedstawia filozofię wieków średnich (druga część I tomu). W tej bowiem dziedzinie odkryte zostały liczne źródła, zostały odczytane nie badane dawniej rękopisy, ustalone nowe ważne fakty - i niektóre postacie i prądy ukazały się w nowym świetle. Większe uzupełnienia w zakresie filozofii średniowiecznej, wprowadzone do obecnego wydania, dotyczą albertystów i heterodoksalnych arystotelików XIII wieku, mniejsze - Abelarda, szkoły w Chartres, Bonawentury, przekładów Arystotelesa i Awerroesa na łacinę, roli uniwersytetu w Neapolu. Materiały do tych uzupełnień zostały udzielone autorowi przez Władysława Seńkę, książka zawdzięcza je niezwykłej Jego koleżeńskiej uczynności. Uzupełnień drugiego rodzaju niniejsze wydanie nie wprowadza: nie dodaje rozdziału o tym, co działo się w filozofii po r. 1940. Autor sądzi, że nie tylko dla układu społecznego i politycznego, ale również dla filozofii lata II wojny światowej były datą ważną, i że słusznie jest przed nimi wykład zakończyć. To, co się od tego momentu stało i co się dalej dzieje, jest dopiero początkiem ery jeszcze nie zamkniętej, jeszcze nie wyraźnej, dostatecznie nie wyjaśnionej; późniejsi historycy będą mogli nieporównanie lepiej zrozumieć jej odrębność, niż my dziś zdolni bylibyśmy to zrobić. Aby bieżący okres filozofii, lata 1940 -1966, potraktować w taki sposób, w jaki książka niniejsza traktuje okresy dawniejsze - wydaje się, że jest jeszcze za wcześnie. Natomiast wiele uzupełnień zostało wprowadzonych do bibliografii: jest w obecnym wydaniu bardzo znacznie powiększona. Jest teraz na wpół dziełem mgr Janusza Krajewskiego, dyrektora Biblioteki Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki wprowadzonym przez niego uzupełnieniom bibliografia Historii filozofii zwiększyła się przeszło w dwójnasób; zarazem cokolwiek zmieniła charakter, mimo że zachowała dawny układ. Mianowicie, w poprzednich wydaniach była poniekąd osobistym wykazem książek, które autor szczególnie cenił i z których korzystał, obecnie zaś stała się po prostu wykazem książek w zakresie historii filozofii najważniejszych i najpotrzebniejszych. Jedynie w zakresie polskich publikacji autor od początku, od I wydania zmierzał do kompletności ; ku niej też zmierza uzupełniona bibliografia niniejszego wydania. Jednakże polska produkcja w dziedzinie historii filozofii w ostatnich czasach tak się rozrosła, że z kompletności trzeba było zrezygnować, uwzględniając jedynie prace ważniejsze i bardziej samodzielne. W zakresie ilustracji nastąpiły również pewne zmiany; m. in. wprowadzona została nowa podobizna św. Tomasza z Akwinu, którą zawdzięczam prof. F. Barone, i podobizna Gilberta de la Porree otrzymana
4

Ratkowskiej. że opinie znakomitych myślicieli przyczynią się do wytłumaczenia. między innymi niniejsza historia. Wszakże wyższy rodzaj 5 .od mgr P. że nie tylko wyławia on i przepisuje myśli dawnych filozofów. niż wiedzieć wszystko o jednym". Przynajmniej „rozmieszczenie treści" jest jego własne. dzielenie spraw zawiłych i ciemnych pozwala je uczynić prostymi i jasnymi. Tłumaczy. V prawidło jest takie: „Cała metoda polega na porządku i rozłożeniu tego. i niekiedy ktoś inny może mu lepiej powiedzieć. Ten „ktoś inny" to przede wszystkim historyk. jaka była ta główna idea". jako posłowie. że dobrze jest je uzupełniać przez opracowania i komentarze historyków. w trzecim przybył cały tom. Ale wyjaśnienia te. wydanie szóste również zostało powiększone o szereg rozdziałów. stanowisk filozoficznych były też mniej doniosłe. do czego w dziedzinie najogólniejszych zagadnień zdolny jest umysł ludzki i ile jest możliwości rozwiązania tych zagadnień. napisane po skończeniu pracy. kto chce poznać wielkich myślicieli przeszłości. że dla tego. co dawni filozofowie napisali już sami. przekonuje. Motto to brzmi w polskim przekładzie jak następuje: „Wyłuskanie głównych idei jest w niektórych pismach tak trudne. Wszystkie trzy motta pochodzą od filozofów (nie od historyków filozofii). Bo choćby wśród wielu wątków. obaj gracze grają tą samą piłką. Układ bibliografii pozostał w zasadzie ten sam co i w poprzednich wydaniach. O wiele bowiem piękniej jest wiedzieć coś ze wszystkiego. Nieco dalej Pascal pisze: „Niech nikt nie mówi. jak ją pojął. nie dość jest studiować ich teksty własne. Z jednym wszakże wyjątkiem: literatura przedmiotu niezmiernie od poprzednich wydań wzrosła. 1931. że nie powiedziałem nic nowego: rozmieszczenie treści jest nowe. aby odkryć jakąś prawdę". to trzeba wiedzieć wszystkiego po trochu. ale to samo dotyczy dochodzeń historyka. że robi znacznie więcej. W obecnym wydaniu Historii filozofii umieszczone zostały motta. Czytelnik bez trudu zauważy. Pozostałe natomiast wydania ukazywały się nie zmienione. mniej genialnie pomyślane. że autor niniejszej historii filozofii posługiwał się właśnie tą metodą. swą Historię filozofii przedstawił jako historię filozofów. usprawiedliwia je nie mniej. i zwolni od objaśniania. prądów. to jednak ich wielość i różnorodność pokazuje. Po polsku brzmi: „Skoro nie można być uniwersalnym i wiedzieć wszystkiego. iż książka jego znana już jest czytelnikowi. których w poprzednich wydaniach nie było: zostały dodane z myślą. Pierwsze jest wzięte z Kanta. 1790/1. już po śmierci filozofa. który daje sposobność do samodzielniejszej pracy historyka. jak niniejsza. Tekst Pascala jest usprawiedliwieniem poczynań historyka filozofii. Ten tekst daje znów wyraz przekonaniu. PRZEDMOWA DO ÓSMEGO WYDANIA Książka niniejsza została napisana bez mała pół wieku temu. z jego wykładów wygłoszonych w Uniwersytecie Królewieckim w r. Trzecie motto jest z Kartezjusza. należało ją uzupełnić. dopiero po czterdziestu latach. Wśród „prawideł kierowania umysłem". że czynność historyka filozofii nie jest bierna. Kartezjusz miał na myśli dochodzenia matematyka czy przyrodnika. prądy. dlaczego ogłaszane są historie filozofii. pozwalającego w przedmowie zwrócić się do czytelnika z wyjaśnieniami bardziej osobistymi niż te. niech też na końcu będą drukowane. że historia zagadnień jest doskonalszym rodzajem historiografii. co się da wiedzieć o wszystkim. natomiast treść jej została znacznie wzbogacona: stało się to dzięki wydatnej pomocy mgr Janusza Krajewskiego. Twierdzenie Kanta uwydatnia najwłaściwszy sens wysiłków historyków filozofii. a nie zagadnień? Uczynił to pomimo przekonania. Pozwoli to autorowi przyjąć. na co należy zwrócić uwagę. podczas gdy rodzaj tu stosowany nie może pominąć referowania poglądów i pisania tego. a w szczególności takie. dlaczego niektóre historie filozofii. jakie były właściwe w samej pracy. ale jeden mierzy nią lepiej". Kiedy się gra w piłkę. Dlaczego. dlaczego pojął ją właśnie tak a nie inaczej. Pierwsze wydanie ukazało się w r. mniej wpływowe. wystarczy wytłumaczyć. że częstokroć sam autor nie może ich odnaleźć. To znaczy: jedynie metoda „rozkładania". omawiają tak liczne i tak różnorodne wątki. POSŁOWIE DO PIERWSZEGO WYDANIA Autor tej książki korzysta oczywiście z obyczaju. nie jako przedmowa. choć inaczej niż tekst Kanta. a to jest niemała rzecz. stanowiska. członkowanie. jakie zostawił. najpierw. Niech i niniejsze wydanie bez zmian idzie w świat. Drugie motto jest z Myśli Pascala. a wydanych później.

to warto też powiedzieć i dwa razy . ale wygodnego. . Zresztą: co warto powiedzieć raz. doprowadzić do pewnej jednolitości. A także z myślą o tym. Z tych zaś najlepsze są zaczęte. Dlaczego. więc słuszniejszym wydało się w tym wypadku ograniczyć się do przeglądu prądów i poglądów. jego „następców" i „opozycję" przeciw niemu? Dla tego samego powodu: aby wprowadzić przejrzystość do ogromnego materiału. a omawiając Platona. że był on nauczycielem Platona. a te. Dlaczego. „rozwój". by służyła studentom studiującym specjalnie filozofię. natomiast prace Polaków rzadko były zestawiane. dlaczego obejmuje mało pozycji obcych.aby w ten olbrzymi materiał. a jeden człowiek nie może objąć naukowo dziejów fiilozofii wszystkich krajów i ludów. jaki zawierają dzieje filozofii europejskiej. Dlaczego książka została rozbita na mnóstwo drobnych rozdziałów. nie 6 . ale też niezmiernie różnorodny. i nie mogło być celem książki niniejszej powtarzać olbrzymią bibliografię Ueberwega i innych. mają książki. uwypuklić najwybitniejszych ludzi i najważniejsze myśli. taką. że jest pracą jednego tylko człowieka. wprowadzić pewną przejrzystość. jak i możliwą lekturą dla nie filozofów. Wybrał go jednakże . która byłaby zarówno podręcznikiem uniwersyteckim. położył nacisk na to. który dostarcza mu materiału faktycznego. inne. „zarysy" i opracowania kompletne. trzeba było wyższe zadanie uznać za cura posterior i zająć się niższym. nawet takie jak estetyka. ale nie skończone. Piśmiennictwo polskie nie jest w tak szczęśliwym położeniu: ma wprawdzie niemało monografii i przyczynków. Dlaczego ostatni okres filozofii został ujęty inaczej niż poprzednie? Albowiem brak nam jeszcze wobec niego perspektywy. Czy to zespolenie dwóch trybów wykładu obszerna historia filozofów z krótką historią zagadnień . tu zaś starał się zebrać pozycji jak najwięcej. iż był uczniem Sokratesa. mal étreint usiłował napisać książkę „do wszystkiego": do czytania i do uczenia się. Dlaczego. Poprzednie pokolenie tłumaczyło je przynajmniej z języków obcych. dlaczego pedantycznie przy każdym autorze oddzielono jego „życie". materiał. filozofia pozaeuropejska stanowi inną zupełnie specjalność naukową. Przebieg zaś filozofii europejskiej może być zrozumiały bez odwoływania się do filozofii innych części świata. Wobec takiego stanu rzeczy.Książka powinna właściwie nazywać się Historią filozofii europejskiej. teoria poznania i etyka zajęły najwięcej miejsca w jego książce. wybranie kilku czołowych jego myślicieli byłoby nazbyt dowolne. szczęśliwsze. jego „poprzedników".jak to napisał już Empedokles. innym zaś może do uczenia się. ale utarło się wśród historyków europejskich historię własnej filozofii zwać „historią filozofii". jego „pisma". . nie poświęcający się specjalnie filozofii. w ostatnich zaś czasach przekładów jest mało. leżący przed historykiem filozofii.autor ma tego świadomość.dziejopisarstwa filozoficznego może być stosowany jedynie na podstawie niższego. inne jeszcze. ale mało opracowań całokształtu.choć pamięta o przysłowiu qui trop embrasse. w sposób łatwy i interesujący może poinformować się o jej dziejach. profesor wyjaśni swemu słuchaczowi. dalej.Inne.okaże się celowe. a wiele polskich? Albowiem obcojęzyczna literatura filozoficzna posiada swe zupełne wykazy. który jest nie tylko olbrzymi. autor pragnął jednak przynajmniej naszkicować ją i po omówieniu doktryn każdego okresu zestawiał krótko jego zagadnienia i pojęcia. O czymże to nie traktowano pod nazwą „filozofii"? Historyk ma prawo selekcji i autor skorzystał z tego prawa. poniekąd. działy filozofii są uwzględniane nierównomiernie? Aby olbrzymi materiał. różne działy jego „poglądów". jakie według niego działy pominąć może lub powinien. więc np. osądzą to czytelnicy. musiał powiedzieć. Dlatego też tam autor wymieniał tylko dzieła podstawowe (lub stosunkowo w danym dziale najcenniejsze). które są. omawiając Sokratesa. Historia ta zawiera tylko filozofię europejską? Dlatego. Dla tego ostatniego celu układ ten z jego podziałem na drobne działy zdawał się szczególniej wskazany. Dlaczego w książce niniejszej pewna ilość wybitnych i reprezentatywnych myślicieli została wysunięta na pierwszy plan. że książka ta jednym służyć będzie do czytania. Nie mając w polskiej literaturze naukowej pracy. bo bogatsze literatury mają różne opracowania historii filozofii dla różnych użytków: mają „podręczniki". bibliografia nie jest we wszystkich działach utrzymana równomiernie. które uczony specjalista ma pod ręką przy swej pracy badawczej. dotyczące jego filozofii. Toteż metafizyka i. inni zaś potraktowani tylko ubocznie? Taki sposób traktowania przedmiotu nie jest sprawiedliwy . autor . nie były szczęśliwe w wyborze. z których student uczy się do egzaminu. usunięte zaś zostały na drugi plan inne działy. która by ten materiał całkowicie zawierała. uczyć się zaś będzie łatwiej przy takiej redakcji. i autor skorzystał z tego skrótu niedokładnego. które autorowi osobiście są najbliższe. z których laik. następnie. nie mógł nie zaznaczyć. chciał. ale także mogła przydać się przy egzaminach magisterskich z „głównych zasad filozofii". autor chciał zgromadzić wszystkie ważniejsze wiadomości. co zdaje się czynnikiem najbardziej stałym i najistotniejszym w zmiennych dziejach filozofii: na pogląd na świat. Dlaczego są w książce powtórzenia? Bo omawiając danego filozofa. Nie mogąc rozwinąć historii zagadnień filozoficznych. następnie.

wbrew temu. nad egzemplarzem angielskim. bo nie zwracano wówczas uwagi na żadne zjawiska poza przyrodniczymi. filozofów nie kanonizowanych nie malowano i nie wiemy. nie ustają wysiłki. że nie portretowano filozofów. robiony z natury od fantazji lub kopii późniejszej. Do kompletności podana tu bibliografia nie może. ale także z upodobania do jego wyrazistej twarzy i dobrze malowanego portretu. Bóg i dusza. a wśród nich i takie. pisał „cynicy" (nie kinicy). gdzie zaś nie. lecz „Odrodzenie". większość zaś sztychów reprodukował wedle egzemplarzy ze zbiorów polskich. gdy tylko przyroda była przedmiotem filozofii. że „filozofia Odrodzenia nie była odrodzeniem filozofii". by obok nauk specjalnych zbudować naukę. głównie z dawnego zbioru Stanisława Augusta. tam każą zachowywać ją w postaci najbliższej pierwotnego brzmienia. Jest to nauka o tym. To nauka. jednakże prac Polaków z dziejów filozofii obcej (zarówno po polsku. znajdującej się w warszawskiej galerii Łazienek. Z portretami myślicieli starożytnych i nowożytnych nie było trudności. więc tu znowu autor ograniczył się do wyboru najcelniejszych.Portrety filozofów polskich zostały ograniczone tu do czterech. Udało się zebrać portretów sporo. autor pisał nie „odrodzenie". jak i w obcych językach) zebrała więcej niż którakolwiek z dawniejszych. jak rozszerzał się zakres znanych i badanych przedmiotów i jak zmieniała się ich ocena. że to nazwa. . to tak samo i portret. by zaznaczyć. że osobiście łączy pracę na polu historii filozofii z pracą na polu historii sztuki. co istnieje. co dla ludzkości najważniejsze i najcenniejsze. ukazujący jego oblicze. przechowujących podobizny filozofów. zwłaszcza transkrypcja nazw starożytnych? Dlatego. i by móc wyrazić. . aby wyjść poza rozważania częściowe i objąć w jednej nauce wszystko. ZAKRES FILOZOFII. Trentowskiego lub Cieszkowskiego. co każą językoznawcy. znaleźć można ich pod dostatkiem. że tak chcą przepisy językoznawców: gdzie nazwa jest zasymilowana przez mowę polską. tam każą ją spolszczać. niestety. Jeśli pouczającym jest dla czytelnika opis życia filozofa.tylko publikacji oddzielnych. aby zachować proporcję z filozofami innych krajów. ale . Ze względu na jasność myśli. przedmiot filozofii zmieniał się razem z poglądem na naturę poznania. to niekoniecznie z samego upodobania do jego filozofii. odróżnić portret dobry od złego. autor sądzi. nie ustaloną wyraźnie albo ustaloną w sposób niekorzystny dla jasnego wyrażania myśli filozoficznej. Odkąd istnieje nauka. Granica wszakże jest nie zawsze wyraźna. na których wyobrażeni są scholastycy. której zakres jest zatem z wszystkich nauk najobszerniejszy i pojęcia najogólniejsze. gdy główny jej przedmiot stanowiły normy moralne.przechodząc od kwestii filozoficznych do coraz bardziej zewnętrznych . to dzieje się to ze względu na tej części szczególną wagę i wartość. Ponadto jeszcze.Przy pisaniu wyszły na jaw różne trudności pisowni polskiej: wypadło głowić się nad niejedną sprawą. .pisownia jest w tej książce niekonsekwentna. I tylko tyle można powiedzieć o przedmiocie filozofii. ale „Crassus" itd. gdzie przeprowadzano granice wiedzy: gdy pierwotnie za przedmiot filozofii 7 . Dlaczego . ale „Kition". Jeśli zaś zdarza się. były natomiast trudności ze średniowieczem: bezosobisty stosunek ówczesny do nauki tłumaczy. że filozofia ze swego wielkiego zakresu wybiera jakąś część i o niej traktuje specjalnie.Przy tym autor chciał skorzystać z tego. był okres. a nie charakterystyka okresu. FILOZOFIA I JEJ DZIAŁY 1. rościć pretensji. a nie Kremera. która da pogląd na świat: ta nauka była i jest nazywana filozofią. ulegał im w miarę tego. bo w niej upatrywano podstawę wszelkiego poznania. a zawsze wypadkowa. Był okres.wyobrażeni są zapewne zgodnie z tradycją i dlatego można tym malowidłom ufać. jak wyglądał Duns Szkot lub Ockham. Autor chciał przede wszystkim uwzględnić portrety znajdujące się w Polsce: dał przeto przewagę w portrecie Franciszka Bacona replice. A tak samo zmieniano jej temat w zależności od tego. „Kassjusz". Są to podobizny filozofów-świętych. ale także artykułów w czasopismach. Przy tym ograniczeniu wybór musiał być mniej lub więcej przypadkowy i jeśli umieszczony został portret Libelta. Dlaczego książka jest ilustrowana? Wbrew spotykanemu jeszcze nieraz poglądowi. Prac zaś o filozofii polskiej istnieją obszerne regestry (u Korbuta i gdzie indziej). Poza tym ulegał on ciągłym przemianom. Było mu przez to łatwiej może dotrzeć do galerii i zbiorów. Autor pisał więc „Fedon" (bo tak jest w Panu Tadeuszu). bo tylko ich zbadanie zdawało się być ważne dla ludzkości. Były okresy. ale „Fajdros" (bo takie jest oryginalne brzmienie). które były reprodukowane rzadko albo wcale. że ilustracja jest na miejscu nie tylko w wydawnictwach popularnych. posiadamy jedynie późniejsze malowidła. gdy w filozofii traktowano prawie wyłącznie o psychologii. nie ustają próby.

3. Ostatnimi czasy pojawił się nawet prąd dążący do tego. ale za to poznawalnych naukowo. poznania i dobra. i na krytykę poznania. jako im pokrewne. 2. Bardziej jednolity materiał zestawiają historycy specjalniejszych dyscyplin. Rozważania bowiem dotyczące spraw najogólniejszych łatwiej jeszcze od innych mogą przejść granice tego. są nowszego pochodzenia. a jedynie miłość jej jest dostępna dla ludzi. który znaczy dokładnie: miłość mądrości. p. Grecy twierdzili. co ją uprawiali. traktująca o wartościach moralnych. Już u Arystotelesa wyodrębniła się z filozofii logika. Podział filozofii na te trzy części jest starej daty: ustalili go już w IV w. Grecy dzielili filozofię na fizykę. którzy filozofowanie mieli za czynność praktyczną. lecz konglomerat nauk. Filozofia nie od razu objęła cały swój zakres. trzeciej niektórzy dają nazwę aksjologii. rozbić całkowicie na dyscypliny specjalne. etyki lub estetyki. Bardziej zupełne z nich miały w każdym razie trzy działy: ogólną naukę o bycie. a co mogło stanowić odrębną naukę z własną metodą i własnymi specjalistami. czyli kosmologię. by filozofię. metafizyki lub logiki. psychologię i teologię. Zanim zaś jeszcze zakres filozofii został skompletowany. wiedzę w ogóle. Dla historii filozofii właśnie różnolitość materiału jest charakterystyczna. ale poznania nie daje. państwa. Ale działy te uprawiane były przez filozofów już bardziej sporadycznie. DZIAŁY FILOZOFII. co nie wierzyli w naukowe spełnienie zamierzenia filozofii. wykształcenie ogólne. jednakże parcelacja ta nie została dotychczas dokonana. W teorii wartości znów wysuwały się na pierwszy plan dwie dyscypliny: etyka w węższym słowa znaczeniu. do zasad mniej powszechnych. z których każdy ma znów swoje części. Pierwsza z tych nauk filozoficznych bywa nazywana metafizyką i ontologią. później zaś wyodrębniły się też inne dyscypliny. Dopiero Platon nadał filozofii nowe znaczenie. Przedtem stopniowo tylko opanowywała różne dziedziny zagadnień i rozszerzała swe agendy: najpierw uprawiała filozofię przyrody. jakie są cenne i jakie poznawalne naukowo. i estetyka. Doktryny filozoficzne opracowywały te lub inne działy wielkiego zakresu filozofii.filozofię prawa. społeczeństwa i religii.n. ośrodek filozofii pozostał i historyk ma przed sobą nieprzerwane pasmo jej dziejów. potem wytworzyła ogólną teorię bytu. dając nazwę fizyki nauce o bycie. nie miał jednak początkowo ścisłego znaczenia: oznaczał mądrość w ogóle.filozofię sztuki. a niewątpliwie doniosłe jest zbadanie przemian.e. a i dla charakterystyki filozofa na ogół mniej są ważne niż ogólny pogląd na naturę bytu. nie zawsze było uznawane przez tych. inni zaś zmniejszali to zamierzenie ograniczając je do klas węższych. co można poznać naukowo. duszy i Bogu. którzy uważali filozofię za bliższą poezji niż nauce. logikę i etykę. z etyką . filozofii przyrody lub psychologii.nauce o poznaniu i etyki . jedni je bądź co bądź spełniali. tyle że nie traktując jako zamierzenie naukowe. jakie własności świata są powszechne. Dokonała tego dopiero w klasycznym okresie filozofii greckiej. Więc metafizyka obok swej części ogólnej obejmowała zazwyczaj nauki o przyrodzie. logiki . później nieraz ograniczano się do zjawisk lub wręcz do myśli ludzkich o świecie. która ocenia jego wyniki.nauce o wartościach. w zależności od tego. teorię poznania i działania. POWSTANIE NAZWY «FILOZOFIA». Ponadto do działów tych bywały przyłączane. Z tych.uważano rzeczywisty świat. niektóre inne jeszcze dyscypliny: więc z teorią poznania łączono logikę formalną i metodologię. jako stanowiącą nie jednolitą naukę. Wyraz. że mądrość jest rzeczą boską. „Filozofia" jest greckim wyrazem. choć ich źródłosłowy są greckie. byli znów inni. Historyk filozofii nie może tedy bliżej zakreślać swego tematu. Nazwy te. Są to trzy wielkie kompleksy nauk. że filozofia jest nauką. wcześnie już w Grecji używany. greccy uczeni z Akademii Platońskiej. badająca wartości estetyczne. ogólną naukę o poznaniu i ogólną naukę o wartościach. Po odróżnieniu zmiennych zjawisk od niezmiennego bytu wiedza rozdzieliła się na dwa rodzaje: na wiedzę o zjawiskach 8 . ale jest to zapewne później wymyślona legenda. rozpoczął się już proces odwrotny: wydzielania tego. z estetyką . bądź też włączane do nich. Nawet to. mających różny przedmiot i różną wartość naukową. jak socjologia lub psychologia. do przedmiotów mniej cennych. którym z biegiem rozwoju ludzkości ulegało przekonanie o tym. zaspokaja bowiem pewne potrzeby. że Pitagoras pierwszy użył tego wyrazu dla zaznaczenia. jako ich części. do jakich przykładały wagę. co niepotrzebnie zostało do ogólnej nauki włączone. musi w swoich rozważaniach uwzględniać całą różnorodność doktryn. Byli myśliciele. Nauka o poznaniu rozpadała się na dwa działy o wybitnie odrębnym charakterze: na teorię poznania. druga epistemologią i gnozeologią. która analizuje przebieg poznania. od greckich czasów aż do naszych dni.

Dwudziestopięciowiekowy rozwój filozofii europejskiej daje różne podstawy do podziału na epoki. Wedle tego podziału dzieje filozofii europejskiej rozpadają się na trzy wielkie epoki: I. który wyrósł z nieufności. której początek przypada na XV w. owoc „filozofii podziwu". Istniały zaś wyraźnie różne typy filozofii. Filozofia nieufności natomiast. ale tylko dla jednego typu filozofii. Potrzebny stał się nowy termin dla oznaczenia wiedzy o bycie: wiedzę tę. a idee nowożytne jeszcze w pełni średniowiecza. III. to jest to słuszne. oznaczała tylko wiedzę istotniejszą. Jednakże podział taki ma strony ujemne: mianowicie przełom między obu erami dokonał się nie od razu i przez cztery wieki z górą filozofia starożytna i chrześcijańska istniały obok siebie. Mimo przełomy. że filozofia wyrosła z podziwu. FILOZOFIA EUROPEJSKA I JEJ OKRESY Filozofia europejska stanowi całość zwartą od początku aż do naszych dni. trzy wielkie epoki filozofii mają to wspólne. a zarazem i do podziału przyjętego w innych działach dziejopisarstwa. II. Okresy wypada odgraniczać wedle tego. Filozofia średniowieczna.e. Co Platon zapoczątkował. jego własna różnorodna praca musiała pobudzić go do dokładniejszego oddzielenia filozofii od innych nauk. które panowały w wiekach średnich. że każda z nich przeszła przez te okresy: okres rozwoju. Przeciwstawił jej wszystkie inne nauki jako szczegółowe. który dzieli filozofię europejską na trzy wielkie epoki: starożytną. Filozofia starożytna. Odtąd nazwa „filozofii" była już ściślej określona i zakres jej odgraniczony od zakresu innych nauk. ale paralelizm z rozwojem innych działów kultury trudny jest już do utrzymania i podstawy dalszego podziału musi dostarczyć rozwój samej filozofii. która z różnych źródeł wypłynęła i różnym potrzebom usiłowała służyć. średniowieczną i nowożytną. Z tego punktu widzenia filozofia europejska rozpada się na dwie wielkie ery: starożytną i chrześcijańską. p. filozofia nowożytna ze średniowiecznej. ta głównie do usunięcia fałszu. tradycja nie została nigdy przerwana: filozofia średniowieczna korzystała ze starożytnej. jakie je dzielą. n. Epoki te można jeszcze dalej dzielić na okresy. Okresy te bywały zawsze poprzedzane przez krótszy lub dłuższy okres rozwoju. które głosimy. Nie wyrzekając się dawnego przedplatońskiego pojęcia filozofii jako obejmującej wszelką wiedzę. i tylko ją. zalety jego są formalne. ale również upodobał sobie w badaniach szczegółowych. rozwijająca się do XIV w. ogólniejszą. że stosuje się do istniejącej już od XVII w. przejęta niedowierzaniem wobec zjawisk i wobec przekonań. trwalszą od innych. praca jej miała charakter pozytywny. wyodrębnił z niej „filozofię pierwszą". Arystoteles. które te stanowiska pielęgnowały i rozwijały w szczegółach. Po nich zaś następował z reguły okres szkolny: gdy bowiem ustalone zostały zasadnicze stanowiska. starała się przekonania poddać krytyce. Filozofia podziwu dążyła do tego. bo obok niego jest typ drugi. chrześcijaństwo wprowadziło bowiem nową postawę wobec świata i życia. to ujął systematycznie jego następca. jest to naturalne w nauce. nie rzeczowe. Owocem „filozofii nieufności" były w dziejach filozofii okresy krytyki i oświecenia: przeszła przez nie każda z trzech wielkich epok europejskich filozofii. wtedy tworzyły się szkoły. o „bycie jako takim" i szuka dlań „pierwszych zasad i przyczyn". by zrozumieć i opisać wszechświat. która traktuje o najogólniejszych właściwościach rzeczy. tamta dążyła do stworzenia systemu.e. Co prawda. okres systemów i okres szkół.i na wiedzę o bycie. Gdy Arystoteles powiada. Każda też przeszła przez okres. Tamta dążyła do znalezienia prawdy. polihistor starożytności. a wygasająca w VI w. Ma on tę zaletę. prawdziwszą. jaki w nich przeważał typ filozofowania. Wolny od tej trudności jest inny podział. okres krytyki i oświecenia.n. w którym osiągnąwszy pełnię swych zagadnień wytwarzała systemy. to jest tę. Wszakże jeszcze i dla niego filozofia nie była ściśle określoną dyscypliną. ta ograniczała się do krytyki i do oświecania umysłów. 9 . jej typ jest krytyczny i negatywny. a umysły oświecić oczyszczając je z błędnych mniemań.. I mimo wszystkie różnice. zachował Platońskie zamiłowanie do zagadnień najogólniejszych. zaczynająca się w VI w. ten tradycyjny podział nie odpowiada bowiem wielkim przełomom w dziejach filozofii: nowe idee filozoficzne. tradycji. Rzeczowo najważniejszą granicę epok stanowi fakt powstania filozofii chrześcijańskiej. Filozofia nowożytna. Platon nazwał filozofią. pojawiły się jeszcze w starożytności.

z dzieł ich posiadamy tylko fragmenty. Klemens. na ich podstawie okres klasyczny mógł już dać syntezę. Najpełniejszy swój wyraz filozofia starożytna znalazła w okresie klasycznym.e. postawa śmiała a życzliwa wobec rzeczywistości. większe niż zainteresowanie własną osobą.e.e. Okres ten przypadł na czas hellenizmu. wydawał w dziedzinie nauki talenty nie mniejsze niż w poezji. 10 . Taki przebieg filozofii starożytnej pozwala podzielić jej dzieje na następujące okresy: A) Okres powstania filozofii.). Ziemia uboga. lub ze szkoły Platońskiej i neoplatońskiej. p. Po okresie klasycznym. Niebawem potworzyły się szkoły i zaczął się nowy. żądza jasności. Sekstusa Empiryka. zwłaszcza eklektyków.n. miał najrozleglejszy zakres zagadnień. Euzebiusz.e. usiłowała ona stopić własny grecki pogląd na świat z obcym i przez to z jednolitej stała się „synkretyczna". Filozofia starożytna Europy była filozofią grecką. że Grecy obcowali z kulturą innych krajów. stanowiące podstawę całej europejskiej filozofii. ustrój państwowy Grecji . a całokształt poglądów ich znamy jedynie na podstawie sprawozdań podawanych przez późniejszych pisarzy starożytnych. Również niektórzy Ojcowie Kościoła. Najmniej zaś z filozofów wczesnych. w którym uprzywilejowane miejsce zajęły zagadnienia etyczne (III -I w. gdy Grecy wyszli ze swego odosobnienia i rozpoczęli żywszą wymianę swojej kultury z kulturą innych ludów. Platona i Arystotelesa.). jak Justyn. natomiast wywoływała kolonizację i czyniła. jak Seneka.przyczyniły się do stworzenia filozofii greckiej. Ten okres szczytowy był poprzedzony przez dwa okresy. który przypadł na IV w. W I w. poklasyczny okres.n. następujący bezpośrednio po okresie oświecenia i ściśle z nim związany. kultura plastyczna. a po dwóch stuleciach wydała już arcydzieła filozoficznej myśli.n. w których filozofia rozwijała się i rozszerzała swe zagadnienia. przechowane w postaci cytat u innych autorów. Grecja rozpoczęła w VII w. zwalczając pogańską filozofię dostarczyli o niej obfitych informacji. filozofii greckiej ma olbrzymie luki.e.). Arystotelesa oraz filozofów późniejszej epoki. w którym miała prawie wyłącznie kosmologiczny charakter (VI-V w.e. 3. uchodzi za klasyczny szczytowy okres filozofii starożytnej. E) Okres synkretyczny o charakterze religijnym (I w. Szczep grecki.duża ilość małych państw . a przy tym morzem od innych krajów oddzielona.CZĘŚĆ PIERWSZA: FILOZOFIA STAROŻYTNA 1.). .n. p. jak Cyceron i Plutarch. p.n. umiłowanie rzeczy konkretnych. Orygenes. nie przyciągała cudzoziemców i długo chroniła od klęsk wojny. p. GRECJA. i niektórych stoików. Rozkwit filozofii w Grecji nie był dziełem przypadku: ułatwiły go specjalne warunki tego kraju. Najwięcej walczyły teraz o teorie etyczne. Pierwszy z nich ograniczał się do filozofii przyrody. którzy pod koniec starożytnej epoki pielęgnowali filozofię wydaną przez Greków. żaden nawet nie współdziałał z Grekami.e. Sprawozdania te i cytaty znajdują się: a) W pismach filozofów: mianowicie Platona.e. p.V w. Właściwe greckim umysłom zainteresowanie otaczającym światem. jak Simplicius i Jamblich. pracę nad filozofią. nic wszakże do niej nie dodając istotnego.sprzyjał wytwarzaniu się różnorodnych postaci kultury.e. czynnik obcy w filozofii greckiej wzmógł się jeszcze.n. ważniejsze stanowiska. a jednocześnie zdolność do abstrakcyjnego rozumowania . D) Okres szkół starożytnych. z początkiem III w. jak Temistius i Aleksander z Afrodyzji. n. "Nasza znajomość. a przy tym przez współzawodnictwo wzmagał ambicje. Żaden inny naród w tym okresie nie wytworzył filozofii. plastyce czy w sztuce wojskowej. z wyjątkiem Rzymian. OKRESY. w którym przeważała filozofia o charakterze humanistycznym (V w. Z pism późniejszych filozofów pozostało niewiele.). drugi zwrócił zainteresowania ku zagadnieniom humanistycznym. ŹRÓDŁA. w którym filozofowie grupowali się w szkołach i szkoły walczyły między sobą o teorie filozoficzne. p. a poglądy dawniejszych sceptyków w dziele późnego sceptyka.n. C) Okres systemów starożytnych (IV w. p. Hipolit. były już sformułowane. p.n. B) Okres oświecenia starożytnego. do których wiodła myśl grecka. 2. Ważnym źródłem są erudyci ze szkoły Arystotelesa. Poglądy Epikura przechowały się w poemacie jego rzymskiego zwolennika Lukrecjusza. W większych rozmiarach przechowały się jedynie pisma dwu wielkich filozofów okresu klasycznego. bogato przez naturę obdarzony. Filozofia starożytna w tym ostatnim okresie więcej jeszcze niż etycznymi przejęta była zagadnieniami religijnymi.

pierwszym doksografem .e. w jakim powstawały bóstwa. co powiedzieć. w jakim powstawały rzeczy. Dzieło Arystoksena zginęło. moralnej i poznawczej. POPRZEDNICY FILOZOFÓW Gdy rozpoczynała się filozofia w Grecji. A wyższe dzięki jeszcze wyższym. jak powstała. bo oparte na tradycji wywodzącej się jeszcze od Teofrasta. Również i ta forma religii utrwaliła się przede wszystkim w poezji. to znaczy opis. Stworzyła mianowicie mity. zwłaszcza z okresu aleksandryjskiego.e. l. Pierwszym biografem filozofów był Arystoksen. wyjaśniającą. religijną interpretację zjawisk zasnuła reminiscencjami z dworskiego i rycerskiego życia.b) W pismach starożytnych historyków filozofii. ale i bóstw: było nie tylko kosmogonią. Pisma ich były bądź biograficzne. A skąd bóstwa? Niższe bóstwa powstały dzięki wyższym. znaczyło tu: powiedzieć. bardziej popularne. Jednakże nie jest jedyne: oprócz niego (i drobniejszych pism biograficznych) przechowały się też pisma doksografów. W otaczających zjawiskach. były układane w porządku szkół. nauki szczegółowe jeszcze nie istniały. Zasada tej genealogii była prosta: mniejsze pochodzi z większego. Zawodowi historycy filozofii wyszli ze szkoły Arystotelesa. I one również powstały najpierw w formie poetyckiej: w poezji kosmogonicznej. Z poetyckiej koncepcji religii powstała mitologia Olimpu. uchodziło długo za jedyne źródło do filozofii greckiej. stworzyła ich dopiero poezja epicka. Natomiast wierzenia religijne w połączeniu z potrzebami moralnymi wytworzyły myśli o trwaniu duszy. które były niezrozumiałe. Należą tu anonimowe Placita philosophorum. Wyjaśnienie tego typu tłumaczyło tedy powstanie nie tylko świata. jaki bóg dał jej istnienie. 3) reguły życiowe.e. 11 . dawniej przypisywane Plutarchowi. Natomiast Grecy posiadali już: 1) wierzenia religijne. jakie bóstwo zrobiło tę rzecz i sprowadziło ją na świat? Wyjaśnić rzecz. miała swój mit. jak powstał cały świat. znaną dobrze z greckiej poezji. niebo było im potęgą i ziemia była potęgą. mniejsza rzecz z większej. Jako wyrosłe na podłożu religijnym. Mity łączyły się w całości i łącznie tworzyły kosmogonię. ziemia była Tetydą. znaczyło dla ówczesnych ludzi tyle. Hezjod z Askry zestawił w poetyckiej formie teogonię grecką. dzieło to. bądź ich poglądy: pierwsze. Religia dała bowiem ówczesnemu człowiekowi pomoc w jego potrzebie zrozumienia i poznania świata. religijno-moralne i religijno-poznawcze.. WIERZENIA RELIGIJNE. o pozagrobowej nagrodzie i karze. napisane w III w. One to panowały w epoce. I z wczesnych. a powiedzieć. ale i teogonią. który w V w. Bogowie olimpijscy najdawniejszym Grekom byli nie znani. Skąd powstał świat? Powstał dzięki bóstwom. jak powstała. ale bardzo pośrednio zdobyte informacje. Z tą poetycką fantazją na religijne tematy. gdy rozpowszechnił się typ erudytów i kompilatorów. poetyckiej. wobec których jest on bezsilny i bezradny. a porządek. drugie bardziej specjalne. to znaczy przedstawiały bądź żywoty filozofów. W VIII wieku p. 2) umiejętności praktyczne. popularna dziś jeszcze. o sprawiedliwości. niebo było Zeusem. ekscerpujących dawne źródła. mianowicie gnomicznej. Filozofia skorzystała z niej. która interesowała i domagała się wyjaśnienia. bo każdemu bóstwu odpowiada podległa mu rzecz. Jedno z takich późniejszych dzieł biograficznych przechowało się prawie w całości: to 10 ksiąg Żywotów i poglądów słynnych filozofów przez Diogenesa Laertiosa. dające obfite. z dzieła Teofrasta zostały tylko fragmenty. jaki bóg ją zrobił. odpowiada porządkowi. ale zasługujące na zaufanie. Ale korzystali z nich późniejsi pisarze. mniejsze bóstwo z większego. nazywanego Stobeuszem. obaj uczniowie Arystotelesa.Teofrast. oraz pisma Jana ze Stoboi. Potrzeby religijne sprzęgły się zaś niebawem u Greków z potrzebami innej już natury. dawni Grecy widzieli potęgi wyższe od człowieka. n. wprowadziła znacznie więcej antropomorfizmu. ale nieco później. niż pierwotnie było w religii. zebrał ekscerpty z 500 pisarzy greckich. były bóstwami. była to zarazem kosmogonią. że powstała z poczucia niemocy i z potrzeby pomocy. bądź doksograficzne. które przeniknęły do filozofii. wedle zagadnień. Filozofia miała z nimi pewne podobieństwo i do nich w swych początkach nawiązała. stawiały wobec każdej rzeczy pytanie na sposób religijny: jaka wyższa potęga. n. Pewne rysy pierwotnej religii Greków z doby jeszcze przed-filozoficznej wskazują na to. czysto religijnych koncepcji wytworzyły się koncepcje religijnopoetyckie. w której zaczynała się filozofia. Stanowiły pierwszą próbę zrozumienia świata. Każda rzecz.n. Od początku zaś filozofia korzystała z opartych na religii koncepcji poznawczych. filozofia grecka nie miała nigdy nic wspólnego. są to również pisma późne. a przeto zdawały się tajemnicze i groźne.

od niezrozumiałego i bezrozumnego prabytu. Grecy nauczyli się ich od innych ludów. UMIEJĘTNOŚCI PRAKTYCZNE były już znakomicie rozwinięte w Grecji VII wieku. posiadali umiejętność trafiania na lądzie i morzu. Grecy zbierali je z zamiłowaniem. „Rozkosze są śmiertelne. jak postępować. a cały okres . opierali się więcej na umiejętnościach praktycznych. myśleli zgodnie z tradycją religijną. z którego potem dopiero wyłoniło się wszystko. inni. jeszcze filozofowie klasycznej epoki korzystali z przechowanych przez tradycję wierzeń. Mieli też umiejętność leczenia chorób. potrzebne więc były przepisy. sławny z tego. choć przyczyn ich jeszcze nie znali. Następnie rozporządzali umiejętnością mierzenia przestrzeni: ta rozwinęła się w rolnictwie. zachowując przez to kontakt z życiem religijnym. mianowicie od ludów Wschodu. Nie byli to filozofowie.Najtrudniejszy do wymyślenia był początek genealogii: niechby wszystkie rzeczy i istoty powstały z nieba i morza. przechowywanych np. prawodawca Aten i poeta gnomiczny. był to bowiem okres przełomowy. a Grecy przejęli ją zapewne od Chaldejczyków. Chaldejczyków. Posiadali przede wszystkim umiejętność prowadzenia rachunków: umiejętność ta rozwinęła się w związku z handlem. gdy te umiejętności wypadło opracować naukowo. jak Arystoteles w swych studiach biologicznych. którzy formułowali te przepisy i prymitywne refleksje etyczne. lecz praktycy. który radził Jończykom. Ci zużytkowali ich pracę. umiejętności praktycznych i mądrości życiowej. Filozofia. aby unikając naporu Persów emigrowali na Sardynię. z wszystkich dóbr ona najpewniejsza". sobie korzyść przynieść. choć wyobrażenia ich o kształcie Ziemi były najzupełniej nietrafne.. jak teoria umiaru Demokryta. Grecy nie byli w tych dziedzinach samodzielni. że założył szkołę filozoficzną. Zwłaszcza niektórzy filozofowie. a innym krzywdy nie zrobić. nocy. o boskości nieba i gwiazd. Tych. oraz Tale s. i to wyjaśnienia ujętego w system. do drugiego skłaniał się Ferekydes z Syros. praktycznym i moralnym. Tylko cztery nazwiska powtarzają się we wszystkich spisach: to Biasz Prieny. a do Grecji przybyła z Egiptu. zwłaszcza pod koniec VII w. do połowy VI w. Dalej. 3. samodzielność ich objawiła się dopiero. jak Platon i jak pitagorejczycy. toteż nawiązała doń zaczynająca się filozofia Greków. Pittakos. I potem długo nie mogła wyzwolić się z mitologicznych koncepcji. by nie dezorganizować ustroju społecznego. Jakiekolwiek było to wyjaśnienie świata zawarte w kosmogoniach i teogoniach. że doradzał Jończykom utworzenie państwa związkowego. brali z niej naukę o boskim początku świata. zawsze to była próba wyjaśnienia. którzy zajmowali wybitne stanowiska i dokonali doniosłych reform. oto typowe ich przepisy. 12 . Egipcjan. 2. z praktyki zrodzone i praktyce służące. sławny w całej Grecji. Mędrców miało być siedmiu ale tradycja przekazała znacznie więcej nazwisk. przeciwnie. przyjmowali. odkąd postawiła sobie zagadnienia etyczne. uczeni. REGUŁY ŻYCIOWE Greków wyrosły jako uogólnienia ich doświadczeń osobistych i publicznych. działacze. prostszy tryb życia został zaniechany. gdy dawniejszy. nazywano „mędrcami". co jasne. Umiejętności. „Umiar jest najlepszy". inni zaś filozofowie. czyli poeci kosmogoniczni.koniec VII w. i zaczynająca się nauka grecka skorzystała z nich w najszerszym zakresie. niebo zaś i morze z ziemi. ale były materiałem dla nauki. Przedstawiciele religii. „Znaj chwilę stosowną". . dyktator Mityleny. który rozkazuje rozumnie i ład zaprowadza we wszechświecie. mniemali. rozumne i doskonałe. nie były wprawdzie nauką. umiejętności i reguł. Były to wszystko umiejętności czysto praktyczne. były systematycznym rozwinięciem reguł życia głoszonych przez mędrców starej Grecji. a ziemia skąd? Czy może ziemia. że początkiem świata jest Zeus. bez znajomości przyczyn. przeważnie tacy. a tryb nowy jeszcze nie ukształtowany. w rodach lekarskich. podobnie jak przy tworzeniu teorii przyrody korzystała z odwiecznych umiejętności praktycznych. że pierwszy początek był rozumny i doskonały. praktykę przetworzyć w teorię. Zwolennicy pierwszego rozwiązania stanowili większość. ale był to pisarz późniejszy. a raczej bóstwa ziemi były pierwszym początkiem? Na pytanie to kosmologiczno--teologiczni poeci odpowiadali w dwojaki sposób: jedni rozpoczynali świat od chaosu. Kontakt ten mieli nie tylko pierwsi filozofowie. Fenicjan. który w swych fantazjach kosmogonicznych i teogonicznych korzystał już z dzieł filozofów. technicy i mędrcy byli poprzednikami filozofów greckich. a także z tego. cnoty nieśmiertelne". „Od młodości obieraj mądrość za towarzyszkę życia. a znów niektóre teorie etyczne.„okresem siedmiu mędrców". Sławiona przez Greków mądrość wszystkich tych mężów sprowadzała się do zalecania umiaru i rozsądku. Solon. korzystała z ich mądrości. wybrany przez rodaków dla dokonania naprawy Rzeczypospolitej.

Rozwijały się w różnych warunkach geograficznych i etnicznych . Filozofia powstała na przełomie VII i VI w. a drudzy wyłącznie technicznie. jak się zdaje. mając już za sobą tradycję i korzystając z pomysłów poprzedników. p. bez pomocy ze strony nauk szczegółowych. Wśród filozofów tego pierwszego okresu można rozróżnić kilka grup: 1) Pierwszą stanowią najstarsi jońscy filozofowie przyrody z Talesem na czele. ze względu na temat była to filozofia prawie wyłącznie kosmologiczna. etyczne . Jonia i Wielka Grecja miały swój styl filozoficzny. przerwały rozkwit naukowy Jonii i zmusiły do szukania nowego środowiska dla nauki. lecz w koloniach. których drogi rozeszły się na przeciwne krańce: 2) Heraklit stanął na jednym krańcu. tj. Zmienił się zarówno zakres jej zagadnień. Aż wreszcie kiedyś nastąpiło wśród Greków przejście od mitów i umiejętności do nauk: jak się zdaje. Poglądów swoich. OŚRODKI FILOZOFII. gdy rozpoczął się złoty wiek kultury greckiej. Tales znał sposób mierzenia wysokości piramid i 13 . STANOWISKA FILOZOFICZNE. musiała te nauki zastępować. sądząc z wiadomości o nim.. nie spisał. za czasów Solona i Krezusa. Anaksagoras i atomiści. Te cztery grupy tworzyły jeden szereg o charakterze zasadniczo jońskim (choć z eleatami wszedł już do filozofii czynnik innego typu). mniej więcej w trzecim pokoleniu filozofów. od nielicznych zagadnień i niewyraźnych pojęć. zwłaszcza tych. a poza tym wszystkim był to jeszcze uczony. inżynier.. bo spisywanych wiele generacji później. Filozofia jońska nawiązała do przedfilozoficznych umiejętności. Dla prostych swych zagadnień próbowała różnych rozwiązań. Ten na pół legendarny Grek żył na przełomie VII i VI w. był to w jednej osobie polityk (zasługi polityczne wyrobiły mu sławę „mędrca"). Był to typowy okres powstania i rozwoju: zaczął się od najskromniejszych początków. POGLĄDY. P. e. 1. ich poglądy były punktem wyjścia dla grup następnych. do Italii południowej (tzw. z italskiego prądu.. CHARAKTER OKRESU. CH) 1. do której należeli Empedokles. Natomiast do zupełnie innego szeregu należała grupa piąta: 5) pitagorejczycy. które najbardziej niepokoiły pierwotnego człowieka: astronomicznych i meteorologicznych. PRZEJŚCIE OD UMIEJĘTNOŚCI DO NAUKI. Był to przełom również i dla-filozofii: ośrodek jej przeniósł się wówczas do Aten. epistemologiczne. Był wybitnym przedstawicielem ówczesnych umiejętności i mądrości życiowej. Zakres filozofii tego okresu był jeszcze ograniczony. italska zaś do wierzeń i mitów religijnych. estetyczne. pierwsza bardziej empiryczny. Pierwszy okres filozofii starożytnej skończył się w zupełnie wyraźnym momencie. który zarówno towary. więc nie uprawiali jeszcze nauki. jak i umiejętności przywoził z obcych stron. Filozofia pracowała wówczas sama. zajmowała się kosmosem. zewnętrzną przyrodą. ośrodek filozofii przeniósł się ze wschodnich kolonii do zachodnich. to tylko ubocznie. nie tylko wynajdywała ogólne zasady. a 3) eleaci na drugim. TALES I POCZĄTEK FJLOZOFII W okresie przednaukowym stosunkowo najbliższymi nauki byli poeci kosmogoniczni i przedstawiciele umiejętności praktycznych. Przyczyny tej zmiany były natury zewnętrznej: to wojny perskie spowodowały zniszczenie miast jońskich. 4) Następna generacja filozofów dążyła do pogodzenia obu krańców. Późniejsi Grecy wskazywali na Talesa jako na tego. nie w macierzystej ziemi greckiej. 2.psychologiczne.i w każdym z nich filozofia miała odmienny charakter. ale jednocześnie musiała stosować je do wyjaśniania najszczegółowszych zjawisk. i stopniowo powiększał ich zapas i precyzję.jeśli traktowała. Wielkiej Grecji) i Sycylii. aż wyczerpała bez mała wszystkie swe możliwości. Co więcej. n. filozofowie tej grupy. druga bardziej spekulatywny. OSOBA TALESA. 3. kupiec i podróżnik.PIERWSZY OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (DO V W. inne zagadnienia . które nie były jeszcze uformowane. gdzie panowały plemiona doryckie. skąpych i niepewnych. Były tedy dwa ośrodki w pierwszym okresie filozofii greckiej i już starożytni historycy rozróżniali dwa szeregi rozwojowe filozofii: joński i italski. który tego przejścia dokonał. W drugiej zaś połowie VI w. tj. stworzyli najdojrzalsze teorie filozoficzne tego okresu. Ale pierwsi ujmowali zagadnienia wyłącznie mitologicznie. mianowicie w koloniach jońskich na wybrzeżach Azji Mniejszej. nastąpiło w VI wieku. zapewne od 624 do 547. chwili. technik. jak i sposób ich traktowania.

Zagadnieniem Talesa było pochodzenie świata.odległości okrętów na morzu. Pierwsza więc postać świata była w jego mniemaniu nie tylko pierwszą. Bez tego są co najwyżej umiejętnościami. W tym. Jednakże obliczenia jego były robione sposobem raczej techników niż uczonych: obliczał nie umiejąc poprawnie uzasadnić obliczeń i przepowiadał zjawiska nie znając ich przyczyn. muszą być uporządkowane. początek ich przypada na czasy późniejsze. Tales zajmował się matematyką i astronomią w celach praktycznych i na sposób praktyczny. lecz jakim świat był od początku. od mędrca zaś żądali czego innego. że takie było właśnie pierwsze jej zagadnienie. świadomość ta musi być zanalizowana i wyrażona w postaci twierdzeń przy pomocy pojęć. iż nie był to pogląd nowy. Czy właśnie Tales go dokonał? W każdym razie filozofowie greccy szukając swych przodków dochodzili zawsze do niego. podczas gdy w umiejętnościach chodzi tylko o prawdy praktycznie cenne. Można by przypuszczać. Niepodobna uważać Talesa za twórcę nauk matematycznych i astronomicznych. lecz i rozumienia. tą dziedziną była filozofia. Dalej: nie stanowi nauki ogólnikowa świadomość. tych i przed Talesem było bez liku. „Niektórzy mniemają" . Ale poza tym. Gdy zaczęto się także interesować prawdami dla nich samych. lecz trzeba dowieść lub wykazać. nauka wymaga nie tylko sumienia. że są one tak samo nachylone. Chodziło mu nie o to. Ta teoria Talesa brzmiała: Wszystko jest z wody. Ogólnie mówiąc. udowodnione.„że dawniejsi ludzie. jak się zdaje. jaka powstała. Jest tedy dość prawdopodobne. że przecież widzą. on mówił o realnym przedmiocie. Przepowiedział zaćmienie Słońca na 28 maja 585 r. W taki sam sposób postępowano w Egipcie z pomiarami i w Babilonie z przepowiedniami astronomicznymi. Mówiąc o Okeanosie i Tetydzie. jakie sobie stawiał. co było przed światem. gdyby pierwszą nauką.pisze Arystoteles . Jeszcze się w niej niewiele objawiło cech umysłowości greckiej. cel i sposób naukowy. zdawało się. Tales posiadał w tym zakresie umiejętności. odosobniona trafna obserwacja i pojedyncze prawdziwe twierdzenia nie stanowią jeszcze nauki. różna od mitologii. Wreszcie: nie dość jest coś wiedzieć. Tego zwrotu dokonali również myśliciele jońscy. Była to filozofia jeszcze zupełnie archaiczna. lecz mitologię. A zatem: aby posiadane wiadomości mogły być uznane za naukowe. A jednak różnica jest zasadnicza: Tales mówił o wodzie. kto budował sobie szałas na dwóch równych kijach. a przed niego wyjść nie umieli. że jego filozoficzna teoria była pierwszą teorią naukową. i Tales przypuszczał. a może i w ogóle na ziemi. nie tkniętym jeszcze krytyką naukową. ale w zagadnieniach i odpowiedziach stojąca na pograniczu mitologii. nie umiał sformułować pojęciowo w formie twierdzenia o równoramiennych trójkątach. stamtąd może Tales przywiózł swe umiejętności. że już przed Talesem wypowiadano podobny.o fantastycznych postaciach. mianowicie by powiedział. Aby mogła utworzyć się nauka. wyjdą 14 . było wyjaśnienie zjawisk . to znów wywołuje wrażenie. Przy tym zaranie myśli skłonne było uważać pierwotną postać rzeczy za najważniejszą. 2. aby stanowiły naukę. była filozofia: ze względu bowiem na ogólność swego przedmiotu miała najmniejsze znaczenie praktyczne. że koniec końców po wszystkich przemianach świat powróci do tej pierwszej postaci. muszą być związane z innymi i uporządkowane. Według nich bowiem Okeanos i Tetyda byli rodzicami tego. zanalizowane. Umiejętności wytworzyły się dla celów praktycznych i dla tych celów wystarczały. że rzeczy mają się tak a tak. gdzie nie mogło być mowy o praktycznych celach. wtedy powstał nowy cel i sposób ich dochodzenia. że był uczonym astronomem. z której wyszedł. I nic by w tym nie było dziwnego. Jeśli Tales był uczonym. Tales. Celem nauki są także prawdy interesujące same przez się. ale i z mitologicznym sposobem myślenia. ale także istotną. tak samo zapatrywali się na przyrodę. To przejście od praktycznej umiejętności do teoretycznej nauki dokonało się w Grecji między VII a VI wiekiem. W takim znaczeniu początek świata był pierwszym zagadnieniem filozofii. ale tego. oni .pod tym względem nie różnił się od twórców mitologii. iż był uczonym geometrą.. Również i cel nauki jest odmienny niż cel umiejętności. jeśli wierzyć podaniom. ale rzecz w tym. jaki świat był. ale była najbardziej pociągająca teoretycznie. lecz co było własnym świata początkiem. co widział. Jeszcze przed pierwszym matematykiem widział każdy. jaki świat jest. a jego poprzednicy o bóstwach wody. Ale nie pytał już. wywołuje to wrażenie. musiał dokonać się przewrót w sposobie myślenia: nieodzowne było zerwanie nie tylko z praktycznym. co powstało". próbował dociekać prawdy w dziedzinie. którzy żyli dawno przed obecnym pokoleniem. nie ma nic dziwnego: ludziom na ówczesnym poziomie umysłowym. to jako filozof. z wody powstało i z wody się składa. że tak jest. jaka pojawiła się w Europie. uprawiali nie naukę. kto świat zrobił. wprawiając tym w podziw swych rodaków. że jego sposób wyjaśniania był inny. Czym nauka różni się od umiejętności? Po pierwsze. z których pierwszy był. Zadaniem. a tym bardziej nie umiał udowodnić tego twierdzenia. nie nauką. a nie wiedzę naukową. PRZEJŚCIE OD MITOLOGII DO NAUKI.

3. nie znali oni przedmiotów innych niż materialne. mniemali. te inne rodzaje znalazły niebawem zwolenników. Dlaczego Tales sądził. bardziej empiryczną . Przejęli jego zagadnienie. Jte pierwotną postacią materii był ogień. to w postawieniu pytania. co życie mieli za nieodłączne od materii. Miała tedy ta pierwsza teoria filozoficzna przynajmniej pozory uzasadnienia. Co więcej. że pierwszy filozof był geniuszem. że nazywano ich „hilozoistami". która wymaga działania siły z zewnątrz. inny. 547 lub 546. A w duchu swego czasu interesowali się przede wszystkim jej początkiem. w sposób naturalny dla wczesnej myśli skłonni też byli w życiu widzieć działanie duszy. było: jaki był początek przyrody? A pytanie to znaczyło dla nich: jaki był pierwotny rodzaj ciał. Miał napisać pierwsze w Grecji dzieło filozoficzne. a umrzeć miał wkrótce po r. Zajmowali się materią w znaczeniu zbioru konkretnych ciał. a nie w odpowiedzi. To nieoddzielanie materii od siły. wedle którego jest ona jednym ze składników ciała. OSOBY ANAKSYMANDRA I ANAKSYMENESA. Umiejętności swe zapożyczył zapewne z obcych krajów. jak kształt lub siła. martwe wysycha. Nie myśleli o materii jako o czymś jeszcze nie ukształtowanym. że „wszystko jest ożywione. Odpowiedź nie mogła być od razu trafna. stojących na tym samym poziomie cywilizacji. bo rzecz była już dostatecznie dojrzała. nie znali natomiast abstrakcyjnego pojęcia materii. rozróżnienie materii i kształtu było pomysłem późniejszych dopiero pokoleń greckich filozofów. do Anaksy-mandra nawiązali Anaksymenes i Heraklit. ale i drobnym krokiem można przekroczyć granicę. jaką nań dał. którzy nie posiadali jeszcze czystego pojęcia materii i wszystkim przedmiotom materialnym przypisywali cechy duchowe. Jego uczniem był Anaksymander. ci pierwsi filozofowie jeszcze nie posiadali. którymi posługiwali się ci wcześni fizjologowie przy rozwiązywaniu zagadnienia początku świata. Pojęcia. którego był uczniem. że właśnie woda. aleje pogłębili. Obserwacje te zdawały się wskazywać. że jednym słowem posiada te cechy. odróżnionym od innych jego składników. JOŃSCY FILOZOFOWIE PRZYRODY Filozofię. Zdolność zaś poruszania się pojmowali animistycznie. ale dali mu inną postać: bardziej spekulatywną dał Anaksymander. że zawiera siłę produktywną. żyje wilgocią. Anaksymander pochodził z Miletu. aby siła mogła być poza materią. Tales mówił. Nie przychodziło im do głowy. co żywe. z których rozwinęła się przyroda? Później formułowano to pytanie: Jaka była pierwotna materia? Wszakże terminu „materia". mniej więcej jednocześnie z Talesem. Przedmiotem dociekań Talesa i jego bezpośrednich następców była przyroda. że inne rodzaje materii były początkiem świata. że zdolność poruszania się jest materii własnością zasadniczą. rozróżnienie materii i siły poruszającej było także dziełem późniejszych rozmyślań.one na jaw dopiero w dalszym rozwoju. Rozwiązanie Talesa nie znalazło oddźwięku: bo inne znów obserwacje i pozory przemawiały za tym. życia. zapoczątkowaną przez Talesa. Jeżeli w czym leżała zasługa Talesa. była początkiem przyrody? Może działała tu spuścizna po mitologii i łączność z Okeanosem i Tetydą. jakim posługiwali się późniejsi Grecy. tak samo jak Tales. a do nich dalsze pokolenia filozofów. że powietrze. czyli tymi. Naczelnym pytaniem. ZNACZENIE TALESA. jako objaw życia i duszy. Ale stawiali pytanie tak jak lałeś. Toteż Grecy uważali Talesa za przywódcę swej filozofii. a nie inny rodzaj materii. Wszelako Tales umiał podać inne racje swego poglądu. Ci najwcześniejsi nie rozumieli też materii jako bezwładnej masy. które są niezbędne i wystarczające. jakie sobie stawiali. że woda jest życiodajna. f przez to stali się jego następcami. były niezróżnicowane i całkiem nieabstrakcyjne. przejście zaś od umiejętności do filozofii nie wymagało może wielkiego umysłu. a pokarm soczysty. rozszerzyli jego rodacy w koloniach jońskich. jak to widać w bursztynie i magnesie". powoływał się mianowicie na obserwacje pewnych zjawisk: że to. że zarodki wszystkiego są mokre.Anaksymenes. Toteż tych najwcześniejszych filozofów Arystoteles nazywał fizjologami. utrzymali jego hilozoizm.. ale byli to materialiści. Niektórzy historycy uważają ich za materialistów. Wszak niekoniecznie wielkim skokiem. PIERWSZE ZAGADNIENIE FILOZOFICZNE. nie posiadali też pojęcia materii. co było na początku świata? A niekoniecznie trzeba przypuszczać. przeciwnie. aby została wprawiona w ruch. Urodził się zapewne w 609 lub 610 r. istotnie. czyli teoretykami przyrody. gdyż pytanie było beznadziejnie trudne: skądże Tales mógł wiedzieć. natomiast wczesna filozofia Greków niewiele się różniła od spekulacji innych ludów. 15 . by mogła być czymś różnym od materii. Jeden z następców Talesa twierdził. aby z niej rozwinęła się cała przyroda. duszy było tak charakterystyczne dla pierwszej grupy greckich filozofów.

a natura jest ukryta. „Widząc. Zjawiska są dostępne zmysłom. BEZKRES. a to dlatego. że był przekonany. ale dopiero Anaksymander zaczął używać terminu „początek" (arche). Natura z jej koniecznością była dla nich najwyższą doskonałością.w przekonaniu Greków równać. co od początku było. która była na początku. to ktoś bliski mu czasowo. że zmienne zjawiska posiadają stałą naturę. przemawiają za tym. mówili. W tym znaczeniu. Wyraz „natura" nie oznaczał u Greków całokształtu przyrodzonych zjawisk (które przeważnie oznacza w czasach nowych). że skoro była. zjawiska są przypadkowe. Jakaż była ta inna zasada Anaksymandra? Był to „bezkres" (apeiron). w tym filozofowie greccy używali tego wyrazu od wczesnych czasów. był śmielszy od Talesa i większości jońskich fizjologów. ale „zasadą" rzeczy. „rozumiał przez zasadę nie wodę ani żaden inny z tzw. ale użyty przez filozofa zmienił swe potoczne znaczenie. gdyż z bezgranicznością łączyła jakościową nieokreśloność. 16 . ale z przekonaniem. pierwotnie znaczący tyle. Był to wyraz potoczny. również traktujące O przyrodzie. Tales szukał materii. nie tylko ich pierwotną. to następcy jego zastanawiali się już nie tyle nad jej początkiem. to. Koleje jego życia nie są znane. pisane było prostą. jak pisze Arystoteles. Przypuszczał. . Początek był dla Anaksymandra już czymś więcej niż pierwszym momentem w rozwoju rzeczy. co w rzeczach zmianie nie ulega. jakby z rezerwuaru materii. istotne. i to. jak później łaciński wyraz „principium". Żył prawdopodobnie między 585 a 525 r. co „początek". jest i będzie. od człowieka niezależne. co dawała obserwacja. Zawierała też największe piękno. W tych samych czasach. ład kosmiczny. POGLĄDY. co „zasada"). 2. Dzieło jego. że to. nie uważał za słuszne jeden z nich przyjąć za zasadę. Anaksymander szukał również pierwotnej materii. które nimi rządzi. jakie o nim posiadamy. jak jeden żywioł przemienia się w drugi. W szczególności zaś przeciwstawiali naturę temu. zasadnicze: „arche" była dlań już nie tylko początkiem. ale przestała istnieć. czyli „natura". iż to.Anaksymenes był trzecim w szeregu filozofów z Miletu. przekształciło się w analogiczny sposób znaczenie drugiego podstawowego filozoficznego terminu: „przyroda". nie przestaje istnieć.zasadę (uległ analogicznej przemianie. ale też właściwą naturą. 1. ile nad tym. co mogłoby być inaczej. którzy pierwotną materię umieli jedynie wybierać wśród znanych jej gatunków. Umysłowością swą różnił się od Anaksymandra: miał się doń jak fizyk do metafizyka. że inną metodą potraktował zagadnienie: mianowicie. który znaczył tyle. a tylko traci swą nieokreśloność w miarę tego. I w znaczeniu „zasady" wyraz ten stał się naczelnym terminem greckiego słownika filozoficznego. żywiołów. «ZASADA» i «NATURA». z którym piękno sztuki nie mogło się . w poszukiwaniu zasady wyszedł poza to. Że to Anaksymander był jej twórcą. bezkres istniał na początku i istnieje nadal. przeto jest i będzie. tylko przybiera inne kształty. Przy takim założeniu główne zagadnienie filozoficzne uległo przemianie: chodziło w nim już o coś więcej niż o początek. Wyraz „arche". zaczęto nazywać „naturą". co czasy nowe nazywają „naturą rzeczy". co konieczne. bo przetworzyła się w inne rodzaje materii. ale jeśli nie on. Etymologicznie ten grecki termin oznaczał to. Termin. co w niej jest od początku. co do tego są tylko poszlaki. Wszystkie informacje. co początek. Wraz ze zmianą zagadnienia nastąpiła zmiana odpowiedzi. o tym. z której powstają wszystkie niebiosy i światy w nich zawarte". co stworzone i ustanowione przez człowieka. z czego poczęły się wszystkie gatunki materii. a natura jedna. Tales rozmyślał nad początkiem świata. lecz tylko prawo. że pierwszym pokoleniom filozofów myśl ta była już znana. lecz przyjął coś poza nimi". może też dzięki Anaksymandrowi. Nie wymieniała jakości. W przeciwieństwie do tego. Anaksymander. a potem tyle. co nie jest konieczne. trzeba jej szukać. w bezkresie bowiem wszystko jest zmieszane. że był najświetniejszym umysłem wśród wczesnych filozofów Grecji. a natura konieczna. co staje się. co było na początku. zaczął oznaczać. lecz jakąś inną naturę bezgraniczną. Przemiana terminologiczna była symptomem pojawienia się nowej myśli filozoficznej. ich ogólną zasadę. Podczas gdy Tales szukał początku natury. I żadna może z wczesnych myśli nie była bardziej godna podziwu od tej. gdy został zastosowany w filozofii . powszechne. niewyszukaną prozą. nie może być jednym z nich. rozrasta i rozradza. Z bezkresu przyroda ciągle powstaje. bo nie ulega wątpliwości. który potocznie oznaczał rzeczy ulegające zmianie. w filozofii zaczął oznaczać to właśnie. w jakim dziś mówi się o „naturze" rzeczy. Wskazuje to.traktowało ono O przyrodzie i pod tym tytułem znane było późniejszym. Pierwotne własności rzeczy pojmował zarazem jako trwałe. zjawiska są różnorodne. że jest „z natury". Odpowiedź ta wymieniała tylko ilościową własność pierwotnej materii: jej bezgraniczność. jak kształtuje się zeń przyroda.

coraz to lżejszymi i gorętszymi sferami. obliczał odległość i wielkość gwiazd. dlaczego przyroda ma taką a nie inną postać. Przyroda powstaje z bezkresu . który wykonał mapę. Tales. to jest też nieokreślona). lecz przez wyłanianie się przeciwieństw". Później zaś. jak się zdaje. pierwszym Grekiem. miał zaawansowane poglądy kosmograficzne. Anaksymander rozumiał sprawę w bardziej uczony sposób. Nieograniczony rozrost przyrody wskazywał mu. poczynając od ziemi. ZMODYFIKOWANIE ZASADY PRZEZ ANAKSYMENESA. Oto opis. 4. gdyż inaczej wyczerpałaby się. bezgranicznego chaosu. Przebiega on według właściwego sobie prawa. Był. rozerwała się. Jak wszyscy wcześni filozofowie greccy. a niebiosa dookoła. Wydzieliły się na początku przeciwieństwa. która była na początku. Anaksymander zajmował się również. Anaksymenes. odrzucone siłą odśrodkową. POWSTANIE PRZYRODY. Wydawało się. 3. ten utożsamił ją z pewną określoną i znaną z doświadczenia materią: z powietrzem. co istnieje. Ale na większą skalę zastosowania jego pomysłów filozoficznych do szczegółowych zagadnień przyrodoznawstwa dokonał dopiero uczeń jego. przez rozumowanie dochodził do tego. Anaksymander wyrażając myśl tę w swym poetyckim języku mówił.Co skłoniło do przypuszczenia. usiłował wytłumaczyć. w jakim porządku odbywały się przekształcenia. Zajmował się też istotami organicznymi i wyprowadzając zwierzęta lądowe od morskich. jak Tales. jako proces przemiany.oddzieliły się w procesie powstawania przyrody. Sfera wody częściowo wyparowała i przeto w niektórych tylko miejscach znajduje się między ziemią a powietrzem. która jest najgęstsza. a tamte otoczyły ją koncentrycznymi. że i zasada przyrody musi być nieograniczona. znalazła się pośrodku. który przez swą dążność do mechanicznego wyjaśnienia świata podobny jest do teorii tworzenia się systemu planetarnego. Jednakże nie była na owe czasy wyjątkowa. wyobrażał sobie zapewne rzecz w sposób najprostszy. Anaksymander nie tylko sformułował ogólne prawo przekształcania się pierwotnej materii. Wynik rozumowania wydaje się śmiały. 17 . a przez zimno i ciepło wytworzyły się różne stany skupienia. że stawanie się odbywa się nie przez przemianę żywiołów. Po drugie. Pisze o tym Arystoteles: „Z czego powstało to. ziemia jest pośrodku. zimno i ciepło. poprzez wodę i powietrze aż po lotny ogień. otaczająca świat „jak kora otacza drzewo". Ziemia. lecz na drodze dedukcji. aby mogła z niej powstawać przyroda. potworzyły ciała niebieskie. specjalnymi kwestiami z zakresu przyrodoznawstwa. Opis Anaksymandra jest pierwszą niemitologiczną kosmogonią. Wczesna myśl grecka. Powietrze zajęło w poglądach Anaksymenesa miejsce analogiczne do tego. jakie woda zajmowała u Talesa. powietrze i wszystko inne. ale także opisał szczegółowo. a ludzi od zwierząt innych gatunków. zaczęła skłaniać się do twierdzenia. koncepcja bezkresu zadziwia w tak wczesnej fazie myśli filozoficznej. woda. że dusza (objawiająca się jako tchnienie) nie jest z natury swej różna od powietrza. lecz kolejne etapy świata wywodzi z przyjętej zasady. stworzył coś w rodzaju pierwotnej teorii descendencji. musiało wpłynąć na wybór greckie przekonanie. może pod wpływem Wschodu. transformacji jednej rzeczy w drugą. Więc własności zasady ustalał nie na podstawie obserwacji. zatem . operowała pojęciem bezkresu i nieskończoności. choć nie ma na to wyraźnych świadectw. Ruch (był to znamienny pogląd hilozoistów) jest nieodłączny od materii. Lecz gdy tamten zasady bezkresnej rozmyślnie nie określił bliżej (zapewne w przekonaniu. że wypełnia bezkres.ale w jaki sposób powstaje ? Jak odbywa się przekształcanie się materii? To było drugie wielkie zagadnienie Anaksymandra i innych filozofów z Miletu. jako najcięższa. że jeśli materia jest bezkresna. przemieniła się w ziemię. Dlaczego właśnie powietrze? Bo ono jedno wśród wszystkich rodzajów materii zdawało się być ilościowo nieskończone. Zewnętrzna ognista sfera. nawet mitologiczne kosmogonie wywodziły świat z bezkresu. jaka zasada być musi. gdy stała się samodzielna. że jedno drugiemu płaci karą i pokutą za niesprawiedliwość w porządku czasu". że zasada jest bezgraniczna? Anaksymander mówił: Musi być bezgraniczna. w to samo się też obraca przez zniszczenie według koniecznego prawa. Co powoduje ten proces? Powoduje go wieczny ruch. w przyrodzie zaś są już wzajem oddzielone. Posługując się przyjętą przez siebie ogólną zasadą. iż „przypuszczał. a części jej. że zasada bytu jest właśnie skończona i określona. dlaczego np. Należy to tak rozumieć: w pierwotnym bezkresie zawarte były wszelkie przeciwieństwa. które głoszone były w dwadzieścia kilka wieków później. proces ten polega tedy na wyłanianiu się przeciwieństw. starożytny historyk filozofii powiada. jaką posiadamy: nie odwołuje się do bogów. Anaksymenes zachował zasadniczy pogląd swego poprzednika: że świat jest bezkresny i że ruch jest wieczny.

w dowolną inną postać materii.gdy promienie słońca padają na zgęszczone powietrze. jest niewidzialne. chmurą. która go ożywia. śnieg . HERAKLITA ŻYCIE I DZIEŁO. zbliżając i oddalając jego części. powoduje zgęszczanie i rozrzedzanie powietrza. więcej niż ogólną teorią zajmował się szczegółowymi zastosowaniami. a Diogenes z Apolonii wraz z Anaksymenesem miał za zasadę powietrze. Jeszcze za czasów Peryklesa Hippon z Samos uważał wraz z Talesem wodę za zasadę. od Anaksymandra był znów zależny poeta kosmogoniczny Ferekydes z Syros. widoczne staje się przez rozrzedzanie i zgęszczanie się. skoro zbudowane są z tej samej powietrznej materii i mogą przechodzić w inny stan skupienia. tu raczej cofnął wiedzę. którą poszła nowożytna fizyka. ale nie w tym leżał punkt ciężkości jego filozofii. grad tworzy się. pozostało naczelnym zadaniem filozofii. Po wtóre zaś. Wszechstronnie stosował swą teorię do wyjaśniania zjawisk. Przede wszystkim ruch. trzęsienie ziemi . kamień zaś . W tej dziedzinie zasady Anaksymenesa zawiodły. błyskawice . wtedy przyjmuje inny wygląd i przechodzi w inny stan skupienia. pozwalająca względnie najłatwiej wyobrazić sobie. aby stanowiła nie tylko masę wszechświata. podobnie jak pierwsi filozofowie przyrody. Tymi rozważaniami myśliciel grecki wszedł na drogę. Wszakże nie tylko zagadnienia. były zjawiska astronomiczne: te intrygowały swoją stałością. że powstały z niego wszystkie przedmioty. A łiilozoistyczny sposób myślenia wymagał od zasady. Rozumiał. Znalezienie „arche". Gdy jest równomiernie rozproszone. teorii tych było wiele. Gwiazdy są ciałami ognistymi. ciepło i zimno powodują zmiany w stanie powietrza. I w tym zakresie dokonał rzeczy godnych pamięci. że Ziemia jest płaska jak stół. W późniejszym zaś okresie starożytności stanowisko hilozoistyczne odnowili stoicy. Przede wszystkim do zjawisk meteorologicznych: te bowiem zaciekawiały Greków więcej niż zjawiska ściśle fizykalne. 5. a przez kondensowanie wiatrem. Miał temperament raczej fizyka niż filozofa. HERAKLIT Po paru pokoleniach kosmologii jońskiej dojrzały nowe zagadnienia w filozofii i powstały nowe teorie. Te fizykalne rozważania umocniły jeszcze przekonanie o jedności przyrody: wszystkie przedmioty stanowią jedność. to znaczy. że powietrze może mieć różną gęstość. Pochodził z Efezu.jeśli więc dusza utrzymuje ciała przy życiu. znajdowały zwolenników w późniejszych czasach. że wiatry powstają. tęcza .gdy marzną chmury pełne wilgoci. Trzecim wreszcie i zapewne głównym argumentem za tezą Anaksymenesa musiała być łatwa zmienność powietrza. ziemią i nawet kamieniem. a towarzyszą im ciała stałe. zainicjowany przez Heraklita.gdy chmury zostają gwałtownie rozerwane przez wiatr. Twierdził. i ówczesny uczony obowiązany był wyjaśnić te zjawiska przed wszystkimi innymi. lecz zastosowanie filozofii i niejako wypróbowanie jej zasad. Przez rozcieńczanie staje się ogniem.najbardziej gęstym i najzimniejszym. które powodują przemiany w przyrodzie. że utrzymuje je przy życiu powietrze. Drugą dziedziną. Nie była to oddzielna nauka. ale też i siłę. Jedną z tych teorii był wariabilizm. Filozofia następnych generacji greckich wyrosła na podłożu pojęć i zagadnień stworzonych przez fizjologów jońskich. która również domagała się wytłumaczenia od ówczesnego filozofa. dane przez Jończyków. gdy woda opadająca z chmur marznie. potem wodą. spędził życie w koloniach Azji Mniejszej. początku czy zasady świata. ZASTOSOWANIE ZASADY. Lata jego dojrzałości przypadają na przełomie VI i V w. których istnienie objawia się w zaćmieniach. ogień był dlań ciałem najgorętszym i najrzadszym. jak tamte niepokoiły zmiennością. tj. Pogląd Anaksymenesa na zasadę świata nie zawiera nic szczególnego. Anaksymenes zauważył związek między temperaturą a stanem skupienia materii. Anaksymenes tłumaczył tedy. przy dalszej kondensacji powstają chmury i woda. Odstąpiwszy wysoką godność dziedziczną bratu odsunął się od życia czynnego. pełen pesymizmu i niechęci do ludzi. był potomkiem najpierwszego efeskiego rodu. Anaksymenes rozważał również przyczyny. niż ją posunął naprzód. ale i prymitywne ich rozwiązania. gdy zgęszczone powietrze wprowadzane jest w ruch. 18 .gdy w ziemi dokonywają się zmiany dzięki rozgrzewaniu i ochładzaniu. nieodłączny od materii. a zagadnieniom dawały biegunowo przeciwne rozwiązania. WPŁYW FILOZOFÓW JOŃSKICH.

był jakby równoważnikiem wszystkich rzeczy: ogień zamienia się na nie.rzeka. Więc . lecz wciąż zmienia własności i przechodzi z przeciwieństwa w przeciwieństwo: z czuwania w sen. I znalazł. a one na ogień. są wszędzie tylko ciągłe przejścia. a tak samo sen i jawa. Rozważał bowiem nie tylko początek przyrody. że i wszechświatem rządzić musi rozum. Przekonanie o zmienności i ciągłości zjawisk doprowadziło tedy Heraklita do relatywizmu. Nie mogło być również mowy o stałym składniku przyrody. ale także zwalczał cudze. ta sama natura jest ciągle inna: „do tej samej rzeki wstępujemy i nie wstępujemy". co istnieje. boć nic nie jest stałe. iż przeciwieństwa stanowią ich osnowę. choć zawiera jedną tylko z części składowych jego filozofii. życie i śmierć. 4. 2. Wszystko płynie. uzyskał nazwę „ciemnego". „w dół" i „w górę": spływając z górnych swych siedzib ogień zmienia się w powietrze. z młodości w starość.jak wnioskuje Heraklit .dzięki kongenialnym późniejszym sprawozdawcom. 1. Natura jest ciągłą śmiercią i ciągłym rodzeniem się. a już wielu śmierciom ulegliśmy". bo już inne napłynęły w nią wody. nie posiada własności stałych i bezwzględnych. bo „jesteśmy i nie jesteśmy zarazem". człowiek ma w niej jedynie 19 . Taka jest dziwna natura rzeczy. W nieustannym przepływie rzeczy zacierają się granice między przeciwieństwami. stoikom i sceptykom . dobro i zło. wedle którego dokonywa się przemiana. Obrazem rzeczywistości jest . Pierwotne jońskie zagadnienia straciły sens w filozofii Heraklita. jak u pierwszych Jończyków. wyziewy jej tworzą wodę. „podobnie jak towary na złoto.dzień i noc w osnowie swej są jednym i tym samym. Jeśli zaważył w dziejach filozofii. Już nie tylko obserwacja zewnętrznego świata. „niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki". „dla duszy jest śmiercią stać się wodą. lecz był on zawsze. pierwszy to z filozofów. Jeśli „wiecznie żywy" ogień miał wyjątkowe miejsce w filozofii Heraklita. Za sposób wyrażania swych myśli. nic nie trwa. że się zmieniamy. z życia w śmierć. politycznego i teologicznego. Wszystko było zmienne dla Heraklita . Jego teoria ognia nie wybiega poza filozoficzny poziom Jończyków. Nie ma rzeczy o stałych własnościach. przenośny i eliptyczny. ono znów opadając skrapla się w wodę. Nie był składnikiem przyrody. np. bo przeszło 130 fragmentów. i on szukał „arche" i znalazł ją w innym jeszcze rodzaju materii: w ogniu. WZGLĘDNOŚĆ RZECZY. co niezmienne i bezwzględne. że nie tylko snuł własne myśli.Dzieło jego składało się z trzech traktatów: kosmologicznego. jest i będzie zawsze żywym ogniem". w porównaniu z filozofami przyrody. ROZUMNOŚĆ ŚWIATA. 3. jak powiada tajemniczo brzmiący. Dla dalszego rozwoju filozofii stanowiła rodzaj fermentu i pobudzała myślicieli do szukania . ale ogień Heraklita nie. lecz siłą kosmiczną. lecz introspekcja stanowiła podłoże jego teorii. dla wody jest śmiercią stać się ziemią". prawdą jest tylko. między dniem a nocą. że jesteśmy. ta przetwarza się w chmury i wraca wreszcie do górnej ojczyzny jako ogień. rządzi zarówno człowiekiem jak wszechświatem. Ta teoria powszechnej zmienności. Przemiany ognia odbywają się na dwóch drogach. gdyż świat istnieje i przekształca się odwiecznie: „Wszechświata nie stworzył żaden bóg ani żaden człowiek. kierunki są dwa. ale prostą myśl wyrażający fragment Heraklita. lecz fazą wiecznej przemiany. ziemią i znów z powrotem ogniem. powietrzem. Obserwował. Z dzieła jego . ZMIENNOŚĆ RZECZY.czegoś w świecie. zakres badań. to dlatego. ale trwanie ich jest złudzeniem. ale znów ziemia paruje. Człowiekiem rządzi rozum (logos). Obrazem rzeczywistości jest również śmierć: „obawiamy się jednej śmierci. to dlatego.ale przez to właśnie istniało dlań coś stałego: zmienność. o którym wiadomo. że nic z tego. Ona jest stałą własnością przyrody. że zasadniczą jej własnością jest zmienność. Heraklit wytworzył doktrynę podobną do jońskiej.przechowało się stosunkowo dużo. nie ma bytu. Powietrze Anaksymenesa pojęte było jako stały składnik. POGLĄDY. podobnie młodość i starość. . OGIEŃ JAKO ZASADA ŚWIATA. podobnie też wszelkie inne własności są względne. że ze względu na swą lotną i zmienną naturę był typem i obrazem zmiennej rzeczywistości. stąd wniosek. a złoto na towary". „Ogień według miary zapala się i gaśnie według miary". ale i jej własności. Ogień staje się morzem. Nie możemy powiedzieć. że do niej dodał własną doktrynę innego już pokroju. Nie ma nigdzie wyraźnej granicy. Rozum jest nie specjalnie ludzką zdolnością. Był umysłem usposobionym krytycznie i polemicznie. Wprawdzie niekiedy rzeczy zdają się trwać. jest tylko stawanie się. a woda spływa na ziemię i wsiąka w nią. ale „droga w dół i w górę jest jedna". rozszerzył zatem. I więcej jeszcze: stały jest porządek. Jedno prawo rządzi wszystkimi przemianami.wbrew niej . ten „wariabilizm" powszechny jest najbardziej znanym poglądem Heraklita i otrzymał jego imię: nazywany jest heraklityzmem. O początku świata nie było już mowy.-Teoria zaprzeczająca istnieniu w przyrodzie czynników trwałych i bezwzględnych wcześnie tedy pojawiła się wśród filozofów. młodością a starością.

Tych przeciwieństw. Ponadto był tym. Uczniem Heraklita był Kratylos. Że właśnie on to uczynił. teorię ognia i rozumu kosmicznego odnowili stoicy. który miał zainteresowania humanisty. ROZWÓJ SZKOŁY. Wprawdzie wszędzie w świecie panuje rozłam i spór. mędrzec zaś wie.. zwłaszcza Protagoras. wyemigrował na Zachód. jest wieczny jak świat: jest jego czynnikiem nieodłącznym. rozbieżności. że przeciwieństwa uzupełniają się wzajem i że bez nich rzeczywistość nie jest możliwa. Myśl o rozumności świata była (obok myśli o jego zmienności) drugą potężną koncepcją. Etyczne jego aforyzmy były dziełem innego już ducha niż aforyzmy siedmiu mędrców: przejawia się w nich kult prawa. a głód każe cenić nadmiar. dwa typy moralności: przeciętną i wyższa. gdy w 545 r. 1) Poprzednikiem szkoły był Ksenofanes. radość nad smutek . dysonansów świata Heraklit nie lękał się. rozwinął ją w teorię bytu i poznania. Wprawdzie w zjawiskach widoczne są same dysharmonie. który skierował refleksję ku zagadnieniom humanistycznym i wprowadził do filozofii czynnik introspekcyjny. postać. pochodziło zapewne stąd. a na starość osiadł w mieście 20 . Heraklit oddziałał również pośrednio na dalsze generacje: Platon przejął dla realnego (ale tylko dla realnego) świata wariabilizm. jak to czynili współcześni mu eleaci. i przyrodę rozumiał przez analogię do własnych przeżyć. którzy mają dusze barbarzyńców". Znał. który mówił o rozumie działającym we wszechświecie. Zastanawiał się nad własną pracą badawczą. w czwartym się wyrodziła. ale „harmonia ukryta wyższa jest od widocznej". 4) W szkole megarejskiej dialektyka stała się celem dla siebie i przekształciła w erystykę. za młodu walczył z Persami. Filozofia elejska nie miała licznych zwolenników. Rozumność świata okupuje jego zmienność i zawarte w nim przeciwieństwa. który głosił wariabilizm w jeszcze skrajniejszej postaci. rzec można. 2) Doktrynie tej Parmenides dał filozoficzną . Pochodził z wschodnich kolonii jońskich. ciepło nad zimno. który rozmyślał nad sobą. wojna „jest ojcem i królem wszechrzeczy".jak sam mówił . Heraklit był pierwszym między filozofami. Ta właśnie zaprzeczała zmienności świata i w stałości widziała naczelną cechę bytu. Krytycznie zapatrywał się na poznanie zmysłowe: „Złymi świadkami są oczy i uszy ludziom.„szukał samego siebie". jaką Heraklit wprowadził do filozofii. Urodzony zapewne w 580 r. jeśli jest najlepszy". do Wielkiej Grecji. że przeciwieństwa są potrzebne. Widział. 5. Wiódł życie wędrownego rapsoda. gdy chory. boskim. Ośrodkiem jej było italskie miasto Elea. ZNACZENIE HERAKLITA. POPRZEDNIK: KSENOFANES. Na tle rozważań teologicznych powziął swą doktrynę. rozum kosmiczny). relatywizm i zainteresowania humanistyczne rozwinęli sofiści. To poczucie panujących wszędzie przeciwieństw było wspólnym motywem fizyki i etyki Heraklita. Przetrwała cały pierwszy okres filozofii greckiej. co dziesięć tysięcy. środki i cele. 3) Zenon wysubtelnił metodę dialektyczną wprowadzoną przez Parmenidesa i stosował ją do obrony jego doktryn. którą utworzyli jej epigoni. jaka przechowała się w filozofii europejskiej. ale miała ich stale przez szereg pokoleń. r NASTĘPCY. I pozostawił refleksje epistemologiczne i etyczne. Rozum. Heraklit był zapewne pierwszym filozofem. a jeśli wliczyć szkołę megarejską. drugie wytworzyło naukę eleatów. To bodaj najdawniejsza refleksja z krytyki poznania. A jest jego czynnikiem najdoskonalszym. uświadamiał sobie jej charakter. trzecie jej broniło. dożył pono stu lat. to także drugi i trzeci. gdy mu zimno i smutno. a którego słuchaczem był Platon. był pierwszym filozofem.i skarży się. o którym mówił. Tłum przekłada zdrowie nad chorobę. Zaważył w dziejach filozofii głównie przez dwie teorie: 1) powszechnej zmienności (z którą łączyła się teoria powszechnej względności) oraz 2) przez teorię rozumności świata (logos. iż . REFLEKSJE EPISTEMOLOGICZNE i ETYCZNE. Powstała już nie na Wschodzie. lecz w zachodnich koloniach greckich. a nie tylko nad przyrodą. Właściwym twórcą jej był Parmenides z Elei na przełomie VI i V w. „Jeden wart tyle. ale zarazem kult jednostki wyższej. Wydała cztery pokolenia: pierwsze przygotowało. ale rozum rządzący światem sprawia. PARMENIDES I SZKOŁA ELEJSKA Jednocześnie mniej więcej z filozofią Heraklita wytworzyła się w Grecji doktryna biegunowo przeciwna. stąd zwana jest filozofią eleatów.udział. że zło czyni dobro przyjemnym. Wyszedł ze środowiska filozofów jońskich i stanowił łącznik między szkołą jońską a elejska. że „rozbieżne czynniki łączą się i powstaje z nich najpiękniejsza harmonia". moralność tłumu i moralność mędrca. Jonia stała się prowincją perską. w porównaniu z nim Jończycy wydają się naiwni.

że są niebieskoocy i rudowłosi". o których mówię". ale napisał również filozoficzne dzieło O przyrodzie. Tkwił w nich również antagonizm między trwałością i zmiennością: bo zasadę świata miano za niezmienną. ale zupełnie niepoetyczne. W pierwszych teoriach filozoficznych. Polegał na jednej tautologicznie brzmiącej tezie: „Trzeba z konieczności powiedzieć i myśleć. że „bez trudu siłą ducha wywija światem": były to myśli. Ksenofanes z filozofii Jończyków wysunął na czoło myśl o jedności. że przeciwieństwa tkwią w naturze samego bytu. Punkt wyjścia rozważań Parmenidesa o bycie był niezmiernie prosty. istnieje. raczej jako czynnik wewnętrzny świata niż jako pozaświatową potęgę. lecz tylko. co jest. tymczasem świat ulega ciągłym przemianom. lecz bóstwo. Było to zgodne z duchem pierwotnej hilozoistycznej filozofii. POGLĄDY. ale . jak oni". to znaczy. niezmienności i wszechmocy Boga. Ale gdy Heraklit wnosił stąd. że mógł powziąć wątpliwości co do pewności tych wyników. Według tradycji. twórcą poezji etyczno-religijnej treści. a nawet mówił: „Co się tyczy prawdy. znał filozofię Jończyków. Sam Ksenofanes rozumiał zapewne bóstwo raczej w myśl późniejszych panteistów niż teistów. jakie dany gatunek właśnie posiada". cały myśleniem. głos. Mówił tedy. był pono osobistym uczniem Anaksymandra. Jednakże nie przyroda była właściwym przedmiotem jego zainteresowań. Wytworzył nawet własną teorię. 500. że nie są prawdziwym obrazem bytu. świat posiada boską siłę w sobie. 2. takie dając im kształty.470 napisał swe dzieło filozoficzne. co może przestać być. że przeciwieństwa są zawarte w zjawiskach. jakie wydała Grecja. Miał być jedną z najczcigodniejszych postaci w dziejach filozofii greckiej. a świat składa się z mnogości rzeczy. że jest jedno. że przeciwieństwa wykluczają się wzajem. mówił. więc jeśli zjawiska pełne są przeciwieństw. Czyli. kładł nacisk na zawarte w nich przeciwieństwa. nie potrzebuje więc akcji bóstwa z zewnątrz. jak nauka o niematerialności. Parmenides zaś.wyciągał stąd konsekwencję: o niczym w przyrodzie nie można rzec. ale też i sprawa poznania. O bóstwie zaś nauczał. jego wiek męski przypadał około r. że jest. Pochodząc z Jonii. to konie malowałyby postacie bogów podobne do koni i takież ciała im dawały. o którym posiadamy parę jego refleksji. ŻYCIE PARMENIDESA. że bogowie są urodzeni i mają strój. Krytyczną i polemiczną postawę wywoływały w Ksenofanesie nie tylko sprawy religijne. Urodził się w Elei i tam mieszkał. chłoszczący satyrą błędy i przesądy. założonym podówczas przez emigrantów. A „gdyby byki i konie. że i bóstwo jest jedno. A tak właśnie czynią ludzie: „Mniemają śmiertelni. Natomiast w następnych pokoleniach podzieliły się stanowiska: Heraklit widział w rzeczach jedynie różnorodność i zmienność. a niebytu nie ma". 480 . tkwił nie od razu uświadomiony antagonizm jedności i mnogości: boć zasadę świata przyjmowano jedną. „Etiopowie twierdzą. Żył współcześnie z Heraklitem. ale próbował również pozytywnie orzec. TEORIA BYTU. Charakterystyka zjawisk dana przez Heraklita była niewątpliwie trafna. że „zawsze pozostaje w tym samym miejscu. że zasada świata jest jedna. że bogowie ich są czarni i płaskonosi. W związku zapewne z przekonaniem Jończyków. że przyroda nieustannie zmienia własności. która porusza go i kieruje nim. Był głównie poetą. że staje się. a Trakowie. przyznawał. Do tej myśli nawiązał Parmenides i wysnuł z niej wielką doktrynę filozoficzną. Bo byt jest. boć nie jest bytem. Po kilku pokoleniach filozofów. że prawda objawia się jedynie stopniowo. Był przekonany. z których wyrosły z czasem doktryny teologiczne. I nie wolno mu przypisywać różnorodnych i zmiennych własności. słuchał Ksenofanesa. i lwy posiadały ręce i mogły nimi malować i dzieła tworzyć. 1. jak ludzie. nie ruszając się nigdzie". to nie było nikogo i nie będzie. wierszowane. cały słuchaniem". nic dziwnego. TEZA NACZELNA. nie mógł mu przyznać racji. Parmenides pragnął rozproszyć te nieporozumienia i pojęcie bytu uczynił przedmiotem swych rozważań. 21 . że tylko to. którzy doszli do rozbieżnych wyników. Był to umysł przede wszystkim krytyczny. czym jest Bóg. Heraklit mówił. twierdził. zajął stanowisko wręcz przeciwne. kształt. że jest „cały patrzeniem. analogiczną do teorii Jończyków: uważał mianowicie ziemię za zasadę przyrody. Zwalczał politeizm i antropomorfizm. polegał na samej tylko (jak się dziś mówi) „ontologicznej zasadzie tożsamości". Parmenides przyznawał mu rację.Elei. Parmenides jej nie zaprzeczał. mając już nieco przygotowany teren przez Ksenofanesa. Byłoby nadużywaniem wyrazu nazywać przedmioty obserwowane w przyrodzie „bytem". a byki podobne do byków. Koło r. Pierwsi filozofowie jońscy nie rozwikłali tych przeciwieństw. że są one tylko prawdopodobne. kto by ją znał o bogach i o tych wszytkich rzeczach.

stało mu się podstawą do wszelkich dalszych twierdzeń z teorii bytu. co różne od bytu. jakie daje dedukcja. czy i jak rzeczywistość sprawdza postulaty. tak odmienny wypowiadali pogląd. bo każda przerwa byłaby niebytem. gdyż dawało zupełnie odmienny obraz świata. co śmiertelni ustanowili w swym języku w przekonaniu. dla tej samej racji. które był wyróżnił. Wynika to choćby z twierdzenia Parmenidesa. jednolite i ciągłe.Ale z prostej tej zasady Parmenides wywnioskował bardzo wiele: wywnioskował wszystkie własności bytu. jest niepodzielny. wielkim myślicielem. Zdania te. o którym inni filozofowie greccy. jest niebytem. Był prototypem tych filozofów. gdy abstrahując od zmienności i różnorodności zjawisk zwrócimy uwagę na jej podłoże proste i niezmienne. Tego brzemiennego w skutki rozróżnienia on sam wyraźnie nie sformułował. nie ma w sobie różnic. której myśl dotyczy. zaufał jej wyłącznie. Za to po raz pierwszy świadomie i systematycznie zastosował rozumowanie dedukcyjne. jakkolwiek mogło wydawać się oczywiste. poznanie zaś zmysłowe uważał za niewiarogodne. ale nie były to już. ale faktycznie przeprowadził. że w badaniu rzeczywistości. a nie zjawiska. a niebytu nie ma. o ile sądzić możemy. Nie może też mieć końca. Zaufał wyłącznie tylko rozumowi i dedukcji. iż „niebytu nie ma"? Bo o niebycie niepodobna w ogóle myśleć: „niebytu nie można ani poznać. że mówią prawdę: stawanie się i ginięcie. i całą wiedzę wywodził z założonych a priori przesłanek ogólnych. lecz usiłował uzasadnić je epistemologicznie. Pierwszego twierdzenia. „Ta sama rzecz jest i jest myślana". które Heraklit umiał trafnie opisać i uogólnić. byt i niebyt. że byt jest ograniczony. zakończony we wszystkich kierunkach. abstrakcyjny. a trwałość wyklucza zmianę. jest nieruchomy i w ogóle niezmienny. Myśl wówczas nie wybiegła jeszcze poza świat i materię. A że doświadczenie niepodobne było do Parmenideiskiego bytu. I nieraz potem w dalszym rozwoju filozofia wpadała w błąd eleatów. o którym rozmyślali Jończycy i o którym Heraklit twierdził. Dalej. Wyniki Parmenidesa odbiegły tedy od doświadczenia i uczyniły koniecznym odróżnienie bytu od zjawisk. to ten sam byt materialny. Na związek myśli r bytu został tu po raz pierwszy położony nacisk. Ale czy byt. że byt jest.oprócz postulatów potrzebna jest znajomość faktów. w jego rozumieniu. dla której nie ma początku. Z faktami doświadczenia. „słowa pewne" i „myśli o prawdzie". Argumentował tak: Skąd wiemy.nosiła w sobie zaczątek dualizmu. pozaświatowy ? Takie rozróżnienie' obce było epoce Parmenidesa. że wyniki rozumowania. ale 22 . boć nie znajdujesz myśli bez czegoś istniejącego. Parmenides był w jawnej niezgodzie.a niebytu nie ma. bo to. Tautologiczne twierdzenie. Były wypowiedzeniem właściwego Grekom poglądu na naturę umysłu: że ma on naturę bierną i może tylko odtwarzać „coś istniejącego". „Słowami jest tylko to. omówił je nawet szczegółowo w drugiej części swego poematu. jest przeciwieństwem stawania się i mnogości. Więc byt jest stały i jeden. były też niemałej doniosłości dla teorii poznania. Byt nie ma początku: bo z czegóż miał powstać? Tylko z niebytu . jednakże stworzył najniebezpieczniejszy precedens. Teoria Heraklita była w zgodzie z doświadczeniem. Parmenides był. niematerialny. na którym oparł swą ontologię. wypowiedziane z okazji teorii bytu. lecz jedynie „ludzkie złudne mniemania". bo mógłby zmienić się tylko na niebyt. PODSTAWA EPISTEMOLOGICZNA. podobny do kuli. co wypowiada się w myśli". zmiana miejsca i świecącej barwy". Było to zerwanie z hilozoizmem Jończyków. 3. że trafnie pojmiemy rzeczywistość. że jest zmienny i różnorodny? Czy nie jest raczej jakiś byt inny. bo części bytu nie będąc już bytem musiałyby być niebytem. Mniemał. ze zmysłowym obrazem świata. 4. Dlaczego? Gdyż między myślą a bytem zachodzi związek najściślejszy. Upojony tym poczuciem konieczności. Parmenides zaś drogą czystego rozumowania doszedł do innych wyników. którego filozofia Heraklita nie posiadała. jest więc wieczny. Z dwóch rodzajów poznania. którzy odrzucili doświadczenie jako źródło poznania. że byt ma cechę trwałości. Postępowanie jego poniekąd odpowiadało naturalnym skłonnościom umysłu: jedność i stałość jest potrzebą umysłu. nie uwzględnił. Natomiast ten archaiczny myśliciel. Znał zjawiska z ich zmiennością i różnorodnością. między wiedzą rozumową a wiedzą o faktach została zerwana. ani wypowiedzieć". opierający się na danych zmysłowych. uznawał tylko myślowe. przeto łączność między bytem a doświadczeniem. I przez to jego filozofia jedności . Parmenides nie przyjmował jako pewnik.jakkolwiek to wydaje się paradoksalne . a przez to postulatem badania. „tym samym jest myśl i rzecz. które wskażą. jest ciągły. dla których ruch był nieodłączny od rzeczy. METODA DEDUKCYJNA. Operując jedynie pojęciami wytworzył sobie przekonanie. dają właściwy obraz bytu. upraszczający nadmiernie zagadnienia. o którym mówił Parmenides. Miał na myśli ten sam byt materialny.

pisane schematyczną prozą w formie pytań i odpowiedzi. czyli nieskończony w czasie. Bronił eleackiej jedności i niezmienności bytu. lecz spoczywa w powietrzu i nie przebiega żadnej przestrzeni. że wykazywał niemożliwość. gdy nie jest w błędzie. Wydoskonalił sztukę prowadzenia sporów. 2) uznawał optymistycznie doskonałość bytu. Tzw. Sens twierdzeń Parmenidesa był prostszy: myśl. co rzeczywiście istnieje. dialektyczną metodą filozofowania. z myśli robiącego materialne odbicie bytu. w ten sposób. ACHILLES. myślą rozsądź sporne dociekania. albo też materializmu. w treści swej nie jest różna od tego. Achilles nie dogoni żółwia. gdy znajduje się w ruchu i ma przebyć jakąś drogę. z którego wyszedł goniony. 490 a 430. stało się później wzorem dla formy dialogowej. lecz filozofującym żołnierzem. o których ci rzekłem". bo to chyba oznacza ów brak bólu i cierpienia. a nie spostrzeżeniami i wyobrażeniami.panowała skłonność do pojmowania myśli jako intuicji. ZNACZENIE PARMENIDESA. specjalnie zaś atakował najprostszą formę zmiany: ruch. potem połowę drogi pozostałej. Goniący bowiem musi dojść najpierw do miejsca. lecz jako konkretne. Żył prawdopodobnie między r. Próżno by jednak było w tym utożsamieniu bytu i myśli doszukiwać się idealizmu. wykazywania. prawdy własnej i zwłaszcza cudzego fałszu: był przez to twórcą dialektyki. Stanowił już inny typ filozofa niż jego poprzednicy: był apologetą i polemistą. STRZAŁA. W procesie różnicowania władz umysłowych był to etap pierwszy i zapewne najważniejszy. lecz raczej przeciwnie . że spostrzeżenia ludzkie ulegają złudzeniom i wyobrażenia pełne są błędów. Pierwsi historycy greccy. Tzw. Jakkolwiek tedy mała jest droga.mniej więcej jednocześnie z Heraklitem . lecz spoczywa. Gorgia. Bytowi przypisywał pięciorakie własności: jest 1) wieczny. Nie był filozofem z zawodu. Wiemy o niej stosunkowo dużo dzięki przechowanej rozprawie nieznanego greckiego historyka filozofii. Xenophane. ten zaś posunął się naprzód. Wraz z uformowaną przez się szkołą elejską Parmenides zaważył w dziejach filozofii przede wszystkim: 1) naczelną teorią jedności i niezmienności bytu. należał do tego pokolenia. 441 440 Ateńczyków. Argumenty Zenona przeciw ruchowi są cztery: 1. ale bronił na drodze pośredniej i negatywnej. 2) nieskończony również przestrzennie. potem połowę reszty i tak w nieskończoność.tak bogatego w skutki rozróżnienia poznania zmysłowego! myślowego. znanej pod tytułem: De Melisso. jeśli ten choć cokolwiek go wyprzedzi. B) ZENON z ELEI był najwybitniejszym i najsamodzielniejszym z następców Parmenidesa. Od spostrzeżeń myśl wyraźnie odróżniał: „Nie poddawaj się przyzwyczajeniu i nie daj się powodować wzrokowi. 3) odróżnieniem myśli od postrzegania i 4) dedukcyjną. szumiącemu słuchowi i językowi. czyniącego z bytu myśl. bo sprzeczność. musi przebyć najpierw połowę tej drogi. ale utożsamiał byt z myślą. które wydało już nowego pokroju filozofów przyrody. Dzieło jego O przyrodzie. niż się wydaje dziś. Lecąca strzała w chwili teraźniejszej nie porusza się. zawsze musi przejść nieskończoną ilość odcinków. Najszybszy biegacz nigdy nie dogoni najwolniejszego. Tzw. jak zaświadcza Arystoteles. Parmenides utożsamił myśl i byt. na drodze samego tylko zestawiania pojęć. Nie. SZKOŁA PARMENIDESA: A) MELISSOS był z wszystkich uczniów najbliższy Parmenidesowi. surowo ocenili jego nieco dyletancką filozofię. 2. Twierdzenie Parmenidesa o tożsamości bytu i myśli było zresztą mniej paradoksalne. 5) nie doznający bólu ani cierpienia. i tak samo jest w każdej innej chwili. O życiu jego i charakterze nic prawie nie wiadomo.niezróżnicowanie pojęć ze związku dwóch rzeczy uczyniło ich tożsamość. Od mistrza swego odbiegał tedy w paru punktach: 1) przyjmował przestrzenną nieskończoność bytu (widocznie zauważył analogię czasu i przestrzeni . i mogły przez to łatwiej być utożsamione z konkretnym bytem. Myśli były pojmowane nie jako abstrakcyjne. 23 . jako admirał floty samijskiej zwyciężył w r. nie była jeszcze rozróżniona dyskursywna i intuicyjna postać myśli. wszelkiej mnogości i wszelkiej zmiany. 3. mianowicie Arystoteles. więc strzała nie może posuwać się naprzód w powietrzu.niemniej poglądy Parmenidesa nie wymagały tej konsekwencji). i tak będzie zawsze. jako pewnego rodzaju oglądania i dotykania rzeczywistości przez umysł. Empedoklesa i Anaksagorasa. a tego w skończonym przeciągu czasu dokonać niepodobna. choć przecież widział. 3) jedyny. DYCHOTOMIA. Ale czas składa się z chwil. który nie umie patrzeć. mniej zajętym zdobywaniem nowych prawd niż bronieniem prawd zdobytych i zwalczaniem przeciwników. 2) poglądem na nierozerwalność bytu i myśli. 4) niezmienny. którą przedmiot ma przejść. myśl nie była przez wczesnych Greków utożsamiana z procesem rozumowania. ruch więc jest niemożliwy. Przedmiot. Dokonał tedy .

mniejsza i większa. iż rozwiązują trudność tkwiącą w rozumowaniach Zenona wskazując. jako niepodzielne. części nie mogą być bez wielkości. A to istotnie jest niemożliwe. nad stosunkiem całości i części. Ale. bo skądże ma wydawać dźwięk całość. Paradoksy Zenona pochodzą stąd. więc przeszło pewną drogę i jednocześnie drogę dwukrotnie większą. Punkty i momenty można tylko całkować. Grecy (specjalnie Arystoteles) mniemali. jak i wśród uczniów Sokratesa. wydaje dźwięk. przestrzeni i wszystkiego. bo nie wytworzyłaby się z nich całość posiadająca wielkość. a są dość podobne między sobą. a w r. Ale jeśli części są pozbawione wielkości. I AAAA BBBB CCCC II AAAA BBBB CCCC Argumentów Zenona przeciw mnogości jest parę. Ale ci następcy Parmenidesa odbiegali coraz dalej od pozytywnych badań mistrza nad naturą prawdziwego bytu. wśród drugich . więc choć dzielilibyśmy byt w nieskończoność. Przy założeniu zatem.. argument przeciw ruchowi. czas nie jest sumą momentów. co ma charakter ciągły. względem jakich innych przedmiotów jest rozważana. ale znaleźli się w obu wielkich grupach filozoficznych tego okresu: zarówno wśród sofistów. te zaś części. Ale trudność tkwi głębiej: chodzi w argumentach Zenona o sprawę zasadniczą: o stosunek wielkości skończonych i nieskończonych.4. które ciągłość czyni podzielnymi w nieskończoność. że byt nie ma wielkości i że zarazem jest nieskończenie wielki. że czas jest tak samo nieskończenie podzielny jak przestrzeń i że ich części odpowiadają sobie. Były też początkiem dociekań nad wielkościami ciągłymi: czasem. pozostałe zaś w ruchu. STADION. więc mnogość jest sprzeczna i nie może istnieć. ruchem. Przestrzeń nie jest sumą punktów. to C minęło dwa odstępy A-A. to jest sprzeczny i nie może istnieć. szkoła megarejska. to i suma ich także. czyli byt składa się z nieskończonej ilości takich części. to widać na takim przykładzie: z trzech zbiorów ciał A. którego czynnikami są czas i przestrzeń. jeśli nie wydaje go żadna z części ? Tymczasem worek ziarna. Byt składa się z tych części. który żył w granicach między 483 a 375 r. w zależności od tego. GORGIASZ z Leontinoi na Sycylii. która jest jednocześnie taka i nie taka. co zamierza: nie sprzeczność ruchu. są pozbawione wielkości. p. zawsze otrzymamy części posiadające wielkość. Ziarno rzucone na ziemię nie wydaje dźwięku. jest jednocześnie taka i inna. gdy zaś podział dojdzie do części nie posiadających wielkości. takimi zaś wielkościami są czas i przestrzeń oraz ruch. C pierwszy jest nieruchomy. nie powinien więc wydać go i worek ziarna. że byt jest mnogością. 427 bawił jako 24 . ale już w V w. wysypany na ziemię. to jest podzielny. wśród pierwszych kontynuatorem eleatów był zwłaszcza Gorgiasz.e. W tym leży poważne znaczenie tych niepoważnie wyglądających argumentów. ich poczynania dialektyczne były już tylko negatywne. Wśród tych argumentów Zenona jeden zajmuje oddzielne miejsce: to 4. podzielny zaś jest. z jaką przedmioty poruszają się. lecz jego względność. C) W następnej po Zenonie generacji zwolennicy filozofii eleackiej nie tworzyli już oddzielnej grupy. na które daje się dzielić. a cztery odstępy B-B. trudności podniesione w paradoksach Zenona wskazały na odmienną naturę wielkości ciągłych i stały się bodźcem do zbadania ciągłości. gdy zbiory te z układu I przeszły w układ II. a więc jest nieskończenie wielki. Całkowanie nieprędko zostało wynalezione.n. wynika. gdy ma się do czynienia z wielkościami ciągłymi. Inne natomiast argumenty przeciw ruchowi i mnogości mają wspólny charakter i skierowane są przeciw tej samej trudności. że operując nieciągłymi częściami chciał z nich odtworzyć wielkości ciągłe. wtedy podzielność skończy się. udowadnia on nie to. przestrzenią.tzw. W związku ze sprawą mnogości był również argument Zenona przeciw poznaniu zmysłowemu. z drugiej strony. jeden z nich ma treść następującą: Jeżeli byt stanowi mnogość. ale nie sumować. ale też czasu. ruch nie jest sumą prostych przejść od punktu do punktu: to był wynik rozważań Zenona. Że zaś szybkość przedmiotów jest jednocześnie różna. Szybkość. Trudność ta dotyczy nie tylko ruchu i mnogości. dopóki części jego posiadają wielkość. B. części skończonych i nieskończonych. Trudność tego stosunku występuje na jaw. Tzw. jeśli zaś ruch dokonywa się z szybkością. zatem byt jest pozbawiony wielkości.

A jednak były poważnie rozważane w starożytności. ale gdy zasłonięty stanął przed nią. pośrednio oddziałała na całą filozofię grecką. Duch eleatów żył i w późniejszych generacjach w szkole megarejskiej: Diodor Kronos. że kłamie. Jeden z późniejszych członków szkoły. mogła natomiast atakować poglądy cudze. lecz natura eleackiej filozofii spowodowała. istotne trudności logiczne lub semantyczne. iż skończyła się ona negatywną polemiką. co istnieje. Nie przypadek. przeważnie w formie przykładowej. a niech je rozwiąże. co wie. to nie mogłoby być przedmiotem porozumienia między ludźmi. że istnieje tylko jedność. Tezy te brzmią: 1) nie ma nic. sofizmat „łysina" ma ten sam nerw argumentacji. kiedyż zaczyna się łysina? 4) Rogacz: rogów nie zgubiłeś. Leibniz. Intencja paradoksów Gorgiasza była zupełnie ta sama. co argument o „worku ziarna". W filozofii swej był bliski eleatom. Renouvier. ale łączyły go z Sokratesem stosunki raczej osobiste niż filozoficzne. a po trosze i jako filozof. nauczał w Atenach. nie staje się jeszcze łysym. Np. chwiejności terminów (łysina). jak Bayle. Hegel. Niektóre z antynomii megarejskich zasługują jednakże na uwagę i pamięć: formułują one. np. co przezeń oznaczone: jakże można komunikować słowami przedstawienie barwy. Zresztą operowała tymi samymi sposobami. kunszt prowadzenia sporów i przekonywania przeciwnika bez względu na to. że znak jest różny od tego. Eubulidesowi: 1) Kłamca: jeżeli kłamca mówi. Hamilton.poseł swego miasta w Atenach. Ignorowanie zaś doświadczenia musiało mieć ten skutek. Z pisma jego O przyrodzie przechowały się tylko trzy tezy nihilistyczne i sceptyczne. stanowi łącznik jej ze szkołami sceptyków oraz stoików. zarówno filozofowie epoki klasycznej jak hellenistycznej. Dialektyka weszła w krew filozofii greckiej: posługiwali się nią zarówno sofiści jak Platon. Najbardziej znane z nich przypisywane są nie Euklidesowi już. erystyką i zestawianiem sofizmatów. który około 320 r. Bergson. Szkoła megarejska była założona przez Euklidesa. twierdził. Empedokles. 2) gdyby nawet było coś. Russell. W takich sofizmatach megarejczycy byli uczniami Zenona. gdzie słuszność. zmarły w r. a czegoś nie zgubił. że jest jej bratem. że nic nie ma i że niczego nie można poznać ani innemu zakomunikować. potem zaś działał jako retor. Pod wpływem Parmenidesa późniejsza filozofia przyrody zaczęła pojmować materię jako bezwładną. co dialektyką Zenona: tropiła sprzeczności i antynomie. 3) Łysina: kto straci jeden włos. Kant. że utraciła swój cel: szukanie prawdy. i na tym polu wyładowała się energia umysłowa jej zwolenników. lecz uczniowi jego. a pod wpływem Zenona jako nieskończenie podzielną. polegające na tym. Stilpon. to zarazem kłamie i mówi prawdę. nic nie jest możliwe). a zwłaszcza od Zenona. Nie znaczy to wszakże. Należał on do najbliższego Sokratesowi grona. drugi włos utracony też nie stanowi łysiny. gdyż zaszczepił w niej erystykę. 3) gdyby nawet było poznawalne. że wszystkiego można dowieść. pierwotnie uprawiał filozofię przyrody w duchu Empedoklesa. WPŁYW DALSZY. tam je wytwarzała. Odkrywał trudności logiczne. lecz dźwięki? Tezy Gorgiasza wyglądają na żart retora. wieloznaczności znaku negacji (rogacz). więc posiadasz rogi. Herbart. który chce pokazać. dodał jeszcze nowe argumenty przeciw ruchowi. sofista i literat. Doktryna eleatów wywarła wpływ i poza szkołą. Mili. jak ich megarejscy następcy dotarli do istotnych zagadnień i trudności. Me-garejczycy specjalnie w dziedzinie językowo-logicznej znaleźli zagadnienia dziś jeszcze żywe. antynomie Eubulidesa dotyczyły spraw takich. Parmenides wziął górę nad Heraklitem. Filozofia ta była tego rodzaju. Elektra nie wie tego. kto może. aby Gorgiasz był na serio przekonany. Później naukę o niezmienności bytu przejął Platon dla swej teorii idei. tj. Anaksagoras i atomiści utworzyli swe systemy dla uzgodnienia jego nauki z faktami doświadczenia. gdzie zaś ich nie było. EMPEDOKLES 25 . Natomiast w dziedzinie spraw formalnych zarówno eleaci. to nie byłoby poznawalne. to posiadasz. istoty funkcji intencjonalnej (Elektra). słynny z polemiki przeciw istnieniu możliwości (poza tym. że zaprzeczając wszelkiej różnorodności nie mogła rozbudowywać swych poglądów. że skupiło zainteresowania dokoła kwestii formalnych. skoro ucho słyszy nie barwy. Argumenty Zenona aż do czasów najnowszych zachowały swą pobudzającą moc i były dyskutowane przez najwybitniejszych filozofów. D) SZKOŁA MEGAREJSKA. Szkoła jego zwana była erystyczną. 2) Elektra: o Orestesie Elektra wie. Descartes. uzasadniane w sposób wyraźnie zależny od eleatów. Najoryginalniejsze było uzasadnienie ostatniej tezy. Erystyka była dialektyką zdeprawowaną przez to. co Zenona. jak ograniczenie zakresu podstawień (kłamca). 307.

to znaczyłoby dla nich pytać: dlaczego zmienia się to. były to „cuda techniki".ziemię. Ksenofanes i inni . Anaksymenes . III . cudotwórcą. Prób było kilka.. co z natury swej jest zmienne. Jak z niewielu barw na palecie malarza powstaje barwny obraz. Składniki. stają się różnokształtnymi rzeczami. Empedokles nie rozwiązał wprawdzie zagadnienia szczęśliwie. kapłanem. dlaczego materia zmienia się. prawie boską. ale postawił je trafnie. zginęło". a różnice między ciałami traktował jako różnice ilościowe i różnice struktury. czego nie ma. trzeba było zerwać z monistycznym tłumaczeniem świata przez jedną jedyną zasadniczą materię jak to czynili pierwsi filozofowie.wodę. II . ogień i ziemię.o rzeczach boskich i duszy. Część I poematu traktowała o świecie w ogóle. filozoficzny poemat O naturze.Rozłam między heraklityzmem a eleatyzmem musiał wywoływać próby ich pogodzenia. Owe cztery pierwotne rodzaje nazywał „korzeniami wszechrzeczy". tak też z niewielu żywiołów powstają różnorodne rzeczy.powietrze. co jest śmiertelne. Najprostsza z nich była próba Empedoklesa. był czczony i wielbiony przez tłumy.ogień. 2. kość jest zaś w połowie ogniem. Godził je. czyli cztery rodzaje materii. jednakże zawierały w zaczątkowej postaci zasadnicze myśli chemii. 1. Zastosowania były naiwne (mówił np. Przygotował w ten sposób podstawę do rozważań natury chemicznej. POGLĄDY. ŻYCIE. Empedokles przyjął cztery jakościowo różne składniki świata. same przez to nie ulegają zmianie. płynnego i gazowego). przebywał na Sycylii i w Wielkiej Grecji. ale zmieniają się ich układy i rzeczy z nich złożone powstają i giną. potem utarła się nazwa „żywiołów" i „pierwiastków". Jest tylko mieszanie się i wymiana tego. co jest. mieszkaniec Wielkiej Grecji. TEORIA SIŁ. Filozofia Empedoklesa była wyłącznie filozofią przyrody. natomiast rzeczy złożone miał za powstające i ginące.. ale każdy uznawał inny rodzaj: Tales . W końcu utracił łaski tłumów i umarł na wygnaniu w Peloponezie. Był słuchaczem Parmenidesa i próbował idee e l e a c k i e zaszczepić jońskiej tradycji. Empedokles poszedł drogą najmniejszego oporu. „Nie może nic powstać z tego. różniące się między sobą stanem skupienia. poetą i filozofem. W doborze ich miał drogę wskazaną przez poprzedników. p. Aby przeprowadzić ten pogląd. Jednakże Empedokles. Bo niezmienne składniki mogą się łączyć i rozłączać. bo niezmienność składników nie sprzeciwiała się zmienności rzeczy. zbiegając się jedne z drugimi. godził postulaty jednego z faktami doświadczenia opisanymi przez drugiego. Ale stosował ją tylko do prostych składników rzeczy. Każdy odrębny stan skupienia Empedokles miał za odrębny rodzaj materii (stan ognisty wydawał się wówczas stanem czwartym obok stałego. i przejść do pluralizmu. Pierwszy to był Doryjczyk w dziejach filozofii. a w jednej czwartej ziemią i w jednej czwartej wodą). Jak wynika z opisów. jego siłach i żywiołach. Drugie wielkie zagadnienie Empedoklesa było: Dlaczego żywioły łączą się i rozłączają? Zagadnienie było nowe. TEORIA MATERII. natomiast dla wytłumaczenia przemian dokonujących się w zjawiskach porzucały przekonanie o jedności bytu. Sam rozważania te zapoczątkował: próbował tłumaczyć wzajemne zachowanie się ciał przez ich powinowactwo. Przez taki kompromis godził stanowisko Parmenidesa ze stanowiskiem Heraklita. znał już zachodnie szkoły filozoficzne. pokrewną filozofii Jończyków. jest niemożliwe i niesłychane. Przypisywali bowiem materii 26 . że mięso i krew mają równe ilości żywiołów.n. POPRZEDNICY. Empedokles pochodził z Agrygentu (obecnego Girgenti). że autor był poetą. Pytać. jońscy filozofowie dochodzili tylko. połączył te różne opinie i przyjął cztery składniki: wodę. powietrze. na tym przede wszystkim polega jego rola w dziejach filozofii. Były to cztery najbardziej rozpowszechnione w przyrodzie rodzaje ciał.o roślinach i zwierzętach. które podziwiały jego cuda. elejską i Pitagorejską. jak dokonywają się zmiany. Zaczął bowiem szukać prostych składników materii i może być uważany za twórcę pojęcia pierwiastka. najbogatszego wówczas miasta na Sycylii. potrafił uzgodnić je ze zjawiskami i uczynić zastosowalnym w przyrodoznawstwie. DZIEŁO Empedoklesa. a jedyna w swoim rodzaju postać we wcześniejszych dziejach filozofii greckiej: był lekarzem. ale nie dlaczego. owoce pomysłowości i znajomości przyrody. a wszystkie polegały na tym samym: zachowywały Parmenideiskie przekonania o niezmienności bytu. by to. Heraklit . Próby te przypadły na połowę V wieku. Po śmierci stał się postacią legendarną. Żył prawdopodobnie od 490 do 430 r. Rozmnożywszy Parmenideiskie pojęcie bytu. ani nie jest końcem niszcząca śmierć. Wprawdzie z dotychczasowych fizyków każdy uznawał tylko po jednym rodzaju materii. Sam siebie uważał za istotę natchnioną. co pomieszane". Tę myśl Parmenidesa Empedokles uważał za pewnik.e. „Nie ma powstawania czegokolwiek. zdradzało raczej stylem swym niż treścią.

„Ziemią widzimy ziemię. „oczy bez twarzy". iż postrzeganie możliwe jest tylko przy bezpośrednim zetknięciu organu zmysłowego z postrzeganą rzeczą. Trzeba było szukać siły. jako wewnętrzny proces dynamiczny. W rozwoju filozofii greckiej Empedokles zajmuje w paru punktach miejsce zwrotne. co podobne w żywiołach i ich mieszaninie. „Były one przedtem i będą. a w szczególności pogląd na proces postrzegania. co w języku . a Heraklit „sporem". Założenie to zmusiło go do przyjęcia hipotezy. którego wynikiem jest: 3) stan całkowitego rozmieszania żywiołów i chaosu. 2) okres działania „niezgody". było jakby zapowiedzią teorii doboru i ewolucji. ci. „postacie ludzkie z głowami wołów" . lecz wiele z przypadkowych układów . wyobrażali sobie zmianę jako wewnętrzną transformację. że wszystkie żywioły muszą znajdować się w oku. Okres pierwszy i trzeci. I tu szczegóły były prymitywne. Dziełem jego były: 1) pierwsza pluralistyczna teoria materii. i tu połączył dawne opinie i uznał dwie siły: miłość i niezgodę. wyraził w naiwny sposób te myśli. ZNACZENIE EMPEDOKLESA. zaczynają wiele rzeczy. otóż tylko te rzeczy mogą być widziane. Pisząc zaś. a drugi i czwarty Heraklitejskiej zmienności. Wedle tej teorii. Empedokles i w tej sprawie zajął stanowisko pluralistyczne. grube pióra ptaków i łuski rosnące na potężnych członkach są tym samym". co przeciwne". w których działanie sił jest zawieszone. nie oddzielali siły od materii. że istoty mniej doskonałe powstały przed doskonalszymi (rośliny przed zwierzętami). a która czyni. a także twierdzenie. są impulsywni. że „włosy. i tamte wypływy spotykają się z tymi. pozostawił szereg cennych pomysłów z 27 . 2) oddzielenie siły od materii. Drugim podstawowym założeniem teorii postrzegania było dla Empedoklesa. Wypływy przedostają się z oka i do oka przez pory. Teraz nastąpiło rozdzielenie materii i siły. są tępi i męczą się łatwo. która łącząc podobne z podobnym. a mało kończą. powietrzem widzimy jasne powietrze. która znalazła potem w Grecji prawie powszechne uznanie. To ujęcie. 3. liście. co mają dobry układ żywiołów w rękach. Dokładniej znane są poglądy psychologiczne Empedoklesa. nie będzie czas bezgraniczny wolny od tej pary". na których wiele wieków później zbudowano morfologię porównawczą. Uzupełnieniem tej teorii postrzegania była teoria uczuć. TEORIE BIOLOGICZNE i PSYCHOLOGICZNE. są okresami eleackiej nieruchomości. w których żywioły są rozmieszczone zbyt rzadko. gdy nie działa jeszcze żadna siła. ci. ci. ci. Mianowicie fakt. który miał temperament raczej uczonego przyrodnika niż metafizyka. i żywioły wprowadzone w ruch i nie zmieszane znajdują się każdy na swym miejscu i w najdoskonalszym ładzie. zdaje się. aby oko mogło widzieć przyrodę. Poza tym Empedokles. Pod wpływem eleackiej nauki o niezmienności i nieruchomości bytu żywioły zostały pojęte jako bezwładna masa. wodą wodę. iż widzimy rzeczy odległe.nie zachowało się. również pojęta fizjologicznie i oparta na zasadzie podobieństwa: „Przyjemność powstaje z tego. a nienawiścią smutną nienawiść". Wnosił stąd.„głowy bez szyi i tułowia". niejako psychologię różnicową na podłożu czysto fizjologicznym. są dobrymi rzemieślnikami. godząca wariabilizm z postulatami eleatów. w których gęsto. i nigdy. Dawniejsi filozofowie. ani zbyt gęsto.oto Empedoklejski obraz świata. w której stosował swą teorię żywiołów. która porusza bezwładną materię. że postrzeżenia są zależne od budowy organu. przykrość zaś z tego. A ustrój świata zależny jest od tego. niektóre były luźnymi pomysłami. że z rzeczy oddzielają się „wypływy" i z oczu także. ale inne zastosowaniami ogólnej teorii. pojmowali siłę jako przyciągającą bądź jako odpychającą: Parmenides (w drugiej części swego poematu) zwał siłę „miłością". I dzieje świata z tego punktu widzenia rozdzielają się na cztery okresy: 1) Stan pierwotny. Wreszcie Empedokles wybudował naukę o temperamentach. Powstanie istot organicznych wyobrażał sobie jako dzieło przypadku: „członki połączyły się. przemiana tedy dokonywać mogła się w nich tylko przez działanie z zewnątrz.zdolność samorzutną przetwarzania się. Były one zastosowaniem ogólnych zasad jego filozofii: w postrzeganiu bowiem widział działanie siły. a ogniem niszczący ogień. 3) teoria postrzegania. którą nazywał „miłością". A potem znów dzieje świata będą rozwijać się dalej w tym samym porządku. Cztery żywioły poruszane przez dwie siły . u najmędrszych żywioły są zmieszane w ilościach równych i rozmieszczone ani zbyt rzadko. ci. Poza ogólną teorią świata Empedokles posiadał sporo wiadomości szczegółowych o przyrodzie. która z sił w danej chwili ma przewagę. że podobne ciągnie do podobnego i poznaje podobne. po nim zaś następuje: 4) okres działania „miłości". które pod względem kształtu i wielkości odpowiadają porom oka: było to naiwne jeszcze ujęcie słusznej myśli. Szczególne uzdolnienie okazywał w ujmowaniu zjawisk biologicznych. co nie oddzielali jeszcze siły od materii. komasuje żywioły i doprowadzi z powrotem do pierwotnego harmonijnego stanu. jak przypadek zdarzył".dobrymi mówcami. tłumaczył tym. Miłością widzimy miłość.

co i filozofia Empedoklesa: z jednej strony jońskich filozofów przyrody i specjalnie Heraklita. z drugiej zaś eleatów. które Empedokles uważał za najprostsze.dziedziny chemii. urodził się w Klazomenach w Jonii. Cokolwiek istnieje. chcąc weń ugodzić. tak samo jak dla Empedoklesa. 1. Te niezliczone składniki Anaksagoras nazywał „zarodkami" lub „rzeczami". a według Anaksagorasa miała ich tyle. Chciał być tylko i wyłącznie badaczem. a zanikanie rozdziałem". Miał mieć głęboki wpływ na Peryklesa. z Eurypidesem.infinitystyczny. ciałami składającymi się z jednorodnych części). krew. ale i Zenon. kości i mięso. więc wszystkie te składniki muszą być zawarte w żywiołach. wodą. jaką prawie jednocześnie głosił Empedokles. Zatem żywioły. TEORIA MATERII. ale łącząc się i rozłączając tworzą zmienne układy. lecz tylko zawsze mniejsze". powietrzem. ziemią. dopatrujący się nieskończoności w przyrodzie przygotowany był przez naukę Zenona o nieskończonej podzielności. krew. ale Anaksagoras uznał nieskończoność jeszcze i w zakresie jakości. więc wszystkie te składniki muszą być w roślinie. Teoria przyrody Anaksagorasa była zatem na wskroś jakościowa. z Fidiaszem. Działanie filozofii Empedoklesa zostało przytłumione przez analogiczne. ANAKSAGORAS Współczesna filozofii Empedoklesa i oparta na tych samych założeniach była filozofia Anaksagorasa. postępowym tragikiem sławiącym wolność ducha i równość. W Atenach zawarł przyjaźń z najznakomitszymi ludźmi Młodej Grecji: z samym Peryklesem. nie może przestać być .. co nie jest włosem. co jest. lecz istnieje tylko mieszanie się i rozdział rzeczy. „Jakże" . „wszystkie rzeczy są razem".że to. nie grający roli proroka. Według Empedoklesa rzeczywistość miała cztery składniki. to znaczy.może powstać włos z tego. Dopiero jako dorosły człowiek przeniósł się do Aten. Sądził bowiem. ŻYCIE. POPRZEDNICY. Jednakże oddziałał na sycylijską szkołę lekarzy i na niektórych uczonych pitagorejczyków. który osiadł w Atenach. Natomiast w pojmowaniu niezmiennych składników Anaksagoras odbiega od Empedoklesa. chleb jest z rośliny. ur. że odżywiamy swe muskuły. nie ceniąc innych dóbr niż umysłowe. Żył w dobrowolnym ubóstwie.. pozbawiony aspiracji poetyckich i politycznych. Wytworzył w filozofii teorię analogiczną do tej. Nie jedyne to było oskarżenie filozofa w Grecji mające podkład polityczny. a mięso z tego. Anaksagoras. ile jest odrębnych jakości. I nie ma kresu podzielności: „Pośród tego. gdyż nic nie powstaje i nic nie znika.mówił . Wszystko tedy jest złożone: „w każdej rzeczy jest część każdej innej". Z urodzenia i on nie był Ateńczykiem. co jest małe. Jeżeli jedząc chleb odżywiamy przez to swój organizm. są tak samo złożone jak i inne rzeczy. pod którego wpływem przyjął nieskończoną podzielność materii. około 500 r. że żadna jakość nie może powstać z kombinacji innych jakości. Filozofia Anaksagorasa miała tych samych poprzedników. biologii i psychologii fizjologicznej. zaocznie został oskarżony i skazany na śmierć za poglądy astronomiczno-religijne. co nie jest mięsem?" Głosił więc niezmienność nie tylko pewnych pierwiastków. słońcem. Zmarł w Lampsaku. i przez to wytworzył zawrotny wprost obraz materii podobny chyba 28 . uderzyli w jego przyjaciół. I sposób pogodzenia tego założenia z faktem zmienności rzeczy był ten sam: składniki świata są niezmienne. POGLĄDY. który opuścił wówczas Ateny.. złożone jest z przeróżnych „zarodków". mięso. Anaksagoras. nie ma najmniejszego. był pierwszym filozofem. które są. Arystoteles nazwał je później „homoio-meriami" (tj. roślina odżywia się żywiołami. wielkim rzeźbiarzem. a zakończyły się tragicznie: w przeddzień wojny peloponeskiej wrogowie Peryklesa. Złożone są nawet najmniejsze części materii: w najmniejszej „znajdują się różnorodne ciała i zarodki wszelkich rzeczy wraz z wszelkiego rodzaju kształtami. Stanowił natomiast typ człowieka zupełnie inny niż Empedokles: bardziej trzeźwy i prosty. „Na powstawanie i ginięcie niedobrze zapatrują się Hellenowie. Z eleatów oddziałał nań nie tylko Parmenides. Pogląd ten Anaksagorasa . zapewne 428/27. Teza Parmenidesa . Słuszne więc byłoby nazywać powstawanie mieszaniem się. barwami i zapachami". zm.była dla Anaksagorasa pewnikiem. Ich związek przyjaźni i współpraca trwały lat około trzydziestu. a pośrednio na losy Grecji. ale wszelkich jakości. „we wszystkim jest część wszystkiego". gdzie właśnie rozpoczynał się wiek złoty i gdzie odtąd przez szereg pokoleń miała być stolica filozofii. kości. zatem w chlebie muszą być muskuły. ale dojrzalsze doktryny Anaksagorasa i zwłaszcza atomistów.

że istnieją dusze żywiołów. dusze ciał niebieskich. I nie ma u Anaksagorasa. Rozumny zaś impuls dać mogła jedynie siła nie mechaniczna. które mają oczy małe. zadraśnięta roślina wypuszczać mleko. wierzyli. Akcję ducha ograniczył do poruszenia świata. by początek zdarzeń mógł być dziełem przypadku lub niepojętej konieczności. gdzie każda cząstka świata odzwierciedla cały świat. że. i nieraz trafne. scharakteryzował go o tyle tylko. w przeciwieństwie do filozofii Empedoklesa. W związku tedy ze swą teorią świata Anaksagoras doszedł do koncepcji tego. to jak możemy odróżnić jedną rzecz od drugiej i jakim prawem nazywamy je różnymi nazwami? Już w starożytności zarzucano Anaksagorasowi. Poza tym Anaksagoras operował zasadą „progu świadomości". którą przyjmował Empedokles: postrzegamy nie to. którą zresztą pojmował naiwnie (zwierzęta mające oczy duże i czyste widzą przedmioty duże i odległe. na jej podobieństwo z tym. w związku ze swym nowym zagadnieniem. powziął myśl. wszak i bogowie Greków byli także mieszkańcami ziemi i stanowili część przyrody. co wiemy o własnym duchu. ale nie można ich postrzec. Zasada przyjęta przez Anaksagorasa była zresztą przeciwieństwem tej. była oryginalnością Anaksagorasa. że duch jest poza i ponad przyrodą. Dalsze uogólnienie tych obserwacji doprowadziło do zasady względności spostrzeżeń. Ale skąd pierwszy impuls? Na to Anaksagoras dał swą słynną odpowiedź: uczynił to duch. 3. Anaksagoras w pojęciu ducha. zwracali uwagę Grecy już dawniej. poniżej której nie sięgają. zachowała zaufanie do wiedzy zmysłowej. Koncepcji „ducha" Anaksagoras nie rozwinął wszechstronnie. świat jest taki. wypowiadała wprawdzie poglądy w szczegółowych kwestiach przyrodoznawstwa. odkąd zaś świat został poruszony. inne składniki także są w rzeczach zawarte. ruch więc mogła osiągnąć tylko z zewnątrz. Ogólna filozofia Anaksagorasa. TEORIA DUCHA. duch nie musiał być osobą dla Greków. Pojmował go materialnie: jako materię. którzy. ale nie w każdej są w tej samej proporcji. Odrzucał myśl. połączył własności duchowe z własnościami bezosobowych sił. Empedokles zrobił tu początek i odtąd wszyscy filozofowie greccy zajmowali się sprawą postrzegania. wir ten rozszerzając się pociągnął mechanicznie całą materię. Skąd go osiągnęła? Anaksagoras wyobrażał sobie sprawę tak: jakiś impuls spowodował wir w materii. obiektywne. I wiedział. który poruszył świat. duch przestał działać. która. w związku z teorią ducha. Za nieskończoną różnorodnością i podzielnością zmysły nasze nadążyć nie mogą. aby przyrodę poruszyć. nie grzeje nas ani nas ziębi przy dotknięciu". a te. Ale Anaksagoras. tyle tylko. że najsubtelniejszą i nie zmieszaną z innymi rodzajami materii. o ile to było potrzebne dla wyjaśnienia ruchu i ładu w przyrodzie. Ta koncepcja czegoś stojącego poza przyrodą. wedle nich też rzecz nazywamy. jakim go postrzegamy. 2. iż ruch świata jest dziełem ducha. Postrzegamy w każdej tylko te składniki. że próg jest różny dla różnych gatunków i różnych narządów. rozpowszechnionym naówczas wśród Greków. ale były to luźne obserwacje i uogólnienia. boć musi być poza przyrodą. co psychologia nowszych czasów nazwała „progiem świadomości". które w niej przeważają. jak się dziś mówi. Zmysły nasze są wszakże tylko słabe. że źle nadawała się do zastosowań. co przeciwne. Anaksagoras. kamień uderzony o kamień powinien sączyć krew. TEORIA POSTRZEGANIA. jest granica. podobnie jak Empedokles.tylko do młodszego o dwa tysiące lat systemu Leibniza. co do nas podobne. jak my. a nawet dusza świata. widzą 29 . a jednak objawiającego się w niej. zgodnie z jego teorią. Jeżeli wszakże w każdej rzeczy znajdują się wszystkie składniki świata. W pewnym przynajmniej związku z ogólną teorią był jego pogląd na naturę postrzegania. lecz duchowa. choć wyrosła z eleatyzmu. W każdym razie jego pojęcie ducha odbiegało znacznie od nowożytnego pojęcia. oddzielił siłę od materii Był w tym wpływ Parmenidesa: materia jest z natury swej nieruchoma. Ten wzgląd kazał Anaksagorasowi przyjąć. Nikt przed nim nie wytworzył pojęcia bytu istniejącego poza przyrodzonym światem. Na rozumność przyrody. tak jak nie słyszy się cichego głosu wśród okrzyków tłumu ani nie widzi kropli wina w beczce wody. a poza tym są wierne: jakości zmysłowe są. mianowicie Heraklit. mowy o nadprzyrodzonym działaniu ani nawet o celowym kształtowaniu świata. lecz to. była konsekwencją jego systemu. Było to zgodne z pojęciem duszy. Filozofia Anaksagorasa. Oparta była na uogólnieniu pewnych obserwacji : bo „co jest tak samo zimne i tak samo ciepłe. zarówno przed Anaksagorasem jak i po nim. Obserwował zależność postrzeżeń od natury narządów zmysłowych. jak to było wyjaśnione wyżej. Tymczasem Anaksagoras pojmował sprawę tak: w każdej rzeczy są wszystkie składniki. której świadomi byli jego współcześni. była tego rodzaju. Następnie: zapewne nie pojmował go jako osobę. przeciwko temu przemawiał ład panujący w przyrodzie i jej rozumny ustrój.

hodowlane. System atomizmu powstał dzięki dwom ludziom. Zwłaszcza infinityzm Anaksagorasa mało znajdował zwolenników w Grecji. uranografia. pisma techniczne. oraz 2) teorią przyrody. W wyraźnym przeciwieństwie do Empedoklesa. pojętą w zdecydowanie jakościowy i infinitystyczny sposób. Był wybitnym uczonym o olbrzymim zakresie wiedzy. geografia. który wszakże odczuwany jest tylko przy większej intensywności wrażeń: „błyszczące barwy i nadmierny zgiełk powodują ból. jakie wiedli współcześni mu filozofowie-sofiści w Atenach. a przez nich potężnie oddziałała dalej. z dala od publicznego i ruchliwego życia. traktaty o planetach. Anaksagoras miał . o kamieniach. Zaważył on w dziejach filozofii 1) teorią ducha. Analogiczne koncepcje powstały dopiero w filozofii nowożytnej. Sześćdziesiąt jego dzieł Trasyllos ułożył za panowania Tyberiusza w piętnaście tetralogii. u którego znów uczyło się następne pokolenie filozofów ateńskich: liczni sofiści i pono Sokrates. Nauka atomistów przekazana została prawie wyłącznie w jego sformułowaniu.jak by się dziś powiedziało . pierwotny atomizm stanowił zjawisko równoległe z ich teoriami. że wszelkie postrzeżenie. mniemał. astronomia. Teoria materii na razie wcale nie znalazła oddźwięku. a nawet wiarą swą w wierność zmysłów niweczyła zabiegi Greków ku odnalezieniu jedności wśród różnorodności i zmienności zjawisk. o obrazach. przez Leucypa. o dźwięcznych i niedźwięcznych wyrazach. czyli kanon. Demokryt natomiast rozbudował teorię i powiązał z doświadczeniem.postawę metafizyka. WPŁYW ANAKSAGORASA I OPOZYCJA PRZECIW NIEMU. pisma o rytmach i harmonii.przedmioty małe i bliskie). natomiast rozwinięcie i wykończenie otrzymał dopiero w następnym pokoleniu po Demokrycie. połączone jest z bólem. o poezji. Mógł tedy uwzględniać nowe zainteresowania i korzystać z nowych poglądów. jak się zdaje. system jego mógł już mierzyć się z klasycznymi systemami Grecji. o duszy. Musiał być daleko bardziej archaiczny od teorii sformułowanej przez Demokryta. jednakże swym pojęciem nadziemskiego ducha przygotował pojęcia późniejszych teleologów i teologów. monoteistycznej teologii. agronomiczne. Zapoczątkowany został przez Leucypa w połowie V wieku. już na progu IV w. o czasownikach. Demokryt przeciwstawił jej niebawem teorię wprost przeciwną. nie fizyka: jego teoria ducha była śmiałym pomysłem metafizycznym. strate30 . ilościową i finitystyczną. Ponadto godna jest uwagi 3) jego teoria postrzegania. tak. iż nie możemy ich wytrzymać przez czas dłuższy". która była śmiałą metafizyczną próbą ujęcia natury rzeczy.in. jak twierdzono. Znał fakt uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń. rozprawa o dźwiękach. Działalność Demokryta przypadała już na okres sofistyki i humanizmu ateńskiego. Zasadniczy zrąb atomistycznej teorii. że dla wyjaśnienia świata wprowadził siłę duchową. o zarodkach. o naturze człowieka. m. ZNACZENIE ANAKSAGORASA. To samo dotyczy jego teorii materii. Podziwiali oni Anaksagorasa za to. Z doktryn Anaksagorasa największy wpływ wywarła teoria ducha: przejęli ją. Rozgraniczenie ich udziału jest trudne: Demokryt był uczniem Leucypa . medyczne. nie stworzył teleologicznego obrazu rzeczywistości ani. W Abderze uczył się od Leucypa. Był on główną w starożytności postacią materialistycznego poglądu na świat. pisma gramatyczne. o ogniu. jaki w swym nieustannym rozwoju wydała wczesna grecka filozofia przyrody. z modyfikacjami. będącego poza światem i poruszającego świat. bo nie przeszedł do finalistycznego wyjaśnienia świata. ale nie znalazł tam uznania. Leucyp żył współcześnie z Empedoklesem i Anaksagorasem. jej główne pojęcia i tezy były stworzone. ale nie dawała podstawy do naukowego ich badania. był atomizm. traktat logiczny. DEMOKRYT I ATOMIŚCI Ostatnim i najdojrzalszym tworem. była teoria wszechświata. traktaty geometryczne i arytmetyczne. ale zarzucali mu. o barwach. Anaksagoras miał uczniów.ale potężna postać ucznia przysłoniła nauczyciela i pierwotnego twórcę systemu. O jego charakterze chodziły w starożytności sprzeczne wieści: dla pogodnego zapewne usposobienia otrzymał przezwisko „śmiejącego się filozofa". o piękności wyrazów. DEMOKRYT Z ABDERY żył w granicach między 460 a 360 r. że z pomysłu swego korzystać nie umiał. Wszystkie te dzieła zaginęły. jako działanie przeciwnego na przeciwne. o przyrodzie. poza tym kształcił się w długich podróżach. Zresztą zawitał jakoby do Aten. między innymi Archelaosa. o kształtach. lecz faktycznie pozostał przy mechanistycznym. Istotnie. ale bez wartości dla wyjaśniania poszczególnych zjawisk. Ciche i nauce oddane życie spędził w rodzinnym mieście. Platon i Arystoteles. TWÓRCY ATOMIZMU. Były między nimi pisma etyczne.

a zwłaszcza eleatom. Nie uważali bowiem za możliwe. Takie stanowisko metodyczne doprowadziło ich do poglądu. że widok pyłków. natomiast jest prawdopodobne. Własności odróżniające jedne atomy od drugich są tylko trojakie: kształt. że materia składa się z atomów (arofia). które. jak mówi Arystoteles. jaki przedmioty stawiają. POGLĄDY. Był to punkt ważny w teorii atomistów. Przez to dopiero. wedle słów Demokryta. Jest prawdopodobne.niewątpliwie niesłuszne . 1. i to tak dalece. Starożytna teoria atomów miała cztery zasadnicze tezy: a) Cała przyroda składa się jedynie z mnogości atomów. stworzyli podstawę do nauki. b) Atomy posiadają wyłącznie ilościowe własności. a sprawdzana przez doświadczenie. Demokryt oparł się zasadniczo na Leucypie. brakło ich już nawet w starożytności. podsunął Leucypowi pomysł atomistycznego ustroju materii. a nie posiadają jakościowych. Jest równie odwieczny jak same atomy. a wyłącznie geometryczne własności atomów tłumaczą wszelkie własności ciał złożonych. Demokryt mógł wypowiadać paradoksalną tezę: „Byt nie bardziej istnieje od niebytu". Atomiści nawiązali do teorii Parmenidesa o niezmienności bytu. ale które poruszając się w przestrzeni wytwarzają zmienny. Filozoficznie najważniejsze z jego pism były. a szczególniej oddzielenie pracy filozoficznej od pracy na polu nauk specjalnych. „Naprawdę istnieją tylko atomy i próżnia". a także różny stopień oporu. jakże bowiem mogłyby się poruszać atomy. Z nich złożone są wszystkie znajdujące się w przyrodzie ciała. wybierającym zawsze teorię możliwie najprostszą i najnaturalniejszą. umożliwili fizykę. mianowicie ruchu.giczne. Z tych względów istnienie próżni było dla atomistów równie pewne jak istnienie atomów. Do eleackiego postulatu bez sprzeczność i dodali drugi zasadniczy dla nauki postulat: zgodności z doświadczeniem. Stanowi jedyną postać przemiany. Skąd pochodził. nie potrzebował im być nadawany przez jakiś czynnik zewnętrzny. coraz to nowy układ świata. w myśl uwag eleatów. położenie i porządek. iż był umysłem myślącym konkretnie i plastycznie. jak się zdaje. Dojrzały Demokrytejski system atomizmu miał poprzednika przede wszystkim w Leucypie. z którą zapoznał się w podróżach. jak u Empedoklesa i Anaksagorasa. ale doszli do innych niż on wyników. d) Atomy znajdują się i poruszają w próżni. gdzie by mogły się usunąć. Niektóre z tych tematów były zapewne opracowane przez Demokryta po raz pierwszy. O jego życiu i dziełach brak pewnych wiadomości. iż był postacią mityczną. że wówczas pojawiły się . nie wiadomo. iż mieszkał w Abderze i kierował tam szkołą. Próżnia istnieje wbrew dawniejszym filozofom. pojmowali materię jako nieciągłą. tłumaczy ona również wzrastanie i zmniejszanie się przedmiotów. którzy odrzucali ją jako niebyt. drgających w kolumnie światła. Te stanowiły w ich systemie odpowiednik żywiołów Empedoklesa i zarodków Anaksagorasa.podejrzenia. pojętej jako teoria wyjaśniana przez zasady. są niezmienne. Legenda powiada. Są nawet poszlaki. Arystoteles ilustrował je przez zestawienie liter. POPRZEDNICY DEMOKRYTA. Z dzieła przezeń dokonanego widać.jak sam grecki termin mówi . Te nieliczne. jeśliby nie było pustego miejsca. Widać w jego poglądach reakcję na relatywizm sofisty Protagorasa. jakie wypłynęły w filozofii jego czasów. czyli niepodzielnych cząsteczek. ale poza tym uwzględniał wszystkie donioślejsze doktryny. Są to . ATOMISTYCZNA TEORIA MATERII. Poglądy jego wywodziły się. Był człowiekiem o wyjątkowej wszechstronności naukowej. a próżnię niebytem. c) Ponadto powszechną własnością atomów jest ruch. że to on wystąpił pierwszy i pociągnął za sobą Empedoklesa i Anaksagorasa. Istnieje.cząstki niepodzielne. w następnych generacjach dokonała się już specjalizacja naukowa. Nazywając atomy bytem. W matematycznym traktowaniu przyrody musiała dokonywać się wymiana wpływów między nim a pitagorejczykami. bo jest niezbędna dla wytłumaczenia zjawisk. uznając bowiem próżnię. z którym spotykał się w Abderze. iż korzystał z mądrości Wschodu. 31 . jakiej podlegają atomy. Polega on jedynie na zmianie miejsca w przestrzeni. by teoria bytu mogła być niezgodna ze zjawiskami. z połączenia starojońskiej filozofii przyrody z nauką eleatów.

HERAKLIT ZENON Z ELEI 32 .

DEMOKRYT PITAGORAS 33 .

SOKRATES ANTYSTENES 34 .

35 . b) nieruchoma i c) ciągła. Dla nich zaś była różnorodna. ruchoma i nieciągłą. Istotna różnica polegała na tym. Dla atomistów bowiem samymi tylko matematycznymi. że dla tych składniki przyrody były między sobą jakościowo różne. dla których przyroda była a) jednorodna. Ale także różnili się od bliższego im Empedoklesa i od Anaksagorasa. dla atomistów zaś ilościowo.PLATON ARYSTOTELES Atomiści odbiegali tedy od eleatów.

„Naprawdę istnieją tylko atomy i próżnia. drobiny (acz mówił już o „atomach podwójnych"). smakować ani dotykać. którego przekroczyć nie mogą. Teoria subiektywności jakości zmysłowych była przygotowana przez wcześniejszych filozofów greckich. SUBIEKTYWISTYCZNA TEORIA POSTRZEŻEŃ. Świadectwa zmysłów nie odrzucał całkowicie.geometrycznymi własnościami atom różnił się od atomu. Demokryt zaś. b) Demokryt nie znał grupy atomów. którzy stwierdzali względność danych zmysłowych. że dałby państwo perskie za przyczynowo wyjaśniającą naukę. 2. ciepło i barwy są subiektywne. że jakaś własność nie leży w samej naturze rzeczy. a gdyby nawet nie były prostsze. w szczególności zaś przez młodszych eleatów. co przynosi wzrok. Demokryt poszedł tą drogą. Natomiast teoria atomistyczna Demokryta niewiele różni się od nowoczesnej teorii noszącej to samo miano. zdyskwalifikowane dla poznawania rzeczywistości. ale i empirycznie myślący atomiści przestali pojmować rzeczywistość wedle tego. nie posiadają natomiast jakości zmysłowych. prawdziwa wiedza to ta. że doświadczenie zmysłowe miał za instancję pobudzającą do badania i sprawdzającą badanie. Teorię atomów Demokryt uzupełnił przez teorię natury negatywnej: oto atomy posiadają tylko własności matematyczne. a chcąc podkreślić. nazywał ją „umowną". odnogi. c) Demokryt nie znając prawa ciążenia musiał mechanicznie pojmować łączenie się atomów. że on uważał materię za podzielną w nieskończoność. lecz wszystko z jakiejś racji i konieczności". że tak dzielić można tylko próżnię. szukał innego wyjścia. co o niej mówią zmysły. Konsekwencją takiego stanowiska musiał być relatywizm: boć ludzie postrzegają rzeczywistość w różnorodny sposób. słuch. trzeba było zastąpić inną władzą poznawczą. Pochodziło to stąd. wtedy musimy zdać się na rozum. białe przedmioty są złożone z gładkich atomów. że a) Demokryt przyjmował. ale tłumaczyły doświadczenie. dlatego. jak to czynili eleaci. Demokryt nie posiadał jeszcze wyrazu „subiektywny". co nie istnieje. wąchać. Jedynym wyjściem było: nie przyznawać wszystkim postrzeżeniom obiektywności. np. której dostarcza rozum. Własności zmysłowe były dlań subiektywne. Wszakże nikt przed Demokrytem nie powziął myśli. 36 . do ciemnej należy to wszystko. i to w najświetniejszych ogniwach tego rozwoju. ale nie za kierującą badaniem. a materia ma składniki niepodzielne. Wytworzył się tedy w filozofii Demokryta szczególny stan rzeczy: głosił hasło doświadczenia. że postrzeżenia mogłyby być subiektywne. Pozostawał rozum. nie chcąc godzić się na nią. które w dalszym rozwoju filozofii powracało niejednokrotnie. Atomiści starali się przyczynowo wyjaśniać zjawiska. 3. dziurki. subiektywność ich jakości i próg. że niepodobna myśleć ani postrzegać tego. Inna ważna różnica dzieląca atomistów od Anaksagorasa tkwiła w tym. i jego atom spełniał te funkcje. ale podkreślał niejasność ich zeznań. Różnice polegają na tym jedynie. że istnieją postrzegane własności. tymczasem nie istnieją. Te zalecają się przez to. Demokryt odróżniał dwa rodzaj e wiedz y. podczas gdy późniejsza teoria ma je na ogół tylko za hipotezę. który „posiada organ czulszy". PROGRAM PRZYCZYNOWEJ NAUKI. to w każdym razie są dokładnie obliczalne i to stanowi ich niewątpliwą wyższość ze stanowiska teorii naukowej. zostały tylko stanami umysłu. postrzeżenia są względne. mniema się i wyobraża. które w nowoczesnej teorii przypadły drobinie. a skoro postrzega się tylko to. co istnieje. Postrzeganie. iż zdają się być prostsze i zrozumialsze. oni zaś mniemali. Jedyny przechowany fragment Leucypa brzmi: „Nic nie dzieje się bez przyczyny. jego atomy trzymały się wzajemnie przez różne haki. a istnieją tylko atomy i próżnia". iż rodzaje atomów są w ilości nieograniczonej. Był to doniosły moment w rozwoju filozofii: nie tylko już eleaccy dialektycy. wszyscy wcześni myśliciele stali na realistycznym stanowisku. Jego atomy nie były przedmiotem doświadczenia. Podjęli się oni sprowadzenia stosunków jakościowych obserwowanych w przyrodzie do ilościowych. czarne z szorstkich i nierównych. miały jednakże pewną podstawę w układzie atomów: np. to i sam byt jest względny. Demokryt miał mówić. a słodycz i gorycz. U Demokryta teoria subiektywności jakości zmysłowych wystąpiła od razu w skończonej postaci i niewiele odbiega od analogicznej teorii nowożytnej. „prawdziwą" i „ciemną". tj. Łączył tedy empiryzm z racjonalizmem i był prototypem tego połączenia. ale krytykował zeznania zmysłów i odwoływał się do rozumu. słyszeć. gdy czegoś nie możemy widzieć. że jest zbyt małe. powonienie. Postrzeżenia przestały dlań być obrazem rzeczywistości. smak i w ogóle wszelkie zmysły. A właśnie rozum progu nie posiada. podczas gdy nowoczesna teoria sprowadza je do kilkudziesięciu. gdy odróżniali byt od zjawisk i wątpili o pewności postrzeżeń. d) dla Demokryta atomy były bytem najrealniejszym i przedmiotem najpewniejszej wiedzy. Konsekwencję tę wyciągnął istotnie sofista Protagoras. Przeciwnie.

Niemniej spotkał ich jeszcze w starożytności zarzut. którzy wierzyli w przetrwanie duszy po śmierci. a przez Arystotelesa zostało tak umocnione. które grało taką rolę w greckiej myśli przed Demokrytem i po Demokrycie. między sferą ziemską a sferami gwiezdnymi. rozróżnienia. przyczyny zjawisk astronomicznych. a nie pytali o pierwszą przyczynę. by dać rosnąć roślinom. że może tylko niektóre nie posiadają warunków potrzebnych do życia: mianowicie ciał płynnych. Niebo traktował tak samo jak ziemię.materię pojmowała jako uduchowioną. a nie za siłę kosmiczną. Księżyca. A jednocześnie Demokryt umiał przezwyciężyć myśl o uprzywilejowanym stanowisku Ziemi. on zaś już wyodrębnił sprawy ściślej moralne: mianowicie 37 . Prace jego estetyczne zaginęły. by można było zrekonstruować jego poglądy. z których składa się ogień.czy pierwszym? Wszak wcześniejsi filozofowie. ochładzając przemieniają się w wodę. ale właśnie ta luka zbliża ich do prądów przeważających w nowoczesnej nauce. dopatrywali się w nacisku powietrza wypełniającego wszechświat.to zgęszczone powietrze wdzierające się do ucha. że świat jest zbudowany celowo: celowy jest deszcz. a Demokryt go zamykał. które odrywają się od przedmiotów i przedostają się do wnętrza oka. ale traktował w systematyczny sposób o zagadnieniach wartości. Zajmował się nie tylko zagadnieniami przyrody. że są szczególnie drobne. ruchu Słońca. z nich niektóre są w okresie rozwijania się. Dusza składa się z atomów. Oni dawali przepisy mądrości życiowej. aby się go wyzbyć. Ze stanowiska metafizyki była to luka w ich systemie. który pozwala rosnąć roślinom. Z godną uwagi jednolitością. na której istnieje życie. lecz przedstawicielem tradycji. obrazy wzrokowe . inne zaś wyginęły. ETYKA. Wprawdzie pozory przemawiają za tym. a inne w stanie ginięcia. Nie umiała wytłumaczyć świata jako tworu czysto materialnego. co powietrze lub ogień. zajęta badaniem przyrody. a jeśli są dostosowane do życia i przez to zdają się być zbudowane celowo. Sądził. potrafił to dopiero Demokryt. Materialistą był niewątpliwie. że wszystkie zjawiska traktował równomiernie jako materialne. tym tylko wyróżniających się. ale znów . Odróżniano wprawdzie w Grecji duszę i ciało. że jedynie dostosowane jednostki zachowały się. W koncepcji postrzegania przez pośrednictwo „podobizn". Poza tym nałożyli na siebie drugie jeszcze ograniczenie: szukali bliższych przyczyn. to dlatego. Przez oddychanie odnawiamy atomy duszy. kierującej celowo światem. rośniecie roślin nie jest celem. Podobnie rzecz ma się z żywymi istotami: otrzymały kształty. tej samej natury. Anaksagorejskiego pytania. ale tylko ludzką władzę. Zjawiska psychiczne traktował tak jak cielesne: jako układy i ruchy atomów. Demokryt wyszedł daleko poza jednostronność wczesnych filozofów Grecji. która. która to myśl opanowała pierwotne umysły. na tym polega jego miejsce w dziejach materializmu. lecz „z konieczności": bo wyziewy ziemi wznosząc się ochładzają się. Siedmiu mędrców otwierało ten wczesny okres. uważali duszę za cielesną. Sen i letarg są częściowym. Przypuszczał. mało na ogół wypowiadała się w sprawach specjalnie ludzkich. że światów jest nieskończoność. jakich wymagała konieczność ich rozwoju. a woda musi opaść. że świat „pozostawili przypadkowi". np. i celowe są kształty zwierząt. w myśl swego przyczynowego programu. a śmierć . Ale atomiści umieli te pozory celowości wytłumaczyć przyczynowo.Przyczyny zaś pojmowali atomiści jako materialne i mechaniczne. ale było to tylko rozróżnienie dwóch rodzajów materii. rozum mieli za doniosłą. Postrzeganie jest przenikaniem atomów z zewnętrznego świata do organów zmysłowych: dźwięk . Tak tedy Demokryt osiągnął jednolitą teorię przyrody dzięki temu. regularne i ruchliwe. A jednak filozofia wcześniejsza całą rzeczywistość traktowała jako materialną. kto na początku nadał ruch materii. nie wyłączając i tych. Zeus nie spuszcza deszczu po to.zupełnym zaniknięciem atomów duszy. ale fragmentów etycznych zachowało się dość. Zaprzeczali istnieniu jakiejś siły rozumnej. przewędrowujących od postrzeganego przedmiotu do postrzegającego organu. udoskonalił teorię postrzegania przez „wypływy". Demokryt traktował zjawiska. Atomiści istotnie usiłowali nie odwoływać się do celów i zjawiska wyjaśniać tylko przyczynami. Zarzut ten pochodzi od zwolenników finalizmu. lecz tylko ubocznym wynikiem tych zdarzeń. zarówno moralnych jak i estetycznych. Demokryt był tu nie nowatorem.to cząstki przedmiotów będące ich podobiznami. Jednolitość w traktowaniu wszystkich zjawisk Demokryt prowadził jeszcze dalej: dusze traktował tak samo jak ciała. że Ziemia nie jest jedyną planetą. Nie uznawał rozróżnienia między naturą ziemską a niebiańską. są to zresztą te same atomy. służącą do poznania. nawet Anaksagoras nie umiał swego pozaświatowego ducha wyobrazić sobie inaczej niż materialnie. planet. a są one ważne jako wyraz poglądów etycznych wczesnej epoki greckiej. nie stawiali wcale. 4. Za to zyskał sobie miano „ojca materializmu". że trzeba było dwudziestu wieków. którą zapoczątkował Empedokles. ale .

spokoju ducha. Genealogię konstruowano w starożytności w ten sposób: Demokryt. Brak zarówno jak nadmiar powodują w duszy wzruszenia. że prawdziwa filozofia grecka była wyłącznie idealistyczna i wydała tylko trzech wielkich myślicieli: Pitagorasa. napiętnowane i potępione. który stał się ośrodkiem badań naukowych. Anaksarch i wreszcie słuchacz jego. Metrodor z Chios. Ale prędko. Jednakże nawet w okresie panowania idealizmu Demokryt miał uczniów i zwolenników. Osiąga się go przez umiar. 3) sformułowaniu teorii subiektywności jakości zmysłowych. I jeśli oddziaływał później. od Talesa po Demokryta. 2) stworzeniu teorii atomów: teorii prostej. Taka ocena zmieniła się dopiero u schyłku starożytności. lecz z obowiązku należy się wystrzegać błędów". Platon przemilczał swego materialistycznego rywala i choć znał jego dzieła. Jedna gałąź demokrytejczyków rozwinęła przyrodoznawcze i etyczne składniki w nauce mistrza. „Nie z bojaźni. jeśli są nadmierne. który powinien panować nad namiętnościami. żył i działał w Jonii.rozum. wywodziły się od Demokryta. Z trzech nowych szkół. jaką stworzyła pierwsza epoka myśli greckiej. wśród neopitagorejczyków i neoplatończyków. Takie pojmowanie schyłek starożytności przekazał średniowieczu i filozofii chrześcijańskiej. stanowili z natury rzeczy opozycję przeciw Demokrytowi. a środkiem pozyskania go . dzięki którym poglądy jego przetrwały aż do epoki hellenizmu. we Włoszech. WPŁYW DEMOKRYTA I OPOZYCJA PRZECIW NIEMU. pojawienie się potem olbrzymich postaci Platona i Arystotelesa. Epikurejska i Pirrońska. Koło połowy VI w. że Demokryt ze swym trzeźwym i oświeconym materializmem był wyrazicielem poglądu na świat panującego w jego czasach w kołach greckiej inteligencji. Ta. Wówczas w kołach filozoficznych. jasno i plastycznie. wreszcie na 4) zbudowaniu najpełniejszego w całej starożytności systemu filozofii materialistycznej. w którego szkole odrodziła się filozofia Demokryta. które naruszają spokój ducha. poprzez Nauzyfanesa. była dziełem umysłu widzącego rzeczy trzeźwo. który znał dzieła Demokryta. Cyceron. szczególnie matematycznych i przyrodniczych. którego sławę zaćmił tylko splot niepomyślnych warunków. odtąd przez kilka wieków pitagorejczycy byli pionierami badań. najprzyjemniejsze rzeczy stają się wówczas najmniej przyjemne. że dzieła Demokryta. Jak w poznaniu tak i w działaniu Demokryt przeciwstawiał zmysłom rozum. prowadziła do Epikura. Istotę tej etyki stanowiło: że najwyższym dobrem jest zadowolenie. Połączenie mistyki religijnej ze ścisłymi naukowymi badaniami stanowiło odrębność związku. mniemano. ciszy. W przeciwieństwie do krótkotrwałych rozkoszy zmysłowych „rozkosze umysłowe mają w sobie coś nieśmiertelnego". Pitagoras założył związek etycznoreligijny. drugi występował w zachodnich jońskich koloniach. dwie tedy. Można przypuścić. za cesarzów. ROLA ATOMISTÓW polegała przede wszystkim na: 1) stworzeniu programu racjonalno-empirycznej i wyłącznie przyczynowej teorii. Pirron. Atomizm był najdoskonalszą teorią. zaliczał go do największych filozofów. A orientacja. nieżyczliwość następnych pokoleń. Kierownikiem postępowania ma być rozum. Zadowolenie jest to stan harmonii.oddzielał czyny moralne od tych. co wówczas zajęli to nowe stanowisko. to tylko pośrednio przez pisma wiernych mu epikurejczyków. Prowadziła ona do Pirrona i szkoły sceptyckiej. nawet za jego życia. odwrót od jego sposobu myślenia i zwrot w kierunku idealizmu i finalizmu. z jednej strony religijna. „Postępowanie moralne polega nie tylko na nieczynieniu zła. niewątpliwie wbrew zamierzeniom mistrza. dokonał się. Diogenes ze Smyrny. bo nawet rozkosze. wyjaśniającej ogromną ilość zjawisk. Ci. Z tych „italskich" filozofów najwybitniejszą grupę stanowili pitagorejczycy. Etyka Demokryta była tedy eudajmonistyczna i intelektualistyczna. zaginęły. obracają się w przeciwieństwo rozkoszy. a z 38 . PITAGOREJCZYCY Podczas gdy jeden szereg wczesnych greckich filozofów. przynajmniej wśród filozofów. nie wspomniał o nim w swych pismach ani razu. Platona i Arystotelesa. uczeń jego Nessas. gdyż sama chęć uczynienia krzywdy jest niemoralna". pod naciskiem innych lub dla przypodobania się innym. na równi z Platonem. zwrot sceptyczny. które powstały w hellenistycznej epoce. Demokryt zaś był wielkim i wszechstronnym uczonym. Druga znów gałąź rozwinęła motywy krytyczne tkwiące w jego filozofii i dała im. w okresie wybujania świadomości religijnej. kiedy znów szersze znalazły uznanie. jak zaginięcie dzieł. Nic dziwnego. Tak samo jak jego teoria poznania i natury. a nad innymi teoriami materii mającej przewagę plastyczności. które są spełniane pod przymusem.

Właściwym podłożem związku były wierzenia religijne. podobnie jak orfickie. on kładł nacisk na życie ascetyczne i pracę badawczą. podobnie jak i inni filozofowie VI wieku. p. były apokryfami. Ale w wieku lat około czterdziestu opuścił Jonie. Pitagoras. dokonał się w związku rozłam: na „akuzmatyków" i „matematyków". Mniej natomiast jest pewne. Z tego. Urodził się. Celem misteriów było obcowanie z bóstwem: były to najczyściej religijne objawy. i już w starożytności uświadamiano sobie różnicę między surowym. stworzył związek religijny dla ich kultywowania. a 497 jako rok śmierci. jak to było w Grecji zwyczajem. przyłączył się do politycznej partii arystokratycznej w nadziei.drugiej matematyczna. a mających umożliwić duszom obcowanie z bóstwem. a w każdym razie nie wszedłby do dziejów filozofii. jaki Pitagoras wprowadził w Wielkiej Grecji. we wschodnich jońskich koloniach. ZWIĄZEK PITAGOREJSKI. i pod jego wezwaniem istniał związek orfików. Pierwsi chcieli pielęgnować w związku ducha orfickiego i przylgnęli do jego tradycji mistycznych i sakramentalnych. czyli zabiegach znanych wtajemniczonym. Sam Pitagoras dał zapewne początek religijnym. głoszonym przez pitagorejski związek. gdzie znalazł pomyślniejsze warunki dla rozwoju życia umysłowego. lecz etycznym. Gdy inne sekty jako środek mistyczny do wyrwania duszy z ciała i połączenia jej z bóstwem stosowały muzykę i tańce oszałamiające. 570 r. W ten sposób stworzyli fikcyjną postać Pitagorasa jako twórcy tego. co sam Pitagoras zaledwie może zapoczątkował. PITAGORAS żył w VI w. Związek ten jednakże zginąłby może w zapomnieniu. w każdym razie nie stworzył całej nauki pitagorejskiej. chcieli jednakże być przede wszystkim ludźmi nauki i na tym polu służyć związkowi. zaczęły się wówczas tworzyć związki religijne.dążność do racjonalnych wyjaśnień. Zwłaszcza że Pitagoras sam żadnych pism nie zostawił. nie porzucając związku ani wiary akuzmatyków. że pitagorejczycy. który wprowadził misteria. i po licznych podróżach osiadł w koloniach zachodnich. że jako jeden ze środków oczyszczenia duszy pielęgnował pracę naukową. u drugich . Taka była geneza związku pitagorejskiego. jaki panował we wschodnich koloniach. Tam też roztoczył akcję reformatorską: jako jej narzędzie w mieście Krotonie założył związek znany pod nazwą pitagorejskiego. a treścią swą daleko odbiegały od filozofii Jończyków. U pierwszych wzięły górę mistyczne tajemnice. Były to hasła doryckie. wtajemniczony w misteria apollińskie i orfickie. w Wielkiej Grecji. misteria poświęcone bogom podziemnym . wraz z wieloma sektami greckimi. i tak osnuli go legendą. Nie był to zresztą związek o celach czysto etycznych. a te. co było dziełem szeregu pokoleń. Misteria apollińskie odbywały się w Delfach. Po r. etycznym i politycznym ideom. mianowicie na wyspie Samos. pozory odwiecznej mądrości. drudzy. Późniejsi pitagorejczycy chętnie własne pomysły przypisywali założycielowi związku. jakie znała Grecja. pod wpływem Wschodu i Tracji. która należy do późniejszej fazy w rozwoju kultury umysłowej i była dziełem wielu jednostek. W Grecji. chcąc zaś zrealizować swe idee utworzył obóz polityczny. WIERZENIA PITAGOREJSKIE. jest podawany jako rok jego urodzenia. choć brał czynny udział w walkach partyjnych w Grecji. do których pitagorejczycy dostosowali swe przepisy etyczne. która wszczynała wówczas walkę z Persami.w Eleuzis. duszę wyobrażali 39 . śpiewak Orfeusz uchodził za tego. lecz więcej jeszcze religijnych. dała też szczególne piętno filozofii pitagorejskiej. czy był także inicjatorem idei naukowych pitagoreizmu. oparte na tajnych naukach i misteriach.. Połączenie związku z kierunkiem politycznym zdecydowało o jego losach. że przez nią urzeczywistni swe surowe i konserwatywne hasła moralne. tak iż związek stał się związkiem etycznym.n. przeniósł swe poczynania do Wielkiej Grecji. szkoła pitagorejska wytworzyła rozległy system naukowy i zdecydowane stanowisko filozoficzne. a jońskim. w związku wprowadził nie tylko pewien tryb nabożeństw. gdyby nie to. sprowadzały się do kilku dogmatów: 1) Dusza istnieje oddzielnie od ciała (inna rzecz. związek ten przetrwał swego twórcę i trudno dziś podzielić sprawiedliwie zasługi między założyciela związku a późniejszych jego członków. Nie znalazłszy ku temu odpowiednich warunków w Jonii. właściwa organizacjom politycznym. 440 związek polityczny pitagorejczyków został rozbity. nie był zasadniczo związkiem politycznym. Już Arystoteles nie odróżniał poglądów mistrza od poglądów jego uczniów i mówił tylko ogólnie o „pitagorejczykach". dotyczyły duszy i metempsychozy. W V w.e. Ci przetworzyli związek religijny w szkołę naukową. Przez to związek pitagorejski stał się ośrodkiem badań naukowych. doryckim trybem myślenia i życia. które w następnych stuleciach pod jego imieniem kursowały w Grecji. ale też i reguły życia. jak wszyscy Grecy owych czasów. które cechowała nagłość powodzeń i upadków. że jej już w starożytności od prawdy nie umiano oddzielić. chcąc je poprzeć jego autorytetem i dać im.

twierdzenia o sumie kątów w trójkącie dowodzili oddzielnie dla trójkątów równobocznych. ale pitagorejczycy za równie skuteczne uważali życie ascetyczne. uzyskało w tych sektach religijnych swój sens. że dźwięki muzyczne 40 . a jeden z ich uczniów. a oczyści się. pisze Arystoteles. zachowana po dziś nazwa liczb „kwadratowych"). dostała się do środowiska ludzi uprawiających filozofię. których Platon odwiedzał we Włoszech. a potem Platona i Arystotelesa. Rozkwit naukowy szkoły przypadał na przełom V i IV w. gdy się oczyści. „elipsa" i „hiperbola". 7) Życie cielesne ma zatem cel: służy wyzwoleniu duszy. która. pobożne i sprawiedliwe . Wiadomo. 1. jak się zdaje. będzie wolna. 4) Ciało jest dla duszy więzieniem. że emulacja i chęć wyróżnienia się osobistego. jakie uprawiano w związku pitagorejskim. Ucieleśnienie duszy jest wynikiem jej upadku: była to właściwa pitagorejczykom. Nazwiska pitagorejczyków mało są znane. I tu zrobili doniosłe odkrycia: najpierw. Prace naukowe. jakim jest wcielenie. jak wegetarianizm (by nie zjeść wcielonej istoty duchowej) lub zakaz składania przysięgi (by nie skłamać wobec zobowiązań danych w innych wcieleniach). ODKRYCIA MATEMATYCZNE i AKUSTYCZNE. nie znajdował wiary u pitagorejczyków. gdyż . tłumaczy się to tym. gdy ciało ginie.„każda dusza może wejść w każde ciało". miała moc oczyszczającą. Pierwsi zaczęli opracowywać naukowo dziedzinę. Z wiary zaś w ponawiające się wcielenia wynikały przepisy etyczne. myślicielem mało samodzielnym. Ta tajna nauka o duszy z gmin religijnych Grecji. którą przed nimi rachmistrze i geometrzy zajmowali się praktycznie. 6) Dusza będzie wyzwolona z ciała. Misteria miały w sektach postać nabożeństw. W tym okresie szkoła pitagorejską wyszła ze swego italskiego odosobnienia i brała udział w ruchu naukowym wraz ze szkołą Anaksagorasa i Demokryta.kary piekielne . a nie materialnych przedmiotów.uznawany przez orfików.sobie na podobieństwo ciała). próba wytłumaczenia. była potępiana przez pitagoreizm. „Według mitów pitagorejskich" . Inny sposób oczyszczenia . typowa cecha Greków.powiada Arystoteles . Stawiali sobie również zadania konstrukcyjne. by przyśpieszyć zwolnienie duszy lub by na czas jakiś zwolnić ją z więzów ciała i dać jej chwilową ulgę. „matematycy" . będące i nie będące kwadratami. a kapłani . właśnie przy stosowaniu liczb do geometrii zauważyli liczby niewymierne. 3) Dusza jest trwalsza od ciała.specjalnie poświęcała się nauce. wówczas wybitnymi członkami szkoły byli Archytas z Tarentu i Timaios z Lokri. 5) Dusza jest więziona w ciele za popełnione przez nią winy.symbolicznie. że przyczyną dźwięku jest ruch. wedle ich wierzeń. można zapobiegać przez praktyki religijne. a który był. którą znikome i łatwo zniszczalne ciało może tylko krępować i więzić. Było to również wierzenie dość rozpowszechnione wśród Greków i znajdujące swój wyraz w uznawaniu „metamorfoz" ludzi w zwierzęta. stopniowo tylko uogólniając wyniki. Zrobili z geometrii naukę. dotyczyły przede wszystkim matematyki. Tworzyli dopiero początki matematyki i dowody ich były jeszcze prymitywne. Filolaos i Eurytas pod koniec V w. Takimi praktykami były misteria. choć zapewne nie przez niego samego odkryte. mieli za głównego uczonego pitagorejskiego. pitagorejczycy umieli znaleźć drogę naukową pomiędzy symboliką a praktyką. równoramiennych i nierównoramiennych.zaczynali od rozważania zasad. POGLĄDY NAUKOWE. a następnie. że liczby traktowali łącznie z wielkościami przestrzennymi (stąd np. potędze i trwałości duszy. odróżniali liczby niewymierne. W geometrii odkryli dwa najważniejsze twierdzenia elementarne: o sumie kątów w trójkącie i twierdzenie noszące imię Pitagorasa. Służyły na to. A i życie pozagrobowe.„pitagorejski tryb życia". „Tak zwani pitagorejczycy zajęli się pierwsi matematyką i pchnęli ją naprzód". „młodych pitagorejczyków". nie były dziełem samego Pitagorasa ani też Filolaosa. przenieśli naukę pitagorejską do samej Grecji i założyli związek w Tebach. 8) Nieszczęściu. przez Pitagorasa. choć nie im jednym. że zdobycze filozoficzne i naukowe szkoły osiągnięte zostały dopiero w późniejszych pokoleniach „matematyków". Za pewne uchodzić może. doskonałe i nie. Szczególnie ważne było. Zajmowali się też akustyką: w związku z muzyką. Trwa nawet wtedy. Pokutą dla duszy jest właśnie wcielanie się. To było już wierżenie właściwe specjalnie orfikom i pitagorejczykom. jest bowiem doskonalsza i potężniejsza od ciała. dlaczego dusza znajduje się w tym poniżającym ją związku z ciałem. UCZENI PITAGOREJSCY. czas tzw.. W arytmetyce zajmowali się zwłaszcza klasyfikacją liczb: rozróżniali parzyste i nie. że jedna ich część . które dla większości Greków było smutnym i bezcelowym błąkaniem się cieni.jak mówi arystotelik Eudem . gdy przejdzie koło wcieleń. Ksenofil. którego historycy XIX w. wyrosło na tle przekonania o doskonałości. miał także szkołę w Atenach. 2) Dusza może łączyć się z dowolnym ciałem. gdy odpokutuje za winy. w następnej zaś generacji Eudoksos.tzw. przy których rozwiązaniu powstały terminy: „parabola".

Czynnikiem kształtującym i ograniczającym była właśnie dla pitagorejczyków liczba. jak to czynili Jończycy. ½) tworzy specjalną proporcję. kwadrat i figura podłużna. poszukiwania cech ilościowych.łączenia spraw arytmetycznych z geometrycznymi. a ⅔ kwintę tonu zasadniczego. LICZBA JAKO ZASADA BYTU. wypadło pitagorejczykom. 3) odkrycia. Paradoksalna ta teoria była czymś całkiem naturalnym dla pitagorejczyków.⅔) : (⅔ . lecz czynnym pierwiastkiem.„jęli uważać. bardziej liczne niż w ogniu. że zasady jej są zasadami wszelkiego bytu. mogli przypuszczać.. widząc.wykazują matematyczną prawidłowość. i to mogli wyrazić w słowach „wszystko jest liczbą". słysząc.½). z czego powstaje świat i co jest zasadniczym jego czynnikiem. wszystko. którzy przyjmowali materialną zasadę świata. a więcej na stosunki między nimi. następnie zaś parzyste i nieparzyste. wodzie. tak przejęli się jej potęgą. kierunek w prawo i w lewo. jednakże (przynajmniej w interpretacji późniejszych pitagorejczyków) wprowadzała do niej nowy motyw: pierwszy raz za istotny czynnik świata uznana została nie sama materia. Pitagorejczycy nie rozumieli liczby jako abstrakcji. co w nim zawarte. Dociekania matematyczne i akustyczne zdecydowały o ogólnej koncepcji filozoficznej pitagorejczyków. pierwiastki liczb za pierwiastki bytu. konsekwentnie utrzymanego. ponieważ zaś w niej liczby są rzeczą z natury pierwszą. że pitagorejscy uczeni nie sformułowali swej syntezy przed końcem V w. spokój i ruch. natomiast pitagorejczycy przyjmując zasadę formalną musieli przyjąć od razu zasadę drugą: bo forma może istnieć jedynie wespół z czymś. jak dzięki niej powstają figury przestrzenne. Była już poniekąd przygotowana przez rozpowszechnioną w Grecji symbolikę liczb. Przeszli do dualizmu. uważali liczby za rzecz pierwszą w całej naturze. że w przyrodzie istnieją dwa czynniki: kształtujący i kształtowany. niejasne i niepojęte". że w rzeczach realne są jedynie ich cechy ilościowe. który dla Anaksymandra miał sam z siebie wytwarzać przyrodę. to „przyczynami". pierwiastek męski i żeński. zostało zestrojone z rzeczy ograniczonych i ograniczających". lecz . 41 . Jej to bowiem świat zawdzięcza swój kształt i ład. nie odpowiadali już ani „woda". Natrafiając w nich wszędzie na liczbę jako na czynnik decydujący o własnościach rzeczy. Obok bezkresu. wszystko byłoby bezkresem. dobro i zło. że widzą w liczbach liczne podobieństwa z tym. ⅔. ograniczający i ograniczany. co jest formowane. co jest i co się staje. a wówczas znana już była teoria atomistów.. Jończycy. Arystoteles referując ich filozofię wahał się w wyrażeniach. tak samo i liczba pitagorejczyków. Pod tym względem liczba pitagorejczyków wcale nie wypadała z linii rozwój u wczesnej greckiej filozofii. Dualizm kazał im dopatrywać się przeciwieństw we wszystkich dziedzinach. Z twierdzenia tego. 2) ogólnie greckiego a specjalnie pitagorejskiego . 2. 3. światło i ciemność.. traktowania liczb jako przestrzennych. jako realny kształt: to zmniejsza w dużym stopniu paradoksalność tkwiącą w ich twierdzeniu o kosmicznym znaczeniu liczby. „Przejąwszy się matematyką" . W akordzie C.jej forma. że jest czynny.pisze Arystoteles . G. ona jest „życia zasadą i kierownikiem". ziemi. jedność i mnogość. że zajmuje przestrzeń. Ci zapewne utorowali drogę pitagorejczykom: twierdzili bowiem. W pojęciu wczesnych Greków byt objawiał się nie tylko tym. pitagorejczycy przyjmowali drugą niezbędną zasadę: granicę. baczenia mniej na rzeczy poszczególne. „Przyroda i wszechświat. lecz rozumieli ją jako przestrzenną wielkość. woda Talesa czy powietrze Anaksymenesa były nie bierną masą. liczbę. to „wzorami" rzeczy. „Bez liczby byłoby wszystko bezgraniczne. lecz odpowiadali: liczba. którą nazwali „harmonijną" (1 : ½) = (l . a oni mniemali. że na pytanie. która skłaniała się do przypisywania liczbom realnej siły. który wywiera dookoła swój wpływ. W każdym razie pitagorejczycy rozumieli liczbę jako realną siłę w przyrodzie. c długość strun (l. że ustrój zjawisk. Jak interpretowali to znaczenie? Zapewne istniały wśród pitagorejczyków różne interpretacje. Zagadkowe zjawisko. powstaje dzięki liczbie. otrzymało wyjaśnienie: jest stosunkiem liczbowym. Harmonijnie dźwięczące interwale odpowiadają najprostszym stosunkom liczbowym. Przyjmowali tedy. Nade wszystko zaś teoria pitagorejska była wynikiem: 1) zajmowania się matematyką. Zestawili nawet wykaz 10 najważniejszych przeciwieństw: przede wszystkim granica i bezkres.mówiąc językiem Greków późniejszych . linia prosta i krzywa. ale także tym. niebiosa całe za harmonię i liczbę". ani „powietrze". jakim jest harmonia. że rzeczy nie mają innych własności poza geometrycznym kształtem. jak przez nią tworzą się harmonie dźwięków. że ona jedna wystarczy. nawet tak tajemniczych jak harmonia. nazywając liczby to „składnikami". Jest przy tym prawdopodobne. DWOISTOŚĆ BYTU. zależny jest od proporcji i liczby. połowa struny daje oktawę.

że wszechświat wypełniony jest ziemskim żywiołem. Odkrycie pitagorejczyków wytwarzało tedy całkiem nowy obraz przyrody. Archytas w swej Harmonice pojął dźwięki jako ruch. że Ziemia ma kształt wklęsły: Wschód leży bliżej brzegu. Doszli zatem w zasadzie do tego samego rozwiązania.może zaczynając od Archytasa . przestrzeń zaś wszechświata jest próżnią. A gdzie czegoś brakowało. I oto pitagorejczycy . zrobił potężne wrażenie: że w niezmierzonych sferach gwiazd panuje ład i regularność. Uświadomiwszy sobie kulistość Ziemi wpadli na myśl. Zasadniczą swą koncepcję filozoficzną liczby pitagorejczycy rozwijali i stosowali na dwa bardzo różne sposoby: bądź a) spekulacyjnie. ale i w ruchu widzianym przez oko. sprawiedliwość. Odkrycia pitagorejskich uczonych szły szybko jedno za drugim.jako kule koncentryczne. Przekonanie o regularności ruchu planet wespół z faktem różnego okresu ich krążenia naprowadziło dalej pitagorejskich uczonych na zagadnienie odległości i szybkości planet. że Ziemia może krążyć dookoła swej osi. Ponieważ liczbę 10 uważali za najdoskonalszą. Słońce. 3 . Hipoteza obrotuZiemi dookoła osi była znana. Najpierw odznaczyli się w poszukiwaniach kształtu Ziemi. poruszające się w próżni. 6 . 4 ciało geometryczne. i znalazł. dlaczego gwiazdy na Wschodzie wstają wcześniej niż w Grecji. lecz cały jest matematyczną proporcją i harmonią. Przyrodnicze dociekania pitagorejczyków miały za przedmiot przede wszystkim wielkie zagadnienia budowy kosmosu. co Kepler. Poznanie kulistości Ziemi było przewrotowym odkryciem: zakładało. że powietrze okala tylko Ziemię.miłość. a własnościami z drugiej strony i porównując zestawiali je. 10 . zwłaszcza barwę. W pierwszej dziedzinie przewagę miała fantazja i symboliczne pojmowanie liczb. „Zbierali" . jak poucza przykład Platona. iż znaleźli tu ogólne prawo ruchu. jak widzimy z Platona. ODKRYCIA ASTRONOMICZNE i NOWY OBRAZ ŚWIATA. że horyzont jest perspektywicznym złudzeniem i że prawdziwy kształt Ziemi z natury rzeczy nie może być oglądany.pisze Arystoteles . z jednej. 8 .doskonałość wszechświata. tworząc jakby schemat coraz bardziej skomplikowanych własności: jedynka . bo posiadające najprostszą budowę. SPEKULACJE LICZBOWE.figurę geometryczną płaską. mianowicie jako drgania ciała dźwięczącego. jak u Demokryta.własności ciał fizycznych. niebo gwiazd stałych. nie znanej planety i sfery. Drugi pomysł tej samej zapewne generacji pitagorejczyków zrywał z dawniejszym. 2 . uczeni przypuszczali. powietrzem. i nie poruszając jej centralnego miejsca we wszechświecie tłumaczyli jej ruchem osiowym zjawiska astronomiczne. a przeto wyżej i bliżej gwiazd.„wszelkie odpowiedniości między liczbami i harmoniami. była dziełem pitagorejskich uczonych z epoki zbliżonej do Platona. właściwych sobie drogach. To im potwierdziło mniemanie.linię. Wszelako przeważała wśród pitagorejczyków inna: że mianowicie Ziemia krąży dookoła idealnego ośrodka systemu planetarnego. lecz ciągle tej samej wewnętrznej siły: przeto planety nie błąkają się wśród gwiazd stałych. bądź b) w empirycznych dociekaniach naukowych. Już przed nimi dla wytłumaczenia. aby cały ich system był związany". 9 roztropność. Ich oryginalny sposób myślenia wyraził się raczej w empirycznych. Ta hipoteza. Gdy ta hipoteza zawiodła. Ziemię i Księżyc. które obowiązuje nie tylko w ruchu słyszanym. Starożytną symbolikę liczb ułożyli systematycznie. razem 9 sfer. ściśle naukowych badaniach przyrody. Za ciało najdoskonalsze. Spekulację liczbową wprowadzali i do nauki o przyrodzie. 7 .życie. p. 5. że wszechświat nie jest dziełem przypadku. Zgodnie z tym rozwiązali tedy swe astronomiczne zagadnienie: szybkość planet jest w odwrotnym stosunku do ich odległości. Dookoła środka świata wyobrażali sobie szereg sfer .4. Rozwiązanie ułatwiło im odkrycie akustyczne. jest to tzw. lecz jedynie ujmowany matematyczną myślą. że wysokość tonu jest w prostym stosunku do szybkości ruchu.mniemali. koło połowy IV w. nie mogą być poruszane przez nacisk powietrza.e. Demokrytejskim przypuszczeniem. który na współczesnych. Zatem gwiazdy. więc postulowali istnienie jeszcze jednej.n. jak mniemano dawniej. twierdzili. Wszelako skłonność do takich spekulacji ogarnęła pitagorejczyków w późniejszych generacjach. lecz krążą po stałych. Nie 42 . system pitagorejski. Ich szlaki nie zależą więc od działania zewnętrznych przyczyn. tam zlepiali sztucznie. do których przymocowane są ciała niebieskie. rozwiązująca trudności.ducha. spróbowano odwrotnej: Ziemia jest wypukła. mieli kulę i na tej podstawie pojmowali świat jako kulę.oznaczała im punkt. bodaj dopiero pod wpływem Platona. lecz tylko przez tkwiącą w nich samych siłę. a w odwrotnym do długości ciała. wypełnioną eterem. 5 . nie są dziełem przypadku. Był to pogląd. a znali tylko 5 planet.

mianowicie 3) teoria liczby pojmowanej jako zasada świata i 4) przekonanie o harmonijności świata. Trzeci okres. rzeźbiarz Poliklet. i późniejsza. że przyczyną dźwięków jest ruch.e.e. „Widzieli w liczbach" . czynnik pitagorejski stał się jednym z głównych składników jego systemu. a że. że cały świat jest harmonią i liczbą". ale wiadomo. w drugim okresie. Dzięki autorytetowi Platona i w jego ujęciu poglądy pitagorejskie znalazły ogromne rozpowszechnienie. a uwieńczonych wieloma zdobyczami astronomicznymi. p. Dawali tym twierdzeniem wyraz swemu przekonaniu o doskonałej harmonijności świata. w której przewagę miały badania empiryczne. Doktryna pitagorejska była nie tylko przekazywana wewnątrz związku. lecz ze znaczną domieszką motywów platońskich. Platon przejął bardzo wiele zarówno z teorii matematycznej bytu.. że ruch Słońca od wschodu do zachodu jest pozorny i realnie odpowiada mu odwrotny ruch Ziemi. bo przez rozumowanie przezwyciężał najbardziej naturalne i uparte wyobrażenia ludzkie. temu to okresowi zawdzięcza on swe miejsce w dziejach nauki i filozofii. i zbliżony do nich platończyk. niemniej do nauki Kopernika było już blisko. w jej grzech. ruchem swym wydają dźwięk. nacechowanego przede wszystkim matematyczną prawidłowością. WPŁYW PITAGOREIZMU. A pomysł pitagorejczyków stanowił najtrudniejszy może krok naprzód w poznaniu ustroju świata. ale chodziło mu zapewne o przekonania religijne. poplatońska. że działa stale i równomiernie. twierdzili. jakie miała w mniemaniu dawniejszych. krążące dookoła środka świata. pitagoreizm miał charakter religijny i był potęgą polityczną. Byli przekonani.jak powiada Arystoteles „właściwości i stosunki harmonijne. za Pitagorasa i jego bezpośrednich następców w VI w. gdy rozwinęły się wśród pitagorejczyków dociekania spekulacyjne.. Przez nich wierzenia takie. ale nie w czystej postaci. Do pitagoreizmu przyznawał się Empedokles. bo filozoficzne miał inne. staropitagorejskim. w jej boską naturę. za Archytasa i Eudoksosa. a może też przez Simmiasa i Kebesa.weszły do greckiej filozofii.n. Do przekonania tego prowadziły ich naukowe badania i odkrycia. Najważniejszym sympatykiem pitagorejskiej filozofii był Platon. HARMONIA ŚWIATA. głównie w I w. którzy należeli do pitagorejskiego związku w Tebach. jak wiara w dwoistą naturę człowieka. Łącząc swe odkrycie prawidłowej budowy wszechświata z odkryciami akustycznymi pitagorejczycy doszli do pewnej szczególnej teorii. ascetyczne i mistyczne doktryny dawnego związku w połączeniu z filozofią spekulacyjną. ZNACZENIE. W tym okresie dają się bodaj odróżnić jeszcze dwie fazy: wcześniejsza. przeto przyjmowali. 2) Druga dziedzina ich działalności leżała na przeciwnym krańcu: w badaniach naukowych. i stała się gwiazdą między gwiazdami. zdaje się. który swą naukę o piękności ciała ludzkiego oparł na pitagorejskim pojęciu symetrii i 43 . że bronili jej liczni pitagorejscy uczeni. To była nowa koncepcja świata. że również i sfery gwiezdne. w samoistność i trwałość duszy. ale oni wprowadzili je do filozofii. jak i z mistycznej teorii duszy. utraciła przeto u pitagorejczyków (podobnie jak u Demokryta) rzekomo wyjątkowe miejsce we wszechświecie. Jednak mimo te zawarte w nim przeciwieństwa mniemali. Pitagorejczycy upamiętnili się na różnych polach: 1) Najpierw oddziałali przez swe wierzenia religijne dotyczące duszy i jej przeznaczeń. wówczas odnowiono religijne. ponieważ odległości sfer tworzą harmonijną proporcję: musi więc dźwięczeć w przestworzach „muzyka sfer". kto pierwszy wytworzył tę hipotezę. jak Hiketas.wiadomo. Pitagoreizm w okresie swego rozkwitu roztaczał wpływ i poza granice filozofii: z nauk jego korzystał komediopisarz Epicharm. I oni to za jego porządek i harmonię dali mu nazwę kosmosu. jej chwilowy tylko związek z ciałem i jej potrzebę oczyszczenia . 6. Z tymi badaniami pitagorejczyków wiązały się ich pamiętne koncepcje metafizyczne.. czyli ładu. młodopitagorejskim... była kulą podobnie jak gwiazdy. że świat jest zestrojony harmonijnie. Ekfantos. wierzenia te nie były ich oryginalnym tworem. według nich. Ziemia. zapoznał się z nią przez Archytasa i Timaiosa. przyjął też wszystkie ich odkrycia astronomiczne. Na myśl o podwójnym ruchu Ziemi nie wpadli. Filolaos. Heraklides z Pontu. neopitagorejski. Ustaliwszy mianowicie. ale też oddziaływała i poza jego granicami.. w ten sposób: w pierwszym okresie. w której łączyły się ich spekulacje z ich badaniami naukowymi. że ruchem Ziemi tłumaczą się zjawiska astronomiczne. zdobycze te doprowadziły do nowego obrazu wszechświata. przypadł na czas wzmożonego życia religijnego. na schyłku starożytnej ery. symfonia świata. liczby wedle nich zajmowały pierwsze miejsce w całej przyrodzie. n. w drugiej połowie V i IV w. i I w. religijna więź związku osłabła i na czoło wysunęły się zadania naukowe pitagoreizmu. Dźwięk ten jest harmonijny. stanowiących bez mała początek i wzór ściśle naukowych poczynań w Grecji. ROZWÓJ PITAGOREIZMU przebiegał. stoickich i wschodnich. której nie słyszymy tylko dlatego. który wszędzie kazał im dopatrywać się przeciwieństw. Sprawa harmonijności świata była dla nich specjalnie drażliwa wobec dualizmu ich filozofii..

ubocznie rozważane były również psychologiczne i epistemologiczne. Wszelako ten zainicjowany przez pitagorejskich uczonych pogląd nie przyjął się w starożytności. C) Zagadnienie przyczyny stawania się: jaka jest siła. z którego się rzeczywistość wywodzi.z czego rzeczywistość powstała? . Choć wariabilizm znalazł zdecydowanego rzecznika. I sam Platon. Empedokles już o dwóch siłach przeciwnych i uzupełniających się wzajem).było drugie: jak powstała i dalej powstaje? I na to pytanie odpowiedzi było wiele: transformacja jednej rzeczy w drugą. hilozoizm) do rozdzielania ich. A każdy prawie filozof miał inną: jeden mówił. czego szukał. został ostatnim słowem. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII W PIERWSZYM JEJ OKRESIE Zagadnienia tego okresu były tedy głównie kosmologiczne. o właściwą naturę rzeczywistości. która powoduje przemianę rzeczywistości? I tu rozwój filozofii przebiegał a) od monizmu do pluralizmu (Heraklit i Parmenides mówili jeszcze o jednej sile. Pierwotnie chodziło w nim o początek. etyczne pojawiały się tylko w zaczątkowej postaci. który w tej dziedzinie zastosował teorie pitagorejskie i zdrowie określał jako harmonię znajdujących się w organizmie przeciwieństw. Od niego do Kopernikańskiego heliocentryzmu był już tylko jeden krok: uczyni go astronom ze szkoły Arystotelesa Arystarch koło połowy III w. 4 żywioły. za Arystotelesem poszła jego szkoła. nie uświadamiającego sobie własnych swych konsekwencji. u późniejszych zaś. Kepłer sam mówił. a niebawem i Akademia i. potem zaś świadomie głoszonego (przez eleatów). d) od animistycznego pojmowania siły działającej do jej pojmowania mechanistycznego (u atomistów). Seleukos poparł dowodami hipotezę Arystarcha. inni.. Uzupełnieniem pierwszego pytania . najpierw naiwnego. Szczególny zaś wpływ mieli pitagorejczycy na dalszy rozwój astronomii. teologiczne nie odłączyły się od kosmologicznych. 44 . iż świat cechuje harmonia. . jakie starożytność wypowiedziała w astronomii. utożsamiwszy ośrodek świata ze Słońcem i przyjąwszy dwojaki obrót Ziemi. system Eudoksosa. kto w owych czasach chciał mienić się filozofem. musiał mieć odpowiedź.o główny składnik. na ogół jednak uporczywe poszukiwanie trwałych składników stanowiło charakterystyczną cechę tych wczesnych doktryn filozoficznych. pobudziły po upływie półtora tysiąca lat nowożytnych twórców. rozszczepianie się przeciwieństw. W połowie zaś II w. I. mieszanie się składników. Nawet Heraklit uznawał. natomiast w drugiej części okresu (od Empedoklesa) zapanował pluralizm. Przedmiotem dochodzeń filozoficznych była także ilość zasad. że już miał zrezygnować z rozwiązania swego zagadnienia. zarodki. Ta ostatnia odpowiedź wzięła pod koniec okresu górę nad wszystkimi innymi. Przede wszystkim Arystoteles broniąc naturalnego zmysłowego obrazu świata wystąpił przeciw niemu i wrócił do geocentrycznego systemu sfer Eudoksosa (również pitagorejczyka). gdy przez pośrednictwo Harmoniki Ptolemeusza znalazł to. i astronomplatończyk Heraklides z Pontu przyjęli „system pitagorejski". choć na razie nie przyjęte. mimo wystąpienia Arystarcha i Seleukosa. czy jest w nim jakiś czynnik stały? Generacja Heraklita i Parmenidesa dała wyraz skrajnym na tę sprawę poglądom. przy tym jego sposób myślenia był na wskroś pitagorejski: przy tworzeniu systemu świata zakładał. zgęszczanie się i rozcieńczanie materii. że wieczne prawo Logosu panuje w świecie. c) od siły działającej wewnątrz świata do siły pozaświatowej (u Anaksagorasa). powietrze. dojrzalszych myślicieli . A Kopernik podaje. Filozofia rozpoczęła się od monizmu. Z ZAGADNIEŃ KOSMOLOGICZNYCH główne było A) zagadnienie zasady (arche).harmonii. Na to zagadnienie każdy. jeden z pionierów naukowej medycyny. i lekarz Alkmeon / Krotony. że zasadą jest woda. B) Zagadnienie dotyczące natury stawania się. ziemia. D) Zagadnienie stałości świata: czy świat jest wyłącznie nieustanną przemianą. atomy. ogień. że bezgraniczna a nieokreślona materia. Jednakże pomysły heliocentryczne pitagorejczyków i ich następców. b) od traktowania materii i siły jako nierozdzielnych (tzw. że znalazł u Cycerona i Plutarcha wiadomość o starożytnych zwolennikach heliocentryzmu. ulepszony i zamknięty przez Ptolemeusza w okresie aleksandryjskim. koniec zaś okresu zaznaczył się propozycjami kompromisu.Z zagadnieniem stałości łączyło się zagadnienie prawidłowości świata.

należący zresztą do różnych obozów. około 570 r. . atomu). ile uformowaniem pojęć (np. Demokryt. że utorowały drogę do późniejszych prawd. CHRONOLOGIA Ten pierwszy okres filozoficzny obejmuje mniej więcej 6 pokoleń filozofów. byt. porządek i przypadek. do drugiego. aby jednak na tej drodze zbliżać się do prawdy..II. A były to właśnie najdoskonalsze twory tego pierwszego okresu filozofii.. tylko przez to jej teorie były w ogóle możliwe.. stawanie się i ginięcie. BILANS OKRESU Pierwszy okres filozofii miał natury rzeczy charakter przygotowawczy i wyniki tylko tymczasowe. np. Najtrwalszą może pozycję w rozwoju filozofii zachowały z tego pierwszego okresu pomysły o charakterze czysto negatywnym. materia gęsta i rzadka. dobro i zło . ale tymi. Do trzeciego pokolenia należeli też Ksenofanes i Pitagoras. do trzeciego około 540 r.. rozum i duch. był bardzo ograniczony: przyroda.. Traktowane było jako zagadnienie czysto przyrodnicze i rozwiązywane wedle ogólnych zasad danego systemu. nieco później świat. jednostronne były nie tylko wariabilistyczna filozofia Heraklita i dedukcyjna filozofia Parmenidesa. wypowiadali sceptyczne uwagi o poznaniu (np.. destrukcyjnym: argumenty Zenona przeciw ruchowi i antynomie głoszone przez szkołę megarejską.. Przez to teorie filozoficzne stawały się skrajne. musieli pewne motywy pomijać. Skrajne. Liczni myśliciele tego okresu. ..były używane już wówczas. późniejsi Grecy dali swoje nazwy pojęciom dawniejszych myślicieli. a stąd inne motywy uzyskiwały nadmierną w całości pozycję. pojęte jako siły kosmiczne . ani . które potem stały się filozoficznymi terminami . od którego filozofia zaczęła. a jeszcze inne przeciwieństwa zestawili pitagorejczycy. ale tylko w ten sposób przedmioty filozofii stawały się przejrzyste. nie w filozoficznej. A jednak: i ten wczesny okres miał wyniki o trwałym znaczeniu. I w znacznej części od skrajności do skrajności i przez to od fałszu do fałszu przebiegał rozwój filozofii. Charakterystyczne dla tego archaicznego okresu było zestawienie pojęć przeciwstawnych: światło i ciemność. ZAGADNIENIA EPISTEMOLOGICZNE i PSYCHOLOGICZNE były już mniej rozgałęzione od kosmologicznych. bytu. Ksenofanes.. i . przyrody. ale także matematyczna filozofia pitagorejczyków i atomistyczna filozofia Demokryta. od Anaksagorasa: są to późniejsze nazwy dla starych pojęć. pojęty jako prawidłowy zespół. Były wyłomem w naturalnym.Anaksymander.. że aby w nich uzyskać przejrzystość. jednostronne. które przetrwały go w niezmienionej czy mało zmienionej postaci. zasady.. że świat powstał z wody czy z czterech żywiołów lub że postrzeżenia powstają dzięki podobiznom rzeczy przenikającym do narządów zmysłowych . . przy pomocy których filozofowie pierwszej epoki rozwiązywali swe zagadnienia. Do pierwszego.to były najważniejsze. W tym pokoleniu 45 . ruch i spokój. uchwytne... Uwagi te dotyczyły przeważnie tylko poznania zmysłowego. Dwa zagadnienia wybijały się na czoło: A) Zagadnienie postrzegania. Poglądy filozoficzne tych wczesnych czasów. ale w potocznej mowie.jak . zasada. Filozoficzna terminologia tych wczesnych czasów później przeważnie zaginęła. Skrajność pozostała zresztą i w późniejszych czasach jakby naturalną cechą filozofii: bo przedmiot jej dociekań jest tak rozległy i skupia tyle różnorodnych motywów. Różne wyrażenia. fałszywe.. ducha. Ale nie przeszkodziły żadnemu z filozofów tego okresu budować uniwersalnych systemów kosmologicznych. Nie były pomysłami najważniejszymi. Do nich należała w szczególności myśl (Heraklita) o powszechnej zmienności rzeczy i myśl (Parmenidesa) o możności dedukcyjnego dochodzenia prawdy. B) Zagadnienie pewności poznania. dookoła którego grupowały się bardziej szczegółowe zagadnienia psychologiczne. byt i niebyt. Nazwy takie jak . POJĘCIA I TERMINY Zasób pojęć i terminów.wszystko to było znane już od Heraklita i Parmenidesa. Okres zasłużył się nie tyle swymi teoriami. nie pochodzą od Talesa ani . waśń i zgoda (siła łącząca i siła rozdzielająca). jednakże cennymi przez to.. przy których pomocy późniejsze okresy formułowały swe teorie. od Empedoklesa. podczas gdy wszystkie inne były poprawiane i ulepszane stopniowo. którego dojrzałość przypada około 600 r. obaj będący raczej poprzednikami filozofów niż samodzielnymi filozofami. które od razu uzyskały postać definitywną i w tej postaci dotrwały do naszych czasów. należy Tales. filozofowie musieli je z konieczności upraszczać. Empedokles. zastąpiona przez terminologię klasyków. Alkmeon). naiwnym dogmatyzmie. Jednakże obie zostały od razu zastosowane w sposób skrajny i przez to fałszywy.Anaksymenes: to czasy jońskie.poglądy te były przeważnie fałszami.

a także niż pismo literowe. A wojny perskie były dla Greków źródłem wielu strat i lęków. było dojrzałym owocem dwuwiekowego rozwoju. a także Zenonaeleatę i pierwszych uczonych następców Pitagorasa. Empedoklesa. Anaksagorasa. jedni uważają go za identycznego z niebem. a początku demokracji. to nawet kwestionowano jego istnienie. czy odwrotnie . dokonało się zasadnicze odnowienie zagadnień oraz rozejście się stanowisk. czy. sporne są drugorzędne kwestie jego filozofii. znanego z Homera. czy odwrotnie. przypada początek starszej komedii attyckiej. Niektórzy filozofowie tego okresu robią wręcz wrażenie postaci mitycznych. u szczytu swej potęgi stały państwa Wschodu: egipskie. że można jedynie wyznaczyć granice stulecia. Prawie taka sama niepewność dotyczy też poglądów tych wczesnych filozofów. ale także triumfów i upojeń: dały Maraton (490). Pojęcia „zasady" i „przyrody" u jońskich filozofów dają się interpretować w najbardziej różnorodny sposób.rozpoczęła się emigracja filozofów z Jonii do Italii.czy Demokryt poprzedzał Protagorasa. Pod ich panowaniem były po r. Natomiast w czwartym pokoleniu. W V w. Z nauki Parmenidesa jest przedmiotem dyskusji. z siłą kosmiczną. który dawniej uważany był za „ciemnego". inni z ziemią. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Filozofia pojawiła się w Grecji o parę wieków później niż żelazo. przeciwnie. około 460 r. Na losach Grecji piętno swe położyła zwłaszcza potęga Persów. W tych trzech pokoleniach filozofia była jeszcze zupełnie archaiczna. z duszą świata. dyskutowana jest. Plateje (479). do którego należał Demokryt i matematycy pitagorejscy. daty życia Heraklita podawane przez starożytnych chronologów różnią się między sobą o 12 olimpiad. 46 . Piąte pokolenie. czy ogień był w niej pojęty dosłownie. Empedoklesa i Anaksagorasa również jest sporny. stosunek pierwszeństwa Leucypa. KWESTIE SPORNE Sporne i podlegające dyskusji jest w tym wczesnym okresie bez mała wszystko. w którym żył. a o Demokrycie tak ogólnikowe. czy tylko symbolicznie. Dokonywały się wówczas głębokie przemiany gospodarczo-społeczne: przejście od samowystarczalnego gospodarstwa domowego. ale większość pozostaje nadal sporna. obejmowało Leucypa. w których zaspokajali swe potrzeby genealogiczne. republik oligarchicznych i tyranii. informacje chronologiczne o Parmenidesie są zupełnie sprzeczne. żył Pindar i Ajschylos. ze słabo rozwiniętym handlem wymiennym. wiadomości o nich pochodzą od późniejszych i w świetle nowoczesnej krytyki okazały się częstokroć sprzeczne. choć przekazana przez doksografów. Później też niż poezja (w szczególności niż Iliada i Odyseja) i niż rzeźba (ok.). który może nie był wcale filozofem.. około 500 r. Poezja przeżywała wówczas wielki rozkwit. nowobabilońskie. Nowocześni historycy wszelkimi dostępnymi im środkami naukowymi starają się rozstrzygnąć wszystkie te wątpliwe sprawy.. Termopile i Salaminę (480). jednakże już wówczas był w plastyce okres wielkiej archaicznej architektury. Na przełom VI i V w. np. bogaty rozwój dialektyki i początki specjalnych naukowych dochodzeń. czy „bezkres" uważał za nieograniczony przestrzennie i nieokreślony pod względem jakości. Anakreon i Safo byli rówieśnikami filozofów przyrody z połowy VI wieku. do początków przemysłu. jeszcze inni z materią. Pisma ówczesnych filozofów zaginęły. jak pojmował byt (jako materialny czy jako abstrakcyjny). Poglądy Talesa są od początku do końca przypuszczeniem. czas najpiękniejszych waz malowanych.czy Ksenofanes był nauczycielem Parmenidesa. czy też uczniem . należeli doń także wielcy sofiści i Sokrates. U Anaksymandra wątpliwe jest. Gdy zaczynała się. Nie uzgodniona jest też sprawa wpływów Wschodu na filozofię grecką. drudzy panteistycznie. W polityce wewnętrznej był dla Grecji okres ten okresem końca królestw. Sporne jest: czy Parmenides był zależny od Heraklita. który w miarę rozwoju potrzebował coraz więcej niewolników. medyjskie. 700 r. filiacja Heraklita i Ksenofanesa od filozofów z Miletu. 546 miasta Azji Mniejszej. jest obecnie interpretowany dość jasno i zgodnie. są w znacznej części domysłami i konstrukcjami. a przeto nie zawsze zasługujące na wiarę. ale przypadało już na nową erę. zwłaszcza Tales i Pitagoras. Solon (594) stworzył podwaliny demokracji ateńskiej. Za to filozofia Ksenofanesa jest zbiorem samych znaków zapytania: jego Boga jedni pojmują teistycznie.. Szóste pokolenie. co do Leucypa. erę Heraklita i Parmenidesa. pokoleniu Heraklita i Parmenidesa. Heraklit. nie mniejszy niż filozofia.. jak rozumiał jedność myśli i bytu i jak należy interpretować drugą część jego poematu. rozkwit peloponeskiej sztuki odlewniczej.czy Demokryt korzystał z matematyczno-filozoficznych poglądów pitagorejczyków. lidyjskie. był ich wzorem . Sztuki piękne rozkwitły w Grecji później od poezji i filozofii. dopiero ono wydało złożone systemy przyrody. Chronologia i zależności doktryn były już dla starożytnych doksografów dziedziną przypuszczeń.

P. Sofiści byli prawie wyłącznie humanistami. DRUGI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (OKRES OŚWIECENIA I SYSTEMÓW STAROŻYTNYCH V-IV W. zajęli pierwszy plan epoki zarówno w oczach współczesnych jak i potomności. kto był ich właściwym twórcą: sam Pitagoras. Natomiast Platon pod koniec życia. w którym filozofia była przedmiotem gorących namiętności i ostrych walk. ale rozmaicie interpretująca ich intencje. czy identyczny z Bogiem? Sporna jest również interpretacja jego teorii materii: czy gatunki „zarodków" przyjmował w ilości nieograniczonej? W filozofii Demokryta najwięcej dyskutowana jest teoria poznania. Był to okres niezwykłej pełni i różnorodności intelektualnej. Przez to filozofii przypadł inny zakres badań. Wielowiekowe trwanie szkoły. E. które się przez ten czas w niej wytworzyły. W tym natomiast weszły na drogę szybkiego postępu zarówno matematyka i astronomia pitagorejczyków. ona sama była generalną nauką. Dawało to historykom filozofii podstawę do oddzielania dwu okresów filozofii: okresu humanistycznego oświecenia. Okres ten. Wszakże szybkość. 4) Platon. Z tego okresu filozofii greckiej przechowały się autentyczne pisma filozofów.) W V wieku ośrodek życia umysłowego w Grecji przeniósł się z kolonii do ziem macierzystych: Ateny stały się stolicą greckiej kultury. Sokrates tym bardziej. mnogość prądów. objęli całokształt dotychczasowych zagadnień filozoficznych. N. czas Sofoklesa. tajemniczość. a zwłaszcza Arystoteles. Fidiasza i Polikleta. że czuł się osamotniony i że nie jego idealizm. historia Tucydydesa. teraz stał się nim człowiek i jego dzieła.to wszystko niezmiernie utrudnia. sztuki i nauki. wyrazicielami nowego ducha w filozofii tego okresu byli: 1) sofiści. ale również zmienił się jego kierunek: gdy dotąd przedmiotem zainteresowania i badań Greków była głównie przyroda. Jednakże tamci myśliciele byli kontynuatorami przeszłości. Był to złoty wiek tej kultury. którego głównymi przedstawicielami byli Platon i Arystoteles. skłaniają do traktowania ich łącznie jako jednego okresu. prace ich stanowią już pełny system filozofii. lecz materializm był doktryną panującą naówczas wśród inteligencji greckiej. po sofistach i sokratykach nawet fragmentów zostało niewiele. Okres ten od dawna uznany jest za okres klasyczny filozofii greckiej. jednakże tylko owych dwóch klasyków: Platona i Arystotelesa. która teraz weszła w okres humanistyczny. i jednolitość warunków. Demokryt był rówieśnikiem sofistów. W filozofii Anaksagorasa przedmiotem żywej dyskusji jest centralna w niej koncepcja „ducha": czy materialny. Arystoteles i inni. bałamutne wiadomości rozpowszechniane przez późniejszych zwolenników . 5) Arystoteles. jeśli nie uniemożliwia. Archytas czy jeszcze kto inny. czy osobowy. Jeszcze dawna filozofia przyrody miała nadal swych przedstawicieli. w jakich w obu fazach rozwijała się filozofia. Nie tylko zwiększyła się intensywność życia umysłowego. Sokrates zaś wcale nie pisał. a szkoła jego trwała jeszcze po jego śmierci. 3) wspólni uczniowie sofistów i Sokratesa: cynicy i cyrenaicy. jak medycyna Hipokratesa. z jaką te fazy następowały po sobie. dla pitagorejskich prac naukowych teraz dopiero przyszedł czas rozkwitu. okres wielkich 47 . 2) Sokrates. nie tylko proponująca rozmaite rozwiązania. wiek Peryklesa. W poprzednim okresie brakło jeszcze nauk specjalnych obok filozofii. rozkwitu cywilizacji. łącząc nową filozofię człowieka z dawną filozofią przyrody. lingwistyka itd. utworzyły one zasób wiedzy trudny już do objęcia przez jeden umysł i wymagały podziału pracy. definitywne rozwiązanie problemów pitagorejskich. czas pokoju i bogactwa. oraz okresu systematycznego.która wypowiada twierdzenia sprzeczne z pierwszą częścią. rychło wyzbyła się pierwotności i naiwności. A w filozofii pitagorejczyków kwestii spornych jest nieskończoność. „sofiści" i Sokrates. Filolaos. Umysłowość grecka uległa w owym czasie gwałtownej przemianie. ich doktryny nie są jasne i nie wiadomo. Sofiści i Sokrates. Eurypidesa i Arystofanesa. Pierwszymi wyrazicielami owej przemiany umysłów byli nauczyciele-wychowawcy. niż miała dotychczas. O paradoksach Zenona istnieje olbrzymia literatura. do którego należeli sofiści i Sokrates. że poza nimi istniały inne jeszcze obozy w filozofii. potem dopiero przyszli zawodowi filozofowie: Platon. Z pism Platona widać nawet. jaką się osłaniał związek. a wśród nich głównie Protagoras. Przemiana objawiła się też w filozofii. Wszelako należy pamiętać. a zwłaszcza Platon i Arystoteles..

wystąpił przeciw nim Platon i zwalczał. Gorgiasz. stąd reprezentatywność ich poglądów. Okres działalności sofistów trwał dość długo.przeciwieństw i genialnych pomysłów. czas Protagorasa i Gorgiasza. filozofowie na serio i na żarty". Sofistom wypadło uczyć teraz nie tylko młodzież. że wszystkiego można dowieść. w imię których występowali sofiści. konserwatyści i radykałowie. Wzory takich poczynań znamy z parodii Platona (Eutydem) i Arystotelesa (De sophisticis elenchis). specjalnie zaś filozoficzna. jeśli nań zasłużyli. uczeni. epigoni. Sam wyraz „sofista". co byli znani i wybitni. Wreszcie. konserwatyści wystąpili z zarzutem. co „uczony". SOFIŚCI. powstał w Atenach nowy typ filozofii.ale czynili to naówczas wszyscy. jeśli daty te są prawdziwe. paradoksiści i trywializatorzy. że wypada z tą datą rozpocząć nowy okres filozofii. Spełniali funkcję. mniej sławnych było wielu. przez całe prawie stulecie: Protagoras i Gorgiasz byli starsi od Sokratesa. wielcy politycy greccy. które dla fałszywego twierdzenia stwarza pozory prawdy. PROTAGORAS I SOFIŚCI W V w. Zawód ich wymagał. ale pomiędzy nimi było kilku myślicieli wybitnych. czynili to uczniowie Sokratesa i sam Platon nie był bez winy. dla względów zarówno rzeczowych jak i osobistych. zupełnie różny od dotychczasowej filozofii przyrody. Najświetniejszym dla sofistyki czasem był jej początek. nie stanowili szkoły filozoficznej i w ogóle nie byli filozofami z zawodu. a jeszcze za Arystotelesa sofiści byli czynni. zabrakło życzliwych świadków ich pracy. sofista był „na wpół dziennikarzem. filozoficznie zbliżony do eleatów. tj. lecz eleaci: oni nauczyli. zarzut zaś przylgnął do tych. nabrał ujemnego: najpierw znaczył tyle. że ucząc burzą wiarę i tradycję. w oczach Greków było to poniżanie pracy umysłowej. aby byli ludźmi współczesnymi. mówcy. jak Tucydydes. wśród których najbardziej oryginalnym myślicielem był Protagoras. ich w sposób gwałtowny i nie przebierający w środkach. około stulecia. to 48 . co „pseudouczony". a zasadnicze stanowisko relatywistyczne. Z zawodu byli nauczycielami i wychowawcami.a i sami występowali jako mówcy i działacze. Sofistyka stała się synonimem erystyki. co pogardzali nauką. a nie na tężyznę duchową i fizyczną. uległa takiej zmianie. co w Grecji zajmowali się filozofią. potomność znała ich z relacji Platona i patrzyła na nich jego oczami. aby uczyli zgodnie z duchem czasu. jak Protagoras. trwał niedługo. Sofiści. ci byli małymi ludźmi. Uczyli ich mówić i działać . uświadomiono sobie ten stan rzeczy i podjęto rehabilitację sofistów. On to może najwięcej przyczynił się do poniżenia sofistów w opinii potomności: pisma sofistów nie przechowały się. ale wydatną rolę zaczęli odgrywać dopiero teraz. uczyli się od nich i poszukiwali ich towarzystwa. potem tyle. a bywali między nimi „polihistorzy i tacy. że uczą za pieniądze. PROTAGORAS był najbardziej filozoficznym umysłem wśród sofistów. a nawet Sofokles. a mniej więcej równocześnie ze śmiercią Arystotelesa (322 r. zarzut ten sofiści dzielili zresztą z wszystkimi bez mała. Początek zaś dali tu nie sofiści. Prawdą jest. Ale wkrótce życzliwy stosunek Greków do sofistów uległ radykalnej przemianie. Dopiero w XIX w. jak Izokrates. przygotowującymi do życia publicznego. który pierwotnie miał sens dodatni. gdy w wychowaniu jęto kłaść nacisk na wykształcenie. jak Eurypides. Arystokratyczne społeczeństwo zarzucało im. rozumowania. Pierwszy uczynił to George Grotę w swej Historii Grecji. Stanowili elitę umysłową Grecji. ale jeszcze więcej podejrzewano się wzajemnie o uprawianie go: był to . o których pamięć zaginęła. Prodyk.razem z zarzutem bezbożności najpotoczniejszy zarzut przeciw niewygodnym filozofom. i zawód ten stanowił główny łącznik między tą różnorodną skądinąd grupą ludzi. który jak żaden inny zaważył na dalszych losach filozofii. że sofiści nadużywali dialektyki . jak to było pierwotnie. Następnie. również wyrazy „sofizmat" i „sofistyczny" otrzymały odpowiednio pejoratywne znaczenie. Nauczyciele tacy już od Solona działali w Atenach. którzy pierwsi dali w filozofii wyraz nowym prądom. Wówczas towarzyszyło im powodzenie: nawet w konserwatywnej i nieprzyjaznej dla oświaty Sparcie Prodyk i Hippiasz znaleźli uznanie. którą w dzisiejszych czasach spełnia publicystyka i uniwersytety powszechne.. i wytworzyli upodobanie do dowodzenia tez najmniej prawdopodobnych.) sytuacja ogólnokulturalna. Nie wszyscy byli filozofami. Poza tym ten „antylogiczny kunszt" uprawiano naówczas. Żył zapewne od 481 do 411 r. Przedstawicielami jej byli sofiści. Orientacja jej była humanistyczna. na wpół profesorem". Hippiasz. ale i dorosłych. poeci. Początek jego przypada na połowę V wieku. i gdy powszechna stała się potrzeba oświaty i chęć brania udziału w życiu umysłowym i publicznym. sformułował filozoficzne zasady. Przyczyn było parę. to przeważnie późniejsi.

MINIMALISTYCZNA TEORIA POZNANIA. A) Pod względem przedmiotu badań. jak też zadań. rozumianego jako a) obserwowanie. skoro jest oparte na postrzeżeniach. Naukowe badania. polihistor owych czasów. i b) wnioskowanie z jednego z tych zjawisk o drugim. wprawdzie sofiści posługiwali się też dialektyka. i to zarówno pod względem przedmiotu i metody. Teraz zaś postawa filozofów zmieniła się: teorie sofistów były wyrazem nieufności do wiedzy. że prawdę poznajemy tylko przy pomocy zmysłów. polityka. o ile posiada większą użyteczność praktyczną. Głównym przedmiotem badań sofistów jako nauczycieli życia publicznego były. retoryka.definiował naukę jako „zaradność w zarządzaniu domem i państwem oraz możliwie największą sprawność w działaniu i mówieniu".co skuteczne. uczony. Głównym jego pismem była Rozprawa polemiczna o prawdzie i bycie. Był prawodawcą kolonii Turioi w Wielkiej Grecji. że wszelkie poznanie jest bierne i że umysł może zawierać jedynie odbicie przedmiotów 49 . mówcą. ile jego następcy.wedle Platona . iż pewne prawdy uchodzą za obowiązujące powszechnie. Inicjatorem tej „minimalistycznej" teorii poznania był Protagoras. POGLĄDY. zakresem ich dociekań było to.był starszy od Demokryta i od Sokratesa. Następnie głosili. technik. Hippiasz. jakie sobie stawiali. W latach dojrzałych przebywał w Atenach i należał do grona przyjaciół Peryklesa. Od niego zapewne pochodzi starożytne pojęcie doświadczenia naukowego. to był ich relatywizm. Dzieło O bogach. to był praktycyzm. zbliżyli z powrotem naukę do umiejętności praktycznych. SENSUALIZM i RELATYWIZM. Wedle tej koncepcji nauka ogranicza się do stwierdzania faktów i związków między nimi oraz do przewidywania na ich podstawie faktów przyszłych. Pierwsi uczeni pojmowali ją czysto teoretycznie. uważali. Nowa była już sama zasadnicza postawa: w pierwszym bowiem okresie starożytności filozofowie występowali z maksymalnymi wymaganiami wobec poznania. etyczno-społecznych i technicznych. ile zdziałał on sam. a co się dziś nazywa „kulturą". Protagoras był sensualistą. mnemotechniką. którą po wielu wiekach nazwano „pozytywistyczną": chciał trzymać się faktów i unikać konstrukcji w nauce. jakie zjawiska występują łącznie. Jaka jest przyczyna względności postrzeżeń? Czy jest natury subiektywnej. że chodziło im nie o to. twierdzili. które odczytał w domu Eurypidesa. z natury rzeczy. bo prawda jest dla każdego inna. zostało na skutek denuncjacji spalone i wywołało proces przeciw autorowi. Natomiast Protagoras pozostał wierny greckiemu przekonaniu. były nowego typu. Protagoras . I doszli do czworakiego poglądu na poznanie. C) Pod względem metody badań. Stan naszych źródeł nie pozwala wszakże dokładnie osądzić. Po pierwsze. Chcąc uniknąć procesu opuścił Ateny i płynąc na Sycylię utonął. co prawdziwe. czy obiektywnej ? Inaczej mówiąc. etyka. to był ich konwencjonalizm. Dotychczas filozofowie ograniczali się do badania przyrody. czy tkwi w umyśle postrzegających jednostek. domagali się od niego powszechności. 3. zajmował się również matematyką i astronomią. Pochodził z Abdery. 1. ale była ona dla nich metodą nie badania. że nie ma prawdy powszechnej. co oni sami nazywali „obyczajami". Prawda zaś jednego człowieka ma wyższość nad prawdą drugiego o tyle tylko. a zarazem ufali. Był pierwszym filozofem w nowym stylu: mniej badaczem. Protagoras zajmował postawę. że wiedza zaledwie może spełnić minimalne wymagania. W pierwszym okresie filozofii duże znaczenie miała metoda dedukcyjna. Wbrew przeważającym wśród greckich filozofów tendencjom racjonalistycznym. chronologią. że jest to jedynie wynikiem umowy. sofiści natomiast podporządkowali czynność badawczą celom praktycznym. lecz prowadzenia sporów. lecz . to przeważnie empiryczne. więcej nauczycielem. Sensualizm zaś zaprowadził go do relatywizmu: poznanie nasze jest względne. Ogólnie biorąc. szukali wiedzy dla wiedzy. Poza tymi nowościami metodologicznymi sofiści wypowiadali również nowe a typowe dla swej epoki poglądy na naturę poznania. Sądzili zaś. dialektyka. polityk. że wiedza ludzka tym wymaganiom sprosta. popularyzatorem. B) Pod względem zadań stawianych nauce. pewności. Badali także język i w tej dziedzinie położyli znaczne zasługi: Protagoras klasyfikował zdania i wyrazy. opinia ich o zdolnościach poznawczych człowieka była ujemna. czy też w postrzeganej rzeczywistości? W umyśle widział ją współczesny Protagorasowi Demokryt. boć postrzeżenia tej samej rzeczy bywają u różnych jednostek różne. Jeśli zaś prowadzili badania. poeta. Prodyk zbierał synonimy. W tym tkwiła zresztą słabość stanowiska sofistów. teraz nastąpił radykalny zwrot ku badaniom humanistycznym. obiektywności. dawali tym wyraz sensualizmowi. ale zwłaszcza etnologią. NOWY STOSUNEK DO NAUKI. jakie prowadzili sofiści. teorią sztuki. 2. poza tym był autorem prac gramatycznych.

zewnętrznych. A jeśli tak, to także przyczyna względności postrzeżeń musi tkwić w postrzeganej rzeczywistości: postrzeżenia są odbiciem rzeczywistości, więc jeśli są względne, to względna musi być sama rzeczywistość. Wytwarzało to niezmiernie paradoksalną koncepcję rzeczywistości. „Wszystko" - mówił Protagoras - „co jest zjawiskiem dla ludzi, to istnieje". Zjawiska są różnorodne i względne, więc różnorodna i względna jest również rzeczywistość. Jest to możliwe dzięki temu, że materia, stanowiąca jej podłoże, może przybierać różne postacie, posiada nie jedną naturę, lecz wiele różnych i sprzecznych natur; jest wszystkim tym, co się komukolwiek zjawia. Najbardziej rozbieżne sądy o rzeczywistości są możliwe i wszystkie są równie prawdziwe: bo, jak to wynikało z założeń Protagorasa, rzeczywistość posiada własności rozbieżne i wręcz sprzeczne. Protagoras nie uchylił się od tej konsekwencji i pojmował rzeczywistość jako niezgodną z zasadą sprzeczności. Był to wynik naturalny dla myśliciela, który chciał połączyć skrajny sensualizm z realistycznym pojmowaniem poznania. Względność umysłowego poznania przeszła na przedmioty poznania i relatywizm z epistemologicznego stał się też kosmologiczny. Relatywizm zapoczątkowany przez Protagorasa miał zabarwienie antropologiczne. Hasłem jego było: „Wszystkich rzeczy miarą jest człowiek", jak mówi jedyne zdanie, zachowane z jego głównego dzieła. To znaczy: jaka w każdej sprawie odpowiedź jest trafna, to zależy od człowieka, który ją daje. Dlatego też w każdej sprawie może się zdarzyć, że będą o niej wypowiadane zdania ze sobą sprzeczne. Protagoras zebrał nawet w specjalnym dziele takie „antylogie". Dzieło zaginęło - ale zastępuje je rozprawka Podwójne twierdzenia, napisana przez nieznanego sofistę, który idąc torem Protagorasa pokazywał względność poglądów na to, co dobre i złe, prawdziwe i nieprawdziwe. Oto np. choroba jest dobra i zła zarazem; jest zła dla chorego, ale dobra dla lekarza. 4. PRAKTYCYZM. Wobec przekonania sofistów, że przeciwne opinie mogą być równie prawdziwe, było naturalne, że dawali pierwszeństwo prawdom życiowo dogodnym. Przy uznawaniu i odrzucaniu opinii miarodajny był dla nich praktyczny punkt widzenia. Zastosował go do rozwiązania prawdy, jak się zdaje, sam Protagoras. Zdrowemu jadło wydaje się słodkie, a choremu gorzkie; zdrowy przez to nie jest od chorego mędrszy ani nie ma trafniejszego stosunku do jadła, ale - jest w położeniu lepszym, bo przyjemniejszym. Nieświadomi rzeczy - powiada Protagoras - nazywają niektóre twierdzenia prawdziwymi, ja zaś zowie jedne od drugich lepszymi, ale nigdy prawdziwszymi. Twierdzenia są równie prawdziwe, ale skoro jedne z nich są lepsze, to należy trzymać się lepszych. A kto uległ gorszym, powinien tak pokierować umysłem, aby je zmienić na lepsze. Mędrcami są ci, co tej zmiany dokonują: lekarze dokonują jej przez lekarstwa, sofiści - przez rozumowanie. Wprawdzie, co się komu wydaje słuszne, to też jest dlań słuszne - ale mędrzec może spowodować,że nie będą to twierdzenia przykre, lecz przyjemne. 5. KONWENCJONALIZM był dalszą konsekwencją relatywizmu. To, że wśród względnych prawd niektóre uważane są przez ludzi za obowiązujące, może być tylko wynikiem umowy. W szczególności sofiści skłonni byli za konwencjonalne uważać obowiązujące poglądy na mowę, prawo, moralność, religię. Jest to najbardziej typowy ich pogląd. Epoka, która zaczęła zajmować się sprawami specjalnie ludzkimi, zauważyła łatwo, że nie wszystko jest w nich zgodne z „naturą", że wiele tych spraw ma źródło w ludzkiej decyzji i „umowie". Już dawniej poeta Pindar i historyk Herodot, widząc niezgodę w poglądach panujących wśród Greków, twierdzili, że „umowa jest władcą wszystkich ludzi"; Archslaos, uczeń Anaksagorasa, przeciwstawiał naturę i umowę i z tego punktu widzenia pisał o pięknie, sprawiedliwości i prawie. Ale na wielką skalę przeciwstawianie natury i umowy zaczęli stosować typowi przedstawiciele epoki: sofiści. Genezę umowności rzeczy ludzkich pojmowali bardzo rozmaicie: jedni bowiem uważali konwencjonalne poglądy panujące wśród ludzi za wytworzone i narzucone przez silnych dla wyzyskania słabych, inni - za chytry wymysł słabych dla obrony przed silnymi. Obie koncepcje łączył Krycjasz, osławiony polityk, wychowanek sofistów, który głosił, że prawo obowiązujące jest wytworem większości słabych, religia zaś - wymysłem silnego władcy dla pohamowania tłumu. Sofiści nie zaprzeczali, że istnieją także „prawa natury", ale pojmowali je w swoisty sposób. Mianowicie, za prawo natury uważali na ogół tylko prawo silniejszego. I byli wśród sofistów tacy, co wobec umowności norm kultury głosili hasło powrotu do natury, czyli - do panowania siły. Trazymach, którego karykaturę dał Platon w Państwie, odrzucał, jako czysto umowne, normy moralne i religijne, a Kallikles, bohater Platońskiego Gorgiasza, pogardzał potocznymi poglądami jako „moralnością tłumu", i uznawał jedynie przyrodzone prawo silnego, którego zasadą jest wola mocy, cnotą energia pozbawiona skrupułów,
50

a celem władza i pełnia życia. Był wszakże i drugi prąd wśród sofistów. I ci również kulturę ludzką mieli za umowną. Likofron, uczeń Gorgiasza, uważał państwo za wynik umowy uczynionej dla zagwarantowania wzajemnego bezpieczeństwa, na rzecz którego jednostki rezygnują z części swych praw osobistych. W podobnym też sensie Alkidamas, inny uczeń Gorgiasza, uważał prawo i obyczaje za urządzenia konwencjonalne. Ale ci sofiści potępiali konwencje, które służą czyimś interesom i przywilejom, a cenili tylko takie, które mogą wykazać się przed forum rozumu. Z tego stanowiska Likofron występował np. przeciw prerogatywom dobrze urodzonych, Alkidamas przeciw niewolnictwu. Ten odłam sofistów uznawał właśnie wyższość stosunków umownych nad naturalnymi: bo dzięki nim zamiast siły może zapanować sprawiedliwość społeczna. Nie tylko ci sofiści-politycy, ale i sofista-filozof, jakim był Protagoras, znaczną część swej życiowej i pisarskiej pracy poświęcił temu, by w różnych dziedzinach życia, gdzie panują i muszą panować konwencje, konwencje te odpowiadały wymaganiom rozumu. Dążył tedy do zreformowania prawa obowiązującego tak, aby było racjonalne, aby kara nie była zemstą za przestępstwo, lecz odstraszeniem od dalszych przestępstw; do zracjonalizowania ustroju społecznego, aby był ludziom nie przeszkodą, lecz pomocą w ich walce o byt; także do zracjonalizowania mowy, aby była uformowana wedle jednej zasady, a nie wedle dwóch, wedle sensu i wedle formy. 6. POCZĄTKI ESTETYKI. Sofiści byli również pierwszymi, którzy na większą skalę zajmowali się estetyką czy, ściślej mówiąc, teorią sztuki. W tej dziedzinie pionierem był nie Protagoras, lecz Gorgiasz. Ich teoria sztuki nie miała jeszcze tak szerokiego zakresu, jak nowożytna: rozumienie bowiem sztuk przez Greków było węższe, nie mieli jeszcze pojęcia, które by obejmowało zarówno poezję jak plastykę, jeszcze nie widzieli ich łączności. Malarstwo, rzeźbę, architekturę - uważali za umiejętności czy kunszty takie same, jak tkactwo czy budowanie okrętów: cechą ich wszystkich jest, że wytwarzają realne przedmioty. Poezja zaś ma inny charakter, nic właśnie nie wytwarza poza słowami, podobna jest raczej do wieszczenia niż do umiejętności; a tak samo muzyka, którą też Grecy łączyli z poezją, traktowali jako jedno z nią. Otóż estetyka wytworzona przez sofistów, pierwsza estetyka grecka, była tylko teorią poezji. Inspirowana zaś była przede wszystkim przez poezję sceniczną. Operowała trzema pojęciami: naśladownictwa, iluzji i oczyszczenia. Miała trzy główne tezy: 1. poezja nie wytwarza przedmiotów realnych, lecz tylko ich słowne podobieństwa, „naśladownictwa"; 2. w umysłach słuchaczów wzbudza - jakby jakimś czarem iluzję; słuchacze słysząc ze sceny o cierpieniu doznają uczuć takich, jak gdyby to były prawdziwe cierpienia Edypa czy Elektry; 3. i ostatecznie poezja wywołuje w nich gwałtowną reakcję, wyładowuje ich uczucia, i to wyładowanie, oczyszczenie daje im ulgę i radość. Ta ostatnia teza przypominała idee religijne pitagorejczyków i może od nich się wywodziła; pozostałe zaś tezy tej pierwszej estetyki były już własnym pomysłem sofistów, przede wszystkim Gorgiasza. Z czasem wyszły z niej trzy wielkie teorie estetyczne: jedna z nich kładła w sztuce nacisk na naśladownictwo, druga na iluzję, trzecia na wyładowanie uczuć. Tę ostatnią przejął częściowo Arystoteles, mianowicie dla wyjaśnienia natury tragedii. Druga - teoria estetycznego iluzjonizmu - rozwinęła się dopiero w czasach nowożytnych. Natomiast teoria naśladownictwa została przejęta przez Platona i Arystotelesa i na długie stulecia stała się panującą teorią estetyczną. ZNACZENIE FILOZOFICZNE PROTAGORASA I SOFISTÓW. Byli tymi, którzy skierowali badania na człowieka, jego czynności i wytwory. Protagoras zaś stworzył samodzielną teorię filozoficzną. Po maksymalnych aspiracjach co do poznania, jakie ożywiały dotychczasowych filozofów Grecji, on pierwszy wystąpił z minimalizmem poznawczym i położył podstawy sensualizmu, relatywizmu, praktycyzmu, konwencjonalizmu. Był pierwszym w Grecji filozofem-relatywistą; w tym streszcza się jego pozycja historyczna. Był filozofem nowego już typu: jego filozofia miała inny zakres niż filozofia dawniejszych myślicieli greckich. Nie zajmował się już budowaniem systemu przyrody. Nie zajmował się też teologią: bo wprawdzie napisał dzieło O bogach, ale pierwszym jego zdaniem było: „O bogach nie potrafię wiedzieć ani że są, ani że ich nie ma; wiele bowiem rzeczy przeszkadza mi to wiedzieć, niejasność samej rzeczy i krótkość życia ludzkiego". NASTĘPCY. Protagoras zostawił znaczną ilość uczniów. Z nich Kseniades z Koryntu i Eutydem z Chios wyciągnęli skrajne konsekwencje z jego stanowiska, aż do zaprzeczenia możności poznania. Pod wpływem jego był matematyk Teodoros z Cyreny, poeci Eurypides i Sofokles oraz liryczny poeta, ateista
51

Diagoras z Melos. Z jego poglądów korzystali nawet uczniowie jego przeciwnika, Sokratesa, jak Antystenes i zwłaszcza Arystyp. - Z opozycją zaś przeciw relatywiście wystąpił Sokrates, a przede, wszystkim zwalczał go Platon; niemniej stanowisko Protagorasa nie zanikło w Grecji: dalszy ciąg rozpoczętej przez niego linii rozwojowej stanowili sceptycy. W XIX i XX w. szereg filozofów należących do prądu pozytywistycznego i pragmatystycznego, w szczególności Laas w Niemczech i Schiller w Anglii, powoływało się na Protagorasa, uważając go daleko więcej niż Platona i Arystotelesa za rzeczywistego antenata nowoczesnej filozofii.

SOKRATES
W tym samym czasie i w tych samych Atenach, gdzie kwitła sofistyka, wystąpił myśliciel, który wbrew relatywizmowi sofistów usiłował odnaleźć powszechne zasady poznania i działania. Był to Sokrates. ŻYCIE. Sokrates (469 - 399) urodził się w Atenach i w Atenach spędził całe swe życie. Był człowiekiem, w którym myśliciel w nierozerwalny sposób zespolił się z działaczem. Gdy tego wymagały potrzeby kraju, służył mu jako żołnierz i jako urzędnik - prytan; podczas wojny dawał dowody męstwa, podczas pokoju - rozwagi i odwagi cywilnej, występując sam jeden przeciw roznamiętnionemu tłumowi. Na ogół jednak nie brał udziału w sprawach państwowych; całkowicie bowiem poświęcił się działalności innego rodzaju: działalności nauczycielskiej. Przypominała pod wieloma względami czynności sofistów i współcześni traktowali Sokratesa jak sofistę; jednakże dzieliło go od sofistów nie tylko to, że uczył bezinteresownie, ale też i cała treść nauki. Działanie jego polegało na tym, że uczył ludzi cnoty, a ściślej mówiąc, uczył ich rozumu, aby przez to doprowadzić do cnoty. W tej działalności widział sens swego życia. Absorbowała go tak, że o własnych sprawach nie myślał: żył wraz z rodziną w niedostatku. Był wszędzie tam, gdzie mógł znaleźć rozmówców, zatrzymywał ludzi na rynku, w palestrze czy na biesiadzie, by mówić z każdym o jego sprawach i zmuszać do zastanawiania się nad nimi, nad umiejętnością i cnotą. Zyskał sobie koło zwolenników i uczniów: najwykwintniejsza młodzież ateńska, jak Alcybiades, Krycjasz, Platon, Ksenofont, przestawała z nim stale. Ale obok zwolenników miał i surowych krytyków. Zyskał popularność, ale popularność jego nie była połączona z uznaniem. Ogół widział w nim tylko dziwaka; przeciętny Ateńczyk nie traktował na serio człowieka, który zaprząta sobie głowę cudzymi sprawami, a nie może się zdobyć na nowy płaszcz: z tego stanowiska wydrwił go w swej komedii Ameipsjas. Inni widzieli w nim osobistość wręcz niebezpieczną: uprawiana przezeń analiza i krytyka przekonań i stosunków wydawała się groźna dla istniejącego porządku rzeczy. Arystofanes, który w 423 r. przedstawił Sokratesa w Chmurach, widział w nim ucieleśnienie bezcelowych rozważań, szkodliwej wolnomyślności, pychy, wymyślnych oszukaństw i braku szacunku dla tradycji. Pomimo takich o nim opinii mógł jednak jeszcze Sokrates przez ćwierć wieku czynić dalej swoje. Dopiero gdy doszedł do 70 roku życia, spotkało go publiczne oskarżenie, że działalność jego jest szkodliwa. Może działały tu przyczyny polityczne, poczucie zaczynającego się upadku Aten kazało szukać jego winowajców. Dość, że w r. 399 fabrykant Anytos, mówca Likon i poeta Meletos wnieśli przed sąd przysięgłych skargę na Sokratesa, że winien jest bezbożności oraz demoralizacji młodzieży. Sąd uznał winę Sokratesa. O karze śmierci nie myśleli zapewne ani oskarżyciele, ani sędziowie; tak ciężki wymiar kary wywołała postawa Sokratesa, który winy swej nie uznał, przeciwnie, kładł nacisk na doniosłość swej' działalności. Z powodów religijnych wyrok nie mógł być wykonany zaraz i Sokrates spędził 30 dni w więzieniu. Mógł łatwo uniknąć śmierci, uczniowie chcieli mu ułatwić ucieczkę, lecz nie zgodził się stojąc na stanowisku posłuszeństwa prawu. Ostatnie dni spędził w rozmowach z uczniami; Platon, choć wówczas z powodu choroby nieobecny, opisał w Fedonie na podstawie relacyj, ostatnie chwile Sokratesa. „Wszyscy jednozgodnie przyznają, że żaden jeszcze człowiek, ile pamięć nasza sięga, nie zajrzał w oczy śmierci z większą godnością", napisał uczeń Sokratesa, Ksenofont (IV, 8). Potomność po wszystkie czasy widziała w Sokratesie ideał filozofa, a w jego życiu i śmierci doskonałe wypełnienie obowiązków filozofa. Chłodny umysł łączył się w nim w przedziwny sposób z gorącym sercem. Silna, raczej zmysłowa natura była opanowana przez silną duszę. Brzydota przysłowiowa jego postaci była jakby symbolem wyższości ducha. Cechowała go równość i pogoda usposobienia, humor i łagodność. „Wydawał mi się najlepszym i najszczęśliwszym z ludzi", pisał Ksenofont. PISM nie zostawił, uczył tylko ustnie. O nauce jego wiemy z pism uczniów, głównie z dialogów Platona i Wspomnień o Sokratesie Ksenofonta. Również i Arystoteles informuje o jego zasługach dla filozofii.
52

POGLĄDY SOKRATESA. Sokrates, podobnie jak sofiści i większość ludzi jego epoki, zajmował się tylko człowiekiem. W człowieku zaś interesowało go jedynie to, co uważał za najważniejsze, a zarazem mogące być przedmiotem reformy i ulepszenia: „Zajmował się" - jak podaje Arystoteles - „jedynie sprawami etycznymi, całą zaś przyrodą nie zajmował się wcale". Mówił, że drzewa niczego nie mogą go nauczyć, uczą natomiast ludzie w mieście. I pracował na dwóch tylko polach: na polu etyki oraz logiki, którą uważał za niezbędną dla etyki. I. POGLĄDY ETYCZNE Sokratesa dadzą się sformułować w trzech głównych tezach: 1. CNOTA JEST DOBREM BEZWZGLĘDNYM. „Cnota" była starodawnym pojęciem Greków, ale rozumiana była ogólnikowo, jako tężyzna życiowa, dzielność, sprawność w spełnianiu zawodowych czynności. Jeszcze sofiści tak rozumieli cnotę i stwierdzali, że jest to zaleta całkowicie względna, różna dla mężczyzny i dla kobiety, młodzieńca i dojrzałego męża. Sokrates zaoponował przeciw temu relatywizmowi, wskazał na zalety, które są jedne dla całego rodu ludzkiego: sprawiedliwość, odwaga czy panowanie nad sobą są zaletami zawsze i wszędzie. Nazywając te zalety „cnotą", dał temu wyrazowi bardziej specjalne, a właściwie zupełnie nowe znaczenie. Wytworzył nowe pojęcie cnoty przez to, że spośród zalet człowieka wyodrębnił specjalnie zalety moralne. Prawa dotyczące cnoty moralnej są „niepisane", w kodeksach ich nie ma; niemniej są trwalsze od pisanych. Wywodzą się bowiem z samej natury rzeczy, a nie z ustanowienia ludzkiego; jakże mogłyby być ustanowione, skoro są powszechne, jednakowe dla wszystkich ludzi? - wszak (tak rozumował Sokrates) wszyscy ludzie nie mogli zejść się razem i ustanawiać praw. Na powszechność praw moralnych Sokrates kładł szczególny nacisk, stojąc w opozycji do relatywizmu sofistów; powszechność była zasadniczą cechą cnoty w jej nowym znaczeniu. Ta dopiero co wyodrębniona zaleta wysunęła się od razu dla Sokratesa na szczyt dóbr. Wszystko inne, co ludzie zwykli uważać za dobro - zdrowie, bogactwo, sława - niejednokrotnie w skutkach okazuje się złe. Człowiek powinien zabiegać o dobro najwyższe, nie licząc się nawet z niebezpieczeństwami i śmiercią. Dla dóbr moralnych powinien poświęcić dobra niższe i pozorne: „Czyż nie wstydzisz się dbać o pieniądze, sławę, zaszczyty, a nie o rozum, prawdę i o to, by dusza stała się najlepsza?" Sokrates był tedy pierwszym, który wyróżnił dobra moralne, właściwy przedmiot etyki (za to nazwano go „twórcą etyki"); a także był pierwszym przedstawicielem stanowiska - nazwijmy je moralizmem wynoszącego dobra moralne ponad wszystkie inne. 2. CNOTA WIĄŻE SIĘ z POŻYTKIEM i SZCZĘŚCIEM. Sokrates mawiał, że rad by posłać do piekieł tego, kto pierwszy rozdzielił dobro i pożytek. Ale związek obu widział nie w tym, iż dobro zależne jest od pożytku, lecz, przeciwnie, iż pożytek zależny jest od dobra. Tylko to, co dobre, jest naprawdę pożyteczne. Ludzie dlatego często błądzą i działają wbrew własnemu pożytkowi, że nie wiedzą, co jest dobre. Sokrates był tedy przeciwieństwem utylitarysty; ale stojąc na stanowisku nierozdzielności dobra i pożytku często wyrażał się tak samo jak utylitaryści: twierdził, że czyn jest niezawodnie dobry, gdy wypływa zeń pożytek, a zalecając sprawiedliwość czy lojalność, wysiłek w pracy czy kompetencję w zawodzie, powoływał się na płynącą stąd korzyść. A podobnie rozumiał również stosunek dobra do szczęścia: szczęście związane jest z cnotą, bo z cnoty wynika. Szczęśliwy jest bowiem ten, kto posiada największe dobra, a największym dobrem jest cnota. 3. CNOTA JEST WIEDZĄ. Wszelkie zło pochodzi z nieświadomości: nikt umyślnie i z świadomością zła nie czyni. I nie może być inaczej: skoro dobro jest pożyteczne i gwarantuje szczęście, nie ma powodu, aby ktoś, kto je zna, nie czynił go. Wiedza jest tedy warunkiem dostatecznym cnoty, a mówiąc językiem jaskrawym, jakiego Sokrates używał: jest tym samym, co cnota. „Jest to jedno i to samo wiedzieć, co jest sprawiedliwe, i być sprawiedliwym". To była definicja Sokratesa: cnota jest wiedzą. Na zarzut, że w działaniach ludzkich nieraz przejawia się rozdźwięk między wiedzą a czynem, między tym, co dyktuje rozum, a tym, do czego pcha namiętność, że do cnoty, oprócz wiedzy, potrzebna jest jeszcze wola - na to Sokrates odpowiedziałby, że jeśli wiedza nie wystarcza do cnoty, to musi być powierzchowna i niezupełna. Kto natomiast posiada wiedzę prawdziwą i pełną, ten nie może nie przejąć się nią do głębi i nie może czynić inaczej niż dobrze. Wiedza potrzebna do cnoty jest oczywiście innego rodzaju niż ta, którą zbierali filozofowie greccy: to nie wiedza o żywiołach, gwiazdach, o kosmosie, lecz o sprawiedliwości i odwadze, nie przyrodnicza, lecz etyczna. Opiera się nie na czysto teoretycznym roztrząsaniu, lecz na praktycznym rozsądku. Stanowisko takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Sokrates nie był zresztą odosobniony na tym stanowisku. Grecy mieli w ogóle skłonność do intelektualnego pojmowania życia, a już szczególniej było
53

że dla poszukiwania wiedzy została obmyślona specjalna metoda. druga . współpracy umysłowej. I właśnie przez to była rzeczą szczególnej wagi: bo spowodowała. przeto od nas samych zależy. Etyczne tezy Sokratesa łączyły się w łańcuch i prowadziły do jasnego wniosku: Ludzie dążą do szczęścia i do pożytku. Sokrates niczym swej teorii intelektualistycznej nie ograniczał. Nie licząc się z osobistymi skłonnościami i warunkami życia dążył niezłomnie do tego. co się komu należy. a kto może. boć cnota jest wiedzą.na głos demona (daimonion). którą by mógł komunikować innym. a przy tym posiadającym wolę tak silną i pewną. gdy się wie. lecz do zastanawiania się nad cnotą. Cnota jest jedna. Uważając nauczanie za zadanie najwyższe. Metoda. nie działającym odruchowo. z żelazną konsekwencją kierował swym życiem zgodnie z teorią. a wiedzy można się uczyć. jak usuwać fałszywe przekonania. Jego teoria wiedzy była teorią poszukiwania wiedzy. jakiej bóstwo udziela ludziom. powodującym się w życiu namysłem. Zdobywając wiedzę osiągamy dobro. była metodą dyskusji. powinien i innych wiedzy uczyć. A to uważał za rzecz najważniejszą i za właściwy początek badań: najpierw kryterium wiedzy. czego nie wiedzieli inni. Była to teza doniosła: wielkie dobro. Paradoksalne pojęcie „wiedzy 54 . nie formułował jej przepisów. Jako konsekwencje intelektualizmu powstały dalsze tezy Sokratejskiej etyki. lecz że będzie razem z nimi prawdy szukać. że nie znał jej wahań i nie odczuwał jej udziału w decyzjach. choć był nauczycielem. czy dobro to posiadamy. Że Sokrates zajmował stanowisko intelektualistyczne. nie obiecywał. Uważał się za uprawnionego do tej krytyki. którą Sokrates uważał za „największy i najskuteczniejszy spośród sposobów oczyszczania umysłu". lecz wirtuozem metody. Prawdziwe szczęście i prawdziwy pożytek daje tylko dobro. a z nim pożytek i szczęście. bo każda cnota jest wiedzą. POGLĄDY LOGICZNE. Wyłania się stąd proste wskazanie życiowe: należy szukać wiedzy. Prawdziwym dobrem jest cnota. sam był typem refleksyjnym. jaką się posługiwał. jak robić. Sprawiedliwość była zdefiniowana jako wiedza o tym. że cnota jest jedna. co jest dobrem najwyższym i co przeto obowiązuje wszystkich i zawsze. że cnoty można się uczyć.który go od złego czynu powstrzymywał. potem dopiero sama wiedza. polegała na doprowadzaniu do absurdu: fałszywą tezę przeciwnika Sokrates przyjmował poważnie (to nazywano „ironią" Sokratesa) i pytaniami zmuszał do wyciągania z tezy konsekwencji dopóty. w Atenach.jak zdobywać prawdziwe. należy uświadomić sobie naturę poznania. powołaniem się na pomoc. ostatecznie wszystkie cnoty są wiedzą.jako wiedza o bogach. w dobie greckiego oświecenia. Celem było zdemaskowanie tego. posiadał pojęcie i kryterium wiedzy. nie jest wrodzone. Sokrates wzywał nie wprost do cnoty. że krytyka poznania jest pierwszą z nauk filozoficznych i musi poprzedzać wszystkie inne. ale zastosował ją do siebie. skoro umiał rozpoznać jej brak. aż doprowadziły do twierdzenia sprzecznego z twierdzeniami powszechnie uznanymi bądź z samą tezą pierwotną. Zanim zacznie się badać naturę rzeczy. jak ją stosować.jako wiedza o tym. jakim jest cnota. gdy się umie robić. czyli metoda zbijania. czyli jej metodologią. i oczyszczenie zeń umysłu. l. Najpierw. pobożność . tak rozpowszechnionym w czasach nowych. jak się wyrażał . nazywał to „wiedzą niewiedzy". co jest tylko pozorem wiedzy. on miał świadomość swej niewiedzy. Natomiast w swych osobistych decyzjach powoływał się nieraz na głos wewnętrzny . nie posiadał gotowej wiedzy. czego należy się bać. Składała się z dwóch części. spoczęła teraz na wiedzy i na sposobie jej zdobywania. skierowana dotąd na rzeczywistość. że wie. Wiedział przez to coś. więc są w istocie swej jednym i tym samym. Tą tezą o jedności cnoty Sokrates wyrażał swój sprzeciw wobec pluralizmu etycznego sofistów. lecz przykładem własnym pokazywał. Sokrates nie był teoretykiem. Sokrates zwykł był trudno uchwytne zalety moralne wyobrażać sobie przez analogię z zaletami pracy zawodowej. Sokrates nie tylko głosił taką ogólną teorię. Ten głos wewnętrzny nie był uzupełnieniem intelektu przez inny czynnik psychiczny. że uczniów prawdy nauczy. „elenktycznej" i „maieutycznej": pierwsza uczyła. Następną konsekwencją było. w rodzaju woli czy czucia. że wiedzę posiadają. ale raczej uzupełnieniem etyki przez czynnik religijny. negatywnej i pozytywnej. bo gdy inni ulegając złudzeniu mniemali. METODA ELENKTYCZNA.ono rozpowszechnione w V w. jak sofiści. Była to wiedza psychologiczna: bo stwierdzając swą niewiedzę ujawniał poznanie samego siebie. Można je nabyć. uwaga filozofów. cały mu się poświęcił. odwaga . na czym polega wiedza. Sam. następnie. zwłaszcza rzemieślniczej: w tej zaś dziedzinie robi się dobrze. Sokrates stał pierwszy na stanowisku. II. Przede wszystkim zaś była w tym wiedza epistemologiczna: ujawniał bowiem. to miało jeszcze specjalne powody: najpierw. Jego życie i śmierć były w zupełnej jedności z jego nauką.

Sokrates spełniał ją przy pomocy pytań. sprawiedliwość jest dobrem. Wiedza ta stanowiła punkt oparcia dla jego wywodów etycznych. iż posiada intuicyjną wiedzę o dobru. musi mieć swoiste zalety. Wierzył w możność znalezienia prawdy obowiązującej powszechnie i w tym była najważniejsza różnica między nim a sofistami. że tchórzostwo jest dobrem. swoiste zło.pisze Arystoteles.niewiedzy" było wyrażeniem postawy nie sceptycznej. METODA MAIEUTYCZNA. iż np. 2. polityka. którego ma unikać. że określenie to jest błędne. Sokrates każe napisać po jednej stronie „S". którzy byli relatywistami. by dowieść. czym jest odwaga i czym jest sprawiedliwość. trzeba wydobyć zeń prawdę. Na tę rozbieżność powoływali się sofiści. jak i te. Pytaniami takimi przyciskał do muru. sprawdzonych doświadczeniem i czynem. a tchórzostwo złem. której wymaga. co to znaczy „sprawiedliwość". Jeśli np. czy wiesz. a pod „N" . I sam. Dalej. artysty. Aby zaś mieć pojecie. a tak samo błędne było określenie. I przed Sokratesem wielu ludzi posługiwało się indukcją i definiowało pojęcia. że sprawiedliwość jest złem. w pożądaniach jak i w obawach. czyli sztuką położniczą. C) I tak było w każdej rozmowie Sokratesa: w każdej szukał cech ogólnych. po drugiej „N" i następnie pod „S" spisywać w jednej kolumnie wszystko. on zrobił świadomie i metodycznie. ale dla nich był to koniec i cel. Założeniem rozumowania analogicznego była stałość struktury wszelkiej czynności. swoiste obowiązki. który każdy posiada. która nosi dziś nazwę heurystycznej. I miał przekonanie. na to pytanie analogia nie da już odpowiedzi. ale to. To jest dzieło indukcji. swoistą wiedzę. jak względna jest sprawiedliwość. Sokrates był pierwszym. co to „odwaga". na które naprowadziła analogia. nie wymagała bowiem żadnych specjalnych wiadomości. ale jej sobie nie uświadamia. mówisz. z określenia sprawiedliwości. i potem odnaleźć ich cechy wspólne. ale nie treści. w radości jak i w bólu. Aby ustalić. Rola kierownika polegała na umiejętnym stawianiu pytań. a więc i moralna. przeto funkcja nauczyciela analogiczna jest do sztuki położniczej. tak iż odpowiedź niewiele tylko wymagała samodzielności i sprowadzała się do powiedzenia: tak czy nie.co niesprawiedliwym. by ustalić. wiedzę i obowiązki. Sokrates. na lądzie tak samo jak na morzu. którzy nie umieli wyjść poza relatywizm. on nawracał zawsze do definicji: chwalisz kogoś za sprawiedliwość. że dzielił pytania złożone na najprostsze i dawał im formę rozjemczą. Czym jest odwaga (czy jakakolwiek cnota). w polityce jak i w życiu prywatnym. Do czynności zaś moralnych. że w takim indukcyjnie zdobytym pojęciu ma wiedzę pewną i powszechną. dążył do tego. Wypadło spisać pozycje bardzo różnorodne i rozbieżne. mniemał bowiem. że się nie lękasz i jesteś odważny. co jest czynem sprawiedliwym. co jest dobre i złe. „Dwie są rzeczy. wbrew sofistom. Sokrates postępował w ten sposób. Szukał zaś ogólnych cech odwagi czy sprawiedliwości na to. przeciwnie. wskazuje. Jak zaś tę metodę pojmował. aby względność przezwyciężyć i znaleźć cechy wspólne wszystkim czynom sprawiedliwym. trudniej uchwytnych. które znane są potocznie. Traktował je jako przesłanki dla rozumowania. o które musi zabiegać. znajdował pojęcie odwagi czy sprawiedliwości: to był cel jego poszukiwań. choć powtarzał wciąż o swej niewiedzy. przyznawał wyraźnie. to i każda inna czynność. to wykazuje najlepiej jego rozmowa z Eutydemem spisana przez Ksenofonta. co to jest sprawiedliwość. wynikało. była dla Sokratesa sprawdzianem trafności jego rozumowań. iż wie. lecz tylko rozsądku. Każdy wie. że każdy człowiek nosi w sobie wiedzę prawdziwą. a dla niego tylko początek. lecz krytycznej. np. Cel jego był praktyczny: szukał pojęć. że trzeba mu w tym dopomóc. swoiste zło. Metodę zbijania miał wspólną z nimi. to określ. Fakty te dotyczyły czynności człowieka: rzemieślnika. analogia uczy do zakresu faktów znanych wciągać fakty nowe. co oni robili przygodnie. to powiedz. metodą. który zajął się systematycznie kwestią definiowania pojęć i wskazał na indukcję jako na sposób znajdowania definicji. przechodził drogą analogii. ale i w pokoju. Na to trzeba zestawić poszczególne wypadki odwagi. wodza. A) Poszukiwania swe Sokrates rozpoczynał od stwierdzenia faktów znanych i uznanych. zarówno te. szukał metody stałej i obowiązującej badacza. ogólne cechy sprawiedliwości. zmuszał do dawania odpowiedzi. Jakikolwiek kto w rozmowie z nim poruszał temat. że odwaga istnieje nie tylko na wojnie. Jeśli czynność rzemieślnika ma swoiste zalety. Drugą metodę Sokrates nazywał maieutyką. z którego wynikało. bo 55 . Wedle świadectwa Arystotelesa Sokrates był twórcą metody indukcyjnej. które każdy musi sprawiedliwie przyznać Sokratesowi: rozumowanie indukcyjne i definicję" . to wiedział. jakie chciał przyjąć. Odpowiedź na proste pytania etyczne musiała wypadać trafnie. Metoda jego była metodą wspólnego szukania. trzeba je zdefiniować. B) Wszakże analogia pomaga tylko w ustaleniu zakresu pojęcia.

Arystoteles . którzy łączyli ich poglądy. ten posiada największe dobro i przeto jest szczęśliwy. a na podłożu jego teorii pojęć etycznych stworzyli wielkie systemy filozoficzne. Cel był praktyczny. I. między innymi obojętna jest wiedza. i im chodziło o uzyskanie korzyści przez wiedzę. co najważniejsze. którzy od Sokratesa przejęli tylko pewne składniki jego nauki. np. co za tym idzie. oni byli relatywistami. Obaj uchodzą za sokratyków. do niezwykłej subtelności. że jedynie prawda jest skuteczna dla celów. CYNICY. Ale korzyść rozumieli inaczej: oni pojmowali ją materialnie i doraźnie. gdzie wykładał. ale gdy metody były ustalone. ale liczniejsi. faktycznie przeważa w nich Protagoras. a kto ma wiedzę. wszystko inne jest obojętne. Właśnie on 56 . Konsekwencję tę przyjęły odtąd wszystkie obozy filozofii greckiej i na tym fundamencie budowały etykę. że reprezentują krańcowe ujęcia tej puścizny. Prodyk. rozumu i cnoty była konsekwencją sokratyzmu. Był najpierw uczniem Gorgiasza.kto ma pojęcia. Sofiści byli utylitarystami. w przekonaniu. któremu zależało na jednej ogólnej formule. a sposób tworzenia pojęć widzi w indukcji. co skuteczne. Sokratesowi zaś o rzecz samą. Głębsza jeszcze różnica była w tym: sofiści uważając prawdę za względną i umowną chcieli uczyć nie tego. Należał do proletariatu ateńskiego i w swej doktrynie dał ideologię proletariatu. ANTYSTENES z Aten był założycielem szkoły. Przejęli się jego wiarą w poznanie bezwzględne. Zewnętrznie bardzo przypominał mistrza. do nas pisma jego nie doszły. dokonali tego uczniowie Sokratesa. to jednak znaleźli się ludzie. Sokrates zaś był logikiem. której język daje tylko nazwę. Kto posiada wiedzę i. więc . dziejowo mniej ważni. Na tym znów fundamencie następne stulecia budowały teorię poznania. i jemu. między którymi nie może być porozumienia. Tak czynili przede wszystkim Antystenes i Arystyp. a) Od Sokratesa wziął przeświadczenie. 1. UCZNIOWIE. a Sokrates moralistą. zwłaszcza kultywowanie definicji: boć sofiści także zajmowali się wyrazami i ich znaczeniem i dochodzili na tym polu. ten ma wiedzę. zebrać encyklopedycznie jak najwięcej wiadomości. w której rozwinęli dwie najbardziej skrajne teorie: cynicy . była to opozycja laików. Jednakże różnica była zasadnicza: im chodziło o język. bądź jego teorię pojęć. który był i teoretycznie ważny: wynikiem tym były doniosłe metody logiczne.generalnym środkiem. Opozycja przeciw Sokratesowi wyładowała się w procesie i straceniu. on uznawał wiedzę powszechną i bezwzględną. które stawiał: dla poprawy moralnej ludzi. W porównaniu z tym.pośrednim. cenionym w starożytności za dobry styl. cnotę. lecz tego. między którymi musi się rozegrać walka o puściznę Sokratesa. Inni. ten ma cnotę.szkołę cyrenaików. Sofiści byli erudytami.teorię moralizmu. ale dał wynik. ale był to pogląd Sokratesowi obcy. i Sokrates stali na przeciwległym stanowisku filozoficznym. Sokrates zaś uczył tylko tego. Stosunki jego z Platonem były wrogie: obaj mieli zapewne świadomość. Pierwszy z nich założył szkołę cyników. Cel badań rozumiał w sposób. POGLĄDY. Ale to była tylko część uczniów jego. Logiczne zdobycze Sokratesa wydają się pokrewne zdobyczom sofistów.wiedza może być tylko ogólna. SOKRATYZM to skrajny moralizm. bądź jego moralizm. Wiedzę pojmuje jako pojęciową. a zarazem. a wiedza .bezpośrednim. że najważniejszą rzeczą w życiu jest cnota. Platonizm i arystotelizm były owocami akcji Sokratesa. co prawdziwe. Wpływ jego był olbrzymi. której nazwa pochodzi od gimnazjum Cynosarges. który też na pozór był zbliżony do pojmowania sofistów: bo i on. UCZNIOWIE SOFISTÓW I SOKRATESA Choć sofiści. drugi . co prawdziwe.hedonizmu. nie zrywając wszakże z relatywizmem sofistów. Dwaj wielcy filozofowie klasycznej filozofii greckiej byli jego uczniami: Platon . a cyrenaicy . Wprawdzie zarówno indukcję jak i definicję stosował tylko w wąskim zakresie pojęć etycznych. połączony ze skrajnym intelektualizmem: cnota jest dlań celem człowieka. Natomiast filozofowie stanowczo wypowiedzieli się za Sokratesem. a więc nierozłączność szczęścia. Antystenes wyprowadzał ten pogląd z nauki Sokratesa. W teoretycznej filozofii wierni byli całkowicie Protagorejskiemu relatywizmowi. i oni cel ten rozumieli praktycznie. I druga jeszcze konsekwencja została przyjęta przez następców Sokratesa: wiedza jest zawarta w pojęciach ogólnych. Pod wpływem zaś Sokratesa położyli nacisk na etykę. z Protagorasem na czele. a potem Sokratesa. którzy starali się. wyzyskali w inny zupełnie sposób jego doktrynę. Był płodnym pisarzem. Byli to wspólni uczniowie Sokratesa i sofistów. on jako korzyść duchową i trwałą. łatwą już było rzeczą zastosować je powszechnie. iż są najwybitniejszymi uczniami.

I gdy inni sokratycy. jako dobrowolni proletariusze i abnegaci. a nie ma „sprzętów w ogóle". że oderwali się od tradycji. bez domu i własności. Istotnie wielu było odtąd cyników.dzielił cyników od Sokratesa. a najsławniejszy jego uczeń. potępiali wszelakie urządzenia społeczne i państwowe. wszystkich ludzi mieli za równych. można je tylko opisywać. bo go przekonała teoria cynicka. Opinie te cyników tłumaczą się dość łatwo. i tłumaczyli sobie. Zresztą. 323?). mówił. pozostawała im tylko . „kosmopolitów". zwłaszcza wśród sofistów. SZKOLĄ CYNICKA. Zaprzeczał tedy Antystenes wraz z sofistami. bo ona sama wystarcza do szczęścia. a nie dość stosował je w życiu. pozbawionym środków do życia. W niej zaś doprowadził do skrajności pogląd Sokratesa: Jedynym dobrem i celem życia jest cnota. Stojąc na stanowisku sensualistycznej koncepcji poznania skłaniał się też do materialistycznej koncepcji przyrody i ostro występował przeciw antymaterialistycznym teoriom. jakoby pojęcia były samoistnym źródłem poznania. Za wzór mędrca mieli Sokratesa: był on niejako żywym modelem ich teorii. zainicjowanym przez Platona. dlatego to następcy mogli poglądy jego uzupełniać zarówno w duchu sensualizmu i materializmu. Ceniąc jedynie życie „wedle natury". na pozór tak prostych. gdyby je mieli. to nie dlatego. uczniem zaś najwybitniejszym Diogenesa był Krates z Teb. Za Sokratesem twierdzili. byli to dziwacy. i ograniczał poznanie do postrzeżeń. Od nich sposób życia naigrawający się z opinii. kultury i powszechnie cenionych dóbr nazwano „cynizmem".jeśli w ogóle istniały . był synem bankruta. Był on pierwszym z cyników. jak mniemał. Należy tedy zobojętnieć dla wszystkiego poza cnotą. że nie dałyby także. przyzwyczajeń. a więc . Tradycja uczyniła zeń typ cynika. Jeszcze dość liczni byli w czasach cezarów. a nie ma „człowieczeństwa". I pozostawało to. ale w ogóle wszelkich wytworów kultury. że wygłaszał teorie. odmówili wartości. (Dla określenia pierwotnej filozofii cyników. Cynizm zaczął od teorii. Gdy zaś pismem zwalczali cywilizację. uważali się za obywateli świata. który posiadał majątek i stanowisko. jak i w duchu racjonalizmu i idealizmu. sławili ją. a przechowały się tylko negatywne: że jest obojętnością dla pozornych dóbr i niezależnością wobec losu. Ludzi. Antystenesa pozytywne określenia cnoty . Jeśli cynicy sławili cnotę. wtedy jest się prawdziwie wolnym i niezależnym.) Z filozofią nie mieli już nic wspólnego. W poglądach filozoficznych tak samo. wcale nie „cynicznej". przykładając zaś wagę tylko do cnoty. bo ich nie mieli. pojęciami. on określał je właśnie jako trafny domysł połączony z wytłumaczeniem. choć filozofia nie zawdzięcza mu żadnych zdobyczy teoretycznych. potem przeszedł dopiero do praktyki. Zarzucał on Antystenesowi. majątku. wrócili do poglądów najprostszych. konwenansów. Nie uznawali granic państwowych. wyzbycia się nie tylko ujemnych. poza cnotą. co mieli w sobie samych. Obojętność i osiągana przez nią niezależność . Przeciwnie. by nie dbali o zadowolenie. Krok ten zrobił Diogenes. b) Etyka stanowiła ośrodek filozofii Antystenesa. jeden z najpopularniejszych filozofów. a nie do pochodzenia czy majątku. byli za równouprawnieniem kobiet i niewolników.natura. że cnota jest jedna. stanowiska. jak w moralnych i politycznych. Występowali przeciw wszelkim nierównościom. lecz z warunków życiowych. poznanie odróżniali od opartego na postrzeżeniach domysłu. Dobra te nie dały im zadowolenia. cynicy nazywali mędrcami. taka sama dla wszystkich. nie posiadającym praw obywatelskich. Temu. to czynili to zwykle w stylu drastycznym i grubiańskim. Ignorując nowe pomysły filozofów. który wraz z żoną Hiparchią i innymi członkami rodziny należał do szkoły cynickiej. czego nie posiadali. Antystenes był synem niewolnicy. istnieją stoły i krzesła. którzy całkowicie uniezależnili się. wszystko zaś inne. Sokrates wypowiedział się tylko w części zagadnień filozoficznych i wypowiedział się tylko formalnie. pozbawionego wszystkiego. a jeśli mówimy o czymś więcej. wszystko inne jest niepotrzebne. uważając je za konwencjonalne. Nic nie posiadali. Wymagała ona.to były główne hasła tej filozofii. Uczniem Antystenesa był Diogenes z Synopy (zm. Diogenes. Twierdzili. nie o rzeczywistości. jeśli jest uważane za dobro. 2. z Platonem na czele. to o słowach. a potępiali dobra zewnętrzne z intencją hedonistyczną. co żyli jak on. obrażający umyślnie opinię publiczną i drwiący sobie z niej. Wiele wieków przeszło. wobec tego wszystko inne jest obojętne. Istnieje tylko konkretny człowiek. stosuje się inną nazwę: „cynicyzm". 57 . to tylko przez konwencję. ale je dobrowolnie porzucił. Ich filozofia wyrosła nie z rozważań teoretycznych. Twórcy cynizmu należeli do proletariatu. aż w XX w.poszły w zapomnienie. Próżną jest rzeczą usiłować definiować rzeczy. i sam rozpoczął życie wedle cynickiej teorii. że jedynie cnota jest „z natury" swej dobrem. Cechą cyników było. Posługując się znanymi.cnota. że istnieją jedynie konkretne rzeczy. filozofowie zaczęli głosić poglądy zbliżone do tych cynickich.

przyjemność i przykrość są rodzajami ruchu dokonującego się w nas. SZKOŁA CYRENAJSKA. jakoby sam brak cierpienia i przykrości był już przyjemnością. a przykrość jedynym złem. zwany Ateistą. należał do nich Teodoros. „Prawdziwy filozof" miał ich rysy: był ubogi. hasło „carpe diem" odpowiadało doktrynie Arystypa. Przyjemność jest jedynym dobrem. szczęście zaś jest tylko zespołem częściowych przyjemności. Znane nam są tylko nasze stany. ale doktrynie sofistów został w wielu punktach wierny. To stanowisko od greckiego terminu . CYRENAICY. I faktycznie zabiegamy zawsze i tylko o przyjemność.że przyjemność jest jedynym dobrem. jak Epiktet. a nie rzeczy. Przyjemność jest natury cielesnej. Niesłuszną jest rzeczą wyrzekać się obecnej przyjemności dla przyszłego szczęścia. stał się jego uczniem. która od jego ojczyzny wzięła nazwę cyrenajskiej. Uzupełniającą tezą jest. II. jaka się nadarza. lecz należy chwytać przyjemność. gdy daje równą przyjemność. i to właśnie późni. podczas gdy Arystyp . 4. Przyjemności różnią się tylko intensywnością. że jedna od drugiej jest przyjemniejsza". Nawet myśliciele innych kierunków. Przyjemność jest stanem pozytywnym. Anegdoty. Arystyp pozyskał dla swej filozofii spore grono zwolenników. To w przeciwieństwie do niektórych późniejszych hedonistów. twierdząc. jakiego zna historia etyki. 58 . jak twierdził. Zwłaszcza niektórzy stoicy. będąca jedynym dobrem. jako dostarczaną wyłącznie przez zmysły i zupełnie względną. Od Sokratesa i sofistów Arystyp nauczył się tego samego. który powrócił do obyczaju sofistów brania zapłaty za naukę. które same z siebie byłyby wyższe lub niższe od innych. Wpływ ich sięgał daleko poza szkołę. POGLĄDY. bądź przykre. W szczególności idee cyników odpowiadały wczesnemu chrześcijaństwu. „Cielesna przyjemność" . on wiódł życie dworaka i światowca. czyli nie ma przyjemności. które dają podstawę.. chwilowym.pisał . jak i trybem wędrownym życia. póki działa bodziec. Stanowił typ skrajnie odmienny od Antystenesa: podczas gdy tamten przystał na żywot proletariusza. jest stanem przelotnym. Arystoteles nazywa go sofistą: dawał do tego podstawę zarówno swą doktryną. 1. jak Epikur. 3. bo. Wiedzę pojmowali całkowicie w duchu Protagorasa. że jedynie dobro (mianowicie moralne) daje przyjemność. którzy ją mieli za stan negatywny. W pięciu tezach można ująć skrajny hedonizm Arystypa: 1.. natomiast nie różnią się między sobą jakością. zwany Nawołującym do śmierci. Toteż lekceważenie wiedzy i niewiara w nią cechowały cyrenaików tak samo jak cyników. pisali pochwałę filozofa. które te stany wywołują. później dopiero Sokratesa. Wiele z nich przeszło do stoików. iż jak Sokrates łączył dobro i przyjemność. jakie obejmuje". z którym spotkał się na dworze sycylijskim. Doktrynę swą wytworzył wcześnie. Poza jego córką. Datami życia zbliżony był do Platona. Hegezjasz. ARYSTYP z CYRENY był założycielem szkoły. wróg chrześcijaństwa i jego obrońca. miało podstawę w tym. lecz ze względu na częściowe przyjemności. Że mógł jednakże mienić się sokratykiem. Arystyp zaprzeczał. Arystyp był możliwie najbardziej zdecydowanym i bezkompromisowym hedonistą. To teza zasadnicza. „Przyjemność różni się od przyjemności tylko tym. nawet cnota jest cenna jedynie w miarę dostarczanej przez nią przyjemności. A i sama szkoła istniała do VI wieku.. stosując w praktyce hedonizm. Stąd już było naturalne przejście do jego etyki. niczym prawie w poglądach swych nie różnili się od cyników. przedstawiały go jako oportunistę i serwilistę i specjalnie przeciwstawiały jego zachowanie pełnemu godności zachowaniu Platona. był też pierwszym z uczniów Sokratesa. że polega na braku cierpienia. 2. podczas gdy brak przyjemności jak i brak przykrości są właśnie brakiem takiego ruchu. „Częściowa przyjemność jest godna pożądania sama przez się. przyjęto nazywać hedonizmem. Najpierw poznał poglądy Protagorasa. I żył wedle niej. że przykrość jest jedynym złem. te zaś są bądź przyjemne. a charakteryzowali go jako cynika. Ponadto ograniczali ją jeszcze w myśl subiektywizmu: poznajemy tylko własne stany. Przede wszystkim zaś późnostarożytne pojęcie filozofa wytworzyło się pod wpływem cyników.Rozpowszechnienie idei cynickich było w starożytności ogromne. trwającym tylko. a szczęśliwy. oznaczającego przyjemność. 5. szczęście zaś nie samo przez się. i to są jedyne ich własności. ale czynił to w odwrotnym kierunku: Sokrates głosił. Przyjemność. Wszystko jest równie dobre. Więc przyjemność jest jedynym dobrem. aby między nimi wybierać.. jakie kursowały o nim w starożytności. a unikamy przykrości. Taka „częściowa przyjemność" jest celem życia.„jest celem życia". jeszcze za życia Sokratesa. a także jego wnuczką i Arystypem Młodszym. 2. i to między sobą tak różni jak Julian Apostata i Grzegorz z Nazjanzu. co Antystenes: że sprawy praktyczne są ważniejsze od teoretycznych. Annikeris i inni.

Przyjemności duchowe zostały uznane jako odrębna klasa przyjemności obok cielesnych. stworzony przez Sokratesa. a przelotna przykrość najwyższym złem. c) o czynach wywoływanych przez te stany. ojciec należał do Kodrydów. ŻYCIE PLATONA. Nauczyciel gimnastyki. Obcując z Sokratesem Platon stykał się zarazem z różnymi prądami. d) o wewnętrznych przyczynach (ornat) tych stanów i e) o podstawach decyzji Pierwotne stanowisko Arystypa. PLATON Prąd humanistyczny w filozofii. Przebył z nim 8 lat aż do jego śmierci. ten pesymista mniemał. w atmosferze najwyższej kultury starożytnej. mniej więcej w sto lat po cyrenajskiej. że prawdziwym dobrem i celem życia jest nie chwilowy stan przyjemności. o co warto zabiegać i czego warto unikać o stanach wywoływanych przez dobro i zło. w ojczyźnie eleatyzmu i pitagoreizmu. jednak pragnął czynem na wielką 59 . proste a nieprzejednane w swym hedonizmie. podobnie jak równocześnie szkoła stoicka wchłonęła poglądy cyników. lecz stała radość. zredukowany został do braku przykrości. toteż uczniowie jego zaczęli niebawem robić ustępstwa. dać przydomek „Platona" za jego bary szerokie. Wchłonęła doktrynę cyrenaików. 1. zachęcając hedonistów do służenia przyjaźni. jakie reprezentowali uczniowie Sokratesa: Antystenes. Przez te ustępstwa. dokonana w łonie szkoły cyrenajskiej. a choć twórczość jego innym poszła torem. kursowały opowieści o jego „wtajemniczeniu" przez tamtejszych kapłanów. malarstwie i muzyce. Euklides i inni. Mając lat dwadzieścia poznał Sokratesa. Ale tamta była syntezą przyrodniczej filozofii pierwszego okresu. powrócił z nich jako człowiek zupełnie dojrzały. pozostał zawsze artystą. Był pono w Egipcie. które dostarczają wyższych przyjemności. należy wyrzec się dóbr. rozpoczęty w V w. wydał w początku następnego stulecia wielką syntezę: dzieło Platona. miłości. poprzedziła ją bowiem filozofia Demokryta. od 427 do 347 r. zwłaszcza ostatnie. Podróże Platona trwały lat dwanaście. okazało się zbyt jednostronne i trudne do obronienia. wobec życia i śmierci: tak oto ideologia użycia przemieniła się w ideologię wyrzeczenia i hedonista ten zbliżał się poglądami swymi do cyników. tamta była systemem materialistycznym. że pozytywne przyjemności nie dadzą się w życiu osiągnąć i że przeto jako cel należy sobie stawiać brak trosk i smutków. 4. jak mówili. odwiedzał Archytasa w Tarencie i starego Timaiosa pitagorejczyka w Lokri. tamta w materii. 5. Założył szkołę w gaju Akademosa i oddał się pracy pisarskiej i nauczycielskiej. zaczęły się jego lata wędrówki. namawiał do śmierci. W otaczającym go życiu politycznym bezpośredniego udziału nie brał. Lata te miały wpływ decydujący. 3. Kultura domu była wysoka. ta zaś idealistycznym. Ćwiczył się w poezji. Przyjemność przelotna przestała dlań być najwyższym dobrem. Żył w czasach rozkwitu Aten.Cyrenaicy ci rozwijali swą hedonistyczną etykę w 5 działach: a) o dobru i złu lub. lecz stały smutek. wychowanie staranne. jeśli nie wytworzyły. W duchu prawdziwie greckim od młodu kształcił zarówno ciało. Odtąd zamieszkał w Atenach. bogactw. o tym. porzucona została nawet i pierwsza zasadnicza teza hedonizmu. na którą złożyło się państwo Peryklesa. a złem nie chwilowa przykrość.. Wreszcie Annikeris wprowadzał różnice jakościowe między przyjemnościami. Szkoła ta została założona przez Epikura. ta zaś w idei i duchu widziała osnowę bytu. zaszczytów. a przejęty pesymizmem. Pochodził ze znakomitego rodu. która łatwiej niż życie może uwolnić od cierpień. Platon Ateńczyk żył lat 80. stworzyła podłoże dla nowej hedonistycznej szkoły. ta zaś wyszła z nowej orientacji humanistycznej. Ta ewolucja. miał młodzieńcowi. matka miała przodka w Solonie. jak umysł. Teodoros przyznał. W igrzyskach olimpijskich i istmijskich odnosił zwycięstwa. szukać kompromisów i porzucali jedną po drugiej jego tezy. gdyż „nie wszystkie duchowe przyjemności i przykrości dają się wywieść z przyjemności i przykrości cielesnych". sztuka Fidiasza i ruch etyczny i naukowy. którego właściwe imię było Arystokles. Bywał potem we Włoszech. ojczyźnie. Naukowe studia również rozpoczął wcześnie: słuchał Kratyla heraklitejczyka. Arystyp. zobojętnieć wobec wszystkiego. bo przyjemność przestała być dobrem jedynym. znał popularne w Atenach pisma Anaksagorasa. Aby cel ten osiągnąć. Po śmierci Sokratesa opuścił Ateny. Nie była to pierwsza synteza filozoficzna Greków. to podniosły wysoką jego kulturę logiczną i etyczną. Hegezjasz zaś zrezygnował z pozytywnego charakteru przyjemności. Cel hedonistów stał się więc negatywny. 2.

Jeszcze w okresie swych wędrówek Platon dotarł był do Syrakuz i zawiązał tam przyjaźń ze szwagrem władcy. Występy polityczne filozofa skończyły się niepowodzeniem i rozczarowaniem na całej linii. Fileb (o dobrach. obawiając się widocznie agitacji politycznej. i Platon powrócił do Aten. PISMA Platona przechowały się. zapewne zniechęcił Dionizjosa każąc mu studiować geometrię.Timaios w filozofii przyrody. na dziewięć tetralogii. Z wyjątkiem tych dwóch przerw politycznych ostatnie czterdzieści lat życia Platona przeszły w Atenach w nieustannej pracy naukowej i nauczycielskiej. Żył zresztą wygodnie: Diogenes cynik oburzał się na zbytek jego mieszkania. najbogatszym wówczas i najpotężniejszym państwie greckim. Natomiast miewał w Akademii wykłady różniące się poniekąd w treści od głoszonych przezeń pism. będącej jądrem poglądów Platona. Laches (dialog o odwadze). Politycy powinni ulepszać ziomków. Mieszkał przy szkole. Grek żyjący w Rzymie za czasów Tyberiusza. Do końca życia rozwijał i ulepszał swe poglądy. 1) Wszystkie. Najważniejsze są: Obrona Sokratesa. z ważnym epizodem epistemologicznym). Eutyfron (o pobożności). Teajtet w teorii poznania. Zaraz po śmierci złożono mu ofiarę i coraz więcej z biegiem czasu otaczano czcią tego mędrca. Państwo (wielkie dzieło w dziesięciu księgach o idealnym państwie. Tymczasem Dion został zesłany. wówczas jednak władca. Dionizjos Starszy. podzielonych przez Trasyllosa. a był to dzień zjawienia się Apollina na ziemi. na podobieństwo tragedyj. będący zarazem krytyką heraklityzmu i nominalizmu). Platon. Dionizjos zmarł. Najzupełniejszy ich zbiór przekazał Trasyllos. wezwany przez Diona.pisał Platon w Gorgiaszu . Cymon. Prawa (powtórzony wykład teorii idealnego państwa). Gdy wszakże w 367 r. uprawiam prawdziwą politykę". a także chęć 60 . Parmenides (pokaz dialektycznej metody). Dla tak pojętej polityki zdarzała się sposobność lepsza niż w Atenach. zmienić cały ustrój polityczny i „filozofów uczynić królami". „Myślę" . A uczniowie jego i uczniowie uczniów. półboga. specjalnie o stosunku rozkoszy i' mądrości). oni tylko wzbogacili Ateny i rozszerzyli ich granice.skalę zastosować swe idee. zawierający krytykę egoizmu i hedonizmu). Zbiór ten obejmuje trzydzieści pięć dialogów i grupę listów. że polityka. I legenda związała Platona z bogiem słońca: to syn Apollina. obejmuje wszakże kilka pism wątpliwej autentyczności. w całości. Fedon (o nieśmiertelności duszy). Gorgiasz (dialog o retoryce. Teajtet (o poznaniu). udał się do Syrakuz. chwalili w hymnie „dzień. . aby nie powiedzieć sam jeden. bez mała. obchodząc corocznie święto jego narodzin i zgonu. Rodziny nie założył. Przy okazji szkicowana była sama nauka o ideach: najdokładniej w Państwie i Fedonie. jako podejrzany o dążenie do władzy. W 361 r. Pisma Platona ze względu na formę swą są unikatem w dziejach piśmiennictwa filozoficznego. boskiego męża. wydalił Platona ze swego państwa. Protagoras (o cnocie). bo w Syrakuzach.a więc do sprawiedliwości i dobra wychować ich nie umieli czy nie chcieli. razem trzydzieści sześć pism.czy uczynili Ateńczyków lepszymi? Nie. o charakterze wykładów tych wiemy przez Arystotelesa. wplątał się tylko w walki domowe i sam ledwie uszedł z życiem. żył otoczony uczniami. zawierające poglądy Platona we wszystkich ważniejszych dlań kwestiach). natchniona przez filozofię. Kratyl (dialog o języku. a lata jego życia to niemal święta liczba muz w drugiej potędze. lecz schlebiają obywatelom przez zwiększanie ich zamożności. Charmides (o roztropności). jakoby Platon oprócz dzieł wydanych pisał jeszcze pisma ezoteryczne dla wtajemniczonych. powinna ukształtować świat wedle idei dobra. w którym bogowie dali ludziom Platona". ale zamierzenia nie osiągnął. są dialogami.Tytuły tych dialogów brane są zazwyczaj od imienia jednego z rozmówców. niezbędną w jego mniemaniu dla idealnego władcy. Timaios (filozofia przyrody w formie opisu stworzenia świata). potęgi państwowej. Umarł spokojnie w podeszłym wieku. Fajdros (alegoryczny opis stosunku duszy do idei). Było bowiem jego przekonaniem. Milcjades . jedyną jego rodziną była Akademia. aby pogodzić Dionizjosa z Dionem. na formę tę wpłynęła zapewne metoda sokratyczna. Dionizjosem Młodszym. Uczta (o miłości). faktycznie zaś nie troszczą się o prawdziwe dobro kraju. Państwo w teorii państwa. Sofista (o bycie). Temistokles. . Dionem. podjął jeszcze trzecią wyprawę sycylijską. O teorii idei. Legendą jest. natomiast większość posługuje się nią: Fedon stosuje ją w psychologii. wygody. nie traktuje specjalnie żadne pismo jego. o ile wiadomo. w poetyckiej przenośni w Fajdrosie: autokrytykę teorii idei zawierał Parmenides. sami doświadczyli niesprawiedliwości i złości Ateńczyków . by kierować nowym władcą. Śmierć jego nastąpiła w dniu jego urodzin. Menon (dialog o możności uczenia się cnoty. przed samą jeszcze śmiercią poprawiał napisaną przed wielu lat dziesiątkami I księgę Państwa. Perykles. Wpływ jego był jednak krótkotrwały.„że wraz z nielicznymi Ateńczykami. a nie schlebiać im.

jeśli nie poszczególnych dialogów. mianowicie teorii idei. Do grupy tej należy kilka dialogów. wykazują. budują własne pozytywne teorie. o której wyższości Platon był przekonany (pisał o tym w Fajdrosie). lecz omawiane są przy okazji i w zastosowaniu do okazji. d) mają język wyszukany i pełen odrębności oraz niezwykły porządek wyrazów. Głównym poprzednikiem Platona był Sokrates: on natchnął logikę i etykę Platona. dokonywane zwłaszcza przez pitagorejczyków. Prawa. c) mają formę stosunkowo mało artystyczną. ale pozytywnych rozwiązań przeważnie nie dają). Miał rozległą wiedzę matematyczną. Uczta. być w nich wyrazicielem poglądów Platona. tj. mitach i aluzjach. dialogi jego posiadają wartość dzieł sztuki literackiej. ale i świetnym pisarzem. b) nie zawierają dualistycznego ujęcia nauki o ideach. Sprawy najważniejsze są często tylko w przenośniach. splatają się w nich różne zagadnienia. należą zaś wyraźnie do niej: Fajdros. które zawierają tylko zaczątki nauki o ideach. 61 .nie stanowią cyklu. przejęty zagadnieniami etycznymi i przekonaniem o istnieniu niezawodnej wiedzy pojęciowej. dlatego ustalenie kolejności dialogów jest rzeczą dużej wagi. średniego i późnego. Natomiast z relatywistami w rodzaju Protagorasa lub materialistami.wbrew dawniejszym poglądom . Laches. Krycjasz. Fedon. które uważane są za typowo Platońskie. nie zaznaczając własnego stanowiska Platona. A) Dialogi wczesnego okresu są: a) sokratyczne. b) są elenktyczne. Przejście do tej grupy stanowią Menon i Kratyl. nauczyciel Platona). ROZWÓJ FILOZOFII PLATONA przeszedł przez trzy okresy. były mu znane i znajdowały w nim entuzjastycznego zwolennika. 2) Platon był nie tylko myślicielem. Dialogi Platona . tj. bytu niezmiennego. Sofista. porozumienie nie było dlań możliwe. Trzy są mianowicie grupy: dialogi okresu wczesnego. I księga Państwa. wzorem eleatów. e) Sokrates przestaje. a zarazem szukał. daleko odbiegającą od normalnego naukowego traktatu. przedstawicielami obserwacyjnej jońskiej wiedzy. stawiają sobie za zadanie. Poza tym Platon zużytkował poglądy innych jeszcze filozofów poprzedzającej epoki: rzeczywistość pojmował w duchu Heraklita (pośrednikiem był Kratyl heraklitejczyk. Stąd trudność odróżnienia własnych poglądów Platona. prawie równie ważny motyw jego filozofii pochodził od uczonych pitagorejskich. Do tej pierwszej grupy należy Eutyfron. Fileb. Charmides. cechuje je niepospolita zdolność wytwarzania nastroju. jakich określeń przyjmować nie należy. Protagoras i Gorgiasz. d) nie wypowiadają i zdają się w ogóle nie znać poglądów uważanych za najtypowsze dla Platona. tj. 4) Układ dialogów ma żywość potocznej rozmowy. znane również jako dialogi sokratyczne. z małymi wyjątkami każdy stanowi oddzielną całość. on sam ani jednego zdania nie wypowiada od siebie. Oba motywy łącznie doprowadziły Platona do idealizmu. Państwa księgi H-X i Teajtet. które powstawały w następującym porządku: Parmenides. jako z zajmującymi biegunowo różne stanowiska. e) późniejsze z nich skierowane są przeciw sofistom. wedle tych dwóch dziedzin formował swe filozoficzne poglądy. poglądy autora wypowiadane są ustami Sokratesa. współczesne odkrycia fizykalne i astronomiczne. Kwestie zasadnicze. Timaios (Tymeusz). Na ogół. to ich grup. d) noszą wybitne cechy mistycznego orfizmu i odbijają przez to od pewnej trzeźwości wczesnych i późnych dialogów. Orientacja filozoficzna Platona była podwójna: etyczna i matematyczna. Zaczął jako sokratyk. W pracach tego okresu określał pojęcia etyczne i polemizował z sofistami i erystami. nie są właściwym tematem żadnego dialogu. c) są najbogatsze artystycznie i mają najwięcej polotu poetyckiego. charakteryzowania ludzi i sytuacji. które Platon rozważał w wielu dialogach i rozwiązywał za każdym razem inaczej. 3) W dialogach Platona zabierają głos współcześni mu przedstawiciele nauki. POPRZEDNICY. jak Demokryt. c) zbijają cudze rozumowania ich własną bronią. acz nie zawsze. Polityk. był też pod wpływem sekt mistycznych. Są zagadnienia. A poważne tezy nie zawsze łatwe są do odróżnienia od ironii i żartu. wiąże się z nią również Obrona Sokratesa. b) zawierają dualistyczne sformułowania nauki o ideach. Dzięki historykom XIX wieku udało się ustalić kolejność. Drugi zaś. C) Dialogi późnego okresu są: a) dialektyczne w swej metodzie. którzy nie uznawali celów etycznych i wiedzy pewnej. zwłaszcza teoria idei. określanie pojęć etycznych. z Anaksagorasem miał wspólną myśl o duchowym pierwiastku poruszającym świat. pełno dygresji i epizodów ubocznych. zwłaszcza orfickich. które łączą się z sobą w system. których wpływ objawił się zwłaszcza w filozofii przyrody. B) Dialogi średniego okresu są: a) konstrukcyjne. które odpowiadają trzem grupom jego pism. 1. konstrukcyjne i dialektyczne-. z wyjątkiem Fileba. wzorem Sokratesa. polityki i przeróżnych zawodów.zbliżenia pisma do mowy. wzywania się w sposoby mówienia i myślenia.

W tym samym czasie. że w pojęciach jest zawarta wiedza pewna i bezwzględna. Ten odkryty przez się byt nazywał „ideą" (Idea). od niższych do coraz ogólniejszych i wyższych. są bowiem złożone i zmienne: to trzecia przesłanka. był założeniem filozofii Platona. tak też ustrój świata idei jest hierarchiczny. Jednakże różnica była zasadnicza: tamte dawniejsze doktryny pojmowały byt prawdziwy jako należący do świata material62 . I podobnie rzecz ma się z wszystkimi innymi pojęciami: muszą one mieć swój przedmiot. Okres ten. że istnieje byt. rozwinął naukę o duszy nieśmiertelnej. którą poznajemy p rzeź pojęcia? Jak wszyscy filozofowie greccy. był realistą. co dzięki Sokratesowi wiedział o pojęciach. przypadający na pełnię lat męskich Platona. Platon rozszerzył na wszelkie pojęcia. NAUKA O IDEACH. lecz musi nim być jakiś byt inny. Heraklit trafnie określił naturę rzeczy: są w wiecznym ruchu i nawet nie może być inaczej. które jest zawsze jedno i niezmienne. były trafne. to muszą mieć jakiś przedmiot rzeczywisty. aż do najwyższej idei: idei dobra. trzeźwy badacz z religijnym entuzjastą. Pogląd Sokratesa. Stałe własności przysługują pojęciom. I tu. jego uwaga była skupiona na dwóch dziedzinach. czy pojęcia odpowiadają rzeczywistości. Teraz wyzbył się dualizmu. Ale nie były nim dla Platona. To. właśnie tych cech nie posiadają. Jak pojęcia stanowią hierarchię nadrzędnych i podrzędnych. rozszerzywszy teorię pojęć etycznych na inne. jak Platon niekiedy mówił: „idea piękna". jakie znamy z doświadczenia. pojęcia bowiem etyczne nie rościły pretensji. zdawało się nawet. 3. zbliżały się już bardzo do Platońskiej: bytu bowiem prawdziwego nie pojmowały na podobieństwo rzeczy. Takie rozumowanie skłoniło Platona do przyjęcia. lecz. jakie tkwiły w tej teorii. Nie zarzucając teorii idei.2. muszą mieć te same własności. Przykładowo rozważając sprawę: co jest przedmiotem pojęcia „piękna"? Nie są nim rzeczy piękne. Ta niezgoda pobudziła go do stworzenia własnej teorii. W ostatniej fazie Platon zmienił styl i temat pism. musiał postawić to nowe zagadnienie: co jest tą rzeczywistości ą. który mu dawniej kazał przeciwstawiać doskonały świat idei i znikomą doczesność. które są różnorodne i zmienne. a więcej zwracał uwag na związki między nimi. których przedmioty wyraźnie odbiegały od znanej nam rzeczywistości: na etyce i matematyce. na które przedtem odpowiadała liczba pitagorejczyków. eleatów i Anaksagorasa. Zainteresowania jego wyszły poza granice sokratyki i od teorii poznania i działania zawiodły go do teorii bytu. co pojęcia: to przesłanka druga. NOWY RODZAJ BYTU. było w niezgodzie z tym. Pozostaje przyjąć. jak powiada Platon. co rękami objąć mogą". Rzeczy piękne są przedmiotem nie pojęć. przez Sokratesa wytworzony specjalnie dla pojęć etycznych. Idee Platona były posokratesowską odpowiedzią na te same zagadnienia. by być odwzorowaniem rzeczywistości. był jego okresem najbardziej harmonijnym. wedle których byt ma cechę niezmienności. bo gdy ruch ustaje. w których logik był w równowadze z poetą. co dzięki Heraklitowi Platon wiedział o rzeczach. którzy. żywioły Empedoklesa czy atomy Demokryta. Niektóre z tamtych odpowiedzi. Wtedy stworzył teorię idei wiecznych. mniej przeciwstawiał idee i rzeczy. wszystko zamiera i ginie. 1. iż jest to jakieś nie znane nam z bezpośredniego doświadczenia piękno. przedmiotem tym zaś nie mogą być rzeczy. Tymczasem wszystkie rzeczy. którego cechą jest niezmienność. że dokonał odwrotu od teorii idei. co zachodzą między pojęciami. Spirytualizm jego pochodzi z tego okresu tak samo jak idealizm. zajął się usilniej jej zastosowaniami. lecz po-strzeżeń. przeciwnie. Platon. ale nie przysługują rzeczom. Coraz też więcej widział w rzeczywistości elementów duchowych i przez to wzmogły się spirytualistyczne pierwiastki jego filozofii. POGLĄDY PLATONA I. a także dla tych filozofów.„samo piękno" albo. Ale pogląd. który bezpośrednio nie jest dany. jak pitagorejska lub Demokrytejska. „to tylko za byt uważają. że jeśli pojęcia zawierają wiedzę. jeśli były dobrymi wzorami. Oprócz zaś wiedzy etycznej i matematycznej utwierdzał go w tej koncepcji przykład eleatów. by być wzorem dla niej. Idee były paradoksem dla laików. ale spostrzeżenie trudności. Myśli pokrewne własnym znalazł u pitagorejczyków. wedle których pojęcia są urobione. Stosunki zachodzące między nimi są takie jak te. One istotnie zdawały się dotyczyć czegoś znacznie trwalszego niż zmienne rzeczy. przedmiotem zaś pojęcia jest . Ale co jest tym przedmiotem? Rozumował tak: Własnością pojęć jest jedność i stałość: to była pierwsza przesłanka. Sokrates nie pytał. Nie był to odwrót. wieki późniejsze uznały dzieła te za właściwy wyraz Platońskiego ducha. i tam chodziło o wyjaśnienie natury bytu. Przedmioty. przyjąwszy orficką religię. rozszerzył wówczas zakres swych dociekań na filozofię przyrody i na szczegółową filozofię państwa. Idei jest wiele. pisał wówczas dzieła o najwyższym poziomie artystycznym. choć nic im w rzeczywistości nie odpowiadało. stanowią odrębny świat. było dlań pewnikiem. Stąd wniosek: nie rzeczy są przedmiotami pojęć.

na realność: bo zwykły pogląd widzi realność jedynie w rzeczach. ale nam niepojętą. nie ziemską. Jeśli jednak ściślej brać pojęcie bytu (a było to od eleatów powszechne u filozofów greckich). uwięzionych w jaskini i zwróconych twarzami do jej wnętrza. idee są nie przyczynami. służącym jako wzór i miara dla poznania i działania. Jesteśmy. realny i idealny. bądź w religijnym. Ale nie są też bytem psychicznym. lecz jest tylko jeden. więcej niż na samej teorii idei zależało mu na jej zastosowaniach psychologicznych. czy niezmienny. jak mówi Platon w słynnej paraboli. ale także usuwały trudności dawnej filozofii: Heraklita i eleatów. Jak mogło się to stać. immanentną i transcendentną. którzy z tego. aczkolwiek nierównej realności i doskonałości. Rzeczy są w stosunku do bytu tylko tym. Ostateczny wynik rozumowania był taki: mówiąc ściśle. czy byt jest zmienny. zniszczalny i wieczny. jest bowiem częściowo zmienny. albo też są realnością. tylko byt idealny wydał mu się naprawdę realny. że umysłowi ludzkiemu nie jest również jasna natura rzeczy. rzeczy są zmienne. albowiem porządek realnego świata jest odwzorowaniem świata idei. ale -jakim? Fizycznym nie. lecz przedmiotami myśli. że są zależne od idei. a częściowo niezmienny. Jeśli nie są pokrewne znanej nam rzeczywistości. a idee niezmienne. Analogia każe przypuszczać. porównując je z tworami człowieka. wykończonej teorii idei nie posiadał. Rozwiązanie trudności.stają się. ani ustalonego poglądu. w czego naturze leży. Kto pojmuje idee na podobieństwo rzeczy lub myśli. miałyby być od razu poznane do głębi? Nasuwały się dwie możliwości: pojmować idee bądź w sensie logicznym. choć te bezpośrednio są dane i każdemu znane. ale układ ten sam. Idee zresztą nie tylko rozwiązały nowe zagadnienia. rzeczy nie są już bytem. że tworzą hierarchię. że istnieje niejeden rodzaj. że istnieją. Idee i rzeczy. podobni do jeńców. Przyjęcie nowego rodzaju bytu pociągnęło za sobą odwrócenie poglądu na byt. Platon najczęściej opisywał idee w pierwszej interpretacji. takie pojmowanie Platon wykluczał. Bezprzedmiotowym stawał się spór. byt i zjawiska. a o rzeczach można powiedzieć co najwyżej. skądże więc idee. NATURA IDEI. co się dzieje na zewnątrz jaskini. Zapewne wahał się między obu interpretacjami. aby być. ta sama idea piękna odpowiada niezliczonym rzeczom pięknym). że rzeczy są ukształtowane na wzór idei ? Wytłumaczenia można by szukać. choć całe życie nad nimi rozmyślał. jednakże są ze sobą związane. Wydały mu się jedynie zjawiskami. Rzeczy. wykonywanymi przezeń wedle wzorów. i co przeto nie może przestać być. zaledwie odkryte. idee zaś Platońskie znalazły się poza nim. Jak ludzie wykonywają swe dzieła mając przed sobą wzór w ideach. ale dwa rodzaje bytu: byt poznawany przez zmysły i byt poznawany przez pojęcia. rzeczy i idee. boską. przyjmował. to jest nim tylko to. tak też Bóg na wzór idei stworzył świat. ale na naturę idei sam ich odkrywca nie miał ani jasnego. to jedno z dwojga: albo są czymś „czysto idealnym". było dualistyczne. 2. 3. Sama wspólność nazw między rzeczami a ideami (np. widząc. Natura obu światów jest różna. czym w stosunku do nich samych są cienie lub odzwierciedlenia na wodzie: są jedynie przelotnymi zjawami. w których głównie przemawiał przenośniami). że i przyroda ma swoje wzory. jeśli nie są ani fizyczne. są jednak do nich podobne.nego. że bytują w „nadniebiańskich miejscach" (co prawda w tych dialogach. boć nie są myślami w duszach. Jedynie idee istnieją. lecz wzorami rzeczy. ten natrafia na trudności i absurdy. nie znalazł jej w rzeczach. Jakże więc je pojmował? Gotowej. ale istniejącym jedynie dla umysłu. Idea jest bytem. 63 . Widzimy jakby „obecność" idei w rzeczach. Przy takim rozumieniu bytu. Platon tłumaczył to tym. że . nie ma dwóch rodzajów bytu. nie bytem. zależność ta nie jest natury przyczynowej. dane przez Platona. Tu wprawdzie torował znów drogę „duch" Anaksagorasa. Platon zaś. Zresztą. że nie jest ona wytworem mechanicznym. bytem są wieczne i niezniszczalne idee. „rzeczy piękne" a „idea piękna") wskazuje na ich związek. ale Platon śmielej od tego filozofa rozwinął myśl o transcendentnym bycie znajdującym się poza empirycznym światem. bo idee uczestniczą w wielu rzeczach (np. mogą widzieć jedynie cienie. Platon z czasem wytłumaczył tę analogię przypuszczeniem. iż miał tego świadomość i godził się z tym. te zaś są cieniami idei. a to w sferze bytu fizycznego nie jest możliwe. Mają niejako „uczestnictwo" w ideach i przez to przyjmują ich własności. Znamy bowiem bezpośrednio tylko rzeczy. wziąwszy za miarę realność idei. że są powiązane logicznymi związkami. zmienny i niezmienny. mianowicie idee. ani psychiczne. Można przypuszczać. ale mówił o nich także. IDEE A RZECZY. nie dorównując ideom. lecz celowym tworem Bożym. Był pewien.

Platon zmienił ten pogląd. że dalej jeszcze przekształcił pojęcie duszy. że dusza poznaje i we wszystkich innych wypadkach. Platon koncepcje te zmodyfikował i stworzył ich oryginalną syntezę. nie mogła też doznawać uczuć i namiętności. i w szkołach filozoficznych zbliżonych do tych sekt. Platon stworzył nowe pojęcie duszy. dźwięki uszami. Dusza w 64 . Wczesna filozofia grecka nie uznawała poznania za funkcję psychiczną. a dusza jest źródłem ruchu. A miał pod tym względem poprzedników: w mistycznych sektach religijnych. właśnie jako czynnik życia. jedynie mogłaby to uczynić dusza. Jest więc zrozumiałe. to zostało tu przepołowione: większa część zaliczona została do czynności ciała. Pojmowali ją przy tym jako materię. „W Platonie" . Nie mogła odbierać spostrzeżeń.rozumnej. a te zastosowania były od interpretacji idei względnie niezależne. Życie zaś polega na tym. orficy za nadziemskiego demona. gdy ją traci. przeciwieństwem materii. która zdaje się opuszczać ciało z ostatnim tchnieniem. w szczególności pragnienie nieśmiertelności. FUNKCJA POZNAWCZA DUSZY.tylko rozumna mogła być zaliczona do „duszy samej". NAUKA O DUSZY. ale on dał jej nową treść. ale przyznając jej funkcję poznawczą zrobił zasadniczy krok ku nowożytnemu pojęciu duszy. było tedy związane z nauką o ideach. lecz idei przemawiało. Zachowując biologiczne rozumienie duszy. jak orficka. że istota. lecz za funkcję ciała. 2. lecz dusza sama przez się ogląda wspólne własności we wszystkich rzeczach". to nie mogła być złączona z ciałem. Platon zachował ich biologiczne pojmowanie duszy: również i dla niego była czynnikiem życia. politycznych. co ziemskie. pojęta biologicznie i psychologicznie. Takie połączenie biologicznych i poznawczych funkcji z zaziemską istotą pociągało za sobą niesłychane konsekwencje. Dusza jest. Jednakże nie poznanie rzeczy. jaką ma postrzeganie. z jakiej zbudowane jest ciało. Ciało i jego zmysły są dla duszy narzędziem poznania. póki ją w sobie posiada. Nie mając narządów zmysłowych dusza poznaje tu sama. a przy duszy pozostało jedynie to. Żywe w Platonie uczucia religijne. tożsamość. co się samo wprowadza w ruch. najdobitniej za tym. boską. ale nie materialna. choćby była niematerialna. Boć dusza. Wprawdzie nazwę „duszy" Grecy dobrze znali i przed nim. etycznych. jak pitagorejska. tyle tylko że subtelniejszą od tej. przypisując jej inną jeszcze rolę. drugie na religijnych. myśleniu zaś przypisywała tę samą naturę. różność. które również powstają przy udziale duszy. co dusza posiada „sama z siebie" bez 'udziału ciała. I to właśnie stanowi istotę duszy: że jest tym. według Platona. która sama się porusza. Boć nie całą naszą wiedzę zawdzięczamy narządom cielesnym.pisał Leibniz . To. co w nowoczesnym pojęciu należy do spraw psychicznych. a nie ciała. którego zagląda pośmiertna jest widoczna.epistemologicznych. Poznanie jest tu jej funkcją. Dla Platona dusza była przede wszystkim czynnikiem życia. istotę zaziemską. bo idee znamy. miała łączność z ciałem: wprawiała ciało w ruch i przez narządy ciała własnego poznawała inne ciała. trzeba przyjąć. Faktycznie więc Platon operował niejednym. jest źródłem samorzutnego ruchu. chwilowo tylko zamieszkującą ciało. lecz dusza. wspólnych przedmiotom różnych zmysłów? „Wydaje się" . lecz dwoma pojęciami duszy: szerszym i węższym. podobieństwo i tyle innych własności. Przed nim filozofowie-przyrodnicy mieli duszę za rodzaj materii. 3. bądź pośrednio.„najdoskonalsze wydaje się mi to: że definiuje ducha jako substancję. która je posiada. spowodowały. barwy postrzegamy oczami. ale jakimż zmysłem postrzegamy byt. FUNKCJA BIOLOGICZNA DUSZY.pisał „że dla nich nie ma odrębnego narządu. tak samo jak stworzył nowe pojęcie idei. które do jej funkcji biologicznej dodało funkcję poznawczą. a umiera. Tam pojmowano duszę jako istotę trwalszą i doskonalszą od wszystkiego. że Platon w duszy dopatrywał się nieśmiertelnego pierwiastka w człowieku. II. „Własności wspólne" nie ciało poznaje. 1. że poznanie jest funkcją duszy. które wymagają narządów cielesnych. jakie Platon odróżnił w duszy . że traktuje go jako zasadę działania w przeciwieństwie do materii". FUNKCJA RELIGIJNA DUSZY. Platon przestał ją natomiast rozumieć materialnie. swobodnie i samorzutnie działa. Jeśli natomiast była zaziemską istotą. posługując się tymi narzędziami. Platońskie pojmowanie duszy. bo materia jest z natury bezwładna. bez którego ciało jest martwe. Jest realna. impulsywnej i zmysłowej . że poznanie stanowi jedność. Pragnienia nieśmiertelności nie zaspokoi wszak ciało. Filozofowie-przyrodnicy widzieli w duszy czynnik życia: człowiek żyje. Poznaje sama bezpośrednio. choć ciało wcale z nimi nie ma i nie może mieć styczności. wobec zaś tego. Z części. W postrzeganiu widziała sprawę fizjologiczną. Pierwsze było oparte na rozważaniach biologicznych i psychologicznych.

Dawały one spirytualizmowi Platona specjalnie religijne zabarwienie. jako niezależna odeń. c) dla odkupienia została złączona z ciałem. zmysłową i. 4. a nie ciału. druga nie była niczym z tą przyrodą związana. ponieważ zaś życie wyklucza śmierć. Byłaby lepsza i szczęśliwsza. ale nie. Platonizm podwójnie tedy wykraczał poza materialistyczny pogląd na świat: przez uznanie niematerialnych idei i niematerialnych dusz. a nawet na trzy: rozumną.Tu dusza była pojęta jako zasada etyczno-religijna. poświęcał niższe części duszy. zatem nic jej już o śmierć przyprawić nie może. E) Z wyższości duszy nad ciałem wynika. które jest złożone z części. ale i odwieczna. gdy mówił o niej w znaczeniu szerszym. związana jest z ciałem niedoskonałym i znikomym. Nawet w dialogach najtrzeźwiejszych. ciemnota. co cenne w człowieku. Platon poświęcił wiele swych myśli. Dla tego przekonania Platon szukał dowodów. że złączenie ich jest dla duszy niekorzystne. NIEŚMIERTELNOŚĆ DUSZY. Człowiek . poświęcił im jedno ze swych dzieł (Fedonon). ona stanowi istotę człowieka. Platonizm był nie tylko dualizmem idei i rzeczy. Dusza i ciało. że dusza istniała przez pewien czas przed urodzeniem. Platon był przekonany. drugie odnowił religijnie myślący schyłek starożytności. przyjmował wraz z nimi. Jak pojmował nieskończone dzieje duszy. Oto niektóre z jego dowodów: A) Pojęcie duszy związane jest w sposób konieczny z pojęciem życia. Złączenie z ciałem nie jest dla duszy niezbędne. impulsywną. D) Dusza jest doskonalsza od ciała. niewstrzemięźliwość. że a) dusza istniała pierwotnie bez ciała. Z tego dowodu wynika zresztą co najwyżej. Przeto ciało nie może być uważane za równorzędny z nią składnik człowieka. a wrodzona z nabytą przed urodzeniem. B) Dusza posiada wiedzę wrodzoną. dusza. będzie znów wolna. czekające ją po opuszczeniu ciała? Nieskończoność tę zapełniał bądź szeregiem prób i czynów. by spojrzeć w perspektywę losów 65 .była samym rozumem. istniała zatem przed urodzeniem. że nie tylko trwa dłużej od ciała. pośredniczącą między nimi. C) Każda rzecz ginie od swoistego zła. bądź niezmąconym szczęściem. w drugim . o ile istnieje wiedza aprioryczna i o ile może być utożsamiona z wrodzoną. byle pomnożyć argumenty za jej nieśmiertelnością. a najsporniejszej.to dusza władająca ciałem. choć zespolone są w człowieku. przerywał swe rozważania. taką samą jak oni. b) zaciążył na niej grzech. Tej sprawie jako dlań najważniejszej. 6. 5. istnieją wzajem niezależnie. Były to wierzenia. musiała więc zdobyć ją przed urodzeniem. Ten dualizm wyrażał się w następujących tezach: A) Dusza jest niematerialna. ESCHATOLOGIA. które dawno już głosili orficy i pitagorejczycy. Ze śmiercią ciała zaczyna się dopiero prawdziwe życie duszy. Dowód ten jest ważny tylko. Dusza (oczywiście tylko rozumna) poznaje idee i upodabnia się do nich. gdzie przebywają dusze po śmierci. jako zasada życia. że te zła nie przyprawiają duszy o śmierć.Dusza była tu pojęta jako podmiot poznania. a także nie ma początku. Niezłożona była zresztą jedynie dusza w węższym pojmowaniu Platona. . . doskonała i wieczna. ale również dualizmem duszy i ciała. B) Jest oddzielna od ciała. C) W przeciwieństwie do ciała. Choć ciało ulegnie rozkładowi i zniszczeniu. to dzięki swej duszy. dlaczego dusza. DUSZA A CIAŁO. dawała nawet topografię miejsc. Pierwsze pojęcie rozwinął wśród następców Platona Arystoteles. może być tylko żywa. Eschatologia Platona kusiła się o szczegółowe odmalowanie losów duszy: opisywała sąd pośmiertny. Istnienie jej nie ma końca. dusza jest niezłożona. F) Dusza w przeciwieństwie do ciała jest nieśmiertelna. a i tak dowodzi co najwyżej. jest nie tylko nieśmiertelna. a i w innych do tej sprawy powracał. a rozwinęło chrześcijaństwo. ale doświadczenie uczy. Odpowiedź dał etyczno-religijna. Operował wszystkimi odcieniami swego pojęcia duszy. dobra i wszystkiego.W dowodzie tym dusza pojęta była biologicznie. ale trwa wiecznie. Poznanie prawdy przez filozofię uważał za najpewniejszy środek wyzwolenia duszy z ciała. że wiecznie istniała i istnieć będzie. Jeśli człowiek stanowi jedność. tchórzostwo. byle uratować nieśmiertelność dla duszy rozumnej. może trwać dalej. przez to jest źródłem prawdy.wzorem orfików . więc i dusza wyklucza śmierć.pytanie. ciało jest dla niej więzieniem i mogiłą. Platon stawiał . rozumną i zmysłową. Gdy win? odkupi. zamianę ciał. Złem duszy jest niesprawiedliwość. niezależna. że jeśli dusza istnieje i póki istnieje. zajętych sprawami epistemologii czy polityki. gdyby była wolna od ciała. .. Ujęcie duszy jako niematerialnej doprowadziło do ostrego przeciwstawienia jej ciału. nigdy martwa. Pierwsza była składnikiem materialnej przyrody. ciało jest jej podległe. dzielił ją na dwie części.pierwszym znaczeniu obejmowała czynności zmysłowe.

W nim. by upodobnić świat do wieczności. nieograniczona i nieokreślona. gdyż jest to piękna odwaga". z której został zbudowany. to znaczy. planety . „ale warto mieć odwagę wypowiadania tych twierdzeń. Materia jest z natury bezkształtna. Po opisie miejsc.tak mówi w innym miejscu swej eschatologii . postrzegalnym bogiem. widząc niedoskonałość przyrody. ich kształty. A dokonane przez Platona połączenie tych rozbieżnych motywów przetrwało długo w dziejach myśli europejskiej. Czas np. trzecią przyczyną świata: obok sprawczej i celowej była przyczyną materialną. Specjalnie w jego poglądach na duszę zbiegły się motywy naukowe i pozanaukowe. gdzie ta granica przebiega. Cel. Idee są przeto czynnikiem w powstaniu świata: Demiurg był jego przyczyną sprawczą. doskonałość świata była mu celem i przeto uczynił go możliwie najlepszym. W całości świat jest „widzialną. Przykład Platona oddziałał na losy filozofii. przeciwstawił jej doskonałe idee. Celowość i rozumny ustrój świata kazały mu. doszedł do wyników nadspodziewanie dla niej pozytywnych. że we wszechświecie panują kształty najprostsze i najdoskonalsze i że harmonia jest zasadą jego budowy. MATERIA. Mniemał. zbudował go powodowany dobrocią. czyli Demiurg był siłą twórczą. ale ma pierwiastki idealne i duchowe. że własności przyrody są zrozumiałe tylko. dodaje: „Żeby jednak wszystko zupełnie tak się działo. żywą istotą. leżących im na sercu. dla granicy między nauką a mitem. Przyrodą materialną Platon zajmował się najmniej. pozbawiony tej doskonałości. tak samo jak Bóg i idee. Nie przypadek tedy ani mechaniczna konieczność. Musiała tedy poprzedzić powstanie świata: świat ma początek. tego rozsądny człowiek na pewno utrzymywać nie może". by służyć za pokarm dla istot rozumnych. ułożony celowo i rozumnie. Skoro Ziemia jest kulista. z podobnej racji uczynił go jedynym. bo tyle członów ma doskonała proporcja. istnieje po to. ale materia jest wieczna. gdy przyjmie się. żywioły są cztery. rośliny istnieją. Dlatego budując go wziął za wzór idee. CELOWOŚĆ ŚWIATA. jakie miał Platon. najpiękniejszy i najdoskonalszy". Kalliklesie" . a szlaki planet okrężne. nie jest stworzony. nie można spodziewać się ścisłego rozwiązania. ściśle mówiąc. a więc wszechświatem rządzi rozum i ład. jak tu opisałem. Toteż świat.„masz to zapewne za babskie gadanie i niewątpliwie można by pogardzać takimi rozprawami. wyłożył cel świata i jego urzeczywistnienie. tam próbował fantazji poetyckiej lub zdawał się na wiarę religijną. niemniej nie uważali za słuszne wyłączenia ich z filozofii.tłumaczy szczegóły jego budowy. III. splatając wywód naukowy z mitem. Świat musiał być stworzony z czegoś. w których przebywają zmarli. może natomiast przyjmować wszelkie 66 . Własności wzoru przeszły poniekąd na świat realny. nie mając zrozumienia. Dał mu kształt najdoskonalszy ze wszystkich: kształt kulisty. jak pisał. obrazem twórcy. Stwórca uczynił świat żywym. Niektórzy zaś z jego naśladowców kładli szczególny lub nawet wyłączny nacisk na motywy orfickie jego psychologii. obok Demiurga i idei. 2. ale zespół organiczny. Ciała niebieskie krążą po stałych i geometrycznie prawidłowych szlakach. uważając ją za najpośledniejszy rodzaj bytu. gdybyśmy mogli znaleźć coś lepszego i prawdziwszego". lecz zbudowany z istniejącego już przedtem tworzywa.pozagrobowych. którzy wiedzieli. Była. które rozumnie zbudowało świat. I dla przedstawienia swego poglądu na przyrodę wybrał w Timaiosie formę religijną: opisu stworzenia świata. ale z czasem i w niej samej rozpoznał coś z doskonałości id ej. wierzyć w istnienie bóstwa. którego poszukiwanie uchodziło w czysto przyczynowym systemie Demokryta za przesąd i było całkowicie usunięte z nauki.jego doskonałość . boć życie.bo potrzebne do miary czasu. „Demiurg". czyli boski budowniczy świata. funkcje ich narządów. uduchowionym i rozumnym. a one wzorem świata. ale nie tylko uczonym. Był prototypem tych filozofów. Pierwotnie. Platon był daleki od mechanistycznego pojmowania przyrody. jednolitym i części jego zespolił tak ściśle jak w żywym organizmie. „Ty. Musiały umacniać go w tym poglądzie odkrycia astronomiczne dokonane właśnie za jego życia przez uczonych pitagorejskich. lecz cel świata . iż jest zbudowana celowo. NAUKA O PRZYRODZIE 1. Choć jest materialna. Przekraczając granice ścisłości Platon zachował jednak pełną świadomość. celowa jest ich organizacja. Gdzie nie mógł sięgnąć metodą naukową. u Platona stał się podstawową zasadą wyjaśniania przyrody. Platon był uczonym. cechującego filozofię Demokryta: w przyrodzie widział nie zbiór mechaniczny części i wytwór ślepej konieczności. która cechuje idee i dusze. musiała istnieć materia. istoty żywe są celowe w każdym szczególe. Ale gdy w późniejszym już wieku uczynił ją przedmiotem szczegółowszych rozważań. jest największy i najlepszy. że dla niektórych zagadnień. a one celową. która poszła innymi torami niż nauka ścisła. duch i rozum lepsze są od martwoty i bezduszności. dał mu ruch najdoskonalszy: ruch okrężny.

dedukował z tego założenia „wedle pojęć i liczb" jego własności. podobnie też jego spirytualizm że obok rzeczy materialnych istnieją dusze.kształty. jako nieokreślona. Jak Demokryt był klasycznym przedstawicielem mechanistycznego. DUSZA ŚWIATA. Ta koncepcja świata była najostrzejszym przeciwieństwem atomistyki. że idee istnieją nie tylko obok rzeczy. W tym sensie dusza . to jest wynikiem późniejszego pogorszenia się świata.jest podstawowym pojęciem Platońskiej filozofii przyrody. Ale rozważania nad przyrodą skłoniły go do poglądu. teraz stała się ona tylko abstrakcyjnym ciał składnikiem. pitagorejską nauką o harmonijnym ustroju kosmosu. kosmos. Podobnie też i wszechświat jako całość nosi w sobie źródło ruchu. Świat realny. Dusza wszechświata daje mu ruch regularny i życie. Źródło zaś samorzutnego ruchu jest właśnie tym.a nie materia . W dziedzinie przyrody Platon nie poruszał się tak swobodnie jak w rzeczach etycznych i logicznych. co nazywamy duszą. że krążą one w pustej przestrzeni.posiada duszę. To abstrakcyjne pojęcie materii nie pozostało własnością Platona. Jako zaś połączenie bytu i niebytu. że w świecie musi być miejsce dla wolnych i wiecznych dusz i że fałszywa jest każda teoria. Dwa były tedy dla Platona . a więc doskonałości i niedoskonałości. wprowadzony przez Sokratesa do rozważania spraw ludzkich. Stworzone zostały po duszach i dostosowane do nich jako ich narządy. Wielkie odkrycia przyrodnicze jego czasów. że idee i dusze Platon włączył do przyrody jako jej składniki.wieczne czynniki bytu: idee i materia. więc . co zaś w nim jest mniej doskonałe. przyjąwszy. w jakim na ogół i przed nim. utrwaliło się w filozofii na długie stulecia. Platon odwróci) porządek. właściwa jedynie człowiekowi. więcej tu niż gdzie indziej korzystał z pomysłów cudzych. jako zasada ruchu i życia.poza bóstwem . Było to rozszerzenie i wzmocnienie idealizmu i spirytualizmu: teorie. Gdy Demiurg dał tej nieokreślonej materii określony kształt. i po nim pojmowano rozwój świata: dla niego doskonałość nie była wynikiem rozwoju. Była to zupełnie nowa koncepcja materii. które istnieją poza światem. gdy Demiurg połączył idee z materią. Idee są wiecznym bytem. lecz cofa się. celowości i konieczności. ale dusza w znaczeniu szerokim. Niemniej i tu stworzył własną syntezę. że obok rzeczy realnych istnieją idee. którzy wyłącznie zajmowali się światem materialnym. Demiurg stworzył świat możliwie najdoskonalszym. że dusze istnieją nie tylko obok materii. Postawa religijna uczyniła zeń wroga atomistyki i wszelkiej mechanistycznej teorii. kształt i ład. lecz także celów. Świat nie postępuje. przeto z niej jest wszystko. Sokratesowskim przekonaniem o wadze praw moralnych i własną doktryną bytów idealnych. nie mogły być pierwotnym dziełem Bożym. a potem dopiero ciała. co jest we wszechświecie niedoskonałością i złem. Jest miejscem. Platon przejął pogląd pitagorejskich uczonych. Są tedy tylko wtórnym składnikiem świata. że świat jest „najpiękniejszym z tworów". dusze zaś są jego składnikiem pierwotnym. Badając zjawiska przyrody szukał dla nich nie tylko przyczyn. przeciwnie. Moralny punkt widzenia. gdzie realizują się kształty: to jedyne. lecz musi mieć źródło w nich samych. Platon przeniósł i na przyrodę. wtedy powstał z niej wszechświat. a tak samo. jest wiecznym niebytem. Za jej sprawą świat niecałkowicie jest celowy i zgodny z rozumem. która rozbijała świat na nieskończoną ilość martwych i wzajemnie niezależnych części. materia zaś. dawniejsi filozofowie. zdawały się upoważniać do takiego pojmowania. ruch więc ich nie jest powodowany przez działanie z zewnątrz. Więc przede wszystkim planety mają dusze. wykazujące ład i harmonię świata. Gdy dotąd pojmowano materię jako zespół konkretnych materialnych ciał. Pierwej stworzone zostały dusze. Skąd ta zmiana? Stąd. co można o niej orzec. ale też stanowią istotny składnik całej materialnej przyrody. które obowiązywały tylko poza granicami materialnego 67 . jako niedoskonałe. ale są także odwzorowane w rzeczach. rozwinięte przez Arystotelesa. Dusze znajdują się nie tylko w ciałach organicznych.to oczywiście nie dusza w węższym rozumieniu Platona. nie myśleli odmawiać jej ani określoności. ale światu służyły za wzór. jest połączeniem idealnych wzorów i materii. skoro nieokreśloność należy do jej natury. Brzmi to jak czysta bajka: faktycznie zaś było zastosowaniem szerokiego. nie dusza rozumna. lecz jego początkiem. jest czymś „pośrednim między bytem a niebytem". Materia jest pierwiastkiem nieboskim. przesyciwszy pomysły starych przyrodników orficką wiarą w wyższość ducha. która się z tym nie liczy. Po odciągnięciu tych składników dla materii została sama nieokreśloność i niedoskonałość. tak Platon finalistycznego pojmowania przyrody. jako najdoskonalsze składniki świata. był przekonany. 3. Ciała. Bo „dusza planet" i „dusza wszechświata" . a obcego nam pojęcia duszy. Idealizm Platona polegał pierwotnie na twierdzeniu. nie jest natomiast wieczny: powstał. ani doskonałości.

to jedynie myślą. postrzeganie zaś zmysłowe oczywiście nie nadaje się do poznawania idei. Jeżeli w ogóle można poznać idee. z którymi nigdy nie spotykamy się. w ten sposób własności figur geometrycznych. któremu Platon nie myślał zaprzeczać. cenili rozum wyżej od zmysłów. że jakieś rzeczy są równe. a których wrodzone pojęcia przede wszystkim dotyczą? Zagadkę tę Platon rozwiązał w taki sposób: przyjmował. Odrzucenie jej było konsekwencją teorii idei . Podobnie jak istnieją dwa rodzaje bytu: idee i rzeczy . wiedza wrodzona jest „przypomnieniem" (anamnezis). rozporządzamy już pojęciem równości i posługujemy się nim jako miarą. Postrzeżenie w tym czy innym wypadku jest okazją do uświadomienia sobie pojęć. ale dopiero Platon był apriorystą. nie wszystkie własności rzeczy dadzą się postrzec zmysłami. Natomiast twierdził. zdobytym w poprzednim życiu. nie są nigdy naprawdę równe i tylko zbliżają się do równości. która postrzeganie wyprzedza. zostały rozciągnięte i na niego. straciwszy swój dualistyczny charakter filozofia Platona stała się powszechnym idealizmem i spirytualizmem. wystarcza. Formalnie postawił pytanie: co to jest poznanie? i jedno z dzieł swych (Teajteta) całkowicie rozważaniu tego pytania poświęcił. nie opiera się na nim. jak Platon powiada. Nie posiadamy dla nich właściwego organu zmysłowego. liczba i wiele innych własności „wspólnych". że zmysły nie tylko nie sięgają idei.bo zgodnie z nią poznanie ma obejmować idee. nie oglądawszy tego jeszcze? Jak w szczególności możemy znać idee. Podczas gdy tamta formuje się stopniowo. choć nie uczyli się poprzednio geometrii. 1. Co prawda: „co do tego jesteśmy w zgodzie. Platon tę koncepcję odrzucił. np. że myśl. W ten sposób 68 . ale nie można ich widzieć". Nie wywołuje pojęć. byli racjonalistami. ale nie jest materiałem ani podstawą do ich wytwarzania. lecz postrzeżenia . postrzeżenia kształtów. W wiedzy. aby poznać rzeczy. tak samo tożsamość. natomiast uświadomiliśmy sobie to pojęcie dopiero przy sposobności postrzegania rzeczy równych czy raczej zbliżonych do równości. Teoria poznania. Postrzegając jakieś rzeczy i oceniając je jako np. uważali ją jednak za subtelniejszą odmianę postrzeżenia. że umysł nasz oglądał idee w poprzednim życiu i zachował o nich pamięć. Pierwszy to zapewne raz stanowisko takie zostało wypowiedziane w Grecji. orficko-pitagorejskich wierzeń w wędrówkę dusz. tkwiła zagadka: Jakże możemy znać cośkolwiek od urodzenia. 2. Platon doszedł do przekonania. jest od postrzegania niezależna. Obok tedy wiedzy opartej na postrzeganiu istnieje inna wiedza. ale opierało ją na doświadczeniu. To chronologiczne pierwszeństwo jest faktem. IV. dźwięki uszami. ta jest dana od urodzenia. jaka zachodzi między barwą a dźwiękiem. Myśl zaś. Zapewne. zanim jeszcze zetknęliśmy się zmysłami z rzeczywistością.tak też i dwa rodzaje poznania: rozumowe i zmysłowe. że zna je od urodzenia i tak bezpośrednio. Przedplatońscy filozofowie odróżniali myśl od postrzeżenia. że poznanie jest to postrzeganie: rzeczy można poznać tylko przez zetknięcie się z nimi za pomocą zmysłów. zaczerpnąć pojęcia równości. równe. zanim spostrzegliśmy. ale mieli go za nadbudowę. Ale niektóre postrzeżenia. Barwy poznajemy oczami. wzywają. u Platona zajęła równorzędne z nią miejsce. ale różność. Z postrzegania nie moglibyśmy np.świata. jak ją pojmował Platon. że posiadamy wiedzę. Uznawało też wiedzę niezależną od doświadczenia. jakie postrzegamy. że ją sobie przypominamy. Musi tu z nimi współdziałać myśl. słuchania lub działania innego zmysłu". to tłumaczy. że tłumaczyło wiedzę racjonalną. Pojęcie równości musieliśmy posiadać. a nie zmysłami. lecz jedynie je przypomina. Oto ludzie na trafnie postawione pytania sami z siebie znajdują trafne odpowiedzi. „Rzeczy można widzieć. a nie zmysłami. jak gdyby je oglądał. słyszeć czy ich dotykać. która bez fundamentu w zmysłach nie może się utrzymać. wbrew panującemu mniemaniu. nie jest widziana ani słyszana. ale nie można o nich myśleć. pierwotnie traktowana przez Greków ubocznie przy teorii bytu. NAUKA O POZNANIU. Dlatego to w życiu obecnym nie potrzebujemy już zdobywać wiedzy o ideach. Jednakże ta odpowiedniość bytu i poznania nie jest zupełna. że poznaje się myślą. ale uciekając się do irracjonalnych. POZNANIE ROZUMOWE. Pierwotną grecką koncepcją było. Co więcej. wrodzona. odnajdują np. o ideach zaś można myśleć. pozostaje więc przyjąć. choć występuje po postrzeżeniu. Rozwiązanie Platońskie było tego rodzaju. na pomoc myśl. To. ale też nie wystarczają do poznania rzeczy. POZNANIE WRODZONE. trzeba je widzieć.na pojęciach. potwierdzają fakty. bo rzeczy. że myśli niepodobna powziąć inaczej niż na skutek patrzenia. że „dusza sama przez się ogląda we wszystkich rzeczach te wspólne własności". Stosunek jest odwrotny: to nie pojęcia opierają się na spostrzeżeniach.

W astronomii np. Platon nie tylko miał wiedzę rozumową za niezależną od zmysłowej. Twierdziła. ich analizy i syntezy. że jest dogmatyczna. że nawiązuje bądź co bądź do obserwacji i posługuje się myśleniem obrazowym. jakie pitagorejscy uczeni . gdy umysł w zachwyceniu obcuje z bóstwem. I od tego samego Platona. nauka bowiem jest poznaniem najdoskonalszym. jest dialektyka.i nauka jego o stopniach poznania. że poza obrębem poznania znalazło się bez mała wszystko. wszystko inne jest domysłem. gdyż miała charakter pojęciowy i pomijając zmienne zjawiska badała niezmienne związki. Wynosił ją. A dla zapobieżenia dogmatyzmowi bada własne założenia i szuka dla nich racji. empiryczna może służyć co najwyżej do badania rzeczy. Nauka ta nie ograniczała się zresztą do dwóch stopni. idealistyczne stanowisko Platona. to drugi etap w różnicowaniu władz poznawczych. który najbardziej skrajnie i jednostronnie pojął poznanie. gdzie właściwe poznanie było niedostępne. lecz jest tylko jedno: racjonalne poznanie idei. W porównaniu z powszechnymi prawami przyrody. Ściśle trzymając się określenia poznania wypada rzec. a po wtóre dlatego. pozostawimy na uboczu. Matematyka najbardziej zbliżała się do Platońskiego ideału nauki. rodzajem patrzenia intelektualnego czy stykania się myśli z jej przedmiotem. a poza tym też postępy matematyki i matematycznego przyrodoznawstwa. Czystą metodą naukową. więc nienaukowe. 4. POZNANIE NAUKOWE i METODA DIALEKTYCZNA. intuicja była dlań aktem umysłu działającego samodzielnie i z samowiedzą. których uzasadnić nie umie i nie próbuje. Tamto był pierwszy. wyniki prostej obserwacji musiały wydawać się błahe. nauka zaś w ścisłym znaczeniu szuka prawd powszechnych. operuje bowiem założeniami. powyżej poznania zmysłowego i dyskursywnego. była pojęta w duchu skrajnego racjonalizmu. jako zdolność bezpośredniego poznawania prawdy. jest zawsze niepewna. Platonowi było to obce. Od prawdziwego poznania wymagał dwóch rzeczy: aby dotyczyło samego bytu i aby było niezawodne. otrzymała jeszcze stopień najwyższy: poznanie intuicyjne. Empiryczna znajomość faktów wcale. do nauki nie należała. Toteż Platońska teoria poznania nie mogła obejść się bez teoretycznie odrzuconego „domysłu". Ale to określenie poznania było tak surowe i wąskie. że właściwie nie ma dwóch rodzajów poznania. obserwacja nie była metodą naukową. tak teraz znów Platon rozdzielił dwa rodzaje myśli. Odpowiednio do swej ogólnej teorii poznania Platon rozwinął teorię nauki. co obchodzi człowieka: zarówno przyroda.aprioryzm Platona był utajonym empiryzmem i w gruncie rzeczy nie odbiegał od tradycyjnego w Grecji pojęcia poznania. to zaś. jako oparta na danych zmysłowych. jak dusza i bogowie. Na takie ukształtowanie teorii nauki wpłynęło ogólne. jaka do nas doszła.przy pomocy matematycznych obliczeń znajdowali w dziedzinie astronomii czy akustyki. szuka prawdy na drodze samego tylko zestawiania pojęć i twierdzeń. bezobrazowym myśleniem. empiryczna jest niedostateczna nawet do badania rzeczy. Jak przed paru pokoleniami filozofowie greccy rozróżnili myśl i zmysły. Ta operuje czystym. intuicja miała być jej poznaniem bezpośrednim. których był świadkiem. wedle niego. jest „wiedzą o tym. jeśli ma to być badanie naukowe. Empirycznie można stwierdzać tylko przemijające fakty. zmysłowa jest raczej domysłem niż poznaniem. że z dwóch metod. Ściślej zaś biorąc. Wiedza rozumowa i zmysłowa stały się przeto dla Platona stopniami na drodze poznania. STOPNIE POZNANIA. tam musiał zastępować je domysł i w praktyce okazywał się nie mniej użyteczny od poznania. ale też za wyższą od niej. Teoria ta. jakimi posługują się badacze. 3. oglądanie „obrazów" na niebie" może przydać się jedynie do egzemplifikacji: „tą pstrokacizną na niebie należy posługiwać się tylko jako przykładem". zaczęła się również pojednawcza nauka o stopniach poznania. które dotychczas nie były oddzielone: myśl dyskursywną i myśl intuicyjną. co istnieje wiecznie". nieścisłe i niepewne. przez rozumowanie dochodzi prawdy. do poznania rozumowego i zmysłowego. ponad rozumowanie . Taki wzgląd kazał Platonowi wąsko ująć pojęcie nauki i ograniczyć jej za kres do czysto racjonalnych dociekań. do badania zaś idei jedynie aprioryczna. aż 69 . „Będziemy zajmować się astronomią tak jak geometrią. Późniejsi filozofowie rozumieli intuicję jako stan ekstatyczny i mistyczny. zmysłowa bowiem dotyczy tylko zjawisk i ulega nieustannym złudzeniom. jeśli mamy uprawiać prawdziwą astronomię". nie posiadającą braków matematyki. co jest na niebie. Jednakże nawet ona nie spełniała wszystkich wymagań Platona. ale najniższą w hierarchii. Była mu wprawdzie nauką. Otóż te wymagania spełnia jedynie wiedza rozumowa. pierwsza chronologicznie. która pośrednio. Najpierw dlatego. empiryczna zaś metoda. W przeciwstawieniu do myśli dyskursywnej.

znał zasadnicze prawa logiki i przygotował systematyczny ich wykład. lecz „najsilniejsze". idea dobra. a tym właśnie ma być filozofia. to uznaję za prawdę. Toteż zarówno racjonalizm. która ma do czynienia z tymi ostatecznymi zagadnieniami. Ale gdy długo zmagałeś się i obcowałeś z rzeczą. Podczas gdy Sokrates był tylko wirtuozem w operacjach logicznych. w przekonaniu Platona. ale nie był równie stanowczym zwolennikiem racjonalizmu. to nagle zapala się w duszy jakby światło. posiadanie zaś wiedzy jest cnotą jednej tylko części. Rozróżnienie trzech części duszy było mu pobudką do rozszerzenia etyki. Dla Platona dialektyka była czymś więcej niż metodą. Platon opowiedział w Fedonie ustami Sokratesa. Jeśli nawet przenika on świat idei. Ta metoda założeń jest metodą wszelkiej wiedzy. na jak różnych drogach szukał tego wyjaśnienia. ale jako najdoskonalsza z nauk. że je pojmujemy prawidłowo. Taka koncepcja filozofii jeszcze radykalniej oddzielała ją od nauk niż metoda dialektyczna. W metodzie tej Platon uwydatnił jeden ze składników naukowego postępowania. przejęty intelektualizmem Sokratesa. jak matematyka. co mi się zdaje być z nim zgodne. że jedynym.znajdzie dostateczną. była filozofią. że każda część jej musi mieć udział w tej harmonii. bo nie jest to racjonalne. co rozum pojąć może. ponadto potrzebna jest czwarta 70 . co z nim niezgodne". 1. Z czasem jednak przezwyciężył jednostronność swego poprzednika. Ostatecznie nie zadowoliło go ani przyczynowe. prawdziwym wyjaśnieniem jest dialektyczne: przez ustalenie logicznej zależności zjawisk wyjaśnia się je lepiej niż przez znalezienie ich przyczyn lub celu.. NAUKA o CNOTACH. FILOZOFIA. znalazł się bowiem dla niej odrębny przedmiot: idee. i nie daje się ująć w słowa. „spokrewnienie jej z tym. sprowadził cnotę do wiedzy. Trzy są tedy cnoty odpowiednio do trzech części duszy: mądrość jest cnotą części rozumnej. ETYKA.. męstwo . także przekracza to. każda musi mieć swą cnotę.. ale nie filozofia. irracjonalny popęd duszy mogą nas równie i więcej zbliżyć do prawdy niż ścisłe rozumowania. Założeniem (hipoteza) nie może być oczywiście twierdzenie dowolne. panowanie nad sobą . a za nieprawdę. Ale przypuszczał. bo ona jedna. ze względu na swój nieempiryczny sposób postępowania pomija zjawiska i sięga idei. A nawet wśród idei najwyższa. Metoda dialektyczna służy przede wszystkim do badania i dej. na czym naprawdę mi zależy. mit i przenośnia. jako zaś nauka o ideach jest nauką o prawdziwym bycie. najbardziej przekonywające rozum. bez udziału zmysłów. to pozostaje jeszcze irracjonalny czynnik świata: materia. jeśli bowiem wiedza nie opiera się na doświadczeniu. ten. ale także i do wyjaśniania zjawisk. to połączenie dedukcji z redukcją odróżnia ją najwięcej od zwykłego w naukach postępowania. nigdy nie pozna prawdy o dobru i złu".impulsywnej. filozofia wyodrębniła się od nauk. w części zaś coś zupełnie innego: dokonanie przewrotu w duszy.pożądliwej. Sprawom etycznym Platon poświęcił najwięcej prac. i ona jedna. które uważam za najsilniejsze. mniemał. Stąd przepis dla postępowania naukowego: „założywszy za każdym razem twierdzenie logiczne. przyjąwszy bowiem pitagorejską koncepcję cnoty jako ładu i harmonii duszy. Platon był już ich teoretykiem.tę. ale poznawanie przez „duszę samą" Platon gotów był pojmować rozmaicie. Przekonał się. Prawdę dusza może znaleźć tylko sama.. Ona bowiem. Pierwotnie. Daleki był od mniemania. co moralne i piękne. wedle surowych zasad dialektyki. nie ma i nie będzie żadnego mego pisma. rozwinięty przez Arystotelesa. Kto nie jest wewnętrznie zrośnięty i spokrewniony z tym. z którymi dotąd współżyła. miała za przedmiot byt prawdziwy i ona jedna miała metodę niezawodną. 5. i tę. A wyodrębniła się nie jako równa innym. Dała początek logice.Platon przekazał potomności. jak J irracjonalizm zwykły powoływać się na niego jako na swego twórcę. to może oprzeć się tylko na „założeniach". Jednym ze sposobów było poznanie czysto racjonalne. Platon był stanowczym wrogiem empiryzmu. Zgodność sądów o zjawiskach jest jedyną gwarancją. mianowicie rozumu. która jej wszelką racjonalność odbiera . Dlatego też zadaniem filozofii jest w części tylko poznanie prawdy. Formalne wyniki jej były cenne: dialektyka zwróciła uwagę na stosunki panujące między twierdzeniami i doprowadziła do sformułowania zasad dedukcji. które dla umysłu są „najsilniejsze". Teraz dopiero. co moralne i piękne". że w ostatecznych zagadnieniach intuicja i wiara. która nie jest li tylko empirycznym stwierdzaniem faktów. w ujęciu Platona. Platon pisał tedy w jednym ze swych listów: „O tym. V. ani celowe i doszedł do przekonania. I dwojaką koncepcję filozofii . i odrębna metoda: dialektyka. że cnota nie od samego tylko rozumu zależy. Nauka musi być tedy czysto racjonalna. iż sam rozum rozwiąże wszystkie zagadki bytu. która jej przyznaje największą racjonalność.

łącząca wszystkie części duszy i utrzymująca wśród nich ład. Platon nie zaprzeczał. ale miłość zmysłowa była szczeblem do niej. podobnie jak jego teoria poznania. którą dają zmysły. mimo swój poetycki polot i patos. która przez wieki pozostała panującą. Nie w tym jednak jeszcze tkwiło jądro Platońskiej etyki: tkwiło w jego idealistycznym poglądzie na świat. a stosunek idei i zjawisk nie był stosunkiem dwóch światów. Opis to daleko odbiegający od takiego. Ta. lecz do piękna wszystkich przedmiotów. co pierwotnie odrzucała. Dobra realne w porównaniu z idealnymi wydawały mu się znikome.ideę piękna. piękne twory dusz. Etyka jego. sięga idei. wyzbyła się z czasem jednostronności i to. w swej nauce o miłości. wiedzy i harmonijnego ukształtowania życia płynie czysta radość. specjalnie w jego nauce o miłości. Otóż pierwszym przedmiotem miłości są dobra realne. O tym stosunku dóbr realnych i idealnych Platon wypowiedział się w Uczcie. np. Jednakże nie był to ostateczny pogląd Platona. Ponadto Platon widział. lecz cele. żyje obok nich. Ta jego dojrzała teoria etyczna składała się z trzech tez: 1) dobra stanowią hierarchię. gdy łącząc swój idealizm z ascetyzmem orfickim. Oczywiście. jak cyrenaicy. Tak powstała klasyczna teoria czterech cnót. aby o nią zabiegać. uznał dobra realne za niezbędny szczebel do osiągnięcia dóbr idealnych. że mają w sobie piękno. Etyka Platona. Tu idealizm Platoński miał najwznioślejszą. będące pięknem zawsze i dla każdego . transcendentne były dla niej nie byty. czysto negatywnym znaczeniu wyzbycia się pożądań zmysłowych wobec przedmiotów cielesnych. Teoria ta była nie tylko etyczną teorią celów. „platonicznej") miłości w zubożonym. Usystematyzowała luźny materiał zebrany w rozmowach Sokratesa i zapoczątkowała dzieło rozwinięte dalej przez Arystotelesa. to dlatego. jak ją pojmował Platon. wieczne: te sens Platońskiej teorii miłości. skończone. Pesymistycznie mniemał. wyższy ponad rzeczy realne. nie każda radość zasługuje. przeciwnie. była to pierwsza próba zestawienia i klasyfikacji różnorodnych dóbr i cnót. Później jeszcze przychodzi zrozumienie. jak właściwe duszy dążenie do osiągnięcia i wiecznego posiadania dobra. Przez nie człowiek zdolny jest wybiec poza wąskie granice. a zarazem najmniej metafizyczną postać. I kto tak stopniowo udoskonala się w rzeczach miłości. 2) szczytem hierarchii nie jest żadne z dóbr realnych. ale też psychologicznym opisem dążeń ludzkich. wiecznych i bezwzględnych. to nic innego. które jest wszystkim im wspólne. i przedmiotem miłości stają się wtedy piękne myśli i czyny. Związek nauki o dobrach z nauką o miłości wypływał stąd. Był czas.cnota . piękne ciała. bezwzględne. była najpozytywniejszą częścią jego filozofii. Język potoczny przejął termin platońskiej (lub. głosił zupełne wyrzeczenie się dóbr doczesnych: ideałem jego był wówczas filozof. Z czasem dopiero rodzi się w duszy świadomość. 71 . a zwłaszcza jego nauka o miłości. przez które dusza kolejno przejść może i powinna. Natomiast z piękna.sprawiedliwość . że sama wiedza i cnota nie czynią jeszcze życia ludzkiego pełnym i doskonałym. i wytwarza się miłość nie do tego czy innego pięknego przedmiotu. jednym słowem piękno duchowe. Poprzez cele realne. który widzi w człowieku tylko egoistyczne i hedonistyczne skłonności. że miłość. NAUKA o MIŁOŚCI. aby każda „spełniała swoje". pojęła jako niezbędny szczebel rozwoju. A przez to w etyce Platońskiej. Po jednostronnych teoriach. Przez swą miłość do idei dusza staje się pośrednikiem między światem realnym a idealnym: należąc sama do świata realnego. Później. lecz stosunkiem celów i środków. lecz twierdził. że jeżeli przedmioty są piękne. że piękno dusz jest większe od piękna ciał. dla Platona natomiast miłość nadzmysłowa była wprawdzie celem. w jakich zamknięte jest jego realne życie. I dobra idealne stawiał nieporównanie wyżej od realnych. doczesne można osiągnąć cele idealne. lecz dobro idealne: idea dobra. że ma również pociąg do rzeczy nadzmysłowych. który. Cynicy byli tak samo jednostronni i przez to tak samo błądzili. tak i dobro rozdzielał na dwa światy: idealny i realny. że w świecie realnym zło ma i mieć będzie przewagę nad dobrem i że przeto jedyną drogą do zupełnego dobra jest odejście z tego świata. ten ujrzy wreszcie to. jest zazwyczaj zmieszana ze złem i cierpieniem. od których zaczęła się etyka Greków. a nie spostrzega ich. do czego wszystko inne było tylko przygotowaniem: piękno wieczne. względne. jaki zawiera jego ontologia. tkwi przezwyciężenie dualizmu. że dusza ma i takie pożądania (nie darmo jest związana z ciałem). jak radość bez wiedzy. 3) dobra realne są natomiast początkiem i nieuniknionym etapem w drodze do szczytu. Wiedza bez radości jest tak samo niedoskonała. Czy w ogóle mają wartość i mogą być uważane za dobra? Pod tym względem poglądy Platona uległy wahaniu. 2. Jak byt. Dwa różne światy stają się szczeblami. jak się mówi.

aby każdy obywatel dążył na swoją rękę do swojego dobra. Części państwa. odpowiadają trzem częściom. Ma przeto powodować się nie indywidualnymi pomysłami i aspiracjami. to jest rzemieślnicy. że dobro. lecz wyrzeczenie się. trzeba dobro znać. e) Idealne państwo jest ascetyczne. 3. ale również umożliwia im życie. skonstruowaną wedle idei dobra i sprawiedliwości. jest wszelkiego istnienia osnową. filozofowie. oraz wykonawcy niezbędnych przedmiotów materialnych. Państwo ma być zbudowane jak organizm. Takie było intelektualistyczne hasło tej teorii państwa. a) Państwo najlepsze winno dążyć do zalet najwyższych i właściwych ideom. lecz ogólnymi zasadami. mistycznie nastrojonej filozofii. istnieje bowiem ścisła analogia między państwem a jednostką. powszechnym i stałym. w którym jednak wspólne jest nie posiadanie. Nauka o dobru ma w filozofii Platona-szczególną wagę: wszak idea dobra stoi na czele jego systemu i ma pierwszeństwo wobec wszystkich innych idei. że jest podobna do słońca.nie bierze udziału w dążeniach do doskonałości. jaką budowali przedtem Grecy (np.męstwo. był jeden dla wszystkich. nie podlegał ani przystosowaniom. jak części duszy.w duchu greckiego arystokratyzmu . i różnorodnych temperamentów. ani dóbr doczesnych. Tworzą więc między sobą hierarchię i idealne państwo musi być hierarchiczne. Ta utopia Platońska była oparta na pięknej zasadzie: na podporządkowaniu jednostek państwu. za takie Platon uważał powszechność i stałość. ale nie stawiała państwu celów. ale dla Platona określenie to nie było już możliwe do przyjęcia. którego idea przewyższa nawet ideę istnienia. Sokrates określił ją jako wiedzę. którzy są dlań potrzebni. to znaczy to. Konkretne zadania człowieka objawiają się w pełni . idealnym. Od obywateli wymagał stałości w sposobie myślenia i odczuwania.według Platona . bo. Uniwersalny charakter był tedy pierwszą cechą tej teorii. Państwo będzie doskonałe dopiero. potrzebni zaś są. Wszakże nie państwa. a państwa celom czysto moralnym. a w nim każdy ma „robić swoje". Platońska zaś teoria państwa. trzymała się stosunków rzeczywistych i dążyła co najwyżej do zracjonalizowania środków. Ta przewaga dana dobru jest tak samo odrębnością jego systemu. 72 . oprócz władcówfilozofów. wedle której powstał świat. jakie mają ludy. a strażników od rzemieślników. lecz w społecznym. Przeciwnie. powinni być wydaleni z doskonałego państwa. które doń należą. była normatywną teorią państwa „najlepszego". Dobro jest początkiem i końcem w systemie Platona: jest pierwszą zasadą. którzy podlegają na ogół zmiennym uczuciom. aby dobro czynić.panowanie nad sobą. Tymi słowy. do którego dąży. O idei dobra Platon pisze. strażników . Gdy każdy stan czyni swoje. dąży bowiem do idealnego celu. nie jest dopuszczalne. Państwo idealne ma więc być stanowe. Części państwa powinny mieć te same cnoty. Każda z trzech grup ma inne zadania i musi przeto żyć w innych warunkach. tak też i idea dobra warunkuje istnienie wszystkich idei. obowiązuje tam ustrój komunistyczny. jak przewaga dawana przezeń ideom. sofiści). wtedy powstaje harmonijny ustrój państwa: ustrój sprawiedliwości. ale jakim być powinno. że . c) Państwo musi być oparte na wiedzy. Przeto szczegóły swej etyki rozważał na tle teorii państwa. NAUKA o PAŃSTWIE. jakie jest rzeczywiście. Dla dwóch wyższych stanów zniesiona jest własność indywidualna. Platon chciał zapewne wyrazić. bo wszystkie inne mają cele realne. ale dlatego. tworzy zatem oddzielny stan społeczny. nie są sobie równe: funkcja władców jest wyższa od funkcji strażników. z których składa się dusza. gdy na tronach znajdą się przedstawiciele największej wiedzy. Ale realizacja jej była doktrynerska. to jest wojsko. rzemieślników . ani rozwojowi. Temat był nowy: teoria państwa. i ostatecznym celem. wymaga wyrzeczenia się dóbr doczesnych. strażnicy państwa. Mógł natomiast zastąpić je nowym: dążenie bowiem do idealnego celu odróżnia cnotę od wszystkich innych dążeń ludzkich. d) Do państwa mogą należeć tylko ci. ale które znalazły potężny oddźwięk w późniejszej. choć sama jest już ponad czy poza istnieniem. Stan najniższy nie podlega rygorom. Części państwa muszą zależeć od całości. wyłożona w Państwie i Prawach. poeci. które sam nazwał „boską przesadą". program Platona nie uwzględniał też różnorodnych warunków. które nie tylko oświeca rzeczy. w jakich państwa żyją. co części duszy: cnotą władców jest mądrość. Trzy stany. b) Państwo doskonałe ma jeden cel obowiązujący wszystkich. czego odeń wymaga wspólny cel wszystkich. rozwijanie się i rośniecie.nie w życiu jednostkowym. którego osiągnięcie nie zapewnia obywatelom bezpośrednich korzyści ani rozkoszy. a przez sztukę swoją mogą w tym duchu oddziaływać na innych obywateli. a nie całość od części: wtedy tylko będzie w nim ład.W dążeniu do idei dobra Platon znalazł cechę definiującą cnotę.

Nie była to szkoła w pospolitym słowa znaczeniu. Zwłaszcza że naśladuje rzeczy realne. był twórcą idealizmu. do samej śmierci. że ci. ISTOTA PLATONIZMU.rzemieślnikiem. że we wszystkich dziedzinach bytu i działania. nie podnosi rzeczywistości. przez którego przemawiają bogowie. Tak samo w teorii poznania: cechowało ją uprzywilejowanie rozumu. bo obejmował pełnię różnorodnych zagadnień i rozwiązywał je z jednolitego stanowiska. Toteż wpływ jego na potomność był dwojaki: nauczył w artyście widzieć wieszcza i nauczył widzieć w nim naśladowcę.szczegóły dziwaczne. W poezji widział boski „szał" (/uaria). oczywiście. w psychologii: uznanie. Wiadomo. i w drugim miał już drogę otwartą. ESTETYKA. a choć „przypuszczalne" poznanie niezbyt cenił. a rozumienie naturalistyczne. Platonizm jest idealizmem. Na pierwszym planie w Akademii była. że osnową sztuk jest naśladownictwo. a artysta. miał zaufanie do natchnienia. pośrednika między bogami a ludźmi. najwyższą z czynności człowieka. Pogląd Platona na sztukę nie był prosty. Mówi się o „systemie" Platona. i pojęcie dobra. Ale z drugiej strony. gdzie się mieściła. pracowano tam nad matematyką. napis na Akademii głosił. Mistyczne rozumienie sztuki jako wieszczbiarstwa i źródła najgłębszego poznania raz po raz odtąd powracało w dziejach. ale także spirytualizmu i metafizyki opartej na etycznym podłożu.e. Arystoteles i w jednym. musi jej być podporządkowana. nie wyzwolił się z greckiego poglądu. a ponadto irracjonalnych czynników poznania.prototyp starożytnych szkół filozoficznych której jako „scholarcha" około 40 lat. SZKOŁA PLATONA. co nie są wykształceni matematycznie. i chciał ze swego idealnego państwa usunąć artystów. od gaju Akademosa. okrutne. Ale systemu nie miał w programie. są z natury swej tylko umiejętnościami. że sztuki. Dawało to większe gwarancje bezpieczeństwa dla jej mienia i przyczyniło się zapewne do tego. lecz. powinny im być podporządkowane i traktowane tylko jako środki. Akademia wydała wybitnego astronoma Eudoksosa. jako naśladownictwa. że istnieje wiedza rozumowa. Przejął myśl znaną już sofistom. a z drugiej naturalistycznemu jej traktowaniu. ale także uprzywilejowanie intuicji. było w ciągu wielu stuleci najbardziej rozpowszechnioną z teorii estetycznych. Na czele jego filozofii stało pojęcie idei. o ile nie jest rzeczą boskiego natchnienia. naśladownictwem idei: jest więc naśladownictwem drugiego stopnia. jak malarstwo czy rzeźba. czyli teorią głoszącą. mianowicie w sztuce poety. Ale także. mianowicie naśladowniczą. Był pionierem logiki. W szczególności platonizm oznacza: w ontologii: przekonanie. Pod względem prawnym ta szkoła naukowa była zaliczona do związków religijnych. że właściwym celem człowieka są dobra idealne i że dobra realne. filozofia i ćwiczenia w metodzie dialektycznej. które są wieczne. została zamknięta przez Justyniana. obok pierwiastków realnych. w teorii poznania: przekonanie. że dusza istnieje niezależnie od ciała i że ciało jest niższe i zależne od niej. n. malarz czy rzeźbiarz . zwłaszcza takie. zanalizował je dokładniej od wszystkich poprzedników. Dał początek dwom zupełnie różnym kierunkom w filozofii sztuki: z jednej strony mistycznemu. należeli do niej nie tylko uczniowie. Naśladownictwo zaś jest zawsze poniżej tego. istnieją pierwiastki idealne. Wszakże najbardziej nawet różnorodne prace naukowe nie wyczerpywały programu Akademii. Sam był artystą i poetą przynajmniej tak samo jak filozofem. zgodnie z aspiracjami Platona. z drugiej zaś potępiał sztukę. I oto z jednej strony Platon widział w sztuce. A pełnia jego pomysłów rozsadzała system. ale i uczeni: Arystoteles przez 20 lat był jej członkiem. w poecie „boskiego męża". że zajmowano się w niej też klasyfikacją roślin i zwierząt. miała służyć idei dobra. wrodzona i że wiedza zmysłowa. wedle Platona. otrzymała nazwę Akademii. które są przemijające. w etyce: uznanie. lecz ją obniża. A tak samo jest w poezji. nie liczące się z wolnością i szczęściem człowieka. 73 . jako zależna i niepewna. jak to wynikało z poglądów epistemologicznych Platona. jako niższe. nie była związkiem czysto naukowym. lecz raczej instytut współpracy naukowej. VI. Był też pionierem finalistycznego pojmowania przyrody. i że pierwiastki idealne mają przewagę nad realnymi. Szkoła założona przez Platona . niedoświadczalna. co było w związku z podjętą przez Platona logiczną teorią podziału pojęć. iż przetrwała wszystkie inne szkoły i dopiero w 529 r. co naśladuje: więc sztuka jest czynnikiem ujemnym. nie mają do niej wstępu. w metodologii: uznanie metody dialektycznej i podporządkowanie jej wszelkiej metody empirycznej. ale także i pojęcie duszy. że istnieje byt idealny i że byt realny jest odeń zależny. które same już były. nad wszystko cenił twórczość. przewodził.

Ksenokrates (scholarcha 339 .e. zaczynając od Polemona (scholarcha 314-268). ale też w stopniu silniejszym niż np. Platon na razie nie oddziałał: Grecja nie poszła torem jego wskazań politycznych.) poza Akademią. który otrzymał tę nazwę. którzy nigdy nie słyszeli o Platonie. Tak jednak stało się w pierwszej połowie III wieku. idee. ale wewnętrznie najmniej oporna ze wszystkich szkół filozoficznych w starożytności. i tak w nieskończoność. Drugi zarzut Arystotelesa polega na tym. Jednakże dość prędko przyszedł jego czas. neoplatonizm. zakładający szkoły neoplatońskie. Jedni uważali go i uważają za orfika. budowniczy świata. i tak pozostało długo. Są bezużyteczne. nie mogła nadawać się na doktrynę szkolną. „Najwyższe piękno. że idee nie tylko są fikcjami. Każdy okres i każdy prąd przejmował z bogatej i różnorodnej puścizny Platońskiej inne motywy i każdy interpretował ją po swemu. Przez wczesne średniowiecze aż po XIII w.rozumowej trzeźwości. W XIII i XIV wieku też nie przestał liczyć zwolenników. rzeczy doczesne i zmysłowe straciły na wartości wobec wiecznych i nadzmysłowych. nie tylko jeden prąd. wielka doktryna religijno-filozoficzna kończącej się starożytności. Rozumowanie.).to wszystko z Platona". Arystoteles.n. Potem zaś uległa wpływom religijnym. p. jedynie hipostazą pojęć i zdwojeniem rzeczy. inni . które zostały po wszystkie czasy typowe dla walki z platonizmem. i jego następca. za scholarchatu Filona z Laryssy. Tzw. słowo przedwieczne.e. czy także jakości. Ten sceptyczny okres szkoły znany jest pod nazwą średniej Akademii. następca Platona w Akademii (scholarcha 347-339). a ustrój kościelny zrealizował zasadnicze punkty Platońskiego programu z Państwa. wkrótce po śmierci Platona. Platon nie umiał nawet podać. Na ogół jednak pierwiastki religijne filozofii Platona oddziałały rozległej niż ściśle naukowe. p.314) prowadzili ją w duchu późnej nauki Platona.e. a teorie Platona nie przyjęły się nawet we własnej jego szkole. Zarzuty Arystotelesa. wzmacniając jeszcze jej czynniki pitagorejskie. 74 . WPŁYW PLATONA. rozpoczęło się w filozofii „odrodzenie" pod hasłem powrotu do Platona. „ludzkość nawróciła się na platonizm". wedle jego przeciwnika. literacko ujęta. jakim się posługiwał. że od niego pochodzą. nieśmiertelność duszy . idee Boże. operująca najwięcej aluzjami. są pod przemożnym wpływem Platona. najwybitniejszy jego uczeń. Wielu ludzi. To była ostatnia faza Akademii. Była zewnętrznie najtrwalsza.n. OPOZYCJA PRZECIW PLATONOWI. Opozycja przeciw filozofii Platona rozpoczęła się już za jego życia. Co innego widzieli w nim Grecy aleksandryjscy. Ostatnie wieki filozofii starożytnej od I w. co innego chrześcijańscy mistycy średniowiecza. co innego renesansowi filozofowie przyrody. prawdy niezmienne. bo jeszcze Karneades. podczas gdy inni znów widzą w nim głównie genialnego twórcę logiki. prowadził ją w duchu sceptycyzmu. ale bez mała cała ówczesna filozofia jest „neoplatonizmem". jakie istnieją idee: czy tylko idee substancji. odpowiadająca wspólnym własnościom ludzi oraz idei człowieka. jedni znajdowali w jego dziełach kult ekstazy i wieszczych sił ducha. idee są fikcjami. liczb i stosunków. Wpływ Platona opanował nie tylko naukę. powiada jeden ze współczesnych historyków. to dalej musi istnieć idea wyższego stopnia. Ale najradykalniej podjął ją. a już w XV w. zapewne zainaugurował ją Antystenes i szkoła megarejska. bo nie wyjaśniają faktów. że szkołę Platona opanuje sceptycyzm. 450-485 n. inni .. sprowadzają się do dwóch. powtarza dziś jego myśli i wielu buntuje się przeciw jego teoriom nie wiedząc. Po sceptyckiej Akademii przyszedł czas w II w. w każdym dialogu przynosząca nowe sformułowania. miłość nadzmysłowa. ale fikcjami bezużytecznymi. zewnętrzne wobec wewnętrznych. są. odkąd scholarcha został Proklos (scholarcha ok. w duchu czasu położyli nacisk na sprawy etyczne i zbliżyli się znacznie w swych poglądach do cyników.W długich swych dziejach po śmierci założyciela szkoła Platońska nie była na ogół wierna jego nauce. na eklektyczną. prowadzi do absurdu: bo jeżeli istnieje idea odpowiadająca własnościom wszystkich ludzi. Zresztą filozofia Platona.za sokratyka. Speuzyp. jeszcze przed końcem ery starożytnej nastąpił przewrót uczuć i przekonań. Najmniej oczekiwane było. Akademia i nadal poddawała się panującym prądom. Następni zaś trzej scholarchowie. którym Platon przypisywał istnienie obok rzeczy.e. wpływ Demokryta lub Arystotelesa dostał się do podstaw ogólnej kultury europejskiej. powstał (w III w n. o wiek odeń młodszy. ale Akademia poddała mu się. gdy na czele jej stanął Arkezylaos. tak iż nauka o ideach przeszła w metafizykę liczb. Po pierwsze. To była pierwsza faza Akademii. Jednocześnie pod jego też wpływem powstała filozofia chrześcijańska. Platon był nieporównanie najpotężniejszą powagą europejskiej filozofii.

o sprawiedliwości. Ze środowiska.był kompromisem.ARYSTOTELES Ostatni wielki system tego okresu unikał jednostronności i skrajności zarówno doktryn materialistycznych i sensualistycznych. wyniósł pewien zasób wiedzy empirycznej.dzieło Arystotelesa . Spędził w niej lat dwadzieścia. Urodził się w Stagirze na Półwyspie Trackim. jak idealistycznych i racjonalistycznych. systematyczne badania zoologiczne. zdolność organizowania pracy i sprzęgania ludzi do wspólnej roboty. Zbieranie ich zostało zapoczątkowane w Assos i Stagirze. ale miała ją prześcignąć wszechstronnością i planowością pracy. 367 Arystoteles przybył do Aten i wstąpił do Platońskiej Akademii. W tematach i tytułach nawiązywały do Platona: był między nimi dialog Eudemos. że dysputowano tam chodząc. Meneksen. I z tej grupy pism nie przechowało się prawie nic. o władzy królewskiej. zbiory definicji i problematów naukowych. Duch nauki Platońskiej różnił się znacznie od empirycznego kierunku jego dotychczasowego wykształcenia. Opuścił ją dopiero. jedne mniej. i były wynikiem wspólnej pracy Arystotelesa i jego uczniów. a zawierał obronę filozofii i pochwałę życia oddanego wiedzy. były dialogi Sofista i Polityk. bezinteresowna miłość prawdy i ześrodkowanie wysiłków całego życia na polu nauki. Stosunkowo najwięcej zostało materiałów zoologicznych. opuścił Ateny i udał się do Chalkis. Pochodzą bądź z epoki Likeionu. gdy ten sprzeniewierzył się ideom panhelleńskim i rozpoczął pochód na Azję. władca tamtejszy. Wielka praca i wielki umysł. PISMA zawierające OPRACOWANIA NAUKOWE. MATERIAŁY NAUKOWE. o retoryce. część studium o państwie ateńskim. były to przeważnie dialogi. Gdy po śmierci Aleksandra rozpoczął się ruch antymacedoński w Grecji. a tak samo złożone było jego pojęcie poznania. z czasów Likeionu. gdy Arystoteles należał do Akademii. był lekarzem nadwornym króla macedońskiego. Szkole przewodził od 335 do 323. Pochodził z rodziny. a przeznaczone do użytku szkoły. otrzymała nazwę „perypatetyckiej". Szkoła ta była wzorowana na Akademii. gdy następcą Platona wybrano mało wybitnego Speuzypa. pochodziły jednak głównie z późnego okresu. który nawiązywał do Platońskiego Eutydema. Ucztę. jak literackiej i przyrodniczej. Z prac nad konstytucjami odnaleziono w 1891 r. był dialog o miłości.342 r.wszystko to było niezbędne. zbiory teorii i wzorów retorycznych. W 343 . drugie więcej. o poetach. Szkoła znajdowała się w Likeionie. dialogi o rozkoszy. Z całej tej grupy przechowały się drobne zaledwie fragmenty. powołany został przez Filipa Macedońskiego na nauczyciela Aleksandra i był nim aż do objęcia władzy przez swego ucznia. ale później przerabiane. Połączenie obu kierunków wytworzyło swoisty typ jego umysłowości. Są to notaty do wykładów. ale dokonanym na całkowicie oryginalnej podstawie. oraz duży dialog w trzech księgach O filozofii. Zbiór problematów zachował się w postaci skażonej. Założył tam szkołę. potem jako nauczyciel i badacz. gdzie wszakże niebawem żywot zakończył. w którym wyrósł. a i potem pozostał w Macedonii i mieszkał w Stagirze. czy to od szpalerów Likeionu. Osobista praca pisarska Arystotelesa zeszła wówczas wobec nauczycielskiej na drugi plan. czy też od tego. Były treści zarówno historycznej. jak naukowe dzieło Arystotelesa. o dużych zaletach literackich. ŻYCIE ARYSTOTELESA. przyrodniczo-lekarskiej. ojciec jego. Do najważniejszych należał Protreptyk. już dawniej pociągnął niektórych członków Akademii. wreszcie pomyślne warunki zewnętrzne i niezależność . W Assos i w pobliskim Atarneusie spędził trzy lata w pracy naukowej i nauczycielskiej. jednakże pozostał w Akademii aż do śmierci mistrza. Pochodziły głównie z pierwszego okresu. Były wśród nich wyciągi z dzieł dawnych filozofów. Żył od 384 do 322. pisane szkicowo i nieozdobnie. zbiór 158 konstytucji greckich i zbiór praw ludów barbarzyńskich. aby wytworzyć coś tak potężnego. najpierw jako uczeń. 3. Im Arystoteles zawdzięczał w starożytności sławę świetnego stylisty. Jego obraz świata był złożony. w której zawód lekarza był dziedziczny. dokąd Hermiasz. W r. Były zapewne przygotowywane do wydania. 2. materiały do dziejów teatru i poezji. Ni-komach. bądź jeszcze z Assos. inspirowany przez Fedona. zaszczepił jej ducha empiryzmu i uczynił instytutem badań specjalnych zarówno w dziedzinie humanistycznej. Wtedy Arystoteles powrócił do Aten. z wykładów Platońskich. wykazy zwycięzców olimpijskich. jak i przyrodoznawczej. Osiadł w Assos w Azji. zawierał składniki zarówno idealne jak materialne. PISMA jego dają się podzielić na trzy grupy: 1. ale żadne 75 . wychowaniu. PISMA WYDANE przez niego samego i przeznaczone dla szerszego ogółu. Z czasem wystąpił przeciw doktrynie Platona. System ten . o bogactwie. Opuścił Aleksandra dopiero.

a) Z pism fizykalnych główne jest Fizyka (czyli odczyty o przyrodzie) w 8 księgach.. Etyka jest przechowana w trzech redakcjach. mówiąc o bycie miał na myśli przede wszystkim żywe jednostki. księgi M-N są polemiką z Platonem. nie dających się składnie ze sobą powiązać. obszerne a nie ukończone. ale część ważną. Należą do tej grupy następujące traktaty: Kategorie. jakie zna historia myśli europejskiej. O ruchu zwierząt. c) O duszy. stanowi odrębny traktat. które Arystoteles znał mniej i mniej uwzględnił. co napisał. Topika. .nie było przygotowane ostatecznie. B) PISMA PRZYRODNICZE składają się z rozpraw należących do fizyki. Przechowały się w redakcji Andronikosa z Rodosu. Z drugiej strony zależny był od szkół lekarskich. ORIENTACJA naukowa Arystotelesa. lecz właśnie bardziej szczegółowych. . Nazwa dzieła . ale niejednolite. To dwojakie dziedzictwo . Arystoteles. ale i cały empiryczny i realistyczny tryb myślenia. były przekształceniami odpowiednich pojęć Platona. b) Historia naturalna zwierząt jest głównym dziełem drugiej grupy. dopiero komentatorzy (Syrian i Pseudoaleksander) potraktowali ją jako jedno dzieło i zdołali utrwalić tę opinię. którym zawdzięczał nie tylko swe wiadomości biologiczne. Hermeneutyka (De interpretatione). odpowiadającą intencjom Arystotelesa. C) METAFIZYKA stanowi ośrodek filozofii Arystotelesa.. bo ściśle naukową i dającą pojęcie o całokształcie jego poglądów.. 76 . O poruszaniu się przestrzennym zwierząt i inne. jest głównym dziełem psychologicznym Arystotelesa. Pisma o kategoriach i o zdaniu ^Hermeneutyka) są mało przez autora opracowane i później uzupełnione. Nauka ta odegrała w jego systemie tę samą rolę. jak nikt przedtem. De sophisticis elenchis). Jądro logiki Arystotelesa zawarte jest w Analitykach.rozwiniętych teorii. jak pojęcie celu. Nawet takie specjalnie Arystotelesowskie pojęcia. Platon był twórcą zasad. co dało powód do kwestionowania ich autentyczności.. która ponadto obejmuje liczne monografie zoologiczne: O częściach zwierząt. Wyraźny związek zachodzi między księgami Λ-Γ i Z-Θ.Pisma te tworzą pięć grup: pisma logiczne. Usiłował odnaleźć w każdym jego particulam veri i stworzyć syntezę. ale zapewne tylko dwie są autentyczne: Etyka eudemejska jest wcześniejszą. Poza tym: O niebie. poglądy filozoficzne i naukowe. D) PISMA PRAKTYCZNE obejmują etykę i politykę. Z tej grupy przechował się jedynie fragment Poetyki. O pochodzeniu zwierząt. POPRZEDNICY. one stanowią zrąb Metafizyki. była biologia. dawniejsze i współczesne. Boga. 'dzieło ważne. obejmując tak zwaną przezeń „pierwszą filozofię". Meteorologika. Dziedziną nauki. a pierwotnie stanowiły może oddzielne traktaty.Platona i lekarzy .było trudne do uzgodnienia i stanowiło źródło wielorakich trudności w systemie Arystotelesa. przyrodnicze. praktyczne i poetyczne. jednak przejął od niego niezmiernie wiele poglądów. Magna Moralia) jest uważana przeważnie za pochodzący z późniejszych stuleci ekscerpt z tamtych dwóch. Przechowane pisma Arystotelesa stanowią tylko część tego. znał i uwzględniał. traktujący głównie o tragedii. historyk nauki i niepospolity erudyta. duszy. a Etyka nikomachejska późniejszą redakcją.Polityczne dzieło Arystotelesa. którego księgi pochodzą z różnych epok. Księga A. jedne z najważniejszych. I w takim nieukończonym stanie dzieła te. Ta różnica orientacji naukowej wyjaśnia poniekąd różnice w filozoficznych poglądach obu myślicieli. A) PISMA LOGICZNE otrzymały w czasach bizantyjskich nazwę Organonu (narzędzie). a Arystoteles . Botaniczne dzieła Arystotelesa nie zachowały się. Metafizyka nie była zapewne nigdy jedną książką ani jednym kursem wykładowym. jest prawie równie niejednolite jak Metafizyka. do historii naturalnej i do psychologii. i O sofizmatach (po łac. który dał im układ dość dowolny i autentyczne teksty uzupełnił przez notaty uczniów. metafizyczne. zawierające teorie wnioskowania i dowodzenia. noszące nazwę Polityka. Praca ta składa się z czternastu ksiąg różnej wagi i różnego pochodzenia. księga Λ jest słownikiem filozoficznym. Topika jest zredagowana najobszerniej. oznacza „pisma następujące po pismach przyrodniczych" (tak je bowiem Andronikos umieścił w szeregu pism Arystotelesa) i ustaliła się znacznie później.. E) PISMA POETYCZNE. uzupełnionym przez szereg drobniejszych studiów. Etyka wielka (po łac. Siła twórcza Arystotelesa nie leżała w dziedzinie najogólniejszych zagadnień. O stawaniu się i ginięciu. Analityki (pierwsze i wtóre). zostały przekazane pokoleniom. traktująca o dowodzeniu prawdopodobnym i o sztuce prowadzenia sporu. zawierająca szkic teologii Arystotelesa. którą zajmował się najwięcej i wedle której modelował swe pojęcia filozoficzne. Te dzieła Arystotelesa przechowały się. rozprawa ważna i stosunkowo dobrze opracowana. co w systemie Platona matematyka i matematyczne przyrodoznawstwo. Arystoteles był uczniem Platona i choć zwalczał jego zasadniczą doktrynę idei. i to nawet w całości.

Stanęło na tym: byt jest jednostkowy. a z usposobienia był realistą. 1. ale odrzucił teorię bytu. Psychologia jego ze spekulatywnej teorii rozumu stała się empirycznie i fizjologicznie orientowaną dyscypliną (w dwóch pierwszych księgach O duszy). Szczytem hierarchii są najogólniejsze rodzaje. że wiedza jest zawarta w pojęciach ogólnych. co nazywa się systemem Arystotelesa. zwłaszcza astronomia. zwłaszcza biologię. Atarneusie i Stagirze sformułował pozytywnie doktrynę. jak posługiwać się pojęciami i sądami. lecz okres środkowy wydał oryginalną myśl filozoficzną Arystotelesa.stanowisko przyrodoznawcze.stanowisko etyczne. W tym okresie powziął już plan późniejszych swych dzieł i w Metafizyce i Fizyce. nie ma bowiem sądów nad nie ogólniejszych. 3. zaliczenie do rodzaju wyższego (z zaznaczeniem tylko właściwej różnicy). Najsławniejsze pomysły metafizyczne Arystotelesa . Sądy również tworzą hierarchię. iżby istniały idee poza jednostkowymi rzeczami. historię. B) Analogiczne stosunki panują w teorii sądów. nigdy odwrotnie. 2. Jeszcze za życia Platona Arystoteles wystąpił przeciw nauce o ideach. Platoński dualizm. np. ale same nie mogą być definiowane. Z tego okresu pochodzi większość specjalnych prac Arystotelesa. świat idei i świat rzeczy.ROZWÓJ. Nie pierwszy okres. lecz przetykana poglądami wcześniejszymi i późniejszymi. Arystoteles rozpoczął swą działalność w Akademii jako zwolennik Platońskiej doktryny. I z nauki Platona (głoszącej. METAFIZYKA A LOGIKA. Wszakże w książkach jego myśl ta nie była wyrażona w czystości. oddzieliła się od metafizyki.teoria transcendentnego Boga i transcendentnego rozumu. W tym okresie ukształtowały się logiczne poglądy Arystotelesa.budował empiryczną naukę. Etyka eudemejska . a wiedza . jest zespołem poglądów średniego i późnego okresu i jako taki zespół jest z natury rzeczy niezbyt jednolite i konsekwentne. Są one zasadą wszelkiego dowodzenia. że nie ma pozamaterialnego bytu (w niektórych księgach Metafizyki). w Assos. że istnieją pojęcia ogólne nie mające i nie potrzebujące definicji. natomiast . Zaprzeczał. socjologię.w pracy wspólnej z gronem uczniów . Ideologiczne przyrodoznawstwo i teologiczna etyka powstały właśnie w tej epoce. obojętny względem filozofii. Po opuszczeniu Akademii. Arystoteles dalej jeszcze odszedł od platonizmu. ale same nie mogą być dowodzone. spekulatywna 3 księga O duszy wykłada ówczesne jego stanowisko psychologiczne. Szkic ówczesnego poglądu na świat Arystotelesa przechował się w księdze A Metafizyki. TEORIA POJĘĆ i SĄDÓW. to znaczy do takiego. logika. Definicja pojęcia dokonywa się przez umieszczenie go w tej hierarchii. Przy najwyższych sądach jest kres dowodzenia. stawiającą ludziom cele transcendentne. w okresie pracy w Likeionie. niektóre części mają charakter jeszcze platoński. przyrodoznawstwo. wyznawał też naukę o anamnezie i nieśmiertelności duszy. POGLĄDY ARYSTOTELESA 1. nie ma bowiem wyższych ponad nie rodzajów. ani trzeci. W późniejszych latach. A) Pojęcia są ogólne w mniejszym lub większym stopniu i tworzą przez to hierarchię coraz ogólniejszych pojęć. Wynikało więc z założeń Arystotelesa. Szczytem hierarchii sądów są sądy najogólniejsze. natomiast uznawał. 1. 2. traktująca o wiedzy ogólnej. który dla niższego stanowi rację. dzielący byt na dwa światy.dowód. jakie pisał wówczas.ogólna. a niektóre części Fizyki i traktatu O niebie . Przy najwyższych rodzajach jest kres definiowania: są one podstawą wszelkiej definicji. rozwijał etykę normatywną. głosił teorię idei: „pierwszą filozofię" pojmował jako naukę o bycie samoistnym i wiecznym. mianowicie hierarchię racji i następstw. choć były potem przeredagowane. które by 77 . Teraz czynnik empiryczny jego filozofii wziął stanowczo górę. Podstawą prawidłowych pojęć jest definicja. Przestał nawet zajmować się najogólniejszymi kwestiami poglądu na świat. W dialogach. Dociekania naukowe rozpadły się na dwa działy: naukę o wiedzy i naukę o bycie. Logika ma uczyć. przy czym sądy bardziej ogólne mogą stanowić rację dla mniej ogólnych. traktującej o jednostkowym bycie. że prawdziwy byt jest idealny. ale za to wytworzył się dualizm nowy: bytu i wiedzy. przeto definicja i dowód były dla Arystotelesa głównymi tematami logiki. a prawidłowych sądów . nawet etyka znalazła dla cnoty empiryczną miarę (to jej ujęcie Arystoteles wyłożył w Etyce nikomachejskiej). a prawdziwa wiedza jest ogólna) przejął ostatecznie tylko połowę: zachował teorię wiedzy. LOGIKA. niesamodzielny. która zastąpiła mu naukę Platońską: była to doktryna teologiczna. w dialogu O filozofii. a metafizyka wystąpiła z twierdzeniem. nabrało charakteru mechanistycznego. To. Arystoteles zajmował dwojaką postawę wobec świata: od Platona nauczył się idealizmu. Dowód przeprowadza się przez umieszczenie sądu w tej hierarchii i sprowadzenie do sądu wyższego. został usunięty. zwrot ten zaznaczył się w niektórych dialogach pisanych jeszcze w Akademii.

jednostką logiczną było dlań pojęcie. Prostą jego formą . stanowiły zasadnicze przeciwieństwo w jego filozofii: droga od ogółu do szczegółu i od szczegółu do ogółu. stawia. Platon mniemał. umysł zaś może się z nią zetknąć jedynie przez zmysły. Wiedza rozumowa jest celem. Trzeba zetknąć się z rzeczywistością. 3. Sąd był dla Arystotelesa zespołem pojęć. 78 . a sąd „człowiek jest śmiertelny" podporządkowuje pojęcie człowieka ogólniejszemu jeszcze pojęciu istoty śmiertelnej. Natomiast u Arystotelesa zmysły miały w poznaniu funkcję równie niezastąpioną. jak rozum. musi być receptywna. zasada sprzeczności. dokonuje „subsumpcji" pojęć). że za jednostkę logiczną przyjęła pojęcie. istotne.jest wnioskowanie z dwu sądów mających jedno wspólne pojęcie. Głosząc. że jest on psychologicznym porządkiem. że . a przeto. aby coś o niej wiedzieć. i hierarchiczny układ sądów. a nie odwrotnie. co istotne. to cechuje Sokratesa. Sąd zawiera dwa pojęcia. Na tym opiera się wnioskowanie. Dotyczy to również i rozumu. i polega na tym. którą zapisują dopiero postrzeżenia. LOGIKA A PSYCHOLOGIA POZNANIA. natomiast w naturze umysłu ludzkiego leży. Filozofia jego stanowiła. wszelka władza umysłu. Co więcej. Taką ogólną zasadą dowodzenia jest np. lecz jako przygotowanie i narzędzie nauk. Dlatego też dla Platona rozum sam wystarczał do poznania. jest onniezapisaną tablicą. jak mniemał Arystoteles.przeciwnie . I nikt nie kładł silniej od Arystotelesa nacisku na fakt. poprzez obrazy dostarczane mu przez zmysły. że tylko rozum umie wydobyć z doświadczenia to. drogą wydzielania czynników ogólnych umysł dochodzi do pojęć. Rozwinąwszy szeroko logikę Arystoteles potraktował ją jako oddzielną dyscyplinę. który nie jest niczym innym jak wnioskowaniem z prawdziwych sądów. Arystoteles stał na stanowisku racjonalizmu. lecz już zakończonej. mianowicie mniej ogólne podporządkowuje ogólniejszemu (technicznie mówiąc. A jako taka znalazła się poza obrębem filozofii. a także dowód. Te dwa porządki były nawet dla Arystotelesa wręcz sobie przeciwne. że umysł zaczyna od wrodzonych ogólnych pojęć i na ich podstawie dedukcyjnie postępuje w wiedzy. z tą tylko różnicą. ale racjonalizm jego był związany z genetycznym empiryzmem. lecz indukcja. Logika Arystotelesa przedstawiała tedy rzeczowy porządek prawd. że je zestawia. że poznanie ma charakter bierny. Nie była jednak niezależna od takiego czy innego rozwiązania ogólnych zagadnień filozoficznych. jeśli ma poznawać przedmioty zewnętrzne. W powyższym poglądzie ujawniło się odstępstwo Arystotelesa od Platona. Teorię sylogizmu Arystoteles opracował w sposób bez mała wyczerpujący. Że z ogółu wynika szczegół. Od nich. Opierała się na przekonaniu. a także. natomiast wiedza zmysłowa jest niezastąpionym początkiem i podstawą. Tu dopiero rozpoczyna się funkcja rozumu: na podstawie materiału dostarczonego przez zmysły poznaje to. że ten styka się z przedmiotami pośrednio.zwaną sylogizmem . W taki sposób Arystoteles oddawał rozumowi i zmysłom suum cuigue i kompromisowo godził pretensje racjonalizmu i sensualizmu. iż istnieją sądy ogólne nie mające i nie potrzebujące dowodu. ale nie wiedzy rozwijającej się. który dopatrywał się tożsamości obu porządków. powiązany definicjami. a ponadto jeszcze każda gałąź wiedzy ma właściwe sobie zasady. drugie w orzeczeniu. nie twierdząc bynajmniej. metoda wykładania zdobytej prawdy i metoda jej zdobywania. który jest człowiekiem. pojął ją nie jako właściwą naukę. co jest w rzeczach ogólne. jedno w podmiocie. to leży w naturze rzeczy. inaczej mówiąc. w porównaniu z Platonem. od postrzeżeń tedy trzeba rozpoczynać poznanie. w jakim prawdy poznajemy.tylko przez znajomość szczegółów może dojść do znajomości ogółu. logika Arystotelesa była wyrazem jego filozoficznego stanowiska. że stosunkowi subsumpcji dawała przewagę nad innymi stosunkami logicznymi.mogły być dla nich racjami. że byt jest jednostkowy. znaczne wzmożenie czynnika empirycznego. powiązany dowodami. dyscyplinę formalną. czyli porządek logiczny i porządek psychologiczny . czyli poddawać się działaniu tych przedmiotów. wrodzonych pojęć nie ma w umyśle. stanowią idealny obraz wiedzy. ale cechy ogólne stanowią jego istotę. Logika Arystotelesa zawierała tedy metodę wykładania wiedzy zdobytej raczej niż metodę jej zdobywania. jak się później zwykło mówić. Stąd pochodziło. To było istotne: że ze stanowiska Arystotelesa wynikało. drogą stopniowej abstrakcji. Hierarchiczny układ pojęć. ale strukturą wiedzy rozwijającej się jest nie sylogizm. Stosunek subsumpcji jest przechodni: jeśli śmiertelność cechuje człowieka. które ujmuje ogólne cechy rzeczy jednostkowych.jeszcze inaczej. Sąd „Sokrates jest człowiekiem" podporządkowuje pojęcie Sokratesa pojęciu człowieka. a nie ich przeciwieństwa. Sylogizm jest strukturą wiedzy osiągniętej. Stanowiła istotną część jego wiekotrwałej logiki. kierunek właściwy naturze rzeczy i kierunek właściwy umysłowi ludzkiemu. czyli.

którym podporządkował dyscypliny podrzędne. Żadne wieszcze natchnienie nie może zastąpić doświadczenia. W filozofii praktycznej wyróżniał dwa główne działy. Niemniej „forma" u Arystotelesa straciła swe pierwotne znaczenie i zamieniła je na przenośne. co należy do definicji i co nie należy. nie wchodzą. etykę i politykę. 1. ale także jako zespół jakości. a więc realne rzeczy. W przeciwieństwie do Platona. bardziej specjalnych działów. że aktualna stała się sprawa jej podziału. objęła w badaniach Arystotelesa zakres już tak wielki. że jest małego wzrostu) do tego pojęcia. godne są całkowitego zaufania i nie wymagają dowodu. W przeciwieństwie do formy przestrzennej Arystoteles wytworzył szczególne a dziejowe doniosłe pojęcie formy pojęciowej. Nie stosuje 79 . że bytem samoistnym. ten stan rzeczy dał mu sposobność okazania ufności. wspólne jej z innymi rzeczami tego gatunku. Nazwanie dwu jej składników „formą" i „materią" oparte było na pewnej analogii z tym. jak nauka o Bogu. co zawarte jest w jej pojęciu. FILOZOFIA TEORETYCZNA. Wedle Arystotelesa dowody nie mogą biec w nieskończoność. I w pojęciu materii dokonało się u Arystotelesa podobne przesunięcie. do jego definicji. Jeśli bowiem wziąć jakąś jednostkową substancję. a nawet i zmysłom. i na jej własności jednostkowe. SUBSTANCJA. a pozostałe materią. było zasadniczym założeniem Arystotelesa. najmniejszy w fizyce. FORMA i MATERIA. Wprawdzie byt można rozważać w różny sposób: jako zespół rzeczy. optyka. 3. Rozważania logiczne skłoniły Arystotelesa do rozróżnienia w substancjach dwu składników. Jednak z tych „kategorii" (orzeczenie) jedna tylko „rzecz" jest substancją. a wyniki jej zdecydowały o charakterze innych. Tę najogólniejszą z nauk Arystoteles nazwał „pierwszą filozofią" albo też wprost „filozofią" w ściślejszym tego słowa znaczeniu. nieokreślone. Jeszcze inaczej: na własności ogólne rzeczy. pojmowana naówczas w najszerszym sensie jako „poznanie prawdy". wszelkie szczegółowe jego ukształtowania pozostawiając innym naukom. Filozofia. która jest tytułem Arystotelesowskiego dzieła: „metafizyka". Własności pojęciowe. a następnie podzieliwszy filozofię na dwa wielkie działy: na teoretyczną i praktyczną. że rozum posiada dwojaką funkcję (poznawanie zasad bytu i zasad działania). a przeto mogą spełniać funkcję pierwszych przesłanek. one spełniają w nim te zadania. to pewne jego własności wchodzą do pojęcia człowieka. Arystoteles ufał rozumowi. co jest z natury nie uformowane. stał na stanowisku ufności wobec przyrodzonych władz umysłu.„substancją" są jedynie konkretne rzeczy. Istnieje zaś jedna nauka. gatunkowe rzeczy Arystoteles nazwał formą. Materia objęła u niego to. o przyrodzie czy o duszy. czyli . PODZIAŁ FILOZOFII. większy w matematyce (którą pojmował szeroko. Arystoteles dokonał podziału oddzieliwszy najpierw logikę jako dyscyplinę przygotowawczą. na jakie rozum przystaje. który widział bezsilność rozumu wobec ostatecznych zagadnień. I substancja w jego ujęciu rozpadła się na formę i materię. na to. że prawdy ogólne. Do systemu filozofii Arystotelesowskiej należy logika i psychologia poznania. do jego definicji. Dychotomię tę uzasadniał zarówno tym. accidentia. jak retoryka. To przekonanie. astronomia i mechanika). nie uznające bytu samoistnego poza realnymi rzeczami i zrywające przez to z Platońskim idealizmem. że możemy wieść dwojaki tryb życia (życie badawcze i życie czynne). lecz muszą istnieć pierwsze przesłanki. ma ustalić ich powszechne własności i składniki. kwantów lub stosunków różnego rodzaju. krytykę zaś poznania czyniło zbyteczną. inne zaś (np. co się w tym pojęciu nie mieści. natomiast jakości. co się potocznie tak nazywa. jaką żywił wobec rozumu: uważał. stąd też nazywane akcydensami). Ma ona za przedmiot byt jako taki. Wynikało zeń dokładniejsze określenie zadania „pierwszej filozofii": ma badać byt samoistny. Filozofia Arystotelesa opierała się więc na prawdach bez dowodu.wedle ukutego później łacińskiego terminu . jak muzyka. była świadomie filozofią dogmatyczną. jak i tym.Arystoteles. ale bardziej jeszcze przeciwko czynnikom mistycznym. kładąc nacisk na empiryczną podstawę poznania. Jej zaufanie do rozumu pozwalało budować metafizykę. 2. ogólne. czyli perspektywa. co w substancji nie jest formą: stała się więc tym. np. II. jakiegoś określonego człowieka. która dalej jeszcze niż matematyka posuwa abstrakcję. Arystoteles żywił przekonanie. Można więc i należy z tego punktu widzenia rozbić każdą rzecz na to. gdyż oprócz arytmetyki i geometrii zaliczał tu szereg nauk. rozważa same tylko powszechne własności bytu. Filozofię zaś teoretyczną dzielił trychotomicznie na fizykę. matematykę i pierwszą filozofię. kwanty i stosunki mogą istnieć tylko w związku z rzeczami jako ich „przypadłości" (po łac. Podstawą tego podziału był stopień abstrakcji. Później przyjęła się dla niej inna nazwa. które z tych dwóch czerpią swe zasady. które w innych systemach oddane są krytyce czy teorii poznania. stawał w opozycji przeciwko jego rzekomym czynnikom wrodzonym. ekonomika i poetyka (choć niekiedy wymieniał poetykę jako dział oddzielny). to. ta mianowicie. i to. Metafizyka była prawdziwym ośrodkiem filozofii Arystotelesa.

Dla Arystotelesa ani materia. to istotne. Poznawszy bowiem formę rzeczy lub jej materię. Była to pierwsza doniosła konsekwencja utożsamienia formy z pojęciem. rozumiemy przez to samą rzecz. jest ich składnikiem istotnym. Dwoistość w wartościowaniu idei i rzeczy. PRZYCZYNA i CEL. jednakże nie za równie ważne. podzielnością (bo z formy może pochodzić jedynie jedność). jest też materia tym. 80 . jest istotą rzeczy. Treść pojęcia substancji utożsamił z formą. może je mieć lub nie mieć. Arystoteles miał oba składniki substancji za równie niezbędne. bądź jeszcze do ich przyczyny sprawczej lub celu. co zwykle nazywa się „materią". Dawniejsi filozofowie rozróżniali już cechy należące do natury rzeczy i cechy. I zajęła w jego filozofii to miejsce. co w substancji jest wielością. różnorodnością.materia i forma. że jest tym. Arystoteles połączył wyniki dwu analiz: logicznej analizy substancji z jej analizą genetyczną. mają zawsze jedną formę i jedno pojęcie. co zawarte jest w jej pojęciu. że materia jest niepoznawalna. Arystoteles przeniósł do wnętrza rzeczy. Teraz po raz pierwszy wśród cech należących do natury rzeczy rozróżnione zostały cechy mniej i więcej istotne. mówi nam. Mianowicie. Przez wyodrębnienie w rzeczach formy powstało tedy w filozofii Arystotelesa pojęcie „istoty rzeczy" i „cech istotnych". że substancją jest materia.się to do tego. co posiada własności należące do pojęcia „posąg". a jako przykład formowania . które u Platona zajmowała idea. To była druga konsekwencja utożsamienia formy z pojęciem. że jest podłożem zjawisk i wszelkiej ich przemiany. nazwany potem „hilemorfizmem" . tak samo jak nie istnieją idee: wszystko to są abstrakcje. co się dzieje. Arystoteles utworzył tedy nowe pojęcia formy i materii. ani idea nie były substancjami: natomiast i jedna. Swej nieokreślonej materii przypisywał mimo wszystko bardzo określone własności. czym ta rzecz naprawdę jest: poznajemy z rzeczy to. która jest całkowicie nieuformowana. lecz uformowaną. z czego substancje są utworzone i co trwa. i druga były składnikami substancji. Posągiem jest tylko to. jakie mamy o rzeczy. A) PRAWDZIWE POZNANIE jest natury pojęciowej: wszak pojęcie. Toteż forma i materia były u niego przedmiotem nowych pomysłów. Naprawdę istnieją jedynie konkretne zespoły materii i formy. 4. a tak samo Platon postąpił z ideą. ale materia pierwsza. Zapewne. Tak powstało szczególne a dziejowo doniosłe pojęcie materii jako nieokreślonego podłoża zjawisk. Co zawarte jest w pojęciu i jest własnością całego gatunku. to jest stałe. wszystkie inne są przypadkowe. Dalej zaś wynikało stąd. które nie należąc do niej są rzeczom konwencjonalnie przypisywane przez ludzi. Wyjaśnienia własności rzeczy można szukać w czworaki sposób: odwołując się bądź do formy rzeczy. ale materia trwa). Tylko „pierwsza". Wyrosła w rozważaniach Stagiryty na zasadniczy czynnik zarówno poznania. zupełnie tak jak Platon ideę transcendentną. ale także niekonsekwencji i powikłań. co w niej jest pojęciowe. Czyli . ISTOTA RZECZY. wprowadzoną przez Platona. Uczynił to dlatego. To był jego sposób uzgodnienia przedplatoników z Platonem. że substancją są idee. gdy rzeźbiarz formuje brąz czy marmur. Taki był zasadniczy pogląd Arystotelesa. B) ISTOTNY SKŁADNIK rzeczy stanowi to.czynność rzeźbiarza. jaką substancja uzyskiwała w rozwoju. jest też i niepoznawalna. przyczynę lub cel. czysta materia nie ma w sobie jeszcze żadnej formy i jest rzeczywiście nieokreślona. Z materii przedplatonicy uczynili konkretną substancję. a co stałe. i te tylko są dla posągu istotne. rozważającą to.poznajemy jedynie formę. jakkolwiek są materialnie złożone. marmuru czy brązu. jest najważniejszą częścią substancji. forma jego ulega zniszczeniu.powiada Arystoteles . Wcześniejsi filozofowie twierdzili. Ale nie całkowicie porzucił dawne: jako przykłady materii dawał jednakże brąz i marmur. jak i bytu.nie są czystą materią. Forma była dlań ważniejsza: bo pojmował ją jako realny odpowiednik pojęcia. Platon zaś. 5. Tymczasem materia nie istnieje samodzielnie. że zarówno forma jak pojęcie są czynnikami jedności w rzeczach: rzeczy. jako składnik pojęciowy rzeczy. gdy substancje ulegają zniszczeniu (gdy posąg jest roztrzaskany. Brąz i marmur . nie dotyczy to materii pochodnych. Zatem forma. bądź do ich materii. a nie przypadkowe jej postrzeżenie. jak brąz czy marmur.

TEOFRAST CHRYZYP 81 .

POSEIDONIOS SENEKA 82 .

EPIKUR KARNEADES 83 .

materia. przyczyna i cel . czyli przyczyny).czymże są dwie pozostałe? Co stanowi przyczynę tego. skoro przyczyna była właśnie 84 . ten oto posąg? To. Z nich dwie pierwsze są składnikami rzeczy .to były dla Arystotelesa 4 zasady wyjaśniania (także nazwane ahiai. a przeto niematerialnego) powstał posąg materialny. Co było tu węzłem łączącym przyczynę i skutek? Nie materia.CYCERON PLOTYN Forma. Na skutek posągu obmyślonego (istniejącego tylko w umyśle rzeźbiarza. że rzeźbiarz go obmyślił. że powstał np.

a także równoległej pary „forma i materia".w kierunku wyznaczonym przez cel. jak to nazywał Arystoteles. a rzeczywistość . czyli tej samej formy. W jego koncepcji przyroda była więc 1) substancjalna.jak wszystko w przyrodzie . To pojęcie potencji było również tworem Arystotelesa. a więc: substancji. a nie dla jakiegoś celu. jak jest ich przyczyną. jednakże miała charakter bojowy. Ale dopiero Arystoteles wyraźnie sformułował energetyczną koncepcję bytu. ale . Te dają się natomiast wyjaśnić przez przyjęcie stałego celu. dojrzała zaś roślina jest tej potencji zaktualizowaniem zupełnym. energii i celu. czyli. pod uwagę możność czysto przyczynowego pojmowania rzeczywistości: wszystko. bo potencja jest przeciwieństwem i uzupełnieniem energii. ale są zależne od celów. zbliżała się do pierwotnego stanowiska myślicieli greckich. 7. czyli . a analogicznie dzieje się też w przyrodzie. ZASTOSOWANIE ZASAD OGÓLNYCH (TEORIA PRZYRODY). dzieje się „z konieczności".jako potencję już zaktualizowaną. Ponieważ naturę formy stanowi działanie. „Jest" to nie znaczy „zajmuje przestrzeń". W pojmowaniu celów Arystoteles różnił się od Platona. Przyczyny oczywiście działają w każdej przemianie. Taka koncepcja przyrody niecałkowicie była nowa. Arystoteles charakteryzował ją jako energię (eregyeta. lecz w niej samej. Np. to czymże jest materia? Jest potencją wyraz o dwóch znaczeniach: siła i możność. należące do formy. potentid). że cel nie jest transcendentny i idealny. węzłem tym była ich wspólna forma. jednakże w jego kompromisowym rozwiązaniu Platon zachował przewagę: przyczyny wprawdzie działają. co się dzieje. zwracała się bowiem przeciw poglądowi. 2) jakościowa. której zasadniczą własnością jest prawidłowość i stały kierunek rozwoju. Celowość znamy z produkcji ludzkiej.nie uznał jej za słuszną. a nawet . ENERGIA i POTENCJA. nóż chirurga tnie i jest przyczyną operacji. więc energia. aktywność. twierdził. 4) celowa. actus. Podobny związek zachodzi przy powstawaniu innych wytworów ludzkich. lecz w formie. która działa i wytwarza skutki. „entelechią". lecz w konkretnych substancjach. ale tnie tak. działanie stanowią istotę bytu. po łac. tłumaczył zarówno proces stawania się. Argumentem jego było: koncepcja ta przedstawia fakty jako wynik przypadku. co jest siłą. której proces stawania się doszedł już do swego kresu. stąd też „aktem" zwana). 3) dynamiczna. jak tego wymaga cel operacji: uzdrowienie chorego. Taka redukcja trzech zasad do jednej była umożliwiona przez modyfikację pojęcia formy: forma jest siłą działającą celowo. forma jest z jednej strony czynnikiem pojęciowym. Arystoteles rozwiązywał różnorodne zagadnienia. a działanie sił tłumaczył ich dążeniem do celu. ale tak samo do celu zdąża przyroda. Przy pomocy pary pojęć „energia i potencja". Forma jest zatem tak samo celem rzeczy. A i w przyrodzie związek przyczynowy jest tegoż samego rodzaju: jednostka żywa rodzi inną jednostkę tegoż gatunku. Jeśli forma jest energią. Arystoteles wnosił stąd. Arystoteles z natury rzeczy dopatrywał się w przyrodzie tych czynników. rośniecie rośliny jest aktualizowaniem („energią") potencji zawartej w nasieniu. które Arystoteles zobiektywizował. choć materia jest w nich różna. Forma zatem nie jest czynnikiem tylko formalnym i idealnym. miał za bardziej istotne od ilościowych. Podobnie w każdej innej rzeczy: celem jej rozwoju jest rozwinięcie cech gatunkowych. jak Demokryt.celowość jej jest zupełniejsza od celowości ludzkich tworów. w której panują równie prawidłowe związki jak w produkcji ludzkiej. stanowiące rzeczywistość.niematerialna. lecz jest siłą. że nie leży poza rzeczą. Ponieważ zaś forma jest istotnym składnikiem bytu. a z drugiej czynnikiem aktywnym. Było oparte na wewnętrznym doświadczeniu siły. Arystoteles brał. formy. że przyczyna sprawcza leży nie w materii. po łac. Stanowiła reakcję przeciw ilościowemu traktowaniu zjawisk 85 . W przeciwieństwie do siły działającej jest dyspozycją. dopatrywał się w przyrodzie działania samorzutnych sił. zastosował do zjawisk materialnych i wprowadził do inwentarza pojęć filozoficznych. Nie była to koncepcja całkowicie nowa: już u hilozoistów to tylko uchodziło za zasadę przyrody. nie może przeto tłumaczyć przyrody. jest czynnym pierwiastkiem w substancji. jak i gotowe wytwory tego procesu. które jego metafizyka uznała za czynniki istotne bytu. Stawanie się pojmował jako aktualizowanie potencji. Tak Arystoteles usiłował godzić Demokryta z Platonem. lecz znaczy „działa". kauzalizm z finalizmem. 6. Rozważał taką koncepcję. Cóż zaś jest celem rzeczy. ale . jakościowe własności rzeczy. W tej modyfikacji wyrażało się dopiero właściwe Arystotelesowi pojęcie formy: cechuje je dwoistość.formy. który w nauce greckiej wyparł tamten pogląd pierwotny. to najwyraźniej widać w żywych istotach: rozwijają się tak. aby posiąść cechy swego gatunku. Innymi słowy: Arystoteles widział osnowę zjawisk nie w abstrakcyjnych stosunkach.

Te bowiem są wynikiem działania przyczyn.przez pitagorejczyków i Platona. W dwóch zwłaszcza dziedzinach: w mechanice i astronomii. Wychodził tedy w mechanice z fałszywych założeń i fałszywie sformułował prawo ruchu. nie ma nawet próżni. to istnieje również absolut. czystą energią. bo materia. 7) Działaniem rozumu może być jedynie myślenie.pierwszego ogniwa. te są więc bytem zależnym. który pociąga kochającego". że ruch nie może trwać. Zasada jego działania to zasada nieruchomej atrakcji. będąc warunkiem wszelkiego rozwoju nie może być wynikiem rozwoju. że odległość. z której się składa. Przeto wszechświat stanowi jednolity łańcuch przyczynowo i celowo powiązanych zdarzeń. że musi istnieć pierwsza przyczyna. co w niej potencjalnie założone. 8) Jest tylko jeden: inaczej nie byłoby jedności w świecie. więc poza sferą ostatniego żywiołu nie ma już materii. 2) Jest niezłożony: bo zespolenie z części musiałoby mieć przyczynę. W astronomii cofnął się: odrzucił hipotezę ruchu Ziemi i wrócił do systemu Eudoksosa. urzeczywistniania tego. ponieważ zakładał. Jest wieczny. Takim mitycznym zwrotem stworzył niemałą przeszkodę dla rozwoju astronomii. 10) Jest doskonały: bo najdoskonalsza w bycie jest forma. świat byłby tylko zbiorem epizodów. Pierwsza zaś przyczyna musi posiadać inne własności niż znane nam rzeczy. to upodobniłaby się doń i przyjęła jego niestałe własności. 3) Jest niematerialny: bo materia jest źródłem zmiany i wszystko materialne jest zmienne. Jednakże w tej jednolitości świata jest wyłom: wszystkie ogniwa są tej samej natury. a pierwsza przyczyna niezależnym. 8. ani nie może poruszać sam siebie. a Platon ideom. Ponieważ tedy świat jest wieczny. Świat przypadkowy. te same mniej więcej własności Parmenides przypisywał bytowi. To kazało mu w szczególności zerwać z zaczynającym się wśród Greków wyłącznie ilościowym rozważaniem zjawisk. a błędowi jego sądzone było trwać przez tysiąclecia. absolutny. ale mogłoby ją zawierać. więc nie istnieją światy z nim współczesne. Przestrzennie ograniczony jest zaś z takiego względu: każdy żywioł ma swoje miejsce w świecie. które nie zawiera materii. . ale łańcuch przyczyn nie może wedle Arystotelesa iść w nieskończoność. jaki one dają. nie może działać i przeto nie może zmieniać siły owego dążenia. bo próżnia to miejsce. A przedmiotem myślenia może być w tym wypadku jedynie sam rozum: poznający bowiem upodobnia się do poznawanego i gdyby pierwsza przyczyna za przedmiot swych myśli miała świat. który pociąga świat. dookoła którego krążą sfery gwiezdne. rozum. jako pobudzane przez przyczyny zewnętrzne. 4) Jest istotą duchową: inaczej bowiem niematerialnej formy niepodobna pojąć. Oto własności tego niezależnego bytu: 1) Jest nieruchomy i niezmienny: nie może być poruszany. Taki tok rozumowania odróżniał Arystotelesa zarówno od Demokryta. z wyjątkiem . jako będąca stosunkiem.tłumaczył Arystoteles jako ich celowe dążenie do właściwego każdemu miejsca. że istnieją siły poruszające nieustannie owe sfery i że wobec doskonałości owych ruchów są to siły istot boskich. Jego postawa była najbardziej dostosowana do badań biologicznych. a wraz z nią cały świat materialny. PIERWSZA PRZYCZYNA (TEOLOGIA). a tymczasem świat rzeczywiście jest jednością.padanie kamienia lub wznoszenie się dymu . a także przeciw czysto przyczynowemu ich traktowaniu przez Demokryta. doskonały. jeśli nie jest podtrzymywany przez stałą akcję siły poruszającej. Ci filozofowie wyzwolili się od świadectwa zmysłów i przezwyciężyli obraz świata.Taki zespół własności nie był obcy greckim filozofom. bo byłby bytem złożonym. zasadniczym jego przekonaniem było. ponieważ zaś nie ma miejsca poza jego granicami. 6) Jakże rozum może wprawiać w ruch materialny świat? Tylko w ten sposób. 5) Jest rozumem: analogia z ludzkim życiem duchowym każe wyłączyć niższe funkcje psychiczne. Przy tym głosił. Normalny ruch ciał . zależny wskazuje tedy na byt konieczny. nie powstała. energia. Co więcej. bo nie byłby pierwszą przyczyną. niedoskonały. a zarazem przestrzennie ograniczony. że stanowi cel. tu również przyczynił się do zatrzymania na tysiąclecia błędnego poglądu. Dla niego Ziemia stała się znów nieruchomym środkiem świata. Jest więc czystą formą. Zatem znany nam świat jest światem jedynym. Każda bowiem rzecz ma swoją przyczynę. która nosi w sobie różne możliwości. a nie substancją. jeśli istnieje świat. zmuszony był przeto przyjąć. Działa „jak ukochany. jak i od Platona: Demokryt rozpoczął swe dociekania od fizycznego świata i na nim je też 86 . Arystoteles natomiast wrócił do obrazu świata opartego na zeznaniach zmysłów. Świat jest wieczny. Porusza świat będąc celem świata. a ta znów swoją. więc jest wieczna. nie było innego świata przed nim ani nie będzie po nim. 9) Jest konieczny: bo nie zawiera materii. tamta zaś nie mając przyczyny istnieje sama przez się. natomiast w innych naukach przyrodniczych doprowadziła do cofnięcia się. W nim odbywa się wszędzie jeden i ten sam proces: stopniowego formowania materii.

by przezeń dojść do absolutu. Dualizm świata i Boga. Kosmologia doprowadziła Arystotelesa do teologii.to nic innego jak to. dusza nie może istnieć bez ciała. która ożywia ciało. Nowa była koncepcja Boga jako istoty czysto duchowej. Dusza. Było to dynamiczne pojęcie duszy. a ciało nie może spełniać swych funkcji bez duszy. pojęta w ten 87 . Teologia przekształciła się w astronomię. Niebiański. by ująć stosunek duszy i ciała. Te rozważania były prototypem dowodu istnienia Boga. wedle Arystotelesa. W okręgu ziemskim (który znajduje się w samym ośrodku świata) ruch normalny jest prostolinijny. że nie ma formy bez materii. że jest ona przyczyną samorzutnych czynności organicznej istoty. Nowa poniekąd transcendencja Boga. doskonały. który otrzymał z czasem nazwę „kosmologicznego". 10. choć miał tu wzór w „rozumie" Anaksagorasa i w Platońskiej idei dobra. ten zaś zmiennych i przemijających na modłę Heraklita. u niego znalazł pełny wyraz. na miejsce przeciwstawienia rzeczy i idei przyszło przeciwstawienie świata i Boga. W dziejach zaś teologii greckiej poglądy Arystotelesa były ważnym etapem: monoteizm. Przez rozważania kosmologiczne doszedł do uzasadnienia istnienia Boga i do określenia jego natury. oddawszy się specjalnym badaniom naukowym. nie specjalnie psychologicznym. OKRĄG NIEBIAŃSKI i OKRĄG ZIEMSKI (KOSMOLOGIA). więc Arystoteles przyjął. tylko więc jego ruch pochodzi bezpośrednio od Boga. Określenie.i w tym sensie jest jego pierwszą przyczyną. pierwotnie jedyna. iż wprawiane są w ruch przez istoty podobne do pierwszej przyczyny. świat bowiem w ogóle nie był wykonany. a przeto i ruch. niedoskonałego i doskonałego bytu. 9. W psychologii Arystoteles stosował ogólne zasady swej filozofii: użył pojęcia formy i materii. Jest. Tyle razy powtarzał w swych pismach. czy raczej odwrotnie. świat jest wieczny. A byt absolutny. Bóg wprawił świat w ruch . wprawiany w ruch przez pierwszą przyczynę i przez pokrewne jej istoty. tyle razy wypominał Platonowi. ruch. astronomia w jakąś astroteologię. Są tedy we wszechświecie dwa okręgi. że dusza i ciało organiczne stanowią nierozłączną całość. „Pierwsza przyczyna ruchu". Arystoteles zaczął od badania fizycznego świata. bo najbardziej regularny i jednolity). to tylko przez wpływ świata niebiańskiego. Traktowanie przyrodoznawstwa jako stosowanej teologii odwiodło Arystotelesa od drogi. ale po części też własności Platońskich idei. ale sam ostatecznie skończył na transcendentnym bycie. przez działanie gwiazd. DUSZA (PSYCHOLOGIA). że dusza jest energią ciała organicznego. a materia zbudowana z czterech żywiołów. „pierwsze niebo"). teoria wpływu gwiazd wraz z nauką o centralnym położeniu Ziemi i o istnieniu boskich istot wprawiających w ruch sfery świata . lecz ogólnobiologicznym. jest nieporównanie doskonalszy. jak chciał Demokryt. jaki w nim panuje. znaczyło. Rolę Boga wobec świata Arystoteles pojął inaczej niż Platon: Bóg nie był dlań wykonawcą świata. jak chciał Platon. Demokrytejską naukę o jednolitej budowie świata. I jeśli świat ziemski ma w sobie co cennego. uległa rozmnożeniu dla względów astronomicznych. których natura jest całkowicie odmienna: okrąg niebiański i ziemski.skończył. odbił się w kosmologii Arystotelesa i wprowadził do niej dualizm. którego jest sprawcą. że głosi byt transcendentny. konieczny.przeciwstawienie niebiańskiego i ziemskiego świata. ale ostatecznie uznał taką czystą formę.przetrwały wieki pod gwarancją powagi naukowej Arystotelesa. cały okrąg „nadksiężycowy" został pojęty jako dziedzina działań boskich. jest okrężny (ruch okrężny jest najdoskonalszy. musi być niezmienny. który od Ksenofanesa nurtował filozofię grecką. Spekulacje teologiczno-przyrodnicze Arystotelesa pochodziły zapewne z wczesnych jego lat i były zależne od Platona. Wedle niej dusza nie jest substancją oderwaną od ciała. Teologia zastąpiła ideologię. zewnętrzną sferę świata „pierwsza przyczyna" działa bezpośrednio. Tamten jest okręgiem rzeczy wiecznych i niezmiennych na modłę eleatów. co wszyscy nazywają Bogiem. niemniej w pismach jego pozostały i zostały przezeń przekazane potomności. Że jednak ruch pozostałych sfer jest podobny do ruchu pierwszego nieba. Na tę jedną. może zaniechał ich później. ale też nie jest ciałem. I wszystkie te teorie . które wywołują ruch sfer. Platon od razu od absolutu zaczął. Takim zaś ruchom podlega jedynie niebo gwiazd stałych (zewnętrzny okrąg świata. czyli energią ciała organicznego: to znaczy. Dzięki temu stworzył trzecią wielką koncepcję. przygotowane już przez Platona. Arystoteles przypisał Bogu po części własności Platońskiego demiurga. formą. a także jest jego celem ostatecznym. tzw.eteryczna. którą poprzednio szli greccy badacze i na której osiągali cenne zdobycze. który sam będąc nieruchomy porusza świat . tylko mniej doskonałe. a materia . ale twórcą jego nie jest. jaką grecka myśl wydała w tej kwestii. Porzucił pitagorejski system astronomiczny. Było pojęciem szerokim. Bóg działa w sposób niezmienny.

I jak Bóg w makrokosmosie. W pojęciu. Rozum bierny jest jakby aparatem odbiorczym duszy. niższych. jest niezniszczalny. operuje tylko materiałem. odpowiednio do tego. które nie mogą być wykonywane bez innych. Bo Platon wyprowadzał normy z idei. Ta musi być samorzutna. Wszystkie funkcje duszy są związane z ciałem i dzielą jego los. Arystoteles zaś z realnej natury człowieka. że wprawia w ruch rozum bierny i przez to jest pierwszą przyczyną samorzutnych poczynań duszy. Arystoteles szukał celów osiągalnych. FILOZOFIA PRAKTYCZNA. Bierny jest receptywny. Arystoteles stał na stanowisku. jaki przejmuje od zmysłów. Że zaś z postrzeganiem łączy się przyjemność i przykrość. jakie Arystoteles miał o rozumie.jest najwyższą zdolnością duszy. u Arystotelesa stała się empiryczna. dla których niższe cele są środkami. Platon stawiał cele transcendentne. że z wyobrażeń zmysłowych wyabstrahowuje pojęcia. trzy rodzaje duszy. najwyższa zdolność duszy . a rozum czynny nie. Dopiero więc na drugim szczeblu duszy zaczynają się funkcje psychiczne. . Rozum czynny. rozwiązywał Arystoteles przez rozróżnienie dwojakiego rozumu: biernego i czynnego. ale nie dusza rozumna. Dla Platona miarą słuszności było tylko ogólne prawo. jak kompromisowo usposobiony umysł z czynników.rozum . Arystoteles łączył normy z opisem działania ludzkiego. Arystoteles chciał powszechność norm godzić z indywidualną naturą działającego.sposób. Cele ludzkości są różnorodne. że naturę dobra znajdzie nie drogą abstrakcyjnego rozumowania. lecz przez ustalenie. Trudność tę. że wola staje się rozumna. 1. dusza zwierzęca. A łańcuch środków i celów nie może iść w nieskończoność. Bierny czyni zadość receptywności poznania. więc dusza ludzka łączy wszystkie zdolności duszy. ale są między nimi wyższe i niższe. zmysły i rozum. robił szczeble jednego szeregu. Intencja tej nauki jest jasna. tak dusza w mikro-kosmosie jest wyłomem z ogólnej zasady. jaka rządzi systemem Arystotelesa: że wszelka forma może istnieć jedynie w łączności z materią. musi być pierwszą przyczyną swych działań. Świadomość była tylko jedną z funkcji tak pojętej duszy. Dusza roślinna posiada jedynie funkcję najniższą: powoduje odżywianie się i rośniecie. zgodnie ze swym 88 . czyli poznającego. musi być czystą formą. Istnieje wszakże szczebel jeszcze wyższy: dusza myśląca. gdyż poznania wysnuć z siebie niepodobna. Jednakże i u niego ciągłość szeregu była zerwana w jednym punkcie: mianowicie. dla Arystotelesa zaś żywy wzór dobrego i mądrego człowieka. I w etyce Arystoteles w ramy platońskie wprowadził realistyczną i empiryczną doktrynę. ale też nie spełnia wcale funkcji poznawczej (to funkcja rozumu biernego). w tym sensie myśl jest wyższa od postrzegania. Przez rozum czynny dusza jest mikrokosmosem o własnej pierwszej przyczynie. kieruje wolą. będąc wolny od materii. Rozum poznaje zarówno byt jak i dobro. lecz musi . Była to pozostałość platonizmu w Arystotelesowskim poglądzie na świat. Platon chciał normować życie wedle idei dobra. dusza czysto receptywna byłaby maszyną. iż maszynami są dusze niższe. które dla innych były przeciwieństwem. Funkcje te Arystoteles ułożył hierarchicznie. aby być pierwszą przyczyną. która ma funkcji tyle. Psychologia jego była typowym przykładem tego. Był bowiem przekonany. Platon uznawał tylko normy powszechne. W imię tych zasad Arystoteles mniemał. nie posiadając zaś odpowiedniego narządu nie jest zdolna do postrzegania.ma zupełnie odrębny charakter i stanowi wyłom w zasadach psychologii Arystotelesa. III. że rozum jest z jednej strony receptywny. gdy kieruje wolą.Ponieważ wyższe zdolności zakładają niższe. Arystoteles gotów był uznać. Platon etykę pojmował czysto normatywnie. Rozum. jego rola polega na tym. że przyrodnik ma więcej do czynienia z duszą niż z ciałem.jego motorem. Arystoteles zbliżał tedy ku sobie przeciwieństwa: ciało i duszę.ale dopiero ona posiada uczucia i popędy. Jej zdolność rozum . właściwa jedynie człowiekowi. Ale z drugiej strony. sam w innej postaci wprowadził do swego systemu. a postrzeganie od odżywiania (bo i ono jest funkcją tak szeroko pojętej duszy). czystym aktem. a przeto natury raczej boskiej niż ludzkiej. była podstawowym czynnikiem życia organicznego. zawarta była zasadnicza trudność. znając zaś dobro. Rozum czynny nie jest receptywny. więc dusza zwierzęca . czynny . jakie w rzeczywistym życiu ludzie sobie stawiają cele. Za wyższe miał te. ile ciało organiczne ma czynności. wyższe są te. i zrozumiałe jest powiedzenie Arystotelesa. poruszaną z zewnątrz. a funkcja jego polega na tym. Co wyrzucał Platonowi. czyni.samorzutności duszy. Tymczasem Bóg i dusza są samoistnymi formami. a z nimi pożądanie przyjemności i popęd do unikania przykrości. NAJWYŻSZE DOBRO. ale sama nauka ciemna.jak Arystoteles wnosił. Zdolność tę posiada dusza wyższego szczebla. nazywa się praktycznym. a z drugiej samorzutny. a czynny . że wszelka władza poznawcza duszy musi być receptywna. w odróżnieniu od teoretycznego. że nie ma innego dobra niż realne. Odróżniał trojakie funkcje i. Etyka Platona była dedukcyjna.

z którego lękać się nie należy. gdy np. w teorii poznania .. bo każda czynność ma swoją cnotę. Cnoty tak pojęte czynią zadość potrzebom rozumu. Arystoteles widział ją w działaniu właściwym człowiekowi. to reminiscencja z Platona. SZTUKA. jaka w każdym z nich tkwi. Na tej podstawie Arystoteles określał cnotę jako „usposobienie zachowujące środek" (dokładniej jako: . wtedy cnotą jest męstwo. Ona była tym konkretnym celem. w rozumieniu Greków. ale każdy inaczej pojmował eudajmonię. Według Arystotelesa jest nim eudajmonia. Podobnie w każdej dziedzinie można i należy znaleźć odpowiedni „środek". jednostronnego naturalizmu. najsławniejsza z teorii etycznych Arystotelesa. Przeto sama cnota nie może zagwarantować eudajmonii. ono jest osnową życia doskonałego. Ale żyć czystą teorią jest to rzecz boska. gdy znów opanowany jest przez uczucie lęku. wtedy i z tego powodu. że dobrem najwyższym nie jest dobro idealne. ale . pozbawiony intencji moralnej i niezgodny z rozumem.. ani społeczne. które nie są w rękach człowieka. hojność.. np. Systemu cnót niepodobna wydedukować. drugie etycznymi. wtedy i z tego powodu. A właściwą naturą człowieka. Arystotelizm jest filozoficzną doktryną środka. człowiek ma do czynienia z dobrami zewnętrznymi. zajmowane w etyce Platona przez abstrakcyjną ideę dobra. rozumnym stosunkiem do lęku jest właśnie męstwo. a tak samo wieszcze pretensje poetów. to znaczy.poznania intuicyjnego. ile właściwych człowiekowi czynności. jest środkiem między rozrzutnością a skąpstwem. Działalność rozumu obejmuje dwie dziedziny: poznania i życia praktycznego. była to doskonałość jednostki. To była owa „doktryna środka". jadła. albo też nie lęka się tam. rozsądek. Żyć wyłącznie rozumem . a nie realny program. a wszystkie jej potrzeby muszą być zaspokajane. dla człowieka niedostępna: jemu do życia potrzeba nie tylko wiedzy.to tylko ideał. podający eudajmonię za dobro najwyższe.zarówno czystego racjonalizmu jak 89 . można tłumaczyć wyraz „eudajmonia" przez „szczęście". Lęk sam przez się nie jest zły.finitystycznym sposobem myślenia . by je spełniał rozumnie. Natura ludzka jest złożona. intuicje. Dopiero późniejsi estetycy przeszli do wyłącznego. Eudajmonia. Arystoteles zresztą pojmował ją bardzo szeroko i liberalnie: jak w innych swych teoriach. widziała osnowę sztuki w odtwarzaniu natury. Odpadła tedy w jego ujęciu ta dwoistość. który w jego etyce zajął naczelne miejsce. a którą Platon jeszcze spotęgował. Skoro nie ma sztuki wieszczbiarskiej. mądrość. z jakiego lękać by się należało. że ponad znaną rzeczywistością doszukiwał się innej. Wszakże człowiek jest istotą nie tylko rozumną.. to jest tylko naśladownicza. Ta pierwsza teoria była naturalistyczna. póki tego nie wyjaśni. Teraz dopiero powstały w Grecji warunki do wytworzenia ogólnej. jest rozum. 2. Eudajmonistami byli bez mała wszyscy greccy etycy. Trafnym. męstwo. a skłonną do uznania cząstki prawdy. dóbr materialnych. Zaspokojenie zaś potrzeb cielesnych wymaga innych jeszcze. ale także cielesną. CNOTY. oddzielając boską natchnioną poezję i zwykłą sztukę będącą tylko naśladownictwem..wieszczej. twierdzi więc. ponad zwykłą sztuką . W metafizyce arystotelizm unika zarówno idealizmu jak materializmu. 3. A czym jest doskonałość? eudajmonizm jest ogólnikową i niedostateczną teorią. Cnót jest tyle. można go tylko ustalić na podstawie empirycznej. zewnętrznych warunków. czyli osiągnięcie tego optimum. ale też zdrowia. życie zaś czysto teoretyczne. by żył zgodnie z cnotami etycznymi.. ani też zewnętrzne. chodzi tylko o to. Nad życiem więc praktycznym człowiek niezdolny jest całkowicie zapanować. unikającą skrajnych rozwiązań.istnieć jakiś cel najwyższy. Taki cel jest najwyższym dobrem osiągalnym. które by zapewniło eudajmonię. Odpowiednio dwojakie są też zalety człowieka rozumnego: jedne zwą się cnotami dianoetycznymi. Przeto eudajmonia leży w działaniu rozumu. Uwzględniał w działaniu sztuki także czynniki formalne oraz (zwłaszcza w słynnej swej teorii tragedii) czynniki uczuciowe. człowiek musi spełniać czynności praktyczne. Właściwością zaś Arystotelesa było. którą Grecy widzieli w sztuce. ISTOTA ARYSTOTELIZMU. obejmującej wszystkie jej działy od poezji do plastyki. w myśl racjonalizmu Arystotelesa. Tak samo znów hojność jest trafnym stosunkiem do dóbr zewnętrznych. wyższej: ponad rzeczami . Właściwością Platona było. ale za to narażając się na pewne nieporozumienia. gdy mianowicie ktoś lęka się tam.doskonałość jednostki. jest dlań niedostępne. jakie człowiek przy swej naturze osiągnąć może. W pracy czysto teoretycznej eudajmonia może być zupełna.idei. wtedy cnotą jest hojność. np. Eudajmonizm. zły może być tylko stosunek do niego. Stosując się do zwyczaju. więc najdoskonalsza władza człowieka. tak też i w tej estetycznej daleki był od jednostronności. czynny jest wówczas tylko rozum. jest ono środkiem między tchórzostwem a zuchwalstwem. który do niczego nie jest środkiem. a tak samo ponad doświadczeniem . jednolitej teorii sztuki. iż odrzucali te nadbudowy jako irrealne i irracjonalne: odrzucał idee.

ale że (wbrew hedonizmowi) osnowę szczęścia stanowi nie doznawanie przyjemności. zwłaszcza w teorii rozumu. NASTĘPCY ARYSTOTELESA. pojętej jako sylogistyka. Znakomitym przedstawicielem pierwszego kierunku wśród komentatorów był Aleksander. który po Teofraście objął scholarchat (287 . Empiryczną drogą znajdywać racjonalną wiedzę . lecz działalność godna człowieka. Ku końcowi starożytności. W metafizyce jest twierdzeniem. metafizyczne zaś zaledwie naszkicował.to arystotelizm. Teofrast (362-287). Ogromna jest ilość pomysłów. materii. że (wbrew moralizmowi) najwyższym dobrem jest nie cnota. ale i uzupełniać jego poglądy. Tylko bowiem poglądy logiczne i poniekąd przyrodnicze i etyczne pozostawił w postaci mniej więcej wykończonej. lecz szczęście. zgodnie z duchem ostatnich lat mistrza. pozostawił epokowe. .to wszystko i wiele innych idei naukowych i filozoficznych pochodzi od Arystotelesa. „aleksandryjscy erudyci" w znacznej części wychodzili z ich szkoły. SZKOLĄ PERYPATETYCKA. rozdzielonego na czynny i bierny . jaka nastąpiła na schyłku starożytności. zaprzeczającą istnieniu przedmiotów niematerialnych i transcendentnych. Uzupełnienie poszło w dwóch kierunkach: w kierunku Teofrasta i w kierunku Eudema. tak czynił np. w etyce . kierownik szkoły po śmierci jej założyciela. W etyce jest twierdzeniem. inni jeszcze pracowali nad ich egzegezą. że substancje są jednostkowe. W teorii poznania arystotelizm jest twierdzeniem. 1. materialna. KOMENTATORZY. W jednostkowych rzeczach odnajdywać ogólną istotę .zarówno moralizmu jak hedonizmu.269). platońskie pierwiastki jego systemu. Komentatorom Arystotelesa przypadło zadanie nie tylko objaśniać. energii. . ale że (wbrew empiryzmowi) wyniki jego są racjonalne. Kontynuował również jego badania nad dziejami filozofii: Teofrasta były podstawą całej późniejszej doksografii greckiej. Arystoksen z Tarentu doprowadził do szczytu wiedzę starożytnych o muzyce. a był może najsamodzielniejszym myślicielem. tekst jego. sprawcza i celowa). zatracony poprzednio. jak pojmował naturę Boga i rozumu ludzkiego. „Stratonizm" był materialistyczną interpretacją Arystotelesa.czystego sensualizmu. . że (wbrew idealizmowi) nie ma innych substancji niż materialne. i szczegółowe opracowanie psychologii.. Eudem. w szkole Arystotelesa obudził się. W epoce zaś wzmożonych zainteresowań religijnych. W późniejszych generacjach perypatetyków badania szczegółowe osiągały coraz większą przewagę. Szczegółowy podział filozofii. kładący nacisk na transcendencję Boga i rozumu. nie ma form poza materią. a najbardziej zdecydowany wyraz znalazł u Stratona z Lampsaku.to arystotelizm. Jedni podnosili idealistyczne. Dicearch z Messeny położył zasługi na polu geografii. Likeion. Inni znów. a szczególniej odznaczył się jako historyk matematyki.szczegółowe opracowanie logiki. p. że (wbrew aprioryzmowi) pochodzenie poznania jest empiryczne. pietyzm dla mistrza. ale i uzupełniać myśli Arystotelesa. 2. e. ale stosując metodę empiryczną Arystotelesa. w naturalistycznym i w idealistycznym. jako dyscypliny naczelnej. gdy potrzeba autorytetu i tradycji opanowała umysły. Wówczas to Tyranion poddał je krytyce filologicznej. słynny był ze swojej encyklopedycznej wiedzy.nowa teoria rozumu. ale że (wbrew materializmowi) osnowę substancji stanowi idealna ich istota. nie ma Boga poza przyrodą ani rozumu poza zdolnością postrzegania. historii kultury i polityki. drugiego Temistius. godne prac zoologicznych Arystotelesa prace botaniczne. czyli przyczyny: formalna. założony przez Arystotelesa.. Zainteresowania filozoficzne perypatetyków zeszły na drugi plan wobec specjalnie naukowych.to arystotelizm. pojętej jako teoria władz psychicznych. usiłowali wytępić czynniki platońskie w arystotelizmie. rozumna i cnotliwa. W szczególności nie było zupełnie jasne. istoty rzeczy.nowe pojęcia metafizyczne: formy. Przez cnotę dochodzić szczęścia . Eudem z Rodosu należący wraz z Teofrastem do najbliższych uczniów Arystotelesa. ale interpretowali go w dwojaki sposób. ale istota ich jest ogólna. jakie Arystoteles wprowadził do filozofii i w niej utrwalił. od I w. stał się punktem wyjścia dla różnych doktryn. teorii. prowadził dalej badania pitagorejczyków.nowe pojęcie Boga jako pierwszej przyczyny świata i nowe ujęcie duszy jako formy ciała organicznego. . chciał służyć celom ściśle naukowym.próba zestawienia kategorii i zasad (cztery zasady. n. rozumowań. Odtąd szkoła oddała się rozważaniu i komentowaniu jego pism. Chcąc je wyjaśnić komentatorzy musieli nie tylko rekonstruować. Ten drugi prąd zaczął się już u Teofrasta. wyodrębnienie logiki. potencji. przeciwnie. W filozofii perypatetycy byli na ogół wierni swemu mistrzowi. właśnie te zagadnienia musiały być wyjaśnione. Andronikos z Rodosu ułożył systematycznie. jakiego wydał Likeion. i „pierwszej filozofii". jako dyscypliny służebnej. 90 .

odpowiadała sile średniowiecznego arystotelizmu. wskazywali. Wielkim odnowicielem arystotelizmu był Tomasz z Akwinu. 3. który utrudniał rozwój przyrodoznawstwa. Jeśli rozum czynny jest niezniszczalny. by stać się filozofią scholastyki. Rozum bierny pojął jako samoistną. przeciw werbalizmowi i szerzeniu fikcji. 91 . specjalniejsze. nie chciał dla rozumu czynić wyjątku: dusza rozumna musi być tak samo zniszczalna. niezależną od materii substancję. ale tylko w tym zakresie. to znaczy.. n. Opozycja skierowana była najwięcej przeciw formalizmowi. wczesne natomiast zaginęły. odkąd stał się filozofią panującą: działo się to w 16 wieków po śmierci Arystotelesa.e. że jest nie ludzkiej. Epoka chrześcijańska. znaczyło to: Arystoteles. do czego prowadziło doszukiwanie się istoty i form rzeczy. Rozum bierny jest przeto zniszczalny. później żywa myśl poszła na ogół innymi torami.. która od jego imienia nosi nazwę „aleksandrynizmu". W starożytności znano z puścizny Arystotelesa tylko pisma wczesne. czynny zaś nie należy do natury ludzkiej.Aleksander z Afrodyzji (około 200 r. była jakby predestynowana. Związał on trwale filozofię katolicką z arystotelizmem.. a wtedy stał się największą powagą we wszystkich działach filozofii.) zinterpretował naukę Arystotelesa. ale był skutkiem arystotelizmu. Wpływ ten był zupełnie inny w starożytności. Wystąpiła dopiero. jak roślinna i zwierzęca.e. że pozornie jednolity jej system został uzyskany dzięki zamaskowanym niekonsekwencjom (zaprzecza istnieniu czystych form. przeciw finalizmowi. w imię jednorodności duszy. przeciw dzieleniu przyrody na ziemską i niebiańską. a logika jego po dziś dzień jest przedmiotem szkolnym. Za życia Arystotelesa i bezpośrednio po jego śmierci nie było jej prawie: bo też arystotelizm nie wyszedł był wówczas poza szkołę. przeznaczone dla szerszych kół.. Filozofia jego dzięki całej swej strukturze. Rozum bierny w tej interpretacji stał się równie trwałym jak czynny. a i to częściowo. Pisma jego przechowały się po upadku Grecji najpierw w Syrii. przeciw dogmatycznemu pojęciu ruchu. Opozycja przyszła późno. a inny w epoce chrześcijańskiej. n. a czynny równie przyrodzonym jak bierny. co przechowało się. późniejsze zaś. Rozum bierny (nazywał go „materialnym". Zwłaszcza w szkołach filozofia Arystotelesa długo zachowała panowanie.) dał naturalistyczną interpretację Arystotelesa. która nie będąc wytworem rozwoju fizycznego nie podlega też fizycznemu rozkładowi. był w owym czasie wielką powagą. który nie był zamierzeniem. Ale to. a potem w Arabii. odwrotnie. geocentrycznej astronomii. Gdy pisano „filozof" bez bliższego określenia. więc: rozum ginie wraz z ciałem. jest formą ciała. pozostawały nie wydane. Aleksander. I wypadło. a zwłaszcza dogmatyzmowi i racjonalizmowi. Objawiła się już na schyłku średniowiecza wśród scholastyków-modernistów. na schyłku starożytności odnalezione i wydane. oznaczającym zarówno formę jak i gatunek). OPOZYCJA. a i potem w walce z arystotelesowsko-scholastycznymi koncepcjami rozwijała się filozofia nowożytna. arabscy uczeni zanieśli naukę Arystotelesa na zachód Europy. ale za to była tym silniejsza. choć nie brakło nawrotów do niego. Dla tych Temistius (IV w. W szczególnie zaś ostrej opozycji przeciw Arystotelesowi był Renesans. Oddziałał przeto w duchu wczesnych poglądów: jako filozof platoński i teologiczny. że dusza rozumna jest nieśmiertelna. Odjął więc rozum czynny człowiekowi i tylko rozum bierny miał za przyrodzoną własność człowieka. nie od razu zostało przyswojone. a Boga i rozum uważa za czyste formy) i wieloznacznościom (zwłaszcza w pojęciu .. Wczesne średniowiecze znało jedynie jego logikę. Taka teoria nie mogła zadowolić religijnie nastrojonych umysłów. a forma nie może istnieć w oderwaniu od materii. Do końca wieków średnich znaczenie Arystotelesa było olbrzymie. nie ma więc nieśmiertelności dla duszy ludzkiej. Gdy państwo Mahometa opanowało Hiszpanię. odziedziczyła jedynie pisma późne Arystotelesa. DALSZY WPŁYW ARYSTOTELIZMU. lecz boskiej natury. Przeciwnicy Arystotelesa wysuwali również zarzuty formalne przeciw jego filozofii. Oryginalne momenty jego dojrzałej nauki nie zostały prawie dostrzeżone poza szkołą. Europa łacińska zapoznała się z całą puścizną Arystotelesa. Dzięki nim dopiero w XII i XIII w.

a niebawem i Bóg zostanie sprowadzony do świata przez stoików. rzeczy i idee. te pojęcia nie były wyróżnione: hilozoiści jońscy przypisywali materii cechy duchowe. istotnie. substancja i cechy przypadkowe. umysł czynny i bierny. Toczyły się zasadnicze spory między absolutyzmem a relatywizmem. Należy uświadomić sobie. W FILOZOFII PAŃSTWA: zaczęło się . ani czystego pojęcia duszy. 4. nominalistycznym a realistycznym pojmowaniem pojęć. rozumowania i natchnienia.jego dziełem jest podstawowa terminologia logiki formalnej. 92 . W FILOZOFII PRZYRODY: rozdzieliły się obozy posługujące się spekulatywną i empiryczną metodą. Poza swoistymi terminami jego systemu . Bóg i świat. nieskończoną i tylko skończoną podzielność materii. jak pewności i pochodzenia poznania. W ETYCE: zasadniczym zagadnieniem było: czym jest prawdziwe dobro? i czy można go się nauczyć? Ale już Sokrates zaczął określać poszczególne cnoty. że gdy filozofia rozpoczynała się. styl jego był tego rodzaju.od najprostszych zagadnień definiowania pojęć. koncepcję statyczną i dynamiczną. Przed Platonem nie było mowy o odróżnieniu realnego i idealnego bytu. POJĘCIA I TERMINY W klasycznym okresie greckiej filozofii zakończył się proces formowania najbardziej fundamentalnych pojęć metafizyki. która dopiero u niego stała się terminem . sensualizmem a racjonalizmem. a niebawem i obszerna Polityka Arystotelesa. omawiającego w prawie wyczerpujący sposób różne rodzaje dóbr. analizę i syntezę. indukcja i sylogizm. duszy nie oddzielali od materii i faktycznie nie posiadali jeszcze ani czystego pojęcia materii. toczył się spór o pierwszeństwo zmysłów i rozumu. co uznawali obiektywność zjawisk. W dziedzinie poznania już dawniej rozdzielone było poznanie zmysłowe i rozumowe. a skończyło . teraz zaś Platon rozdzielił jeszcze poznanie intuicyjne i dyskursywne. a Arystoteles mógł dać swej etyce postać rozległego traktatu. W TEORII POZNANIA: różnorodne zagadnienia tego okresu obejmowały zarówno kwestię przedmiotu. obejmowały zarówno szczegółową analizę funkcji psychicznych. Takich rozróżnień i przeciwstawień w filozofii ówczesnej było więcej. jak i racjonalnej psychologii. Inaczej Arystoteles. jak i dochodzenia nad nieśmiertelnością duszy i jej losami pośmiertnymi.na pełnych traktatach logiki formalnej. (entelechia). U niego też po raz pierwszy spotykamy szereg doniosłych rozróżnień: akt i potencja. już rozpoczęły się próby sprowadzenia ich do siebie: już dusza została sprowadzona do materii przez materialistę Demokryta. W PSYCHOLOGII: zagadnienia dotyczyły zarówno empirycznej i fizjologicznej. 6. cnót i stosunków moralnych. a także rodzaj i gatunek. . Platonowi wypominali starożytni brak ustalonej terminologii. 1. 7.Zresztą.u Arystotelesa . W METAFIZYCE : zasadnicze pytanie było tu jedno: jaka jest istota bytu? Ale w związku z nim powstawały różnorodne dyskusje i spory: między relatywistyczną koncepcją bytu Protagorasa a absolutystyczną jego przeciwników. kauzalizm i finalizm. wyznaczająca całkowity ustrój państwa wedle zasady etycznej. 2. aprioryzmem a empiryzmem.w rodzaju (energia). byt idealny do realnego przez Arystotelesa. a nawet (materia). a Arystoteles zebrał już cały materiał w systematyczny traktat. zaledwie pojęcia te zostały rozróżnione. oddzielone zostały i przeciwstawione sobie: materia i dusza. głoszące jakościowe i ilościowe pojmowanie przyrody. Platon stawiał zagadnienia. (konkretna jednostka). bogowie zamieszkiwali świat tak samo jak ludzie.ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII DRUGIEGO OKRESU Zagadnienia filozoficzne osiągnęły w systemach Platona i Arystotelesa nie znaną dotąd pełnię.u Protagorasa . rozumu i intuicji.od próby określenia natury państwa i racjonalizacji stosunków w nim panujących. (istota rzeczy). co jej zaprzeczali. między idealizmem Platona a realizmem innych filozofów. Platon odróżniał: byt i stawanie się. W LOGICE: zaczęło się . i to niewiele mniej fundamentalnych. 5.u Sokratesa . między tymi. a tymi. rzeczywistość i zjawisko. Również i Bóg pierwotnie nie był przeciwstawieniem świata. a po pół wieku gotowa już była utopia Platona. sprzeczność i przeciwieństwo. między zwolennikami i przeciwnikami transcendentnego bytu. 3. że raczej chodziło mu o wypowiedzenie się wyraziste i poetyckie niż terminologicznie ścisłe.

równie klasyczne jak sformułowanie przeciwnego stanowiska. które koło roku 440 stały się też największym państwem Grecji kontynentalnej.Trzecie pokolenie wydało Arystotelesa. To te. zmarłych u jej schyłku w 406 r. Są to jednak na ogół prawdy częściowe. Nie mają powszechnego uznania. Politycznie Ateny panowały nad morzem i miastami związkowymi. Sofoklesa i Eurypidesa. (Antygona Sofoklesa około 442. co je zrozumieli). Była erą wielkich rzeźbiarzy ateńskich. było pokoleniem Platona. CHRONOLOGIA Okres klasyczny był niedługi.390. klasyfikacja wartości moralnych i cnót (zaczęta przez Sokratesa. „klasyczny". analiza pojęcia przyjemności (przez cyrenaików). Natomiast mogą wchodzić jako składniki do takich rozwiązań i przyczyniać się do ich ulepszenia. Ale obywatele stanowili mniejszość wobec meteków i niewolników. epistemologiczne. nie kwestionowanych. należeli głównie sofiści. 400). które zaspokajają pewne potrzeby umysłowe.Drugie pokolenie. a także młodszych sofistów i na wpół sofistycznie usposobionych sokratyków. choć następne pokolenia usiłowały je korygować czy łagodzić. każdy obywatel miał udział w sprawach publicznych. przez Arystotelesa jest dziełem tego samego okresu. Społecznie w Atenach od Peryklesa zapanowała demokracja. ponieważ ludzie mają skłonności do różnych poglądów na świat. należą: wprowadzenie definicji i indukcji (przez Sokratesa). ono to wytworzyło nową. oddzielenie wiedzy pojęciowej od zmysłowej i wykrycie pojęciowej nawet w spostrzeżeniach (przez Platona). Do nich należy sformułowanie idealizmu. i Sokrates. jeśli chodzi o twierdzenia trwałe drugiego rodzaju. zestawienie kategorii. Era sofistów i Sokratesa zaczęła się w czasach Peryklesa (u władzy 460-430). mianowicie hilemorfizmu.).) i Arystotelesa (druga połowa IV w. dojrzałe w pierwszej połowie IV w. szczegółowe. które odkąd zostały odkryte. Zeuksisowi i Parrazjosowi. . I tak samo w etyce: klasyczne sformułowanie hedonizmu przez cyrenaików i moralizmu przez Sokratesa. 420). Tak samo sformułowanie klasyczne przeciwieństw w zakresie teorii poznania: aprioryzmu przez Platona i empiryzmu przez jego przeciwników. Erechteion (434 . Była erą wielkich tragików. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Był to wielki okres nie tylko dla filozofii: to. Wydała największe dzieła architektury ateńskiej: Partenon (447 . ale powracają u tych. obejmował właściwie tylko trzy pokolenia: do pierwszego z nich. I dlatego są trwałe. nie wystarczające do rozwiązania wielkich zagadnień filozoficznych. humanistyczną postawę w filozofii i ruch relatywistyczny. co mają te same skłonności. Platona (pierwsza połowa IV w. Archytas i inni.432). . przez Platona. zrelatywizowanie wielu prawd do człowieka i uwidocznienie konwencji w teorii i praktyce (przez sofistów). 423). Chmury 423 r. Propileje (437 . a gospodarczo czerpały swe siły z 93 . pozostały w swoim rodzaju nieprześcignione. Medea Eurypidesa w 431). a robią to w sposób dotychczas najlepszy. Platona. przeciwstawienie związków celowych i przyczynowych (przez Platona i Arystotelesa). Jeden rodzaj to prawdy. przez Demokryta. formułują pewien pogląd na świat. Kulturze greckiej przewodziły wówczas Ateny.). są kwestionowane. które wprawdzie nie mają powszechnego uznania. jednakże stale powracają i znajdują zwolenników. Fidiasza (zm. wyodrębnienie funkcji psychicznych (przez Arystotelesa). Antystenesa i Arystypa.432).BILANS OKRESU Dwa rodzaje twierdzeń są w filozofii trwałe lub przynajmniej względnie trwałe. powszechnie uważanych za czasy klasyczne kultury greckiej. jak przez Arystotelesa). analiza przeżyć estetycznych (przeprowadzona zarówno przez sofistów.. etyczne.433). co we wszystkich działach kultury podziwia się jako najdoskonalsze dzieła Greków. Drugi zaś rodzaj to twierdzenia. Była erą wielkich historyków. o klasyczne sformułowania pewnych stanowisk. A także erą wielkiego komediopisarza Arystofanesa (działalność 427 . Otóż bilans tego okresu filozofii greckiej wykazuje wiele twierdzeń obu tych rodzajów. Herodota (dzieło ukończone około 430 r. pochodzi z lat będących z punktu widzenia filozofii erą sofistów i Sokratesa (druga połowa V w. 438) i Polikleta (zm. a także spirytualizmu. mianowicie mechanistycznego materializmu.) i Tucydydesa (ok. Ale także klasyczne sformułowanie stanowiska kompromisowego. opracowanie reguł sylogistyki.). cyników. z Protagorasem na czele. A także erą wielkiego lekarza Hipokratesa (ok. Nie mniej ważne są zdobycze tego okresu. wykończona przez Arystotelesa). należeli doń także najświetniejsi pitagorejscy uczeni. Wszystkie te teorie ontologiczne. a było też twórcze na polu filozofii przyrody dawnego typu: należał doń Demokryt. nie są kwestionowane (przynajmniej przez tych. Była erą przełomu w malarstwie dzięki Polignotowi i Mikonowi. pokolenia ludzi działających w drugiej połowie V wieku. Do pierwszych.

wielkiego handlu morskiego. Swą wielką kulturę wytworzyły bynajmniej nie wśród spokoju politycznego; Grecja nie była zagrożona od zewnątrz, ale tarcia wewnętrzne nigdy nie były większe. Nie ustawał antagonizm poszczególnych państw, w szczególności Aten i Sparty, wojna peloponeska trwała od 431 do 404, następowały rozgrywki wewnętrzne, walki osobiste, obalenie Peryklesa (429), proces Alcybiadesa (415), i malarzy, Apollodora, Agatarchosa, którzy wprowadzili perspektywę. Era Platona była w dalszym ciągu erą wielkiej sztuki, zwłaszcza wielkich rzeźbiarzy, Skopasa (działalność 390 - 340) i Praksytelesa (działalność 370 - 345). Była erą rozkwitu krasomówstwa, od Izokratesa do Demostenesa (działalność 365 - 325). Była erą postępu nie tylko filozofii, ale także nauk szczegółowych: Archytas z Tarentu, twórca mechaniki, czynny był około 370 roku. Era Arystotelesa wydała również wybitnych artystów (malarz Apelles, zm. 308, rzeźbiarz Lizyp, zm. 300), wybitne dzieła architektury (Mauzoleum w Halikarnasie, jak też teatr w Epidaurze), wybitnych poetów (komediopisarz Menander, czynny od r. 324), wybitnych uczonych (Heraklides, twórca hipotezy heliocentrycznej, ok. 350, Arystoksen z Tarentu, twórca teorii muzyki, ok. 330), wybitnych mówców (Demostenes zmarł w tym samym roku, 322, co Arystoteles). Są to już czasy Filipa Macedońskiego (359 - 336) i Aleksandra Wielkiego (336 - 323). KWESTIE SPORNE Pisma głównych filozofów klasycznego okresu, Platona i Arystotelesa, przechowały się wprawdzie, ale literacki styl Platona, lubiący raczej aluzje niż wyraźne sformułowania, wiele kwestii pozostawił w niejasności. Pisma zaś Arystotelesa dlatego są niezupełnie jasne, że brak im ostatecznej redakcji. Sokrates nie pisał wcale, a po sofistach, cynikach i cyrenaikach zostały jedynie znikome fragmenty. W poglądach Protagorasa nawet naczelna teza o „człowieku-mierze" podlega różnym interpretacjom: czy człowiek pojęty jest w niej rodzajowo czy indywidualnie, jako miara istnienia rzeczy czy ich własności, prawdy czy rzeczywistości? Nauka Sokratesa jest sporna w samej swej osnowie; znamy ją bowiem nie bezpośrednio, lecz tylko z relacyj uczniów, te relacje są zaś bardzo między sobą rozbieżne: któraż jest trafna, Ksenofonta czy Platona? Także i u Platona sporne jest to, co najważniejsze: teoria idei. Czy pojmował je ontologicznie jako byty zaświatowe (stara szkoła z Zellerem na czele), czy też logicznie jako zasadnicze pojęcia umysłu (Lotze, szkoła marburska, poniekąd Lutosławski)? Poza tym, czy trwał przy swej nauce o ideach, czy też się jej później wyrzekł lub przynajmniej zmienił jej rozumienie (najpierw pojmował ją ontologicznie, w starczych zaś dialogach - logicznie, jak chce Burnet, Stewart i inni)? To jest jeden wielki Platoński problemat, drugim zaś jest interpretacja naczelnej idei dobra: czy jest identyczna z Bogiem-budowniczym świata? Poza tym kwestia jednolitości Platona: czy i w jakim kierunku Platon modyfikował zasadnicze twierdzenia swej filozofii? Dalej, kwestia zależności od Sokratesa: czy dialogi sokratyczne rozwijają myśli Sokratesa, czy własne Platona (według Burneta wszystko, co Platon wypowiada ustami Sokratesa, jest własnością Sokratesa, a więc - i nauka o ideach w jej wcześniejszej postaci)? Nie jest też pewne, czy Platon był pierwszy, który głosił teorię idei. Sam bowiem polemizuje w Sofiście ze zwolennikami idei, którzy wyznawali tę teorię w prymitywniejszej, bardziej dogmatycznej postaci: może chodzi o szkołę megarejską - ale i to jest sporne. Mniej stosunkowo wątpliwości nasuwa kwestia autentyczności pism: po stuletnich badaniach i sporach obecnie wątpliwe jest autorstwo już tylko kilku drobniejszych prac (Alcybiades I, Hippiasz Większy, Ion, Meneksen, Epinomis). Kwestia kolejności pism: po badaniach Campbella, Dittenbergera, Lutosławskiego i innych rozbieżność zdań zmniejszyła się i dotyczy głównie epoki powstania Fajdrosa, poniekąd też Lizysa i Obrony. Dyskutowane jest też, czy Platon pisał jeszcze za życia Sokratesa. W poglądach Arystotelesa kwestie sporne dotyczą najwięcej ewolucji jego filozofii, chronologii jego pism, ich pierwotnej redakcji (zwłaszcza metafizyki), ich autentyczności. Poza tym dyskutowany jest stopień samodzielności Arystotelesa (zwłaszcza zależność jego od Platona) i konsekwentność jego poglądów. Natomiast sama ich interpretacja mniej zawiera kwestii spornych.

94

TRZECI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (OKRES HELLENISTYCZNY. III-l W. P. N. E.)
1. HELLENIZM. Kultura grecka, która długo rozwijała się w zupełnym prawie odosobnieniu i niezależności od wpływów obcych, od czasów Aleksandra Wielkiego zetknęła się bliżej z kulturą obcą i częściowo jej uległa. Odtąd z helleńskiej stała się hellenistyczną, tj. wytworzoną przez czynniki nie tylko greckie, ale też i panującą nie tylko w Grecji. Straciła na czystości, zyskała na ekspansji. Dzieje filozofii miały też okres hellenistyczny, począwszy od III w. Filozofowie tego okresu byli po części rasowo nie Grekami, a teren ekspansji filozofii wybiegał daleko poza Grecję. Jednakże w filozofii przewaga greczyzny była ogromna, czynnik obcy doszedł tu do głosu w znikomym tylko zakresie. Toteż między okresem hellenistycznym a poprzednim klasycznym okresem filozofii greckiej więcej jest podobieństwa niż różnic. Zwłaszcza że podstawowe poglądy tego okresu powstały jeszcze w Atenach, na przełomie IV i III w. Wprawdzie, począwszy od II w. p.n.e. filozoficzne środowisko ateńskie zaczęło upadać, a nowe ośrodki wytworzyły się w Rzymie i w Aleksandrii; jednakże i tam przez długi czas rozwijano tylko idee ateńskie. 2. PODZIAŁ FILOZOFII. W okresie tym filozofia przestała być jedyną nauką. Specjalne badania, które Arystoteles złączył był z filozofią przez unię osobistą, teraz oddzieliły się od niej i były uprawiane niezależnie od ogólnej spekulacji filozoficznej. Filozofia przestała również być jedną nauką: uległa rozczłonkowaniu i podzieleniu na części, które uprawiane były względnie niezależnie od siebie. Podział, wywodzący się z Akademii a wymyślony zapewne przez Ksenokratesa, przyjął się prawie powszechnie; rozróżniał on trzy części filozofii: logikę (zwaną w niektórych szkołach również „kanonika"), fizykę i etykę, czyli teorię poznania, teorię bytu i teorię dobra. Znaczenie, jakie przypisywano tym częściom filozofii, nie było równe; przewagę miała etyka. Filozofia grecka zaczęła się od przewagi kosmologii, ale już od czasu Sokratesa zainteresowania etyczne wzięły górę; jeszcze Arystoteles utrzymywał równowagę między kosmologią a etyką, tak samo jak zachowywał ją między ogólną spekulacją a specjalnym badaniem naukowym. Ale główne myśli greckiego poglądu na świat były wypowiedziane i twórczość na tym polu zaczęła wygasać. Objawiła się natomiast na polu etyki. Zdarzało się teraz, że określano filozofię wprost jako „studium virtutis". Popularne greckie zagadnienie, jak najlepiej żyć i osiągnąć dostępne człowiekowi dobra, czyli „eudaimonię", stało się teraz powszechnym zagadnieniem filozofów. Filozofowie tego okresu zajmowali się również, i z pomyślnym wynikiem, fizyką i logiką; ale stanowisko etyczne było głównym łącznikiem ich systemów i oddziaływało na stanowisko logiczne i przyrodnicze. Czego innego oczekiwano teraz od filozofii niż w okresie klasycznym; bo też od złotej ery Peryklesa sytuacja w Grecji zmieniła się szybko a radykalnie. Po serii triumfów przyszła seria upokorzeń, po wolności - od Cheronei (338) niewola. Potrzebna była pomoc i podpora moralna; tej spodziewano się teraz od filozofii. Gdy przedtem była głównie naukową teorią przyrody, teraz musiała stać się przede wszystkim naukową teorią życia. 3. SZKOŁY FILOZOFICZNE. Rozwój filozofii ześrodkował się w okresie hellenistycznym w szkołach. To nadaje mu szczególny charakter; każda bowiem szkoła stanowiła zamknięty obóz filozoficzny. Dwie wielkie szkoły, rozporządzające kompletnymi systemami filozoficznymi, Platońska Akademia i Arystotelesowski Likeion, czynne już w poprzednim okresie, istniały i rozwijały się dalej. Zaraz zaś na początku nowego okresu powstały trzy nowe: szkoła stoicka, Epikurejska i sceptycka. Ostatnia nie posiadała formalnie organizacji szkolnej, ale miała tradycję i wszelkie wewnętrzne własności szkoły. Tych pięć szkół złożyło się na filozoficzne dzieje epoki: ktokolwiek był wówczas filozofem, należał do jednej z nich. Ideologia szkół, a zwłaszcza ideologia etyczna, była gotowa od początku III wieku, już w następnej po Arystotelesie generacji. Późniejsi ich członkowie wykańczali ją w szczegółach, dawali taką czy inną interpretację, a nade wszystko prowadzili szczegółowe badania, np. nad kwestiami logicznymi lub psychologicznymi. Ta epoka szkół była zarazem epoką walk filozoficznych. Sceptycy walczyli z wszystkimi i przeciwstawiali się wszystkim „dogmatykom". Ale i dogmatyczne szkoły walczyły między sobą.
95

Najbardziej odosobnieni byli epikurejczycy, bo pozytywny sposób myślenia znacznie różnił ich od platończyków, perypatetyków i stoików. Wszelako między walczącymi szkołami, a zwłaszcza między trzema ostatnimi, nie brakowało prób szukania zgody i tworzenia eklektycznej filozofii. Eklektyzm nigdy nie miał więcej zwolenników niż w okresie hellenistycznym. Niektóre z tych doktryn filozoficznych późnej starożytności odegrały wielką rolę życiową, rozpowszechniły się szeroko, weszły do życia nawet takich ludzi, którzy się filozofią nie zajmowali. Były to mianowicie doktryny: cynicka, stoicka, Epikurejska. Mniej już sceptycka, której działanie ograniczało się do sfer zawodowych filozofów i uczonych, i nielicznych kół inteligencji. Tak samo działanie Platona i Arystotelesa, Akademii i Likeionu. Dziś, gdy wszystkie te szkoły i doktryny stały się równie dalekie, oceniamy je wedle tego, co wiemy o ich późniejszej roli, a zwłaszcza co sądzimy o nich jako o zdobyczach filozoficznych. I przez to skłonni jesteśmy Platona i Arystotelesa wynosić nad wszystkich innych. Ale jeśli twierdzimy też, że więcej od innych oddziałali na dzieje filozofii greckiej, to fałszujemy te dzieje.

STOICY
Stoicy stworzyli w epoce hellenistycznej nowy obóz rywalizujący z dwoma dawniejszymi, z Akademią i szkołą perypatetycką. Ich monistyczny i materialistyczny system był przeciwieństwem idealistycznych systemów poprzedniego okresu. Zawierał wszystkie działy filozofii, ale nacisk kładł, w duchu czasu, na etykę. Szkoła stoicka została założona przez Zenona około 300 r. i przetrwała pięć stuleci. POPRZEDNICY. Stoicyzm w swej etyce rygorystycznej i swej logice empirystycznej podjął poglądy cyników; w szczególności przejął od nich pogląd na samowystarczalność cnoty i bezwartościowość wszystkiego, co nie jest cnotą; przez nich wchłonął tradycję sokratyczną. Natomiast w fizyce, którą cynicy się nie zajmowali, odnowił tradycję jońskich filozofów przyrody, a specjalnie Hę raki i t a. Szkoła stoicka wyszła bezpośrednio z cynickiej: założyciel szkoły należał pierwotnie do cyników, zanim wytworzył własną teorię i założył własną szkołę. Postawa filozoficzna stoików była zasadniczo różna od postawy Arystotelesa, jednakże liczyli się z jego poglądami, najdojrzalszymi, jakie wydała Grecja. Korzystali z nich, podobnie jak on sam korzystał z poglądów Platona. Trzy te systemy - Platona, Arystotelesa, stoików - stanowią szereg taki, że każdy następny zmniejszał w poglądzie na świat czynniki idealne, a powiększał materialne. TWÓRCY. Filozofia stoicka powstała w III w. w Atenach. Od razu w pierwszym okresie jej istnienia - w tzw. „starej szkole stoickiej" - wytworzyła się właściwa doktryna stoików; zainicjował ją Zenon, usystematyzował Chryzyp. ZENON z Kition na Cyprze (około 336 - 264) nie pochodził już z Grecji i nie był zapewne czystej krwi Grekiem; Kition, gdzie się urodził, było miasteczkiem fenickim. W 314 r. przybył do Aten, dokąd pociągnął go entuzjastyczny kult dla Sokratesa, rozbudzony przez lekturę Platońskiej Obrony Sokratesa i Memorabiliów Ksenofonta. W Atenach słuchał wielu epigonów Sokratesa, należących do szkoły megarejskiej, Platońskiej, cynickiej. Cynik Krates wydał mu się najbliższym Sokratesa, przyłączył się tedy do szkoły cynickiej, jej duchem przejęte były pierwsze jego pisma. Później jednak zmodyfikował stanowisko etyczne, uzupełnił je przez nowe stanowisko teoretyczne i wtedy założył ok. r. 300 własną szkołę. Mieściła się w ateńskiej bramie Malowanej, po grecku „Stoa Poikile", i od niej wzięła nazwę. Zenon był scholarchą około lat 35. Dzieło jego podupadło za jego następcy KLEANTESA z Assos (scholarchą 264 - 232); niektórzy członkowie szkoły wrócili na łono cynizmu, doktryna stoicka stała się przedmiotem napaści ze strony sceptyków i akademików (Arkezylaosa). Kleantes, samouk, rozwinął uczuciowe i religijne pierwiastki stoicyzmu, ale nie umiał bronić jego pozycji naukowej. Sytuacja zmieniła się, odkąd na czele szkoły stanął Chryzyp. CHRYZYP, ur. około 280, scholarchą od 232 do 205 (?), był człowiekiem niezwykłej erudycji, sprawności dialektycznej, zdolności systematyzowania i umiejętności pisarskiej. Subtelnymi rozumowaniami umiał bronić stoicyzmu przed sceptykami. Doktrynę szkoły rozwinął w system, dał jej sformułowania doskonalsze i stworzył kanon szkoły, który z minimalnymi odchyleniami obowiązywał do końca jej istnienia. Bez Chryzypa nie byłoby Stoi, mówiono w starożytności. I skarżono się, że filozofię swą opracował tak obszernie, iż następcom niewiele pozostawił do zrobienia. Zostawił podobno z górą 700 pism.
96

POGLĄDY STOIKÓW I. FIZYKA. 1. MATERIALIZM. Fizyka stoików wyrosła z przekonania, że świat ma budowę jednolitą: jest cały materialny, a zarazem cały ożywiony i na miarę boską doskonały. Dzięki temu przekonaniu mogli wytworzyć system monistyczny, w przeciwieństwie do systemów dawniejszych, Platona i Arystotelesa, przejętych dualizmem ciała i ducha, materii i życia, Boga i świata. Zgodnie z energetycznym pojęciem bytu, wprowadzonym przez Arystotelesa i zachowanym przez stoików, bytem jest jedynie to, co działa i podlega działaniu; działać zaś i podlegać działaniu mogą tylko ciała, one więc tylko są bytem. A zatem dusze, jeśli istnieją, są cielesne. Nie tylko rzeczy, ale i własności rzeczy są cielesne; cielesne są cnoty, cieleśni są bogowie. Stoicy zaprzeczali, jakoby istniał byt niematerialny, duchowy czy idealny: to znaczy, byli materialistami. Co jest niematerialne, jest niebytem: niebytem jest próżnia, a także przestrzeń i czas stoicy uważali za niebyt. Przyznawali, że przedmiotem pojęć ogólnych (ta Aearrd) nie są rzeczy materialne, lecz oderwane ogóły; ale też - w jaskrawym przeciwieństwie do Arystotelesa, a zwłaszcza Platona - zaprzeczali, jakoby przedmiotem pojęć ogólnych był byt rzeczywisty; pojęcia te były dla nich wytworami mowy, które nie mają odpowiednika w rzeczywistości. Zajmowali więc - w konsekwencji swego materializmu - to stanowisko, które później nazywano nominalizmem. 2. DYNAMIZM. Ciała, z których składa się świat, nie są bytem prostym, lecz zawierają dwa pierwiastki, mają dwa czynniki: bierny i czynny. Te dwa pierwiastki odpowiadały Arystotelesowskim: materii i formie. Materię pojmowali stoicy tak jak Arystoteles, natomiast formę, czyli pierwiastek czynny i stanowiący o jakości każdego ciała, pojmowali inaczej: pojmowali ją materialnie. Wynikało to z ich podstawowego założenia. Forma w istocie swej nie była dla nich przeto różna od materii, oba pierwiastki były tej samej natury. Odbył się tu proces materializacji Arystotelesowskiej formy, równolegle zresztą do takiegoż procesu w łonie samej szkoły perypatetyckiej, zainicjowanego przez Stratona. Forma była dla stoików materią, ale bardziej subtelną od zwykłej; wyobrażali ją sobie na podobieństwo ognia i powietrza, coś jak ciepłe powietrze, jak tchnienie, i nazywali ją „pneuma", czyli tchnienie. Ona przenika całą bierną materię, niby ogień rozżarzone żelazo; a przenikając kształtuje ją; stanowi „własności" rzeczy martwych, „naturę" roślin, „duszę" zwierząt, „rozum" człowieka. Przeto przedmioty martwe nie są w istocie swej różne od dusz ani osoby rozumne od bezrozumnych ciał. Pneuma jest bowiem wszędzie jedna i ta sama: nie ma różnych rodzajów ciał, są tylko różne stopnie natężenia jednej i tej samej pneumy. Wobec tego, że czynna pneuma obecna jest we wszystkich ciałach, wszystkie ciała są czynne, nie ma ciał bezwładnych. Wszelka materia ma w sobie, a nie poza sobą, źródło ruchu i życia. Gdzie jest materia, tam są siły działające. Koncepcja świata była więc u stoików dynamistyczna. Ich materializm był całkowicie innego typu niż materializm atomistów: był dynamistyczny, nie mechanistyczny. Jak dla wykazania, że wszystko jest materią, stoicy musieli przyjąć istnienie nieznanego jej rodzaju (pneumy), tak znowu, by wykazać, że wszędzie działają siły, wprowadzili nieznany rodzaj ruchu: ruch „toniczny". Ruch ten, różny od tego, który obserwujemy potocznie, miał polegać na napięciu (tonos) materii, był przedstawiany przez stoików jako wewnętrzny ruch rzeczy. Był ruchem właściwym pneumie, i właśnie od jego intensywności zależy stan pneumy; gdzie jest najmniejszy, tam ciała są martwe, największy zaś jest w istotach rozumnych. Tak to stoicy, porzuciwszy Platońsko-Arystotelesowskie subtelne rozróżnienia dotyczące budowy świata, cofnęli się do pierwotniejszego poglądu, do jońskiego hilozoizmu: wszechświat jest jednorodny, jest zawsze i wszędzie tylko materią i nieodłącznym od niej ruchem. Materia i ruch przyjmują różne postacie, ale poza materią i ruchem nic nie istnieje. U Jończyków materia i ruch (a także ciało i dusza) nie były jeszcze pojęciowo oddzielone; teraz, choć były oddzielone, zostały złączone z powrotem. Po dualistycznych systemach Platona i Arystotelesa stoicy - dzięki fikcji „pneumy" i „tonosu" - mogli powrócić do monistycznego obrazu świata. „Wszechświat jest jeden" - pisał Marek Aureliusz - „i bóg jeden we wszystkim, i substancja jedna, i prawo jedno, rozum jest wspólny we wszystkich rozumnych istotach, i prawda jedna, i jeden cel dla istot jednorodnych i jednego używających rozumu". 3. RACJONALIZM. Wszystko jest w ruchu, żaden zaś ruch nie jest możliwy bez przyczyny. Przyczyna, aby działać, musi być cielesna i czynna, czyli musi być pneumą. Pneuma zaś jest wszędzie jedna, więc przyczyny są wszędzie jednej i tej samej natury; koleje świata są zatem spojone jednym łańcuchem przyczyn i stanowią jednolity proces.
97

jest tylko jeden i nic poza nim istnieć nie może. że stoicy uznawali tylko świat przyrodzony. Ten jest 98 . Mógł to uczynić dzięki uniwersalnemu środkowi. lecz nie poza wszechświatem. Racjonalność cechowała ją tak samo jak materialność. W przeciwieństwie do Platońsko-Arystotelesowskiej koncepcji. Stoicy próbowali również wyjaśnić powstanie i dzieje wszechświata. by je sobie zapewnić: albo zewnętrzne okoliczności opanować.dla nich rozum był czymś na wskroś przyrodzonym. lecz siłą kosmiczną. jest nie tylko fatum. którzy pojmowali świat jako boski. że rozum jest nadprzyrodzonym demonem. toteż nie tylko „pneumą" była jej mianem. NIEZALEŻNOŚĆ OD NATURY i ZGODNOŚĆ z NATURĄ. który rozwój ich prowadzi w określonym kierunku. ale są trwalsze od ciał. Transcendentnego Platońskiego boga-demiurga włączyli do świata. A potem znów wszystko zaczyna się od początku i ciągle na nowo świat rozwija się. wieczny i nieskończony. Aby wszystko mieć. Dokonywa się wówczas „pożar świata". a wzywają do wyrzeczenia. ale w nim dopatrywali się natury nadprzyrodzonej. ETYKA. jaki posiadał w pneumie: była bowiem materią. Ściśle mówiąc. II. ale materii przypisywali własności duszy. łatwa już była obrona doskonałości świata. według nich. jakby bezwładny osad. w ogniu ginie. w których pramateria dochodzi do najwyższego napięcia i doskonałości: to istoty rozumne. ale posiadała wszystkie własności Platońskiej i Arystotelesowskiej duszy. Rozum dla stoików (jak i niegdyś dla Heraklita) nie był specjalnością ludzką. Dla stoików więc rozum przenikał świat i rządził nim. Szczęścia nie można być pewnym. 1. Był to pogląd. Skoro niepodobna zapanować nad światem. Są tylko dwie drogi. Opanować ich całkowicie niepodobna. lecz celowo. myśl ludzka podlega tym samym prawom. lecz jako naturalną własność materii. Znali jedynie materię. rozum. rozumnego i boskiego. TEORIA WIECZNEGO POWROTU. 5. albo uniezależnić się od nich. Cel ten stanowią istoty. dusze mędrców trwają aż po pożar świata. jakby jaka żywa. z którego. Działa w sposób konieczny. żywa. Ale wszechświat jest rozumny i celowy. ale zarazem celowo. boska jest pneumą. Świat tworzy jedną wielką całość. który z zewnątrz dostał się do przyrody . I tu poglądy ich były nawrotem do dawniejszych. w którym pramateria różnicuje się coraz bardziej. Dusze ludzkie są wprawdzie cielesne. pochodzący od Sokratesa: osnową jego było przekonanie o łączności szczęścia i cnoty. Bóstwo. powstały trzy pozostałe żywioły. była dla nich początkiem świata. bogowie i ludzie. Ponadto świat jest nieograniczony. pojmującego ją jako zespół mechaniczny części. Boska pneuma. co u Heraklita. Prawo rozumu i prawo przyrody było dla nich jednym i tym samym. które całą naturą rządzi. Przez nią świat jest ukształtowany celowo. ale że ona przenika każdą rzecz. celowy. który zaważył szczególnie na stoickiej etyce i na stoickiej teorii poznania. Dla nich. opanowany przez logos. pojął celowość jako działanie nie sił duchowych czy wręcz nadprzyrodzonych. rozumny. jest jakby ogromnym. pozostaje więc jedno: uniezależnić się. zdolne przetrwać je dłużej lub krócej w zależności od stopnia napięcia zdobytego przez duszę podczas życia. ognista materia. jak to połączenie materializmu z racjonalizmem. ale i opatrznością. więc każda rzecz jest boska. że po okresie kształtowania się. która jest źródłem życia. Pojmowanie pneumy jako rozumnej było niezmiernej wagi dla stoickiego poglądu na świat. Stąd to szczególne połączenie u hellenistycznych etyków: dążą do szczęścia. Rozeszły się w Grecji poglądy na świat. musi więc istnieć jakiś cel jego przemian. trzeba zapanować nad sobą. przeciwieństwo atomizmu. ale i „logos". ale są ciałami pneumatycznymi. Stąd zadanie człowieka: jest częścią wszechświata. trzeba się wszystkiego wyrzec. natomiast po swojemu zmaterializował go. co cała przyroda. jedności świata. a przy tym jednolity. jednym prawem rządzony. Nic tego poglądu nie charakteryzuje tak. Stoicyzm nie odstąpił od PlatońskoArystotelesowskiego finał iż mu. jest z nim identyczne: to panteizm stoików. Nie są wieczne. Przez to materializm ich nie miał czystego charakteru. gdy różnice te ponownie giną w jedności pramaterii. 4. Jest żywy. organicznym ciałem.Wszelako pneumą jest przyczyną działającą nie ślepo i mechanicznie. PANTEIZM. Jest w rzeczach zalążkiem. rozumna istota: była to organistyczna koncepcja przyrody. rozumu. co z ognia powstało. których ruch toniczny ma wysokie napięcie. ma więc żyć zgodnie z wszechświatem i być wiernym prawu. póki jest zależne od zewnętrznych okoliczności. Można powiedzieć. ogień grał u nich tę samą znów rolę. Odróżniali dwa okresy dziejów i mniemali. do pierwszych jońskich filozoficznych kosmogonii. wedle tych samych praw powstają te same rzeczy i giną w tym samym porządku. że świat jest boskiej natury. następuje okres. istnieje. nawet Boga. ale w nim. ale pozostał wspólny pogląd na życie. Te własności wskazują.

jak stoicy. Wszystkie te nietrwałe. ani wstrętu. więc dobrem nie jest. ceniąc cnotę. a było ich więcej. jaka jednostce może przypaść w udziale (doskonałość jednostki Grecy nazywali eudajmonią. Żyć cnotliwie i żyć zgodnie z naturą . Cnota jest jedna i niepodzielna: nie ma różnicy między sprawiedliwością. Wszystko. Ta łączność mądrości. boska. recta ratio u Cycerona). Cnota jest jedna dla wszystkich i na wszystkie warunki życia. nawet zdrowie i życie. tę. Był to motyw cyników. a nawet jedyne prawdziwe dobro. które cechuje samowystarczalność. Wprawdzie we wszechświecie panuje wszędzie konieczność. Życie zgodne z naturą jest zarazem zgodne z rozumem. mędrzec uniezależnia się od wszelkich niepomyślnych okoliczności. Życie zgodne z naturą. które stało się klasycznym w etyce) konieczność wolności nie wyklucza. a pod drugim nie. ZŁO i RZECZY OBOJĘTNE. nie wyłączając człowieka. Cnota jest dobrem. mianowicie. ale nikt nie przejął się nią i nie pogłębił jej tak bardzo. A działanie cnotliwe jest właśnie zgodne z naturą. męstwem czy roztropnością. to samo rozumne usposobienie objawia się przy rozdawaniu dóbr jako sprawiedliwość. ale (wedle stoickiego pojęcia wolności. Ale wtedy będzie zarazem zgodne z naturą w ogóle. która była wspólna epoce. rozumne. znikome rzeczy nie są potrzebne do szczęścia i brak ich nie może powodować nieszczęścia. Z tego względu rozum był dla stoików miarą postępowania i naturalizm ich był zarazem racjonalizmem. druga połowa była już ich własnością: polegała na kulcie natury.to jedno i to samo. nic. ale całym kosmosem. jakie by zajść mogły. jest warunkiem dostatecznym szczęścia. który przez to jest szczęśliwy. Ludzie dzielą się na dobrych i złych. Kto bowiem działa zgodnie ze swą naturą. Takim dobrem wewnętrznym jest cnota. cnoty. bo posiada to. zarazem zły i nieszczęśliwy. DOBRO. określali w zależności od tego. co poza tym ludzie nazywają dobrami. co jest rzeczywiście. kto nie ma pełnej cnoty. może być źle użyte i może wyjść na złe. bogaty. To był pierwszy paradoks etyki stoickiej. wszystko jest obojętne. wolne to zatem było dla stoików jedno i to samo. jako wiedzę. w znoszeniu cierpień jako męstwo. stanowi więc łącznik między człowiekiem a kosmosem. Jednakże te rzeczy obojętne są materiałem naszych czynów. które nie miało żadnych cech względnych i osobistych. nie ma jej wcale. w tym sensie są obojętne. aby nie wzbudzały ani pożądania. Nie namiętności bowiem. kto tego dokona. i tylko cnotę. by stały się dla nich obojętne jeszcze w innym znaczeniu. bogactwo. Największą więc doskonałością dla człowieka jest dostosowanie się do tej powszechnej harmonii. a do której należy również to poczucie doskonałości. Na tym życiu zgodnym polega cnota. to. niezależności i szczęścia była wspólną osnową posokratesowskiej etyki w Grecji. wynikającym ze stoickiego poglądu na świat. jako rozum (u Seneki. jak bogactwo lub sława. a wynikało stoikom z ich pojęcia cnoty. Będzie on zabiegać o same tylko dobra wewnętrzne. bo jedno prawo rządzi naturą. uroda. cnotliwe. harmonijna. że cnota. Rozum zaś rządzi nie tylko człowiekiem.mędrcem. Uważając. Cnota jest bowiem usposobieniem. które nie ulega stopniowaniu. można z nich robić dobry albo zły użytek. Kto postępuje na drodze cnoty. w prowadzeniu swych spraw jako roztropność. na czym cnota polega. jest jeszcze poza cnotą. Poza cnotą i jej przeciwieństwem. Mędrzec ignoruje je i przez to jest prawdziwie niezależny. Tamta połowa ich teorii wywyższała cnotę. Przeciwieństwem jego jest szaleniec. i ona jedna. Do szczęścia i doskonałości nic poza cnotą nie potrzeba. i zapewnia sobie szczęście. ten jest wolny. między cnotą ludzką a prawem natury. co prawdziwie cenne. Ich ideałem był „mędrzec". Wedle stoików natura jest rozumna. W tak pojętej cnocie widzieli największą doskonałość. który stoicy włączyli do swego systemu. Cnota jest dobrem jedynym. zaszczyty. co by mogło być podstawą stopniowania. co być powinno. niewolnik i nędzarz. które od niego jedynie zależą i przeto są pewne. wolny. Stoicy dobro uzależniali od natury. Życie powinno być przede wszystkim zgodne z naturą samego człowieka. Życie cnotliwe jest życiem wolnym. lecz rozum stanowi naturę człowieka. Cnotę definiowali wręcz jako rozsądek. ta wyjaśniała. Wszystko to było przygotowane przez naukę Sokratesa. utożsamiali ją wręcz ze szczęściem i mieli za dobro najwyższe. i niepodobna posiadać jej pod jednym względem. jakie nazywamy „szczęściem". to znaczy człowiek rozumny i cnotliwy. A między mędrcem a szaleńcem nie ma przejść. szczęśliwe. rozum 99 . 2. I nie są jednak sobie równe. różnicowania czy dzielenia cnoty. nie będąc „dobrymi" mają jednak mniejszą lub większą „wartość". złem. Przejęli Sokratesowską zasadę zależności dobra od rozumu i dali jej oparcie w swej teorii natury. Racjonalizm stoików był jakby wspólnym mianownikiem ich czci dla cnoty i czci dla natury. siła. Ten „moralizm" stanowił jedną połowę etyki stoików. Stoicy pragnęli nakłonić ludzi.

bogactwo. Źródłem jego są afekty. osiągnąć tę samą bliskość względem ludzkości. była natury społecznej . te zaś. widzowie. już nie rozumną. 3. Ta apatia. lecz o „apatię". towarzysze. po cynikach przejęli ideały kosmopolityczne. Ciało nie jest całkowicie bezwartościowe. wiara w możność. naród. pamięć. Ona to stanowi najbliższy cel życia moralnego. umiarkowana majętność. gdy są sprawowane rzetelnie.jak talenty. W pojmowaniu społeczeństwa. będące przywiązaniem do rzekomych dóbr. ETYKA SPOŁECZNA.smutek. Cztery są zasadnicze afekty: z nich dwa. zwierzęcą naturą człowieka. Afekty (lub namiętności. b) cielesne . Te obowiązki opasują go niby koła koncentryczne coraz szersze. Ostatnie. tak samo jak w pojmowaniu przyrody. etykę i moralność. Czyn jest dobry. urzędnicze czy wojskowe. jakie głosili perypatetycy. silniejsze od rozumu. których wewnętrzną intencją jest czynienie dobrze. wbrew odmiennym pozorom. rozsądna trzeźwość. wytworzyło tę surowość i ten rygoryzm.jak sprawność narządów zmysłowych. i ma wobec nich obowiązki. Należy wobec innych powodować się rozumem. a-dwa inne. Okazuje się. rodziców. do zerwania z tradycyjnym przeciwstawieniem pełnoprawnych Hellenów i barbarzyńców. które mają na celu proegmena . który unika bolesnej operacji ze współczucia dla chorego. węższych i szerszych. zawiść i pożądliwość. a nie srebro. pierwsze są „słuszne". czyli beznamiętność. W stworzeniu takiego zespołu widzieli zadanie państwa. W tym punkcie stoicy wzięli rozbrat ze skrajnością cyników. jaką ma względem samego siebie. Etyka stoików. lecz w nas i od nas tylko zależne. kto kieruje się w życiu zasadami rozumu. ale nie są również złem.jak posiadanie dzieci. a więc i smutek z powodu cudzego zła. Namiętności mają charakter egoistyczny. których on jest ośrodkiem. Rozróżniali też czyny mające zewnętrzne cechy moralności i takie. smutek i obawa. traktującego części jako samodzielne wobec całości. posiada wartość. Do jakiej kategorii czyn jakiś należy. postępy w wiedzy (te są stosunkowo najwyższe). inne „godne odrzucenia" (apoproegmena). Zwłaszcza najgorszy z afektów . które cechowały stoicką teorię i życie. Te koła to własne ciało. podobnie jak w pięknie rzeźbionym naczyniu „wartością właściwą" jest sztuka.tylko „odpowiednie". ten nie znajduje żadnego przeciwieństwa między interesami osobistymi a społecznymi. ale także optymizm. Odpowiada to nowożytnemu (Kaniowskiemu) rozróżnieniu legalności i moralności. którego los nam odmówił. stronią od rzekomego zła. jest dobry. na których podłożu wytwarzają się stany stałe. to wedle Zenona. tj. a nie ciało jest „właściwą wartością" człowieka. jak lekarz. ale rozum. właśnie przezwycięża egoistyczne skłonności. dobre pochodzenie. Imperium Romanum realizowało idee stoików. Żaden afekt nie jest naturalny i żaden dobru nie służy: należy się więc ich wyzbyć. nie znający jego wewnętrznej intencji. Rzeczy obojętne nie są dobrami. inaczej postępuje się źle. i c) zewnętrzne . Nie chodzi o umiarkowanie wobec nich. krewni. Dobra są godne dążenia do nich. aby opanować afekty i zobojętnieć dla wszelkich dóbr życiowych. a bogactwo. Bo też dobro jest nie poza nami. nie powinien mieć nigdy dostępu do duszy mędrca. recta. W przeciwieństwie do dobra. czym choroby dla ciała. a nawet łatwość osiągnięcia dobra. co nie są doskonali. przeciwnie. kierownik czynów moralnych. wszystkich. współczucie. Ale 100 . Złe jest tylko życie wbrew cnocie. lecz całkowite wyzbycie się ich. Jeśli zaś ją posiada. traktowali społeczeństwo również jako organiczny zespół. jak np. Ideałem dla człowieka jest sprowadzić obwody tych kół do ośrodka. polegająca na unikaniu rzekomego zła.wybiera między nimi i wytwarza reguły operowania nimi. charakteryzuje mędrca. licząc się z naturą. Czyny mające na celu dobra są cnotliwe. najszersze koło obejmuje całą ludzkość. To wymaganie. poruszenia duszy bezrozumne i przez to przeciwne naturze ludzkiej. AFEKTY. jakieś czynności obojętne. uznanie. Każdy człowiek należy do różnych grup. miłość ludzka. stoicy byli dalecy od atomizmu. honesta. Są popędami. stają się wartościowe. będące dla duszy tym. Wartościom duchowym należy się pierwszeństwo przed cielesnymi : bo dusza. które jest bezwzględne. nie o „mstropatię". połączone z radykalnym potępieniem. Dążyli do usunięcia granic między państwami narodowymi. nawet samo życie. skąpstwo. ale jego wartość zanika wobec wartości duszy. niełatwo mogą osądzić. mądrości i cnoty. 4. dane nam przez los. np. jako złych. że jedne z nich są „godne wyboru" (proegmena). ich obojętność dla dóbr nie była obojętnością dla ludzi. zabiegają o rzekome dobra. Ludzkość była wzniosłym hasłem stoików. drugie zaś są „zacne". ale cielesną. Etykę stoików cechowała surowa powaga. Stoicy zrozumieli znaczenie moralne intencji. bystrość myślenia. proegmena zaś są godne jedynie przyjęcia ich. nie posiada jej. Rzeczy godne wyboru dzielą się na a) duchowe . to choćby powszechnie uchodził za haniebny. wartość tych proegmenów jest względna. a nie współczuciem. jeśli posiada dobrą intencję. naturze i rozumowi. lub mizantropia.

POCHODZENIE WIEDZY. które są tedy pierwszym podłożem wiedzy. jak oczywistość. ich racjonalizm był połączony z genetycznym sensualizmem. czyli sąd kataleptyczny. a nawet całą nową teorię logiki formalnej. jak to czynił Arystoteles. co oznaczane. że wszystkie postrzeżenia są niezawodne i mogą służyć za kryteria. 1. i natura ludzka w istocie swej jest dobra i rozumna. Punktem wyjścia było dla nich przekonanie. analityką. prawdy i kryterium. nie należy go więc traktować jako połączenie terminów. dostatecznie długo trwające. Postrzeżenia kataleptyczne są to te. Jako nauka traktująca o mowie logika obejmowała również retorykę. Takie postrzeżenia stoicy zwali kataleptycznymi. które bezpośrednio i niezawodnie okazują swą prawdziwość. dość. że ujmują rzeczy takimi. Pośród zaś naturalnych są takie. 101 . ale niektóre postrzeżenia są zupełnie jasne i przekonywające i dają przez to gwarancję. bo i one wyrastały na podłożu doświadczenia. sprawdzane przez inne postrzeżenia. i zaznaczał. mędrzec powinien być więc doskonałym dialektykiem. co. I rzeczywiście. innym nie. że doszli do wytworzenia pojęć takich. Zapewne ich skłonność do refleksji etycznej skierowała uwagę na podmiot. mówił już nie o odciśnięciach. a zatem każdy sąd stanowi nierozkładalną całość. Na ich podstawie wytwarzamy słuszny i oczywisty sąd postrzegawczy. bo pojmował postrzeżenie jako odciśnięcie przedmiotów w duszy. są aktami sui generis. druga stoików. że takie prawdy istnieją i że poznajemy je przy pomocy zmysłów. LOGIKA. czyli nauką o kryterium prawdy.władze poznawcze.stanowiła więc duży i niezupełnie jednolity kompleks dyscyplin. ceniący tylko to. inne zaś są wytwarzane świadomie na drodze refleksji. Nie wszystkie wprawdzie. lecz właśnie tylko zmiany zachodzące w tym stanie. III. i do przeciwstawienia bardzo już bliskiego przeciwstawieniu „podmiot . Stoicy. natomiast innym twierdzeniom służą za kryteria. specjalnie odpowiadają naturze ludzkiej i przez to są powszechne. ale nie wrodzone. Rozum był podstawowym czynnikiem filozofii stoików. wytwarzane niejako automatycznie przez umysł. lecz sąd należy uważać za jednostkę logiczną. że każda prawda i fałsz. jak np. Stoicy przyjmowali. jakie wytworzyła starożytność: pierwsza była dziełem Arystotelesa. „Jakże łatwo odtrącić od siebie i odepchnąć wszelkie wyobrażenia niepokojące i niestosowne i natychmiast uzyskać pogodę ducha". KRYTERIUM PRAWDY. wszystkim „wspólne". a zwłaszcza dialektyki: cnota jest bowiem oparta na wiedzy. nie czyniły wyłomu w sensualistycznych intencjach stoików. W kompleksie tym widzieli jednak wspólny przedmiot. Pojmowali logikę jako naukę o logosie. które dawniejsi filozofowie nazywali dialektyką. Otóż jednym spostrzeżeniom dajemy uznanie. Te są różnych rodzajów: jedne z nich są „naturalne". powstają pojęcia. W LOGICE FORMALNEJ stoicy byli inicjatorami jednej z dwóch wielkich koncepcji. z odpowiedniej odległości. pisał cesarz-stoik.w samodzielny sposób . Chryzyp wysubtelnił teorię. one już kryteriów nie potrzebują. lecz o zmianie dokonanej w duszy. jak w metafizyce: tam nie uznawali idealnych czynników bytu.też ponadto i świat jest zbudowany rozumnie. Naczelnym zagadnieniem ówczesnej logiki było zagadnienie kryterium. Stoicy pierwsi użyli terminu „logika". Sądy nie są li tylko derywatem postrzeżeń. Pochodzenie jej pojmowali sensualistycznie: Kleantes wyznawał nawet bardzo gruby sensualizm. którzy częściowo przynajmniej wyzwolili się z tego ograniczenia. Marek Aureliusz.przedmiot". Podobnie twierdzili i epikurejczycy. Są naturalne i powszechne. pojęć i sądów. tę najważniejszą część nazywali dialektyką. cnotliwi mędrcy stoiccy odznaczyli się w dialektyce: wytworzyli nowe i owocne teorie spostrzeżeń. W ten sposób stoicy zapoczątkowali propozycjonalne traktowanie logiki. 2. ale podczas gdy ci mniemali. Z owego kompleksu wyróżniali część traktującą o prawdziwości tego. które współczesne im szkoły zwały kanonika. Ze spostrzeżeń. Są to postrzeżenia dokonywane w normalnym stanie. świadomość. a nawet gramatykę . tu nie uznawali apriorycznych czynników wiedzy. a nie podmiotu. którym uznania odmówić niepodobna. Klasyfikując . uznawali jednakże potrzebę logiki. Do końca nie posiadali właściwej nazwy dla oznaczenia podmiotu. Użyli go w szerokim znaczeniu. W kwestiach poznania stoicy tak samo odeszli od tradycji platońskiej. Stoicy byli tymi. Więc cnota jest łatwa i łatwa radość. a także i te. Nie termin. mianowicie aktami uznania (synkatatesis). pojęcia dobra i Boga. Za kryterium mogą służyć tylko prawdy. ale nie rozporządzał wrodzonymi pojęciami. czyli środka rozpoznawania prawdy i odróżniania jej od fałszu. topiką. uważali władzę sądzenia za władzę odrębną. 3. jakie są naprawdę. obejmując te działy. który umożliwił im jednolitą definicję całego kompleksu: mianowicie określali logikę jako naukę o znaku i o tym. że postrzegamy nie rzecz i nawet nie stan duszy. co on oznacza. Grecy zajmowali w filozofii postawę obiektywną: ich teoria poznania była analizą przedmiotu poznania. w obu znaczeniach wyrazu: o rozumie i o mowie. co służy cnocie. stoicy przyjmowali to dla niektórych tylko spostrzeżeń.

które uszły uwagi Arystotelesa. niewolnik pochodzący z Frygii. lecz w hipotetycznym „jeżeli A. Co więcej. najszerszy znalazła oddźwięk . radą i podporą w życiu.e. że był przełomową postacią w dziejach późnogreckiej myśli. Pochodził z syryjskiej Apamei. I przeto jego obraz świata wypadł zupełnie jednolicie. ale nie w Atenach już. SZKOŁA STOICKA przeszła przez 3 okresy: 1) stara szkoła ateńska. ale takim. Zwłaszcza w etyce: oryginalna była zasada zgodności z naturą. z jaką stoicy żądali przeprowadzenia zasad cnoty w życiu. wreszcie cesarz Marek Aureliusz panujący 161-180). jak Arystoteles klasyczną". który materię pojmował jako żywą.Podręcznik moralności). która częściowo powróciła do pierwotnej doktryny stoickiej. autor Rozmyślań. W przeciwieństwie do Arystotelesa pierwotną postać sądu widzieli nie w sądzie kategorycznym „S jest P".powiada o nim Sinko . Diatryby. najbliższy starostoickiej tradycji (poglądy jego przechowały się. przyczyna. p. a w skróconej postaci jako Encheiridion .e. był niewiele starszy od Cycerona. Ale również i w logice: teoria spostrzeżeń kataleptycznych. pojęć naturalnych. autor wielu popularnoetycznych pism: O życiu szczęśliwym.n. jak można sądzić. Pierwszy łączy go z filozofią Platońsko-Arystotelesowską. był więc hilozoistyczny. nie mniej liczne i nie mniej różnorodne niż Arystotelesa. objął Panaitios z Rodosu (185110). Ale natura jest racjonalna. lecz na wyspie Rodos. O gniewie i in. Surowość. rozumną. to B". Zagubienie jego pism przyczyniło się do tego. „Jako syntetyk (nie eklektyk)" . spisane przez Arriana i wydane pn. w przeprowadzeniu ich wykazał wiele oryginalności. Oddziałali potężnie. w ich ujęciu filozofia stała się sprawą życiową. 50 -130). zwłaszcza Seneka i Marek Aureliusz. hipotetyczne i dysjunktywne. Pisma ich trafiły do szerokich mas i do dnia dzisiejszego zostały żywe. jedyną miarą dobra w etyce i prawdy w logice. rozwijającą się celowo. ISTOTA STOICYZMU leżała w połączeniu racjonalizmu z materializmem. odbiegli od pierwotnego stoickiego materializmu. zbliżyli go także do sposobu myślenia ludzi Wschodu. U MŁODSZYCH STOIKÓW wszakże wziął górę nie ten prąd religijny. O krótkości życia. Obraz świata. teoria namiętności. Tradycyjne greckie zainteresowanie światem zewnętrznym zaczęło ustępować miejsca zainteresowaniu światem wewnętrznym. która kwitła na przełomie II i I w. do której należą twórcy stoicyzmu. takich jak natura. a naturalny w owym okresie. ich pogląd na świat skłaniał się do dualizmu i spirytualizmu. drugi go od niej oddziela. że zasługi jego poszły w zapomnienie. odkąd kierownictwo szkoły w 129 r. tę samą. Poseidonios (135-50). Epiktet (ok. przede wszystkim zaś do doktryny Platona. rozwijająca się w Rzymie w okresie Cesarstwa. ideał mędrca. działanie. lecz rzymsko-moralistyczny. siła. Ograniczyli filozofię stoicką prawie wyłącznie do zagadnień etyki i mądrości życiowej. Ducha interpretował jako siłę natury. I w duchu nadchodzącej ery religijno-filozoficznej wzmogły się także w filozofii stoików czynniki teologiczne i pojawiły mistyczne. Ale niebawem zaczął się w filozofii stoików objawiać zwrot zupełnie inny. podległa prawom rozumu. między innymi rozróżniali wśród sądów złożonych sądy kopulatywne. Najsławniejsi wśród nich byli i są dziś jeszcze: Seneka (3-65 n. Istotne w jego filozofii było to. nawet tam.Tak pojmując sąd odnaleźli pewne prawa i rozróżnienia. pedagogice.). która objawia się też jako siła życiowa. boską. Metodę na nich wypróbowaną zastosował także w teologii. dygnitarz za rządów Nerona. Materialna natura jest jedynym bytem rzeczywistym. społeczne pojmowanie etyki. był materialistycznym monizmem. Zbliżyli swój sposób myślenia do doktryn idealistycznych i dualistycznych. Zajmowali się prawie wyłącznie sprawami etycznymi i w tym zakresie byli wierni tradycji stoickiej. finalistyczny i panteistyczny. że oparł ją na zdobyczach nauk ścisłych.. dociągając go do najwyższego poziomu ówczesnej nauki. później nauczyciel filozofii w Rzymie.„zamyka filozofię hellenistyczną.. historii kultury. Najwybitniejszym wszakże myślicielem tego okresu był jego następca. sądu jako aktu uznania. Tchnął w stoicyzm nowe życie.i ona to popularnie nosi nazwę stoicyzmu. jaki wytworzył się na tej podstawie. i dopiero najnowsze badania wydobyły na jaw. gdzie zasady przejął z dawniejszej filozofii. 3) młodsza szkoła. A pisma te były. ŚREDNI OKRES STOICYZMU zaczął się. pojmowanie wolności i intencji moralnej. Zarówno do objaśniania materii jak ducha używał pojęć fizykalnych. 102 . i która od czystej nauki stoickiej przeszła do eklektycznej. Stoicy ci. Stoicyzm. językowa koncepcja logiki lub nowa wobec Arystotelesowskiej klasyfikacja sądów. 2) średnia szkoła.

POGLĄDY EPIKURA 1. Mianowicie: szczęście polega na doznawaniu przyjemności. Otóż Epikur pojął doskonałość hedonistycznie. Jest to radość wrodzona. o którą nie potrzebujemy zabiegać.hedonistyczną etykę i sensualistyczną logikę. Wbrew potwarzom wrogów. zamieszkał w Atenach jako 18-letni młodzieniec. a nieszczęście na doznawaniu cierpień. Złudzeniem była dla Epikura wiara w metempsychozę i w periodyczny powrót rzeczy. Filozofię teoretyczną podporządkował całkowicie praktycznym celom życia. w fizyce materializm. przez demokrytejczyka Nauzyfanesa poznał atomizm. Epikur (341-270). gdy nic dobrego i nic złego go nie spotyka. podczas gdy inne szkoły widziały doskonałość życia w czymś zupełnie innym niż doznawanie przyjemności. zwłaszcza w dziedzinie filozofii przyrody. 1. było ze wszystkich najprostsze. celem zaś . którą prowadził aż do śmierci. życie ludzkie jest tylko epizodem. Niemniej mieli świadomość. od przeciętnego hedonizmu w stylu Arystypa bardzo daleką.wyjaśnienie. HEDONIZM i RADOŚĆ ŻYCIA. szkoła Epikurejska była nieporównanie trwalsza w swych poglądach od innych szkół tego okresu. co w innych systemach hellenizmu: punktem wyjścia było założenie.EPIKUR I EPIKUREJCZYCY Drugi nowy system hellenistyczny jeszcze dalej odbiegł od idealizmu i był wyrazem krańcowo trzeźwego i pozytywnego sposobu myślenia. kładł nacisk na etykę. Diogenes Laertios wspomina o 300 napisanych przezeń księgach. acz nie był on jego wynalazkiem. stosunkowo najwięcej w teorii poznania. Doktryna Epikura była przezeń rozwinięta wszechstronnie i głoszona w skończonej zupełnie postaci. 103 . 306 założył własną szkołę w ogrodzie (stąd mowa o „ogrodzie Epikura" i o „filozofach z ogrodów"). Tłumaczy się to tym. urodzony na wyspie Samos. że szczęście jest największym dobrem. sam proces życia. Jako wrodzona. naturalny stan człowieka. Epikur dał natomiast hedonizmowi oryginalną postać. o wysokim poziomie moralnym. jest stanem przyjemnym. traktując inne działy tylko jako służebne. Pisma jego były bardzo liczne i różnorodnej treści. Szkoła Epikurejska. poznał również poglądy sceptyka Pirrona. jakie dał Epikur. Wyjaśnienie to nie było tautologią: szczęście (eudajmonię) Grecy rozumieli jako życie możliwie najlepsze. Wniosek. w logice sensualizm. To był najistotniejszy punkt epikureizmu: że w nim hedonizm łączył się z kultem życia. a od cyrenaików . był człowiekiem o charakterze szlachetnym. Uczniowie niewiele dodali do nauki mistrza. Tak się złożyło. w etyce głosił hedonizm. Od atomistów Epikur przejął materialistyczną i mechanistyczną fizykę. POPRZEDNICY. W przeciwieństwie do przyrody. jest niezawodna. był już dawniej wyznawany przez Arystypa.. Życie jest dobrem. w którym osiągnięta została dostępna człowiekowi doskonałość. która jest nieskończona. że do szczęścia wystarcza brak cierpienia. samo życie jest radością. a życie będzie rozkoszą. o prostym trybie życia. Nie miała tedy zadatków rozwoju. W r. założona w Atenach na progu III w. naówczas Ksenokrates zarządzał Akademią. że dobro to jest ograniczone i krótkotrwałe. brak cierpienia bowiem odczuwamy już jako przyjemność. Epikur słuchał filozofów różnych kierunków. że człowiekowi jest z natury dobrze. i to jedynym. ETYKA. meteorologii i etyki. ale ateńskiego pochodzenia. Niech tylko ciało będzie zdrowe i dusza spokojna. ŻYCIE EPIKURA. byle tylko nie unieszczęśliwiały go cierpienia. ale przebywał już w Chalkis. Poza tym odnaleziono w Herkulanum części jego wielkiego dzieła 37 ksiąg o naturze. gdyż nosimy ją w sobie. zapożyczył z dawnej filozofii. że filozofia starożytna uświadomiła sobie wartość życia równocześnie z uświadomieniem jego znikomości. Zarówno punkt wyjścia jak i cel filozofii był w epikureizmie ten sam. miała zwolenników do końca okresu hellenistycznego i stanowiła w nim czwarty wielki obóz filozoficzny. zawierające zarys fizyki. Wiele teorii. Podstawową myślą Epikura było. dzięki Laertiosowi przechowały się zwięzłe Zasady Epikura oraz 3 jego listy. a wymienia tytuły 40 dzieł. W formach religijnego kultu epikurejczycy czcili życie. jaki stąd wyciągnęła. Atomiści i cyrenaicy byli głównymi poprzednikami epikurejczyków. na czym szczęście polega i jak je można osiągnąć. ROZWÓJ SZKOŁY. Stworzony został przez Epikura w tym samym czasie. a zwłaszcza nowy sens życiowy. Hedonizm trwale skojarzył się z imieniem Epikura. byli niejako sektą czcicieli życia. wszakże i tym dał nowy odcień. jakie naprawdę na własność jest nam dane. a Arystoteles żył jeszcze. Reszta zaginęła. trwała i odradzająca się wciąż na nowo. co system stoicki. A wyjaśnienie.

brzmiał: Dobro, jakie posiadamy, trzeba ocenić i .użyć od razu, bo jest przemijające i jednorazowe ; trzeba go użyć docześnie, na przyszłe bytowanie nie można liczyć. Była to doktryna etyczna na wskroś doczesna. 2. PRZYJEMNOŚCI ZEWNĘTRZNE. Radość życia jest głównym składnikiem szczęścia, ale nie jest jedynym; oprócz tej wewnętrznej radości istnieją przyjemności powodowane przyczynami zewnętrznymi. Te (jedyne, na które Arystyp zwrócił był uwagę) są całkowicie innego typu niż tamta żywiołowa przyjemność życia. Wymagają działania pozytywnych przyczyn, gdy do tamtej wystarczał brak cierpienia (mogą tedy być nazywane „pozytywnymi" w odróżnieniu od tamtej „negatywnej", choć wszystkie odczuwane są pozytywnie). Tamtą nosimy w sobie, te zaś zależne są od okoliczności, a przez to zdane na los szczęścia i niepewność. Dla osiągnięcia pozytywnych przyjemności muszą być spełnione dwa warunki: trzeba mieć potrzeby i trzeba, by były zaspokojone. Tymczasem tamtą radość życia odczuwa się właśnie wtedy, gdy nie jest się zaabsorbowanym przez potrzeby i ich zaspokajanie. Zatem jedne przyjemności występują przy braku potrzeb, drugie przy zaspokajaniu potrzeb; przyjemność negatywną odczuwa ten, czyjego spokoju żadne bodźce i zmiany nie mącą, przyjemności zaś pozytywnej może doznać tylko ten, kto podlega bodźcom i zmianom. Te dwa gatunki przyjemności nie są sobie równe. Tylko w przyjemności negatywnej przy braku potrzeb, człowiek jest zupełnie wolny od cierpienia. Gdzie zaś są potrzeby, tam zawsze grozi ich niezaspokojenie; a i samo zaspokajanie złączone jest z cierpieniem. „Najwięcej przyjemności ma ten, kto ma najmniej potrzeb". Więc negatywna przyjemność jest wyższa. Ona jest tedy właściwym celem życia. Aby ten cel osiągnąć, nie potrzeba zabiegać o przyjemności, lecz trzeba tylko unikać cierpień; nie zaspokajać potrzeb, lecz się ich wyzbywać. Przyjemność pozytywna nie jest celem, lecz jedynie środkiem, mianowicie środkiem do zagłuszania cierpień, gdy te człowieka dręczą. Należy zerwać z pierwotnym instynktem, który każe ubiegać się o każdą przyjemność, jaka się nadarza; trzeba wyrobić sobie sztukę mierzenia przyjemności i wybierania tych, które nie pociągają za sobą cierpień. Przyjemności pozytywne są dwojakiego rodzaju: bądź fizyczne, bądź duchowe. Stosunek ich jest taki, że cielesne są bardziej zasadnicze, gdyż duchowe nie mogłyby istnieć bez nich, są bowiem (np. przyjemność jedzenia) związane z podtrzymywaniem życia, a życie jest pierwszym szczęścia warunkiem; w tym sensie Epikur mówił, że „przyjemność brzucha jest podstawą i korzeniem wszelkiego dobra". Natomiast dobra duchowe są wyższe, dają bowiem przyjemności więcej, a to dzięki temu, iż dusza obejmuje nie tylko teraźniejszość, ale siłą wyobraźni również przeszłość i przyszłość. Epikur nie uznawał jakościowych różnic między przyjemnościami. Nie ma przyjemności mniej lub więcej szlachetnych, są tylko mniej lub więcej przyjemne. Rozumiał, że gdyby dopuścił różnice jakościowe, to konsekwentny hedonizm nie dałby się utrzymać. „O ile nie pogwałcisz praw, nie naruszysz dobrych obyczajów, nie zasmucisz bliźniego, nie nadwerężysz ciała, nie utracisz środków koniecznych do życia, to używaj jak chcesz swojej ochoty". Jednakże zalecał wyraźnie pewien sposób życia: zalecał zabieganie o radości duchowe, szerzył kult przyjaźni i szlachetnego, wysubtelnionego życia (właśnie to wysubtelnienie życia zwane dziś bywa „epikureizmem"). „Nie uczty i pochody świąteczne, rozkosze miłości i rozkosze podniebienia przy zastawnych stołach czynią życie słodszym, lecz trzeźwy rozum, który... odrzuca błędne mniemania, najwięcej niepokoju sprawiające duszy". Najskromniejsze przyjemności - grono przyjaciół i kwiaty w ogrodzie - były dla epikurejczyków największymi przyjemnościami. 3. ŚRODKI DO SZCZĘŚCIA. Dwa są zasadnicze sposoby na szczęście: cnota i rozum. „Nie ma życia przyjemnego, które nie byłoby rozumne, moralnie podniosłe i sprawiedliwe, ani też nie ma życia rozumnego, moralnie podniosłego i sprawiedliwego, które nie byłoby przyjemne". Przepisy życiowe, jakie dawał hedonista Epikur, były tedy, pomimo tak krańcowo odmiennego punktu wyjścia, identyczne z przepisami idealistów. Natomiast uzasadnienie ich przez Epikura było inne. Według niego bowiem cnotę należy pielęgnować dlatego, że jest środkiem do szczęścia, natomiast byłoby nonsensem uważać ją za cenną samą przez się i nonsensem byłoby cokolwiek dla niej samej czynić. Przyjaźń tak samo jest cenna, bo nie można żyć bezpiecznie i spokojnie, nie będąc w przyjaźni z ludźmi, a nie można żyć przyjemnie, nie żyjąc spokojnie i bezpiecznie. Niemniej przyjaźń jest tylko środkiem, a celem - zawsze i wyłącznie przyjemność. I to tylko własna. Wszystkie wzniosłe przepisy epikurejskie oparte były na egoizmie. Ale też altruizm nikomu do niczego, wedle Epikura, nie jest potrzebny. Społeczeństwo nie potrzebuje bezinteresownych obywateli, najlepszymi obywatelami są interesowni
104

egoiści, o ile naturalnie są rozumni. Epikur chciał trzeźwej filozofii, a myślał, że na niej lepiej niż na innej można oprzeć sprawy ludzkie, moralność i prawo, ustrój społeczny i serdeczne stosunki między ludźmi. Rozum jest niezbędny do szczęścia, nie tylko aby trafnie wybierać przyjemności, ale także, by kierować myślami. Bo myśli łatwo błądzą i wytwarzają złudy i straszaki, które najniepotrzebniej zakłócają człowiekowi spokój i uniemożliwiają szczęście. Nie ma zwłaszcza gorszego lęku nad ten, jaki wywołuje myśl o bogach wszechmocnych i o nieuchronnej śmierci. Ale może ten lęk jest nieuzasadniony? Może lękamy się na próżno? Aby się co do tego upewnić, należy zbadać naturę rzeczy; w tym celu Epikur zajmował się fizyką. Aby zaś do tego badania wyszkolić rozum, zajmował się logiką. Stąd te dwa działy dostały się do filozofii Epikura. II. FIZYKA. Przyrody nie warto, według Epikura, badać dla niej samej; warto natomiast, jeśli badanie wzmoże szczęście, przede wszystkim jeśli uspokoi umysł. A może uspokoić go wykazawszy, że przyroda nie jest dla człowieka groźna. Z tą myślą Epikur budował swą teorię przyrody. l. FIZYKA BEZ BÓSTW. Epikur, przekonany, że prawdziwe wyjaśnienie jest tylko przyczynowe, nie mógł korzystać z Platońskiej i Arystotelesowskiej, a nawet stoickiej teorii przyrody; mógł nawiązać jedynie do Demokryta. I wytworzył, on jedyny w okresie hellenizmu, system ściśle przyczynowy, podczas gdy wszystkie inne szkoły rozwijały tylko finalistyczną metodę Platońskiego Timaiosa. Jego teoria przyrody była w ogólnych zarysach demokrytejska. Była materialistyczna: przyjmowała, że nie istnieje nic poza ciałami i pustą przestrzenią. Była atomistyczna w opozycji do Platońskiej, Arystotelesowskiej i stoickiej koncepcji, traktujących świat jako organiczną całość: przyjmowała, że ciała składają się z mnogości wzajem od siebie niezależnych atomów. Co z naszych przedstawień nie jest atomem ani zespołem atomów, to jest ich własnością albo, jak np. czas, własnością własności. Własnością atomów jest tylko wielkość i kształt; jakości zmysłowe nie są własnościami atomów, ale też w tym tkwiła różnica między poglądami Demokryta i Epikura - nie są subiektywne; powstają w zespołach atomów. Materializm łączył ogólnikowo Epikura i stoików, ale zresztą dzieliło go od nich wszystko: bo oni byli materialistami, których idealizm głęboko pociągał i którzy dlań robili możliwie największe ustępstwa; on zaś był skrajnym przeciwnikiem idealizmu. Jego kauzalizm przeciwstawiał się stoickiemu finalizmowi, jego atomizm - organicznej koncepcji przyrody, jaką wyznawali stoicy, jego mechanistyczne ujęcie stoickiemu dynamizmowi. Teoria Epikura bowiem w pojmowaniu przyczyn była mechanistyczna. Ruch atomów tłumaczył wyłącznie ich mechanicznym ciężarem; dlatego ruch ten odbywa się w kierunku z góry na dół. Gdyby wszakże atomy wszystkie spadały równomiernie w tym samym kierunku, to układ ich nie ulegałby zmianie. Aby więc wytłumaczyć zmiany zachodzące w świecie, Epikur przyjmował, że atomy spadając odchylają się od pionu; mniemał, że odchylenia wystarczają, by wytłumaczyć całą różnorodność w układzie świata i w jego dziejach. Zarazem wprowadzał przez nie wolność, robił wyłom w ściśle przyczynowej, mechanistycznej koncepcji świata. Mimo ten wyłom, sądził, że wyjaśnia świat jako wynik mechanicznie działających, materialnych sił. To było dla Epikura najważniejsze; bo stąd wyprowadził wniosek, o który mu chodziło: że przyroda tłumaczy się sama, bez udziału bóstw. Nie był ateistą: bogowie istnieją, są wieczni, szczęśliwi, wolni od zła, ale bytują w poza światach i w błogim, niezmąconym spokoju, nie wtrącając się do losów świata, boć to wymaga wysiłku i troski, a te nie dadzą się pogodzić z doskonałym i szczęśliwym bytowaniem bogów; bluźnierstwem jest obarczanie ich czynnością, która nie jest ich godna. Oni są tylko wzorami dla świata. Jeśli zaś bogowie nie mają udziału w losach świata, to nie ma powodu obawiać się ich. Nauka Epikura uwalniała więc człowieka od jednego z najgorszych lęków ludzkich: lęku przed bogami. 2. PSYCHOLOGIA BEZ NIEŚMIERTELNEJ DUSZY. Największą trudność dla systemu materialistycznego stanowiło wyjaśnienie zjawisk psychicznych; ale z tej trudności Epikur, jak zresztą ogromna większość starożytnych, niezupełnie sobie zdawał sprawę. Był przekonany, że dusza, jako rzeczywista i czynna, musi być cielesna. Jest cielesna, ale - zgodnie z powszechnym w starożytności poglądem - innej natury niż ciała; pojmował ją jakby jakiś koloid, jako materię płynną rozprowadzoną po całym ciele, na podobieństwo ciepła. Dusza i ciało są dwiema materiami, dwoma rodzajami atomów, oddziaływającymi na siebie wzajem. Dusza, jak wszystko cielesne, jest w ruchu, a wynikiem jej ruchu jest życie i świadomość; wrażenia są przemianami, dokonywanymi w duszy przez działające na nią przedmioty zewnętrzne. Różnorodności funkcji psychicznych Epikur nie umiał wytłumaczyć inaczej, niż zakładając,
105

że dusza składa się z różnych materii, że jedna materia jest przyczyną spokoju, druga - ruchu, trzecia ciepła podtrzymującego życie, czwarta, najsubtelniejsza - czynności psychicznych. Dusza jest złożonym układem cielesnym, więc - jest zniszczalna, ze śmiercią kończy się jej istnienie. Wiara w nieśmiertelność jest złudzeniem. Więc - nieuzasadniona jest obawa śmierci, to źródło niepokoju, a przeto i nieszczęść ludzkich. „Śmierć nas nic nie obchodzi, bo zło i dobro jest tylko tam, gdzie można coś odczuwać zmysłami, śmierć zaś jest końcem zmysłowego odczuwania". Kto to zrozumie, wyzbędzie się lęku przed śmiercią, przekona się, że nie ma przed nim nieskończonych perspektyw cierpienia, a skoncentrowawszy swe zabiegi na życiu doczesnym, jedynym, jakie nam jest dane, będzie umiał odpowiednio je wyzyskać i osiągnąć szczęście, do którego nieśmiertelność nie jest potrzebna. Jak fizyka Epikura, obchodząca się bez interwencji bóstw w przyrodzie, uwalniała od lęku przed bóstwami, tak jego psychologia bez nieśmiertelnej duszy miała uwolnić od drugiego lęku: przed śmiercią. Cztery są, według Epikura, rzeczy unieszczęśliwiające człowieka, cztery obawy: 1) przed niemożnością osiągnięcia szczęścia, 2) przed cierpieniem, 3) przed bogami, 4) przed śmiercią. „Poczwórnym lekarstwem" na te cztery cierpienia miała być filozofia Epikura; dwa pierwsze leczyła jego etyka, dwa następne jego fizyka: 1) radość, która jest jedynym dobrem, łatwa jest do zdobycia, jeśli tylko człowiek żyje rozumnie; 2) cierpienie, które jest jedynym złem, łatwe jest do zniesienia, bo gdy jest silne, to nie jest długotrwałe, a gdy długotrwałe, to nie silne; a zresztą, to nie cierpienie naprawdę dokucza ludziom, lecz lęk przed cierpieniem ; 3) bogów nie ma się co lękać, bo nie mieszają się do życia ludzkiego; 4) i śmierci nie, bo „największe zło, śmierć, nie dotyka nas ani trochę, gdyż póki jesteśmy, nie ma śmierci, a odkąd jest śmierć, nie ma nas". Ludzkość, dzięki kulturze, jaką sobie wywalczyła, zdołała już osiągnąć pewną ilość szczęścia. Wbrew Platonowi i stoikom Epikur nie wierzył w „wiek złoty", który by był początkiem dziejów ludzkości; przeciwnie, nigdy człowiek nie był bardziej nieszczęśliwy, bo bardziej podległy lękom, niż w stanie pierwotnym. Odtąd osiągnął przynajmniej spokój w stosunku do przyrody i innych ludzi. Reszty dokona trafna filozofia. Uczniowie sławili Epikura jako pierwszego, który poznał, że nie dzięki pomyślnym warunkom człowiek jest szczęśliwy; że szczęście leży nie w warunkach, lecz w samym człowieku. Nie ma sił wyższych, które zajmowałyby się jego losami; nikt mu nie przeszkodzi, ale też i nikt nie pomoże; jest zdany na siebie i sam za swe szczęście wyłącznie odpowiedzialny. Epikur był nie tylko uczonym, ale więcej jeszcze apostołem szczęśliwego życia, i szkoła jego stała się raczej sektą niż związkiem naukowym, sektą, pragnącą wieść życie wyzbyte z przesądów, w przekonaniu, że będzie ono pogodne i szczęśliwe. III. LOGIKA. Źródłem nieszczęścia są tedy przesądy, warunkiem szczęścia jest oświecony umysł. Potrzebna jest więc do szczęścia kultura myśli i należy uprawiać logikę. Ale zagłębianie się w szczegóły jest zbędne: teorią pojęć i sądu, sylogizmem, dowodzeniem, definicją, klasyfikacją - tym wszystkim, co od Arystotelesa stanowiło teren logiki, Epikur nie zajmował się. Chodziło mu jedynie o umiejętność odróżniania prawdy od fałszu. Tak pojętą logikę - jako kryteriologię - nazywał kanonika, od greckiego „kanon", czyli miara, kryterium. 1. SENSUALIZM EPISTEMOLOGICZNY. Stanowisko, jakie Epikur w niej zajął, było sensualistyczne: przez wrażenia zmysłowe, i tylko przez nie, można znaleźć prawdę. Wrażenia odtwarzają rzeczywistość taką, jaka jest; nacechowane są jasnością i dają poczucie oczywistości (evÓQyeia). O rzeczach, których nie postrzegamy, możemy sądzić jedynie pośrednio, na podstawie innych wrażeń; wrażenia tedy są miarą dla wszelkiego poznania, czyli są kryteriami. A dotyczy to każdego wrażenia. Gdyby choć co do jednego zachodziło podejrzenie, że błędnie ujmuje rzeczy, to wrażenia przestałyby być kryteriami. Epikur nie cofnął się przed absurdalnym poglądem, że sny i halucynacje obłąkanych również są prawdziwe. Nikt nigdy nie posunął dalej sensualizmu w teorii poznania. A jednak Epikur nie traktował sprawy naiwnie, wiedział, że ulegamy błędom i złudzeniom. Trudności rozwiązywał w ten sposób, że błędy i złudzenia przypisywane zmysłom, kładł wyłącznie na karb - sądu: przez to mógł już bezpośrednie wrażenie uważać za nieomylne. Niemniej pozostawał fakt, że jeden i ten sam rzeczywisty przedmiot wywołuje zupełnie odmienne wrażenia. Dla wyjaśnienia go Epikur odwołał się do Demokrytejskiej teorii „podobizn": Wrażenia nigdy nie kłamią, ale dotyczą bezpośrednio nie samych przedmiotów, lecz podobizn, które odrywają się od przedmiotów i dostają się do narządów postrzegającego. Same przedmioty są poznawane tylko pośrednio, poprzez podobizny; przejście zaś od podobizn do przedmiotów może być dokonane jedynie przy pomocy sądu - i tu grozi błąd temu, kto nie liczy się nieustannie z tym, że podobizny a) zmieniają się w drodze, b) zderzając się z podobiznami innych przedmiotów, wytwarzają zespoły nie odpowiadające żadnemu z rzeczywistych przedmiotów, i że
106

wreszcie c) narządy zmysłowe, ze względu na swą budowę, nie przepuszczają wszystkich podobizn. Ta sama teoria, z której Demokryt wnosił o subiektywności wrażeń, służyła jego uczniowi do tłumaczenia ich obiektywności. Sensualistyczna teoria Epikura obejmowała również i uczucia. Uczucia zmysłowe, przyjemność i przykrość nigdy nie mylą; błąd może powstać dopiero, gdy na ich podstawie tworzymy sądy, gdy na podstawie odczucia przyjemności i przykrości wydajemy sądy o dobru i złu. Sensualistyczna teoria dała tedy Epikurowi to, na czym mu zależało: podwalinę dla hedonistycznej etyki. 2. SENSUALIZM PSYCHOLOGICZNY. Epikur, a zwłaszcza jego uczniowie zajmowali się nie tylko kwestią kryteriów poznania, ale także jego genezy. Badali, jak formują się ogólne pojęcia i sądy. I tu także oparli się na wrażeniach zmysłowych: dopatrzyli się w nich nie tylko kryterium poznania, ale także jego źródła, z którego wszystkie nasze przedstawienia i sądy się wywodzą. Znaczy to, że wyznawali sensualizm również i w sensie genetyczno-psychologicznym. Ich opis, jak z wrażeń powstają w umyśle ogólne pojęcia, nazwano „indukcją epikurejską". Mówiła ona o tym, jak w wytwarzaniu się pojęć bierze udział wyobraźnia, pamięć, myśl; jak wyobrażenia formują się na czworakiej drodze: wypadku, analogii, podobieństwa, syntezy; jak z pierwotnych wyobrażeń powstają „wyobrażenia typowe", a następnie pojęcia, sądy i przypuszczenia; jak kresem procesu jest znalezienie powszechnych i niezbędnych własności rzeczy. 3. LOGIKA INDUKCYJNA. Epikurejczycy zajmowali się również indukcją w sensie logicznym. Tu chodziło już nie o psychologiczny opis, jak uogólniamy, lecz o logiczny przepis, jak należy poprawnie uogólniać. Logika indukcyjna była jedyną, jaką epikurejczycy chcieli się zajmować: była w starożytności ich domeną, jak dedukcyjna - domeną Arystotelesa i stoików. Było to naturalne przy ich sensualizmie. Usiłowali odnaleźć podstawę wnioskowania indukcyjnego i dopatrzyli się jej w podobieństwie jednych rzeczy do drugich. Nazywali też indukcję wnioskowaniem wedle podobieństwa. Sądzili, że jej uogólnienia obejmują nie tylko dostępne nam zjawiska, ale także rzeczy niedostępne, czym wywołali u sceptyków zarzut dogmatyzmu. EPIKUREIZM wypływał z dwóch źródeł: 1) z kultu życia i pragnienia szczęścia i 2) z trzeźwej postawy umysłu, ufającego tylko temu, co mu bezpośrednio jest dane, i operującego wyłącznie konkretnymi wyobrażeniami. Ze źródeł tych pochodzi zarówno hedonistyczna etyka, jak materialistyczna fizyka i Sensualistyczna teoria poznania Epikura. W szczególności, epikureizm - to etyka, która uznaje jedynie dobra doczesne; czyni człowieka odpowiedzialnym za własne szczęście i nieszczęście; uważa spokój za najdoskonalszy stan człowieka i oświecenie umysłu za jedyny środek przeciw zmorom mącącym jego spokój, a będącym wytworem jego własnej głupoty; wreszcie, widzi paradoksalnie w rozumnym, cnotliwym, kulturalnym trybie życia najlepszy środek do osiągnięcia egoistycznego szczęścia, a w egoistycznej postawie najpewniejszą drogę do szczęścia ogółu. Epikureizm to również filozofia przyrody, która radykalnie wyrzekła się czynników nadprzyrodzonych i uznaje wszelki byt za cielesny, ciała za zbudowane atomistycznie, zdarzenia za uwarunkowane przyczynowo, a przyczyny za działające mechanicznie. SZKOŁA Epikurejska przetrwała do IV wieku n.e. Ale nieznacznie tylko rozwinęła naukę mistrza. Epikur znalazł - w Grecji, a potem w Rzymie - więcej wyznawców niż kontynuatorów. Ulubionym jego uczniem był Metrodor z Lampsaku. Naukowo pracowali spośród członków szkoły - między innymi na polu logiki indukcyjnej - Zenon z Sydonu (około 100 r. p.n.e.) i uczeń jego Filodem. W Rzymie liczni byli ludzie ze sfer pozanaukowych, którzy w epikureizmie znaleźli odpowiadający im pogląd na świat; do nich należał np. Horacjusz. W I w. p.n.e. epikureizm rzymski znalazł wybitnego przedstawiciela w osobie Lukrecjusza (Lucretius Carus, 95-55), którego poemat De rerum natura, przechowany w całości dzięki Cyceronowi, jest najpełniejszym pomnikiem starożytnego epikureizmu. WPŁYW I OPOZYCJA. Epikureizm zawdzięcza swą szeroką popularność temu, co w nim istotnie było najoryginalniejsze: doktrynie etycznej. Epikur był po wszystkie czasy patronem hedonistów, ale nie tyle za swe subtelne pomysły, ile za ogólnikowy hedonizm, a zatem nie tyle za to, co sam stworzył, ile za to, co przejął od Arystypa. W dziejach zaś nauki największe znaczenie miała jego fizyka, choć nie była dziełem oryginalnym; epikurejczycy byli w tej dziedzinie świadomie tylko kontynuatorami dawniejszych poglądów atomistycznych. Ale poczynając od III w. p.n.e. byli jedyną szkołą, która stała na stanowisku czysto przyczynowego i mechanistycznego traktowania przyrody. Dzięki temu odegrali rolę doniosłą: byli
107

Właśnie w czasie. 2.. Zasłużyli sobie na pochwałę Kanta. jednakże nauka jego przechowywała się i rozwijała przez blisko pięć stuleci. aby mógł znaleźć oddźwięk. działo się to w III i II w. on zaś tylko krytykował i przeczył. mechanistycznego ujęcia. wystąpił z nauką swą wcześniej od nich i raczej on oddziałał na nich niż odwrotnie. bo one budowały teorie. Odnowienie epikureizmu dokonało się dopiero w epoce Odrodzenia. ROZWÓJ.„wstrzymującymi się od sądu" (efektycy). i nawet Platon. MŁODSZY PIRRONIZM. W zbyt wielkim był on przeciwieństwie do zasad chrystianizmu. W dziejach starożytnego sceptycyzmu można rozróżnić trzy okresy: 1. W wiekach średnich był synonimem ateizmu. materializmu. tj. ile jako najgodniejsza i najwygodniejsza postawa życiowa. W erze chrześcijańskiej tradycja epikureizmu została zerwana. Korzystając z pracy akademików późniejsi sceptycy usystematyzowali argumentację sceptycką. Ta ostatnia nazwa przyjęła się i „sceptycyzmem" zowie się stanowisko zaprzeczające możliwości poznania prawdy. POPRZEDNICY. starszy od Zenona i Epikura. podający jakości zmysłowe za subiektywne. ale Pirron. tj. etyka stanowiła jego jądro. w „średniej Akademii". potem nieraz krytykował już tylko wiedzę dotychczas zdobytą. Sofiści oraz młodsi eleaci. Stał na uboczu od innych szkół i wszystkim przeciwstawiał swą doktrynę. stał się doktryną czysto teoretyczną. Toteż przez długie wieki był traktowany jako doktryna przewrotna i gorsząca i żaden myśliciel nie mógł się doń głośno przyznawać. Odnowiony atomizm Epikura zapłodnił nowożytne przyrodoznawstwo. AKADEMIZM. poemat Lukrecjusza został przełożony i pod jego wpływem niektórzy myśliciele.pośrednikami między starogrecką a nowożytną nauką. Ujawnili go dopiero późniejsi Ojcowie Kościoła. Jedni byli wrogami religii panującej. występował nie tyle jako najprawdziwsza. siebie zaś . reprezentowany przez samego Pirrona i ucznia jego Tymona. wiek III. i hedonizmu. PIERWOTNY PIRRONIZM. która rozwinęła się w Akademii . zaprzeczającego istnieniu duszy nieśmiertelnej. Mimo późniejszy antagonizm. był pod wieloma względami doktryną analogiczną do pierwotnego stoicyzmu i epikureizmu. Powstał mniej więcej w tym samym czasie. a teoretyczny i krytyczny zwłaszcza przez akademików. głosili atomistyczny pogląd na naturę materii. prąd sceptyczny ogarnął Akademię. Głównymi przedstawicielami ich byli Ainezydem 108 . jak Adelhard z Bath lub Wilhelm z Conches. gdy przerwał się szereg pirrończyków. i tylko „szukającymi" (zetetycy) lub „rozpatrującymi" (sceptycy). filozofami „twierdzącymi". surowy krytyk wiedzy zmysłowej. mistrzowie w sztuce erystycznej. Głównymi poprzednikami sceptycyzmu byli sofiści z Protagora-sem na czele: swym relatywizmem i konwencjonalizmem przygotowali sceptycyzm. podając za przodków swych Heraklita i Ksenofanesa. 3. było dziełem Gassendiego. drudzy religii w ogóle: dla przeciętnego człowieka było to jedno i to samo. Etyczny punkt wyjścia usunęli wówczas na drugi plan wobec epistemologicznej krytyki. W starożytności zresztą stanowisko to zwane było częściej od imienia jego twórcy „pirronizmem". odrzucającego wszelkie ideały etyczne. Był to wszakże tylko epizod. której najwybitniejszymi nauczycielami byli Arkezylaos i Karneades. Nie zawsze tak było: w początkach ery chrześcijańskiej antagonizm ten jeszcze się nie objawił. Sceptycyzm starożytny przeszedł kolejno przez różne fazy i odmiany. Ale i inni filozofowie przez krytyczną część swoich doktryn przygotowali sceptycyzm: Demokryt. Sceptycy nazywali przeciwników „dogmatykami". co stoicyzm i epikureizm: na przełomie IV i III wieku. w XII w. W świadomości ówczesnego ogółu pogańskiego chrześcijanie należeli z epikurejczykami wręcz do jednej kategorii: wrogów religii. który znalazł zwolenników mniej więcej w czasie. dali broń w ręce sceptyków. pierwotnie kwestionował radykalnie możność jakiejkolwiek wiedzy. Nie wytworzył szkoły równie spoistej jak tamte. negującego wolność. Sceptycyzm praktyczny i radykalny był głoszony przez pirronistów. a dialektyka jedynie zewnętrzną powłokę. byli dla sceptyków także wzorem argumentacji. a sensualizm jego nie był bez wpływu na pewien odłam nowożytnej teorii poznania. że byli „najlepszymi filozofami przyrody wśród myślicieli greckich". SCEPTYCY Ostatnim wielkim obozem filozoficznym epoki hellenistycznej był sceptycyzm.„akademizmem". a jego mniej radykalna forma. gdy sceptycyzm wygasł w Akademii. Miał początkowo charakter praktyczny. Ci zresztą dalej jeszcze usiłowali przedłużyć swe drzewo genealogiczne. Sceptycyzm wówczas miał charakter wybitnie praktyczny.

była obcym motywem. ma treść podobną. e. a 6 ksiąg przeciw dogmatyzmowi uczonych specjalistów. Jedno z tych dzieł. Był tym. Przedstawiał inny znów typ niż poważny Pirron i sarkastyczny Tymon. POGLĄDY. komediach i wierszach satyrycznych. Sceptycyzm. W przeciwieństwie do Pirrona pisał wiele. przechowane w całości. z drugiej zaś jakąś sarkastyczną żyłkę. retoryki. który po Pirronie najwięcej przyczynił się do rozbudowy sceptycyzmu. a Arkezylaos . muzyki. a jego samego . dają jasny i systematyczny obraz starożytnego sceptycyzmu. scholarcha Akademii. choć dochował wiary swej zasadniczej postawie. który wprowadził do niej sceptycyzm. że jest niezdolny do trafnego rozstrzygania jakiejkolwiek kwestii.i Agrypa. że ona jedna zapewni szczęście. ARKEZYLAOS (315-241). Dwa jego dzieła. druga natomiast pozostała specjalnością Pirrona i jego uczniów. O późniejszych sceptykach brak wiadomości personalnych. każącą mu podchwytywać wszędzie fałsz. ale poznawszy Pirrona podążył za nim do Elidy. w ich obojętności dla życia i cierpienia ujrzał najlepszy środek do osiągnięcia szczęścia. kwintesencja mądrości Wschodu. a potem kolejno za niemożliwością wiedzy logicznej. między innymi Menodot i Sekstus Empiryk. Był uczniem perypatetyka Teofrasta. Postawa nieczuła wobec życia. był z zawodu malarzem i w dojrzałym dopiero wieku poświęcił się filozofii. wypowiadał się zarówno w traktatach filozoficznych. w 11 księgach. Z pism sceptyków przechowały się jedynie pisma późnego przedstawiciela szkoły. Nauka Pirrona miała dwa składniki: etyczną doktrynę spokoju i epistemologiczną doktrynę sceptycką. tak on miał swego Kleitomacha. był nieco młodszym rówieśnikiem Tymona. zarówno z zakresu matematyki jak i astronomii.obrali najwyższym kapłanem. Wiele najsłynniejszych argumentów sceptyckich pochodzi od niego. który przez Pirrona dostał się do filozofii Greków. Po powrocie z Azji zamieszkał w Elidzie i tam założył szkołę. słynął jako charakter bezinteresowny i rycerski. składa się z dwóch części. zapewnia bowiem spokój. uważając. Był człowiekiem. Zarysy Pirrońskie. był miłośnikiem piękna. zestawiając najpierw ogólne ich argumenty za niemożliwością wiedzy w ogóle. ale potem on przeciągnął Akademię na stronę Pirrona. który żył w III wieku n. Był znów innym typem: ten sceptyk tak był zajęty zwalczaniem dogmatyzmu. Pierwotne podłoże sceptycyzmu było praktycznej natury: Pirron zajął w filozofii postawę sceptyczną w przekonaniu. Później osiadł w Atenach. który umiał sobie życie urządzić. PIRRON żył prawdopodobnie od 376 do 286. wytworność miała być dominującą cechą jego umysłu. nie pisał. sztuki i poezji. był typem sceptyka-światowca. druga służyła za argument. że wiedzy zdobyć nie można. ale formę polemiczną. że wedle starożytnych relacji nie miał czasu na strzyżenie brody i obcinanie paznokci. Pierwsza stała się powszechną własnością filozofii hellenistycznej. który pisał za niego. gramatyki. Uczniowie bezpośredni raczej naśladowali jego życie. TWÓRCY. Zarabiał na życie jako nauczyciel retoryki i filozofii. Rozwinął myśl tę w teorii i zastosował we własnym życiu. ucznia Demokryta). Sekstusa o przezwisku Empiryk. uległ jednak w ciągu rozwoju niemałej przemianie: rygorystyczny i moralistyczny sceptycyzm Pirrona znalazł po wiekach ujście w pozytywistycznym empiryzmie. Pism nie zostawił. przypisywali mu własne pomysły. Drugie dzieło. jego sceptycyzm miał jakby dwojakie źródło: z jednej strony Pirronowską rezygnację. Akademia przeciągnęła go na swoją stronę. Żył również 90 lat (zapewne 325-235). Ale jak Pirron miał Tymona. 5 ksiąg zwróconych jest przeciw dogmatyzmowi filozofów. Pierwsza decydowała o jego zasadniczej postawie w filozofii.Lakidesa. a potem magowie i asceci indyjscy. nie zabiera w żadnej głosu i ta powściągliwość zapewnia mu spokój. Na ukształtowanie się jego poglądów największy wpływ miała nauka Demokryta (był uczniem Anaksarcha z Abdery. Akademia i Likeion walczyły o utalentowanego filozofa. Kształcił się w Megarze. Wielu zwolenników sceptycyzmu w tym ostatnim okresie rekrutowało się spośród lekarzy szkoły „empirycznej". teorię zaś jego rozwinął tylko jeden: TYMON z FLIUNTU. KARNEADES był scholarcha Akademii mniej więcej w sto lat po Arkezylaosie (żył między 214 a 129). jak i w tragediach. Mianowicie sceptyk przekonawszy się. Życiem swym zasłużył na cześć powszechną: z uznania dlań mieszkańcy Elidy uwolnili filozofów od podatków. PISMA. z którymi się spotkał biorąc udział w wyprawie Aleksandra do Azji. nie pisał. Podobnie jak Pirron i Arkezylaos. fizykalnej i etycznej.sceptyka . referuje w 3 księgach w formie podręcznikowej poglądy sceptyków. a szczęście jest w spokoju. Był człowiekiem innego już typu niż Pirron. Przeciw matematykom. Stał się jakby patronem późniejszych sceptyków. który z kolei był uczniem Metrodora. 109 . a w szczególności krytyka dogmatyzmu religijnego. gdzie otoczony szacunkiem mieszkał do końca życia. jak pitagorejczycy Pitagorasowi.

a II) pośredniej nie ma wobec braku bezpośrednio pewnych twierdzeń. jakie stało przed sceptykami. Stanowisko swe sceptycy starożytni uzasadniali nie przez psychologiczną analizę umysłu ludzkiego. a II) pośredniej ani A) przez dedukcję. ale następcy jego przerzucili punkt ciężkości na tezę pierwszą. z bliska wieloboczna. czyje postrzeżenie jest trafne. 2) Wobec tego musimy się powstrzymywać od sądów o nich. Ogólną ich dyrektywą było wykazanie wobec każdego danego twierdzenia. nie zaś w kwietystycznym eudajmonizmie. Odrębnym zadaniem. Każdy z tych tropów sceptycy rozwijali szczegółowo: I) bezpośredniej pewności niepodobna zyskać ani A) przez postrzeżenia. wieża z daleka wygląda okrągła. była izostenia. 3) To powstrzymanie da spokój i szczęście. w jakiej występują ilości i w jakim układzie: boć piasek w małej ilości jest szorstki. a także i potoczne nasze sądy dotyczą nie zjawisk. zależnie od tego. Poza tą ogólną metodą późniejsi sceptycy wypracowali do zbijania twierdzeń pewne specjalne stałe argumenty. Przez to nawet jeden i ten sam zmysł postrzega jedną i tę samą rzecz w odmienny sposób: choremu na żółtaczkę miód wydaje się gorzki: temuż. 7) Te same rzeczy wywołują różne postrzeżenia w zależności od tego. wykazanie. I. nie sposób zeń wnosić nic o podobieństwie jego z rzeczą. które mogłyby służyć za przesłanki dowodu. czyli pewniejszy od innych. że np. czyli „równosilność sądów": Żaden sąd nie jest logicznie silniejszy. znajdujące się między nimi a postrzegającym. a nie ma powodu dawać pierwszeństwa człowiekowi. lecz przez środowisko. to a nie inne otoczenie daje prawdziwy obraz rzeczy. a „równie mocne". ale I) bezpośredniej pewności nie ma wobec rozbieżności i względności poglądów. negatywną. że w żadnym dziale i w żadnej postaci nie jest ona możliwa. w najogólniejszym sformułowaniu. czy jest podobny. ani B) przez indukcję. 2) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różnych ludzi. które nazywali „tropami". wszystkie bowiem są niepewne. destrukcyjną. jem teraz coś słodkiego lub słyszę jakiś dźwięk. każdy w ogóle przedmiot musimy oglądać z jakiejś odległości. była tedy krytyka ludzkiej wiedzy. i starali się „zdolność sceptyczną" kultywować w sobie. bądź pośrednio. tak jak znając tylko portret. a przeto sądy o nich są zawsze niepewne. inaczej zbudowane oko. nie sposób wiedzieć. tego. są nam nieznane. a z każdej odległości i w każdym otoczeniu przedstawia się inaczej. I z powściągliwej postawy Pirrona przeszli do zaczepnej. I niepodobna rozstrzygnąć. a nie ma powodu. Ale nauka. to jest nim bądź bezpośrednio. A) ARGUMENTY PRZECIW MOŻNOŚCI POZNAWANIA RZECZY PRZEZ ZMYSŁY zestawił Ainezydem w swych klasycznych 10 tropach. 6) Rzeczy są postrzegane nie bezpośrednio. jakie są własności rzeczy. Wiosło w powietrzu trzymane jest proste. sformułowane może przez Menodota): wszelkie twierdzenie. Tylko sądów o zjawiskach nie myśleli kwestionować. ani B) przez pojęcia. który był w duchu czasu i do którego skłaniały się również inne szkoły. Argumenty te sprowadzili niekiedy do dwóch („dwa tropy". że nie więcej ma pewności od twierdzenia z nim sprzecznego. W niej bowiem spoczywało uzasadnienie całej doktryny i w niej też tkwiła oryginalność sceptycyzmu. ani C) przez zastosowanie kryteriów. Metoda ich rozumowania polegała na tym. a zatem żadna rzecz nie może być postrzegana w czystości. to nie jest wątpliwe. co jest tych zjawisk przyczyną. że chcąc potępić jakieś twierdzenie przeciwstawiali mu inne. co odczuwanie przeze mnie słodyczy. sprzeczne z nim. w przeciwieństwie do samych zjawisk. Człowiek inaczej postrzega niż zwierzęta. wyda się słodki. skórę. ucho. język. zależnie od subiektywnych warunków postrzegającego. lecz przez logiczną analizę twierdzeń. która by wykazała niezdolność jego do poznania. lecz ich realnego podłoża. Też nie ma powodu. gdy wyzdrowieje. nie ma zaś powodu przypuszczać. 3) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różne narządy zmysłowe. jeśli ma być pewne. jakim postrzega zmysłem. Jeden i ten sam człowiek postrzega rzecz zupełnie inaczej. że ta a nie inna odległość. Przyczyny zjawisk. by jednemu zmysłowi przyznawać rację raczej niż drugiemu. 4) Te same rzeczy są różnie postrzegane. 5) Ta sama rzecz jest różnie postrzegana w zależności od jej położenia i odległości od postrzegającego. zwłaszcza epikurejczycy. Odrzucali wszystkie sądy naukowe. Wynikiem ich krytyki. Dla Pirrona najistotniejsza była teza ostatnia. Stąd hasłem ich było: „nie więcej". a na pół zanurzone w wodzie zdaje się załamane. krytyczną. czyli sposobami. Miód nie jest tym samym. by jednemu dawać rację przed drugim. w jakimś otoczeniu.Pirron stawiał trzy zasadnicze pytania: 1) Jakie są własności rzeczy ? 2) Jak mamy się wobec rzeczy zachowywać? 3) Jakie są następstwa naszego wobec nich zachowania? I odpowiadał: 1) Nie wiemy. Znając tylko własny stan. a w większej 110 . czyje odpowiada postrzeganej rzeczy. bo ma inne narządy. 1) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różne gatunki istot. Odpowiednio do tego zadania wytworzyli w sobie swoistą postawę umysłu.

gdyż konkluzja zawsze jest zawarta w przesłance: stąd. Nerw rozumowania jest wszędzie ten sam: spostrzeżeniom nie można zaufać.a brak kryterium dla 111 . które byłyby miarą ich prawdziwości. ale wtedy muszę dowodzić w nieskończoność. Trzy pozostałe. II. Arystotelesa. Błędne koło w dowodzeniu Wykaz ten. zwrócone są przeciw możliwości dedukcji i dowodu. ale w twierdzeniu. Skazani jesteśmy tylko na mnogość istniejących twierdzeń. bo gdyby nie obejmował. Więc żaden przedmiot nie odpowiada pojęciom i nic przez pojęcia nie poznajemy. ani pośrednio. że wszyscy ludzie są śmiertelni. w każdym dowodzie popełniamy błędne koło. a niezdolni wybrać z nich te. Dla kryterium musi być przeprowadzony dowód. musi być odrzucona. A zatem metoda poznawania przy pomocy pojęć. w szczególności przez Sokratesa. Ale nie dość tego: ponadto. zwrócone są specjalnie przeciw Arystotelesowskiej nauce o bezpośrednio pewnych przesłankach. Żadna też metoda pośredniego uzasadniania twierdzeń nie jest trafna . każda szkoła wysuwa inne . Przedmiotem. ani indukcyjna. a trop trzeci jego pozostałym dziewięciu. do jednego: względności spostrzeżeń. zarazem liście okrągłe i liście kanciaste. Gatunek zaś albo obejmuje wszystkie podpadające podeń jednostki. Ale i pierwsze jest niemożliwe. że jest ono prawdziwe. Ostatnie przypuszczenie jest niemożliwe do przyjęcia. że Dion jest śmiertelny. więc własności niezgodne i sprzeczne ze sobą. A skoro każde drzewo należy do gatunku drzew. 2. Platona. nie byłby gatunkiem. albo nie przerywam. albo też posługujemy się innym kryterium. Żadne bowiem twierdzenia nie są same przez się pewne.4). 8) Wszelkie postrzeżenia są względne i zależne od natury postrzegającego i od warunków. w jakich się znajduje rzecz postrzegana. 1) Rozbieżność poglądów. sformułowany później niż wykaz Ainezydema. niezupełna zaś jest nic nie warta (bo nie uwzględniony przez nią wypadek może obalić jej wyniki). ani przez zmysły. Ale dowodząc jego prawdziwości albo posługujemy się nim samym. A) DEDUKCJĘ zwalczają niektóre z tropów Agrypy. C) Zatem nie możemy wiedzy zdobyć ani bezpośrednio. B) PRZECIW INDUKCJI argumentacja sceptyków była taka: Indukcja jest bądź zupełna. i tak w nieskończoność. Szukając dla następstw racji albo przy jakimś twierdzeniu przerywam dalsze uzasadnienie. którą rozwinęła hellenistyczna teoria poznania. (To skierowane było przede wszystkim przeciw stoikom i ich kataleptycznym przedstawieniom). A także nie ma zewnętrznych kryteriów. ani przez dedukcję. czy już przedtem i jak często przedtem były postrzegane. B) PRZECIW MOŻNOŚCI POZNAWANIA RZECZY PRZEZ POJĘCIA przemawia znów inny argument. wiary i przekonań. sprzeczających się między sobą. głoszona przez większość filozofów. albo ich nie obejmuje. a wtedy opierani całe dowodzenie na nieuzasadnionej przesłance (4. wedle tropu piątego. postrzeżenia zaś są różne dlatego. już zawarliśmy twierdzenie. 1.miękki. 4) Posługiwanie się nie dowiedzionymi przesłankami. które nigdy nie są takie. które są prawdziwe. ani przez pojęcia. a przeto niewykonalnym). Istnieje rozbieżność poglądów w sprawie kryterium.ani dedukcyjna. Nauka o kryteriach. musiałby posiadać własności ich wszystkich : np. Tu trop pierwszy odpowiada ostatniemu u Ainezydema. ani przez indukcję. drzewo musiałoby być zarazem platanem i kasztanem. dla której miałoby się ufać jednemu postrzeżeniu raczej niż innemu. obyczajów. Ale zupełna jest niemożliwa (bo jest zadaniem nieskończonym. 2) Nieskończoność dowodu. 9) Rzeczy są postrzegane inaczej w zależności od tego. Zarzuty te nie kwestionują stosunku wynikania między przesłanką a konkluzją. nie ma wewnętrznych cech. które by wyróżniały prawdziwe przekonanie od fałszywego. obejmuje w mniejszej ilości tropów większy materiał niż tamten. 3) Względność spostrzeżeń. bądź niezupełna. że Dion jest śmiertelny. posiadać zarazem igły i liście. skoro postrzeżenia tej samej rzeczy są między sobą różne i nie ma racji. jak i przedmiotowych (5-9). i przez późniejszych sceptyków były sprowadzane. trop). aby można było oprzeć na nich rozumowanie . Drugi i czwarty tworzą dylemat. Tropów tych jest pięć. wnosimy. jest gatunek. że są względne i zależne od warunków zarówno podmiotowych (tropy 1 . to każde musiałoby posiadać wszystkie własności gatunku. trop). że wszyscy ludzie są śmiertelni. Tropy te dają się sprowadzić. trafia wedle sceptyków na niezwykłe trudności. który mamy poznawać przez pojęcie. a wtedy popełniamy błędne koło. 10) Sąd człowieka o rzeczach jest zależny od jego wychowania. którego z kolei będziemy musieli dowieść. a żadna nieskończoność nie da się urzeczywistnić (2. obejmując bowiem wszystkie jednostki. wtedy zaś popełnimy błąd dowodzenia w nieskończoność. nie mające odpowiednika w wykazie Ainezydema. lecz dotyczą samych przesłanek. Zatem gatunek jest czymś sprzecznym i przeto nieistniejącym.

a niektóre cnoty (np. a pierwsza niezgodna z faktami. przez wskazanie konsekwencji rzekomo absurdalnych. jest tak samo niepoznawalne jak Bóg. Nic więc tu ani twierdzić. bądź do nieskończoności w dowodzie. co by przez wszystkich było uznane za dobro. by te kwestie rozstrzygnąć. jakoby w przyrodzie działały przyczyny. a nie może. ani nieruchoma. znoszenie cierpień) są objawem niedoskonałości (boć niedoskonałością jest ulegać cierpieniom). albo nie chce i nie może. uznanie wszystkich tych poglądów za słuszne prowadzi do absurdu. Specjalne trudności zawiera pojęcie boskiej Opatrzności. jeśli nieruchome. to . gdyż byłby to jeszcze większy absurd. . przez harmonię świata.niedoskonałe. gdy definiuje się je jako pożytek). tym bardziej zaś przyczyna nie może być późniejsza. a jeśli bezduszne. to bezduszne. a nie zjawisk: 112 . to jest nieograniczone. również prowadzi do absurdalnych konsekwencji. III. że niemożliwa jest przyczyna ani cielesna. gdy istnieje skutek. a śnieg zawsze i wszystkich ziębi. a jedynie słuszną wobec niego postawą jest powstrzymać się od sądu. Trzy ostatnie możliwości są niezgodne z naturą boską. linia jako wielkość pozbawiona szerokości. i powstrzymać się od sądu. Przeto przyczyna jest czymś. punkt nie rozciągły. co to jest dobro. Dotyczy to zresztą. więc możliwa jest tylko nad wszystkimi. bądź późniejsza. podobnie jak w wiedzy teoretycznej. Pozostawało więc tylko jedno w rzeczach istnienia. pojęcie bóstwa jest pełne sprzeczności. mianowicie z faktem istnienia zła. inni za bezcielesne. to istnieje ogromna rozbieżność w poglądach na jej naturę. nie może być wcześniejsza. a przeto prowadzi bądź do błędnego koła. nikt nie umie go zdefiniować.rozstrzygnięcia między nimi. Podobne trudności sceptycy znajdowali zarówno w przyjęciu.W podobny sposób sceptycy usiłowali wykazać. a nie chce. I trzeba by rozstrzygnąć: kto ma być sędzią. rzeczy. Jeśli zaś nie jest możliwy żaden z tych trzech wypadków. Nie zadowalając się ogólnym obaleniem możności poznania sceptycy starali się ponadto obalić szczegółowe teorie i twierdzenia. jest pojęciem sprzecznym. 2. drudzy . Jeśliby Opatrzność miała czuwać tylko nad niektórymi istotami. bo np. Ostatecznie dobro. Nie może zaś być współczesna. póki istnieje przyczyna. Wszystkie dowody istnienia bóstwa (przez zgodę powszechną. jeśli nieograniczone.za transcendentne. jaką władzą umysłu ma sądzić i wedle jakiej normy? Tymczasem brak sposobu. że bóstwa nie ma: bo dowody za nieistnieniem bóstwa są równie niedostateczne. Rozważania matematyków są równie niepewne. jak i w odrzuceniu i innych naczelnych zasad przyrodoznawstwa. a tak samo i własności bóstwa: przyznać. że istniałaby wiara w Boga bez istnienia Boga) są niedostateczne. Jeśli jest doskonałe. zarówno teologiczne jak przyrodnicze. ani nie cielesna. albo chce. że dają się interpretować. którym najwięcej posługują się przyrodnicy. bądź wcześniejsza odeń. Jeśli bóstwo jest doskonałe. ani działająca samodzielnie. co już istnieje. Z drugiej znów strony zaprzeczanie. a o czym w rzeczywistości nic nie wiemy. każdy ma o nim inne mniemanie. 1. np. Następnie. bo nie można wytwarzać czegoś. Taką powszechną opatrzność bóstwo roztaczać albo chce i może. przyroda czy figury matematyczne. płaszczyzna jako pozbawiona głębi. Zasadnicze pojęcia przyrodnicze są nie mniej sprzeczne od teologicznych. to byłaby niesprawiedliwością. 4. i nie byłoby przyczyny. ogień zawsze i wszystkich grzeje. sprzeczna jest linia jako mnogość punktów. jedni za immanentne światu. a niepodobna rozstrzygnąć między tymi poglądami. ani wespół z innymi. Najpierw na rozbieżności panującej zarówno w obyczajach moralnych. dotyczących r uch u. to niemożliwe jest istnienie przyczyn. uznanie zaś tylko niektórych zakłada posiłkowanie się kryterium. tak jak są np. Daje się ona pojąć tylko w jeden z trzech sposobów: bądź jako współczesna ze skutkiem. lecz tylko rzeczy z nim związanych (np. definicje. jakie bywają dawane. ani ruchoma. Pojęcie przyczyny. Sceptycyzm etyczny opierał się na analogicznych argumentach. dóbr nie daje zawsze i wszędzie poczucia dobra. żadne zaś z tzw. Niemniej sceptycy nie twierdzili. nikt nie wie. nie ma nic takiego. jak się komu podoba. przestrzeni. to musi posiadać wszystkie cnoty. albo może. czasu. a ich pojęcia równie pełne sprzeczności. o czym myślimy i mówimy. 3. Następnie. to nieruchome. Co do materii. ani przeczyć nie można. gdy określa się je jako szczęście). bądź wcale nie dotyczą dobra. Z dogmatycznych teologów jedni uważają bóstwo za cielesne. bądź są tak ogólnikowe (np. rzeczy z natury gorące lub zimne. Wreszcie nie ma nic takiego. co by z natury było dobre. We wszystkich kwestiach teologicznych panuje rozbieżność zdań. jak za jego istnieniem. a także i zło. jak i w teoriach etycznych. matematyczne i etyczne. Sprzeczny jest np. że nic o tym naprawdę nie wiemy. bo w takim razie nie byłoby żadnej łączności między przyczyną a skutkiem: nie byłoby skutku.

bez których argumentacja ich traci siłę. 1) Usiłowała wykazać niepodobieństwo utrzymania się konsekwentnego na stanowisku sceptycyzmu: życie sceptyka nie jest i nie może być w zgodzie z jego teorią. szkoła Arystotelesa podlegała stałym wahaniom.jest wątpliwe. wystarcza rozsądne prawdopodobieństwo. aby można było go z nimi uzgodnić. Sceptycyzm starożytny był szczytem rozwoju sceptycyzmu. stworzyli prawdziwą skarbnicę pomysłów i argumentów sceptyckich. p. Są stopnie prawdopodobieństwa: 1) sądy tylko prawdopodobne. KONIEC FILOZOFII HELLENISTYCZNEJ 1. 2) prawdopodobne i niezaprzeczone. Oprócz Akademii w jej „średnim okresie" (III i II w. późniejsze czasy korzystały zeń uzupełniając go jedynie w szczegółach i nigdy już potem tak zdecydowany i zupełny sceptycyzm nie znajdował zwolenników. że przyczyny chorób są niepoznawalne. zasadniczo unikający krańcowych rozwiązań. W średniowieczu sceptycyzm występował tylko jako doktryna pomocnicza. Hume czy Mili odnowili rozumowania i argumenty sceptyków. ale i krytycyzmu: Kartezjusz. to do idealistycznych 113 . co było krytyczną myślą w Grecji. Przez to charakter nauki sceptyków uległ zmianie: straciła swój radykalizm i zbliżyła się do zdrowego rozsądku. ZNACZENIE SCEPTYCYZMU. ale niewątpliwe. czy ją za dobrą uważam. EKLEKTYZM. Autentyczny sceptycyzm został odnowiony w czasach nowożytnych. że można wypowiadać sądy. coraz liczniejsi stawali się ci. niektórzy scholastycy sceptycznie poniżali wiedzę. niezaprzeczone i sprawdzone. zwłaszcza we Francji XVI w. czy dana rzecz jest dobra. na usługach dogmatycznej myśli. przez kongenialnego starożytnym sceptykom Montaigne'a. I mniemał. W duchu takiego probabilizmu poszedł rozwój sceptycyzmu akademickiego. OPOZYCJA skierowana przeciwko sceptycyzmowi.). Schulze w końcu XVIII w. Choć zadania. podnieśli poziom wymagań stawianych dowodowi i w ogóle nauce. Byli „teoretycznym sumieniem" swej epoki. Arystotelizm.) pod wpływem jego była „empiryczna szkoła" lekarzy. Huet w XVII w. Odtąd sceptycyzm miał we wszystkich stuleciach zwolenników (np. Wyrugowali wiele dowolności i błędów w przyjętych poglądach filozoficznych. W tym okresie filozoficznego wielowładztwa musiały powstać i powstawały dążenia do uzgodnienia zwalczających się doktryn i utworzenia doktryny kompromisowej. WPŁYW PIRRONIZMU. że wprawdzie żadne sądy nie są pewne. co sporne kwestie chcieli rozwiązać eklektycznie. Gdy przez szereg pokoleń zwycięstwo filozoficzne nie przechylało się na stronę żadnej ze szkół. były negatywne . dogmatycznymi założeniami. Bayle w początku XVIII. n. Wyszedł on w starożytności poza własną szkołę i oddziałał na niektóre inne. aby wzmocnić wiarę. 3) Wypominała zgubne rzekomo skutki moralne sceptycyzmu. 2) Zarzucała sceptykom posługiwanie się ukrytymi. 3) prawdopodobne. lecz o obalenie fałszu i ujawnienie niepewności sądów ludzkich . że niekoniecznie należy powstrzymywać się od sądu.. kierowali się tym. Trzeba wszakże jakoś żyć i z innymi współżyć. które zbliżały ją to do materialistycznych. Sceptycyzm zbyt był od innych szkół odrębny. ale nie w równej mierze są niepewne. Karneades twierdził. w epoce Odrodzenia. skoro są prawdopodobne. Natomiast trzy inne szkoły mogły myśleć o porozumieniu. zużytkowali i usystematyzowali wszystko.chodziło im nie o ustalenie prawdy. W życiu praktycznym nie potrzeba pewności. Z zasobów sceptycyzmu starożytnego korzystali zresztą w nowych czasach nie tylko zwolennicy sceptycyzmu. był wzorem kompromisowego stanowiska w filozofii. którzy stosowali w medycynie zasadniczą myśl sceptyków: uważali. ale nie wyciągnęli z nich tak skrajnych konsekwencji jak oni.jednakże znaczenie ich dziejowe było pozytywne i doniosłe. a także późniejszego pirronizmu. jakie stawiali sobie sceptycy. do czego każdego skłaniają naturalne popędy i obyczaje. znakomicie to jeszcze pomnożywszy. Epikureizm tak samo. wobec trudności atakowania wprost. e. sceptycy nie uznawali żadnych zasad poznania. i przeto ograniczali się do rejestrowania symptomatów chorobowych. Rozwijając przez parę wieków ze skrupulatną systematycznością swe stanowisko. z której czerpały późniejsze epoki. wszelako byli to odosobnieni myśliciele i nigdy już nie wytworzył się liczniejszy i wpływowy obóz sceptyków.. zwalczała go przeważnie drogą okólną. ale musieli mieć i mieli pewne zasady życia: mianowicie. probabilizm objął później i teorię.

duchowe. Karnea-desa i in. W okresie cesarstwa wielu zwolenników zaczął znajdować epikureizm. którą Cyceron sławił jako „najskromniejszy. Niebawem szkoły filozoficzne osiedliły się w Rzymie. jakie uznawał. inni. jak jego mistrzowie. najkonsekwentniejszy i najelegantszy sposób filozofowania". M. panującego na schyłku starożytności. zręcznie łączył teorie pochodzące z wszystkich szkół filozoficznych. ale w etyce obok dóbr moralnych uwzględniał cielesne.z Fajdrosa. 155. Więc: w De finibus bonomrn et malorum korzystał z Antiochosa i współczesnych sobie stoików i epikurejczyków. był epikurejczykiem. p. Poseidoniosa. aby tam słuchać wykładów filozoficznych. Hadrian. zbliżyli doktrynę szkoły do Platońskiej i perypatetyckiej. n. w De natura deorum .. erudycja zaś była stylem Aleksandrii. z których korzystał. Filon z Laryssy (ok. Młodzież rzymska zaczęła jeździć do ośrodków nauki greckiej. jedni czynili to z zamiłowania.geograf. a także sceptycyzm w swej umiarkowanej akademickiej postaci. Chryzypa. a w nich nowy styl naukowy.z Panaitiosa. przeważnie zginęły. ale dla jej spodziewanych owoców: szczęścia i cnoty. ale jeszcze silniej eklektyzm opanował Akademię. Wytworzyła się moda na filozofię : ludzie zamożni trzymali w swych domach filozofów i za rozrywkę uważali przysłuchiwanie się dysputom. Potamon. Najpodatniejszy grunt znalazła w Rzymie szkoła stoicka. a być filozofem znaczyło należeć do jednej ze szkół filozoficznych.. a w metafizyce obok czynników materialnych . Zainteresowanie filozofią wzmogło się jeszcze za cezarów. Ponieważ zaś źródła. w Tusculanae disputationes. a tak samo Stilo . której również bliscy byli Wergiliusz i Owidiusz. potem uczył się jeszcze od epikurejczyka Zenona. morderca Cezara. Brutus był akademikiem. n. upadłszy politycznie. Kasjusz. traktujących o warunkach szczęścia . A teorie. na wniosek Rzymianina starej daty. Ci nawet.przeciwników. Ale w końcu II w. Jeden z uczniów jego. Sami cezarowie filozofowali: August napisał Zachętę do filozofii. akademika Filona i stoika Diodotosa. na które zresztą sam otwarcie wskazywał. Kleitomacha. Każdy zaś z tych ośrodków miał styl odrębny: utylitarny i dyletancki stosunek do filozofii cechował Rzym. którzy. Prąd ten panował wśród stoików mniej więcej od połowy II w. nie w rzeczy. a w etyce hołdował stoicyzmowi. Rzymscy filozofowie nie wydali nowej 114 . który odstąpił od panującego przed nim w Akademii sceptycyzmu i przejął się ideą uzgodnienia zwalczających się doktryn. a ponadto w treści korzystało z Panaitiosa i Poseidoniosa. czynili to nie dla samej wiedzy. Dalej jeszcze poszedł w tym kierunku Antiochos z Askalonu (zm. W latach męskich swego ruchliwego życia nie zajmował się filozofią. itd. Eklektyczna była „średnia szkoła" stoików. z próżności. W tym środowisku filozoficznie nietwórczym filozofowie. Rzym wytworzył nieporównanych mistrzów eklektyzmu: sławnego Yarrona i jeszcze sławniejszego Cycerona. W tym samym czasie. FILOZOFIA w RZYMIE. do połowy I w. e. Horacy zaliczał siebie do szkoły Epikura. a nikt w Rzymie filozofii naprzód nie posunął. 161. Antiochosa. Triumwir Crassus był perypatetykiem. Anto-ninus Pius zajmowali się filozofią. Główne ośrodki były dwa: Rzym i Aleksandria. akademika-eklektyka Antiochosa z Askalonu i od platonizującego stoika Poseidoniosa. Trajan. Laelius sive de amicitia czerpał z Teofrasta przez pośrednictwo stoików. Wszyscy byli filozofami. przeto on sam stał się niezastąpionym źródłem. Liczne jego pisma filozoficzne pochodzą prawie wyłącznie z trzech ostatnich lat życia. n. I nie mogło być inaczej: bo być wykształconym znaczyło wówczas być filozofem. Długotrwała była niechęć Rzymian do filozofii. Szczególniej podatnym gruntem dla eklektyzmu okazał się Rzym. arystotelizm i stoicyzm były spadkobiercami tej samej nauki Sokratesa i różniły się tylko w sformułowaniu. usiłował nawet założyć specjalną szkołę eklektyczną. nie umiejąc tworzyć idei nowych.filolog. Programowy zaś eklektyzm rozwinęły dwie szkoły: Stoa i Akademia. Więc Scipio Młodszy i Młodszy Katon byli stoikami. jakim to wypominał Tacyt. 160-80) był pierwszym. p. Jeszcze w latach 173. co uprawiali ją najpoważniej. ograniczywszy stoicki monizm i rygoryzm. Strabon . De republica było naśladownictwem Platona. Tullius Cicero (106-43) słuchał za młodu epikurejczyka Fajdrosa. itd. Wszystkie są oparte na źródłach greckich. e. 2. jej rygoryzm odpowiadał starorzymskiej cnocie. Ale cała ta rzymska filozofia była przesiąknięta dyletantyzmem. zestawiali stare. Wytworzyły się nowe ośrodki. stosunki zmieniły się.): dla niego platonizm. straciły swe naukowe znaczenie. rozporządzenia Senatu wydaliły z Rzymu filozofów razem z retorami. W późniejszej fazie hellenizmu Ateny. Cyceron nie był nigdzie twórczym filozofem. Za podstawę swych poglądów brał filozofię stoicką. Marek Aureliusz był jednym z najwybitniejszych stoików. były równie różnorodne. uprawiał ją jedynie za młodu i w starości. Każdy bez mała światły Rzymianin należał do jakiejś szkoły lub przynajmniej był jej sympatykiem. Scaevola . Katona Starszego. wszędzie był wyrazicielem eklektycznego ducha. e. zainicjowana przez Panaitiosa i Poseidoniosa.twórca jurysprudencji. 68 p.

Toteż filozofia tego okresu pozostała w swych podstawach grecka. Stąd wynikały ważne konsekwencje: nie było w ich etyce ani nakazu. była to religijna metafizyka. zwłaszcza na Sycylii. Przez aleksandryjskich uczonych starożytność oswoiła się z kulistym kształtem Ziemi. Stosunki w Aleksandrii podobne były do współczesnych nam stosunków w Ameryce ze względu na nieograniczone wprost środki. tyle tylko. Tam (po 300 r.. co oni. Rodos zaś. twórca Elementów geometrii. dla przeciwieństwa podmiotu i przedmiotu. i napisał geografię. ani obowiązku. w ścisłym słów tych znaczeniu. A jednocześnie pielęgnowano w Aleksandrii nauki humanistyczne. poznała większość pojęć. Dawała nie nakazy. tam żył również Apoloniusz. W fizyce: co jest ukrytą przyczyną zjawisk? W logice: co stanowi kryterium prawdy? W etyce: co daje szczęście? Tym trzem były podporządkowane wszystkie inne. Uczoność aleksandryjska nabrała specjalnie erudycyjnego. aby powtórzył się podobny kult i nagromadzenie erudycji. NAUKA w ALEKSANDRII. tam wielki Archimedes (zm. Rozrost zagadnień objawił się głównie w dziedzinie etyki. Ale niebawem praca naukowa skoncentrowała się w Aleksandrii. wypowiadali się tylko za tą lub inną szkołą. 3. Ptolemeusz. używaną w Europie aż po nowe czasy. Badania takie były prowadzone i gdzie indziej. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA OKRESU HELLENISTYCZNEGO Zagadnienia naczelne i szczególnie charakterystyczne dla epoki były trzy. harmonii. Natomiast z samą filozofią nauka była w stosunku tak luźnym. POJĘCIA I TERMINY Pojęć i terminów przybyło najwięcej w dziedzinie teorii poznania i etyki. Nastąpił niejako podział puścizny Arystotelesa: filozofia została przy Atenach. optyki i katoptryki. jak np. zrozumiała mechanizm faz Księżyca. że dla niej dobrem najwyższym i celem było szczęście. Inicjatywa w tworzeniu nowych terminów wyszła w największej ilości wypadków od stoików. Historyczne studia aleksandryjskich uczonych obejmowały również i dzieje filozofii. e. A zagadnienia te różniły się zasadniczo od tych. lecz rady. nie tylko stolicą państwa diadochów. Nie znała grzechu. Fundamenty nowych szkół zostały założone w najbliższym czasie po Platonie i Arystotelesie. jak ją nazwał Brochard. jakimi dysponowała nauka.) pracował najsłynniejszy matematyk starożytności Euklides. Założono podstawy naukowe dla filozofii i historii literatury. która panowała aż po Kopernika. teraz dopiero 115 . Zgodnie z duchem owego czasu. rodak Pitagorasa. zbiory zoologiczne. gdzie przechowała się matematyczna tradycja pitagorejska. a odpowiednio do sytuacji geograficznej Aleksandrii zawierała połączenie myśli Wschodu i Zachodu. ogrody botaniczne. Aleksandria. 212) stworzył podstawy mechaniki. Tam najsłynniejszy astronom starożytny. Filozofia w Aleksandrii zaczęła rozwijać się dopiero w następnym okresie. zawierającym wspaniałą bibliotekę. założona w drugiej połowie IV w. jak osiągnąć szczęście. stała się już w III w. „Muzeum" aleksandryjskie było olbrzymim instytutem naukowym. nauka specjalna przy Aleksandrii. antykwarskiego charakteru. które potem przyniosła epoka chrześcijańska. Biblioteka w Aleksandrii osiągnęła w początku naszej ery liczbę 700 000 tomów. ale i wyspecjalizowanych badań naukowych. jak nigdy dotąd. którymi i dziś operuje kosmografia.szkoły. bądź w aleksandryjskim kierunku: Pergamon chciał rywalizować z Aleksandrią. Szkoły te starały się rozwiązać te same prawie zagadnienia. Nie znała też pojęcia zasługi i winy. Tam pracował wybitny geograf Eratostenes. utrzymującym na koszt państwa rzesze uczonych. n. obserwatoria astronomiczne. a jednocześnie Arystarch z Samosu. Trzeba było czekać aż do XIX w. zaczynając od I w. W teorii poznania teraz dopiero znaleziono nazwy dla najbardziej zasadniczych pojęć. nie imperatywna. że zasób zagadnień został zwiększony (wyraźne to zwłaszcza u sceptyków). Podawała wykazy cnót. a potem Rzym pielęgnowały raczej filozofię ateńskiego typu.. autor traktatu o cięciach stożkowych. ale nie wykazy obowiązków. Mniejsze ośrodki szły bądź w ateńskim. wytworzył teorię astronomiczną. Zasadniczą cechę etyki starożytnych stanowiło to. doszedł w astronomii do hipotezy heliocentrycznej. między dobrem a szczęściem nie było przeciwieństwa ani nawet rozdziału. była „optatywna". lecz tylko błąd.

aż koło połowy II w. była już tylko zaniedbaną prowincją. oczywistości. Drugie pokolenie. Formowanie terminów nie poszło od razu łatwo. BILANS OKRESU Wykaz trwałych zdobyczy filozoficznych tego okresu jest skromniejszy niż poprzedniego. u stoików oznaczała pojęcie wspólne. ratio i rationalis.). W tym pokoleniu żył też wielki uczony Euklides i rozkwitała już nauka aleksandryjska. około 270 r. bądź w eklektyzmie. materia. wydało Kleantesa stoika. elementu. W trzecim pokoleniu twórczość filozoficzna zaczęła wygasać. Okres zaczynał się kulturą. generalis. do którego. które przeszły nie tylko do łaciny. było nad Morzem Śródziemnym wiele państw.zwłaszcza artystycznej. Na okres ten przypadło utworzenie terminologii łacińskiej. n. aro/ua (atomy) . sądu spostrzegawczego. miasto Pergamon stało się ośrodkiem kultury . Utworzyły się poza nią inne ośrodki: od III wieku Aleksandria ze swą biblioteką i muzeum stała się. a gdy się kończył. scholarcha w Likeionie. było już tylko jedno Imperium Rzymskie. zwłaszcza etycznych: w filozofii stoickiej i epikurejskiej. intellegibilis. Najważniejsze było pierwsze pokolenie okresu. kultura stała się już zrostem pierwiastków greckich i rzymskich. prima corpora. szukano odpowiedników i wahano się: ovala była tłumaczona zarówno substantia jak i essentia. przeważała kultura filozoficzna. jak „sceptyk". p. CHRONOLOGIA Okres hellenistyczny trwał w filozofii długo. a uczeni szczycili się Arystarchem z Samosu. ukazały się wydatniejsze postacie Karneadesa i Panaitiosa. individuum. corpuscula. tak ważnej dla następnych tysiącleci. było to pokolenie ludzi bardzo do filozofii zapalonych. Stratona perypatetyka. koło 100 r. W tym pokoleniu objawił się przyrost energii filozoficznej. Cyceron i uczony arystotelik Andronikos z Rodosu. a pirronizm Sekstusa Empiryka. r. inductio.obchodziła się bez tych wszystkich pojęć. Jednakże i ten okres wydał klasyczne sformułowania pewnych stanowisk. A także rozwinął pewną ilość teorii niezależnych od zajmowanego stanowiska. Gdy się zaczynał.: należeli doń założyciele wszystkich szkół hellenistycznych. wrażenia. które przyszło zaraz po Arystotelesie i kwitło około 300r. należał doń także Teofrast. Arkezylaosa sceptycznego akademika. 116 . która była czysto grecka. zwłaszcza pod Ptolemeuszem Filadelfosem. A w tym samym czasie stawał się Rzym ośrodkiem politycznym. jeden tylko Chryzyp ze szkoły stoickiej był twórczym myślicielem. moralna intencja i wiele innych.. e. zachowujące swą ważność niezależnie od wyciąganych z nich wniosków sceptycznych. Weszły w użycie sceptyckie terminy. wschodnich i zachodnich. twórcy geografii roślin i historyka filozofii (ok. zostały ustalone techniczne nazwy dla pojęcia i dla kryterium. jak dialecticus czy historia. ale mało twórczych.ustalono termin dla świadomości. „dogmatyk". która wyładowała się bądź w sceptycyzmie. jedna tylko Akademia nie miała wówczas wybitniejszego przedstawiciela. samowiedzy. Do nich należała logika zdań rozwinięta przez stoików. Lukrecjusz epikurejczyk. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Gdy okres ten się zaczynał. a gdy się kończył. później zaś obok filozofii równorzędne miejsce zajęły nauki szczegółowe. należeli Poseidonios stoik i Filon z Laryssy. niemniej stare szkoły hellenistyczne trwały dalej i dopiero po paru pokoleniach platonizm wydał Plutarcha. Uderzające jest. systematyka przyjemności przeprowadzona przez epikurejczyków oraz analizy poznania przeprowadzone przez pirrończyków. że klasyczna grecka filozofia . Potem żyli współcześnie w pierwszej połowie I w. Niektóre terminy miały różne znaczenia w zależności od szkoły. scholarcha Akademii. 31). innatus i tysiące innych. ale do wszystkich prawie kulturalnych języków nowożytnych Europy. Teraz powstały owe: forma. Tak samo od III w. Tymona sceptyka. 300 r. stoicyzm Marka Aureliusza. Zenon. aktu uznania. europejskich i azjatyckich.. wielkim ośrodkiem życia umysłowego. Wiek III był wiekiem Teofrasta. ich kryteria prawdy i teoria wartości moralnych.zarówno principia i semina rerum jak minima naturae. często wprost przejmowała z niej terminy. „nierozstrzyganie kwestii" i in.Platona i Arystotelesa . a u epikurejczyków wyobrażenie odtwórcze. przetrwał wiele pokoleń. potem nie występuje już żadne wybitne nazwisko w filozofii (choć były to czasy Archimedesa). Eklektyczne było też następne pokolenie (przynajmniej szóste po Arystotelesie). Gdy się zaczynał. intellectus. Epikur i Pirron. rzecz moralnie obojętna. Była ona prawie wyłącznie przekładem terminologii greckiej. Następna zaś generacja (należał do niej Filon z Aleksandrii) inaugurowała już nową epokę. experientia. Liczne też były nowe a podstawowe pojęcia etyczne: postęp. a gdy się kończył (po bitwie pod Actium. Grecja stanowiła centrum kultury. elementu itp.

sławny matematyk.z empiryzmem. Sekstus lub Menodot . wielkiego fizyka (czynnego głównie 250 . Ale też nie były to te same zagadnienia. Cezara i Catulla . przez nową wiarę chrześcijańską czy nawet przez pogaństwo. w ustroju społecznym tak samo jak w kulturze umysłowej. boskich.. ale przede wszystkim . W tej wielkiej erze Rzymu filozofia i filozofowie odgrywali stosunkowo skromną rolę. Przechodził przez walki wewnętrzne. W Rzymie przez okres ten zmieniło się wiele.Euklidesa z Aleksandrii. W 167 r. Owidiusz. W 83 r. inaczej zdawała się niepotrzebna. jak np. historyk Liwiusz. A w r. w której Rzym panował nad światem nie tylko militarnie i politycznie. 300 r. jak Cyceron.za Lukrecjusza. mianowicie kwestie etyczne. Pod koniec starożytności dokonał się przewrót w umysłach: oderwał je od spraw doczesnych i zwrócił ku wiecznym. Jeśli nie umiała zastąpić religii.). Filozofia zaczęła się była w Grecji od czysto teoretycznych 117 . jęli w innym świecie szukać celu i sensu życia. twórcy geometrii (ok. Propercjusz. geograf Strabon. inni zaś pisarze starożytni. Sulla przywiózł do Rzymu rękopis Arystotelesa i Teofrasta. a także znakomitych filologów aleksandryjskich. nie odwrotnie. mniej ważnym dla filozofii. Dziejopisarze szkoły stoickiej uwzględniali na ogół tylko bądź założycieli szkoły. co dawniej. znakomici gramatycy. Zwłaszcza od połowy II wieku. . zarówno wyczerpanie się dotychczasowej kultury Greków jak i dopływ od Wschodu innej. Wprawdzie epoka ta wydała też filozoficzną religię. fizyk.) 1. Proces zbliżenia filozofii z religią wypełnił ostatnią epokę starożytności. Ludzie. 150) historia powszechna Polibiusza. W II w.W epikureizmie przedmiotem sporu wciąż jeszcze są najistotniejsze dla tej doktryny kwestie. Duch religijny również opanował filozofię. a mniej więcej w tym czasie zaczęły się pojawiać własne prace naukowe Rzymian. Yarrona. to była zastępowana przez nią: przez religię Wschodu.220). nie wiedzą nic o jego sceptycyzmie i przedstawiają go tylko jako rygorystycznego etyka). perypatetyka zasłużonego dla eksperymentalnego przyrodoznawstwa (ok. Złożyły się na tę przemianę przyczyny różnorodne. jak Katona Starszego De Agricultura. Filozofia musiała teraz odpowiedzieć na pytania natury religijnej.religijną filozofię. historycy „starego stoicyzmu" wahają się między biegunowo różnymi interpretacjami: między materializmem i spirytualizmem w metafizyce. że środkami przyrodzonymi niepodobna rozwiązać jej zagadnień. Żądza życia wiecznego i wyzwolenia z niedoli i znikomości ziemskiej opanowała umysły. i przez to pośrednie ogniwa rozwoju zostały nie zbadane i są jeszcze zagadką. religijnej kultury. Dotyczy to zwłaszcza stoików. 30 rozpoczęła się trwająca blisko pół wieku era Augusta. KWESTIE SPORNE Dzieła twórców filozoficznych tej epoki zaginęły bez mała doszczętnie i doktryn ich musimy dochodzić z szczupłych fragmentów lub na podstawie pism naśladowców. ona podporządkowała sobie filozofię. Stratona. Horacy. rozkwit nauk szczegółowych trwał dalej: wówczas to czynny był Heron z Aleksandrii. np. przewagę zachowała religia. zarówno natury psychicznej jak społecznej. jak Panteon.z platonizmem. Stary Zakon. 280). Ainezydem godzi je z heraklityzmem. Wytworzyło się przekonanie. sporne autorstwo i sens niektórych tropów. jak pojmować przekazany przez tradycję fakt. wielcy prawnicy i powstawały najbardziej monumentalne dzieła sztuki rzymskiej. Koło połowy I wieku . Zarazem zanikło zaufanie do własnych sił i powszechne stało się oczekiwanie pomocy nadprzyrodzonej od istot wyższych. bądź jej ostatnich. 145) kronika świata Apollodora z Aten i (ok. N. Archimedesa z Syrakuz. rewolucje dążące do sprawiedliwszego ustroju społecznego. sensualizmem i aprioryzmem w logice. od niedawna dopiero zwrócono uwagę na doniosłe postacie Panaitiosa i Poseidoniosa.W pirronizmie najtrudniejsze jest zrozumienie samego Pirrona (sceptycy uważali go za swego protoplastę. a prace humanistów nabrały uniwersalnego charakteru. OKRES KOŃCOWY FILOZOFII STAROŻYTNEJ (I-VI W. Arkezylaos . technik.Rzym był stolicą już nie tylko w sensie politycznym. stanowiącego niejako stację węzłową w drogach rozwojowych greckiej filozofii . teoria negatywnego szczęścia lub stosunku rozkoszy cielesnych i duchowych. W tym leży przyczyna nieporozumień i rozbieżnych interpretacji. FILOZOFIA NA PODŁOŻU RELIGII. Poza tym sporny jest stosunek akademizmu do pirronizmu. że niektórzy sceptycy godzili swe stanowisko ze stanowiskami dogmatycznymi. Polibiusz przybył do Rzymu. przesyceni i zniechęceni do dóbr tego świata. determinizmem i teorią wolnej woli w etyce. powstała (ok. żyli w nim i działali wielcy poeci: Wergiliusz. I jednocześnie ożywiało się jego życie umysłowe. sporne. E. najbliższych nam przedstawicieli.

w pismach świętych. wykazującego niedostateczność wiedzy przyrodzonej. Potrzeba autorytetu. szukała prawdy w przeszłości. lecz Aleksandria. zamknięte długo dla wpływów obcej kultury otworzyły się teraz na oścież i wschodnie idee opanowały umysły greckie. a tym bardziej z ascetycznego stoicyzmu lub z arystotelizmu. ale właśnie dążono do ich zespolenia. Ośrodkiem filozofii były już nie Ateny. Był nie tylko przedmiotem. jego zasadniczym pytaniem było: jak żyć? Obecnie nastąpiło dalsze jeszcze przesunięcie zagadnień: nie-jak żyć. Obok doktryn dawniejszych powstały teraz nowe. Pierwsza prędko znalazła wybitnego przedstawiciela w Pilonie. jak do zbawienia. p.zainteresowań. odpowiadające jej religijnej orientacji. w tradycji. Te dwie ostatnie definicje filozofii były wyrazem jej zespolenia z religią. leżąca na rubieży Zachodu i Wschodu. opartego na koncepcji Boga. co usposabia do ekstazy. e. nawet ze sceptycyzmu. Ale ponadto: 5) rozmyślanie nad śmiercią i 6) upodobnianie się do Boga. Do starych. była tedy synkretyczna. pracowała nad zespoleniem narodowo i rasowo odrębnych systemów myśli w jednej nad narodowej i nad rasowej koncepcji. Korzystano teraz nie z jednego. I weszło w zwyczaj zarówno w środowiskach greckich i chrześcijańskich zestawiać aż sześć definicji filozofii: 1) poznanie bytu jako takiego. Przez to poznanie stało się zależne od objawienia. ze środka do kierowania życiem doczesnym stała się środkiem do wyzwolenia z życia. n. to miano na myśli nie zrozumienie. w Aleksandrii. sceptycka . Tych źródeł bynajmniej nie ukrywały. koncepcji i definicji filozofii przybyły tymi czasy nowe. Przedmiotem godnym poznania był dla ludzi tej epoki jedynie Bóg. gdzie spotykali się ludzie różnych ras i kultur.Platońska. lecz ponad rozumowe oglądanie prawdy. Przez to zespolenie zmieniła się tedy sama koncepcja filozofii: z narzędzia poznania świata stała się narzędziem połączenia z Bogiem. STARE i NOWE SZKOŁY. więcej przemawiały do ludzi tej epoki niż religia Greków. był także i źródłem poznania. Objawienie spływa na człowieka w stanach „mistycznych". przeniknęła do filozofii. 4. Powstawały tam równocześnie systemy filozoficzne w różnych środowiskach. Kto objawienia nie otrzymał osobiście. Wobec pytania: wiedza przyrodzona czy mistyczna ? straciło swą aktualność stare greckie pytanie: zmysły czy rozum ? Ani bowiem zmysłowe doświadczenie. drugą na podłożu greckim. Gdy mówiono teraz o „poznaniu" (gnozis). przeciwnie. ale doktryny ich otrzymały teraz nowe zabarwienie przez wzmocnienie pierwiastków religijnych. naturalna w religii. Zmiana ta była szczególnie wyraźna w stoicyzmie (który np. zwracała się o pomoc do objawień i o gwarancję do autorytetów. osiągana w stanach ekstazy. I środek do zdobycia wiedzy musiano teraz ujrzeć w tym. 3) nauka nad naukami. ani trzeźwe rozumowanie nie objawiało tej prawdy. Szkoły filozoficzne. w. Myśl grecka i wschodnia oddziaływały na siebie wzajem i tworzyły różnorodne połączenia. bo do poznania. gdy bezpośrednio obcuje się z bóstwem. filozofia. potrzebna jest pomoc nadprzyrodzona. powstająca od I.istniały dalej. To były definicje starogreckie. teraz stała się heteronomiczna. lecz jak wyzwolić się od życia i połączyć z bóstwem. Synkretyczna filozofia miała dwie postaci: jedną na podłożu wschodnim (żydowskim). wśród Greków i wśród Żydów. WPŁYW WSCHODU. założone dawniej przez Greków . FILOZOFIA OPARTA NA OBJAWIENIU. jak przystało na epokę ceniącą autorytet i tradycję. I te doktryny korzystały z dawnej greckiej filozofii. tzn. jakie dokonało się na schyłku starożytności. bardziej mistyczne i uduchowione. Nie były już dziełem samych Greków. 3. druga stoickiego. która dotąd występowała w Grecji z ufnością w przyszłość i we własne siły człowieka i która walczyła o autonomię dla myśli. stoicka. pierwsza arystotelesowskiego pochodzenia. osobą swą gwarantowali prawdę. Istniała świadomość różnicy dzielącej te dwie kultury. Granice Grecji. Tacy wybrańcy byli autorytetami. 2) poznanie rzeczy boskich i ludzkich. czystości serca i wierze. tj. 2. a więc w modlitwie. współpracownikami Greków byli tu ludzie pochodzenia wschodniego. Natomiast epikureizm i sceptycyzm nie stanowiły podatnego gruntu dla myśli religijnej i przez to przestały odgrywać wydatniejszą rolę w życiu umysłowym. Arystotelesowska. ale z 118 . zapowiadające wyzwolenie z niedoli ziemskiej. cynicka. u Marka Aureliusza przepełniony był uczuciem religijnym) i w platonizmie. dostarczała jej chyba jedynie wiedza mistyczna. druga dojrzewała przez kilka stuleci. 4) miłość mądrości. gdy dusza wychodzi z ciała i łączy się z bóstwem. mógł opierać się na objawieniu otrzymanym przez innych ludzi wybranych przez bóstwo. której obecnie szukała filozofia. zanim wydała system Plotyna. Te miały charakter wyraźniej jeszcze religijny. Epikurejska. Filozofia. Zgodnie z duchem czasu oddziałały przede wszystkim religie Wschodu. Ograniczył je już okres hellenistyczny. kładły nacisk na swą zależność.

do Rzymu w poselstwie do cesarza Kaliguli. na której dalszy rozwój potem sam wybitnie oddziałał. e. stoik. w. e. oraz nieznanego autora pisma o Mądrości Salomona. Przez to wytworzyły się sprzyjające warunki eklektyzmu. obejmującym różne próby i indywidualne odmiany. Filozofia neoplatońska reprezentuje najświetniej myśl wyrosłą w środowisku greckim. p. Wszakże w eklektycznym konglomeracie doktryn filozoficznych dwie miały stanowczą przewagę. POGLĄDY. urodził się około 25 r. De Cherubim. Jego próba spojenia greckich i żydowskich elementów miała już poprzedników wśród Żydów. Ta doktryna. De sacrificiis Abeli et Caini. Ale między Bogiem a światem leżała dla ówczesnej myśli przepaść. jak znany biograf Plutarcha Cheronei na przełomie I i II w. zbudowany przy pomocy greckich pojęć. n. Dla niej zachowuje się nazwę neoplatonizmu. był bodaj pierwszym wybitnym przedstawicielem filozofii nowego typu. e. Granice między szkołami zatarły się. Nie był jednolitą. że wschodnie motywy przeniknęły spekulację grecką w jej ostatniej fazie. fizykalnej. Doktryny neopitagorejczyków i platończyków stanowiły zaczątki. powstał wcześnie. FILON Głównym przedstawicielem synkretycznej żydowsko-greckiej filozofii był Filon. nadbudowana teraz nad starą fizyką. Filon był z jednej strony przedstawicielem teologicznej tradycji żydowskiej.. Jeden z odłamów nowej filozofii. DUALIZM i MONIZM.). Filon. ale na podstawie wierzeń żydowskich. podobnie jak filozofia Filona .myśl wyszła ze środowiska wschodniego. zapewne młodzieńczych. mało samodzielnych. który przejęty był doktrynami Platońskimi. Żyda greckiego żyjącego w połowie II. e. występujący jako prorok raczej niż jako filozof. Od pism czysto filozoficznych. p. e. Ale gdy tamte są zakończeniem starożytności. n. Bóg i świat: to było dla niej przeciwieństwo podstawowe. e. który też na schyłku starożytności stał się zwyczajem. Z wpływem platonizmu mógł mierzyć się jedynie wpływ pokrewnego mu pitagoreizmu. POPRZEDNICY. noszą one tytuły: Legis allegoriae. dusz nieśmiertelnych i natchnień wieszczych był predestynowany. On bodaj pierwszy wyraźnie sformułował zadanie filozofii jako poznanie Boga. że Platon i Pitagoras głosili tylko starą mądrość braminów. których wykaz podał Euzebiusz. a zmarł ok. w III w. a były najwięcej natury etycznej.) i Syryjczyk Numenios z Apamei (w II. magów perskich. Z doktryn greckich zwłaszcza Platońska i pitagorejska. n. oraz poeta Apulejusz. który stosował filozofię grecką do egzegezy Pięcioksięgu.wszystkich dawnych systemów na raz. Żyd z Aleksandrii. i Celsus. do niego najczęściej nawiązywała nowa teologia. lecz ogólnym prądem. ze swą teorią idei wiecznych. religijnej i eklektycznej. n. 50 r. z których po paru wiekach wyłoniła się wreszcie najdoskonalsza i najsamodzielniejsza formacja filozoficzna całej epoki. n. z drugiej zaś podlegał wpływowi greckiej filozofii. kwestie sporne. Jedną z nich był platonizm.. 1. Utworzona została dopiero ku jej schyłkowi. Obok myśli greckiej i żydowskiej wyrastała w tym okresie jeszcze myśl inna: chrześcijańska. przez Plotyna. przesiąknięty wpływami wschodnimi. przede wszystkim w osobie Arystobula. na które najczęściej się powoływał. logicznej. odżyła na nowo w religijnie nastrojonych czasach. ściśle określoną doktryną. Wiadomo o nim. już na początku I w. ważniejsze są pisma późniejsze. aby stać się podstawą nowego. religijnego okresu. iż jako wysłannik aleksandryjskiej gminy żydowskiej jeździł w 40 r. Liczne jego dzieła. Jego system. ŻYCIE I PISMA. wytworzona niegdyś w sekcie religijnej. a nawet metodą. Egipcjan i Żydów. Filon należał do tych. wróg chrześcijan. od źródła. które je tak długo rozdzielały. Od tych neopitagorejczyków niełatwo jest odróżnić czynnych równocześnie platończyków. a dobro i zło 119 . ta łączy się już z epoką następną jako jej początek. Najdawniejszym znanym z nazwiska przedstawicielem neopitagoreizmu był Nigidius Figulus (w I. n. w. Świat interesował go jedynie jako dzieło Jego i objawienie. Należał doń Apoloniusz z Tiany. p. Duch i materia stanowiły przeciwieństwo drugie. Myśl ta była na wskroś dualistyczna. redagowane w postaci komentarzy do Pięcioksięgu. którzy mieli jeden tylko przedmiot prawdziwego zainteresowania: Boga. w przeważającej części zachowały się. stoickimi i Heraklitejskimi. mianowicie żydowskiego. w. ale także i stoicka wpłynęły na niego. w II w. e. religijnej i eklektycznej. n. zeszły teraz na plan drugi wobec zagadnień religijnych. Stał się prototypem systemów swej epoki i przyczynił się najwięcej do tego. Poseidonios. Quod Deus sit immutabilis. uważający. De confusione linguarum i in. bywa nazywany neopitagoreizmem.

co poznać możemy. to były materialistyczne. Filozofowie owej epoki widzieli między Bogiem a materialnym światem przepaść zbyt wielką. Ogniwo to widział Filon w Logosie. prawzór idealny materialnego świata. W tym widziano właściwe zadanie filozofii. a zwłaszcza jak zło wywieść z Boga? . że nie może istnieć bezpośrednie między nimi zetknięcie. o którym rozprawiali greccy filozofowie. Punkt wyjścia filozofii był skrajnie dualistyczny. Arystotelesa. C) Logos. ale pojmował je inaczej niż Platon. Absolutny byt. Zamiast sprowadzać różne rodzaje bytu do jednego rodzaju. by mogły to być sąsiednie ogniwa jednego szeregu. dobro zmaga ze złem. Pośrednie ogniwo między Bogiem a światem materialnym odkrył był już Platon. była klasycznym tworem synkretycznej myśli. Jak pojmował Boga? Pojmował go synkretycznie. mniej abstrakcyjnie. natomiast zupełnie obce greckiemu pojęciu absolutu. Ale jest także i poza poznaniem. jest wyższy i doskonalszy ponad wszystko. lecz tylko potencją. zarówno żydowskich jak greckich i chrześcijańskich. bo dotąd punktem wyjścia rozważań filozoficznych bywał świat. Nowy monizm mógł być tylko spirytualistyczny. potężny. Filon przypisywał Bogu. cnota. że byt wyższy sprowadzały do niższego: ducha sprowadzały do materii. utożsamiająca byt niezmienny z niepojętą osobą boską. Cała zaś Filońska teoria Boga. Co więcej.przeciwieństwo trzecie. to jedynie pośrednio. Taki gradualizm (tak można by nazwać to stanowisko) wraz ze spirytualistycznym monizmem stanowił osnowę ówczesnych systemów filozoficznych. Tak też uczynił Filon i utworzył schemat. jak dobro. Te wszystkie cechy. Jeśli zaś i taki monizm natrafiał na trudności . Do ustalenia tego stanowiska Filon przyczynił się więcej od innych. 120 . Nie może być tworem Bożym Jak tego już Platon uczył. iż byt stanowi pewną jedność. lecz jest odwieczna. monizm ich pochodził stąd. mądrość. a i Boga pojmowały na jej podobieństwo. jeśli stanowią szczeble jednej drabiny. Dawniejsze systemy Grecji jeśli były monistyczne. dobra i zła. to znaczy. można było traktować je jako ogniwa jednego szeregu. A) Bóg był punktem wyjścia systemu. nawet podczas tworzenia i po stworzeniu. B) Materia stanowiła przeciwległy kraniec w systemie Filona. schodzącej od szczytu do nizin. jest jeden i niezłożony.nie tylko nie stworzył materii. z której byt może być dopiero ukształtowany. Jeśli zaś tkwi w niej siła. Jeśli rodzaje łączą się w jeden szereg. nie jest w związku z żadną rzeczą i żadną istotą skończoną. należało znaleźć ogniwo pośrednie. Teraz przyszedł czas na system odwrotny: w tym religijnym. Tym ogniwem były idee. przeciwstawiająca się siłom wyższym i będąca źródłem zła w świecie. Było to ujęcie nowe. wyższy ponad wszystkie ludzkie pojęcia. bezwładna. Przeciwieństwo zaś między Bogiem a materią jest tak wielkie. lecz odwrotnie.bo jakże materię wywieść z ducha. materię z ducha i w ogóle byt mniej doskonały wywodzono z bardziej doskonałego.to pozostawało inne jeszcze wyjście. to tylko ujemna. Ale ponadto jego Bóg był osobą. Materia jest tedy bądź znikoma. a Bóg tylko punktem dojścia. Jest poza światem. ALEKSANDRYJSKI SCHEMAT METAFIZYKI. pozbawiona określonych własności. bądź zł a. łącząc w jednym pojęciu własności greckiego absolutnego bytu z własnościami żydowskiego jedynego Boga. Jeśli świat materialny jest stworzony i kierowany przez Boga. ale jej cel skrajnie monistyczny. ponadczasowy i ponadprzestrzenny. Bóg realniejszy od stworzenia. Więc Bóg . a nie odwrotnie. Filozofia ta nie mogła być monistyczna na dawny sposób. bezduszna. 2. nie można go nazwać trafnie żadnym imieniem. Wszakże poczucie dwoistości bytu łączyło się wówczas z nieodpartą potrzebą jedności. Ta nauka o transcendencji Boga miała również główne źródło w religii żydowskiej. Pojmował ją po platońsku: bezkształtna. ale też nie stworzył z niej świata. Filon zaś nie tworzył pojęcia Boga na podstawie poznania świata. ducha i materii. bardziej teologicznie. Przeto wywodzono stworzenie z Boga.tu Filon przestawał już być w zgodzie z Platonem . to byt niezależny. jedność Boga i stworzenia. zaczerpnięte z Platona. nawet najwznioślejsze. To znów były cechy czerpane ze Starego Zakonu. Filon uznawał istnienie idei. poniekąd nawet z eleatów. Trzeba przyjąć pośrednie między nimi ogniwo. nawet imię „Bóg" ujmuje tylko częściowo Jego naturę. nie jest stworzona. był transcendentny podwójnie: kosmicznie i epistemologicznie. uduchowionym okresie duch wydawał się realniejszy od materii. istniejący dzięki swej własnej naturze. Wszechświat zdawał się być szarpany przez wrogie potęgi: duch w nim zmaga się z materią. Bóg Filona był niedostępny i niepojęty. wszechwiedzący. aby mimo wszystko odnalazła jedność wszechświata. który na długo przyjął się wśród filozofów Aleksandrii. niezmienny i wieczny. nie była dlań nawet bytem. był dobrotliwy.

Więcej znów samodzielności wykazał w psychologii. Filozofia Filona była teocentryczna i heteronomiczna: zadaniem jej było poznanie Boga.wyrosło u Filona pojęcie Logosu. On. ale zadaniem jego jest dojść do jej szczytu. są nie tylko w Bogu. boskiego bytu schodzi do niedoskonałego. lecz . Ale właśnie takie irracjonalne połączenie pojęć potrzebne było tamtej epoce. który stał się podłożem dla całego dalszego rozwoju metafizyki aleksandryjskiej. on zaś z kolei jest stwórcą świata. w której stał się na długo autorytetem i wzorem. Platońskich i pitagorejskich. stoickich sił. tak i dusza była pojęta przez Filona jako szereg złożony z trzech ogniw różnej doskonałości: rozum. To było już pojęte bardziej po stoicku niż po platońsku. lecz w Bogu. Była gradualistyczna: wszystkie rodzaje bytu traktowała jako ogniwa jednego szeregu. Przyrodzone siły człowieka nie starczą do poznania prawdy. ETYKA i TEORIA POZNANIA. logos zaś . Mniemał. przedstawiciel Wschodu. Jak kosmos. dusza musi połączyć się z Bogiem. są duszą i rozumem świata. jedynym. ekstatyczna w swych środkach i na wskroś heteronomiczna. Filon użył terminu spopularyzowanego przez stoików i nazwał go Logosem. Jest osiągalny tylko przez boską część duszy. etyka zaś . co Grecy rozdzielali skrzętnie. c) Wszakże do pojęcia Logosu dodał jeszcze motyw trzeci: Logos jest osobą.to były trzy szczeble w drabinie bytów. zaczynającego się od doskonałego Boga. Jak we wszechświecie. jako przygotowanie do prawdziwej cnoty i prawdziwego poznania. Filon oddziałał nie tylko na myśl żydowską. ale i na myśl grecką. Jego stwórcą jest Bóg. Idee. Była odbiciem jego metafizyki. należących do boskiej natury a zarazem kształtujących świat. I dla zespołu idei-sił. ale uznawał je tylko jako poziom niższy. jeszcze więcej: drugim bogiem. była transcendentna w swych celach. ze swymi objawieniami i natchnieniami odpowiadała duchowi czasu i oparta na niej nauka Filona łatwo została przyswojona przez filozofię 121 . więcej: synem Bożym. który ukształtował świat z materii.jak byt niedoskonały ma wejść z powrotem do doskonałości. pośrednikiem między Bogiem a światem. Duszę bowiem ludzką uważał za miejsce spotkania dwóch światów. Etyka więc. jego też nazywał Logosem. lecz Bóg udziela swej pomocy w postaci objawienia. Tak oto z różnorodnych motywów . logos. wysłannikiem i zastępcą Boga. ale i w świecie. a kończącego na znikomej materii. złączenie z Bogiem jest jego celem. była to zasadnicza przemiana jego teorii idei. Człowiek. b) Ale idee są nie tylko myślami. Siły zaś Boże przechodzą z Boga w świat i kształtują go. Cel ten przyrodzonymi ludzkimi środkami ziścić się nie da. Filon uznawał też cnoty życia czynnego obok cnót kontemplacyjnych i uznawał poznanie dyskursywne obok kontemplacyjnego. materialnego i boskiego. aniołem.a) Idee istnieją nie samodzielnie. Bóg. był to motyw całkowicie wschodni. W filozofii przyrody Filon był niesamodzielny: układał ją z motywów stoickich. Z tej trójcy Filon stworzył schemat. zawierające prawdy objawione. i to tylko w chwilach. Teoria poznania Filona była analogiczna do etyki. WPŁYW. Człowiek musi odbyć z powrotem drogę do Boga. Możliwe to tylko w stanach kontemplacji i ekstazy. a rozum jest wypływem bóstwa. przez rozum. Logos jest osobą. dyskursywny i operujący zmysłowymi danymi. są zespołem sił kształtujących świat. ale też od stoików i w ogóle od Greków. tak i w mikrokosmosie ludzkim potrzebny jest czynnik pośredniczący między krańcami. Logos i świat materialny . W niej etyka i teoria poznania były równie teocentryczne. niezawodnym źródłem poznania jest Pismo święte. należy do najniższych tworów w drabinie bytów. Przy pozorach zgodności z Platonem. są mianowicie myślami Bożymi. mianowicie od neoplatonizmu. bo myśl Boża od razu obraca się w czyn. lecz zarazem i siłami Bożymi. jako istota cielesna. zmysły. jako zdolność oglądania Boga i chłonięcia światła Bożego.jako intelekt niższy. a więc jedynie w stanach ekstazy i kontemplacji. I na szereg stuleci uwaga metafizyków ześrodkowała się nie na Bogu niedostępnym ani na materii znikomej. żydowskich aniołów . Metafizyka uczy. którą rozwijał Filon. a źródłem Pismo święte. Etyka Filona była odwróceniem jego metafizyki. wdarł się do rozwoju filozofii greckiej i oddzielił myśl starogrecką od ostatnich jej tworów.. To oddzielało Filona nie tylko od Platona.Platońskich idei. ZESTAWIENIE. jak metafizyka: aby osiągnąć dobro i prawdę. gdy rozum jest wyzwolony z ciała. że prawda jest tylko w Bogu i że człowiek może ją osiągnąć tylko przez połączenie z Bogiem. zmysłowa część duszy jest czysto materialna. 3. PSYCHOLOGIA. Połączone w nim zostało to. Religia żydowska ze swym monoteizmem i radykalnym przeciwstawieniem Boga i świata. w tym znaczeniu. jest tym.na Logosie. jak drabina bytów od doskonałego. intuicyjną władzę. Co prawda. 4. Rozum pojmował jako najwyższą. zstępującej od doskonałości do niedoskonałości.

bycie. Plotyn zaczął pisać późno. Punktem wyjścia Plotyna. Takie rozwiązanie wymagało przemiany samego pojęcia bytu: istotę jego stanowi nie trwanie.n. jak pisze uczeń jego i biograf. lecz jest jeden byt. trzecia kosmologiczne. rozwijający się i przybierający różnorodne postacie. PLOTYN I NEOPLATOŃCZYCY Syntezę filozoficzną całej epoki stanowił neoplatonizm Plotyna. ale zarazem zmienił ją przekształciwszy w system filozoficzny. Zostawił 54 rozprawy. Jego projekt. Dzięki niej wyłaniają się z bytu coraz nowe jego postaci. piąta o rozumie. Heraklit zbliżał się do zrozumienia dynamicznej natury bytu. pochłonięty całkowicie życiem duchowym. odczucie olbrzymich przeciwieństw tkwiących w bycie. którego istotę stanowi promieniowanie. Tam w 28 roku życia rozpoczął studia filozoficzne. Od aleksandryjczyków przejął gradualistyczną koncepcję metafizyki wedle schematu: Bóg. lecz neoplatończykiem. lecz stawanie się. Był oryginalnym myślicielem. druga fizykalne. świat realny jest wprawdzie zasadniczo różny od idealnego. szósta o najwyższych kategoriach. W trzecim okresie starzejący się Plotyn przerwał abstrakcyjne dociekania i skupił się na sprawach bardziej aktualnych. Nazwa ta i układ Porfiriusza (rzeczowy. Zachował również koncepcję etyki nakazującej stworzeniu powrót do Boga i koncepcję poznania jako osiągalnego w stanach ekstazy. Powstał w Aleksandrii. To dynamiczne pojęcie bytu umożliwiło stworzenie monistycznego systemu: nie ma wielu bytów. między innymi samego cesarza Galiena. znawcą dawniejszych poglądów filozoficznych.e. ostatni wielki system starożytności. Był to raczej działacz religijny niż filozof. Wstydził się. duch Grecji nad duchem Wschodu. ŻYCIE PLOTYNA. 203-269/270). właściwym pierwszym wiekom po Chrystusie. że byt przyjmując nową postać traci postać poprzednią. są etapami jednego i tego samego rozwoju. był pono bliski urzeczywistnienia. W pierwszym był wyznawcą Platona i rozwijał naukę jego o duszy i jej oczyszczeniu. SYSTEM EMANACYJNY. POPRZEDNICY. że posiada ciało. ale jeden pochodzi od drugiego. Naturalną własnością bytu była bowiem. Filona i neopitagorejczyków. Wyłonione postacie są 122 . było genetyczne ujęcie bytu: postacie bytu. Porfiriusz. czyli tragarzem. W Rzymie pozyskał dla swej nauki liczne grono zwolenników. przeciwnie. jedności. dobru. Przez Filona weszły do niej tendencje personifikujące i transcendentne. Plotyn (ok. co było filozoficzne w poglądach Filona. ekspansja. a świat ziemski od boskiego. Spośród filozofów aleksandryjskich pociągnął go najwięcej Amoniusz Sakkas. A wszystkim tym koncepcjom dał postać samodzielną i dojrzałą. a zarazem niezwykłym erudytą. który na schyłku starożytności był przyjęty powszechnie. od platonizmu do neoplatonizmu. Urodził się w Likopolis w Egipcie. przede wszystkim zaś z aleksandryjskich filozofów. heteronomiczne i ekstatyczne. faktycznie jednak świadomie przekształcił jego naukę i dlatego nazywany jest już nie platończykiem. czwarta rozprawy o duszy. produkując byty nowe. Poza tym korzystał też z Arystotelesa i stoików. Pisał niesystematycznie. że wyłania z siebie nowe postacie. nie zebrał w jednym dziele podstawowych swych poglądów. jak i całej epoki. by założyć miasto filozofów. Celem. było wykazanie jedności bytu. Przeszedł przez życie obcy sprawom materialnym i doczesnym. Bezpośrednim poprzednikiem Plotyna był Amoniusz. które miało nazywać się Platonopolis. młodość spędził w Aleksandrii. które Porfiriusz ułożył w 6 dziewiątek. w poglądach swych łączył doktrynę Platona z mistycyzmem. W przeciwieństwie do systemu Filona czynniki filozoficzne miały w nim przewagę nad religijnymi. jak chcieli eleaci lub Platon. Środkiem. zwany od swego zawodu Sakkasem. ROZWÓJ. Albowiem byt ma naturę światła. był jednak w błędzie sądząc. że byt trwa. Można wyróżnić trzy okresy w rozwoju Plotyna. Plotyn uczył. według Plotyna. nie chronologiczny) przyjęte zostały powszechnie. PISMA. Do doktryny neoplatońskiej było już blisko. czyli Ennead. już na schyłku epoki.grecką. Pierwsza Enneada obejmuje rozprawy etyczne. On sformułował schemat gradualistycznej metafizyki. zbudowanie monistycznego systemu. zanim powstała. był dualizm. jakkolwiek różne. dopiero od 50 roku życia. Stosunek Plotyna do niego przypomina stosunek Platona do Sokratesa: utrwalił pismem jego ustną naukę. Jednak minęły jeszcze dwa stulecia. to. 1. przeważnie etyczno-religijnych. W drugim przeszedł od tych specjalnych zagadnień do poszukiwania ogólnej teorii bytu i zarazem od cudzego do własnego poglądu na świat. Głównym poprzednikiem jego był Platon: Plotyn podawał się za jego egzegetę. w III w. świat i pośrednik między Bogiem a światem. W 40 roku życia przeniósł się do Rzymu. jaki Plotyn zastosował dla osiągnięcia tego celu. należy do jego natury i jest odeń nieodłączne. POGLĄDY PLOTYNA. Wchłonęła ona to.

świat był dlań kolejnym emanowaniem coraz nowych bytów. ŚWIAT IDEALNY. Pierwszą po absolucie hipostazą był świat ducha. Rozumowanie to. co istnieje. 2. zazwyczaj używanej przenośni . że istnieje byt od idei doskonalszy. operujące ostatnimi abstrakcjami. dobra. oryginalnością jego była koncepcja absolutu i emanacji. Teoria emanacji była podstawową myślą systemu Plotyna.ostatecznie przewagę dawał irracjonalizmowi. Każda postać bytu pochodzi tedy od innej. jako najdoskonalszy. Ta 123 . 3. dusza i materia. że świat ten składa się nie tylko z materii (bo ta sama przez się jest zupełnie nieokreślona). ale w niej jedność. Z nim zaczynała się w filozofii Plotyna dziedzina dostępna dla zrozumienia i poznania. u Plotyna dopiero drugi. Systemy poprzedzające Plotyna miały materię za czynnik całkowicie odmienny od ducha. Nie jest duchem ani myślą. Jest cały jednym procesem. który nazywamy materialnym światem. Plotyn godził wprawdzie w pewnym sensie racjonalizm z irracjonalizmem. był dlań tym. on jest niezależny i bezwzględny. Jednak realna jest w nim tylko materia. musi być wolny od jakiejkolwiek mnogości i jakichkolwiek przeciwieństw. w atmosferze szczytów. ale usiłował być niezależny od wiary i opierać się wyłącznie na rozumowaniu. Wyróżniał ich trzy: duch. Prosta i ciągła jej budowa wskazuje. jest absolutem. Poza tym był dla Plotyna czymś na wskroś negatywnym. Proces emanacji jest procesem koniecznym: nie jest dziełem woli ani przypadku. Im byt jest doskonalszy. który tylko abstrakcja pojęciowa dzieli na części. Był źródłem wszystkiego. coraz bardziej zależne. ale i „poza rozumem". że i ona zachowała pewną jedność. Taki był wynik wysiłku dokonanego przez Plotyna dla określenia absolutu. Podczas gdy wszelki znany nam byt jest w ten czy inny sposób zależny. W jakim porządku dokonywa się emanacja? Plotyn zakładał. w rodzaju systemu Filona. gdzie myśl z trudem tylko posuwa się naprzód. myśl i wola posiadają swe przeciwieństwa. jak ten był emanacja absolutu. jak Filon. pojmowany przezeń jako jedyna dusza świata. Wbrew Platonowi miał absolut za niepoznawalny. Nie rozważał. Świat dusz jest emanacja świata idei. Plotyn zaś włączył ją do jednego z duchem procesu i przez to system jego stał się prawdziwym monizmem. stanowi szereg o obniżającym się poziomie. Zgodnie z duchem czasu świat idealny był w jego oczach doskonalszy od realnego. Postacie te Plotyn nazywał hipostazami. lecz wypływa nieuchronnie z natury bytu. która jest odeń doskonalsza. Uważał. Jakiż jest ów byt najdoskonalszy. ABSOLUT. Ze światem idei neoplatonizm wchodził na znane tory. Teoria ta zajęła miejsce nauki o stworzeniu świata przyjmowanej przez systemy oparte na pismach świętych. lecz filozoficzne przeciwstawienie świata idealnego i realnego. leżącym poza sferą tego. prawdy i jedności. Zresztą pogląd jego na świat materialny był szczególny. Po wszystkie czasy pozostał on dla poszukiwaczy absolutu wzorem. Jak rzeczy odbijają się w lustrach i wytwarzają na pozór samoistne odbicia. jest przeto czystą jednią. ani wolą. tym ma większą moc twórczą. przeciwstawiający się mu i otamowujący go.jego emanacją. Porządek powstawania bytu jest więc porządkiem zmniejszającej się doskonałości. poznać i nazwać. Ale i w ideach nie widział doskonałości zupełnej i wnosił stąd. a twór jest zawsze mniej doskonały od twórcy. w której zawarte są dusze jednostkowe. ale coraz mniej doskonałe. dla którego Bóg stał ponad ideami. co można objąć myślą. Z absolutu emanują inne postacie bytu. Byt pierwotny. I to była jedyna pozytywna własność absolutu. ale .wedle innej. bo duch. tak idee odbijają się w materii i powodują przez to ten refleks. a z nią doskonałość i siła twórcza są na wyczerpaniu. Drugą hipostazą był dla Plotyna świat psychiczny. Miał już zresztą poprzednika chociażby w Pilonie. Plotyn poszedł za nim. Ukształtowanie jej zaś jest jedynie zjawiskiem idealnego bytu odzwierciedlającego się w materii. co religie nazywają Bogiem. czyli świat idealny. w dalszym zaś rozwinięciu systemu posługiwał się wielokrotnie pomysłami Platona i innych. PSYCHICZNY i MATERIALNY. religijnego przeciwstawienia Boga i świata. Źródło wszelkiego racjonalnie poznawalnego bytu jest samo irracjonalne.jakby promieniami bytu lub . Dlatego materia stanowi kres procesu emanacyjnego. że postacie bytu są więcej lub mniej doskonałe. W filozofii Platona świat ten był najwyższy. za znajdujący się nie tylko „poza bytem". dopóki zmniejszająca się stopniowo doskonałość i moc twórcza nie wyczerpie się. ale też i z jej ukształtowania. Plotyn wielbił go jako będący ponad wszelką doskonałością szczyt piękna. z którego wszystkie dalsze postacie bytu emanują? I na to pytanie Plotyn odpowiedział w sposób oryginalny. Ostatnią wreszcie hipostazą jest materia. Szereg ten zaczyna się od bytu najdoskonalszego i trwa. dało wynik następujący. coraz mniej posiadające jedności.

nawróciła ku sferom doskonałym. Pierwsza idzie w naturalnym kierunku zmniejszania się doskonałości bytu. magii i wróżbiarstwa. I mimo niechęć do świata zmysłowego Plotyn uznawał tkwiące w nim dobro i piękno. bo dawał wyraz powszechnemu naówczas poczuciu upadku i równie powszechnej potrzebie oczyszczenia duszy i połączenia jej z Bogiem. nie wymyślony (bo znał go już Filon). lecz . a także wszystkie niedoskonałości i grzechy składał po platońsku na część niższą duszy.istotnym składnikiem filozoficznego systemu. funkcje roślinne i zwierzęce. Była natomiast teorią zbliżenia się do Boga przez poznanie. 4. to jest naśladowaniem rzeczywistości. to na podstawie jednej jego części można o innych częściach wyprowadzać wnioski i wpływać na inne jego części. co dotąd uważano za cnoty. lecz ćwiczenia ducha i oczyszczenia. lecz przez ekstazę. Aby mogła wrócić doń.otrzymały tedy metafizyczną i teologiczną orientację. które upodobniają dusze do Boga Wszystkie te nauki . poza które nie wychodził Platon ani Arystoteles. były wspólne: wszystkie osiągają swój cel nie przez trzeźwe rozumowanie. potrzebne jest nawrócenie: trzeba. sama. jakimi te nauki rozporządzały. estetyczny lub moralny. ponad cnoty „obywatelskie". czym była dla dawniejszych Greków. który ją pociąga w coraz mniej doskonałe sfery bytu. jaki zajmowała u Platona i Arystotelesa. opartych na schemacie aleksandryjskim.czymś zgoła innym : ekstazą. bo tylko na takiej drodze możliwe jest połączenie z absolutem. Bo skoro wszystko we wszechświecie jest ze sobą w związku. jak u Platona. dostawszy się doń. Przeciwnie. przestało być najwyższym celem życia moralnego. jak u Arystotelesa . aby za to wyższa była całkowicie wolna od więzów cielesnych i wszelkiej niedoskonałości. nie są w gruncie od idei różne. i jako taka wymagała nie studiów. Był to jeden z licznych systemów teocentrycznych. nie przez myśl. Każda bowiem część wszechświata wywodząc się z prabytu posiada coś z jego doskonałości. Nauki „tajemne" znalazły przeto w systemie Plotyna metafizyczne uzasadnienie. Z drugiej zaś strony jedność bytu była dla Plotyna racją jego optymizmu i estetycznej postawy wobec świata. Toteż teoria poznania. estetyka i etyka stanowiły równoległe człony systemu filozoficznego Plotyna. To. C) Wreszcie i etyka u Plotyna otrzymała nowy charakter. aby je uduchowić i przez to podnieść. A intuicja musiała tu być pojęta w szczególny sposób : nie była jak jeszcze u Platona . odwołać się do specjalnej zdolności umysłu: do intuicji. POZNANIE. 5. nie była to czynność wyłącznie poznawcza. ani logiką formalną. DUSZĘ LUDZKĄ Plotyn dzielił na dwa składniki: wszystkie funkcje związane z ciałem. przebywaną dzięki wysiłkowi duszy. będąc odbiciem idei. dusza schodzi jednakże do niższych. ani dyskursywnego rozumu. „zachwyceniem". Poza tym i środki. że zaś twórczość jest najdoskonalszą własnością boskiej istoty. choć podnosi świat cielesny. A) Teoria poznania Plotyna nie była teorią nauki. Poznanie takie nie mogło być dziełem ani zmysłów. ale rozwinięty przez Plotyna. znalazł szerokie rozpowszechnienie w religijnie myślącym schyłku starożytności. była dla niego twórczością urzeczywistniającą idee. lecz raczej akt moralny. by zahamowawszy pęd. Przed duszą stoją zatem dwie drogi: w dół i wzwyż. Plotyn kładł cnoty oczyszczające. bo nie odwoływał się do żadnej 124 . te czysto naukowe zabiegi straciły wartość. lecz przez intuicję. jaką miały dla Greków epoki klasycznej. Drogę wzwyż dusza może przebyć różnymi szlakami: przez wysiłek poznawczy. z tej Plotyn zachował wszakże przekonanie. Należąc do wyższych regionów. ISTOTA NEOPLATONIZMU. podobnie jak Platon i Filon. Była to już koncepcja inna niż Platońsko-pitagorejska. upada. etyka .fenomenalistyczna teoria przyrody stanowiła ważny składnik neoplatonizmu: dzięki niej mógł wytworzyć pojęcie bytu nie liczące się wcale z przyrodą. estetyka. traci bowiem łączność z regionami wyższymi i odwraca się od boskiego prabytu. a jeszcze ponad nie cnoty najwyższe. Jedność bytu miała dla Plotyna szczególną konsekwencję: uczyniła go zwolennikiem astrologii. a teoria sztuki i piękna stała się . SZTUKA i CNOTA.jak już u Filona . Plotyn musiał. B) Sztuka przestała być również dla Plotyna tym.aktem intelektualnym. przez bezpośrednie dotykanie doskonałego bytu. druga zaś jest drogą powrotną. Ten schemat dwóch dróg. Przez to sztuka znalazła się na nieporównanie wyższym szczeblu wartości niż ten. że dusza. Tak pojętą duszę mógł zaliczyć do wyższych regionów bytu. ale wyróżniał się a) autonomicznością.teoria poznania. Zostały przez to podporządkowane jednemu wspólnemu celowi i złączone w jeden system. Przez nią usunął też dwoistość idei i rzeczy: rzeczy. więc praca artysty jest odblaskiem bóstwa i sposobem upodobnienia się do niego.po raz pierwszy w dziejach .

etyka i estetyka znalazły miejsce w „schemacie dwóch dróg" (wzwyż i w dół). był tylko komentatorem i egzegetą. w poznaniu bowiem podmiot zawsze przeciwstawia się przedmiotowi. Gdy Plotyn rozróżniał trzy szczeble cnót. Nad zainteresowaniem filozoficznym wzięło górę specjalne teologiczne. zachowany częściowo. lecz fantazji intelektualnej. II. Natomiast sam proces emanacyjny rozbudował dopiero Jamblich. które umożliwiły jego monistyczny system. za Konstantyna Wielkiego. zostawił też traktat o misteriach Egipcjan i komentarze do Platona i Arystotelesa. Ponadto zasadniczymi motywami systemu były: 1) transcendentna teoria absolutu. I. 3) szkoła ateńska. Traktując postacie bytu jako etapy w rozwoju jedynego absolutu. Neoplatonizm był tworem nie badania naukowego w ściślejszym słowa znaczeniu. kontemplacyjne. boskiego tworzył nową. w którym uwzględniał wszelkie zagadnienia i dyscypliny filozoficzne. którzy umieli godzić ścisłą i drobiazgową pracę naukową z metafizycznym poglądem na świat. był bowiem najważniejszym tekstem logicznym. Mistyczny czynnik neoplatonizmu wzmógł się 125 . Wywodząc zaś byt niższy. ziemski z wyższego. Prawdziwa znajomość bóstw wymaga. lecz wyłącznie posługiwał się refleksją filozoficzną. SZKOŁA. np. Drugą hipostazę Plotyna rozbił na szereg ogniw. Jej założyciel. a nie jednoczy z nim. a jego wstęp do Kategoryj Arystotelesa.religii objawionej. by być samodzielnym filozofem. Układał komentarze do Platona i Arystotelesa. Prajednia Plotyna była mu jeszcze nie dość doskonała i ponad nią stawiał byt najpierwotniejszy. Ścisły umysł Porfiriusza usiłował nauce Plotyna dać wyraz jaśniejszy i prostszy. występował przeciw uznawaniu wróżb. tzw. wierzenia greckich i wschodnich religii wcielał do filozoficznego systemu. ale również teoria poznania. 2) fenomenalistyczna teoria materialnego świata (pojętego jako odzwierciedlenie idei w materii) oraz 3) ekstatyczna teoria poznania. a tak samo i trzecią. emanacyjną postać panteizmu. jaki po starożytnych odziedziczyło średniowiecze. Jamblich rozróżniał ich już pięć: obywatelskie. Oryginalnymi pomysłami Plotyna. ale cały świat bogów i demonów miał za przekraczający rozum. której głównym przedstawicielem był Proklos. Mnożył w nim hipostazy. sztuki i cnoty. były: 1) dynamiczna koncepcja bytu i 2) teoria emanacji. słynnym gramatykiem i krytykiem. herosów. zadanie filozofii widział w znalezieniu absolutu. racjonalnego i irracjonalnego. nie sprowadzał bytu niższego do wyższego ani odwrotnie. zjednoczenia z nimi. nie dający się zupełnie wypowiedzieć. współczesnym Plotynowi. ziemskiego i boskiego. aniołów. którą dusza przebiega dążąc do absolutu. co religie. zmarł z początkiem IV w. Isagoga. Wraz z Longinem. jak mniemał. Z doświadczeniem nic go nie łączyło. Przy jej pomocy podjął się nadludzkiego prawie wysiłku. które obrażały jego trzeźwy sposób myślenia. aby bardziej jeszcze oddalić absolut od materialnego świata. demonów. Wreszcie wyróżniał się c) swym monizmem. Szkoła syryjska rozwijała samą metafizykę neoplatonizmu. jaki głosili hilozoiści i materialiści. głosząca pierwotną formę neoplatonizmu. Za przewodem Jamblicha późniejsi filozofowie neoplatońscy stali się dogmatykami pogaństwa. Rozmnożył również szczeble „drogi powrotnej". W szkole aleksandryjsko-rzymskiej obok Plotyna wybił się uczeń jego i biograf PORFIRIUSZ (232-304). jest więc czymś więcej niż poznaniem. Głównym dziełem jego był Zbiór twierdzeń pitagorejskich. 2) szkoła syryjska Jamblicha. dążył do tych samych celów. poprawiał ją też w niektórych punktach. i osiągnął zwarty i jednolity pogląd na świat. oczyszczające. pojętych jako narzędzia zespolenia z absolutem. dał początek szeregowi neoplatońskich erudytów. był uczniem Porfiriusza. paradygmatyczne (przez które dusza utożsamia się z ideami) i wreszcie uświęcające (przez które dusza łączy się z boskim prabytem) Dalej też od Plotyna poszedł w irracjonalizmie: nie tylko istotę najwyższą. W systemie neoplatońskim Plotyn opracował głównie „drogę powrotną". przezwyciężał dualizm świata realnego i idealnego. Jedyną metodą. jaka mu pozostawała. nie tylko kosmologia i psychologia. Następnie neoplatonizm wyróżniał się b) pełnością systemu. Był to monizm innego typu niż ten. aby pojąć absolut i wywieść zeń wszelkie postacie bytu. JAMBLICH. Doktryna neoplatońska miała licznych zwolenników. wśród których przewodziły kolejno trzy szkoły: 1) szkoła aleksandryjsko-rzymska samego Plotyna. Nie pretendował do tego. Pisał historię filozofii. Włączył jako ogniwa procesu emanacyjnego dusze bogów. z której przechował się fragment o Pitagorasie. było dialektyczne wysnuwanie pojęć. odegrał doniosłą rolę historyczną. natomiast wywodził byt niższy z wyższego. włączał nowe ogniwa. niemniej postawa jego była głęboko religijna. traktował bóstwa jako hipostazy bytu. a w tym doświadczenie nie mogło być pomocne.

W niej uspokaja się wszelka czynność poznawcza i następuje „milczenie". widział w Erosie. ZAMKNIĘCIE: STAROŻYTNY POGLĄD NA ŚWIAT Starożytność. religijnego. Myśl starożytnych była zwrócona ku rzeczom zewnętrznym. transcendentną etykę. nie tylko Platona. a wieki nowe zaczęły się od powrotu do idei starożytnych. Umysłowość starożytnych miała swoistą postawę i poza wykreślone przez nią granice nie wyszła. Prawda ogólna dla starożytnych była doskonalsza od jednostkowej. Koncepcje stworzone przez starożytność zostały już na zawsze typami i wzorami dla następnych epok. III. przeżycia wewnętrzne były dla niej objawem wtórnym. z drugiej zaś metafizykiem o nieokiełznanej fantazji. w gruncie rzeczy. poszedł dalej jeszcze w mnożeniu. nieporównanym komentatorem. Prawdzie i Wierze najwyższe szczeble w podnoszeniu się ducha. dualistyczny i monistyczny pogląd na świat. I nie tylko wśród filozofów o kulturze łacińskiej neoplatonizm miał wyznawców. Pod jego znakiem kończyła się filozofia starożytna. powracał też w różnych postaciach w nowożytnej metafizyce aż po XIX wiek. teocentryczną metafizykę. Po wtóre. Ewolucyjny monizm. Eros. wtórnymi wobec intelektu i od intelektu niższymi. w filozofii przyrody mechanizm i dynamizm. ale także i wśród Arabów: ich najwięksi filozofowie. WPŁYW DALSZY. ateizm i panteizm. jakie powstały na Wschodzie. ześrodkował swe dociekania w najwyższych i najabstrakcyjniejszych sferach bytu. Ten stan mistyczny stanowi cel i kres wszelkiego życia: umysłowego. ściślej: Grecja sama. logikę pojęć i logikę zdań. ale i Euklidesa. 126 . Ta zupełnie irracjonalna koncepcja była ostatnim słowem greckiej myśli. który razem z Plotynem słuchał Amoniusza. a z wschodnią z drugiej strony. Nawet na Zachodzie. Neoplatonizm był ostatnią formacją filozoficzną. zaczynając od Orygenesa. idealizm i realizm. Umysłem pokrewny Jamblichowi. Szkoła ateńska miała najświetniejszego przedstawiciela w PROKLOSIE (410-485). zaszczepiony myśli chrześcijańskiej. we wprowadzaniu do systemu filozoficznego tłumu demonów. jaką wydała Grecja. Połączył on erudycyjne aspiracje neoplatończyków z ich aspiracjami metafizycznymi: był z jednej strony wielkim erudytą w przeróżnych dziedzinach wiedzy. ale ponad wszystkim jest Wiara. czyli miłość do piękna. dzieleniu. teizm. Mimo analizy epistemologiczne starożytna filozofia poza ten obiektywizm nie wyszła. Bo też Grecy nie wyczerpali filozoficznych możliwości. Tradycja neoplatońska przetrwała średniowiecze. gdy kultura grecka złączyła się z rzymską z jednej. która rozpoczęła się i długo rozwijała jako czysty twór rozumu. przetrwała Renesans. moralnego. wytworzyła olbrzymi zasób najróżnorodniejszych koncepcji filozoficznych: filozofię systematyczną i krytyczną. Dotyczyło to zarówno rzeczy jak ludzi. choć podawali się za uczniów Arystotelesa. Po trzecie. Postawa ta była najpierw obiektywistyczna. Nawiązując do Platońskiego Fajdrosa. Systemy filozofii chrześcijańskiej. Wieki średnie posługiwały się stale starożytnymi ideami. ekstatyczną teorię poznania.znacznie u Jamblicha i jego następców. Metafizyka wierna tradycji neoplatońskiej nie przestawała mieć zwolenników w średniowieczu od Eriugeny do Kuzańczyka i stanowiła jeden z wielkich prądów filozofii średniowiecznej. nie więcej przekształciły doktrynę Plotyna niż oficjalni przedstawiciele jego szkoły: Jamblich lub Proklos. We wszystkich dziedzinach życia i kultury osnową dla nich była myśl. wola zaś i uczucie były zawsze niesamodzielnymi funkcjami. nie znającej granic między nauką a mitologią. byli faktycznie uczniami Plotyna. Jednakże późniejsze epoki nie były li tylko naśladowaniem Greków. stworzony przez Plotyna. po Schellinga i Hegla. była uniwersalistyczna. nauczył (pod wpływem Rzymu) traktować filozofię z punktu widzenia potrzeb życiowych oraz (pod wpływem Wschodu) rozwinął mistykę. sensualizm i racjonalizm. zarówno bytu jak poznania. w teorii poznania empiryzm i aprioryzm. Prawda zaś doprowadza do boskiej mądrości. odbiciem rzeczy zewnętrznych. gdzie wytworzyła się samodzielna metafizyka chrześcijańska. posługiwały się zasadniczymi ideami neoplatonizmu i. aniołów i bóstw różnych wyznań. postawa starożytnych była intelektualistyczna. poprzez Pseudo-Dionizego aż po Jana z Damaszku. W oczach starożytnych jednostka była od ogółu zależna i od ogółu mniej cenna. w etyce moralizm i hedonizm. A ostatni okres. ale przetrwał starożytność. różnicowaniu hipostaz. przygotowuje. mistyczne pochłonięcie przez to. idee neoplatońskie wywarły swój wpływ. wariabilizm i inwariabilizm. dogmatyczną i sceptyczną. co niepoznawalne a najdoskonalsze.

by wytworzyć pogląd na świat innego typu. starożytni mieli skończoność za doskonalszą od nieskończoności. Jeśli nawet zdarzały się odchylenia od zasadniczej postawy. nawet sceptycyzm mógł być pożyteczny. były skończone i osiągalne. to były zbyt słabe. ze stoicyzmu . Była to głównie nauka moralna. ale i ono nie zdołało jej przezwyciężyć. nauka bezpośrednich uczniów Chrystusa. zachwiało tradycyjną postawą myśli greckiej. Pierwotne chrześcijaństwo. bo odbierając wartość poznaniu zmysłowemu i rozumowemu dostarczał pośrednio argumentów tym. Zagadnienia metafizyczne pochłaniały w owej epoce umysły i chrześcijanie nie mogli nie szukać rozwiązania zgodnego z ich wiarą. 127 . Nie istniał więc dla Greków dualizm świata skończonego i nieskończonego. i ci. neopitagoreizm i neoplatonizm. W tym samym czasie. była to postawa finitystyczna. FILOZOFIA CHRZEŚCIJAN A FILOZOFIA GREKÓW. nie było systemem filozoficznym. Posługując się tedy wielorako ideami Platońskimi.te stały otworem dla wpływów obcych. pojęcia filozoficzne Greków były tak bardzo przepojone myślą religijną. poganie. prawo moralne i zapowiedź życia pośmiertnego. co w objawieniu i natchnieniu widzieli źródło poznania prawdy. Te cztery właściwości były źródłem starożytnego poglądu na świat. wnosili z sobą do gmin chrześcijańskich przekonania wyhodowane przez filozofię pogańską.) 1. Niektóre części chrześcijańskiego poglądu na świat nie były wcale wyznaczone przez pierwotną wiarę. nieliczni tylko myśliciele stanowili wyjątek. „A oto trzy istnieją zasady Pańskie" . mianowicie poznanie Boga. rozpoczął się rozwój nowej filozofii: filozofii chrześcijan. Ale fundament chrześcijaństwa był już utworzony w nauce Chrystusa. że łatwo mogły być przystosowane do każdej wiary. W okresie zaś. prawo i zapowiedź. stoickimi. z arystotelizmu koncepcja Boga jako pierwszej przyczyny i celu świata.„Nadzieja żywota jako początek i koniec wiary naszej. na którym niebawem wzniesiono system zawierający całkowitą teorię Boga i świata. gdy zaczynało się chrześcijaństwo. własny początek: wiarę chrześcijańską. ale potrzebowały wyjaśnienia i sformułowania pojęciowego . życia i zbawienia. Jednakże nie może być pojęta jako wytwór rozwoju greckiej filozofii. że świat materialny jest przesycony duchem. nie robiło nawet założeń filozoficznych. Wprawdzie zetknięcie się z poglądami Wschodu. ale . Chrześcijaństwo zdobywało świat dla swych idei. Barnaba . Pojęcia czerpano głównie z filozofii greckiej. gdyż tam były najdoskonalsze. że w nieskończoność rozumować niepodobna. Oddziałały też one nie na jądro nauki. formowała się filozofia chrześcijan. zwłaszcza gdy dokoła nich poganie głosili rozwiązania z tą wiarą niezgodne. ale jednocześnie samo wchłaniało idee obce.pomysł. intelektualizm. 2. Inne były wyznaczone przez wiarę. Poznanie było procesem skończonym i założeniem dochodzenia prawdy było.to było drugie pole dla obcych wpływów. Była ona związana z tradycją-starożytną i miała charakter analogiczny do współczesnej sobie filozofii Greków. uniwersalizm. lecz na jej pojęciowe ujęcie i systematyczne rozwinięcie. jakie dokonało się pod koniec starożytności. nieskończoność była dla nich równoznaczna z nie-określonością i chaosem. Nie był to system filozoficzny. Co więcej. Nauka ta streszczała się w trzech pojęciach: poznanie. ale przezwyciężyli obiektywizm. Cele życiowe. Z platonizmu nadawał się do przyjęcia idealistyczny pogląd na świat i przekonanie o wyższości świata duchowego nad materialnym. co wypowiadali się za nieskończonością przyrody. DO V W. mieli to za jej niedoskonałość. Arystotelesowskimi. kiedy powstawały ostatnie systemy starożytne. lecz zakłada nowy.obojętność dla rzeczy doczesnych. Starożytni pojmowali świat jako skończony. Toteż pojawienie się chrześcijaństwa. WIARA A FILOZOFIA CHRZEŚCIJAN.pisał św. cynickimi. Sprawiedliwość jako sądu początek i koniec. z cynickiej filozofii . Choć w niezmiernej ilości spraw korzystali z helleńskiej filozofii. potem i neoplatońskimi. FILOZOFIA CHRZEŚCIJAŃSKA (W OKRESIE POPRZEDZAJĄCYM ŚREDNIOWIECZE.był to fundament. jakie stawiała ich etyka. zanim te obce wpływy działać zaczęły. w dziejach filozofii było datą przełomową. Od tego przekonania nie odstępował bodaj żaden rodowity Grek. Nowi jego adepci.Po czwarte. mogły być rozwiązane w ten czy inny sposób . będące bez znaczenia dla rozwoju nauk szczegółowych. Zmiany postawy dokonali dopiero myśliciele chrześcijańscy. i Miłość radosna i weselna jako czynów sprawiedliwych świadectwo". finityzm starożytny.

Chronologicznie patrystyka dzieliła się na okres przygotowań i poszukiwań. Szczególny natomiast nacisk na tę przynależność kładła w pierwszych czternastu stuleciach nowej ery i te stulecia wytworzyły filozofię chrześcijańską w węższym tych słów znaczeniu. że filozofia jest „miłością mądrości". co było dotychczas w filozofii: Bóg na ziemi i w sercach. Dwoistość ta pochodziła stąd. Okres filozofii średniowiecza bywa nazywany w terminologii przyjętej. Wcześni myśliciele chrześcijańscy przejęli greckie definicje filozofii. zewnętrznych i wewnętrznych. myśli chrześcijańskiej trudno było wyzwolić się spod jej wpływów. Gdy natomiast na Zachodzie powstał wreszcie system filozofii. 3. gdzie panowało tradycyjne zamiłowanie do spekulacyjnej filozofii i gdzie współzawodnictwo z pogańskimi systemami było bodźcem do pracy. Gazie. wprowadzone w pierwszych wiekach do filozofii europejskiej. dodawał. 2. myśliciele pierwszej epoki dopiero ją ustalali. i trwał prawie do końca XIV w. a nauka ich . Nie zawsze wprawdzie filozofia uświadamiała sobie swą przynależność do chrześcijaństwa. ale i kolonie. opracowywali doktryny chrześcijańskie. że może ono być osiągnięte przez mądrość i poznanie. ale są w niej też rysy własne. Z drugiej zaś. na: filozofię Ojców greckich (związanych ze środowiskiem greckim i piszących po grecku) i Ojców łacińskich (piszących po łacinie). PATRYSTYKA Filozofia patrystyczna obejmowała kilka odmian: 1. Był to czas szczegółowego i systematycznego wykańczania filozofii chrześcijańskiej. Obejmuje on czas średniowiecza. a i Ateny odgrywały jeszcze pewną rolę. że pierwsze próby filozoficzne chrześcijan wypływały z dwojakich potrzeb. mniej więcej do soboru 128 . okresem scholastyki.Grecja dawała formy dla chrześcijańskiej filozofii. Apologeci zależnie od aktualnych sporów i potrzeb. choć niezupełnie poprawnej. miłość i łaska jako podstawa życia. dla wewnętrznego użytku gmin niezbędne było jednolite i konsekwentne zebranie poglądów: to było znów zadaniem systematyków. jednakże dali im zwrot odrębny. i przez to bardziej fragmentarycznie. poza tym szkoły i ośrodki filozoficzne istniały w Cezarei. Różnica obu grup była nie tylko geograficzna: na Wschodzie filozofia rozwijała się w środowiskach. Podczas gdy późniejsi myśliciele będą doktryny chrześcijańskiej bronić lub ją wyjaśniać. pozostały w niej stale. że „prawdziwą mądrością jest Bóg. Systematycy natomiast usiłowali opracować w całości chrześcijański pogląd na świat i oni to znaczyli główne etapy rozwoju filozofii chrześcijańskiej.nauką Ojców. czyli patrystyką. mianowicie afrykańskie. w okresie tym filozofia chrześcijańska rozwijała się równolegle z pozachrześcijańską. praktyczne i trzeźwe środowisko rzymskie wpłynęło na wytworzenie się i wśród chrześcijan wrogich dla filozofii nastrojów. Idee chrześcijańskie. Najbardziej na tym polu zasłużeni zwani są Ojcami Kościoła (Patres). że filozofia jest „upodobnieniem się do Boga". Jan z Damaszku wyjaśniał. nie dające sprowadzić się do niczego. definicję. OKRESY FILOZOFII CHRZEŚCIJAŃSKIFJ. wedle przyjętego podziału. należy jeszcze do starożytności. który. osobowe pojmowanie Boga i stosunku do Boga. 3. Kościół odrzucał je pewną ręką. Podając np. Z jednej strony. Ze względu na miejsce powstania filozofia patrystyczna dzieliła się na filozofię Wschodu i Zachodu. ale była mało samodzielna. Długo Zachód wydawał tylko apologetów. ale też przez sprawiedliwość i świętobliwość. dlatego to patrystyka grecka miała wysoki poziom. przeciwnie. Jeden trwał mniej więcej do VI wieku: to okres. Z drugiej jednak strony na Wschodzie. wymieniając zaś inne określenie. czyli apologetów. Był to dla niej czas kształtowania i formułowania zasadniczych doktryn. bujny okres chrześcijańskiej filozofii po paruwiekowym zastoju zaczął się około VIII w. Antiochii. Drugi. Są podobieństwa między filozofią wczesną chrześcijan a współczesną im filozofią pogan. więc miłość do Boga jest prawdziwą filozofią". nie wydał zaś żadnego systemu. Ze względu na swe zadania dzieliła się na apologetyczną i systematyczną. W tych kilkunastu stuleciach wyodrębniają się znów dwa okresy. to był to system własny i całkowicie odpowiadający duchowi chrześcijaństwa. wydały wybitnych myślicieli. ale gdy formy te były niezgodne z pierwotną wiarą. filozofia miała bronić wiary chrześcijan na zewnątrz i wobec wrogów wykazywać zgodność jej z wymaganiami rozumu: miało to być dziełem „obrońców". Na Zachodzie. Na Zachodzie stolicą filozofii był oczywiście Rzym. Głównym ośrodkiem na Wschodzie była Aleksandria ze swą słynną Szkołą Katechetów. tam też powstały pierwsze chrześcijańskie systemy. gdzie kultura filozoficzna pogan była wysoka.

choć i on występował jako filozof chrześcijański. Najważniejsze źródło stanowią polemiczne rozprawy przeciwników. ale ciążący ku systemom greckim. przeciwnie. działający między 135 a 165 r. ile w mitologię i teozofię. 129 . przechowały się jedynie późne. najsamodzielniejszy i najzgodniejszy z wiarą. potem dopiero obudziły się wśród gnostyków aspiracje teoretyczne. występował w związku z żydowską i pogańską religią. opierający się na poprzednim systemie Orygenesa. Ale przedchrześcijański gnostycyzm obejmował tylko drobne sekty bez znaczenia. w IV w. mechanicznie dostosowanym do chrześcijaństwa. Były to dwa krańce bytu. nie greckiego) i powierzchownie tylko dostosowany do nauki chrześcijańskiej. anonimowe pismo. Operował wyobraźnią raczej niż rozumem i przetworzył wiarę nie tyle w wiedzę. Apologeci nie wytworzyli oddzielnych systemów. Apologeci Wschodu przygotowali system aleksandryjski i kapadocki. PRZEDSTAWICIELE. Przeważały w nim pierwiastki babilońskie. 1. Pierwotnie wystąpił jako rodzaj mistycznego kultu. w III w. Zanim jeszcze złączył się z nim. B azyl id es Syryjczyk. Najsłynniejsi z nich byli: Saturnil z Antiochii. i na okres po soborze. wtedy dopiero wydawszy wybitniejsze siły i różnorodne pomysły. lecz tworem obcym. Pod tym względem nie różnił się od większości ówczesnych systemów. nie naukowe. a niebawem i w Egipcie. Jednym z ostatnich gnostyków był Bardezanes Syryjczyk (153-222). 3) System Ojców kapadockich. czerpane głównie z hellenistycznych. traktując ogniwa systemu nie tyle jako rodzaje bytu. który nauczał w Aleksandrii między 120 a 140 r. Nie był wszakże dziełem chrześcijan. apologetów chrześcijaństwa. Był doktryną synkretyczną. głównie Orygenesa.. z których najoryginalniejszym umysłem był Tertulian. Główne pisma gnostyckie zaginęły. głównie w Syrii. różnił się natomiast tym.. Gnostycy nie stanowili jednej szkoły. Walentyn miał najliczniejszą szkołę. historyczną wagę otrzymał jako doktryna chrześcijan.. Rozwój systemów chrześcijańskich patrystycznego okresu. ale uzgadniający go z tradycją kościelną. SYSTEM EONÓW. że abstrakcyjny schemat filozofów splatał z mitologiczną teologią i kosmologią.nicejskiego w 325 roku. ile jako osoby boskie. ŹRÓDŁA. znane pod nazwą Pistis Sofia. syryjskie. poza które prawowierna filozofia wyjść nie mogła. GNOSTYCY Gnostycyzm był jedną z pierwszych prób mających na celu przetworzenie wiary chrześcijańskiej w wiedzę i wybudowanie na jej podstawie poglądu na świat. będący pochodzenia pozachrześcijańskiego (wschodniego. lecz religijne. i w początkach III w. przeszedł przez cztery główne fazy: 1) System gnostyków w II w. 2) System Ojców aleksandryjskich. aleksandryjskich systemów. w przeciwieństwie do trzech poprzednich będący wytworem Zachodu. twórca najbardziej filozoficznego i najrozleglejszego systemu gnostyckiego. wytworzony już samodzielnie przez chrześcijańskich myślicieli. przede wszystkim przekonanie o dwoistości między duchem a materią. przede wszystkim ów schemat stopniowej ewolucji od Boga do materii.. rozwijał się pierwotnie na Wschodzie. Różnorodne odmiany gnostycyzmu miały jednakże pewne idee wspólne. głównie Grzegorza Nysseńskiego. stanowili etap myśli chrześcijańskiej poprzedzający Augustyna. zbliżony najwięcej do filozofów hellenistycznych. tworzyli oddzielne gminy i doktryny o różnych odcieniach. a u którego przeważały znów czynniki pogańskie. w latach zbliżonych do narodzenia Chrystusa miał już zwolenników w Syrii. Do nauki Chrystusa był przystosowany powierzchownie. aleje pracą swą przygotowali. Wtedy do jego treści religijnej przyłączyły się pewne idee filozoficzne. np. Przez parę wieków swego istnienia przyjmował różne postacie i odmiany. egipskie. Walentyn Egipcjanin. żydowskie. w tym drugim okresie zostały ustalone podstawowe dogmaty. właściwy systemom gradualistycznym. dla których gnostycyzm szukał połączenia przez wprowadzenie pośrednich między nimi ogniw. żyjący za Hadriana i reprezentujący judaistyczną odmianę gnostycyzmu. dążącą do zespolenia idei Wschodu i Zachodu. idący ku a) coraz większej samodzielności wobec obcych i b) coraz większej zgodności z wiarą. rozkwitu zaś doczekał się w połowie II w. Gnostycyzm był starszy od chrześcijaństwa. w Aleksandrii i Rzymie. już po Nicaeum. a apologeci Zachodu. POGLĄDY. 4) System Augustyna na przełomie IV i V w.

AUGUSTYN ŚW.ŚW. BERNARD 130 .

Dzieje zaś wyobrażał sobie jako kolejne powstawanie i zmaganie się sił kosmicznych. BONAWENTURA Po wtóre. odrębnością jego było. ale upersonifikowane mitologicznie. że za przełomowy moment dziejów miał przyjście na świat Chrystusa.GILBERT DE LA PORREE ŚW. że schemat ten pojmował historycznie. najbardziej rozpowszechniony z tych systemów przyjmował. odpowiadające aleksandryjskim hipostazom. jako schemat dziejów. że istnieje siedem duchów tworzących świat. personifikowanych przez bóstwa i duchy. te eony gnostyckie pochodziły z religii babilońskiej. Przynależność swą do chrześcijaństwa zaznaczał tym. Owe siły kosmiczne powstające kolejno. na wpół dobrych i na wpół demonicznych. 131 . gnostycy nazywali eonami (wieczność). Układali różne systemy eonów.

co gnostycy. była w związku z ich dualistyczną postawą. W tym miał swe źródło skrajny pesymizm gnostyków. że złączyło się z materią.bo dzieliły one ludzi na wtajemniczonych i niewtajemniczonych . czyli na hilików. Poza tym gnostycy przyjmowali jeszcze „pełnię" eonów. ten był już pozbawiony cech którejkolwiek z narodowych religii. dwóch czynników.gdzie były bogami siedmiu planet. Połączenie tych dwóch myśli miało ten wynik. nie może być zależna od Boga. jakie sprawił eon upadły. Od „wiedzy" („gnozis") noszą miano gnostyków. przekonanych. greckiej religii dualizm taki był obcy. niezgodne z naturą. Bóg niepoznawalny i nienazywalny. W tym była odrębność gnostycyzmu. równorzędnej z dobrem zasady. ani religia ludowa. ale sam świat uważały przeważnie za twór Boga. Dla tego samego powodu. najwyższej kategorii: oni bowiem dostąpili wiedzy. ale połączyli ją z pochodzącym z Grecji przekonaniem o znikomości świata materialnego w porównaniu z idealnym. co mają duszę. i na tych. a więc jako uduchowienie świata. Wyznawcy tego pesymistycznego poglądu musieli szukać wyzwolenia od zła. próbowali gnostycy odpowiedzieć na pytanie. odrzucali naukę o zmartwychwstaniu ciał.przedostał się do gnostycyzmu i znalazł w jego dualizmie uzasadnienie metafizyczne. 2. tego. Przy pomocy takich koncepcji. co należą wyłącznie do zmysłowego. którego umieszczali na czele. WYZWOLENIE. w przekonaniu. które stanowiły najbardziej może żywotną część ich doktryny. Taki podział. i na tych. bo wyzwala świat od zła. Gdy wiara bierze słowa Pisma dosłownie. był raczej tworem filozoficznej myśli. układały się w trójki. Będąc złą. a nie realną istotę. a czasem. charakterystyczny dla religii uprawiających misteria . choć głosiły. przejętym z Grecji a wywołanym potrzebą wprowadzenia ponad lokalne religie bóstwa powszechnego. Idea wyzwolenia była niewątpliwie tym. nosząca cechy bóstw wschodnich. Jeśli istnieje złe bóstwo. stwórca świata. gnostycy utożsamiali ponadto ze Stwórcą w rozumieniu Starego Testamentu. DUALISTYCZNY POGLĄD NA ŚWIAT. Świat taki nie może pochodzić od Boga. oni dla zdobycia wiedzy tłumaczyli je alegorycznie. psychików i pneumatyków. opadł w materię i wówczas nastąpiło zmieszanie. godne jest jednak uwagi jako mitologiczny odpowiednik abstrakcyjnych systemów filozoficznych. zwłaszcza Astarty. że w świecie przeważa zło i że dobro nigdy w nim zupełnie urzeczywistnić się nie da. która stanowiła najistotniejsze źródło ich filozofii. co ponadto mają i ducha. co przyciągnęło do siebie gnostycyzm i chrystianizm. jeden z eonów. Program ich polegał na zastąpieniu wiary przez wiedzę. czwórki i szóstki. nie do dziejów myśli filozoficznej. Alegoryczna interpretacja. Teologia gnostyków. zwyciężony przez wrogie mu siły. Mity wyzwoleńcze prowadziły gnostyków do poglądów antropologicznych. co posiadają tylko ciało. w których wschodnia mitologia była zmieszana z grecką filozofią. że świat jest terenem zmagania się duchów dobrych i złych. Później podział ten uległ modyfikacji i gnostycy dzielili ludzi na trzy kategorie: na tych. wywołane przez ich pesymistyczny pogląd na świat: skąd pochodzi zło? 3. czyli pojmowali cielesnego Chrystusa jako zjawisko. Materię mieli za tak radykalnie złą. który spełnia najdonioślejsze zadanie. że wielu z nich nie chciało dopuścić myśli. jak rozum i prawda. Koncepcję zmagania się w świecie wrogich mocy gnostycy czerpali ze Wschodu. na tych. ponad nimi stała „Matka" ich. 132 . które były różne w różnych szkołach gnostyckich. obejmująca całą skalę bóstw różnej doskonałości. dobro i zło. nawet dualistyczne religie orientalne nie widziały w świecie tyle zła. logos i życie. iżby Chrystus mógł rzeczywiście posiadać ciało. Ten wzgląd kazał gnostykom przyjmować rozległą skalę bóstw i stwórcę świata oddzielić od doskonałego Boga. to dlatego. że zetknięcie z ciałem poniża duszę. Ród ludzki dzielili na dwie zasadniczo różne klasy: na tych. Co więcej. Wyzwolenie od zła pojmowali jako wyzwolenie z materii. Czynnik zła gnostycy widzieli w materii. i stworzony został świat. A jeszcze nad nią był „Ojciec" wszystkich. łączący dobro ze złem. że świat materialny wydał się im dziełem złej potęgi. egipskim i babilońskim teogonicznym obyczajem. materialnego świata. W świecie widzieli dwie zmagające się ze sobą zasady: światło i ciemność. wybudowanych na tym samym zasadniczym schemacie. Duchy te stanowiły wszakże tylko niższe ogniwa w hierarchii eonów. Chrystus to dla nich jeden z eonów. Siebie zaliczali do ostatniej. ani religia spekulatywna filozofów nie uznawała pozytywnego zła jako drugiej. i przeto skłaniali się do „doketyzmu". co posiadają iskrę świata wyższego. a nie złego ducha. To wszystko należy do dziejów sekciarstwa religijnego. poczynały się zwykle parami. dziełem upadłego eona. nosiły często abstrakcyjne nazwy. ale ten. boskiego i materialnego. jest dziełem przeciw-bożym.

który przyjmując niezależność materii od Boga.traktowanie prawd wiary jako symboli. Ich działalność przypada na II w. głoszony przez Persa Manesa koło połowy III wieku.Poza tym jeszcze Ojcowie Kościoła potępiali gnostyków 4) za skrajny dualizm. Poza tym jednak utorował też drogę spirytualistycznej filozofii chrześcijańskiej. Apologeci byli różnego pokroju: jedni mieli znaczenie teoretyczne. z bardziej racjonalnej i optymistycznej postawy greckiej. 166) pochodził z Palestyny. ISTOTĘ GNOSTYCYZMU stanowi: 1) Skrajnie dualistyczna i pesymistyczna koncepcja świata: zło jest czynnikiem równie odwiecznym. 1) Główną przyczyną było: przemienienie w symbole tego. dla jej propagandy. co Pismo podało jako fakty. a także ich krytykę ustroju świata. naukowych zaś nie. Gnostycy czynili wysiłki. Walce z gnostycyzmem służyło wielu apologetów II i III w. toteż gnostycyzm jest niejako prototypem wszelkich herezji. bóg światła i bóg ciemności. a druga z ciemności. przeszedł 133 . byli bliscy gnostykom. Manicheizm zaś. wcześnie poświęcił się filozofii. jak dobro. . Wschód. POKREWNE GNOSTYCYZMOWI były wszelkie bez mała herezje. M a rej o n (połowa II w. Jedni oddawali się spekulacjom metafizycznym. dobrego i sprawiedliwego. w przeciwieństwie do Zachodu. który uczył. to bynajmniej nie dlatego. lecz Zachodu.: było to stulecie apologetów. mająca wytłumaczyć. będącego wedle Ojców dziełem dobroci i mądrości Bożej.).). ich genealogie eonów i mity o upadku i wyzwoleniu były bez porównania bardziej irracjonalne od prostej moralnej nauki zawartej w Ewangelii. aby pozostawać w zgodzie z Kościołem. stanowi istotną cechę gnostycyzmu. Jedni. hellenofilów. moralno-religijną myśl chrześcijaństwa gnostycy przemienili w tajemnicę teozoficzną. Ale „wiedza" ich była szczególnego rodzaju: jeśli porzucali prostą wiarę. OPOZYCJA. metafizyków. jaką doktryna chrześcijańska być nie może. inni wrogami helleńskiej kultury umysłowej. że w kosmosie działają dwaj bogowie. APOLOGECI WSCHODU Apologeci byli pierwszymi pisarzami. pokazał. że człowiek jest stworzony nie przez Boga. Gnostycyzm nie zaspokoił potrzeb ani religijnych. bo odchodząc od wiary nie zapewnił ścisłości i pewności. a w późniejszej Ireneusz. ograniczał przez to Jego wszechmoc. 2) Historyczna koncepcja świata jako zmagania się mocy złych i dobrych. przeciwnie. inni z heretykami. zmusił do skonsolidowania kanonu. a także Hermogenes (koniec II w. inni tylko praktyczne. Gnostycyzm miał dla chrześcijaństwa znaczenie raczej negatywne: wzbudził czujność wobec doktryn z wiarą niezgodnych. dobro z Boga. które szerzyły się w pierwszych trzech stuleciach. lecz przez eony. Ale filozofia ta w dalszych swych poczynaniach wychodziła już nie z ducha Wschodu. a również 5) poczytywali gnostykom za niedopuszczalną zuchwałość ich próby wniknięcia w wewnętrzne stosunki świata boskiego. przede wszystkim Ireneusz. Taki symbolizm stanowi najistotniejszą cechę herezji. twierdzenie. Zarazem byli pierwszymi filozofami chrześcijańskimi. którzy zasymilowali pojęcia filozofii greckiej. zaprzeczenie zmartwychwstania. 106-ok. jeszcze więcej podlegał wpływom wschodniej mitologii i jeszcze dalej poszedł w dualizmie: głosił. Przez to wytworzyli na greckim podłożu swoiste koncepcje chrześcijańskie. że świat nie jest stworzony przez Boga. jedna pochodząca ze światła. wydał przeważnie teoretyków. a sprawy moralne i soteriologiczne zaniedbał dla konstrukcji kosmologicznych. GŁÓWNI APOLOGECI WSCHODU. ani naukowych: religijnych nie. Dotyczy to głównie apologetów wschodnich. inni opierali się na trzeźwym głosie zdrowego rozsądku. zło pochodzi z materii. a w człowieku dwie dusze. Justyn Męczennik (ok. skąd zło dostało się do świata. by ją dostosować do wymagań trzeźwego rozumu. 3) Alegoryczna metoda wywodzenia tych koncepcji z Pisma św. i tego drugiego miał za stwórcę świata. Najwybitniejszym apologetą Wschodu był we wcześniejszej generacji Justyn. dla ustalenia nauki chrześcijańskiej. Jedni polemizowali z poganami.byli zwolennikami. 3) Jednego Boga zastąpili przez mnogość bogów: hierarchia eonów miała charakter politeistycznej mitologii. te i inne jeszcze doktryny gnostyków zostały odrzucone przez Kościół. Z tym łączyły się inne przyczyny potępienia: 2) Prostą. Próba racjonalizacji wiary chrześcijańskiej na podłożu wschodnim zawiodła. bo odszedł od wiary. którzy stojąc na gruncie Ewangelii dążyli do rozstrzygnięcia ściśle wedle niej zagadnień filozoficznych. Doketyzm. który odróżniał dwóch bogów. Chrystianizm musiał odrzucić tę fantastyczną teologię.. próbowali kompromisów w rodzaju odróżniania nauki ezoterycznej (dla wtajemniczonych) i egzoterycznej (dla niewtajemniczonych). Ale wysiłki ich były próżne: ich dualistyczna doktryna nie dała się zespolić z chrystianizmem. jedynych wówczas prawowiernych filozofów.

zwłaszcza gnostyckim. jak to głosili platończycy i gnostycy. Dla zachowania jedności Boga powzięli myśl. w której się był wychował. jak Atenagoras. która odpowiadała trzeźwiej myślącym głowom. nawrócony po 170 r. Natomiast Ireneusz. z natury rzeczy tacy tylko odważali się występować na polu filozofii. B) Po wtóre. że jest dziełem jednej istoty. Niektórzy byli wręcz członkami greckich szkół filozoficznych. którzy duszę mieli za śmiertelną. Dwa były tematy. jakoby ponad Stwórcą istniały idealne wzory. jak Teofil i Tacjan. by dowieść o Bogu. 180 r. że świat jest niezależny od Boga i nie jest wcale Jego tworem. jak Syryjczyk Tacjan. aby istot nieskończenie doskonałych mogło być więcej. że jedynie duch. b) Jego stosunek do świata i c) Jego poznawalność. Przez nich weszła do gmin chrześcijańskich. przeciwstawił tradycję bezpośrednich uczniów Chrystusa. odróżniał wraz z gnostykami duszę (psyche) i ducha (pneuma) i mniemał. a podobnie i inni. Inny argument tego samego pisarza: świat wykazuje jedność w swym ustroju.) i Laktancjusz (ok. Niektórzy zwłaszcza. Justyn przyjmował jeszcze. może udzielić duszy nieśmiertelności. nawiązującą do metafizyki aleksandryjskich Żydów i Greków. że Bóg jedyny i wieczny jest bez imienia. zasadę bytu. ograniczała się do tego. który twierdził. Napisał dwie Apologie chrześcijaństwa. Z apologią wystąpił też Atenagoras. ateński filozof. bardziej oddana sprawom moralnym. czy też z istniejącej odwiecznie materii. bo niezdolni jesteśmy znaleźć dlań nazwę. ŹRÓDŁA. POGLĄDY. I on miał gruntowną kulturę filozoficzną. że jest jeden. pytali poza tym: b) czy dusza ludzka istnieje odwiecznie. jako zdecydowani wrogowie greckiej kultury i nauki. i o duszy. preegzystującą materię jako drugą. twierdził. NAUKA o BOGU. A Ireneusz i Teofil uczyli. Był to pogląd platońsko134 . apologeci usiłowali określić stosunek Boga do świata: czy stworzył go z niczego. Ireneusz (ok. każe zatem przyjąć. że Chrystus jest Logosem Bożym. przeważnie wschodni. 250-330). w nauce o Bogu rozważała przynajmniej a) Jego jedność.ok. podobnie i Minucjusz był wychowany na stoikach i akademikach. by jego chrześcijańska nauka jak najmniej odbiegała od nauki. dokoła których obracała się myśl apologetów: Bóg i dusza. będący boskiego pochodzenia. że Bóg stworzył wszystko. Ireneusz zaprzeczał też. Apologeci musieli oczywiście odrzucić naukę Marcjona.. A) Byli między apologetami tacy. że jedność Boga wynika z pojęcia Boga. Grecka filozofia była tedy źródłem dla apologetów. że przymioty Jego przechodzą pojęcia ludzkie i mogą być poznane nie wprost. c) czy jest boskiej natury. a mniej teoretycznym. i Teofil z Antiochii. Śmierć męczeńską poniósł w Rzymie. lecz tylko z dzieł Bożych. zwłaszcza stoicką i neoplatońską. nawrócony ok. której ona z natury swej nie posiada. Natomiast niektórzy pisarze Wschodu. 2. inne były traktowane tylko ubocznie. Ale spekulacjom filozoficznym. Pracowali nad nim wszyscy od Atenagorasa po Laktancjusza. jest to bowiem pojęcie istoty nieskończenie doskonałej. Większość miała jednak rozleglejszy zakres zagadnień. chrześcijańskiej koncepcji. Tacjan np. wystąpili w odmiennym duchu.szczególniej czynił to Ireneusz . i Hermiasz. wbrew niej kładli . Korzystali z doktryn greckich. oraz apologetyczny Dialog z Żydem Tryfonem. Kilku wybitnych apologetów Zachodu występowało z dążeniami pokrewnymi: przede wszystkim Minucjusz Feliks (na przełomie II i III w. A) Uzasadnienie i rozwinięcie monoteizmu było naczelnym zadaniem apologetów. który od stoików przeszedł do chrześcijan. i dali przez to początek spekulacjom na temat Logosu. Ci zaś. 1. późno poznał naukę chrześcijańską. nawet materię. Pewna część apologetów. a) Czy dusza jest nieśmiertelna? . ale po części też i ze stoickiej. C) Zajmowała też apologetów kwestia możności i sposobów poznania Boga. zmarł zaś jako biskup Lugdunu. d) czy jest cielesna i e) czy ciało należy na równi z nią do natury człowieka? Wszystkie te pytania były pierwotnie przedmiotem sporów i stopniowo dopiero ustaliły się odpowiedzi prawowierne. Justyn np. Laktancjusz wywodził. całkowicie oddał się jej sprawie.przez różne szkoły.to pytanie stawiali wszyscy apologeci. byli przedstawicielami najwytworniejszej kultury naukowej. którzy byli bardziej skłonni do rozważań spekulacyjnych. niepodobna zaś pomyśleć. i starał się. wedle greckiej tradycji. obie skierowane do cesarza Antonina. obok Boga. że są dwaj bogowie. nawrócony ok. 162 r. ale poznawszy. 202) urodzony był w Azji Mniejszej. dobry i sprawiedliwy.nacisk na tożsamość jedynego Boga ze stwórcą świata.. jakie były rozpowszechnione w ich czasach: po części z Platońskiej. że jest nieśmiertelna. które wypełniły następne stulecie. NAUKA o DUSZY. 130 . obowiązujące Go przy tworzeniu. jakie pojawiły się wówczas wśród chrześcijan. jak Justyn. Tym bardziej apologeci musieli wystąpić przeciw herezji Hermogenesa. przeszli już do odrębnej. Apologeci byli ludźmi o helleńskiej kulturze umysłowej. Rozważania ich prowadziły na ogół do ograniczenia poznania.

Ale i tu obok dawniejszego wystąpił u apologetów pogląd inny: Ireneusz ciało na równi z duszą zaliczał do natury człowieka.znaleźć się w człowieku.Ewangelia nie uczyła nigdzie o niematerialności duszy. lecz tylko przeprowadzane w ciała. ale przyjęcie nieśmiertelności duszy pociągało za sobą przyjęcie jej niematerialności. Ale obok niego zaczął przebijać się pogląd inny. I nie tylko apologeci łacińscy. jak Ireneusz. twierdzący. bądź znikomy byt ziemski. Trzeciej możliwości nie znali. ani końca. ale już zupełnie wyraźnie wystąpiła u Atanazego.jako konsekwencję jej rozumności. która nie byłaby potrzebna. C) Przekonanie o boskości duszy miało zwolenników między apologetami. więc zaczęli tworzyć nową metafizykę. Chrześcijańscy zaś filozofowie stanęli właśnie na trzecim stanowisku: dusza jest nieśmiertelna. gdyby budując świat musiał stosować się do odwiecznej materii lub odwiecznych idei. Starożytni rozumowali tak: albo dusza jest boska. drugie . więc skłaniała pośrednio do przyjęcia nieśmiertelności duszy. a wtedy nie jest boska. albo niezmienne. I to przekonanie było przedchrześcijańskie. . co mieli ciało za czynnik obcy naturze ludzkiej. czy jest nieśmiertelna z własnej natury. który miał potem utrwalić się w filozofii chrześcijańskiej: był to kreacjo-nizm. Chrześcijanie zaś doszli właśnie do trzeciej koncepcji: świat w całości pochodzi od Boga. co zaś niezmienne. . Jedni z nich wyznawali traducjanizm. E) Byli między apologetami także tacy. że wszystkie dusze istnieją odwiecznie. Trzeciej możliwości nie dopuszczali. która później miała zapanować wyłącznie w filozofii prawowiernej.pisali . co prawda. B) Pogląd na pochodzenie duszy również nie od razu ustalił się wśród apologetów. drugie . Pierwsze uważali za konsekwencję wszechmocy Bożej. Ewangelia prowadziła więc pośrednio do creatio ex nihilo. to nie ma ani początku. Atenagoras . 3. gdyby świat miał boską naturę. Wszakże obok tej koncepcji wytworzyła się u Ojców Kościoła koncepcja niematerialności duszy. więc Ewangelia prowadziła pośrednio do uznania niematerialności duszy.Ewangelia nie mówiła nigdzie explicite o nieśmiertelności duszy. Co jest zmienne. greckie. a nie ma końca. ale nie jest boskiej natury. lecz są tworzone dopiero w chwili urodzenia cielesnego. Pierwsze wynikało z zapowiedzi zbawienia. drugie zaś wnosili z ofiary Chrystusa. pochodził z greckiej filozofii. Ci nawiązywali do stoików i twierdzili. gdyby świat był natury boskiej. ale mówiła o wszechmocy Bożej. Że zaś żaden starożytny system metafizyki nie czynił całkowicie zadość wymaganiom Ewangelii.filońskiej tradycji. 135 . z Platona. Nieśmiertelność duszy wywodzono . jak Justyn ł Laktancjusz. W Ewangelii nie było pełnej teorii Boga ani duszy. który jest boskiej natury. NOWA METAFIZYKA. argumenty i tu były czerpane od stoików. idący śladem Platona. że dusze nie preegzystują. odrzucili ten pogląd: boski duch może . I ten pogląd był przedchrześcijański. A) Starożytni rozumowali tak: albo świat w całości pochodzi od Boga. Niemniej sprawa nieśmiertelności nie przestawała być przedmiotem sporu. bardziej zależni od stoicyzmu. Chrześcijańscy zaś apologeci przyjęli trzecią możliwość: że dusza ma początek. wytworzyła się względnie późno.z ofiary Chrystusa.z zapowiedzi zbawienia. za więzienie dla duszy. gdyż wszystko materialne jest zniszczalne. Atenagoras pojmował człowieka jako jedność duszy i ciała. wypowiadali się przeciw przyrodzonej nieśmiertelności. spór toczył się dalej o to. to ma początek i koniec. C) Wreszcie starożytni rozumowali w ten sposób: albo coś jest zmienne. . ale zapowiadała zbawienie. ale także należący do czysto greckiej kultury Ireneusz poczytywał duszę za subtelniejszego rodzaju ciało. a może nawet-przeważało przekonanie. że dusza jest cielesna. a Bóg nie byłby wszechmocny. a zbawienie nie godziło się ze śmiertelnością. że świat powstał z niczego. czyli teorię. a wtedy nie pochodzi w całości od Boga. ale nie jest boska. nieboskiej natury. a przy urodzeniu są nie tworzone. albo jest niedoskonały. albo jest śmiertelna. a wtedy jest nieśmiertelna. lecz tylko jest obrazem (imago) Boga. Dusza nie jest boska. a wtedy jest boskiej natury i doskonały. Ewangelia nie głosiła dualizmu Boga i świata. czy jedynie z postanowienia Bożego. ale mówiła o grzeszności ludzkiej i o ofierze Chrystusa. bo znali tylko bądź wieczny byt boski. a tym bardziej teorii kosmosu. Był to pogląd przedchrześcijański. że z duszą związany jest duch (pneuma). Ale wielcy apologeci. która nie byłaby potrzebna. ale była w niej podstawa do wysnuwania takich teorii.tak czynił np. I najwybitniejsi apologeci. Przeważył jednak pogląd przeciwny. Pierwsze wynikało z wszechmocy Bożej. D) Wśród wczesnych pisarzy kościelnych istniało. Twierdzenia metafizyczne zawarte implicite w Ewangelii wysnuli z niej wcześni filozofowie chrześcijańscy. ale jedynie drogą łaski. bo do natury jego nie należy. więc pośrednio prowadziła do dualizmu.Ewangelia nie zawierała twierdzenia. B) Analogiczna zmiana dokonała się w koncepcji duszy.

jak to formułowano później). zredagowane aforystycznie. terminy pozostały greckie. który jest sędzią w filozofii. Mając lat 18 zaczął uczyć w Szkole Katechetów. zapewne w Atenach. ale też do bezstronnego rozumu. POPRZEDNIK: KLEMENS (Titus Flavius Clemens) z Aleksandrii (ur. NASTĘPCY. Główne dzieło Orygenesa nosiło tytuł O zasadach. urodzony był z rodziców chrześcijan. ale apologeci wysnuli z niej filozofię. która te fakty tłumaczy (quomodo aut unde sint). PISMA. 2) Paedagogus. przedstawia chrześcijańską naukę moralności. ale zarazem i jako filozofię. lecz jako wiedza. stworzył jednak program nauki chrześcijańskiej i przyczynił się do tego. To pierwsze własne opracowanie systematyczne powstało w aleksandryjskiej Szkole Katechetów w pierwszej połowie III w. która była najbardziej trzeźwa i naturalistyczna. Przy tym filozofia apologetów pierwotnie skłaniała się do tej spośród teorii starożytnych. że grecka kultura umysłowa została użyta przy kształtowaniu filozofii chrześcijańskiej. Ewangelia nie była filozofią. i stanowiło pierwszą próbę systematycznego przedstawienia całokształtu prawd wiary. między 211 a 216) był prawdopodobnie od 189 do 202 r. Z Plotynem zaś Orygenes miał wspólnego nauczyciela. ale przekonawszy się. który był pozachrześcijańskiego pochodzenia i tylko przystosowany do nauki chrześcijańskiej. I podczas gdy na apologetów silny wpływ wywarli stoicy. i dopiero w III stuleciu wyjaśniło się. pisane było między 220 a 230 r. Wcześnie posiadł znajomość zarówno pism biblijnych.Podobnie było i w innych zagadnieniach metafizyki: wiara prowadziła do innych rozwiązań niż te. To przekonanie pozwalało Klemensowi korzystać obficie z tej filozofii. które znalazł autonomiczny rozum. u Orygenesa stanowczo przeważał wpływ Platona. Był uczniem Klemensa. wytrawny znawca filozofii greckiej. a w latach 203-231 stał na jej czele. Ale niebawem na założonym przez nich fundamencie powstały systemy filozofii chrześcijańskiej: Orygenesa. iż nie harmonizują z ich wiarą. dla przekonania o jej prawdziwości odwoływali się nie do samej tylko wiary. usunięty z Aleksandrii. Amoniusza Sakkasa. Spośród pism filozoficznych 136 . jakie za jego czasów panowały w Aleksandrii. Drugim źródłem systemu Orygenesa była oczywiście praca dokonana przez wcześniejszych pisarzy chrześcijańskich. następny system filozoficzny stanowił już własne dzieło chrześcijan. że przejmowali gotowe teorie starożytne. jak i filozoficznych pism greckich. zwłaszcza Platona. około połowy II w. Pochodził z Aleksandrii. Oskarżony o herezję i potępiony przez synod aleksandryjski. neopitagorejczyków i stoików. ale treść była już odrębna. Orygenes (185 lub 186 . i to całkowicie zgodna z filozofią starożytną. Systemy Plo-tyna i Orygenesa powstały jednocześnie i z tych samych źródeł. Głównym pośrednikiem między nauką grecką a chrześcijańską był dla Orygenesa Klemens z Aleksandrii. która rychło stała się sławna. Sam filozoficznie niesamodzielny i eklektyczny. Grzegorza Nysseńczyka i innych. Pisma jego mają trzy działy: 1) Upomnienie Greków (Protrepticus) z 195 r. Apologeci ustalili tylko poszczególne tezy chrześcijańskiej filozofii. nauczycielem chrześcijańskiej szkoły w Aleksandrii. zwany Adamantinus za swą żelazną pracę. rozważa błędy pogańskie. Mieszkał później w Cezarei. apologetów. że filozofia ich będzie identyczna z filozofią Greków. przedstawioną nie jako wiara. stworzyli teorie nowe. ORYGENES Po gnostycyzmie. Podczas gdy na gnostycyzm oddziałały najwięcej wierzenia Wschodu azjatyckiego. do teorii stoickiej. ŹRÓDŁA.254). Byli tymi. i dokonane zostało przez Orygenesa. że chrześcijaństwu bliższy jest idealizm Platoński. Oddziałały na Orygenesa również doktryny synkretyczne. że stojąc na gruncie zarazem Ewangelii i filozofii greckiej zespolili Ewangelię z filozofią grecką i sformułowali naukę chrześcijańską w terminach nauki greckiej. Program jego wypełnił Orygenes: na podstawie wiary. system Orygenesa zależny był przede wszystkim od Greków: dążył do wyrażenia chrystianizmu pojęciami filozofii greckiej. rozwijają podstawową naukę chrześcijańską. która podaje fakty (quia sint. toteż zaczęli od tego. Wcześniejsi z nich mniemali. usiłował stworzyć wiedzę. zm. którą opuścił podczas prześladowań chrześcijan. napisany wkrótce potem. ale również słuchał Amoniusza Sakkasa. co pojęli naukę Chrystusa nie tylko jako religię. został pozbawiony stanowiska i w 232 r. a 3) Barwne kobierce (Stromata). gdzie założył szkołę. i przez to postawili naukę chrześcijańską na jednej płaszczyźnie z filozofią. ZNACZENIE dziejowe apologetów Wschodu polegało na tym. ŻYCIE ORYGENESA. był najsławniejszym i najbardziej wpływowym chrześcijańskim teologiem Wschodu. systemu nie zbudowali. Wzór tych doktryn dał Filon.

zgodność nauki objawionej chrześcijan z nauką rozumową Greków. Albowiem . Chrześcijańskie zasady łatwo zgadzały się z tym religijnie zabarwionym poglądem na świat. mogła ująć Bogaczłowieka? Jedno tylko pojęcie nadawało się do tego: pojęcie Logosu. filozofia chrześcijańska mogłaby była przejąć system pogan czy Żydów aleksandryjskich. Gdyby nie to. I na wzór niechrześcijańskich systemów aleksandryjskich. ale nie pierwotny. na którym opiera się wiedza. System Orygenesa miał trzy części: 1) Bóg i objawienie się Jego w stworzeniu. skończone i materialne. została zarazem wyzyskana dla rozwiązania zagadnień metafizycznych. Różni się zaś od wszystkich innych. LOGOS. Są tedy nie tylko nieśmiertelne. w odpowiedzi na zarzuty skierowane przez tego platończyka przeciw chrześcijaństwu. Chrystus został włączony w system gradualistyczny jako jedna z hipostaz. od doskonałości do niedoskonałości.świat został stworzony z niczego. ze zbawcy świata uczyniono Go metafizycznym czynnikiem świata. 3. rolę soteriologiczną Chrystusa zamieniono na kosmologiczną. On jest jeden. ale i odwieczne. Został pojęty jako Bóg. niematerialny. w którym obecnie żyjemy. odwiecznie i przeto nie ma początku. który w spekulacjach greckich i żydowskich stanowił pośrednie ogniwo między Bogiem a człowiekiem. Nie tylko duchy.Orygenesa ważna jest rozprawa Przeciw Celsusowi (246 . a przeto niepojęty w swej istocie i dający się poznać jedynie negatywnie i pośrednio. Orygenes zakładał zgodność objawienia. Logos i w chrześcijańskim systemie stał się pośrednikiem w stworzeniu: nie Bóg Ojciec. Ale stworzony został w myśl greckiej filozofii. Koncepcja Logosu. „drugim Bogiem". wedle których świat przez Logos a wyłonił się z Boga. typowy aleksandryjski schemat upadku i powrotu. czyli . który był rozpowszechniony wśród aleksandryjskich Greków III wieku. niezmienny. przede wszystkim stosunku Boga do świata. ale nawet materia (wbrew gnostykom) jest tworem Bożym. on jest stwórcą świata. że Bóg jest stwórcą świata. kiedyś powstał i kiedyś zginie. Duchy zostały wraz z materialnym światem stworzone odwiecznie. jako etap w wyłanianiu się świata z Boga. W tym przetworzeniu faktu Ewangelii na metafizyczną spekulację miało udział wielu pisarzy chrześcijańskich. wyższy ponad wszystko znane. wprowadzona do nauki chrześcijańskiej ze względu na Boga-człowieka. 137 . Ramy systemu były zatem hellenistyczne. na którym opiera się wiara. który oddzielał Pismo od filozofii: to nauka o przyjściu na świat Boga-człowieka. aby ustąpić miejsca nowemu. a pierwszym szczeblem w przejściu od Boga do świata. Do tych. podczas gdy Bóg Ojciec pozostaje bytem niezmiennym i pozaświatowym. Ale był jeden punkt. Wobec tych spekulacji metafizycznych na drugi plan zeszło życie Chrystusa. ale najwięcej Orygenes. ale też-jego zbawcą. w przeciwieństwie do rzeczy doczesnych. ale nie jest wieczna żadna z jego postaci. A) Bóg w koncepcji Orygenesa był daleki i abstrakcyjny. tak samo jak Bóg. W ten sposób system ten niewiele różnił się od pogańskich systemów aleksandryjskich i gnostycyzmu. samymi tylko abstrakcjami operujący idealizm aleksandryjski musiał być przystosowany do tego konkretnego faktu zawartego w Piśmie. W tej spekulacyjnej teorii Logosu tkwił najdrażliwszy punkt orygenizmu: bo odrębna wiara chrześcijańska sprowadzona została do ogólnej koncepcji hellenistycznych filozofów. z rozumem. 2) upadek stworzenia i 3) powrót przez Chrystusa do stanu pierwotnego. Orygenes dodawał jeszcze własności zupełnie inne. ale w te ramy włączona została chrześcijańska treść: odkupienie przez Chrystusa. dla której Bóg i człowiek były ostrym przeciwieństwem. POGLĄDY. które są różnorodne. zgodnie z Platońskim poglądem. od jedności do mnogości. które stanowią część jego najdoskonalszą. C) Świat powstał całkowicie z Boga. BÓG i ŚWIAT. bo w nim właśnie Logos stał się człowiekiem. swoiście chrześcijańskie: Bóg jest dobrocią i miłością. Z tej zasady wychodząc. Świat jest wieczny. greckim wiązaniem budował gmach wiedzy chrześcijańskiej. zmienne. l.248). B) Chrystus-Logos był dla Orygenesa hipostazą bytu. nieskończony. Już niektórych apologetów wzniosłe ich pojęcie Boga skłaniało do zaprzeczenia. Tymczasem.tak Orygenes argumentował za odwiecznością świata . Jednakże Orygenesowska koncepcja Logosu miała też cechy swoiście chrześcijańskie: wedle niej Logos był nie tylko stwórcą świata.odkąd istnieje Bóg. gdyż doskonała przyczyna nie może mieć niedoskonałych skutków. UPADEK i ZBAWIENIE DUCHÓW. Wyłonił się z Boga. musiało też istnieć pole Jego działania. lecz Syn-Logos jest bezpośrednim stwórcą świata. Jakim pojęciem filozofia. mają. a z kolei z niego wyłonił się świat. 2. ten określony świat. neopitagorejczyków czy Filona. które stanowiło pierwotną ich rację. powszechnie wśród filozofów aleksandryjskich uznawanych własności Boga. on może się ucieleśnić i wejść w zmienny świat.

dla którego Chrystus był nie Bogiem. OPOZYCJA PRZECIW ORYGENESOWI I JEGO WPŁYW. Orygenizm był zjawiskiem równoległym do filonizmu i neoplatonizmu. ale zespolenie zagadnień w system. A poznanie.to jest orygenizm. Boga jako niezmiennego i niepoznawalnego bytu. modyfikując teorię Orygenesa. świata jako odwiecznego. lecz tylko człowiekiem usynowionym przez Boga. do Boga. Wszystkie późniejsze systemy patrystyki greckiej były odeń w ogólnej konstrukcji zależne. Środkiem zaś był gradualizm: wprowadzenie pośrednich szczebli. Droga zaś nawrócenia prowadzi przez poznanie: w tym wyrażał się grecki intelektualizm. duszy jako tylko na skutek upadku złączonej z ciałem. ludzie przeciw Bogu. zbudowana wedle schematu aleksandryjskiego i możliwie najmniej odeń odbiegająca . że końcem dziejów świata będzie apokatastaza.równość naturalną wszystkich duchów. która potępiła doktrynę Orygenesa. odwiodło od nauki prawowiernej. i przez Logosa wszystkie duchy będą zbawione. jeśli są między nimi dobre i złe. aby je usunąć. lecz tylko przejawem jedynego Boga. tym dla chrześcijan był system Orygenesa. pogląd doketystycz-ny. dla którego Chrystus nie był oddzielną osobą. Chrystusa jako boskiego Logosu i jako stwórcy świata. W systemie Orygenesa prawda chrześcijańska nabrała cech aleksandryjskiego neoplatonizmu. Poglądy te dawały filozoficzne uzasadnienia. Jako najbardziej zdecydowany i czynny przeciwnik orygenizmu wystąpił biskup Metodiusz (zm. to jest to skutek ich wolności: jedne skorzystały z niej. Cechą duchów stworzonych jest wolność. Był wzorem w dążeniu do systemu i w uzgadnianiu prawdy chrześcijańskiej z wywodami filozofii.preegzystencję dusz. bo zło jest ostatecznie tylko negatywne. 311). dla którego Chrystus nie żył realnie i jako człowiek był jedynie zjawiskiem. odziedziczony przez Orygenesa.pojmowanie ciała jako więzienia duszy. zbawienia jako dokonanego przez poznanie. Pierwszy potępił go biskup Teofil w Egipcie: był to fakt brzemienny w następstwa dla dziejów teologii i filozofii chrześcijańskiej. a dla Greków system Plotyna. Upadek ich stał się przełomem w dziejach świata. ale budując na tych samych podstawach. jest odwróceniem się od Boga. . . by ją zastąpić. Wszakże moc Boża przeważy nad materią i złem.preegzystencję. Przedstawiciele tradycji kościelnej musieli wystąpić przeciw nauce Orygenesa. Apologeci znaleźli rozwiązanie dla poszczególnych zagadnień filozofii chrześcijańskiej. Pomysłów chrystologicznych w pierwszych wiekach nie brakło: istniał pogląd adopcjanistyczny. adopcjanie powoływali się na Arystotelesa. a wbrew determinizmowi przekonanie o wolności duchów. przede wszystkim Logosu. Nad wszystkimi tymi pomysłami górę wzięła hellenistyczna teoria platońskiego typu. np. . zakończenia dziejów jako apokatastazy. dziejów świata jako upadku i nawrócenia duchów. W Rzymie poglądy Orygenesa były potępione w 399 r. A jeszcze V sobór potwierdził jego potępienie. musiała wytworzyć inną. Natura wszystkich duchów jest podobna. a moda-liści na stoików i ich nominalistyczne teorie. Posługiwała się ona pojęciem Logosu. Niemniej Orygenes oddziałał potężnie. z wolności swej mogą korzystać dla dobra i zła. czym dla Żydów był system Filona. na ogół anioły poszły za Bogiem. było zawarte w nauce chrześcijańskiej. Chodziło przede wszystkim o zasadniczą dla chrześcijaństwa naukę o Chrystusie. drugie niższe. Zwalczał on: odwieczność świata. I ten jeszcze system okazał się niezgodnym z wymaganiami chrześcijańskiej nauki. W szczególności cechowały filozofię Orygenesa: koncepcja chrześcijaństwa jako wiedzy. co w późniejszej filozofii chrześcijańskiej było neoplatonizmem. Tradycja kościelna. ISTOTA FILOZOFII ORYGENESA. wbrew starożytnemu uniwersalizmowi cechowało go bardziej indywidualne pojmowanie świata. Jego boskości i człowieczeństwie. . by pójść za Bogiem. bo poniżył duchy i poniżając złączył z materią. jeśli zaś jedne są wyższe. Dobro natomiast nie należy do ich natury. Przede wszystkim do następców Orygenesa należeli Ojcowie kapadoccy. o jaki pokusił się Orygenes. Przy całym zasadniczym neoplatonizmie tego systemu wystąpiły w nim jednak rysy swoiście chrześcijańskie: tak np. było zawsze tylko odmianą poglądów Orygenesa. 138 . choć wyrzekały się heterodoksalnych poglądów.spekulatywną teorię upadku człowieka. w jego przekonaniu. Po odpadnięciu od Boga nastąpi drugi okres dziejów świata: nawrócenie do Boga. od doskonałości i pełni bytu. Ideałem systemu był monizm: osiągnięcie jedności między Bogiem a światem. czyli powrót wszechrzeczy do pierwotnego źródła. pogląd modalistyczny. Wszystko. drugie nie. zła jako odwrócenia się od Boga. Ta perspektywa powrotu do doskonałości i szczęścia dawała systemowi Orygenesa piętno optymizmu. I podobnie do pogańskich systemów aleksandryjskich Orygenes twierdził. co on. trzeba duchy nawrócić do Boga. Chrześcijańska filozofia.

pod wpływem brata swego Bazylego. Platon i neoplatończycy byli i dla niego wzorem. podzieliła je. ale zasadniczym zastrzeżeniem: homouzji. W niej soteriologiczny punkt widzenia zeszedł na drugi plan. Głównym poprzednikiem był Orygenes. kwestie filozoficzne wzięły górę nad wszelkimi innymi. Ireneusz wskazał był drogę. to znaczy pojmowanie Chrystusa jako podporządkowanego. druga odbiegała odeń. jedność Boga i stwórcy. lecz stało się nim tłumaczenie ustalonej. Byłaby się wówczas nauka chrześcijańska stała tylko jedną z odmian starożytnego idealizmu. zawierająca pierwszy system prawowiernej teologii. a abstrakcje filozoficzne nad konkretnymi naukami Pisma. że Bóg. zwłaszcza przeciw arianizmowi. przede wszystkim sprawa poznania nad sprawą zbawienia. 139 . równorzędna sprawa: wypadało bowiem ustalić stosunek Bogaczłowieka nie tylko do natury boskiej. Został później biskupem nysseńskim i na tym stanowisku bronił (podobnie jak to czynili jednocześnie dwaj inni Ojcowie kapadoccy. w szczegółach natomiast odstępował odeń. a zachował idealizm. Pierwotnie był nauczycielem retoryki. zmartwychwstanie całego człowieka. stanowi ono dogmat Trójcy św. Kościół przyjął rozwiązanie Tertuliana. której nie trzeba było szukać. że fakty. Nad wiarą Ewangelii powstała spekulacyjna nadbudowa. Od Orygenesa przejął tradycję platońskich studiów. POPRZEDNICY. Że Chrystus jest zarazem Bogiem i człowiekiem. Przez to rozpoczął się nowy okres patrystyki. zapoczątkowane przez Orygenesa. 1. zbawienie przez Chrystusa. Filozof chrześcijański był teraz już mniej wolny. zastąpiwszy jedynie formułę binitarystyczną przez trynitarystyczną. Grzegorz (325 . skoro jest objawiona. Przez to rozwiązanie chrystologia i cała nauka kościelna nie zerwała z zasadniczymi dążeniami Orygenesa. Grzegorz zachował zasadniczą budowę jego systemu. lecz przeciwnie. zwanego Wielkim. jakie podaje Ewangelia. jak jedyność Boga. POGLĄDY. te uchroniły chrześcijaństwo od grożącego mu w IV w. poświęcił się działalności religijnej. stworzenie z niczego. ale są jednej substancji. obowiązującym chrześcijanina obok innych dogmatów. to stało się przedmiotem wiary. stanęła na stanowisku hellenistycznej filozofii . RACJONALIZM. przysłoni sobą Zbawiciela. Analogicznie została rozwiązana druga. Stanęła temu na przeszkodzie odrębna nauka moralna chrystianizmu oraz tajemnica Chrystusa. ale i do natury ludzkiej. że w jednej osobie łączy się realne bóstwo i realny człowiek. Głównymi systematykami Wschodu w tym drugim okresie byli Ojcowie kapadoccy. Bazyli i Grzegorz z Nazjanzu) prawowiernej nauki Kościoła przeciw herezjom. prawda nie potrzebuje dowodów. ale dla umysłu ludzkiego pozostała czymś niepojętym. Grzegorz dał Platonowi przewagę nad Plotynem: wyrzekł się bowiem emanatyzmu. warunkach. ilekroć nauka jego nie była prawowierna. powstanie zła z wolności. domagała się i doprowadziła do stworzenia odrębnej filozofii chrześcijańskiej. ujęta w nauce o homouzji. ale w zmienionych od IV w. było prowadzone dalej.394) urodził się w Cezarei w Kapadocji. opierająca się zrozumieniu przez dotychczasową czysto racjonalną filozofię. którą on sam im dał. lecz jedynie tłumaczyć i bronić. Zasadniczo bowiem dogmaty zostały ustalone (przede wszystkin dogmat Trójcy w r. Groziło. a odpowiednią formułę i tu znalazł wyszkolony na prawniczych trudnościach Tertulian: dzięki nim powstała nauka o „dwóch naturach" Chrystusa. czyli współ substancjalności osób boskich. Główny utwór mistyczny nosił tytuł Życie Mojżesza. Zadowalającą formułę znalazł Tertulian: Bóg i Chrystus są dwiema odrębnymi osobami (hipostazami).odrzucała tylko subordynacjonizm Orygenesa. choć nie w tej postaci. Zamierzenia Orygenesa spełniły się. Dziełem głównym Grzegorza była Oratio catechetica magna. wśród których jako filozof wyróżnił się Grzegorz z Nyssy. gdy jest pewna. jako niższego od Boga Ojca. Tak zaś tajemnica. Dzięki Orygenesowi i Grzegorzowi dogmatyka chrześcijańska otrzymała swe podstawowe sformułowania w pojęciach Platońskich. ŻYCIE I PISMA. bo musiał liczyć się z dogmatami. rozpłynięcia się w niezależnym od wiary idealizmie. Przez ustalenie dogmatów zmienił się stosunek wiary i rozumu i powstało nowe zadanie dla wiedzy. 325) i odtąd istniała prawowierna nauka. Pierwsza część tej formuły odpowiadała poglądowi Orygenesa. Właściwym zadaniem przestało być znajdowanie i dowodzenie prawdy wątpliwej. będą przetransponowane w symbole. a pewna jest. GRZEGORZ NYSSEŃCZYK Dzieło systematyzacji. pojęty jako byt prawdziwy i przyczyna świata. Homouzja była wynikiem filozoficznych dociekań.z jednym wszakże.

IMMATERIALIZM. wieczny a pozbawiony cech jednostkowych. Dowodził Jego jedności: Bóg przestałby być doskonałym. że pierwotnym tworem Boga był człowiek jako gatunek. Ale racjonalizm jego był szczególnego rodzaju: był heteronomiczny. że jest materialny. lecz tylko tłumaczenia) i zarazem były dowodem (bo prawdy wiary mogą jednakże być dowodzone). Głosił powrót wszechrzeczy do pierwotnego stanu. tak też i potem u większości Ojców. Grzegorz uzasadniał tę koncepcję przekonaniem o negatywnej naturze zła. Grzegorz tłumaczył więc wszystkie prawdy i wszystkich dowodził. Co więcej. więc rzeczy są niematerialne. że materia nie jest realna. dla każdej szukał i znajdował racje: była to postawa racjonalisty. że nie jest stworzony przez Boga. aby przezwyciężyć dualizm świata idealnego i realnego w duchu czystego idealizmu. że dusza jest „obrazem i podobieństwem Boga". czyli połączenie ostateczne z Bogiem. Grzegorz nie widział już w dogmacie Trójcy nic szczególnego i tajemniczego. Toteż wywody jego i wielu myślicieli chrześcijańskich. jak np. to można w duszy oglądać bezpośrednio Boga i prawdy wieczne. Przyjmował. rozum miał spełniać wszelkie zadania wiedzy. Tak było przed Grzegorzem u Platona. Nazwa „bóg" oznacza nie osoby (w takim razie byłoby trzech bogów). należy zatem to przypuszczenie odrzucić. racjonalizm Grzegorza nie wykluczał mistycznego poznania obok racjonalnego. lecz do tego. Jednakże była samodzielnym jego tworem. oprócz tych twierdzeń. lecz tylko idealnie w umyśle Boga. Również po platońsku pojmował Grzegorz stworzenie człowieka. które. ale nie samodzielnie. że trafne rozumowanie musi dać taki sam wynik jak objawienie i że przeto prawdy wiary mogą być dowiedzione. rozumiał duszę jako „prostą i niezłożoną". mogąca korzystać z dóbr boskich. gdyż bez Boga wytłumaczyć się nie da. dogmat Trójcy. jeśli więc nie utraciła czystości. który jest Jego tworem. uznającego jedynie świat idealny. lecz jednym człowiekiem. której ciało do istnienia nie jest potrzebne. lecz wedle dogmatów wiary. że musiał go uczynić pełnym dóbr i stworzyć istoty zdolne z tych dóbr korzystać. i wnosił stąd. Zresztą. Stosował tę zasadę najpierw w interpretacji dogmatu Trójcy św. ale boskość ich jest jedna i ta sama. gdybyśmy . a z jakości składają się rzeczy. że byt jest wyłącznie natury idealnej. Bóg przegląda się w niej jak w zwierciadle. Odrzucał Arystotelesowskie pojęcie duszy. Dowodził nieśmiertelności duszy: zakładał. Gatunek miał za pierwotniejszy od jednostek. musi być w czymś podobna do Boga. a w szczególności filozofów chrześcijańskich. były tłumaczeniem (bo prawdy wiary nie potrzebują dowodów. lecz istotę. na których Grzegorz opierał swe rozumowania. 2. Z platońskiego ducha wywodziła się również kosmologia Grzegorza. jako negatywne. twierdził więc. 140 . Przyjmował wraz z Platonem.Grzegorz zachował jednak po Orygenesie przekonanie o zupełnej zgodności wiary z wolną wiedzą. Bóg zaś jest niematerialny. musi być też niematerialny. jako gatunek nie istniał on realnie. że Bóg stworzył świat z miłości. która jest jedna. które chrześcijaństwo głosiło wbrew wszelkiej wolnej filozofii. Taki racjonalizm pozostał typowy dla filozofii scholastycznej.pisał . Przyjąwszy Platoński punkt widzenia. PLATONIZM. Grzegorz dowodził tedy różnorodnych twierdzeń teologii. a przez to musi mieć udział w boskiej wieczności. Filona i Plotyna. Najpierw dowodził istnienia Boga: Mądry ustrój świata każe przyjąć istnienie Boga. W chrześcijańskim sformułowaniu nazywało się to: zbawienie wszystkich dusz. Stare zasady filozoficzne. istota zaś. były rozumowaniem szczególnego rodzaju. i ona to daje mu odrębne miejsce wśród filozofów. usiłował dowodzić i takich. bo wprawdzie każda osoba boska jest oddzielna. Dalsza argumentacja miała charakter religijny: istota niematerialna może wytwarzać jedynie przedmioty niematerialne. Była to kosmologia immaterialistyczna lub. Argumentacja Grzegorza była nie mniej oryginalna niż sama teza: jakości są niematerialne. Paweł i Barnaba byliby nie trzema. 3. Neoplatońska była eschatologia. Jakże osoby boskie mogą stanowić jedną substancję? Mogą. co stanowi ich istotę. że idee ogólne istnieją poza jednostkowymi rzeczami. nie może być wiekuistą postacią bytu. więc świat. to Piotr. Tak tedy we wczesnym okresie myśli chrześcijańskiej podjęte było usiłowanie. prowadziłoby do twierdzenia. były Platońskie. Platońska była psychologia Grzegorza. a więc do ateizmu. Przypuszczenie. Ale odpowiadało ściśle apokatastazie Orygenesa i innych filozofów aleksandryjskich.nazwę „człowiek" stosowali nie do jednostkowych ludzi. którzy szli jego torem. które filozofowie znajdowali także niezależnie od chrześcijaństwa. jak się również mówi. gdyby własności Jego były podzielone na wielu bogów. Podstawą mistyki Grzegorza było przekonanie. idealistyczna: tezą jej było.

podczas gdy największy z filozofów pogańskich. zm. ten. Podczas gdy prąd pierwszy rozwijał się głównie na Wschodzie wśród żywej jeszcze tradycji greckiej. aby 141 . Chociaż Grzegorz był następcą Orygenesa. pozostawało to w związku z jego pierwotnym wykształceniem i zawodem. są bądź ascetyczno-etycznej. Działalność Grzegorza i innych Ojców kapadockich miała za zadanie walkę z szerzącymi się za ich czasów herezjami. Namiętnymi wyrazy malował Tertulian przepaść między chrześcijaństwem a filozofią: Co ma wspólnego filozof i chrześcijanin. Usiłował wykazać. gdyż prowadzi do błędnych nauk i zguby moralnej. Nikt bowiem nie może poznać prawdy bez Boga. u niego już ograniczona przez dogmaty wiary. Każdy rzemieślnik-chrześcijanin znalazł Boga i umie odpowiedzieć na każde dotyczące Boga pytanie. tam też działał główny myśliciel tego prądu. a nikt nie zna Boga bez Chrystusa. który później wziął górę w chrześcijaństwie. uczeń Grecji i uczeń nieba. był natomiast w opozycji do Platońskiego idealizmu.: był ruchem ascetycznym i mistycznym. ani apokatastaza. noszący swą nazwę od Montanusa. usposobiony wrogo wobec starożytnej i w ogóle wobec wszelkiej nauki świeckiej. powstał w drugiej połowie II w. Tertulian odrzucił próby uzgodnienia objawienia i wiedzy rozumowej i położył nacisk na przeciwieństwo między chrześcijaństwem a kulturą świecką. że arianizm i pokrewne mu herezje nie wydały filozoficznie nowych poglądów. uboczny prąd. Jak typową herezją pierwszych czasów chrześcijańskich był gnostycyzm. POGLĄDY. b) jest niemożliwa. przeważnie monograficzne. z rodziców pogan. nie różną od prawdy pogan czy żydów. Występował on przeciw podstawowemu dogmatowi chrześcijaństwa. po dwudziestu zaś latach oderwał się od Kościoła i przyłączył się do sekty montaistów. choć występował w obronie prawowiernej nauki. przeszedł na wiarę chrześcijańską. Platon.. lecz prawnicza. po Chrystusie zbędna jest wszelka ciekawość i zbędne jest wszelkie szukanie po Ewangelii. TERTULIAN Obok głównego wśród apologetów prądu. istniał drugi. Tertulian (ur. najpóźniej w 160 r. reakcją przeciw prądom liberalnym w Kościele: głosił konieczność powrotu do pierwotnej surowości życia chrześcijańskiego w oczekiwaniu na realizację Królestwa Bożego na ziemi). Rozwój myśli chrześcijańskiej poszedł później torem realistycznym i Grzegorz pozostał odosobniony w swym usiłowaniu połączenia wiary chrześcijańskiej z immaterialistycznym poglądem na świat. zasadniczo różnił się odeń pojmowaniem filozofii: przeszedł od jej pojmowania autonomicznego do heteronomicznego: u Orygenesa filozofia była wolna. a pochodzą zarówno z przedmontanistycznego. zajmował wraz z innymi herezjami owego czasu stanowisko naturalizmu: prawdę chrześcijańską pragnął widzieć dostępną przyrodzonemu rozumowi. bądź apologetyczno-dogmatycznej treści. co do życia wiecznego. same nie okazały się całkowicie prawowiernymi i znalazły przeciwników wśród przedstawicieli Kościoła. co słowa tylko głosi. będąc objawiona i przekazana w Piśmie św. ten miał zwolenników przeważnie na Zachodzie wśród Rzymian. Takie pojmowanie nie wyróżnia jednak Grzegorza spomiędzy pisarzy chrześcijańskich. gdyż prawda przekracza rozum. dogmatowi Trójcy. i ten. zapewnia. Wobec takiego stanowiska jest zrozumiałe. będący wówczas panującą wśród Rzymian teorią. n. Orientacja filozofii Tertuliana była nie metafizyczna. w 220) urodził się w Afryce. gdyż stało się ono wśród nich pojmowaniem normalnym. e.. jak u większości Ojców. Tertulian. PRZECIWNICY. a także z duchem kultury rzymskiej. tak typową IV wieku był arianizm. ŻYCIE I PISMA TERTULIANA. liczne. Mieszkał i słynął tam jako świetny prawnik. i c) jest szkodliwa. Rozwój jego poglądów był taki: przed 197 r. ten. a nie przez metody Platońskie czy stoickie. co dąży do chwały ziemskiej. gdyż prawda i bez niej jest znana. Dla niego chrześcijaństwo miało słuszność właśnie wbrew zasadom starożytnej nauki. WROGA POSTAWA WOBEC NAUKI i ROZUMU. i ten. w Kartaginie. Wyróżnia go natomiast inny pogląd: immaterializm.ZNACZENIE GRZEGORZA. Pisma Tertuliana. lecz trzymały się poglądów przedchrześcijańskich. (Montanizm. Wpływ największy na jego poglądy filozoficzne miał stoicyzm. 1. co czynów dokonywa? Nasza nauka każe szukać Pana w prostocie serca. że zamierzenie jej. Poglądy Grzegorza. że trudno jest znaleźć budowniczego świata. który wedle zasad starożytnej nauki usiłował wykazywać słuszności chrześcijańskiego poglądu na świat. jak i z montanistycznego okresu. Negatywne stanowisko wobec nauki Tertulian uzasadniał przede wszystkim tym. że wiedza rozumowa jest a) bezużyteczna. Augustyn skorygował je w zasadniczych punktach: nie utrzymała się ani idealistyczna interpretacja Trójcy.

czy to w próbach uzgodnienia chrześcijaństwa z materializmem i sensualizmem (np. jaka jest w człowieku. tak samo zdolności czynienia dobra jak poznawania prawdy. Przeto w człowieku Tertulian widział jedynie istotę materialną i zmysłową. a w człowieku nie ma nic poza ciałem. które miały za przedmiot człowieka. Tertulian wprowadzał wszędzie trzeźwy punkt widzenia. Konsekwentnie i Boga pojmował jako cielesnego. Materialistyczna koncepcję stosował nie tylko do człowieka. zostawiał mu jedynie zdolności niższe. niechętny dla spekulacji. ogałacał ze wszelkich przyrodzonych zdolności na to. czy to w prawniczym i 142 . w antydialektycznym ruchu XI wieku). Poniżał człowieka. Tertulian sam pod koniec życia zerwał z Kościołem i przyłączył się do herezji montanistów. choć wiele szczegółowych jego poglądów włączył do swej nauki. co dla rozumu jest niemożliwością.). co nie istnieje". Tertulian i inni rzymscy chrześcijanie skupili uwagę raczej na tych. cielesne i zmysłowe.wbrew przeważającej wśród myślicieli chrześcijańskich tendencji. Przeciwstawienie religii kulturze świeckiej . tylko podczas gdy większość pisarzy chrześcijańskich szła za Platonem. że jest niemożliwe" (certum est. Jego psychologia była materialistyczna. jest niewykonalne. nie brakowało i materializmu. że wśród różnych doktryn filozoficznych. Tertulianizm nie stał się nigdy panującą doktryną w chrześcijańskiej filozofii i teologii. aby uwydatnić wszechmoc i łaskę Boga. wybujałej na Wschodzie.wbrew przeważającej wśród filozofów chrześcijańskich tendencji do zgody z kulturą świecką. Prawda jest bowiem zupełnie inna. Ujęcie religii z punktu widzenia życia praktycznego. Nie poszedł za jego skrajnym materializmem. 2. Gassendi w XVII w. I podczas gdy na Wschodzie rozważano najwięcej te dogmaty. prawa. Tertulian poszedł za stoikami. aby . lecz jest darem Boga. ąuia absurdum: formuła przypisywana Tertulianowi. który ją stworzył. korzystał tu z jej argumentów. że cała mądrość i cała dobroć. jest ciałem pewnego rodzaju. nie pochodzi z jego własnej natury. „Cokolwiek jest. Rzymianin. jest złe. choć w pismach jego nie znajduje się). Jest to fakt godny uwagi. doczesnych potrzeb religijnych . OPOZYCJA I WPŁYW. które dotyczyły natury Boga. W swej naturalistycznej koncepcji chrześcijaństwa nie był zresztą odosobniony: dzielił ją przede wszystkim Arnobiusz (na przełomie III i IV w. 3. Razem z nauką Tertulian potępiał umysł ludzki.zrobić miejsce dla nadprzyrodzonej łaski i objawienia. 3. po stoicku wszelki byt uważał za cielesny. Tak samo miał towarzyszy w swych wystąpieniach przeciw helleńskiej kulturze. Oparcie filozofii chrześcijańskiej na materializmie i sensualizmie . Poniżał ją zaś. Jakaś umysłowa trzeźwość rzymska kazała mu się przeciwstawić spekulatywnej fantazji późnych Greków. którzy nie znali granic w przypisywaniu władz i zdolności duszy ludzkiej. co związane z życiem i działaniem. „Któż zaprzeczy.rozumem poznać prawdę. UJEMNY POGLĄD NA NATURĘ LUDZKĄ.wbrew przeważającej tendencji do oparcia jej na spirytualizmie i racjonalizmie. to nie mogłaby działać na ciało. co cielesne. można i należy wierzyć w to. 2. on ujął ją jako prawo i religia otrzymała odeń formuły prawne. kładł i w religii nacisk na to. tak samo jak nie poszedł za skrajnym immaterializmem Nysseńczyka. Jednakże jako prąd uboczny raz po raz powracał w różnych postaciach. co dla rozumu jest niedorzecznością (credo. Chciał wykazać. Ich wzorem argumentował na korzyść cielesności duszy: gdyby nie była cielesna. właściwy umysłowości rzymskiej. Dla poznania prawdy zbędny jest wysiłek rozumu. ąuia impossibile est) .sensualistyczna. aby wykazać wielkość Boga przez wielkość Jego dzieła. Toteż w tym ujęciu religii podstawowym czynnikiem był nie Bóg na niebie. to właśnie jest prawdą. Kościół nie uznał koncepcji Tertuliana. jego teoria poznania . jakie próbowano dostosować do chrześcijaństwa. ale bądź co bądź był wyznawany wśród nich. Podczas gdy Ojcowie Wschodu ujmowali naukę Chrystusa jako filozofię. że Bóg jest ciałem.Wreszcie i nade wszystko: 4. Pogląd na świat dążący do wywyższenia Boga przez poniżenie człowieka .wbrew ujęciu jej z punktu widzenia spekulacyjnej filozofii i perspektyw wiecznych. Wszystko. lecz Kościół na ziemi. skoro jest duchem? Duch bowiem jest ciałem sui generis". nie ma nic bezcielesnego poza tym. ISTOTĘ TERTULIAŃSKIEGO UJĘCIA CHRZEŚCIJAŃSTWA stanowiło: 1. był on filozofią mniejszości wczesnych chrześcijan. Zmartwychwstanie Chrystusa „jest pewne właśnie dlatego. potrzebne natomiast przygotowanie się sercem do objawienia. . niż ją rozum przedstawia sobie. z doczesnymi potrzebami ludzkości.). MATERIALIZM. czy to we wrogim stosunku do nauki (np. Na całą naturę ludzką miał pogląd ujemny: odmawiał człowiekowi wszelkich wyższych zdolności. Ale nade wszystko kierowała Tertulianem szczególna intencja: aby poniżyć naturę ludzką. Choć był wrogiem filozofii greckiej. absurdem.

a także. że między świętymi Kościoła nie było takiego. Ale i wówczas Augustyn nie dał swym myślom definitywnej postaci: myśli jego do końca ulegały nieustannym przetworzeniom i rozwijały się. uzależniający łaskę od zasługi. na wpół pamiętnikarskiej. ŻYCIE AUGUSTYNA. powolnym Kościołowi i jego dogmatom. ale też nie podporządkowując się jej (jak to czynili Orygenes i jego następcy). umysł gwałtownie przerzucający się od stanowiska do stanowiska. przekonanego o nieustannym działaniu łaski nadprzyrodzonej. 143 . 400 r. Soliloąuia. Etapy. o zależności szczęścia od poznania Boga. Najdawniejsze z zachowanych pisane są w 386 r. To jeden. w drodze z Mediolanu do Afryki. nie były przypadkowe. namiętny i niepohamowany. napisał traktat o stosunku duszy do ciała. a było dziełem św. Powiedziano o nim. ROZWÓJ. że myśl chrześcijańska była nowym początkiem w dziejach filozofii. lektura dzieł neoplatońskich skłoniła go do powrotu do dogmatycznej filozofii. wreszcie Retractationes.społecznym pojmowaniu religii. toteż Wschód dał filozofii chrześcijańskiej od razu wysoką kulturę. PISMA Augustyna są bardzo liczne. a kazania biskupa Ambrożego nawróciły go do Kościoła. od stanowiska naturalistycznego do supranatura-lizmu. na Zachodzie zaś próbowali iść własnymi drogami. usposobiony był doń niechętnie. Filozoficzne zainteresowania Augustyna pod koniec jego życia coraz więcej ustępowały miejsca teologicznym. Z zapałem bronił nauki Kościoła i zwalczał herezje. De ąuantitate animae. jaka była u Augustyna".430) urodził się w Tagasta. przerzucił się do sceptycyzmu akademickiego. ale Zachód dał jej samodzielność. występujący przeciw jedności Kościoła.) ŚW. że „u żadnego wielkiego myśliciela nie było takiej odległości między szczytami a najniższymi punktami. w Numidii. przechodząc od autonomicznej filozofii do ortodoksalnej dogmatyki. pierwotnie wyznawał manicheizm z jego skrajnym dualizmem dobra i zła. i pelagianizm. Koleje życia Augustyna były burzliwe. traktat polemiczny przeciw sceptycyzmowi. odkrywszy braki tej doktryny. główne dzieło Augustyna. O państwie bożym (De civitate Dei). W mieście ojczystym. nie zrywając ze starożytną tradycją (jak chciał Tertulian i inni hellenofobi). zawierające zwłaszcza jego poglądy historiozoficzne. Choć wychowany przez matkę w chrześcijaństwie. czy zwłaszcza w poniżaniu człowieka dla ukorzenia go przed Bogiem (najskrajniej u Pascala w XVII w. poczucie wyższości życia duchowego i potrzeba faktów uchwytnych i dotykalnych. przedstawiające stanowisko Augustyna w osobistej formie. choć tam jeden ze składników jego umysłu ustąpił przed drugim. systematyczny wykład poglądów teologicznych. a na wpół modlitewnej. charakter niejednolity. Już po chrzcie. najważniejsze są: Wyznania (Confessiones). nawet te. Dopiero w 386 r. traktat O Trójcy (De Trinitate). De vita beata. Rzymie i Mediolanie był nauczycielem retoryki. przez które przeszła myśl Augustyna. z ojca poganina i matki chrześcijanki. AUGUSTYN Na Wschodzie filozofowie chrześcijańscy pielęgnowali dawną tradycję grecką. a tak bardzo ludzki jak on. rzecz napisana na krótko przed śmiercią. 400-410. który byłby tak mało święty. potem akademickiego sceptycyzmu. Zachód najwięcej przyczynił się do tego. Później. wielbiciel autonomicznej kultury umysłowej. powrócił do Afryki i tam spełniał czynności kapłańskie. donacjanizm. Stało się to na przełomie IV i V w. Później nastąpił powrót do dogmatycznej filozofii w duchu Platona. nie ma go nawet w Retractationes. z którego przez długie wieki czerpała filozofia chrześcijańska. toteż nie ma jednolitego systemu w jego pismach. Po nawróceniu zaś dokonało się przejście od doktryn pogańskich do chrześcijańskich. które jego samego pociągały dawniej: manicheizm. Ochrzczony w 387 r. Augustyna. Pisma Cycerona pobudziły go do badań filozoficznych. Zmagała się w nim potrzeba czystej duchowości i płomienna zmysłowość. nigdy jednak nie wyzbył się całkowicie manichejskiego dualizmu i sceptyckiej nieufności do wiedzy przyrodzonej.. potem w Kartaginie. w której Augustyn streścił swe pisma i skorygował w duchu kościelnym. Za to jest w nich niezwyczajne bogactwo. Augustyn (354 . z chrześcijaninem.. znalazł koncepcję filozoficzną będącą wyrazem odrębnej. chrześcijańskiej postawy wobec Boga i świata. pod Mediolanem: Contra Academicos. Św.. walczył w nim filozof. jako biskup Hippony. o sposobie poznawania prawd nadzmysłowych. 413-426. Większość prac Augustyna pisana była już w Afryce. od 395 r. to drugi brał górę w Augustynie. We wczesnym okresie Augustyn stał na stanowisku manicheizmu. nawet manicheizm i sceptycyzm odpowiadały pewnej stronie jego natury i choć wyrzekł się ich.

we wnętrzu człowieka mieszka prawda". myśl.Z filozofów starożytności głównym jego źródłem był Platon. o ile rozważa się ich treść. potrzebne jest posiadanie go. co do tego ludzie wątpili. że pamięta. Znał naukę Platona przeważnie w tym ujęciu. to sądzi. raczej przypuszczeniem i wiarą niż wiedzą. a po wtóre. absolutyzm w teorii poznania. dualizm życia doskonałego i ziemskiego .POPRZEDNICY. została odwrócona i skierowana ku wewnętrznemu życiu poznającego. jak Augustyn. poznaje najlepiej? Rzeczy zewnętrzne? Nie . przetrwało ono całe średniowiecze. który nie podlega błędom i przeto stanowi niezawodny punkt wyjścia dla wiedzy. zmysły podlegają złudzeniom. ale któż może wątpić. 2. POZNANIE IDEI i OŚWIECENIE PRZEZ BOGA.Bóg. który chcesz poznać siebie. że to odwrócenie postawy dokonało się w epoce religijnie nastrojonego filozofowania. że chce. iż nie należy twierdzić". I znalazł przede wszystkim to. Własna myśl jest faktem ze wszystkich najpewniejszym: to słynna zasada Augustyna. ale ich zasadniczy pogląd . ale o własnym życiu wątpić niepodobna. nacisk na irracjonalne czynniki życia duchowego. Do szczęścia potrzebne jest (wbrew sceptykom) poznanie. 1. wiedza fizykalna o rzeczach zewnętrznych musiała się Augustynowi wydać niepewna.wszystko to odpowiadało Augustynowi i oddziałało na sformułowanie jego własnych poglądów. Wszystko jest wątpliwe prócz tego tylko. czy ogień jest źródłem życia. To ograniczenie Augustyn przekazał stuleciom. „Pragnę znać Boga i duszę. Jest zrozumiałe. które je wywołują.„poszukiwania bardzo ciekawe i . jeśli wątpi. To była 144 . że istniejesz? Wiem. jakie jej dali neoplatończycy. nie podlegają im zawsze.monizm i emanatyzm .jak pisał z powodu astronomii . A w innym miejscu: „Czy powietrze. oddziałało tu zobojętnienie chrześcijańskie na zewnętrzne warunki życia. że rozumie. że jestem i że myślę. uznanie odrębności ducha. że poruszasz się? Nie wiem. że dać je może jedynie . to chce się upewnić. że myślisz? Wiem". „Ty. że błędy powstają wtedy. I nic więcej? Nic więcej". że sądzi? Bo choćby wątpił. a nie rzeczy. Czy wiesz. stanowiła zupełne odwrócenie poglądu na poznanie. które doń wiedzie. że tobie rzeczy się takimi przedstawiają. Filozofia Augustyna wyrosła na podłożu doktryn zarówno chrześcijańskich. odwrotnie. gdy dotyczą zjawisk. Twierdzenia niezawodne nie ograniczają się tedy do zjawisk. jeśli wątpi. że: paucis mutatis verbis atąue sententiis christiani ferent. Było to zerwanie z obiektywizmem. I gdy dotąd dusza i jej przejawy traktowane były na podobieństwo rzeczy. W porównaniu z wiedzą psychologiczną. Zapewne.odrzucił i przez to właśnie oddzielił filozofię chrześcijańską od współczesnej pogańskiej. Platoński idealizm w metafizyce. od rzeczy lepiej poznaje prawdy wieczne. rozumie. to wie. Skąd to wiesz? Nie wiem. Zauważył mianowicie. życie psychiczne musiało stać się wzorem dla pojmowania natury rzeczy. pamięta. ale nikt go nie przeprowadził równie konsekwentnie. ale po pierwsze.bardzo próżne".nie przeżyć wewnętrznych. Nawet i postrzeżenia stają się pewne. lecz obejmują również przeżycia wewnętrzne. POZNANIE DUSZY. ale . która dotąd stale i mimo wszelkie trudności zwracała się po nią ku rzeczom zewnętrznym. czy wiesz. posiadającą pewność bezpośrednią. że myśli. ale nie powstają. gdy wypowiadamy twierdzenia o rzeczach. lecz tylko poznanie Boga i własnej duszy. Ale o szczęściu mniemał. Poznanie zaś jest możliwe. myśl nie we wszystkim jest od zmysłów zależna. Ale Augustyn nie skończył na fenomenalizmie. lecz posiadając własne tryby rozumowania może sama niektóre prawdy ustalać. TEORIA POZNANIA. jeśli wątpi. teraz. POGLĄDY AUGUSTYNA I. wbrew sceptykom. jeśli wątpi. że wie. że wątpi. poza własnymi przeżyciami. wraz ze zmienioną postawą umysłu. Co umysł. jeśli wątpi. że zarzuty sceptyków przeciw poznaniu dotyczą tylko poznania rzeczy zewnętrznych. znana jako Kartezjańska. Badania przyrody są to . poza który starożytność nie wyszła. Stanowisko to było naturalne w epoce religijnej. niemniej żyje. O istnieniu rzeczy zewnętrznych można wątpić. Czy odczuwasz się jako substancję prostą czy złożoną? Nie wiem. Zasada ta. a nie będziesz miał zawodu". Wszakże nie wszelkie poznanie jest potrzebne. Czy wiesz.wedle Augustyna. ale na wiele wieków przed Kartezjuszem wypowiedziana przez Augustyna. oderwanie się od nich i skoncentrowanie na zbawieniu i na życiu wewnętrznym. jak i starożytnych. jeśli wątpi. A zatem: „Wejdź w samego siebie. a zwłaszcza u filozofa chrześcijańskiego. znalazł inną jeszcze niezawodną podstawę wiedzy. że dla człowieka celem jest szczęście i że filozofia ma je znaleźć. Augustyn szukał takiego sposobu poznania. dlaczego wątpi. O platończykach pisał. iż nie wie. „Nie twierdź nic więcej jak to. to myśli. Augustyn dzielił punkt wyjścia z filozofami hellenizmu: przyjmował. Nie wystarcza przy tym samo dążenie do poznania. myśl szukająca prawdy.

II. Augustyn sposobem na wpół racjonalnym i na wpół mistycznym dowodził naczelnych tez metafizyki: istnienia Boga i nieśmiertelności duszy. Jeśli więc dusza poznaje prawdę. przygotowaniem do oświecenia jest więc mniej ćwiczenie umysłu niż oczyszczenie serca. wszystko zaś. dla zrozumiałych powodów. istniejących obiektywnie. Bo dla tamtych intuicyjne oglądanie bóstwa było możliwe przez zjednoczenie się z nim. Poznanie zakładające bezpośredni udział w nim bóstwa jest poznaniem mistycznym. pogląd jego na świat był konsekwentnie teocentryczny. lecz mistyczny. wyróżniająca jego teorię poznania. muszą istnieć poza nim. mające charakter już nie racjonalny. I moment trzeci: przewaga uczucia i woli nad rozumem. że poznanie przechodzi szereg stopni. to dzięki temu.myśląc uświadamia sobie przede wszystkim prawdy ogólne i niezmienne. Pojęcie intuicji było w tym religijnym okresie. Jeśli „ekstaza" ma oznaczać wyjście z siebie i zjednoczenie z bóstwem. Ta Augustyńska doktryna. którą dla dowiedzenia tych samych tez dochodziła np. Wzorem Greków Augustyn przyjmował.wbrew potocznemu przekonaniu. Łaska oświecenia przypada dobrym. które poznaje. Przeprowadził w poglądzie na świat przewagę Boga nad stworzeniem i całkowitą zależność stworzenia od Boga. uzasadniał ją w szczególny sposób. natomiast w chrześcijańskim poglądzie intuicja nie wymagała ekstazy. dla Arystotelesa poznanie Boga było rzeczą rozumowania. dla Plotyna była to ekstaza bez myśli. Mamy niezachwianą świadomość prawd wiecznych. że dla niego świat idealny był złączony z Bogiem. Umysł . tak on dowodził . A wszędzie przewaga była trojaka: była nie tylko metafizyczna. za punkt wyjścia przyjmująca wiedzę doświadczalną o realnych rzeczach. wyższe jeszcze stopnie. umysł dochodzi prawdy wprost bez rozumowania. stała się wzorem filozofii średniowiecznej. mistyczna też intuicja Augustyna. są ideami Bożymi. dzieło łaski. oświecenie było pojęte jako fakt nadprzyrodzony. bo sam jest jego częścią. Tu. TEOCENTRYCZNA METAFIZYKA. Biorąc za punkt oparcia wiedzę aprioryczną o ideach. więc Bóg . to intuicja u neoplatończyków była uwarunkowana przez ekstazę. bo uświadamiając sobie prawdy wieczne ma udział w wieczności. prawdy wieczne w myśli są odbiciem prawd wiecznych. Moment nadprzyrodzoności i łaski stanowił kamień węgielny chrześcijańskiej nauki o intuicji.umysł może wiedzę przejmować wprost. a stało się funkcją praktyczną. Wieczne istnienie jest właściwe tylko Bogu. Ale charakter intuicyjnego poznania był w obu wypadkach odmienny: przez nacisk na oświecenie (spotęgowanie władz przyrodzonych) i łaskę Augustyn stworzył podstawy odrębnego mistycyzmu chrześcijańskiego. jak oczy widzą rzeczy (visio intellectualis). co wieczne. choć w niej miał poprzedników starożytnych. ale też epistemologiczna i etyczna. dla Augustyna było ono przede wszystkim aktem bezpośredniej intuicji. ale nie wszędzie było pojmowane tak samo: dla Filona. ale zgodnie z poglądem Platona . Augustyn przeprowadził to. Natomiast . bez pośrednictwa ciała i zmysłów. filozofia perypatetycka. Skoro więc umysł jest tylko odbiorcą. Teorię tę nazywano później iluminizmem. ale jeszcze dalej rozwinął naukę ich o stopniach poznania: ponad stopnie.to było przekonanie odziedziczone po starożytnych . Mistyczna była ekstatyczna intuicja Plotyna. lecz wyłącznie ich odbiorcą. łącząc argumenty antyczne z nowymi.wytwórcą prawd. kontemplacji.było to właśnie spotęgowanie myśli. Poznanie umysłowe ma charakter intuicyjny. dla chrześcijańskiego filozofa .przez oświecenie. spotęgowanie władz poznawczych. Tam oglądanie bóstwa było wynikiem przyrodzonego procesu: umysł poznaje bóstwo. Z tym łączył się moment drugi: przewaga duszy nad ciałem.jako źródła prawdy.jak to Augustyn twierdził w zgodzie z Platonem. jak to było w duchu religijnej filozofii i jak to czynili również neoplatończycy. przeciwnie. Augustyn kładł na to nacisk i poznanie na pierwszym swym szczeblu przestało być dlań funkcją teoretyczną. Umysł wedle niej bezpośrednio widzi prawdę. pojmująca poznanie mistyczne jako ukoronowanie racjonalnego. zanim dojdzie do swego celu.druga teza. dla tego zaś . a wbrew sensualistom . w szczególności zaś ograniczony umysł ludzki nie może wytwarzać prawd wiecznych.Augustyn dochodził do uznania idealnego świata. że istnieje Bóg i jej udziela swych idei. o którą na próżno zabiegamy przyrodzonymi władzami naszego umysłu. co było intencją jego poprzedników: uczynił Boga ośrodkiem myśli filozoficznej. Wiedzy. Różnił się natomiast tym. Podczas gdy np. Nie jest zaś . kładł.istnieje. Bóg udziela duszy drogą oświecenia (illuminatio). podstawowym pojęciem teorii poznania. może istnieć jedynie w Bogu. „zachwycenie". A w analogiczny sposób dowodził również nieśmiertelności duszy: musi być wieczna. więc prawdy wieczne istnieją w Bogu. 145 . W analogiczny tedy do Platona sposób . to przedmioty. Była to zupełnie inna droga niż ta. znane Platonowi i Arystotelesowi. Jak inni dowodzili istnienia Boga jako przyczyny świata.założywszy receptywną naturę poznania .

On jeden jest bytem niezależnym. a wtedy zobaczysz Boga. 3. Jak wszelki byt istnieje przez Boga. ona jest niezniszczalna. c) Wobec wyższości duszy nad ciałem. która zapowiadała się już od Platona i do której ciążyła myśl chrześcijańska. bo On jeden istnieje z własnej natury. ale przyczyną wszelkiego bytu. wszelki inny byt istnieje tylko dzięki zrządzeniu boskiemu. Rozkosz zmysłowa jest godna potępienia. Co więcej.tak zaczynają się Wyznania św. gdzie rzecz jest czynna. że stworzenie może obyć się bez Boga. bo wzbudza pragnienie dóbr cielesnych i skłania do wywyższania ich ponad dobra duchowe. to dobro i tamto dobro? Wyzbądź się tego i tamtego i patrz. Za odrębnością duszy od ciała przemawia szereg względów: najpierw. Gdy ciało jest zniszczalne. ale nieustannie zachowuje go. tak samo i wszelkie dobro jest dobrem tylko przez Boga. Bóg kieruje światem. b) Duszę znamy lepiej niż ciało. jakby tworzy na nowo (creatio continua). po wtóre. Dlatego Bóg jest właściwym celem życia. aby zagłębić się we własną duszę i znaleźć zawarte w niej prawdy. wbrew starożytnym nie ma nic wspólnego z funkcjami biologicznymi. posiada tylko takie funkcje. Dobro . ani rodzajem ciała. że funkcje jej różnią się od funkcji ciała. gdziekolwiek ciało zostanie podrażnione. jaką w niej posiada Bóg. lecz jest dobrem wszelkich dóbr". 2. „Gdyby Bóg rzeczom stworzonym swą twórczą moc odjął. a nie ciało poznaje Boga. o ciele niepewna . I nie tylko przyczyną jego powstania. Co więcej.1. Nowe było raczej uzasadnienie: jest doskonalsza. Augustyna. że wyższymi świata dziedzinami rządzi Opatrzność. a nie gdzie jest bierna: to była jedna przesłanka. wola. U podstaw tego twierdzenia leżało takie rozumowanie: Właściwa natura każdej rzeczy przejawia się tam. a nie o ciało. Bóg udziela prawdy umysłom ludzkim. A na czy m zło polega? Na odsunięciu się od Boga i na pysze. a) Bóg jest „najwyższym bytem" (summa essentia). którego „niepodobna oglądać cielesnymi oczami ani żadnym takim zmysłem". koncepcję.ma w Bogu zarówno przyczynę. nie jest ani własnością ciała.tak samo jak poznawanie prawdy .). dusza nie znajduje się w jednym miejscu. mniej religijnie usposobionych okresów. póki nie spocznie w Tobie" . PRZEWAGA BOGA NAD ŚWIATEM. jak myśl. b) Bóg jest najważniejszym przedmiotem poznania: poznanie przemijających zjawisk nie ma bowiem wartości wobec poznania bytu absolutnego. Rozum zaś . Dusza jest substancją samoistną. dusza. głoszonego przez Augustyna. na dobro samo. lecz tylko z pomocą Bożą: są one rzeczą łaski. którzy nauczają. jest odeń doskonalsza: to po Grekach nie było nowością.powiada Augustyn . jeśli możesz. która mniema. Ciała jest nawet przeszkodą w poznaniu: rozgwar wyobrażeń przedostając się do wnętrza duszy mąci je. PRZEWAGA DUSZY NAD CIAŁEM. filozofia Augustyna brzmi jak czysta teologia. Dążenie do Boga leży w naturze człowieka i zespolenie z Bogiem może jedynie dać mu szczęście: „Uczyniłeś nas dla Siebie i niespokojne jest serce nasze. przepadłyby". pamięć. w przeciwieństwie do ciała. odkąd raz został stworzony. rozwija się już samodzielnie. wiedza o duszy jest pewna. ale też i wszelkich jego przemian. powiada Augustyn. PRZEWAGA SIŁ IRRACJONALNYCH DUSZY NAD ROZUMEM. Wobec tej przewagi. wbrew poglądowi wcześniejszych pisarzy.wedle zgodnej opinii całej starożytności -jest bierny: to 146 . jest nieśmiertelna. bo człowiek sam prawdy by nie znalazł. bo bliższa Boga. a) Augustyn osiągnął czysto spirytualistyczną koncepcję duszy. Tak cała etyka Augustyna skoncentrowana była w Bogu: wszelkie dążenie do dobra . Zarazem Bóg jest przyczyną poznania. który jest dobrem nie dzięki innemu dobru.znaczy dla mnie tyle. pamiętać o sobie itd. dobra i szczęścia człowiek nie może zdobyć sam. lecz wola. Bóg jest nie tylko sam bytem. w myśl bowiem iluminizmu. niższą zaś częścią wstrząsają okoliczności i ruchy przypadkowe". wszystko zaś inne mogłoby nie być. że świat. Dusza nie jest tylko różna od ciała. nie tylko stworzył świat. Ale nie inaczej jest w innych systemach tej epoki. c) Bóg jest najwyższym dobrem i zarazem przyczyną wszelkiego dobra. należy dbać o duszę.to był wynik dokonanego przez Augustyna odwrócenia poglądu na poznanie. co należenie do Boga (Mihi adhaerere Deo bonum est). i to w najdrobniejszych szczegółach: „Nie należy słuchać tych. bo odczuwa podrażnienie. „Cóż warta jest mnogość dóbr. by znaleźć analogię między filozofią Augustyna a filozofią poprzednich. bo poznając prawdy wieczne ma udział w wieczności. Wystarczy zaś zastąpić słowo „Bóg" przez „byt" (bezwzględny). a) Zasadniczą postacią życia duchowego nie był dla Augustyna rozum. bo one tylko mogą być zwracane ku sobie (można myśleć o sobie. stąd trudność widzenia wewnętrznego i konieczność oderwania się od życia cielesnego. Nie ma w sobie nic materialnego. jak i cel.

aby czynić dobrze i być zbawionym. gdzie przyrodzony rozum jest jedynym narzędziem i miarą prawdy. poznać może nie rozum. nie tylko chrześcijaństwo wydało teocentryczny pogląd na świat. ale jest osobą. Natura człowieka przejawia się nie w tym. lecz wiara. I z tym wiązała się inna jeszcze różnica obu poglądów: w neoplatonizmie świat był emanacją Boga. Jeśli więc teoria poznania Augustyna miała charakter woluntarystyczny i w ogóle irracjonalistyczny. To stanowiło o zmienionym poglądzie na świat. Bognie tylko jest bytem nieskończonym. Takie rozumienie stosunku do nieskończonego bytu wyodrębnia filozoficzną postawę chrześcijaństwa. Z infinityzmem łączyła się druga właściwość poglądów Augustyna: personalizm.dobro. Bóg jako jedyne dobro i piękno . aby poznać prawdę. że wszelkie stworzenie jest skończone. staraj się zrozumieć wierząc. wobec Niego świat doczesny utracił znaczenie. kto to zrozumiał. lecz w tym. był więc wykonany 147 . wierz. aby je czynić. jeśli ich nie zrozumiemy. Bóg jako jedyny byt i prawda . a jeśli ma znaczenie. trzeba dobro kochać. u Augustyna zaś wolnym dziełem woli Bożej. bo ostatecznie miały przedmiot ten sam: Boga. ani istnieć. Augustyn ostatecznie zerwał ze starożytnym intelektualizmem etycznym. a jeszcze więcej rzeczą uczucia. a nastaw uszy serca i słuchaj". trzecia dobra.przesłanka druga. Nie jest tak. Stary podział wiedzy świeckiej na logikę. c) Jeśli prawdę zdobywa się nie samym rozumem. która przerasta przyrodzenie człowieka. Nikt nie kładł takiego jak Augustyn nacisku na udział wiary w poznaniu. jest nicością wobec nieskończonego i dla tego. ale jedna jako o przyczynie poznania.to rzecz metafizyki. Stąd wniosek: naturę ludzką stanowi nie rozum. tam zaś monizm. „Nie pojmiesz patrząc. I szczęście można osiągnąć jedynie przez miłość. Istotę Boga w jego przekonaniu stanowiła wola. to tym bardziej . Wiara zaś jest rzeczą raczej woli niż rozumu. czyli. ani poznawać. Potrzebne jest oświecenie. I w całej przyrodzie nic dziać się nie może bez udziału sił nadprzyrodzonych. byś mógł zrozumieć". Daleko odbiegła ta koncepcja od wiedzy autonomicznej. bo tam Bóg i świat były jednej natury. Natęż ostrze oczu twego serca i patrz. to tym bardziej jego etyka. Nie tylko wszak Augustyn. Bóg zaś nieskończony. to tylko jako dzieło i odblask Boga. Stanowisko swoje stosował Augustyn nie tylko w psychologii. Nie chodziło mu o zastąpienie rozumu.bytu. jako będący wolnym dziełem Boga. fizykę i etykę pozostał w mocy. ale także kierownikiem świata i sędzią. można się zbliżyć do Boga. jeśli poznanie jest rzeczą woli i uczucia. ale i w dziedzinie samego poznania. Świat jest nicością wobec Niego. Nieskończoność była dla Augustyna najistotniejszym przymiotem Boga. Bóg jako osoba wszechmocna i pełna miłości . i są inne. na niej też budowała scholastyka. panującym od Sokratesa. NADPRZYRODZONE CZYNNIKI w ŚWIECIE PRZYRODZONYM.działanie. Zerwał z naturalistyczną koncepcją Boga: Bóg był mu już nie tylko bytem wiecznym i przyczyną świata. Tą nauką o pierwszeństwie woli Augustyn zerwał ze starożytnym intelektualizmem. Ale tam Bóg nie był pojęty jako osoba. a nie przez wysiłek myśli. Prawdę o Bogu. Tu dualizm. co wie. Była to jedna z najdonioślejszych przemian. byś mógł wierzyć. Teocentryczny był przede wszystkim neoplatonizm. druga . wiara i rozum uzupełniają się wzajem: „Zrozum. „serca".to przedmiot etyki. „Są rzeczy. 4. byłoby obłędem dbać o świat skończony. ale i w naturze Boga dopatrywał się pierwszeństwa woli. godną miłości. Dla Augustyna świat. czego chce. jedynym bycie absolutnym i doskonałym. wytworem koniecznym naturalnego procesu. była to koncepcja dostosowana do ducha chrześcijaństwa. którym wierzyć nie będziemy. jak twierdzili starożytni: że wystarcza znać dobro. jakie dzieliły nowy pogląd na świat od starożytnego. Bez Boga niepodobna ani działać. Filozofia jego przeszła tedy na całej linii od intelektualizmu do woluntaryzmu. których nie zrozumiemy. bo przez miłość. Bóg jako źródło poznania . zwłaszcza z miłości do dobra najwyższego. to tym bardziej . ale o uzupełnienie go.to przedmiot teorii poznania. do Boga. której Augustyn dał wyraz. ale podstawa jego uległa zmianie: to wszystko nauki o Bogu. jak mówił Augustyn. jeśli nie będziemy w nie wierzyć". Cała filozofia Augustyna była ześrodkowana w Bogu. Tylko z miłości płyną dobre czyny. potrzebna łaska. lecz czynna wola.to rzecz religii. bo co skończone. ale analogicznie i w teologii: nie tylko w naturze ludzkiej. był dziełem rozumnym. Wszystkie gałęzie wiedzy łączyły się u Augustyna. b) Czynniki irracjonalne mają przewagę nie tylko w dziedzinie działania. Olbrzymia przewaga Boga nad światem miała dla Augustyna źródło swe w tym. Taki był supranaturalistyczny pogląd Augustyna na świat: najostrzejsze przeciwieństwo wszelkiego naturalizmu.

lecz jest dziełem wolnych stworzeń. od najbardziej codziennych zjawisk. jeden z najważniejszych. „Bóg dobrą ustanowił przyrodę. są więc dobrzy nie z siebie. Jednak z drugiej strony istnienie zła jest niewątpliwe. lecz zatruła ją zła wola". Nie niższe cele są złe. pycha . zaproponowane przez Augustyna. którą platończycy i gnostycy mieli za zło.powtórzmy to raz jeszcze nie wyzbył się nigdy całkowicie. To wystarcza do obrony doskonałości boskiego dzieła i nie potrzeba przypuszczać. zatem Bóg w umyśle swym posiada idee. bądź pożądliwość. a drudzy źli. Był rozprawą supranaturalizmu z naturalizmem w etyce. Bóg wolał stworzyć większe dobro ze złem niż mniejsze bez zła. Pierwszą tezą jego było: zło nie należy do przyrody. jedna stanowi „państwo Boże". zastępował ją wymiarem sprawiedliwości i zastępował religię etyką. nie ma absolutnego zła. Dobrzy są jedynie ci. jest ona faktem ostatecznym. Po nim czas zostaje 148 . co nie dostąpili. łaska jest „dana darmo" i nie byłaby łaską.to zabieganie o rzeczy przemijające i pozbawione rzeczywistej wartości. Człowiek jest tedy odpowiedzialny za zło. Ukaranie grzesznych tak samo należy do niej. Augustyński wariant nauki o ideach. ta część należy odtąd do państwa Bożego. 1. trwałe i niezmienne. przez to faktycznie usuwał „łaskę". Z jednej strony świat. gdyby była udzielana za zasługi. „Cokolwiek istnieje. nawet materia. Istoty wolne czynią źle wtedy. gdy odwracają się od dobra lub zwracają ku dobru mniejszemu zamiast ku większemu. Jedynie przyzwyczajenie stępiło w nas poczucie cudu. inna przeciw niemu.wedle planu. a dobro . że źli będą nawróceni i dokona się apokatastaza. jest dobrem". w sprawie dobra i zła. jakie zna historia etyki chrześcijańskiej. choć jedni i drudzy nie zasłużyli na nią. Istnieją tedy . ma swoje miejsce w porządku świata. dobro . ale pojmował ją tylko jako „pomoc" i „oświecenie" i twierdził.jak u Platona . że ludzkość dzieli się na dwie kategorie. pojętej w duchu teologicznym i personalistycznym. W ocenie świata. W Bogu istnieje idealny wzór realnego świata: tę teologiczno-metafizyczną naukę nazwano później egzemplaryzmem. jak nagrodzenie świętych. Realny powstał przez umieszczenie idei w materii. Łaski zaś dostąpili nie zasługując na nią. Augustyn dzielił te dzieje na sześć okresów. wykonany w czasie i w przestrzeni. lecz z laski Bożej. wszystko w nim jest pełne cudu. wedle których świat stworzył.civitas terrena). Świat jest objawem najgłębszej istoty boskiej. Zło jest więc tylko negatywnej natury . czyli obrony doskonałości stworzenia. Łaski niepodobna uzasadnić. Jedna część stworzeń idzie z Bogiem. Dwojakie jest przez to przeznaczenie ludzi: złym należy się kara i będą ukarani i potępieni.czemuż Bóg jednak i takiemu nie zapobiegł? Temu pytaniu Augustyn przeciwstawił trzeci argument swej teodycei: zło nie psuje harmonii świata. TEODYCEA. Na tym tle toczył się spór Augustyna z Pelagiuszem o łaskę. NAUKA o ŁASCE. jak jest absolutne dobro. nie może nie być dobry. jako dzieło i objaw Boga. i tych. III.to chęć wystarczenia sobie bez Boga. pożądliwość . druga .„państwo ziemskie" (civitas Dei . To był chrześcijański platonizm. które znajdują się w umyśle Bożym". Rozwiązanie konfliktu. 2. jest tylko brakiem dobra. przeciwnie. jedna jej połowa jest wyrazem najdalej idącego supranaturalizmu: bez łaski człowiek nie może dobrze czynić. Tak przepołowiona jest etyka Augustyna. co dostąpili laski. gdy nie czynią dobrze. manichejskiego dualizmu . ale przez nią jedni są dobrzy. od powstawania żywych istot z nasienia aż po przebieg dziejów. Bóg jednakże łaską swą nawrócił i uratował część ludzkości. Zmagania obu państw stanowią dzieje świata. Dla Augustyna nie było godnych łaski: przyznanie wolności ludzkiej współdziałania w zbawieniu byłoby pomniejszeniem Boga. zbawionych i potępionych. Do tego przyłączyła się druga teza: zło nie jest realne. Zła jest bądź pycha. jest do niej potrzebne. o ile istnieje. wszystko. ale nie za dobro. dobrzy zaś będą zbawieni. czyli zło jest rzeczą przyrody.rzeczą łaski. Augustyn miał potężne poczucie zła. okres szósty zaczyna się z przyjściem na świat Chrystusa i kończy już dzieje ziemskie. HETERONOMICZNA ETYKA. lecz złe jest odwrócenie się od celów wyższych. Łaska jest tedy przyczyną.dwa równoległe światy: idealny w Bogu i realny. Zło pochodzi od człowieka. że złu przypisywały inne pochodzenie niż dobru. „Idee są to główne formy lub zasady rzeczy. Świat jest znikomy wobec Boga. Właściwością poglądów etycznych Augustyna było. leżała główna trudność filozofii Augustyna. Upadek człowieka postawił go po stronie przeciwboskiej. niemniej jest Jego dziełem i przeto jest dobry. a na łaskę nie może zasłużyć. że jest udzielana „wedle zasługi". jak to czynił Orygenes lub Grzegorz. Pelagiusz uznawał wprawdzie działanie łaski. co jej dostąpili. Ludzie dzielą się na tych. stworzyło podwaliny chrześcijańskiej „teodycei".od Boga. że zło jest przejściowe i z końcem świata zniknie.

której istotą jest wola. Ze zmienionej postawy wypłynął zmieniony pogląd na świat. będący chrześcijańską postacią Platońskiego dualizmu między światem idealnym a realnym. wolności. z jej obiektywizmem i intelektualizmem. przyjmujący interwencję Boga w poznaniu. a inni w wieczne zatracenie: dzieje kończą się rozdziałem ostatecznym i nieodwołalnym. zbawienia. Taki koniec potrzebny był w przekonaniu Augustyna. Połączył dwa krańce religijnie pojętej filozofii: naukę o Bogu i naukę o człowieku.skrajny dualizm Boga i świata. Był najbardziej wpływowym myślicielem chrześcijaństwa. a jednak w pożądliwości cielesnej widział źródło zła. pojmująca nawet Boga na podobieństwo własnych przeżyć. i jako twórca poglądu na świat stanął obok Platona. Długo augustyńska tradycja była bez współzawodnictwa. Cała zaś koncepcja filozoficzna Augustyna oparta była na większym zaufaniu do woli. pojmowanie dziejów jako zmagania się dobra ze złem. jego postawa była introspekcyjna. w spekulacjach swych zajmowali się wyłącznie bezczasowym absolutem. a przecież właśnie dualizm był ostatnim słowem jego historiozofii. Twierdził. przez obiektywną i intelektualną postawę bardziej zbliżony do filozofii starożytnej. WPŁYW. Pojmowanie zaś Boga jako nieskończonego sprawiło. dopiero w XIII w. a z drugiej strony uważał ją za dar nadprzyrodzony. ISTOTA AUGUSTYNIZMU. ci w spekulacjach swych zmierzali do poznania natury Boga. Arystotelesa i Demokryta. przez to nastąpił odwrót od starożytnego uniwersalizmu. o wszechmocnym Bogu i o wolnym człowieku. kładł nacisk w dziejach świata na treść powszechną i rozumną. Przez włączenie historii do rozważań filozoficznych dodał jeszcze jeden motyw do tych. Rzeczywiście. które zbawia. duch religijny i duch kościelny. Miał ją za daną bezpośrednio. jak i miłosierdzie Boże. negatywna koncepcja zła. Zerwał z klasyczną postawą Greków. Za tę koncepcję dziejów Augustyn został nazwany pierwszym historiozofem. Przezwyciężył intelektualizm. obojętni dla przemijających zdarzeń. ale i te pojmowali bezczasowo. było to zadanie dla stuleci. Bezpośrednich następców Augustyn miał niewielu: wkrótce po jego śmierci nastąpił zupełny upadek oświaty. jako kontemplację Boga. ale z drugiej strony uważał ją za przywilej Kościoła. Postawa introspekcyjna. w teorii poznania . która karze. stanowiła jedyny typ ortodoksalnej filozofii. uznanie wolności a zarazem predestynacji człowieka. że ciało nie jest złem. jako nieodwołalny wynik jego rozwoju. a wola miała dlań pierwszeństwo przed rozumem. natomiast przyjmował go jako koniec świata. niemniej cel ostateczny pojmował intelektualistycznie. starożytnym nie znane. gdyż jest dziełem Bożym. Dochodzenia antropologiczne i historiozoficzne wyróżniały Augustyna także od innych pisarzy chrześcijańskich. wśród łacińskich filozofów średniowiecza był nieporównanie więcej znany i słuchany niż wszyscy Ojcowie Wschodu. ale 149 .pochłonięty przez wieczność.doktryna miłości i łaski. mówili wprawdzie o rozwojach i emanacjach. w etyce . że znane są nam prawdy wieczne niezależnie od doświadczenia. myśl biblijna i myśl spekulatywna. sprzeczności nie od razu mogły być usunięte ani samodzielna myśl chrześcijańska wyraźnie odseparowana od starożytnej. kazała widzieć w Bogu przede wszystkim osobę. Tomasz z Akwinu przeciwstawił jej nowy typ filozofii chrześcijańskiej. Augustyn położył podwaliny pod nową chrześcijańską filozofię. Stąd rozliczne napięcia i sprzeczności w jego poglądach. Augustyn zwalczał manichejski dualizm w pojmowaniu początku świata. racjonalizm i mistycyzm. Przez niego prąd idealistycznej myśli z platońskiego źródła wpłynął do średniowiecza. Na tym podłożu sformułował oryginalne poglądy filozoficzne. Zwalczał manichejski dualizm dobra i zła. głoszący. przeciwnie. które filozofię chrześcijan wyróżniały od filozofii Greków. Wprowadzając nowe zasady do filozofii Augustyn nie mógł jednakże i nie chciał całkowicie wyzwolić się od dawnych. mianowicie od Ojców greckich. wejdą w wieczną szczęśliwość. Wedle znanej formuły: sprowadził dogmatykę chrześcijańską na ziemię. on zaś także ku poznaniu natury człowieka. Miał prawdę za dostępną jednostkom. co należą do państwa Bożego. Ale gdy w parę wieków potem scholastycy podjęli na nowo budowę chrześcijańskiego poglądu na świat. pojął Boga jako nieskończonego. prowadziła do personalizmu. Wobec tej pełni motywów.w przeciwieństwie do hellenistycznego monizmu . Grecy skłaniali się do finityzmu i naturalizmu. że świat musiał się wobec Niego wydać znikomy i że powstał . by okazać zarówno sprawiedliwość Bożą. wiary. ci. starogreckich i starochrześcijańskich. miłości i łaski niż do rozumu i doświadczenia. Agustyn.wszystko to złączyło się u Augustyna. czynili to na podstawach stworzonych przez Augustyna. jak nikt przed nim. i iluminizm. a świat jako twór nadprzyrodzony i dzieło łaski. Ci bowiem. Różne dążności pierwotnego chrześcijaństwa. jego cnoty. wierność Zakonowi i miłość .aprioryzm. Z tych ogólnych własności augustynizmu wypływały szczegółowe jego teorie: w metafizyce egzemplaryzm.

Więcej od innych pisarzy chrześcijańskich kładł nacisk a) na transcendencję Boga. Z początkiem nowożytnego okresu. Wpłynęły jednak na to także rozłamy w łonie Kościoła. podawał bowiem swe pisma za dzieło Dionizego Areopagity. a skłaniał do „scholastycznego" pojmowania zagadnień. Nemesios z Emezy. KONIEC PATRYSTYKI I. a dążący do uzgodnienia wiary chrześcijańskiej z nauką grecką. WSCHÓD. sposobów odnowienia chrześcijaństwa szukano znów w Augustynie. empiryczne. Tomasz z Akwinu. jaki w 7 wieków później miał wywołać przekład jego dzieł na łacinę. O teologii mistycznej. przyrodzone. aż ujawnił ją renesansowy humanista. ale i stare szkoły kościelne w Aleksandrii i Antiochii. świetne zakończenie w dziele Jana z 150 . odpadnięcie nestorianizmu i monofizytyzmu. Za Karolingów. nie tylko ateńską. „augustynizm XIII w. pierwotnie rozwijająca się tak żywo. z których. wzmogły się wpływy Augustyna jako reakcja przeciw arystotelizmowi i powstał tzw. zwłaszcza z r. 3. Biskup Synesios podawał za alegorię to wszystko. W imię zaś czynników empirycznych wystąpił przeciw czystemu augustynizmowi w XIII w. I na długie wieki Pseudo-Dionizy stał się największym autorytetem chrześcijańskiej filozofii mistycznej.. niewymownej pracy. Inny z biskupów. który jest poza bytem i rozumem i daje się ująć jedynie przez mistyczne upodobnienie z Nim. Autor ten znany jest pod nazwą Pseudo-Dionizego lub Pseudo-Areopagity. przez usta Pelagiusza.. racjonalne. zwłaszcza w kompromisowej posiaci „semipelagianizmu". O hierarchii niebieskiej i O hierarchii kościelnej. 431 i 451. Od V w. Wśród pisarzy chrześcijańskich Wschodu utrzymał się trwale kierunek helleński. Trzeba było.wpływ Augustyna działał i później. Głównym zaś przedstawicielem neoplatońsko-mistycznego prądu był anonimowy autor pism O imionach boskich. podczas pierwszego rozkwitu średniowiecznej filozofii. co w Piśmie nie zgadzało się z poglądami neoplatońskimi. jak powiada Eucken. Jansenizm był augustynizmem XVII w. OPOZYCJA przeciw augustynizmowi musiała wziąć w obronę czynniki pomniejszone przezeń lub pominięte: czynniki doczesne. zależne od późnych neoplatończyków. bezpośredniego ucznia apostołów i pierwszego biskupa Aten (fikcja ta przetrwała całe średniowiecze. wskazują. Poglądy jego doznały szczególnego rozpowszechnienia od VII stulecia dzięki propagandzie i komentarzom innego pisarza chrześcijańskiego. w VIII i IX w. Augustyn sformułował filozoficzną postawę chrześcijaństwa. weszła w długotrwałe stadium konserwatyzmu i stagnacji. Miejsce spekulacji filozoficznej zajęła z jednej strony czysta mistyka (w duchu Pseudo-Areopagity). 2. Augustyn zwyciężył na razie. Jeszcze za czasów Augustyna i w łonie samego Kościoła doszedł do głosu. zapoczątkowany przez Orygenesa i Grzegorza Nysseńczyka. nastąpiło nawet dalsze wzmożenie czynników neoplatońskich. 1. Przyczyniła się do tego polityka Justyniana. VI wiek był świadkiem przejściowego odnowienia arystotelizmu. Pisma jego. który zamykał szkoły. Kościół stanął po stronie tomizmu. już wówczas arystotelizm odciągał od spekulacji. Jamblicha i Proklosa. jednakże przeciwny prąd zachował swą żywotność.". w XVII w. Odtąd myśl Wschodu chrześcijańskiego. -Trzy były najważniejsze nawroty augustynizmu: 1. rekrutowali się właśnie najwybitniejsi myśliciele. U Pseudo-Dionizego wpływy neoplatońskiej filozofii absolutnej na naukę chrześcijańską doszły do szczytu. 3. z drugiej zaś to. po Reformacji. systemy Kartezjusza i Malebranche'a. cielesne.. prąd oponujący przeciw jego skrajnemu supranaturalizmowi. i oddzielenie się od Kościoła prowincyj Syrii i Egiptu. po wyczerpaniu się Grecji. W XIII w. aby z powrotem odnaleźć równowagę życia. Maksyma Wyznawcy (580-662). Wbrew panującej doktrynie neoplatońskiej niektóre umysły zaczęły zwracać się do realistycznej filozofii Arystotelesa i do jego trzeźwej sylogistyki. przejętego neoplatonizmem. Przekład Arystotelesa na język syryjski wywołał oddźwięk podobny do tego. Valla). oraz b) na hierarchiczny ustrój bytu. Jednakże wschodnia patrystyka znalazła jeszcze w VIII w. co później nazywano „scholastyką". samodzielna myśl teologiczna urwała się. a wielkie chrześcijańskie systemy tego czasu. ale czynił to w sposób skrajny i wysuwając na czoło jedne składniki życia otamował inne. 2. w postawie i w wynikach zbliżały się do Augustyna. iż żył nie wcześniej niż w końcu V stulecia. bronił preegzystencji duszy i prawieczności świata. W V w. Od tego czasu Augustyn stał się decydującym czynnikiem średniowiecznej myśli. czyli stanowisko uważające prawdę za ustaloną i dążące jedynie do pojęciowego jej sformułowania.

które były zbyt trudne dla jego epoki. wytwarzającej hart i spokój ducha i dającej pociechę w nieszczęściu. że główne zainteresowania były tu nie teoretyczne. 1. Z końcem IV w. II. Kasjodor. lecz praktyczne. skompilował encyklopedię rzeczy boskich i ludzkich (Institutiones divinarum ac saecularium lectionum). największego po Orygenesie i Grzegorzu systematyka Wschodu. który mógł pod względem wpływu mierzyć się z Augustynem. Izydor. W początku V wieku Marcjan Capella ułożył szkolny podręcznik nauk wyzwolonych. Arystotelesa i neoplatończyków. że uczeni jego następcy . jak na Wschodzie. wykształconego i subtelnego: Boecjusza (480-525).jak Tino Prosper. (395) dokonany został podział państwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie. 1. Dzięki tym ich zbiorom pewne reszty umiejętności będące dorobkiem starożytnych zostały przechowane przez najgorsze stulecia upadku aż do chwili. arcybiskup Sewilli. by z pism wielkiego Augustyna wykroić katechizm lub przystępną encyklopedię. Jego Źródło wiedzy zespoliło dotychczasową pracę myślicieli chrześcijańskich na polu filozofii. Wschód i Zachód. nieporównanie gwałtowniejszy niż na Wschodzie. przestał być ośrodkiem umysłowym imperium. Niemniej zagadnienia filozoficzne były wszędzie w ogólnym zarysie te same. Jaki jest stosunek Boga do człowieka i człowieka do Boga. I. a nie subtelne traktaty filozoficzne. czy Boecjusz był chrześcijaninem) dał wzór pracy scholastycznej. jakie stawiali sobie ówcześni uczeni. ZACHÓD. lecz historykami. 4. w VII i Anglosas Będą w VIII wieku. jedyny. lecz co najwyżej o podtrzymywaniu życia umysłowego. dwukrotnie był zdobywany przez najeźdźców i niszczony przez Wandalów. która ją przechowała do czasów nowożytnych. jak świat powstał z Boga i jak może doń powrócić? . Bóg i człowiek: to były dwa główne przedmioty ówczesnej filozofii. z programu tego wykonał jedynie część. Pismem zaś De consolatione philosophiae (pisał je jako więzień Teodoryka. Nosił się z wielkim zamiarem przełożenia na łacinę wszystkich pism Platona. przetłumaczywszy niektóre pisma Arystotelesa i neoplatończyka Porfiriusza. bo były wyznaczone przez wspólną umysłom postawę religijną. Będą . Jeszcze przed Augustynem Ambroży formułował zasady moralności chrześcijańskiej posiłkując się pojęciami stoickimi. w jakie zaopatrzył swe przekłady. w V w.byli w większości nie systematykami. dogmatyki i mistyki w system pełny a prawowierny. Był zależny przede wszystkim od Augustyna. Bizancjum zaś tę samą patrystyczną filozofię przekazało Rosji. ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE BOGA. którą Boecjusz przekazał średniowieczu. Wszyscy myśliciele ówcześni skłaniali się 151 . Więcej niż samodzielnymi pomysłami. potem zaś kazał stracić powziąwszy podejrzenie o wrogą polityczną działalność) uczył filozoficznej postawy wobec życia. moralne. senator rzymski (477-562). Wiek V był już panowaniem barbarzyńców na Zachodzie. ISTOTA BOGA. którego podstawą były: dualizm na miejsce gradacji i stworzenie na miejsce emanacji. jaką otrzymała od Ojców. Historyczny punkt widzenia tego Ojca Kościoła uczynił. Była to puścizna starożytności. połączyły się tradycje grecka i wschodnia. gdy na Zachodzie filozofia weszła w okres bujnego rozwoju.aby te zagadnienia sformułować i rozwiązać. A obok ich rozwiązania gradualistycznego i emanacyjnego chrześcijaństwo wytworzyło własne. Wszakże wkrótce po Augustynie nastąpił upadek kultury umysłowej na Zachodzie. Ale i to było doniosłe: jego przekłady stały się na długie wieki jedynym źródłem znajomości filozofii Arystotelesowskiej. polegało na tym. Jednakże i Zachód wydał w tych złych stuleciach jednego niepospolitego myśliciela. na Wschodzie ustabilizowała się w tej postaci. Drugą właściwością Zachodu było. pogaństwo i chrześcijaństwo. W tych warunkach nie można było myśleć o rozwijaniu. 3. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII WIEKÓW I-V W filozofii tego okresu spotkały się różne tradycje i kultury. Później nauka Ojców greckich znalazła schron w Bizancjum. i odtąd losy Wschodu i Zachodu rozeszły się jeszcze dalej. Koniec patrystyki miał też na Zachodzie inny zupełnie charakter niż na Wschodzie. Rzym jeszcze w IV w. Zadanie. Potrzebne były najprostsze książki szkolne. który pierwotnie obdarzał Boecjusza dostojeństwami. a po nim analogiczne zbiory informacji i ekscerptów zestawił Izydor. a później Kasjodor. W tym samym czasie. i traktatami teologicznymi (traktaty te rozstrzygają dawniejszy spór o to.Damaszku. Fundamenty etyki kładł też Grzegorz Wielki. Komentarzami. ale tam nie rozwijała się już dalej. oddziałał przekładami i komentarzami. 2. kiedy w średniowieczu zaczęło na nowo budzić się życie umysłowe.

Zagadnienie to było dyskutowane we wszystkich obozach. chrześcijański zaś pogląd głosił. oświecenia boskiego. dla chrześcijan zaś ogniwem był Chrystus-Logos. epistemologicznych. Grecy skłaniali się do przekonania. dla tych . na jego celowość jako środka oczyszczającego i na znaczenie moralne okupionej przezeń wolności człowieka. twórczości. POWRÓT DUSZY DO BOGA. twierdzącą. . dla tamtych była to sprawa dedukcji. ale i kosmicznej: jest nie tylko pozarozumowy. Był to dla wszystkich myślicieli tej epoki właściwy cel czynności ludzkich. NATURA DUSZY. a przeto niepoznawalności Boga. wskazując na negatywność zła. ale ostatecznie została odrzucona. ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE CZŁOWIEKA. losem . i wśród chrześcijan utrzymywała się długo. 3. został on ostatecznie potępiony przez Kościół. STOSUNEK BOGA DO ŚWIATA. to było przekonanie bez mała powszechne. POCHODZENIE ZŁA. poznania. Chrześcijanie bronili doskonałości świata. że ma początek i będzie mieć koniec. etycznych. że świat jest ukształtowany z materii odwiecznej: Ojcowie zaś Kościoła doszli do twierdzenia. Analiza stanów mistycznych odkryła nowe zagadnienia psychologii. ale dla Greków były to abstrakcyjne hipostazy. Wśród Greków zmagało się dualistyczne i monistyczne pojmowanie. za nimi pogląd ten wyznawał Orygenes i wielu teologów chrześcijańskich IV i V w. nie tylko między Grekami a chrześcijanami. in. Bóg-człowiek.rzecz objawienia. wszelkie odmiany i odcienie pojęć oznaczających nadbytowość i nadrozumność. dla tamtych ogniwem był byt przyrodzony. W tych doktrynach. 2. Wśród chrześcijan było sporne nawet to: które z własności człowieka należą do jego natury. dla tych . 4. Filozofowie hellenistyczni wywodzili je na ogół z materii.upadek. dopatrywanie się w zdarzeniach dziejowych zmagania się sił Bożych z ziemskimi skierowało umysły ku rozważaniom nad filozofią historii. niewiele różniły się od innych. wśród chrześcijan zaś ustaliło się przekonanie. życie "oddane Bogu i oczekiwanie łaski . W systemach hellenistycznych wypowiadane było przekonanie o nadrozumności. u chrześcijan zaś z pojmowaniem Boga jako bytu łączyło się pojmowanie Go jako sędziego. co niewypowiedzialne.przeważnie z wolności.ta kwestia dzieliła filozofów. doktryny materialistyczne pojawiały się nawet wśród chrześcijan. miały jednak w 152 . POJĘCIA I TERMINY W epoce. Sporna była rola ciała: wśród Greków przeważała doktryna. Uznawano je powszechnie. że poza ciałem i duszą człowiek posiada jeszcze składnik najwyższy: pneumę. 4. psychologicznych. Przez hellenistycznych filozofów był pojęty jako byt absolutny. a które są darem łaski. II. która za przedmiot dociekań filozoficznych miała niepoznawalny i niewypowiedzialny absolut. celem .Powszechne było przekonanie o transcendencji Boga nie tylko epistemologicznej. działania. Zmagała się koncepcja dychotomiczna z trychotomiczną. że Bóg daje się poznać. 2.nowe zagadnienia etyczne. wywodzących wszystko z Boga. Ale czy dusza nieśmiertelna jest też odwieczna . terminologia filozoficzna musiała mieć charakter szczególny: wysilała się. że dusza jest obrazem Boga. Grecy stali na stanowisku preegzystencji. by wypowiedzieć to. 3.połączenie z bóstwem. SKŁADNIKI CZŁOWIEKA. ale jest zasadniczo innej natury niż On.. chrześcijańscy . monistyczna emanacja była ostateczną koncepcją hellenizmu.nadprzyrodzona istota boska. NATURA CZŁOWIEKA. Terminy filozoficzne. była ona dla epok następnych skarbnicą nazw oznaczających byt nadziemski i poznanie naprzyrodzone. OGNIWA POŚREDNIE MIĘDZY BOGIEM A ŚWIATEM. Że dusza jest niematerialna i nieśmiertelna. że Bóg naturalnym sposobem nie jest poznawalny. Ogólne pojęcie człowieka było wspólne całej epoce: istotą jego jest dusza. ale tylko na drodze objawienia.do twierdzenia. wiary jako warunków poznania stworzyło nowe zagadnienia epistemologiczne. W szczegółach natomiast panowała rozbieżność poglądów. termin „absolut") i superlatywne. Takie podłoże metafizyczne dawało sposobność do szczegółowych rozważań filozoficznych. że ciało jest więzieniem duszy. Następnie: greckie systemy emanacyjne skłaniały się ku uznaniu boskości duszy. że nie ma naturalnego związku duszy z ciałem. że stworzony był z niczego. Czyniła to głównie przez terminy negatywne (do nich należy m. lecz też wśród samych Greków i samych chrześcijan. ale w 553 r. W epoce tej wymyślone zostały wszelkie sposoby wyrażania transcendencji. ale i pozaświatowy. w chrześcijaństwie zaś zapanowała dualistyczna koncepcja stworzenia. Było to naturalne zamknięcie teocentrycznych systemów: wedle nich wszystko poczęło się z Boga i wszystko musi do Boga powrócić. jakimi posługiwali się chrześcijanie. 1. wytłumaczenie zła było zadaniem szczególnie doniosłym i trudnym. ale nigdzie nie przyjęły się. uznanie objawienia.

Wówczas już i Zachód chrześcijański znalazł swoisty wyraz w doktrynie Tertuliana. 375 nastąpi] początek wędrówek narodów. W 529 r. i myśl wschodnia miała rzeczników (jak Persa Manesa. a od 380 r. Ale już za życia Augustyna stosunki zmieniły się radykalnie. W I w. Wiek 153 . satyry Lukiana . w V w. z 201 r. W tym czasie na Zachodzie działał Boecjusz i Kasjodor. założonej przez Jamblicha. W V w. politycznej i religijnej. Teofil. przestało być prześladowane. twórcę manicheizmu).treści prawie zawsze pewien odcień szczególny. cywilizacja starożytna grecko-rzymska miała wciąż jeszcze lata wspaniałości i przewagi. A potem przyszła zupełna stagnacja na Wschodzie i Zachodzie. zbliżony do nich Marcjon. W 476 r. 2. in. zarówno greckie jak chrześcijańskie: uczył tam bowiem Klemens Aleksandryjski. Ireneusz. Neoplatonizm rozwijał się teraz zwłaszcza w szkole syryjskiej. in. Cesarstwo Zachodnie upadło.e. zwyciężanie przez nie Rzymu i niszczenie jego cywilizacji. Podczas gdy na Zachodzie narody barbarzyńskie objęły władzę. Chrześcijaństwo zaś weszło w tym wieku w nową fazę: od edyktu mediolańskiego w 313 r. za Klemensa i Orygenesa. W końcu stulecia działali późniejsi gnostycy (Bardezanes) i bardzo już liczni apologeci Wschodu. jaka w tym okresie dokonała się w filozofii. ilość obozów filozoficznych zwiększyła się jeszcze: koło połowy stulecia współcześnie ze stoikiem Markiem Aureliuszem i Numeniosem. mistyka Pseudo-Dionizego i obóz odnowicieli arystotelizmu. doszło do rozprawy między dwiema potęgami filozoficznymi epoki: filozofią neoplatońską i chrześcijańską. W szczególności dwa fakty miały nieobliczalne skutki dla dziejów Europy: w r. a drugi dopiero zaczynał. Wtedy to z pierwszym systemem chrześcijańskim wystąpił Orygenes. Rozwój chrześcijaństwa. występowali głównie gnostycy. Napływanie nowych ludów. chrześcijańscy. Atenagoras.w tym samym czasie. dekadencji starożytnej cywilizacji. wydał Proklosa i ateńską szkołę neoplatonizmu. Wśród Greków odtąd neoplatonizm nadawał ton filozofii. m. z których jeden już kończył się. W III w. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Przemiana.). wschodni. W dalszym swym przebiegu III wiek rozwijał już tylko myśli wypowiedziane w swym początku. CHRONOLOGIA Filozofowie najróżniejszych kierunków. Wewnętrzny proces kończenia się. Dotąd terenem filozofii było kwitnące Imperium Rzymskie. a w 395 podział państwa rzymskiego na zachodnie i wschodnie. Dokładniej mówiąc. greccy. 170). z wielkim zaś systemem neoplatońskim . Przyszły nowe ludy. Pawła (około 60 r. nieco później na Wschodzie . W pierwszej połowie I wieku n. Cała kultura tego okresu szła dwoma torami. dokonała się pełna recepcja przez chrześcijan starożytnej kultury umysłowej. a ponadto już i wcześni apologeci chrześcijańscy z Justynem na czele. pisma filozoficzne Seneki i romans Petroniusza powstały w tym samym czasie. co listy św. Rzym stał się pastwą Wandalów. Do III w. a na Zachodzie Ambrożego i pod koniec wieku Augustyna. sceptycy. a ponadto jeszcze myśliciele grecko-żydowscy. W II w. co Termy Karakalli (215). W IV w. Bazylides i Walentyn. co pisma apologetów chrześcijańskich i gnostyków (ok. głosili jednocześnie swe teorie stoicy. które na miejsce tamtej zniszczonej cywilizacji stworzyło nową. jak Apoloniusz z Tiany. Z żywego ruchu filozoficznego II stulecia wiek III od razu w pierwszej połowie zebrał dojrzałe owoce. Tacjan. neopitagorejczykiem. neopitagorejczycy. Wobec nich wszystkie inne straciły swe znaczenie. jak Filon. żył naówczas Sekstus Empiryk). Od soboru nicejskiego skonsolidowało swą naukę i wydało w tym stuleciu swych wielkich myślicieli: na Wschodzie Ojców kapadockich z Grzegorzem Nysseńskim na czele. A i stare szkoły greckie miały jeszcze swych przedstawicieli (m.mistyk Maksym Wyznawca. Najtypowszy przykład: Logos. już i na Wschodzie opadł poziom kultury. w aleksandryjskiej Szkole Katechetów.Plotyn. Przez czas jakiś twory cywilizacji starożytnej j chrześcijańskiej pozostawały obok siebie. Pierwszy wzmiankowany kościół chrześcijański (w Edessie. Wschód pozostał jeszcze ośrodkiem kultury. typowy dla zachodnich stosunków encyklopedysta-kompilator. Justynian zamknął po 9 wiekach jej istnienia Akademię ateńską. które pokonały Imperium Rzymskie i zniweczyły cywilizację starożytną. a jednocześnie z nim Amoniusz Sakkas. dokonywały się w nim trzy procesy: 1. Seneka. spotykali się na terenie Imperium Rzymskiego. zostało uznane za religię państwową.) wzniesiony był w tym samym pokoleniu. w II w. w Aleksandrii przygotowywały się naówczas wielkie systemy. Ale w VI w. 3. była w znacznej mierze konsekwencją olbrzymich przemian natury etnicznej.

Papiniana i Ulpiana. Gdy tamta przypada jeszcze na dobę starożytną. Właśnie dlatego. w 380 uznanie chrześcijaństwa za religię państwową Rzymu. Przez te trzy wieki korzystając z tej cywilizacji wielkie rzesze żyły spokojne. nie mógłby się z niej wyłamać. Miała charakter na wskroś religijny. Parę wieków trwające walki Rzymu z napływającymi nowymi ludami zakończyły się ich zwycięstwem. kosmologicznych. zadowolone. jak zauważył wybitny historyk (Gilson). lecz zakłada je jako zapewnione przez objawienie . nastąpiło złupienie Aten. w nowym środowisku.dzieła historyczne Tacyta (ok. to w końcu już Ambroży czy Augustyn. ale charakter odmienny. Laicy używają pojęcia scholastyki w sensie formalistycznych a pedantycznych dociekań . scholastyka zaś zastała je już gotowe. ale znaczne jej działy. W 268 r. w 589 chrzest Wizygotów i Longobardów. Zamknięcie Akademii Platońskiej nastąpiło w tym samym roku 529. Już w V wieku jest państwo Ostrogotów we Włoszech. w VI wieku państwo Longobardów we Włoszech. przez Wandalów. Wielu prawd naczelnych nie dochodzi.. Filozofia religijnej epoki nie była jednak wyłącznie teologiczna. Wizygotów we Francji południowej i Hiszpanii. ale jednocześnie rozwijało się wewnętrznie. że świat nie ma samoistnego znaczenia wobec Boga ani życie doczesne wobec wiecznego.). i nawet ten. Institutiones iuris Gaiusa (ok. kto by chciał. zasobne. obejmujące duży zakres zagadnień logicznych. a potem zniszczona przez najazd barbarzyńców. stanowi co innego: jest to filozofia opracowująca dogmaty wiary. co założenie poświęconego pracy umysłowej zakonu benedyktyńskiego. a upadkiem Rzymu i całej cywilizacji starożytnej.I wydał tę kulturę materialną. 300 nastąpiła szybka chrystianizacja Brytanii. Symptomatyczna data: ostatnie Igrzyska Olimpijskie odbyły się w 395 roku. 105 r. po r. rozciągają na cały okres to. w 410 złupienie Rzymu przez Wizygotów. II wiek . w 455 r. co na schyłku starożytności. ile w Kościele i w Bizancjum. poezje Martialisa. formowało nowy pogląd na świat. 160). Sparty i Koryntu przez Gotów. że uczucia religijne były tak rozwinięte. w 496 chrzest Franków. objawiały się nie tylko w teologii. Nie zawsze w wiekach średnich filozofia była „służebnicą teologii". ta stanowi chrześcijańską filozofię średniowiecza. Wandalów w Afryce północnej. Ale patrystyka ustalała dogmaty. Podstawowym przekonaniem jej było. 98 . ale i nad dziełem Bożym. I oto cała ta cywilizacja materialna i duchowa została zagrożona. nad światem przyrodzonym. 1. 75r. którą znamy z Pompei i Herkulanum (zasypane w 79 r. 2. nie były wyznaczone przez dogmaty i na ogół były autonomiczne. to znaczy. 160).jest więc w swych intencjach racjonalna. a w dziedzinie kultury umysłowej: Kwintyliana dzieło o wymowie (ok. nie tylko w dociekaniach nad Bogiem. na północnym zachodzie Europy zaczęła budzić się znów myśl filozoficzna. CZĘŚĆ DRUGA FILOZOFIA ŚREDNIOWIECZNA Po upadku kultury starożytnej upłynęło parę stuleci niepokoju politycznego i ciemności umysłowej. Od 260 roku zaczęła się przyjmować w krajach alpejskich i naddunajskich. Ta nowa filozofia chrześcijańska miała podłoże tak samo religijne jak filozofia poprzedniego okresu. ale nie wielkich scholastyków. Heteronomiczność wraz z racjonalnością stanowią jej cechy podstawowe. nazywanej „scholastyką". Ze starożytnej kultury zostało tyle. Religia była teraz nie tylko potrzebą dusz. Tymczasem religia chrześcijańska szerzyła się w całej Europie. Tak pojęta scholastyka nie była wyłączną własnością średniowiecza. taka jej koncepcja. Chrześcijaństwo nie tylko szerzyło się. ale stała się też podstawą organizacji państwowej. epistemologicznych. wytłumaczyć. Istotę średniowiecznej filozofii. I gdy w początku okresu przedstawicielami najwyższej kultury umysłowej byli Plutarch czy Pliniusz. Natomiast prawdy te usiłuje wyjaśnić. geograficzne i astronomiczne dzieła Ptolemeusza (ok. Panował w niej ten sam duch. W przeciwieństwie do patrystyki bywa nazywana scholastyką. analogiczne poczynania 154 .jest więc w założeniach heteronomiczna. Początki jej przypadają na IX w. gdzie stykała się z wiarą. Historię naturalną Pliniusza. III wiek wydał jeszcze wielkich prawników rzymskich.). co było właściwością jego epigonów. a rozwój trwa do XIV w. usystematyzować .). odpowiadała programowi papieży.118) i Plutarcha (ok. 100). zanim około IX w. Nauka była krępowana tam tylko. satyry Lukiana i Juwenala (ok.

nazwa średniowiecznej sztuki . DO XII W. 3.„gotyk". Istniały w średniowieczu prądy nieprawowierne. Wielowiekowe dzieje średniowiecznej filozofii rozpadają się na trzy okresy: 1) Okres rozwijania się i kształtowania tej filozofii. i ich próby utworzenia chrześcijańskiej filozofii szły w rozbieżnych kierunkach. A i wśród prawowiernych prądów nie wszystkie były scholastycznego typu: nie byli scholastykami ani mistycy w rodzaju św. klasyczny okres scholastyki. dusze rozumne są bytami innego porządku niż rzeczy przyrodzone. mającej charakter cechowy. 4. jak w wiekach średnich. PIERWSZY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (WCZESNE ŚREDNIOWIECZE. od XIV wieku. Jednakże nie był wówczas typem jedynym filozofii. emanatyzm na rzecz kreacjonizmu. Że kultura średniowieczna miała swe słabe strony i słabe działy. włącznie. Z czasem wszakże odrzucili panteizm na rzecz dualizmu.i już tych poglądów nie było w średniowieczu. wśród erudytów bizantyńskich i wśród teologów protestanckich. analogiczny odcień miała np. ale w zasadniczych punktach miała postawę stałą i niezłomną. którego filozofowie wyznawali skrajnie odmienny pogląd na świat. materializm na rzecz spirytualizmu . ani mechanistyczne (bo Bóg jest wolny i dusza jest wolna). zwłaszcza wśród laików. używane w pejoratywnym znaczeniu. lecz co najwyżej jego obrazem lub symbolem. a stopniowo traci je też „scholastyka". Wbrew potocznemu mniemaniu praca pozateologiczna scholastyków nie ograniczała się do subtelności logicznych. dialektyki z mistyką. a także „średniowiecze". tak też i średniowieczna skończyła się rozbiciem na szkoły. który jest bytem absolutnym). jądro jego było natury metafizycznej. rozwijając się długo i konsekwentnie w jednym kierunku. ani monistyczne (bo Bóg jest bytem innego rodzaju niż stworzenie). nie pozwala mówić o „upadku" filozofii w średniowieczu. wieki średnie nie nauczyły się eksperymentacji ani prawidłowej indukcji. Wieki średnie swej kultury filozoficznej i naukowej nie budowały od początku. ani sensualistyczne (bo Boga i duszy zmysłami poznać niepodobna). Nauki szczegółowe były wówczas długo w upadku. a jeszcze mniej w zakresie jej praktycznych zastosowań. z jaką były rozwiązywane. Choć dzieliła się na walczące ze sobą obozy i szkoły. Ale inaczej było w filozofii. Ale „gotyk" znaczenie to już stracił. Ojcowie Kościoła nie od razu znaleźli. obejmowała zagadnienia nie tylko formalne. filozofia średniowieczna była tradycyjna i bezosobista. zgromadziła szkoła w Chartres. jakich w XII w. Dla ich zagadnień brakło zainteresowania i nie wyrobiła się naukowa metoda. Nie znajdowały do niej dostępu doktryny relatywistyczne (bo istnieje Bóg. w XIII wieku. mało dokonały w zakresie podstaw nauki. ani materialistyczne (bo Bóg nie jest materialny). więc też świat przyrodzony nie mógł być w oczach średniowiecznych filozofów bytem jedynym. „średniowieczny" bywają często. fideizmu z racjonalizmem. a dla niektórych nie był w ogóle bytem prawdziwym. ani humaniści i filozofowie przyrody. 2) Okres pełnych systemów średniowiecznych. prawdy wieczne. aprioryzmu z empiryzmem. Natomiast nigdy typ ten nie osiągnął takiego rozpowszechnienia i nie stał się tak reprezentatywny. Podobnie oceniono wówczas i inne działy kultury średniowiecznej. ale też nie przejęły jej w całości od poprzedzającej epoki: rozpoczęły od fragmentów filozofii i nauki starożytnej. Ocenę taką nadał im wiek XVIII. „scholastyczny". i ona posiadała ujemne znaczenie i obraźliwą intencję w swym brzmieniu. ŹRÓDŁA i POWAGI STAROŻYTNE. Podobnie jak filozofia starożytna. nie doszła do tak zwartego i wykończonego systemu pojęć. Wyrazy „scholastyka". jak to czyniła Grecja. Ale szereg kwestii pozostał nie zdecydowany i w wiekach średnich toczył się spór idealizmu z realizmem. przypadkowo ocalonych po upadku starożytnej 155 . Ale niezwyczajne przejęcie się jej zagadnieniami i niezwykła subtelność. to nie ulega wątpliwości.występowały już przedtem w starożytności i potem w czasach nowych. intelektualizmu z woluntaryzmem. lecz ich przedmiotów. Autonomiczną nauką w całości istotnie nie była. które dochodziły prawd teologicznych niezależnie od objawienia. ale i rzeczowe. Bernarda lub Eckharta. Doktryny jej były przekazywane z pokolenia w pokolenie i trudno nieraz odnaleźć pierwotnego ich twórcę. Słynny spór średniowieczny o pojęcia ogólne (uniwersalia) dotyczył faktycznie nie samych pojęć. 3) Okres krytyki średniowiecznej. trwający do XII w. Podobnie do sztuki średniowiecznej. Nigdy filozofia. 5.) 1. jakie prawdy są zgodne z Ewangelią. Bóg. ale w przeciwieństwie do starożytnej jej okres szkolny nie wzbogacił filozofii nowymi myślami.

Dopiero w XII w. Z niego czerpano zarówno to.. ŹRÓDŁA i POWAGI CHRZEŚCIJAŃSKIE. chrześcijańskiego pisarza z IV w. jest to antropologia. który niezupełnie słusznie uchodzi za ojca duchowego scholastyki. pojawiły się przekłady Fedona i Menona. I dopiero w XII i w XIII w. jak Marcjan Capella. biskup moguncki. Pozostałe części Organonu. w przekładzie Cycerona i Chalcidiusa.735). ale traktowano ich raczej jako informatorów o starożytnych poglądach niż jako autorytety. autor De rerum natura. co dotyczy życia i śmierci. choć pisane w pomyślniejszych już nieco dla nauki czasach. Hiszpan. jak to. Dwa wcześniej znane traktaty odróżniano potem jako Logica vetus od pozostałych. Znajomość Ojców również była ograniczona. nie wyszło w treści i charakterze poza encyklopedyczne prace Izydora i Bedy. brano zeń całą filozofię: teorię Boga i świata. Znano Cycerona i Senekę.) Kategorie. świętach i sakramentach. która zajmuje się naturą ciała i wszystkim. i Hraban Maur (776-856). cechujący średniowiecze. który udostępnił pisma Lukrecjusza. Więcej wiedziano o Platonie z pism Augustyna. autor Origenesseu Etymologiae. Z pism jego znano długo tylko fragment Timaiosa. stoików. I tu znajomość źródeł powiększyła się dopiero Zainteresowanie grecką filozofią we wczesnej scholastyce ograniczało się do tych trzech doktryn: perypatetyckiej. ogół średniowiecznych uczonych mógł posługiwać się tylko łacińskimi przekładami. pośrednikami między starożytnością a średniowieczem byli też eklektyczni pisarze łacińscy ze schyłku starożytności. co było jego oryginalną myślą. Ale ważniejszym od nich wszystkich źródłem był Boecjusz. De rerum naturis Hrabana. co było platonizmem. przede wszystkim Analityki. Innych doktryn filozoficznych . psychologię. Encyklopedie zostawili trzej najsławniejsi pisarze Zachodu. I tu przemiany dokonał wiek XII. PIERWOTNA POSTAĆ FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ.epikurejczyków. w przekładzie dokonanym przez Jakuba z Wenecji w r. zoologia. zasady rozumowania. W innych działach filozofii. 3. Łacińska patrystyka lepiej była znana.kultury. ryby. Zamierzenia naukowe były encyklopedyczne. Kasjodor lub Chalcidius.bezpośrednio nie znano. Przede wszystkim dobrze znane były dzieła Augustyna. zawierające teorię wnioskowania i dowodzenia. przed XFI wiekiem znano jedynie pisma logiczne. Arystoteles był we wczesnym średniowieczu autorytetem jedynie w rzeczach logiki. które zwano Logica nova. 2. Tekstów greckich znano bardzo mało. Obok starożytnych („filozofów") drugim źródłem byli pisarze chrześcijańscy patrystycznej doby („Ojcowie"). teorię poznania. VIII i IX wieku: Izydor z Sewilli (ok. etykę i filozofię historii. poznano dopiero w XII w. gdyż znajomość języka greckiego była rzadkością. zwłaszcza w teologii i kosmologii. Sekstusa Empiryka i innych. Znajomość logiki Arystotelesa w pierwszych stuleciach średniowiecza była uzupełniona tylko przez Isagogę Porfiriusza. Platońskiej i neoplatońskiej.. o Piśmie św. Był sam dla średniowiecza powagą. przez Boecjusza komentarze do Arystotelesa i Por-firiusza oraz przez własne traktaty logiczne Boecjusza. Informatorami. zwłaszcza w rzeczach formalnych: brano odeń zagadnienia. gdy przełożona została część dzieła Jana z Damaszku. Neoplatonizm znano głównie z Pseudo-Dionizego i Maksyma Wyznawcy. przechowane w przekładach Boecjusza. metafizyczne i inne zaczęto poznawać dopiero w XII w.. sceptyków . 570636). Będą Venerabilis (672 . ale to nie była czysta nauka Platona. Oto co ze starożytnej filozofii znano i co jedynie mogło znaleźć się w najzasobniejszej nawet bibliotece średniowiecznej: Z Arystotelesa. Jego prace przyrodnicze. scholastycy odzyskali najważniejsze pisma starożytnych filozofów. która omawia węże i robaki. a przed XIII znajomość ich nie rozeszła się w Europie łacińskiej. Kult filozofii starożytnej. zresztą pomogłyby niewiele. Z filozoficznie ważnych pism posiadano w przekładzie główne dzieło Orygenesa. W swej późnej. która traktuje o Trójcy św. a na podstawie wiadomości pośrednich nie umiano się nimi przejąć. Anglik. definitywnej formie grecka patrystyka stała się dostępna Zachodowi dopiero w XII w. ptaki i pszczoły. definicje. żyjący w odstępach stuletnich i piszący w początkach VII. a i z tych jedynie najmniej ważne: De interpretatione (Hermeneutyka) i (od X w.. 1128. autorytetem był Platon. który dla całego wczesnego średniowiecza był najobfitszym źródłem i nieporównanie największą powagą. synodach. szedł tedy w parze ze znikomą jej znajomością. Wszelako bezpośrednia znajomość jego poglądów była niesłychanie uboga. po wiekach wrzenia i wędrówek narodów. Zadanie średniowiecza wobec nauki ograniczało się w pierwszych jego stuleciach do ratowania i zbierania fragmentów dawnej nauki. ponadto posiadano wykład logiki w De dialectica Augustyna i w podręcznikach Marcjana Capelli i Kasjodora. zwłaszcza Ojców greckich. Jest to teologia. jest 156 . których pisma Jan Szkot Eriugena przełożył w IX w.

teologia. gdy Karol Wielki. dalej na wschód były w St. że jest „poznaniem rzeczy ludzkich i boskich". św..Jest to dzieło kompilatora starożytności. który był w ogóle okresem wielkiego rozkwitu tego kraju. Była nim zwłaszcza w XII w. o gospodarstwie rolnym. Jan Szkot. zakładał szkoły. Hugon od św. Po stuleciach stagnacji przyszła w połowie XII w. doprowadził ją do szczytu. Rozwój ten nie był jednak ciągły. Wergilego i innych poetów łacińskich. psychologiczny (De animae ratione). ŚRODOWISKA FILOZOFICZNE. Najpierw przełom VIII . za Karolingów. wznowiło się życie umysłowe i odżyła kultura teologiczno-filozoficzna. po niej następuje geografia. popierał naukę. rozszerzył studia i na ziemie niemieckie. Duszą ówczesnego ruchu umysłowego był Alkuin. Reims. która wspomina o platończykach. Wiktora. ale stałym korytem płynęło życie umysłowe we Włoszech. chmurach. zwłaszcza południowych. Później.to fizyka w starożytnym znaczeniu słowa. Pierwszy rozkwit kultury umysłowej średniowiecza nastąpił dopiero na przełomie VIII i IX wieku. humanistycznych. Gottschalk. I w wieku XII szybko postępowała naprzód. Niespokojne czasy w drugiej połowie IX i w X w. która opisuje ziemię znaną naówczas.IX wieku. spowodowały upadek. który w XIII w. Reichenau. gromadził uczonych na swym dworze. Gilbert de la Porree. Orleans. pozostał po nim traktat teologiczny (Defide). Anzelm. etyczny (De virtutibus et vitiis). wyrabiania metody i terminologii. Od niego wywodzili się inni uczeni owego czasu. traktująca o atomach i żywiołach. W XI w. historia filozofii.Irlandczykiem. Fulda. nauka . Z całej Europy zjeżdżano tu na studia: Alkuin. powietrzu. Hugon od św. Senekę i starszego Pliniusza. wielki reprezentant mistyki . był Anglikiem. stulecia te stanowią lukę między okresem rozwoju nauki starożytnej a okresem rozwoju średniowiecznej. od Karola Wielkiego. wiek zbierania materiałów. kwitła szkoła w Bęc w 157 . który wzniecił spór teologiczny o predestynację. że w XIII wieku system średniowiecznej filozofii powstał od razu gotowy i skończony. . organizator nauk za Karola Wielkiego. ośrodkiem kultury stała się Francja. a potem XII wiek są we wczesnym średniowieczu doniosłymi dla filozofii okresami. B) Dopiero pod koniec XI w. kraje i miasta wraz z tym. lodzie i rosie. jak ów Hraban Maur. Schroniskiem kultury umysłowej w pierwszych latach średniowiecza były Wyspy Brytyjskie. Okres ten wydał jednego filozofa dużej miary: Jana Szkota Eriugenę. Wiek XII był to wiek bujny. praeceptor Germaniae. 5. o nowej Akademii. Paschasius Radbert. piorunie i błyskawicy. na schyłku VIII wieku rozpoczął się rozwój filozofii średniowiecznej. były we Francji: w Tours. za Grzegorza VII. odszukiwania starożytnych wzorów.Niemcem. Lukrecjusza.nie były wówczas rozgraniczone. wiek wytwarzania i ścierania się nowych koncepcji. Słońcu. Piotr Lombard. o rzemiosłach i o pokarmach. filozofia. jeden z twórców scholastyki Włochem. perypatetykach. Wąskim. który cytuje Owidiusza. a zarazem dzieło chrześcijanina. w końcu przychodzą traktaty o geologii i mineralogii. wiatrach. ROZKWITY FILOZOFII WE WCZESNYM ŚREDNIOWIECZU. Wiktora. epikurejczykach i cyrenaikach. To uchodziło wówczas za filozofię. stoikach i cynikach. Cycerona. Najbardziej ożywione stosunki naukowe łączyły Francję z Anglią. uczyli się i nauczali w szkołach francuskich. autor traktatu o stosunku poznania i wiary. niebie i świetle. Gallen. filozoficznych. Odżyła mniej więcej razem z kulturą artystyczną: scholastyka wytworzyła się razem z gotykiem. ale przygotował rozkwit i umożliwił to.. o sztuce wojskowej i wodnej. teologicznych. który poszukuje sensu mistycznego w twierdzeniach autorów duchownych i świeckich i miesza idee starożytne z ideami chrześcijańskimi. Corbie. generacja wybitnych uczonych: mniej więcej jednocześnie żyli Bernard z Clairvaux. jak Servatus Lupus. spełniający funkcje jakby ministra oświaty za Karola Wielkiego. który upamiętnił się skrajnie realistycznym poglądem w logice. Chartres. Jednakże był okresem pączkowania. śniegu. Księżycu i gwiazdach. pełen zrozumienia dla znaczenia wiedzy. pierwszy samodzielny filozof średniowiecza . o wagach. Fredegisus. brano dosłownie starożytne (stoickiego pochodzenia) określenie filozofii. Główne szkoły. wiek różnorodnych zainteresowań. określa prawdziwą filozofię w myśl Ojców kapadockich. pochodzące z czasów Karolingów. Wówczas. Cały słynny spór o uniwersalia we wczesnym średniowieczu toczył się między Francuzami. a przynajmniej zastój w dziele Karola Wielkiego. Abelard. o muzyce i medycynie. co się w nich znajduje. nie kwitnięcia: pełnej koncepcji filozoficznej nie stworzył. Hraban. dzielny humanista. logiczny (De dialectica). burzy. ale wszyscy zamieszkiwali Francję. A) W pierwszych stuleciach średniowiecza nauka się nie rozwijała: umiano wówczas tylko biernie konserwować odziedziczone fragmenty dawnej nauki. miarach i liczbach.

Było okresem ustalania nie tylko form: ustaliło także program i metodę średniowiecznej nauki. 5) Dialektyków. Wiktora. odpowiednik greckiej „techne"). tylko jeszcze nie ułożona w system. to w sensie dialektyki i logicznego traktowania zagadnień. Koncepcję odrębną filozofii wytworzył dopiero następny okres średniowiecza. Jana Szkota Eriugenę. geometrii. Tok nauczania był taki: stopień niższy stanowiły nauki świeckie. Właśnie wczesne średniowiecze jest okresem wyrabiania tych form. zespół sztuk wyzwolonych nazywano czasem „filozofią"). Na tym kończył się zasób nauk świeckich (które tylko w niewielu szkołach miały zakres bardziej rozległy) i . przeciwnie. logiczne zaś w trivium jako dialektyka.Normandii. zaczęła odzyskiwać swe właściwe tematy: logiczne. psychologiczne. szczególniej Hugona od św. znaczenie klasztorów było mniejsze). wytworzyło je i przekazało następnemu okresowi. ogólnikowym poznaniem rzeczy ludzkich i boskich (choć jeszcze w XII w. były inne. Były to bądź szkoły klasztorne (z nich do X w. astronomii i muzyki. SZKOŁY były w rękach duchownych. Był to bądź kierunek humanistyczny. większość zagadnień została odzyskana. „sztuk wyzwolonych" (artes liberales lub saeculares). kosmologiczne. bądź też szkoły biskupie. Ta ostatnia była uosobieniem świeckiej filozofii i jeśli filozofię przeciwstawiano teologii. ale i nauki. w szkołach uczono siedmiu tzw. które wiązały najściślej filozofię z teologią. w trivium zaś dialektyka. przeciwstawionego objawieniu. Obok tych kierunków. w których pierwotnie wykładał sam biskup i najwybitniejsi członkowie kapituły. katedralne i kapitulne. dokonał się proces skoncentrowania życia umysłowego w Paryżu. realnych (artes quadriviales lub reales) składała się z arytmetyki. sermonicales lub rationales) składała się z gramatyki. tu jako nauczyciele zbierali się uczeni i tworzyły się środowiska naukowe. Boecjuszu i innych. scholastyka dążyła spekulatywnym. a także formy literackie średniowiecza zostały wytworzone nie od razu. W XII w. a mistyka kontemplacyjnym sposobem do poznania prawdy. Pierwszy został rychło uznany za heterodoksalny. 158 . 2) Scholastyków. szczególniej Bernarda z Clairvaux. nie znało schematów. szczególniej w Chartres i Laon. Nauki świeckie nosiły nazwę „sztuk" (artes. szczególniej Abelarda. które kwitło szczególniej w XI i początkach XII w. tu były biblioteki. Wszakże stary program szkół nie został zmieniony: zagadnienia metafizyczne. najważniejsze były benedyktyńskie. A nawet szkoły „pałacowe". były kierowane przeważnie przez duchownych. We Włoszech stały naukowo najwyżej: Salerno i benedyktyński klasztor w Monte Cassino. spotykane od VIII w. Formy nauczania. a grupa czterech (quadrivium) sztuk matematyczno-przyrodniczych. drugi wytwarzał się powoli i skrystalizował się dopiero w drugim rozkwicie wczesnego średniowiecza. Te dwa kierunki nie wykluczały się wzajem. już w pierwszym rozkwicie w IX wieku znalazł głównego na wieki średnie przedstawiciela. 7. bądź też specjalne studium dialektyki.. stopień zaś wyższy teologia. drugi był dziełem filozofii ortodoksalnej. Więc najpierw istniał zarówno kierunek panteistyczny. STANOWISKO FILOZOFII. 8. Ten program i ta metoda. zwane scholastycznymi. traktujące ją względnie samodzielnie lub w łączności ze „sztukami". do tej chwili nauka była przedscholastyczna. Od IX wieku przestała być li tylko encyklopedią nauk. jak i kierunek stojący na stanowisku dualizmu Boga i stworzenia. psychologiczne i etyczne były traktowane w związku z teologią. u niektórych myślicieli łączyły się i uzupełniały. Wśród nauk wyzwolonych przewagę miało trivium. 4) Twórców syntezy między scholastyką a mistyką. Studia świeckie były pojmowane jako propedeutyka do teologii. Pierwszy miał w starożytnej filozofii gotowe wzory i przeto wybił się wcześnie. Szkoły były nie tylko czynnikami nauczania. najsławniejsza z nich była na dworze francuskim. w XI i XII w. których wykaz i program wieki średnie odziedziczyły po chrześcijańskich pisarzach z ostatniej epoki rzymskiej. szczególniej Anzelma Kantuareńskiego. W XII w. w XII w.następowała teologia. Omówić tedy wypada kolejno: 1) Panteistów. szczególniej najwybitniejszego ich przedstawiciela. dostępne również dla świeckich. niezgodny z nauką Kościoła. opracowane zostały dopiero na przełomie XI i XII w. Filozofia nie stanowiła odrębnego działu studiów. odnawiający starożytną wiedzę. 3) Mistyków. Filozofia ortodoksalna rozwijała się znów w dwóch kierunkach: scholastycznym i mistycznym. 6.. Sztuki wyzwolone dzieliły się na 2 grupy: grupa trzech (trivium) sztuk humanistycznych (artes triviales. Obie znalazły wybitnych przedstawicieli od początku XII w. Samo natomiast w formach było indywidualne. potem specjalni „nauczyciele" (magistri). retoryki i dialektyki. KIERUNKI FILOZOFICZNE WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA były bardzo różnorodne.

Ale Pismo św. Jan Szkot Eriugena urodził się w początku IX wieku w Brytanii. pojmujący świat jako konieczny wytwór rozwoju Bożego. podstawowe dzieło metafizyczne.pochodzący z Erynu).. gdzie odtąd przebywał jako pierwszy uczony nadworny. ROZWÓJ. 1) Okres wczesny. anachronizmem. Główne jego oryginalne pisma: 1) traktat O przeznaczeniu (De praedestinatione). Eriugena twierdził. z nich korzystał. co myśl objąć jest zdolna. lecz alegorycznie. stawaniem samego Boga. był jedynym umysłem o aspiracjach systematycznych i zdolnościach spekulacyjnych. znał język grecki i nawet pisał poezje greckie. Tworzenie świata jest nie aktem woli. Filozofia arabska stanowi zjawisko równoległe do łacińskiej i musi tu być także omówiona. KONCEPCJA BOGA. Sam Bóg jest ponad wszelkimi kategoriami. Tłumaczył na łacinę pisma Pseudo Areopagity i Maksyma Wyznawcy. teologia może co najwyżej negatywnie ustalić. że między objawieniem a rozumem panuje zgoda. Eriugena pisał. z którego cały wszechświat powstaje. władze kościelne odwoływały się doń w sprawach teologicznych. uczoności. jest „wszystkim we wszystkim": jest to 159 . zwłaszcza Augustyna. System Eriugeny był typu neoplatońskiego. To środowisko nie było wszakże naówczas jedyne: filozofia rozwijała się jednocześnie i wśród Arabów. Pism samego Plotyna Eriugena nie znał.6) Humanistów. Był wielką powagą naukową swych czasów. z którego pochodzą glosy do Boecjusza. 2) traktat O podziale natury (De divisione naturae). należał do tego szeregu rozwojowego. natomiast nawiązanie do Ojców greckich stanowiło odrębność Eriugeny. lecz wydaje to. powstał na samym początku.. „żywą zagadką". że Bóg jest „niczym". zgrupowanych szczególniej w szkole w Chartres. w tym okresie rozwinął swój filozoficzny system i napisał De divisione naturae. miał gnostycką koncepcję Pisma. ERIUGENA I PRĄD PANTEISTYCZNY System najbardziej zbliżający się do panteizmu. która rozwinęła się w scholastyce a dostosowywała rozumowanie do brzmienia Pisma. Tworząc świat. To. musiał być urzeczywistniony. który został zapoczątkowany przez Plotyna. brał nie dosłownie. twórczość. Był człowiekiem niezwykłej. To jego słowa: nemo intrat in caelum nisiper philosophiam. gdy pisał De praedestinatione: nie znał wówczas jeszcze greckich Ojców Kościoła. utorowaną przez neoplatonizm. Przez nią zyskiwał wolność dla filozofii. a neoplatońską koncepcję wyczytał z aluzji u Ojców łacińskich. po zapoznaniu się z Ojcami greckimi. co w Nim samym jest zawarte. dostosowującą sens jego do wyniku rozumowania i będącą zupełnym przeciwieństwem tej. był dziełem Eriugeny. głos w religijnoetycznym sporze o przeznaczenie. która co najwyżej umiała encyklopedycznie zestawiać skromne wiadomości naukowe. że świat wywodzi się z Boga i że Bóg jest „istotą wszechrzeczy". Maksyma Wyznawcy. lecz tylko Jego objawienia (teofanie). nie można orzec o Nim nawet tego. Koncepcja Boga taką metodą uzyskana odbiegała od dosłownej nauki Pisma i weszła na drogę abstrakcyjną. lecz procesem koniecznym. czerpał z Augustyna. ani nawet że działa: tu Eriugena posunął konsekwencję swej negatywnej filozofii dalej niż którykolwiek z pisarzy chrześcijańskich. 2) Okres następny. Ale jednocześnie jest . Właściwa natura Boga jest w ogóle niepoznawalna. zapewne w Irlandii. jak dawni Ojcowie Wschodu. jak mówi jego przydomek (Eriugena . czym Bóg nie jest. jak na owe czasy. POPRZEDNICY. znał natomiast pisma chrześcijańskich neoplatończyków. co poznajemy z Boga. Przyjmował. PseudoDionizego. zawierające objawienie. że jest substancją ani też że jest miłością.wszystkim: źródłem. mianowicie greckich Ojców Kościoła: Grzegorza. podczas gdy w większości myśliciele średniowiecza byli teologami. zawarty w Bogu. Na parę lat przed połową stulecia został wezwany na dwór Karola Łysego. już w IX w. W epoce. o przeznaczenie (predestynację). System Eriugeny był tedy typowo emanacyjny. POGLĄDY. komentował Boecjusza. oni byli jego poprzednikami bezpośrednimi. ale to czyniło całe wczesne średniowiecze. jaki wydała filozofia średniowieczna. W epoce niemowlęctwa nauki ten subtelny filozof był zjawiskiem prawie niepojętym. Znał również Ojców łacińskich. 1.Boga jest tylko rozwijaniem się. Był czystej krwi filozofem. nikt nie wejdzie do nieba inaczej jak przez filozofię. choć był człowiekiem świeckim. 3) Okres późny. to znaczy niczym z tego. nie wychodzi poza Siebie. stanowiły one jakby wyrzeczenie się wcześniejszego panteizmu. przede wszystkim w wielkim sporze IX w. ŻYWOT I PISMA. to nie sama Jego natura. Wszyscy ci filozofowie wyszli ze środowiska o kulturze łacińskiej. bo nadmiar bytu i dobroci.

bo przygotowany przez stoików. że dawała należne miejsce łasce Bożej . którą niegdyś głosił Grzegorz Nysseński. nie ograniczył się do zwykłego podziału na Boga i świat. istnieje naprawdę tylko Bóg. Poznanie ma tę samą ewolucyjną naturę. natomiast . realizm pojęciowy).być złymi i zasłużyć na śmierć wieczną. lecz. czyli na naturę tworzącą i naturę stworzoną. a świat jest Jego objawieniem.poparli ją inni duchowni. a zebrany przez nie materiał przejmują władze wyższe. nie są bynajmniej abstrakcjami umysłu. Pogląd na świat Eriugeny był typu symbolicznego: świat. Jako panteista był w wiekach średnich rozumiany. która zaprzecza czy to jednej. czy drugiej. co nie istnieje. Szczegółowo wypowiedział się jednak w kwestii predestynacji. Rzeczy istnieją tylko przez to. nie może być wiedzy i nie może także być 160 . w którym każda z czterech natur stanowiła nie tyle rodzaj bytu. nie jest sam rzeczywisty. jednostka materialna nie jest samoistnym bytem. 3. Była to na wskroś immaterialistyczna koncepcja rzeczywistości. Materia daje rozłożyć się na składniki i wtedy okazuje się zespołem własności. Eriugena mniej zajmował się szczegółowymi kwestiami teologii i filozofii. Rzeczy powstają z prototypów. czyli świat materialny w gruncie rzeczy sprowadza się do niematerialnego. Istnieje łaska Boża. . lecz w obu znalazł jeszcze po dwie postacie. ale istnieje też i wolność ludzka niesłuszna jest nauka. w którym świat wyłonił się z Boga i do Boga powróci.Dzieje świata to wyjście z Boga i powrót doń. Filona i innych) sposób. że partycypują w ideach. gatunki są zatem wcześniejsze od jednostek. a jakże moglibyśmy być zbawieni bez łaski i jaki sens miałby sąd bez wolności? Potępienie nie może być rzeczą predestynacji. z czego wyszedł.formuła panteizmu. 3) Natura stworzona i nie tworząca: to świat rzeczywisty. KONCEPCJA POZNANIA Eriugeny odpowiadała jego koncepcji bytu. 2) Natura tworząca. Cały ten proces emanacyjny. 4) Natura nie stworzona i nie tworząca: to Bóg jako kres wszechświata. na etapy. przeciwnie. a potępionym . Eriugena rozdzielił. rzeczywistymi siłami. Eriugeny. Rzeczy nie są same realne. Świat zewnętrzny ma za sobą świadectwo zmysłów. identyczny zresztą z początkiem. ile mają jej idee. będący dalszą emanacją Boga. które są niematerialne. jak grzech. przez które Bóg objawia się i daje poznać (utożsamiony z Synem Bożym. ile etap jego emanacyjnego rozwoju. od zmysłów zewnętrznych. Biskupi: Hraban Maur z Moguncji i Hinkmar z Reims oparli się tej nauce. a nie stworzona: to Bóg jako najwyższy. Wszczął go Gottschalk głosząc Augustyński pogląd o predestynacji podwójnej: cnota jest tak samo od Boga przeznaczona. a w najwyższej swej postaci sięga poprzez idee do niezmiennej i jedynej natury Boga. lecz tylko przemijającym przejawem. Była teocentryczna: nie ma innego przedmiotu poznania poza Bogiem. bo predestynacja jest wiedzą z góry przez Boga posiadaną. to okazuje się. zrealizowaniem idei.ze względu na to. idee zaś przez to. że jest nicością. 2. że partycypują w Bogu. Wynikało stąd przekonanie o realności pojęć (tzw. przeto nie może być przyczyną rzeczy przeciwnych. zbawienia i potępienia. dobra i zła. jako panteista oddziałał. jak Ratramnus ze słynnej szkoły w Corbie i humanistycznie wykształcony Servatus Lupus. podobnie jak śmierć jest tylko brakiem życia). co byt: i ono rozwija się w szeregu szczebli. które wytwarzają szczegółowe zjawiska. Logosem). O tym. wedle przekazanej przez Greków hierarchii: najpierw zmysł wewnętrzny. Ale poznanie zaczyna się od dołu: zaczyna się od władz niższych. Koncepcja świata u Eriugeny zgodna była z tradycją i konsekwencją emanatyzmu. NAUKA o PRZEZNACZENIU. bo nic nie istnieje poza Bogiem. jaki znamy. jednakże panteistyczne przeważają. Wprawdzie nie wszystkie wypowiedzi Eriugeny brzmią w ten sposób. przekraczający wszelkie kategorie i niepoznawalny (Bóg Ojciec Pisma świętego). ta sama. lecz idealne prototypy ich w Bogu. w wygodny do zapamiętania (zresztą niezupełnie oryginalny. a rzeczywiste są tylko ogólne idee. 1) Natura tworząca. Ten stanął na stanowisku jednej predestynacji. Bóg jest jeden. który poznaje już nie rzeczy. Osiągnął poczwórny podział natury. boć zarówno zbawienie jak i sąd ostateczny są objawione. zabrawszy na życzenie duchowieństwa głos w toczącym się wówczas sporze. KONCEPCJA STWORZENIA. a grzech nie jest (jest tylko brakiem dobra. wybranym jest przeznaczone być dobrymi i mieć życie wieczne. następnie rozum. ale gdy osądzić go rozumem. pierwotny byt. lecz jest tylko symbolem rzeczywistości. Przejęty konstruowaniem wielkiego systemu. lecz tylko są objawieniem realnego Boga. jako negującej wolność i odpowiedzialność ludzką. wiedza zaś może tylko dotyczyć tego. a stworzona: to zespół idei wyłonionych z Boga. Wówczas Hinkmar zwrócił się o pomoc do świeckiego uczonego. 4. co jest. Rzeczy zaś jednostkowe tyle tylko mają realności. Ale sam Bóg jest niepoznawalny i tylko objawienie się Jego jest przedmiotem filozofii. czyli jednostki powstają z gatunków. bo świat powróci do tego.

OPOZYCJA. zwolennicy Gottschalka zarzucali mu powrót do herezyj Orygenesa i Pelagiusza. Choć potępione. może więcej jeszcze niż filozofia Orygenesa czy Pseudo-Dionizego. ale pokazał średniowieczu co do formy wzór jednolitego. mówi o Bogu. sądu ostatecznego i odkupienia. szerzące się wśród ludu. wprawdzie sobór w Kiersy w 853 r. a jeszcze przez Honoriusza III w 1225 r. Amalryk pod naciskiem cofnął przed śmiercią swe nauki w 1204 r. zainicjowana we Włoszech przez Joachima de Fioris. prześladowani. Późniejsze. dzieło Eriugeny było czytane. jakim była szkoła w Chartres. . Najwcześniej potępienie spotkało jego naukę o przeznaczeniu. Ale tworzyły się znów inne. która. łaciński duch. natomiast było wzorem dla poczynań pozascholastycznych i heterodoksalnych: Eriugena był przeważnie uważany za „ojca antyscholastyki". ale jeszcze radykalniej i jaskrawiej ujął jego stanowisko. i zwłaszcza wpływ Augustyna sprawił. że system Eriugeny jest bardziej zracjonalizowany. które stanowiły ośrodek herezji waldensów. że skoro Bóg w nas wytwarza wolę i uczucie. objawieniem się Boga i że do każdego z nas stosuje się to. odrzucała niektóre dogmaty. jest Bogiem. iż wywołały . dotrwały czasów Eckharta i wielkiego rozwoju mistyczno-panteistycznych spekulacji w XIV wieku.. Strasburgu. Ze względu na swą treść nie mógł być przyjęty przez prawowierne średniowiecze. że „wszystko jest jednem". Jest to najbardziej neoplatońska ze wszystkich filozofii chrześcijańskich. jak ta. ukrzyżowanie dotyczy nie wyłącznie Chrystusa. Ale idee. idealistycznym pojmowaniem rzeczywistości był w niezgodzie z podstawami chrześcijaństwa. ale bardziej stanowcze potępienie spotkało De divisione naturae. które potępione zostało przez Leona IX w 1050 r. Etyczną konsekwencją jego nauki było. herezję amalrycjan. Moguncji. ale sobór w Walencji (855) odrzucił artykuły tamtego soboru. jak też ludowe ruchy religijne. Pokrewna była sekta „wiecznej ewangelii". np. Synody z 1210 i 1215 r. Wpływy amalrycjan szły także na wschód i dosięgły ziem nadreńskich. Wpływ Eriugeny objął zarówno szczyt ówczesnej uczoności europejskiej. natomiast scholastyka poszła innym torem. mianowicie panteizmu i panteistycznego mistycyzmu w wiekach średnich. Doktryny te szerzyły się zwłaszcza w sektach begardów i beginek. Duchem św.Idee Amalryka stały się podłożem sekty „amalrycjan". były w pełnym rozkwicie w XIII w. Amalrycjanie. Poprzez sekty i prądy religijne. I wywarło wpływ. WPŁYW. że wcielenie. która utożsamiała okresy dziejów ludzkich z powstaniem osób boskich.w przeszło 3 stulecia od śmierci Eriugeny . głosił. że każdy jest. Ale ważne było. prowincje. Co więcej. Jednakże zachodni. w podstawach swych system Eriugeny został obcy duchowi chrześcijaństwa. że jest organem Chrystusa". uchodzili na południe Francji w okolice Lugdunu. zgodnie z jego nauką. a potem teologię. tak samo jak Chrystus.. pokrewne sekty.. które okazały się szczególnie podatnym terenem dla doktryn panteistycz-nych. to nie może być dobra i zła moralnego. uznał stanowisko Eriugeny. niekompilacyjnego systemu.interdykt jego pism z 1225 roku. Tworzyły się sekty. przejęli ich nauki. System Eriugeny musiał spotkać się z oporem Kościoła. nie przestały działać. przekonany o immanencji Boga w stworzeniu. potępiły amalrycjan. gdyż swą gnostycką koncepcją Pisma św. Jednakże żadne stanowisko nie zostało powszechnie przyjęte. wyższym ponad grzech. ZNACZENIE. miały ośrodki w Kolonii. Był bliski Eriugenie. które wedle tych idei żyły i nauczały. że każdy człowiek jest tak samo synem Bożym jak Chrystus.. kto nie wierzy. zmartwychwstanie. lecz każdego człowieka. „nie może być zbawiony. daje się wykazać ciągły łańcuch tradycji 161 . Panteistyczne nauki Eriugeny zostały na większą skalę odnowione w XII i w początku XIII wieku. bo cokolwiek jest. braci i sióstr „wolnego ducha". kraje stanęły do walki o teorię wolności i predestynacji. zetknąwszy się z nimi. że człowiek jest organem Bożym. mniej mistyczny niż systemy Ojców greckich. monistycznym pojmowaniem stosunku Boga i świata. ulegli ich wpływom doktrynalnym. Eriugena nie stworzył odrębnego typu filozofii: jego system emanacyjny w istocie swej nie różni się od neoplatonizmu. np. Amalryk z Bene pochodził z okolic Chartres i zależny był od tej szkoły. Kompromis panteizmu Eriugeny z dogmatami chrześcijaństwa był powierzchowny. Zdecydowany panteista. wykładał pod koniec XII wieku w Paryżu dialektykę. a synod w Langres (859) gwałtownie zaatakował Eriugenę. tyle tylko. zasługi i winy. że na progu wieków średnich odbyła się próba sił takiego systemu. Przeto predestynacja jest tylko jedna: dla wybranych. Waldensi. (Odrębne miejsce wśród pism Eriugeny zajmowały jego późne glosy do Boecjusza i wpływ ich był inny: one dla następnych stuleci stały się właśnie wzorem metody scholastycznej). że wpływ ten pozostał poza głównym korytem średniowiecznej scholastyki. choć cofnięte. chrześcijaństwo podzieliło się na obozy. kościoły. a wtedy oddziałały tak silnie. co Pismo św. Pokrewne mu systemy chrześcijańskie bywały w patrystyce. skazane na spalenie.predestynacji.

Berengar z Tours (zm. lecz musiał sam wytwarzać stopniowo metodę i teorię. Anzelm. Lanfranc był nauczycielem i bezpośrednim poprzednikiem Anzelma. gotowych wzorów. ŚW. na północy osiadły. Wielkiego filozofa wydał dopiero na przełomie XI i XII wieku. Gdy jedni byli za wyłącznym posługiwaniem się dialektyką. Oto np. jak panteizm. do którego posunęli się niektórzy mistycy XII w. Anzelm. Już w okresie najżywszych sporów XI wieku próbowano znaleźć równowagę między Pismem św. a zarazem zdecydowanym przeciwnikiem destrukcyjnej dialektyki Berengara. Dialektyka. Takie poczynania wywołały reakcję. W Niemczech szerzył go Otloh z Regensburga (1010-1070) i Manegold z Lautenbachu. dialektyk przejęty wyższością rozumu i chcący wszystko racjonalnie wytłumaczyć. wniknął w jego ducha i zdołał samodzielnie posługiwać się jego zasadami. nie było. że zasady dialektyki. a od 1070 arcybiskup kantuareński w Anglii. Już Fulbert. Wziął od niego bardzo wiele. 1088). wędrowny nauczyciel (zm. mającym najwięcej zwolenników wśród dawniejszych zakonów. ani u nikogo ze współczesnych Anzelm nie mógł znaleźć wzoru i musiał poń sięgać aż do Augustyna. nie od razu znalazł dojrzały wyraz. 1010. POPRZEDNICY BEZPOŚREDNI. Życie jego rozpada się na dwie. który potężnie pchnął naprzód myśl chrześcijańską w kierunku zapoczątkowanym przez niego. Ale był po Augustynie pierwszym myślicielem. Zderzyły się wówczas krańcowe poglądy. gdy zaczęli posługiwać się nią teologowie. a nie boskich. pierwotnie wędrowny sofista. POPRZEDNICY. od 1093 aż do śmierci. Anzelm (1033-1109) urodził się w Aosta w Piemoncie. Bóg bowiem ma władzę nieograniczoną i mógłby. zmuszonego toczyć z królem angielskim walkę o prawa Kościoła. nie miał bowiem. lata męskie od 1060 spędził we Francji. pociągnięty sławą Lanfranca. poprzednikiem zresztą tylko w dialektyce.1089). że dialektyką musi całkowicie podporządkować się dogmatom. był ruchem konserwatywnym. łatwo stawała się rozumowaniem dowolnym i sofistycznym. zasadniczo różnił się odeń charakterem: w przeciwieństwie do namiętnego 162 . Był podziwianym powszechnie dialektykiem. którzy wędrując z miejsca na miejsce popisywali się swą sztuką. skąd zwany jest Anzelmem Kantuareńskim. odbierającego jej wszelkie prawa na rzecz wiary. podważała nieraz prawdy wiary. dokąd udał się. Umysłem pokrewny Augustynowi. „Alter Augustinus" nazywano go w średniowieczu. nie wyłączając zasady sprzeczności. Ruch ten.1072). czyli czysto rozumowego dochodzenia prawdy. Niebawem reakcja stała się gwałtowna: hiperdialektyzm wywołał antydialektyzm. umysł Augustyńskiemu kongenialny. Żadne z krańcowych stanowisk nie utrzymało się w scholastyce na stałe. dialektyką bowiem nie pozwalała mu uznać zmiany substancji bez zmiany akcydensów. benedyktynów i cystersów. Piotr Dam i ani we Włoszech (1007 . ten. gdyby chciał. zupełnie odmienne części: w Bęc wiódł cichy żywot uczonego i nauczyciela. aby nawet to. ANZELM I POCZĄTKI SCHOLASTYKI Prąd najpotężniejszy średniowiecznej filozofii. przede wszystkim zasadniczą koncepcję stosunku wiary do rozumu i zasadniczą koncepcję Boga. zwalczając wiedzę na rzecz wiary. Piotr Damiani nie zajmował jeszcze wobec dialektyki zupełnie skrajnego stanowiska. ŻYCIE ANZELMA. Wystąpienie Anzelma było poprzedzone przez spór o wartość dialektyki. Był on zdania. Anzelm był następcą Augustyna. nauczyciel Berengara. natomiast dialektyką.: jednakże twierdził. mianowicie w Bęc. Ostatnie lata. Popisy ich nie przynosiły nauce korzyści.od Eriugeny aż po schyłek średniowiecza. Podczas gdy wcześniejsi pisarze średniowieczni powtarzali mechanicznie formuły Augustyna. w rozumieniu Eucharystii zerwał z prawowierną nauką. który filozofię nazwał „służebnicą teologii". najbardziej wszakże znanym przedstawicielem ruchu był św. co już się stało. dotyczą wyłącznie rzeczy ludzkich. Rozmnożył się w XI wieku typ „dialektyków" (zwanych także „filozofami" lub „sofistami"). ale właśnie jest to zasada tylko ludzka. Był nim św. Ku temu dążył przede wszystkim Lanfranc (ok. zajmował katedrę arcybiskupią w Canterbury. a później opatem. wprawdzie jest to niezgodne z zasadą sprzeczności. Był tym. bo dla metafizyki ani u niego. w Canterbury zaś życie dygnitarza kościelnego. uczynić. po nawróceniu zaś kierownik szkoły klasztornej w Bęc w Normandii. Włoch. inni odmawiali jej wszelkiej wartości. który stanowi scholastykę w ściślejszym znaczeniu. przestrzegał przed przecenianiem dialektyki i w ogóle wiedzy świeckiej. ale też nie stanowiły dla niej niebezpieczeństwa. Już po trzech latach został przeorem klasztoru. 1103). stosowana do kwestii teologicznych i wówczas z natury rzeczy pozbawiona możności sprawdzenia wyników. a dialektyką. „ojciec scholastyki".

była myśl o racjonalności Boga i świata. nie po to bowiem chcę rozumieć. ale z operacji jego ma być eliminowana. wykluczali możność stosowania doń zasad logicznych. są tylko indywidualnymi odmianami tego samego 163 . m. Późniejsi scholastycy próbowali uzasadniać realizm pojęciowy. że wszyscy ludzie są gatunkowo jednym i tym samym. na wzór Plotyna (jednostki powstają z gatunków). jak u Augustyna. Monologium i Proslogion traktują o głównych zagadnieniach teologii. „Prawda" jest nie tylko w umyśle. Bóg był ponadlogiczny. Objaśnianie to Anzelm pojmował jeszcze ogólnikowo. ale sam w sobie nieponadlogiczny. Anzelm zaś stanowił jeden z najważniejszych etapów tego procesu.w granicach dogmatu. „Pragnę w jakikolwiek sposób zrozumieć prawdę Bożą. dla Anzelma zaś natura Boga całkowicie odpowiadała prawom logicznym. w co wierzymy". dlaczego nią jest. lecz uzasadniać wiarę. że Bóg istnieje. prawda była dowiedziona koniecznymi racjami bez odwoływania się do powagi Pisma". Żaden scholastyk nie stosował dialektyki w szerszym zakresie niż Anzelm: ten starał się dowieść nie tylko. i jakie posiada własności. ale i ogólnym odpowiada rzeczywistość. które odtąd spełniała świadomie. że mają tę samą wspólną istotę. natomiast schematycznej. ale nie podaje. tak samo jak sądy są prawdziwe przez udział w nich prawdy samej. że świat jest stworzony z niczego. odkupienie. Założenie racjonalności bytu dało dialektyce Anzelma styl platoński. 1. z tą różnicą. co wiara podaje jako fakt. jeśli chodzi o treść metafizyczną i o metodę myślenia. lecz jest czymś istniejącym realnie i samoistnie. że Chrystus ofiarą swą wykupił ludzkość od szatana. w którą wierzy i którą kocha serce moje. gdy Anzelm był opatem. abym wierzył. Wiara ma być punktem wyjścia i dojścia w rozumowaniu. Podstawą jej był skrajny realizm pojęciowy: pojęciom nie tylko jednostkowym. Założeniem. Toteż stosował przy poznawaniu natury Boga zasadę sprzeczności. u Augustyna był niepoznawalny już tylko dla nas. ze względu na nadlogiczność Boga. WIARA i ROZUM. Pismo św. ale on sformułował jej zadanie. POGLĄDY. ale nawet starał się uzasadnić „tajemnice" wiary. np. jako biskup. Według niego „chrześcijanin powinien przez wiarę dojść do zrozumienia. Od czasów Ojców Kościoła dokonywał się stały proces racjonalizacji poglądu na świat. Pisma i dialektyki Anzelm sformułował pogląd. Rozum jest wolny i samodzielny. REALNOŚĆ POJĘĆ.. by podać racje i uczynić dla umysłu koniecznym to. podaje. 2. o istnieniu i naturze Boga. aby rozumieć". Wedle niej dla poznania prawdy potrzebna jest i wiara. która by mogła sprawdzać prawdy wiary. Pisma te pochodzą z pierwszego okresu. in. RACJONALNOŚĆ BOGA i ŚWIATA. i rozum. Ale z drugiej strony wiara wyprzedza zrozumienie i jest dlań normą. który stał się miarodajny dla filozofii średniowiecznej. Cur Deus homo. Uważał. ale . wcielenie. że dusza jest nieśmiertelna i wolna. nie dochodzić prawdy. Anzelm zaś egzemplarycznie. w szczególności racjonalizacji idei Boga. że ten pojmował realizm emanacyjnie. wynik rozumowania jest z góry wyznaczony przez wiarę i musi być z nią zgodny. podczas gdy tamci. pt. lecz wierzę. Trójcę. Z jednej strony zrozumienie jest wyższym stopniem poznania niż ślepa wiara: „Wydaje mi się to niedbałością" . Inne pojęcia rozumiał analogicznie. scholastycznej metody wykładu jeszcze nie miał. W szczególnie dobitny sposób Anzelm zastosował realistyczną doktrynę w teorii odkupienia: nie twierdził. lecz że dał nią zadośćuczynienie Bogu za obrazę tym grzechem popełnioną. ale pośrednia między nimi swoista postawa scholastyczna. Chodziło mu o to. ani czysty racjonalizm. zależnych od neoplatonizmu. 3. lecz prawdę objawioną objaśniać. W drugim okresie. nie może służyć jako argument. Jest to faktycznie dewiza całej dojrzałej scholastyki. wedle których Bóg stworzył jednostki). Jądro poglądu Anzelm ujął w swej dewizie: wiara poszukująca zrozumienia (fides ąuaerens intellectum). jak dawniejsi teologowie. pojęcie „sprawiedliwości": czyny są sprawiedliwe przez udział w nich sprawiedliwości samej. Nie był to czysty fideizm. PISMA. do zrozumienia tego. W myśl Anzelma już i przed nim działała teologia i filozofia chrześcijańska. by.Afrykanina był naturą pełną spokoju i słodyczy.pisał „nie przykładać się. Zadaniem rozumowania nie jest sprawdzać. po utwierdzeniu w wierze. Założeniem tak pojętego grzechu i odkupienia było. które go upoważniało do takiego ujmowania prawd wiary. co jest prawdą. U PseudoDionizego i Eriugeny.. pisał już tylko specjalne prace teologiczne i dewocyjne. Postępował tu jak Eriugena. . na wzór Augustyna (gatunki są wzorami. był scholastykiem. któremu zaprzedała się grzechem pierworodnym. Rozum nie jest instancją. słynny traktat o odkupieniu. a nie przez zrozumienie do wiary". Anzelm bez dyskusji stosował go w dociekaniach filozoficznych. W tym sensie był pierwszym scholastykiem. Dialogus de grammatico i De veritate są drobniejszymi pracami treści logicznej.Forma pism Anzelma była osobista i swobodna. Na stosunek wiary i rozumu. że pisma jego „do tego najbardziej się nadają.

jednak zupełnie od niej różna. 4. nie może biec w nieskończoność. 1. to posiada własność. tu zaś Anzelm podjął próbę dowiedzenia istnienia Boga bez odwoływania się do świata. Bóg nie był w niej identyczny ze światem. metafizyka ta była dualistyczna. znany jest pod nazwą dowodu ontologicznego. Tamte w rzeczywistym świecie znajdowały podstawę do wniosku. ucieleśnionym przez Anzelma. głównie w klasztorze św. Przeprowadzał dowód w ten sposób: Jeśli posiadamy pojęcie istoty najdoskonalszej. 2) zaczął budować metafizykę średniowieczną. które jakąś własność posiadają względnie. WPŁYW. jest więc od niej o tę własność doskonalsza. nie z ducha Plotyna. czyli zakłada Boga. Było rzeczą zwyczajną w teologii z pojęcia Boga wywodzić Jego własności: że jest jeden lub że jest wieczny. Anzelm szukał na tej samej drodze dowodu istnienia Boga. Ale: czy istnieje tylko w naszej myśli. Więc dobra względne.„człowieka w ogóle". rozważając ową najtajniejszą naturę. Osnowa tego dowodu pochodziła od Augustyna. zaczęto teraz wedle jego wzoru traktować teologię dialektycznie. I wszelki byt względny zakłada byt bezwzględny. W XII w. a) Dowód. ta istota najdoskonalsza . Ta przyczyniła się wybitnie do wytworzenia literackiego typu dojrzałej scholastyki. b) Poza tym Anzelm był autorem zupełnie samodzielnego dowodu. ZNACZENIE ANZELMA. Formy te ukonstytuowały się ostatecznie w XII w. że istnieje Bóg. Oddziałał najwięcej przez szkołę teologiczną w Laon. zastosowania dialektyka i skrajnie realistyczna teoria pojęć Anzelma znalazły w dowodach istnienia Boga. A bezwzględne dobro to jest .. jeden tylko Hugon od św. co jest bezwzględnie dobre. W tym samym duchu Anzelm pisał z powodu dogmatu Trójcy św.to Bóg. mianowicie własność istnienia rzeczywistego. Dowód ten. Idee Anzelma nie od razu znalazły oddźwięk. wybranych z Pisma i doktorów Kościoła. tworzą szereg o doskonałości wzrastającej.samodzielny wariant: Istoty stworzone są nierównej doskonałości. Anzelma z Laon (zm. dające na podstawie sentencji systematyczny wykład nauki uznanej przez Kościół. a tylko rozwinięcie od Anzelma. 1117). ponad którą nie ma doskonalszej. co jest bezwzględnie wielkie. DOWODY ISTNIENIA BOGA miały ze wszystkich pomysłów Anzelma największe znaczenie. nie byłaby najdoskonalsza. pochodzący z lat 1150-1152. „największej" (ens quo maius cogitari neąuit). W szkołach. 2. czy również w rzeczywistości ? Jeśli istota najdoskonalsza istnieje w rzeczywistości. który po studiach odbytych w Paryżu. był taki: Jeśli istnieją rzeczy. gdyby istniała tylko w myśli. Dzieło swe oparł 164 . bądź dogmatycznej teologii. zawdzięcza im swą sławę filozofia.również w Monologium . z których każda jest Bogiem doskonałym. znalazła formy zewnętrzne odpowiadające systematycznym dążeniom. Anzelm sformułował 1) metodę filozofii średniowiecznej wedle zasady fides quaerens intellectum. to jakże. to istnieje ona w naszej myśli. Wiktora.: „Kto nie pojmuje. jest jednym Bogiem?" Klasyczne. Piotr Lombard był Włochem.Bóg. Były to najpierw zbiory „sentencji". Spośród zbiorów. Licznych następców znalazł dopiero w XIII w. Wcześniej oddziałały metodologiczne poglądy Anzelma. Podobnie każda względna wielkość wskazuje na coś. lecz był jego przyczyną trojaką: wzorem. jak się wyrażał. lecz wyłącznie na podstawie pojęcia Boga. zakładają istnienie czegoś. której pozbawiona byłaby istota najdoskonalsza istniejąca tylko w naszej myśli. że wiele osób. wreszcie. Opierał się na pojęciu Boga jako istoty najdoskonalszej lub. Przeto istota najdoskonalsza. lecz musi istnieć w rzeczywistości: wynika to z pojęcia Boga. a od 1159 był biskupem paryskim. Metafizyka ta była równie teocentryczna jak Eriugeny. zatem cała ludzkość zawiniła przez Adama i cała została odkupiona przez Chrystusa. gdzie dotąd uczono tylko bądź dialektyki. pojmie. w jaki sposób wielość ludzi jest w gatunku jednym człowiekiem. który z logicznego pojęcia wnosi o istnieniu jego przedmiotu. który wyłożył w Proslogionie. czyli na Boga. sam wykładał w paryskiej szkole katedralnej. Jego współcześni i bezpośredni następcy byli tylko dialektykami: dla zagadnień metafizycznych nie mieli zrozumienia. byłaby więc czymś sprzecznym. jak każdy szereg rzeczywisty. Wiktora był godnym jego kontynuatorem. ale szereg ten. którym posługiwał się w Monologium. to musi istnieć i owa inna rzecz. od 1140 r. gdy scholastykę opanowały aspiracje do stworzenia metafizyki w wielkim stylu. kierowaną przez ucznia jego. musi więc być istota. w stosunku do jakiejś innej rzeczy. które są mniej lub więcej dobre. Zatem istota najdoskonalsza nie może istnieć tylko w myśli. sprawcą i celem. które w tym wieku powstały. lecz Augustyna. W ten sposób artykuł wiary został wytłumaczony przy pomocy realizmu Platońskiego. Anzelm dodał doń jeszcze . później zaś jednolite „sumy". z największym uznaniem spotkał się zbiór Piotra Lombarda Quattitor libri sententiarum.

który wychował parę pokoleń na tym podręczniku. mistycyzm widział ją w kontemplacji i uczuciu. natchnionych przez Plotyna. obok scholastyki. ale gdy scholastyka widziała drogę do nich w rozumowaniu. i analogiczne zarzuty wysunęli później klasyczni krytycy dowodu ontologicznego: Tomasz z Akwinu w XIII w. Był wielkim kaznodzieją swego stulecia. jego dowód ontologiczny. jak Kasjodor. a korzystał też z myślicieli XII w. że z posiadania przez umysł pojęcia istoty doskonałej nie wynika jej istnienie w rzeczywistości. znalazł przewagę wśród filozofów. zaletę jej stanowiła prostota i przejrzystość. odegrało znaczną rolę w dziejach filozofii. wziętość dowodu zmniejszyła się. Głównym źródłem były dlań pisma czysto religijne. Pawła. rycerskiego rodu. a przeto upadają i dalsze konsekwencje. teologowie ówcześni nie tylko nie przyjęli go. stało się zwyczajem wypowiadać poglądy filozoficzne i teologiczne w postaci komentarzy do Sentencyj Lombarda. który znalazł wyraz w drugiej wyprawie krzyżowej. jak Hugon i Abelard. Duns Szkot i wielu innych.. później opatem klasztoru w Clairvaux. krytykiem był Gaunilon. miał zwolenników wśród filozofów katolickich. Natomiast Bernard nie korzystał z mistyków panteistycznych. Narazić nie oddziałał. nie filozoficzne. 1121). na pisarzach takich. w drugiej tylko ją uzupełnić. że aby wyprowadzić własności rzeczy z jej istoty. Już we wczesnym średniowieczu. usiłujących bezpośrednio obcować z Bogiem. miał zastąpić scholastykę. w pracy Liber pro insipiente. POPRZEDNICY. od końca XII w. Bernard (1091 . zwłaszcza św. wielki prąd ortodoksalny. na Janie z Damaszku. Tomasz z Akwinu. a Leibniz przez ens necessarium). od wczesnego wieku był cystersem. Była to przeciętna suma. 1. w młodych latach. Ale nie zdołał rozwiać wątpliwości. Bernard. MISTYKA A MISTYCYZM. przechowało się przeszło 240 takich komentarzy średniowiecznych. doctor mellifluus. Ten „geniusz religijny XII wieku" był duszą owego potężnego ruchu religijnego. Ale jeszcze w czasach nowych rozwijali go wybitni filozofowie: Kartezjusz. Bonawentura. i zaczynając od Abelarda. Pisma o znaczeniu filozoficznym: De gradibus humilitatis et superbiae (ok. ani najlepsza. jak był źródłem scholastyki. Malebranche i. 1126). choć mało filozoficzne. który. Miał z nią wspólne zadanie: poznanie prawd nadprzyrodzonych. Św. rozumując zaś jak Anzelm.. Natomiast w XIII w. Bonawentura. Piotr z Poitiers. że na czele paryskiego fakultetu teologicznego przez 38 lat stał wierny uczeń Lombarda. OPOZYCJA. jak Pseudo-Dionizy i Eriugena. De consideratione (1149-1152). a przeciwnikiem był wówczas bez mała tylko Tomasz z Akwinu i część jego uczniów. uformowały się obie odmiany mistycyzmu. i Kant w XVIII w. między którymi są komentarze mistrzów scholastyki. De diligendo Deo (ok. Augustynie i innych Ojcach Kościoła. wytworzonego przez cystersów. Wywołał ją realizm Anzelma i. należy przedtem już ustalić. był nieugiętym tępicielem herezyj.. poparty przez autorytet Arystotelesa. ekskluzywnej. na początku XII wieku. Oddał się całkowicie sprawom religii i Kościoła. Nawet w XIX w. Bronił go Aleksander z Hales. Boecjusz. W XIV w. 1. zakonnik z Marmoutier. De gratia et libera arbitrio (ok. Izydor. Następnie zarzucał. można dowieść istnienia każdej fikcji. Gaunilonowi Anzelm odpowiedział w swym Liber apologeticus. pomimo krytyki Kanta i potępienia przez Kościół. jakich było wiele w XII w. 1127). BERNARD I POCZĄTKI MISTYKI ŚREDNIOWIECZNEJ Mistycyzm stanowił w filozofii średniowiecza drugi. Dzieło jego było na wskroś teologiczne. Wyrazicielem mistycyzmu ekskluzywnego był św. ze stanowiska realizmu umiarkowanego. szczególniej. Skrajny realizm zwalczano ze stanowiska nominalizmu. ŻYCIE I PISMA. 2. Dzieło Lombarda. ŚW. od końca bowiem XII w. do wyjątkowego jej powodzenia przyczyniło się. POGLĄDY. Duns Szkot. Augustyn był tak samo głównym źródłem średniowiecznej mistyki. Wśród licznych w średniowieczu mistyków. ale przeważnie nawet nie wspominali o nim. jak Albert Wielki. został przyjęty prawie powszechnie.1153) pochodził z burgundzkiego. Jana i św. że rzecz ta istnieje. Leibniz (różnica była słowna: ens quo maius cogitari nequit Kartezjusz zastąpił przez ens perfectissimum. Na tle stosunku do scholastyki wytworzyły się dwie odmiany mistycyzmu średniowiecznego: w jednej. 3. filozofią zajmowało się tylko przygodnie. ani największa. a wtedy traktowało ją w duchu panujących teorii Augustiańskich.głównie na św. Dowód ontologiczny doczekał się odprawy jeszcze za życia Anzelma. nieliczni tylko zajmowali się teorią mistyki i uzasadniali możliwość 165 . Będą. wyciągnięte przez Anzelma. Szczególne były koleje dowodu ontologicznego. Zarzucił Anzelmowi.

droga inna niż ta. ale także głosił mistycyzm. Chrześcijańskiemu mistycyzmowi obcy był panteizm. 3. bo siły ludzkie są niedostateczne. Bernard odróżniał cztery stopnie miłości. 2) autonomiczna. W teorii. Ze względu na tę teorię poznania należy on nie tylko do dziejów mistyki. tak trzeci przez kontemplację. Abelarda i Gilberta. trzeba życiem zasłużyć na pomoc Bożą. dusza jest wówczas jak kropla wody. Mistyczny charakter tej teorii poznania zbliżał ją do teorii panteistycznej Plotyna czy Eriugeny. reprezentowany przez Bernarda.swych usiłowań. Oparł się dialektycznym wysiłkom swego czasu i użył całej powagi. poznać własną nędzę. MISTYKA A SCHOLASTYKA. traci swoje własności i nabiera własności wina. ponieważ posiada tę samą naturę. że wiedzy wyższej nie można osiągnąć bez pomocy nadprzyrodzonej. Bo. wlana w wielką ilość wina. a nawet jedynym środkiem poznania prawdy. gdy umysł oglądając Boga. mianowicie. Cenił natomiast tych. która. Wtedy następuje stopień trzeci: cierpiąc nad własną i cudzą nędzą oczyszczamy swe serce i czynimy je zdolnym do oglądania rzeczy boskich. natomiast dla nauki chrześcijańskiej Bóg jest innej natury niż człowiek i dlatego bezpośrednie poznanie Boga drogą naturalną nie jest możliwe. Naturę poznania i naturę bytu mistycy wyobrażali sobie na podstawie doświadczenia wewnętrznego. co szukają 166 . drugi przez współczucie. operującej abstrakcjami. a za świętym Benedyktem przyjmował dwanaście stopni pokory. miłością. Łaskę zaś uzyskujemy przez pokorę i miłość. ale właśnie uczuciem i afektem. nie tylko uprawiał mistykę. człowiek może utożsamiać się z Bogiem. że obcowanie z Bogiem jest najlepszym. Szczytem kontemplacyjnego poznania jest ekstaza: następuje ona wtedy. Widząc tedy niższość wiedzy czysto rozumowej i mając przekonanie. która była jakby chrześcijańskim odpowiednikiem Platońskiej erotyki. Bernard i inni prawowierni mistycy chrześcijańscy nie stworzyli nowego poglądu na świat. Z drugiej znów strony ta teoria poznania przeciwstawiała się scholastyce. wedle Bernarda. POTĘPIENIE NAUKI. Próżno jest wysilać rozum. ale jakby i z samej siebie. człowiek w stanie kontemplacji wchodzi ponad samego siebie (supra semet ipsum). specjalna łaska Boża. MISTYCYZM PRAWOWIERNY A PANTEISTYCZNY. mistycy zaś zdawali się na poznanie naprzyrodzone: gdyż wiara i kontemplacja są darami nadprzyrodzonymi. współczuciem i świętością. ale się z Nim nie utożsamia . dla mistyki chrześcijańskiej jest połączeniem z Bogiem drogą uczucia i woli przez akty pokory i miłości. przejęty podziwem dla Jego wielkości. Wedle porównania Bernarda. Jest to długa droga. czyli teorię. lecz w sposób bardziej indywidualny i osobisty. 1) Metodą scholastyki było rozumowanie. przekracza granice umysłu ludzkiego (intellectus humani metas non propria industria. które. że chciała być: 1) czysto racjonalna. wydaje się samo światłem.intuicja i kontemplacja. Do poznania wiodła. posiada znamiona odrębne: 1) Dusza w ekstazie upodabnia się wprawdzie do Boga. W akcie kontemplacji umysł styka się ze swym przedmiotem i ta bezpośredniość czyni ją bliższą doświadczeniu niż dialektyce. czy teologicznej. a zwłaszcza za to. wówczas dusza wyrywa się nie tylko z ciała. każdy musi tu po swojemu szukać drogi do Boga. musi im pomóc łaska. Wiedza dla wiedzy jest „haniebną ciekawością". pokorą. 3) Dla panteistów poznanie mistyczne jest aktem umysłowym. jakimi posługuje się scholastyka. że chciała być 3) sama sobie celem. Szczyt pokory był dla niego pierwszym stopniem poznania: pozwala nam. natomiast rozwinęli swoisty mistyczny pogląd na poznanie. Zdobycie prawdy możliwe jest tylko przez podniesienie i pogłębienie życia duchowego. 2) Wedle mistyków dosięga się prawdy nie samym tylko umysłem bezstronnym i beznamiętnym. pozostaje odrębną substancją. Dusza potęguje wówczas swe zdolności i upodabnia się do Boga. One więc poznającemu potrzebniejsze są od rozumowania. sed ex revelatione divina transcendit). 2. Bernard należał do tych mistyków. 4) Scholastyka usiłowała prawdy objawione zrozumieć władzami przyrodzonymi umysłu. by zwalczyć filozofów-dialektyków. Jak pierwszy stopień osiągamy przez pokorę. a zatapia się w Bogu. 4. 3) Dosięga się jej nie wedle stałych reguł. narzędziem zaś mistyki . Po nim dopiero osiągamy stopień drugi: przez poznanie własnej nędzy zyskujemy współczujące zrozumienie nędzy bliźnich. 2) Dla panteizmu poznanie mistyczne jest faktem przyrodzonym. Wszakże mistycyzm. Bernard był przeciwnikiem nauki czy to świeckiej. 5. zatopione światłem słonecznym. jak mówił jeden z następców Bernarda. dla mistycznego poznania potrzebna jest więc pomoc nadprzyrodzona. Był przeciwnikiem nauki za to. ale i do dziejów filozofii. zapomina o sobie. jest jak powietrze. którą obrali uczeni świeccy i teologowie-dialektycy. SZCZEBLE POZNANIA MISTYCZNEGO. bronił on dualizmu Boga i stworzenia tak samo jak scholastyka. którzy łączyli praktykę z teorią. wspólna im jest opozycja przeciw racjonalizmowi. jaką cieszył się w Kościele.

Poprzednikiem Hugona w mistyce był Bernard. 1. posiadało opactwo pod wezwaniem św. czyli szukająca prawdy. Wiktora. Zahamował go w zakonie cystersów. które w owych czasach były naturalnym terenem pielęgnowania nauk. Z świetnością umysłu łączył niezwykłą pokorę i pobożność.1141). Wiedza mechaniczna. geometrię. Wiktora pod Paryżem. z drugiej pobudził. dodawszy wszakże dział logiczny. Wiedza praktyczna. obejmuje trzy poddziały (również zgodnie z klasyfikacją Arystotelesa): teologię.1141). klasztory miały szerzyć życie zacne. tyleż co wyzwolonych. i mechaniczny. natomiast w rzeczach teologii należał do konserwatywnego augustyńsko-mistycznego kierunku. Z drugiej wszakże strony mistyczna filozofia Bernarda znalazła licznych zwolenników. jak Rudolf Ardens. w spekulacji tak samo jak w mistyce. że nic nie jest zbędne". domową i polityczną.De sacramentis christianae fidei (1136. a nie wiedzę. Wiktora. było opactwo św. który Arystoteles pozostawił poza granicami filozofii. który wszakże odbiegł od ekskluzywizmu Bernarda. rolnictwo. mechaniczną i logiczną. najpierw na studiach. Podział ten przejął w zasadzie z Arystotelesa (przez pośrednictwo Boecjusza). założona przez Wilhelma z Champeaux. . Uczeni ówcześni wielbili niezwykłą uniwersalność jego umysłu. psychologii i kosmologii. kierująca obyczajami. Zgromadzenie kanoników regularnych św. Był jakby predestynowany do uzgodnienia i połączenia wysiłków filozofów i teologów różnego typu. PISMA. a głównym inicjatorem Hugon od św. gramatyką i historią. odwróciły się od nauki. Z wiktorianów pierwszym i najbardziej wpływowym nauczycielem był Hugon od św. zobaczysz potem. było misternie ułożoną encyklopedią nauk wyzwolonych. . Jednym z wybitniejszych jego uczniów był Izaak Stella. Przede wszystkim zaś mistycyzm zakwitł w XII wieku w opactwie św. łowiectwo. W opactwie tym istniała szkoła od 1108 r. 1120 jako magister. główne pismo teologiczne. 167 . i zakony. Blankenburg. Hugon był gorącym zwolennikiem nauki racjonalnej. obejmuje sztuki „nie wyzwolone". pierwszą jego część opracował ponownie pod nazwą: Epitome in philosophiam. Charakter i rozwój swego umysłu naszkicował w Didascalionie. ekonomikę i politykę. głównie przez pośrednictwo Boecjusza. żeglarstwo. Hugon (1096 .bo to czyn miłości. do którego Hugon należał. WIEDZA ŚWIECKA. wedle poglądu. od r. praktyczną. WPŁYW. Naukę dzielił na cztery działy: na teoretyczną. autor Speculum universale z końca XI wieku. produkcja narzędzi (armatura). Bernard był twórcą średniowiecznego mistycyzmu w tym samym sensie. od r. bądź dla zbudowania samych siebie . od 1130 jako kierownik szkoły. czyli na etykę właściwą. Te wielkie działy nauki rozczłonkował dalej. zarówno jak teologicznych. to tylko jako meditatio mortis. W przeciwieństwie do ekskluzywnego Bernarda. Założyciel był biegły. w spekulacji . w jakim Anzelm był twórcą scholastyki: stworzył podstawę dla dalszego rozwoju. kierująca czynami. który Arystoteles włączał zazwyczaj (pod nazwą „poetycznego") do działu praktycznego. zajmował się też naukami specjalnymi: matematyką. HUGON OD ŚW. Wiktora pod Paryżem. POPRZEDNICY.bo to czyn rozsądku. W naukach świeckich poprzednikami jego byli encyklopedyści wczesnego średniowiecza. wszakże Arystotelesa znał mało. Terenem. Hasłem jego było: „Ucz się wszystkiego. kroniki. ŻYCIE. 1115 przebywał w klasztorze św. który wtedy wziął górę. urodzony w Saksonii. Wiktora. pochodził z rodu hr.W sprawach metodologicznych skłaniał się do arystotelłzmu i przygotował jego recepcję. na którym powstała. jak Kasjodor. jeśli zaś miały uprawiać filozofię. WIKTORA SYNTEZA SCHOLASTYKI I MISTYKI Synteza scholastyki i mistyki podjęta została już w XII w. są to: tkactwo. matematykę i fizykę. równie mocnego w naukach świeckich jak w teologii. POGLĄDY. Ta dwoistość pozostała w szkole i pismach „wiktorianów". najważniejsze z pism filozoficznych. Augustyna. połączył wysiłki obu. zamiłowany i postępowy w naukach świeckich. których jest siedem. dzieli się na etykę indywidualną. gramatykę. zmarł młodo. . Izydor. Wpływ jego na rozwój filozofii był szczególny: z jednej strony zahamował go. Wiktora pod murami Paryża.Pozostawił też liczne pisma mistyczne i przekład Hierarchii niebiańskiej Pseudo-Dionizego.wiedzy bądź dla zbudowania innych . Hraban Maur i ich późniejsi następcy. było jedną z pierwszych średniowiecznych sum teologicznych. Wiedza teoretyczna.Anzelm. W filozofii pracował na polu logiki i teorii poznania. Didascalion.

O rzeczach boskich nie jest możliwa wiedza zupełna. którzy by wypełnili ten program filozofa. jest wszechogarniającą intuicją. później jego „podniesienia". przez pierwsze dusza widzi świat zewnętrzny. zgodne z rozumem. pierwszy ma za przedmiot rzeczy zewnętrzne. rozrywek. Wiara jest niezbędna tam. należy odpowiedzieć. a wreszcie „przemiany". Wiedza (sapientia) ma dwojakie zadanie: bądź służy życiu ziemskiemu (scientia). należy odpowiedzieć: „Bo jest zgodne z wolą Bożą. . która sama przez się jest 168 . brakowało natomiast w średniowieczu uczonych specjalistów. i to nie tylko ze wzglądu na słabość naszego rozumu. WIARA. Inaczej znów rzecz biorąc. oczy rozumu są zamglone. gdy umysł wychodzi poza samego siebie i łączy się z Bogiem. a są potrzebne. organizowania im widowisk. co w rzeczywistości jest zmieszane. jest poznaniem zmysłowym i obrazowym. że chce rzeczy słusznych. jak to ustalił był Arystoteles. Niższe obejmują tylko stworzenia. a do owego ostatecznego przemienienia umysłu. W rzeczywistości nie ma linii bez płaszczyzn i ciał.siebie. co Bóg chce. Przedmiot ma wspólny z wiedzą. które są ponad rozumem. obejmującą teorię dowodu. a od wiedzy racjonalnej ważniejsza . że podstawa nauk jest empiryczna. Jakkolwiek ważne dla Hugona były nauki świeckie. lecz wyszukiwał zdolności przyrodzone. W pierwszym wypadku wiara może być z czasem zastąpiona przez wiedzę. gdyż niektóre prawdy z natury swej rozumowi nie mogą być dostępne i nie mogą stać się przedmiotem wiedzy. co słuszne. oddzielić i wyodrębnić. są one wytworem abstrakcji. Wiedza polega bowiem na ujmowaniu rzeczy jako obecnych. Natomiast Hugon zaprzeczał. a tym bardziej oczy kontemplacji. które służą do pogłębienia i do skupienia umysłu: tylko tyle bowiem człowiek uczynić może sam z siebie. przez drugie . jak ongi Augustyn. o jakich traktuje matematyka. drugi ma już charakter pojęciowy. bądź prowadzi do upodobnienia z Bogiem (tę zwał intelligentia). w rzeczywistości istnieją tylko ciała złożone. który zostawił wiele cennych spostrzeżeń o wiedzy. trzy są sposoby oglądania bytu: myślenie. Podobna jest też rola fizyki: dąży ona do tego. Kontemplacja posiada znów szereg szczebli: jest ich przynajmniej sześć. „Wola Boża nie dlatego jest słuszna. Ma ona mniej pewności niż wiedza. dlatego właśnie jest słuszne. zabaw. Trojakie trzeba mieć oczy. sprawnie działają tylko nasze oczy cielesne. wiedzy zaś w wielu wypadkach posiąść nie możemy. Matematyka nie stanowi wyjątku: jej liczby i linie są wyabstrahowane z doświadczenia. Wreszcie wiedza logiczna. Hugon przyjmował. najwyższy. czyli umiejętność bawienia ludzi. lecz to. która uczy mówić i dyskutować. gdy wychodzi on poza siebie. Hugon. A gdy dalej postawione będzie pytanie. Prawdy są bowiem czworakie: wywodzące się z rozumu. odrębności i substancjalności duszy. Niższe zaczynają od tego. ale naturę odmienną. Wiara to znajomość rzeczy przyszłych. aby byt poznać w całości: oczy ciała. by to. wyższe dosięgają Stwórcy. które sprzeciwiają się rozumowi i które przeto rozum odrzuca. Na pytanie. co jest ponad i poza rozumem. Postawa mistyczna skłoniła go do bacznego rozważania własnej duszy i twierdził. jakoby nauka ograniczała się do zbierania doświadczeń. Bernarda. nauka zaś poszukuje składników prostych. Nie mogąc prawdy oglądać musimy brać ją na wiarę. gdzie wiedza nie jest możliwa. dlaczego to. rozumu i kontemplacji. 2. Prawdy wywodzące się z rozumu są przedmiotem wiedzy i wiara wobec nich nie jest potrzebna. nie można go szukać przede wszystkim dla woli Bożej.wiedza mistyczna. rozwijał jego zaczątki psychologii stanów mistycznych. ale więcej niż domysł. to jeszcze ważniejsza była dlań teologia. jest słuszne. przekraczające rozum i sprzeciwiające się rozumowi. Tu Hugon szedł drogami św. że „pierwsza przyczyna. co jest zgodne z wyobraźnią. nie mogą zaś być przedmiotem wiary prawdy. dał również głęboką analizę wiary. dzieli się na gramatykę i sztukę dyskutowania. czym zajmowała się starożytność w swej klasycznej epoce. a rozumiał jako ścienna ludorum. WIEDZA MISTYCZNA. Do takiego zaś ujmowania rzeczy boskich brak nam warunków. retorykę i dialektykę. dlaczego wola Boga jest słuszna. Przedmiotem wiary mogą być natomiast prawdy zgodne z rozumem i te. Kontemplacja dokonywa najpierw „rozszerzenia umysłu". Nie dla wszystkiego można szukać wytłumaczenia i zrozumienia. jeszcze nie obecnych. by splątaną i niewyraźną rzeczywistość uczynić jasną i wyraźną. że samowiedza daje nam niezachwianą pewność co do istnienia. 3. rozmyślanie i kontemplacja.medycyna oraz szczególna sztuka. którą Hugon nazywał „teatryką".W tym zestawionym przez Hugona programie nauk świeckich nie brakło nic z tego. powstaje nie na drodze umysłowej. aż spłynie łaska. że On tego chce". Wiedzę opieramy na doświadczeniu i rozwijamy przez abstrakcję. można tylko przygotować się i czekać. która jest słuszna". przez trzecie .Boga. Nie przypisywał duszy fantastycznych zdolności nadprzyrodzonych. lecz przez pobudzenie woli. Doświadczenie wewnętrzne Hugon uważał za pewniejsze od zewnętrznego. wyższe dochodzą do tego. trzeci.

Był twórcą połączonego systemu scholastyki i mistyki. 1) Wybitnie przyczynił się do tego. co ogląda w świecie zewnętrznym. a dialektykę traktował jako „sztukę szatańską". czyli Benjamin minor. św. umysł pokrewny Hugonowi. którzy dokonali pracy już nie konstrukcyjnej. Piotra Lombarda. jak Anzelm był twórcą scholastyki. lecz na wskroś metafizyczny. albo przez pouczenie z zewnątrz idące. Metafizycy opierali swe teorie na założeniu. W XIII w. Pisał on: „Augustyn był księciem teologii. i De gratia contemplationis. A podobnie i objawienie boskie jest dwojakie: albo przez oświecenie wewnętrzne. a Bernard mistyki średniowiecznej. Bernarda. Jego klasyfikacja nauk świeckich była jeszcze miarodajna w XIII wieku. że pojęciom odpowiada rzeczywistość. powszechniki. opierającą pewność na samowiedzy i głoszącą bezwzględną wolność Boga. w r. Anzelm poszedł za Augustynem. a jeżeli odpowiadają. co znajduje w sobie. ogólnych i abstrakcyjnych. Treścią sporu o uniwersalia było. pomijała intuicyjne i introspekcyjne czynniki w poznaniu. Jądrem jego było: czy rzeczywistość składa się z samych przedmiotów jednostkowych i konkretnych. Wówczas pociągnął większość wybitnych umysłów. W następnej wszakże generacji. posługująca się dyskursywnym myśleniem. ABELARD I SPÓR O UNIWERSALIA Obok metafizyków inny typ filozofów wczesnego średniowiecza stanowili dialektycy. dotyczył bowiem nie natury pojęć. ale z drugiej strony był to gorliwy mistyk. Ryszard od św. Ostatecznie dwie są drogi poznania Boga: przez rozum i przez wiarę na podstawie objawienia. Przez swą doktrynę. POPRZEDNICY STAROŻYTNI SPORU. Wiktora (zm. lecz analitycznej. bądź tego. św. Był to z jednej strony świetny dialektyk. którzy budowali filozofię na doświadczeniu wewnętrznym. Zagadnienie to scholastyka otrzymała w puściźnie po starożytnych. na woli i wolności. Wiktora za Dionizym. ZNACZENIE HUGONA. Był najwybitniejszym umysłem filozoficznym w okresie między Anzelmem a rozkwitem filozofii średniowiecznej w XIII wieku. że mistyka miała udział w rozwoju scholastyki. Dionizy mistyki. w osobie Waltera od św. wśród nich przełomowe stanowisko zajął Abelard. oceniający wyżej niż inni myśliciele XII wieku potęgę rozumu. z mistycznych: De preparatione animi ad contemplationem. to jakie. 3) Poszczególne poglądy Hugona miały również doniosły wpływ. Spór ten był wywołany przez dialektyków. systematyk stanów mistycznych. 1173). 2) Przez swą filozofię. a spekulację przez doświadczenie i introspekcję . zastąpić wiarę przez wiedzę. Wiktora. przez świat wewnętrzny i przez zewnętrzny. Rozum znów dwojako poznaje Boga: bądź na podstawie tego. Bonawenturą. Bernard za Grzegorzem. przez naturę i przez łaskę. (Z pism dogmatycznych główne: De Trinitate. Tak na różnych drogach odbywa się poznanie Boga: przez rozum i przez stany mistyczne. dialektycy uczynili z tego założenia podstawowe zagadnienie filozofii. czy też jeszcze i z innych. cudami poparte. napadał na naukę z troski o wiarę. Uczniem i następcą Hugona był Ryszard od św. Do tradycji scholastycznej przeszedł jego układ systematyczny teologii. i jeśli późniejsze systemy scholastyki uzupełniały dialektyczne traktowanie zjawisk przez intuicję. czy pojęciom ogólnym odpowiadają przedmioty rzeczywiste. czym jest. Wcześnie wszczęty. stał się prawdziwie aktualny w końcu XI i pierwszej połowie XII w.to zawdzięczały to zbliżeniu z mistyką. mistyki i scholastyki był św. kładący nacisk na czystość serca jako na warunek poznania. nie ma przyczyny". Gilberta de la Porree i Piotra z Poitiers. myślicielem pokrewnym Hugonowi.tym. Czysta scholastyka. ceniący doświadczenie jako podstawę wiedzy i próbujący jeszcze przed Tomaszem z Akwinu dowodzić istnienia Boga na podstawie empirycznej. UCZNIOWIE. drugi wielki wiktorianin. Źródło jego leżało w filozofii 169 . Przez to powstał słynny spór średniowieczny o przedmioty ogólne. w którym zwalczał czterech słynnych myślicieli ówczesnych: Abelarda. czyli „uniwersalia". i stanowił ważne ogniwo dziejowe między Augustynem a Bonawenturą i Dunsem Szkotem. dążącym do harmonijnego połączenia wiary i nauki. łączącą dwa wielkie prądy filozofii. teoretyk kontemplacji. Wyrazem nieufności do nauki był namiętny pamflet Waltera Przeciw czterem labiryntom Francji. pragnący uzasadnić wszelkie dogmaty racjonalnie. czyli Benjamin maior). nie miał wszakże charakteru dialektycznego. lecz natury ich przedmiotów. należał do szeregu tych myślicieli chrześcijańskich. Grzegorz etyki. wiktorianie wrócili do ekskluzywnej mistyki w duchu św. oddziałał na oba. jego określenie wiary i oddzielenie jej od wiedzy. a Hugon łączy ich wszystkich".

poszedł dalej niż Porfiriusz i dał odpowiedź na jego pytanie. I stąd powstało przeciwieństwo realizmu pojęciowego. co ująć można chyba tylko pojęciem. który Platońskiej nauce o ideach dał interpretację religijną. wedle niego pojęciom odpowiadały idee. Realiści skrajni mieli wzór w Platonie. o Bogu i jego własnościach. że gatunkom odpowiadają realne przedmioty. mianowicie w ten sposób: jeśli gatunki jako ogólne nie są czymś rzeczywistym w przyrodzie. czy też tylko w umysłach jako myśli. że dzieło Arystotelesa o Kategoriach traktowało nie o rzeczach realnych. realne są także gatunki. to chcę rozważyć l)czy istnieją (w przyrodzie). 2) jeśli istnieją w przyrodzie. której Boecjusz podlegał na równi z arystotelesowską: dla stoików bowiem logika miała do czynienia wyłącznie z wyrazami. i najwięcej jest używany w filozofii nowszej. była mniej paradoksalna niż dla myślicieli innych epok i innego typu umysłowego. czy też raczej w nich?" Porfiriusz postawił jedynie pytanie. Realiści mieli również wzór w Plotynie. Te praedicabilia Porfiriusz omówił szczegółowo w swym Wstępie do Kategorii Arystotelesa (stąd zazwyczaj Isagogą zwany) i przy tej okazji postawił potrójne pytanie : „Co się tyczy rodzajów i gatunków. jako mogące być orzekane o rzeczach.Ale w związku z pytaniem Porfiriusza Boecjusz sam postawił nowe pytanie: Czy kategorie zestawione przez Arystotelesa są gatunkami realnych rzeczy. że rzeczywistość obejmuje inne jeszcze poza jednostkowymi przedmioty. Dla myślicieli średniowiecznych. a oznaczać wszak mogą jedynie wyrazy. rzeczy miał za zależne od idei dlatego. Boecjusz. Wieki średnie przejęły zagadnienie uniwersaliów nie wprost od wielkich filozofów starożytności. nawiązująca do Arystotelesa. W jednym oznacza twierdzenie. znali natomiast myślicieli od niego zależnych. W duchu znów takiego Plotyńskiego realizmu Eriugena pojmował uniwersalia. jak Augustyn i Plotyn. Jest to realizm „pojęciowy". subiektywizmowi. . ale te 170 . to czy są cielesne. ma w niej dwa różne znaczenia. boć Arystoteles przypisywał kategoriom zdolność oznaczania rzeczy. Termin „realizm". Od tamtego realizmu różni się zasadniczo: tamten o realności gatunków albo nic nie twierdzi. Tak wytworzyła się alternatywa: albo rzecz. a nigdy postrzeżeniem. Wszakże scholastycy zrozumieli wagę tego przygodnie i ubocznie postawionego pytania.wyrazami. W odpowiedzi na swe pytanie Boecjusz przychylił się do interpretacji językowej: mniemał. 2. albo wyraz. były przed rzeczami. który również pisał komentarze do Kategorii. a zarazem myśl. który zaprzeczał istnieniu takich przedmiotów i w gatunkach widział tylko wyrazy. Odpowiedź Boecjusza średniowieczni myśliciele spoili z zagadnieniem Porfiriusza. że poza przedmiotami fizycznymi. Wzór umiarkowanego realizmu przedstawiał Arystoteles: pojęcia mają przedmioty realne i odrębne. lecz o przedmiotach nadprzyrodzonych. który idee pojmował nie tylko jako wyprzedzające rzeczy. nie mówiła wyraźnie ani tak. Natomiast w drugim znaczeniu „realizm" oznacza twierdzenie. zagadnienie to było szczególnej wagi. swoiście średniowieczny. Odpowiedź ta. i nominalizmu. czy też tylko znaków językowych? Pytanie to było inspirowane przez tradycję stoicką. aby z niej mogła skorzystać początkująca myśl scholastyczna. albo jej wręcz zaprzecza. W porządku przeto logicznym i metafizycznym idee wedle tego poglądu były wcześniejsze od rzeczy. ale rzeczy są zależne od nich. że idee były dla Boga wzorami przy tworzeniu rzeczy. Samego Platona filozofowie wczesnego średniowiecza znali mało. odpowiedzi nie dał. W tym rozumieniu „realizm" przeciwstawia się idealizmowi. lecz przez pośrednictwo komentatorów. W duchu takiego skrajnego PlatońskoAugustyńskiego realizmu pojmował uniwersalia Anzelm. że przedmioty fizyczne są realne. Arystoteles w uzupełnieniu swego spisu kategoryj wyróżnił był pięć postaci orzeczników (praedicabilia). że przedmiotem pojęć nie są rzeczy jednostkowe. Jego przeciwieństwem jest nominalizm. mianowicie pojmował je jako myśli Boże. ale też miał je za przyczyny. między którymi były rodzaje i gatunki. b) istnieją poza rzeczami. a wyrazów i pojęć nie rozdzielał. więc o tym. że nie są li tylko naszymi wyobrażeniami. Po stoicku Boecjusz przeciwstawiał tylko rzeczy i wyrazy.Platońsko-Arystotelesowskiej. stojącej na stanowisku. lecz ogóły. traktujących nie o konkretnych faktach przyrody. 1. przedmiotami jednostkowymi. i c) nie tylko są od rzeczy niezależne. ale o wyrazach. utrzymana była w duchu kompromisowym. z których rzeczy emanują. to są . czy bezcielesne i 3) czy istnieją oddzielnie od rzeczy zmysłowych. Wstęp Porfiriusza był dostępny wiekom średnim w łacińskim przekładzie Boecjusza. który uznawał. ani nie i nie była dość prosta i wyraźna. tak często używany w filozofii. mianowicie przez pośrednictwo Porfiriusza. przedmioty ogólne. Mieli tedy wzór w Augustynie. którędy są realne.

nie przechowały się i poglądy znane są jedynie z drugiej ręki. że jedynie podobną. z wyjątkiem jednego listu. a wspólna gatunkowi ludzkiemu. że był naturalną postawą dla teologicznego filozofa. stosowali je naiwnie w toku rozważań. inni. i doszedł tu do doktryny zwanej „tryteizmem": jeśli istnieją trzy osoby boskie. Przedmiotem np. gdy obok tego realizmu wystąpił nominalistyczny antyrealizm. Realizm ten miał wyłącznie skrajną postać platońską. bo poza rzeczami konkretnymi nic nie istnieje i istnieć nie może. czego dowiedli. Spór o uniwersalia zaczął się wtedy. jakie im przekazała filozofia. Z tego stanowiska traktował zagadnienia teologiczne. non opifex. Choć był uczniem Roscelina. tajemnicę Trójcy. lecz przez Boecjusza ta umiarkowana koncepcja znana była średniowieczu. realistycznego dogmatu szukać uzasadnienia. to nie ma jednego. 2. ci zaś. Ruch nominalistyczny nie powstał zapewne jako gwałtowna reakcja. najlepsi myśliciele .876). mianowicie w szkole stoików. uczeń Eriugeny. że miał gotowe a autorytatywne wzory. Pisma jego. umiarkowane arystotelesowskie ujęcie było jeszcze zbyt skomplikowane jak na ówczesny poziom naukowy. istniało w rzeczywistości. co wszystkiego umieli dowieść. są w rzeczach. za odtwarzający jedynie nieprzebrane bogactwo rzeczywistości. Nie bezpośrednio z tekstów Arystotelesa. I jego pisma nie dochowały się. Ale tradycja stoicka przerwała się przed wiekami średnimi i scholastyka nie otrzymała gotowych wzorów nominalizmu.zajmowali świadomie i formułowali swe stanowisko. to są tylko wytworami mowy. w Paryżu. Czołowym przedstawicielem nominalizmu był wówczas Roscelin (1050-1120). Pierwsza fala antyrealizmu przyszła już w IX w. Doktryna ta. że rodzaje są jedynie wymawianymi przez nas dźwiękami. Starożytność posiadała również swoją doktrynę nominalistyczną. Eriugena i Anzelm . jak mówił. Nauczał. czego kto chciał. Był to realizm dogmatyczny. ale realizmu . Nauczał pierwotnie. Ale w jego czasach i realizm miał zwolenników: należał do nich Remigiusz z Auxerre (841 . Myśliciele ówcześni nie przypuszczali.jak Gerbert i Fredegisus. Szukanie kompromisu stało się w sporze o uniwersalia ideą przewodnią XII wieku. 1. mogły być subiektywnym wytworem umysłu. że mają istotę taką samą. jeśli nie stworzył. Krańcowe rozwiązania były już zbyt proste dla myśli filozoficznej. REALIZM zapanował od początku wieków średnich nie tylko dlatego. został odrzucony przez większość ówczesnych uczonych. Późniejsze fazy jego nauki szły zatem ku rozwiązaniom kompromisowym. zajmowanym bez dyskusji. gdzie nauczał od 1087 r. zdanego na dociekania czysto pojęciowe. która prowadzi do takich konsekwencji. PIERWOTNA FAZA SPORU. sami nie przypuszczali. iudex. a to zmusiło go do zmodyfikowania doktryny.Arystotelesowskiego. Ale nominalizm wyciągnął odmienną konsekwencję: jeśli gatunki nie mogą być realnymi rzeczami. i jego poglądy znane są tylko z polemik (Abelarda). Nominalistyczne stanowisko zajmował Eryk z Auxerre (841 . Et enim mówili . by wielkie koncepcje pojęciowe. POWSTANIE NOMINALIZMU.intellectus essentiarum discussor. Realistycznym przeciwnikiem Roscelina był Wilhelm z Champeaux (1070. który jej służył za podłoże. Z jednej strony teoria bytów ogólnych nie znajdowała poparcia w bezstronnym rozumowaniu. a potem nawet. „głosami". co stale powtarzał realista Arystoteles: że nie istnieje nic poza jednostkowymi rzeczami. ani nie myśleli uważać za słuszną teorii. został wierny realizmowi. czyli. to w każdym razie rozwinął „teorię głosów" (sententia vocum) i rozpowszechnił „sektę nominalistów". która w tym stuleciu gwałtownie postępowała naprzód. nie formułując go nawet. biskup w Chalons. nauczyciel w Paryżu.1121). skłonni byli raczej uważać umysł za bierny. została potępiona na synodzie w Soissons w 1092 r. non institutor. wiedziała tylko o nim ogólnikowo dzięki Boecjuszowi. w gatunkowej formie i istocie każdej rzeczy. nauczyciel szkół w Reims i w Paryżu. później (pod naporem krytyki Abelarda) twierdził już tylko. a i to tylko z polemik przeciw niemu prowadzonych. pojęcia „człowiek" jest istota właściwa każdemu człowiekowi.908). 171 . STARCIE SIĘ DOKTRYN w ostrej formie nastąpiło dopiero na progu XII w. in. że nie istnieje nic poza jednostkowymi rzeczami: nie ma barwy poza barwnymi ciałami ani mądrości poza mądrą duszą. Wywodził stąd. Ale walcząc z nowym stanowiskiem musiał dla starego. wyłonił się z realizmu. m.nie są poza rzeczami. A i nominalizm. Toteż realizm był normalnym stanowiskiem wczesnego średniowiecza. Spór nabrał wszakże znaczenia dopiero w XI w. zakonnik z Compiegne. Realizm miał wyraźny związek z hiperdialektycznymi dążeniami tego stulecia: dowodzić wówczas umiano. że wszystkie jednostki w gatunku mają istotę jedną i tę samą. jako heretycka. lecz są trzej bogowie. by wszystko. przeciwnie. więcej jeszcze dlatego. Roscelin. Wieki średnie czerpały obie doktryny z tego samego źródła: z Boecjusza. 3. Dociekania te przy realistycznym stanowisku nabierały od razu bezpośredniego znaczenia. od niego antyrealistyczna postawa występowała już w wyraźnej postaci nominalizmu. A jądrem nominalizmu było to.

potem od 1113 r. w szczególności zaś zagadnienie uniwersaliów pojął w sposób subtelny i wszechstronny. W tej akcji XII w. ale zastosował ją w swym Sic et non w wielkim stylu. należy się Abelardowi. w ustaleniu metody teologicznej: nie wymyślił wprawdzie metody przeciwstawiania i uzgadniania powag. Przede wszystkim zaś w teologii chodził własnymi drogami. oba dzieła pisane są między 1133 a 1136 r. STANOWISKO w DZIEJACH FILOZOFII. Działalność pisarską rozpoczął w r. który Ducha świętego interpretował z grecka. rozum przenika i oświetla nawet tajemnice. jako ducha świata: który Trójcę pojmował modalistycznie. w latach 1136. Introductio ad theologiam. najwięcej zaważył w sprawach metodologicznych. Były one zasadniczym faktem w dziejach średniowiecznego sporu o uniwersalia. ABELARD. jaką pozostawiły wieki średnie). prześladowaniami kościelnymi i dramatycznymi przygodami. uczył dialektyki w szeregu szkół. jako trzy własności Boga. potępionego w r. Długo uchodził za głównego przed Tomaszem filozofa wieków średnich. wrócił do życia czynnego i ze wzrastającym wciąż powodzeniem nauczał znów na Górze św. uświadomiwszy sobie. Doszedł był wówczas do szczytu powodzeń. Bernard z Clairvaux. 1141. został ponownie potępiony na synodzie w Sens. wypełniony triumfami nauczycielskimi i literackimi. potem długie lata w pustelni. boć Bóg nie mógł nic innego uczynić niż dobro. Abelard był uczniem Roscelina i pierwotnie stal na jego skrajnie nominalistycznym stanowisku. pełne triumfów. że rozum może obejść się bez wiary. upoważniająca do tworzenia nazw ogólnych? Dość. POGLĄD NA UNIWERSALIA.Scito te ipsum zawiera etykę. ŻYCIE. 2. która dzięki niemu uzyskała niebywały rozgłos. ale też mało typowym dla swoich czasów. że pojęcia ogólne nie mogą być li tylko dźwiękami. Z Teologii. że choć wiek XII posiadał realistów nawet bardzo skrajnych (czysto platoński realizm.1142) był wyjątkową. Piotr Abelard (1079 . Później studiował teologię pod Anzelmem z Laon i sam z kolei wykładał teologię. głównego dzieła teologicznego. jak każda realna rzecz. stanowi klasyczny przykład zastosowania metody scholastycznej. Był istotnie umysłem wyjątkowym. osobistością i wyjątkowy miał żywot. czyż nie musi istnieć taka lub inna podstawa w rzeczach. ale wiara nie może bez rozumu. potem w Paryżu w szkole katedralnej i w szkole na Górze św. brało udział wielu uczonych: ale pierwsze miejsce. który stworzenie uważał za konieczne. W 1118 nieszczęsna miłość do Heloizy zmusiła go do porzucenia stanowiska i do ucieczki. najpierw na prowincji. 1. Wówczas 172 . W 1121 nauka jego została potępiona na synodzie w Soissons. Glossae in Porphirium i odnalezione po wiekach Glossulae super Porphirium są częściami jego zaginiony dialektyki. Antagonista Abelarda. Zasługi jego i wpływ leżały nie na polu teologii. kompromis dokonał się na ogół w duchu Arystotelesa. Wiarę rozumiał na wskroś racjonalistycznie: sądził. była to wszakże tylko nowa redakcja wcześniejszej Theologia christiana w 5 księgach. Historia calamitatum zawiera autobiografię Abelarda (jedyną autobiografię uczonego. oraz pierwszą redakcją Dialektyki. tyle że wyciągał najbardziej radykalne konsekwencje z Anzelmiańskiej fides ąuaerens intellectum. gdy nagle odmieniły się jego losy i rozpoczęła się seria nieszczęść. że Abelard wyłamał się z głównej linii rozwoju scholastyki. powie o nim. Odosobnionym zjawiskiem była jego etyka: twierdził. Był to teolog. Genowefy.ale z drugiej strony. gdzie wykłady jego wywoływały entuzjazm wśród słuchaczów. czyż gatunki mogą być tylko nazwami. że nie było dlań zagadek (nihil vidit in aenigmate). potępionym w r. walczył z obu partiami występując z krytyką zarówno przeciw Roscelinowi. jak na wieki średnie.Sic et non. lecz dialektyki. 1118 dziełem De unitate et trinitate divina. 3. nie posługujący się interpretacją augustyńską pojawił się pod wpływem studiów klasycznych w szkole w Chartres). że intencja ł przekonanie decydują o wartości działania (opus bonum ex bona procedat intentione). Choć może się wydawać. zwróciły na Abelarda szczególną uwagę historyków i uczyniły postać jego popularną nawet wśród laików. najpierw w Laon. Ale w 1141 r. to jednak się w niej mieści. I tym razem wzorem była filozofia starożytna: mianowicie. Urodzony w Palais w zachodniej Francji. Erudycja jego dotyczyła więcej autorów klasycznych niż kościelnych. Pod koniec życia. konfliktów i przygód romantycznych. porzucił je jednak niebawem. która jest zachowana w całości. Czas jakiś spędził w klasztorze. Genowefy. jak i przeciw Wilhelmowi. ze względu na pierwszeństwo chronologiczne i na skalę dziejowego wpływu. 1121. . zestawienie powag w kwestiach teologicznych. Zajmował centrum tej dyskusji. . bo dźwięk jest tak samo jednostkowy. znów w Paryżu. Jako świetny dialektyk.1140. przechował się jedynie fragment znany pt. dialektyka pozwala rozumieć prawdy wiary. Wyjątkowe koleje życia. to jednak przeważały próby pojednawcze.

są wytworem. tylko substancje jednostkowe. co istnieje. I ta teoria zakłada. że natura każdej rzeczy jest na wskroś jednostkowa. został rozwinięty w traktacie. Pierwszą reprezentował Walter z Mortagne. że nie ma przedmiotów innych niż jednostkowe. Cecha ogólności nie przysługuje żadnej poszczególnej rzeczy. ogólnym w dzisiejszej terminologii . pod jakim względem jest rozpatrywany. lecz w umysłach. lecz pojęcia (conceptus). daje się wydzielić jedynie drogą abstrakcji. np. Ale są między przedmiotami takie. Zagadnienie uniwersaliów nie było ani jedynym. Proces poznania zaczyna się zawsze od postrzeżeń. Czyli. Pod pozorami formalnej. w odróżnieniu od nominalizmu. logicznej kwestii 173 . KONFORMIZM. by jednostkom dawać wspólną nazwę. że uniwersalia są nie w rzeczach. czyli nieodrębne (indifferens) od własności innych jednostek tegoż gatunku. ale było najbardziej filozoficznym zagadnieniem wczesnej scholastyki. Te rozwiązania logiczne Abelard uzupełniał przez psychologiczne. rozum na drodze abstrakcji wydobywa z nich poszczególne składniki i tworzy przedstawienia ogólne. to znaczy należą do mowy. 1. są tylko materiałem poznania pojęciowego. ogłoszona przez traktat De generibus et speciebus. Platon był zarazem człowiekiem i Grekiem. 2. lecz przysługuje ich zbiorowi. Abelard nie był konceptualistą. Istnieją. lecz psychiczny. Wszystko. 2) Pojawienie się nominalizmu: pierwsze zapowiedzi w IX w. dostarczane przez zmysły i wyobraźnię. która upoważnia do orzekania o nich pojęć ogólnych. jest jednostkowe. wedle niej każdy przedmiot jest zarówno jednostką jak gatunkiem i rodzajem. lecz nabyte. mają formę wspólną (conformes) i ta jest przedmiotem pojęć ogólnych.. gatunkowe. Rozróżnienie pojęć występujących jako podmioty i występujących jako orzeczenia było nowym motywem wprowadzonym przez Abelarda do dyskusji nad uniwersaliami. zbiór tych przedmiotów podobnych jest przedmiotem pojęcia ogólnego. Było to rozstrzygnięcie w myśl Arystotelesa. Pogląd ten miał w XII w. lecz wyrazami (nie vox. nazywane sermonizmem.Zupełnie podobna była teoria „względu" (respectus). lecz sermo). Wedle obu tych teorii jednostki są ogólne. a nawet. kronikarz sporu. gdyż skłaniał się doń jeszcze Hraban Maur. ani nawet najbardziej dyskutowanym. Pogląd ten miał dawną tradycję. To pośredniczące stanowisko Abelarda bywa niekiedy. ale obrazy rzeczy. a potem Wilhelm z Champeaux: w XII w. 3) Wytworzenie w pierwszej połowie XII w. Te własności sprawiają. zdecydowane wystąpienie dopiero pod koniec XI w. był bliski obu poprzednim teoriom. na który składa się szereg operacji umysłu. Było to rozwiązanie najbliższe doktrynie perypatetyckiej. będącego normalną postawą scholastyków. który jest podmiotem zdania i któremu one służą za orzeczenia. KONCEPTUALIZM.znaczenie znaku. lecz . traktowana jako samoistna. STRESZCZENIE. reprezentowany przez Gilberta de la Porree. INDYFERENTYZM. prób pokrewnych rozwiązaniu Abelarda i przeważnie odeń zależnych.znalazł takie rozwiązanie: uniwersalia nie są głosami. Oprócz sermonizmu wiek XII wytworzył jeszcze szereg prób umiarkowanego rozwiązania zagadnienia uniwersaliów. zwolenników: pisze o nim Jan z Salisbury.jest nie sam znak fizyczny ani desygnat. że jednostki jednego gatunku stanowią pewną całość. stanowiska pojednawczego w duchu realizmu Arystotelesa. ale pośrednio odpowiada ten. z których każda jest różna. staje się fikcją umysłu (figmentum animi). i ta całość jest przedmiotem pojęcia ogólnego. TEORIA «STANU» i TEORIA «WZGLĘDU». który pozostał dotąd anonimowy. Wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu. l odpowiadał: jednostki jednego gatunku posiadają pewną formę wspólną (forma communis) i ta jest podstawą.to tylko różne stany (status) przedmiotów. reprezentowana przez Adelharda z Bath: przedmiot jednostkowy jest gatunkiem lub rodzajem. według niego. jaka jest w rzeczach jednostkowych podstawa. Był to pogląd psychologiczny: przypisywał uniwersaliom byt nie fizyczny i nie idealny. gdy są ujmowane w ogólny sposób: ogólność zależy od punktu widzenia. Jednostka i ogół . wszakże żaden wybitny zwolennik nie jest znany. DALSZE ROZWIĄZANIA SPORU. zależnie od tego. którego autorem jest zapewne Joscelin z Soissons. Pojęcia ogólne nie są wrodzone. . ale każda jednostka zawiera obok własności odrębnych (differens). Ogólne są nie rzeczy i nie nazwy. Abelard z kolei postawił pytanie. aby być orzeczeniami zdań. TEORIA ZBIORU. Pogląd ten mówił. ale nie jako zwykłe dźwięki. które posiadają naturę podobną. Rozwój sporu o uniwersalia przeszedł we wczesnym średniowieczu następujące fazy: I) Panowanie realizmu o typie platońskim. lecz jako dźwięki posiadające znaczenie. Uniwersalia właściwie służą do tego. Forma jest immanentna rzeczom. i te również utrzymywał w duchu Arystotelesa. 3. 4. bezpośrednio nie odpowiada im żaden przedmiot. rozumiane jako pewne stany psychiczne. ale są między sobą podobne (substantialis similitudo). 5.

utrzymał Platoński realizm. . pisał doń komentarze. matematyczną. Powiększył znacznie bibliotekę szartryjską pozyskawszy dla niej nie znane dotąd teksty naukowe starożytne i rozszerzył studia astronomiczne i medyczne: był uosobieniem naukowych wysiłków szkoły. trwały jej złote czasy. . zamiłowani w starożytności i czerpiący ze źródeł starożytnych wiedzę przyrodniczą i matematyczną.Po nim kanclerzował do 1141 r. jak o nim pisał jeden z współczesnych. myśląca filologicznie i retrospektywnie. stanowiąca uzupełnienie Kategoryj Arystotelesa. uczony Fulbert. Spór o uniwersalia był rozprawą naturalizmu z idealizmem. 1180). zm. Grecji i terytoriach arabskich zyskał rozległą. Szkoła kwitła zwłaszcza za trzech kanclerzy: Bernarda. 174 . dziejopis zagadnienia. Zestawił podręcznik nauk wyzwolonych. że poczynania naukowe wczesnego średniowiecza nie ograniczały się do prac scholastycznoteologicznych. młodszy brat Bernarda. późniejszy biskup z Poitiers (zm. Jan z Salisbury. który studiował w samym Chartres. nie było. Mówiono nawet o odrębnej „szkole Porretańskiej". Wiek XIII znalazł gotowe kompromisowe rozwiązanie.Następca jego. empiryzmu z aprioryzmem. że „nie warto siwieć nad tym zagadnieniem". powzięte przez wiek XII i pogłębione przez studia nad Arystotelesem.1148. okresie rozkwitu wczesnej scholastyki. był najpierwszym humanistą swojego wieku. Natomiast odnowił się z całą gwałtownością w XIV w.. Anglik. zgromadziła humanistów. szkoła w Chartres. bo jest wiele innych równie ważnych. znawcą klasyków. Gilberta i Teodoryka. jak na owe czasy. filozofii przyrody. HUMANIZM WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA W XII wieku. Odtąd przez cały XI w. Na progu zaś XII w. DALSZY ROZWÓJ.1145). idąc za nim. studiował we Francji 1136. jak na owe czasy. nacechowany potężnym wzrostem nominalizmu. Bernard z Chartres. 1154). które ją odróżniły od innych szkół: stała się środowiskiem uczonych specjalistów. kanclerz od 1119 r. Szkoła ta. do której zaliczano tak wybitnych uczonych. psychologii. i Alan z Lilie. Bliski szkole był (choć nie należał do niej bezpośrednio) Adelhard z Bath. kierownikiem jej został wybitny. jak Radulf Ardens. druga wielka szkoła. autor jednej z pierwszych średniowiecznych klasyfikacji nauk. Zagadnienie to przez długi przeciąg czasu poruszało umysły. ale usiłował uzgodnić go z Arystotelesem i w ten sposób przygotował teren do recepcji Arystotelesa i rozkwitu scholastyki w XIII w. znany pod nazwą Heptateuchon. prowadzący rozległe studia z zakresu astronomii. dotyczące natury bytu i natury poznania. doctor universalis. Inny Anglik. uczeń jego Gilbert de la Porree. Zajął się Boecjuszem. ok. byli to humaniści. fizjologii. zwiastował koniec scholastyki. był człowiekiem o wykwintnej kulturze umysłowej. Z połową XII w. odkąd w 990 r. Jan z Salisbury (ur. Uczniem szkoły był Wilhelm z Conches (1080 . który w podróżach po Włoszech. tłumaczył matematyków arabskich i Euklidesa z arabskiego na łacinę. który próbował sam dać mu rozwiązanie (podobne do Gilberta). natomiast znakomicie podniosła ogólną kulturę naukową średniowiecza i przez to umożliwiła dalsze postępy filozofii. filozoficzną. Teodoryk z Chartres. spór ucichł. ostatecznie orzekł. a ówczesny przebieg jego. był „najdoskonalszym pośród platończyków naszego wieku". któremu na ogół hołdowała szkoła. kształcony we Francji. Jej kierownicy i uczniowie byli na ogół ludźmi mającymi temperament bardziej krytyczny niż konstrukcyjny i bardziej naukowy niż metafizyczny. Szkoła w Chartres jest dowodem.. w filozofii nowych owoców nie wydała. 1110. skupiło wszystkich bez mała myślicieli i sporu o uniwersalia w XIII w. PRZEDSTAWICIELE SZKOŁY W CHARTRES. Starodawna szkoła w Chartres nabrała znaczenia. a jednocześnie mężem politycznym. rodzaj wypisów naukowych. teolog i poeta. wiedzę przyrodniczą. był znów „najpilniejszym badaczem naukowym". „najzdolniejszy po Bernardzie z Chartres gramatyk". sformułowane klasycznie przez Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu. który zostawił dzieło logiczne niezaprzeczenie samodzielne: była to Księga sześciu zasad (Liber sex principiorum). Gilbert był najbardziej filozoficznym umysłem szkoły. Był pierwszym autorem średniowiecza. gdy Paryż kształcił teologów i dialektyków. aż wreszcie przestało je zajmować. zmarły około 1130. wytworzyła cechy. kanclerz od r. Umiarkowanie realistyczne rozwiązanie. 1141. a później był tamtejszym biskupem. zmarły między 1150 a 1155. SZKOŁA W CHARTRES.rozważano w nim podstawowe zagadnienia metafizyczne i epistemologiczne.

a nie znają innych. znane odtąd łącznie pod nazwą Logica nova. w sporze o uniwersalia szkoła była na ogół twierdzą konserwatywnego realizmu. ale i na ich treść. są jedynymi w swoim rodzaju pomnikami XII w. podawał już jako rzecz naturalną. chrześcijańskiej postaci i na podstawie spekulacji liczbowych dowodził jedności i troistości Boga. dokonał się zwrot do czystego platonizmu. ze swą umiarkowaną empirystyczną teorią poznania. który zawsze grozi rozważaniu zagadnień tak abstrakcyjnych jak te. Ta dwoistość nie mogła nie wytworzyć pewnych niezgodności w doktrynach szkoły. Filozofię rozumiał nie tylko jako poznanie naukowe. króla Henryka i papieża Adriana IV. które były na pierwszym planie w filozofii i teologii wieków średnich.zaufanym Tomasza Becketa. ZAINTERESOWANIA PRZYRODNICZE i HISTORYCZNE. jeden kładł nacisk na spirytualistyczne i idealistyczne teorie Platona. jak sądził. a jego Polycraticus (1155). Podstawa szkoły była tedy dwoista: Platońska metafizyka i Arystotelesowska logika. Teodoryk w Heptateuchonie ogłosił po raz pierwszy najważniejsze pisma Organami. a abstrakcja i indukcja drogą do zasad naukowych. 3. ODZYSKANIE LOGIKI ARYSTOTELESA i EMPIRYZM. ale Platon schrystianizowany. fizjologicznej. POGLĄDY SZKOŁY. dający teorię logiki na tle współczesnych stosunków naukowych. Z dzieł Platona znano naówczas jedynie Timaiosa i z dialogu tego czerpano w Chartres teorię świata. 175 . zwanego Pantegni. medycznej. Adelhard i Wilhelm. Rozmiłowanie humanistyczne w literaturze starożytnej wpłynęło nie tylko na formę. że postrzeżenie jest podstawą. Co więcej. Było to rzeczą doniosłą. z którą XII wiek zapoznał się przez pośrednictwo arabskiego traktatu. astronomicznej. Arystoteles. Wywołało mianowicie kult szczególny Platona. Tylko ignoranci. rozszerzyły ogromnie zakres wiedzy matematycznej i przyrodniczej. był kronikarzem współczesnego życia umysłowego. podobnie jak Abelard. Teodoryk i Wilhelm. ale poszczególni jej członkowie. z duszą świata. pitagoreizm. Platon był najwpływowszym filozofem wczesnego średniowiecza. Teodoryk. przełożonego przez Konstantego Afrykanina. Zwłaszcza Gilbert przejął się Arystotelesem: uzupełniał nie rozwinięte części jego Kategorii. przyjęli w fizyce Demokrytejską atomistykę. który uniwersalia sprowadzał do idei Platońskich. w Chartres zaś w XII w. w jakiej szartryjscy uczeni wypowiadali swe myśli. odzyskane przez nich. Z wszystkich przedstawicieli szkoły szartryjskiej poszedł najdalej w recepcji Arystotelesa. jak to i w dawniejszych epokach bywało. i skierowały umysły ku tym właśnie specjalnym badaniom raczej niż ku ogólnym konstrukcjom i dociekaniom teologicznym. Postawa ta zapewniła szkole w Chartres jej własną kartę w dziejach uczoności średniowiecznej. 1. głosił je jednocześnie dialektyk Abelard i mistyk Hugon. że w tysiącleciu finalistycznego pojmowania świata znaleźli się jednak zwolennicy koncepcji czysto przyczynowej i mechanistycznej. Zresztą poglądy te były w duchu czasu: głoszono je i poza humanistycznym środowiskiem szartryjskim. stali się bojownikami nowego stanowiska. W zakresie logiki szkoła znakomicie powiększyła znajomość Arystotelesa. Uczeni z Chartres byli zarazem humanistami i przyrodnikami. mają odpowiedź na wszystkie pytania. rozległa i wszechstronna. Był wrogiem werbalizmu. W duchu jego nauki mistrzowie z Chartres próbowali w pojednawczy sposób rozwiązać spór o uniwersalia. Najdalej zaś w przejęciu antykiem posunął się zbliżony do szkoły szartryjskiej Bernard z Tours. A podobnie i Jan z Salisbury. Po tylowiekowej przewadze aprioryzmu te głosy wzywające do empiryzmu były zjawiskiem niemałej wagi. bo znają tylko jedno rozwiązanie zagadnienia. Np. ale też jako życie zgodne z tym poznaniem. 2. Potrzebna jest ludziom wiedza rzeczowa. a pod wpływem Analityk zajmował się szczegółowo kwestią zasad wiedzy i podkreślał indukcyjne pochodzenie tych zasad. który rozwijał teorię nauki Arystotelesa. drugi na krytyczne i empiryczne Arystotelesa. zawierający teorię życia publicznego. dotąd nie znane scholastykom: Analityki pierwsze. Topikę i De sophisticis elenchis. niektórzy uczeni z Chartres. U Teodoryka z platonizmem łączył się. którego poemat De mundi unlversitate posiadał już same tylko znamiona starożytnego poglądu na świat. stał się logicznym natchnieniem szkoły. zinterpretowany przez Augustyna. PLATONIZM. Kultura humanistyczna szkoły była w niej również bodźcem do starania się o rzadkie i nieznane rękopisy i o przekłady naukowych dzieł starożytnych. utożsamiali Ducha św. jak Gilbert i Jan. Postawa humanistyczna nie była w wiekach średnich przeciwieństwem przyrodniczej: tworzyły one wspólny front uczonych specjalistów przeciw ogólnym spekulacjom teologiczno-filozoficznym. Wilhelm i Gilbert pierwsi w łacińskiej Europie znali przyrodnicze pisma Arystotelesa. Na wzór jego Teodoryk interpretował Księgę Rodzaju. Wytworzyły się dwa obozy w Chartres. Promotorem jego był przede wszystkim Bernard. Dzieła starożytne. występował on teraz w swoistej. i Metalogicus (1159). a żadnych specjalnie chrześcijańskich.

wiele dzieł Platona (Państwo. I cały okres od VIII do XII wieku. Tym bardziej „akademicki" był Jan z Salisbury. przejętych sprawami wiecznymi i patrzących na rzeczy z punktu widzenia wieczności i zupełnie niehistorycznie.Również godne jest uwagi. Syryjczycy posiadali tłumaczenia arcydzieł filozofii greckiej. m. Fedon) i liczne pisma neoplatońskie. Timaios. To dotyczy zwłaszcza Jana z Salisbury. tak znakomici. w Oksfordzie. denuncjowali atomistykę jako naukę heretycką. Powstały wówczas astronomiczne prace Albategniego. Gdy w Grecji zabrakło warunków dla konserwacji i rozwoju nauk. prawdopodobnie już wprost z tekstów greckich. Wreszcie. Gdy zaś w VII w. w Hiszpanii. przy tym zainteresowania stulecia poszły w innym kierunku niż ten. algebry. a potem Kordowa były przez te wieki stolicą naukową świata. nie akademikiem". lepsze widoki otworzyły siew Syrii. a zwłaszcza w XIII w. Na IX w. jak Walter od św. Wielu wybitnych później filozofów greckich było pochodzenia syryjskiego: Jamblich. PRZEJĘCIE FILOZOFII GRECKIEJ PRZEZ ARABÓW. które w XII w. matematyków. na dwór perski schronili się m. Jednakże typ studiów. zmienił tylko teren. Wyjątkowo tylko zapalczywi antyintelektualiści. tam podawał się za akademika. które były tłumaczone. który tam był reprezentowany. że w czasach. syryjscy uczeni znaleźli gościnne przyjęcie na dworze bagdadzkim. drukowane. jak Alfarabi lub Awicenna. reprezentowany w Chartres. że „jest chrześcijaninem. astronomów. i utrzymały się tam tak długo. logarytmu. DALSZE KOLEJE I SPADKOBIERCY SZKOŁY. KULTURA UMYSŁOWA ARABÓW. ale gdzie religia nie wchodziła w grę. Nie mogła wytrzymać współzawodnictwa Paryża i jego wszechnicy. znalazły w XIII i XIV w. Wszak i Amalryk nie bez wpływu szkoły szartryjskiej wytworzył swą herezję. cała „syryjska" szkoła neoplatońska. Z wielkiej szkoły o światowym znaczeniu stała się prowincjonalną uczelnią. Wiktora. pociągnęły cały świat naukowy i rozrosły się ponad przodującą dotąd filozofię. W XI w. Najpierw Bagdad. zaczął się rozkwit Arabii. które choć zwane było Teologią Arystotelesa. a zarazem stanowił zaczątek eksperymentalnych badań psychologicznych. w tej szkole nie wstydzono się przyznawać do niewiedzy i zajmować w niektórych kwestiach stanowisko sceptyckie. przypadają początki trygonometrii. potem na Zachodzie. który jeszcze po 5 stuleciach był natchnieniem Keplera. in. powstał traktat optyki Alhazena.. W Persji jednak filozofia nie znalazła sprzyjającej atmosfery. W drugiej połowie XII w. okres wywalczania pierwocin naukowych na Zachodzie. szkoła w Chartres utraciła swe znaczenie. ośrodek w Anglii. nawet próby zastosowania algebry do geometrii. przygotowującą adeptów do fakultetów paryskich. Pisali po arabsku: język ten bowiem odgrywał wówczas tę samą rolę. w Bagdadzie i w Damaszku. Teofrasta. nie zanikł. Wilhelm de Conches zastrzegał.) pisma Arystotelesa zostały przełożone z syryjskiego na arabski. jak w kwestiach dialektyki. Alfersaniego. 1. Natomiast poglądy teologiczne inspirowane przez szkołę szartryjską nie mogły ujść kondemnat. w czasach panowania dogmatyzmu. nie byli pochodzenia arabskiego: pochodzili z Azji Środkowej. co łacina na Zachodzie. W X zaś wieku założony został instytut przekładów. Reforma kalendarza została przeprowadzona 176 . OPOZYCJA. Studia przyrodnicze i humanistyczne. Wśród filozofów znanych jako „filozofowie arabscy" niektórzy. szkoła w Chartres interesowała się jednak zjawiskami historycznymi i zdarzeniami współczesnymi. Prawa. poza tym dzieła uczonych greckich. FILOZOFOWIE ARABSCY Podczas wczesnego średniowiecza w Europie zachodniej równolegle z łacińską. Przełożony został cały Arystoteles (może bez Polityki). Teorie naukowe szartryjskiej szkoły mogły być głoszone bez przeszkód i opozycji. nauka rozwijała się swobodnie. Organonu i pism neoplatońskich. Tylko bowiem teorie teologiczne były naówczas ściśle cenzurowane. między innymi anonimowe dzieło. Dwa obserwatoria zostały ufundowane przez Al-Mamuna. był okresem rozkwitu u Arabów najpierw na Wschodzie. nauka grecka znalazła przytułek w Persji. Pod Al-Mamunem (w początku IX w. Porfiriusz. in. aż w XV w. Galena. Puściznę naukową Greków Arabowie przyswoili sobie w nadzwyczaj szerokim zakresie. kwitły w Chartres. gdzie czyniono obserwacje między innymi nad pochyleniem ekliptyki. chrześcijańską filozofią rozwijała się inna jeszcze filozofia: filozofia Arabów. który przełożył na nowo szereg dzieł naukowych. zawierało faktycznie doktryny neoplatońskie. akademicy platońscy po zamknięciu Akademii w Atenach. Rozkwit ten był najpierw rozkwitem nauki pozytywnej. komentowane i rozwijane w Europie jeszcze w XVII w. Rozwijała się w innych warunkach niż chrześcijańska: Arabowie znali bowiem dzieła greckich filozofów i na ich podstawie budowali dalej. Ruch naukowy wśród Arabów zaczął się mniej więcej w czasie działalności Jana Szkota Eriugeny.

Dotyczyły natury Boga: czy posiada własności charakteru zmysłowego i ludzkiego. W X w głównym arystotelikiem był Alfarabi: ten zaczął interpretować system Arystotelesa emanacyjnie. która rozpoczęła kampanię przeciw filozofii. Oni wytworzyli drugi prąd w filozofii arabskiej. ale faktycznie posiłkowali się najwięcej neoplatończykami. ale nie może połączyć się z Bogiem. i to w formie najbardziej krańcowej. Do grupy perypatetyków należała ogromna większość filozofów arabskich od VIII do XII w. POCZĄTKI PERYPATETYZMU ARABSKIEGO. medyczne. na 5 wieków przed reformą gregoriańską. teologowie ortodoksalni. a tą przyczyną jest Bóg) i odtąd stałym przedmiotem dyskusji stał się rozum „czynny". nawiązujący do mistycznej grupy sufich. że w ramy Arystotelesowskiego dualizmu wkładano szczeble pośrednie i łączono je w system emanacyjny. czy z wolności („dżabaryci" i „kadaryci")? I już od IX w. która miała wyraźną przewagę wśród filozofów arabskich. że bardziej odpowiada Koranowi. Koncepcji tej arystotelesowsko-neoplatońskiej. Trzeci wreszcie prąd. Było zjawiskiem powszechnym w filozofii arabskiej. druga zaś wewnętrzna: wśród Arabów silnie były rozwinięte zainteresowania teologiczne. Powoływali się na Arystotelesa. Jego koncepcja świata była emanacyjna. 2. PRĄDY W FILOZOFII ARABSKIEJ były przede wszystkim trzy: 1. POGLĄDY FILOZOFÓW ARABSKICH 1. pod przewództwem wybitnego filozofa. Prowadzone były badania chemiczne o charakterze eksperymentalnym i praktycznym. przeciwstawili własną koncepcję świata. Istnieli wśród Arabów perypatetycy i platonicy. więc poza sobą musi mieć przyczynę. chemię alchemia. mottekalemini. botaniczne. opartą na zasadach filozoficznych innych niż greckie. czy też można o Jego atrybutach wypowiadać się tylko negatywnie („cyfatyści" i „dżabaryci")? Dotyczyły też stosunku człowieka do Boga: czy czyny dobre i złe pochodzą z przeznaczenia. I w niej naczelne miejsce zajmowała idea neoplatońska: traktowanie świata jako wywodzącego się z Boga i powracającego doń. Algazela. które system neoplatoński ze wszystkich systemów starożytnych zaspokajał najłatwiej. Liczne szkoły i akademie powstały na Wschodzie i w Hiszpanii. zoologiczne. przesiąknięta perypatetyzmem i neoplatonizmem. współczesny Eriugenie (zm. Dyskusje teologiczne zaczęły się jeszcze przed zapoznaniem z naukami greckimi. na Wschodzie i na Zachodzie.przez Arabów w 1079 roku. mianowicie uprawiał wbrew perypatetyckiej szkole „teologię negatywną". ściślej filozoficznymi. którzy występowali w duchu ra-cjonalistycznym i narzucili racjonalistyczny charakter całej dyskusji teologicznej. a o której mniemali. wśród których panował neoplatonizm („szkoła syryjska"). znaleźli się hiperdialektycy wśród Arabów: byli to dysydenci zwani mutazilitami. Odtąd wśród arabskich filozofów przyjął się Arystotelesowski dowód istnienia Boga (w takiej postaci: świat jest przypadkowy. po Alfarabim wytworzyła się cała sekta „braci czystości i szczerości" sekta religijna i mistyczna. 1. ich dyskusje teologiczne bynajmniej nie ustały. co dla religijnie usposobionego filozofa było istotnie najważniejsze: na Boga i na rozum „czynny". lecz połączyły się z innymi. Przyczyna neoplatońskich skłonności u filozofów arabskich była podwójna.). W X w. szerzył on koncepcję antyfilozoficzną. PERYPATETYCY ARABSCY. Właściwym inicjatorem kierunku był Alkendi. Arabowie bowiem byli nie tylko ludźmi nauki. Niejednokrotnie wszakże astronomię przyćmiewała astrologia. Gdy Arabowie zapoznali się z nauką grecką. tłumacz i komentator Arystotelesa. pierwiastki religijne zajmowały zawsze naczelne miejsce w ich kulturze. ale nawet perypatetycy byli przesiąknięci doktryną Plotyna. czysto religijną. pojawił się w XII w. 177 . Większość arabskich uczonych zaczęła odtąd w duchu Greków rozstrzygać swe zagadnienia. a starająca się godzić filozofię grecką z Koranem. Za mistrza wybrali Arystotelesa. nad specjalnymi badaniami brały górę ogólne religijno-filozoficzne teorie. ale nie mistyczna: wszelki byt wyłania się z Boga. W doktrynie Arystotelesa Alfarabi położył nacisk na to. 3. Prąd ten opanował sektę aszarytów. jedna zewnętrzna: źródła filozoficzne Arabowie otrzymali od Syryjczyków. Zresztą ta przewaga pierwiastka platońskiego nad arystotelesowskim była filozofii arabskiej wspólna z filozofią chrześcijańską tej samej epoki. Ale perypatetyzm Arabów był zniekształcony przez niewierne przekłady i dowolne komentarze. badania geograficzne. i jeszcze w tym samym stuleciu doprowadził filozofię arabską do zagłady. Ale od razu ten pierwszy arabski arystotelik odbiegł od czystego arystotelizmu ku neoplatonizmowi. około 870 r. 2.

miała świat za stworzony z materii (a nie ex nihilo). wszelka więc mnogość w stworzeniu może jedynie być wynikiem dalszych aktów tworzenia. był plemienia irańskiego. a jednostkom przypisywał jedynie niesamodzielną rolę. według niego. To wszystko było zgodne z Arystotelesem. Wiktora (o wiek młodszego). Pisał też podręczniki naukowe. b) Teoria poznania Awicenny była odpowiednikiem jego metafizyki.1037). Komentarze te były obszernymi parafrazami tekstów Stagiryty. ale również nie są jednostkowe. czynny zaś traktował jako nadindywidualną zasadę. wreszcie. a) Metafizyka Awicenny pojmowała świat teocentrycznie. ale zupełnie inaczej niż metafizyka chrześcijańska. a skoro nie są ani ogólne. Najpierw powstał tylko jeden najwyższy intelekt. ani jednostkowe. 2) in rebus jako istota rzeczy i 3) post res jako wytwory abstrakcji. by zapewnić nieśmiertelność indywidualną duszom ludzkim. Awicenna musiał je uzupełnić i uczynił to w duchu neoplatonizmu. oraz komentarze do Arystotelesa. W sposób typowy dla Arabów. a nie woli (w jaskrawym przeciwieństwie do chrześcijan miała wolę za własność czysto ludzką. której jednak dawał sens odmienny. AWICENNA (Ibn Sina. nie został stworzony od razu i nie cały bezpośrednio przez Boga. encyklopedycznie wszechstronny. jakim jest rozum czynny. był również cenionym logikiem i metodologiem. Późniejsi scholastycy w swoich komentarzach wzorowali się bądź na jednej. Zostawił dzieło typu encyklopedycznego Szifa (Księga uzdrowienia) zawierające w 18 tomach logikę. urodzony w pobliżu Buchary i w Bucharze czynny aż po upadek Samanidów w r. najsławniejszy filozof na Zachodzie. najpierw. czas jakiś przebywał w Ispahanie. Awerroes. Rozum miał za nieśmiertelny. c) Awicenna był nie tylko metafizykiem-mistykiem.Po tych początkach arabski perypatetyzm wszedł w erę rozkwitu. Widziała w nim. Jeśli zaś jest wytworem umysłu. trzecia natura (tertia natura). a nie komentarzami dosłownymi (ad litteram). scholastycy nazywali Sufficientiae). W szczególności jego klasyfikacja nauk znalazła uznanie i pośród łacińskich filozofów. Jednakże wyjątkowo uzyskać można je i bez tego przygotowania. wówczas poznanie jest mistyczne. Bóg jest jednością. zawierającą fizykę. 980. Wieczność rozumu biernego wystarcza jednak. Po trzecie. lecz kończy się na ogółach. to rzeczy same w sobie nie są ogólne. odtąd wiódł życie tułacze. której nie należy przypisywać Bogu). fizykę. zwłaszcza w nauce o rozumie. metafizykę (część dzieła. matematykę. 2. Mianowicie świat. ogólność jest więc tylko wytworem umysłu (intellectus informis agit universalitatem). w systemie Arystotelesa przesunął Awicenna punkt ciężkości ze świata na Boga i na Jego stosunek do świata. lecz istnieje poza duszami. rozum czynny nie jest składnikiem duszy. Po wtóre. W tych zagadnieniach można było znaleźć u Arystotelesa tylko częściowe i szkicowe poglądy. potem najniższe (intelekt czynny w człowieku) i. Posługiwał się w niej terminologią Arystotelesa. a z jedności tylko jedność powstać może. ale tylko rozum bierny zaliczał do indywidualnych władz człowieka. była zupełnie podobna do klasyfikacji Hugona od św. Natomiast porządek powstawania świata Awicenna pojmował już po neoplatońsku. ale bo też miała to samo źródło: Arystotelesa. sławny filozof i nie mniej sławny lekarz. z których zwłaszcza Kanon medycyny cieszył się długotrwałym uznaniem. za wieczny. 178 . ale odwiecznie. jakie pisał Awerroes. Natomiast do poznania prawdy sam rozum bierny nie jest zdolny: udziela mu jej to nadludzkie źródło. Dojrzała scholastyka korzystała także z rozwiązania. a przeto i Opatrzność: rządzi tylko losami gatunków. Zmysły i wyobrażenia służą tylko do przygotowania poznania rozumowego. 999. a Tomasz z Akwinu komentarze ad litteram. najsławniejszy arabski filozof na Wschodzie. Wtedy działali najbardziej głośni jego przedstawiciele: w XI w. twierdząc. I tylko w ostatnim znaczeniu przedmioty pojęć są ogólne. Wierny starożytnemu uniwersalizmowi. to cechuje je inna. Awicenna dawał na wszelkich polach przewagę ogółowi. formy rzeczy materialnych. o ile podlegają ogólnym prawom i o ile ich losy wpływają na los ich gatunków. jednostkowymi zaś zdarzeniami tylko o tyle. uczył Awicenna. a w XII w. jakie Awicenna dał zagadnieniu uniwersaliów: przyznawał on im byt trojaki. zmarł w Hamadanie. Nawet wiedza Boża nie sięga już materialnych jednostek. potem dopiero inteligencje niższe (które zamieszkują i poruszają sfery niebieskie). dzieło myśli Bożej. jest jeden i ten sam dla wszystkich ludzi. bądź na drugiej formie: Albert Wielki pisał parafrazy na wzór Awicenny. A zaś Roger Bacon zapoczątkował trzecią jeszcze odmianę komentarzy: per quaestiones. że istnieją 1) ante res jako wzory wszechrzeczy w umyśle Bożym. jest wprawdzie stworzony.

a inaczej ludzie prości.hierarchię bytów między Bogiem a człowiekiem . 4. za niego czyni Bóg. dla innych prawda jest dostępna tylko w religijnej postaci. Wszystkie atomy są z natury swej jednorodne i jeśli różnią się między sobą. polemiki ze zwalczającym filozofię Algazelem (Zniszczenie zniszczenia).przejął z małymi odmianami od Awicenny. to tylko własnościami przypadkowymi (akcydensami). Rzeczy więc nie są przyczyną tego. tak samo jak Arystotelesa nazywało „Filozofem" bez dalszych określeń. lekarz. Zupełna prawda była dla Awerroesa tylko jedna: filozoficzna. Świat przedstawiali sobie jako rozbity na atomy niczym ze sobą nie związane. aż pod koniec życia. I jeśli rzecz posiada jakąś własność dłużej niż moment. niezbyt trafnie. ograniczająca wolność Boga. I nieliczne tylko umysły zdolne są pojąć prawdę filozoficzną. Posiadają go wszystkie dusze ludzkie. to takąż własność może mieć każda inna. iżby między nimi był rzeczywisty związek.3. nauką o podwójnej prawdzie. Ponieważ każda rzecz dopuszcza każdą własność. co dzieje się w świecie.mówił . Komentarzami tymi zyskał też największą sławę. jego interpretacja Arystotelesa była daleka od autentyczności. wszystkie więc własności rzeczy są przelotne. Rzeczy nie składają się z formy i materii. ale jest bezosobowy. Dusze indywidualne umierają wraz z ciałami. nie jest formowaniem materii. niż jest. jak trzymać się wiernie Pisma. pozostał wierny tradycji. był ostatnim wielkim filozofem Arabów. Przede wszystkim. Zatem wszelkie działanie jest działaniem Boga. za Almanzora. lecz składają się z materialnych atomów. Późniejsze średniowiecze nazywało go „Komentatorem".są zgodne. prawnik. co Bóg czyni. b) W szczegółowych kwestiach wytworzył oryginalne poglądy. 6. potępione przez muzułmanów. utrzymywane w łączności tylko przez Boga. ale obrazowo. a tylko ludzkość jest nieśmiertelna. co filozofia. Ten atomizm był podstawową teorią mottekaleminów. MOTTEKALEMINI. to własność ta musi być w niej wytwarzana na nowo. Pisma jego. ale we wszystkich duszach jest jeden i ten sam. Co dotyczy rzeczy. Między rzeczami nie ma stałych związków. o zgodności religii i filozofii. że tak jest mądrze i dobrze. W zasadzie . 2. Mógłby czynić inaczej i co innego byłoby wówczas dobre i mądre. Bóg może czynić z nimi. 3. lecz to jest mądre i dobre. AWERROES (Ibn Roszd. Co Awicenna twierdził o rozumie czynnym. Może też zmienić ją na każdą inną. z których jeden zwłaszcza miał dziejowe znaczenie: był to pogląd na naturę rozumu i nieśmiertelność duszy. teolog. co się dzieje. Uważał Arystotelesa za największego z ludzi. On to w każdym momencie udziela atomom ich własności i porusza je. Wynikiem doktryny mottekaleminów było tedy odrzucenie 179 . choć nie chcieli nic innego. którym Opatrzność obdarzyła ludzkość: ponad Arystotelesa umysł ludzki wznieść się nie może. Jeśli jakieś dwie rzeczy zdają się' być przyczyną i skutkiem. nie ma w świecie praw ani składników stałych. więc mottekalemini odrzucali założenie perypatetyków. niemniej wytworzyli oryginalny pogląd na świat. a takiej nie posiadają. co chce. Każda istota mogłaby być inna. Rzeczy są pozbawione zdolności działania. Jest nieśmiertelny. czterech aż traktatów o jedności rozumu. przechowane zostały dzięki Żydom hiszpańskim. i jego nieśmiertelność nie jest nieśmiertelnością dusz jednostkowych. że Bóg zwykł wywoływać je łącznie 5. a) Awerroes chciał poglądy panujące w filozofii arabskiej oczyścić z pierwiastków neoplatońskich. faktycznie jednak nie wykonał tego programu. jak chcieli perypatetycy. on jest tylko biernym narzędziem. Ponieważ nie ma określonych możliwości. W szczegółach koncepcja ich przedstawia się tak: 1. II. został potępiony i wygnany za swe poglądy filozoficzne. to nie dlatego. Jeśli więc jakaś jedna rzecz posiada pewną własność. Był autorem słynnych komentarzy do Arystotelesa. ogólną gradualistyczną koncepcję świata . 1126. Teksty religijne inaczej rozumieją filozofowie. Każda więc rzecz może posiadać każdą własność. Więc przyczyną wszystkiego może być jedynie Bóg. Pogląd ten nazwano. lecz łączeniem i rozłączaniem się atomów. może łączyć atomy dowolnie. Byłaby to bowiem ich własność stała. które podlegałyby urzeczywistnieniu. matematyk. i to. także teologowie często je interpretują po swojemu. religia głosi to samo. Wolność Boga nie jest też ograniczona przepisami mądrości i sprawiedliwości: Bóg nie dlatego tak czyni. Zajmował wysokie godności pod rządami paru kalifów. Toteż zadanie swe widział w komentowaniu jego pism. dotyczy również człowieka: sam z siebie nie jest zdolny nic czynić. lecz dlatego. c) Ta i tej podobne teorie doprowadziły Awerroesa do swoistego poglądu na stosunek filozofii i religii. Ci ortodoksi arabscy.1198) z Kordowy. że istnieje wieczna materia. on przeniósł na cały rozum: rozum jest jeden i bezosobowy. nieograniczone są w świecie możliwości i nieograniczona panuje w nim zmienność.

Algazel z Bagdadu był zarazem wybitnym filozofem i wrogiem filozofii. Ich tradycyjna nauka. a nie przyczyną. zwana Kabałą. który. a stworzenie nie. bo jest martwym ciałem. doszedł do koncepcji świata pełnej cudu i tajemniczości. autor Przewodnika błądzących. miała z nią mniej analogii niż z patrystyką. Arabowie i Żydzi dostarczyli scholastykom teksty Greków. zawarta w dwóch księgach.. że trzyma się zewnętrznych własności rzeczy nie wnikając w jądro prawdy. W XII w. opatrzności. że Żydzi mieli tradycję filozoficzną podobną do Arabów. logice i fizyce znalazł jeszcze pewne zalety. 7. Było to tym łatwiejsze. wszechmocy i sprawiedliwości Bożej. Filozofia Arabów. ale w filozofii same tylko błędy.. po platońsku pojmował Arystotelesa. skupienie woli i myśli w Bogu. Dążyła raczej do samodzielnych konstrukcji niż do wyjaśniania prawd wiary. zresztą tak samo jak Awerroes. którą czerpano z Awicenny i zwłaszcza z Awerroesa. Poza tym niektórzy myśliciele żydowscy dążyli do filozofii czystego neoplatonizmu i perypatetyzmu. W matematyce. PRZECHOWANIE FILOZOFII ARABSKIEJ PRZEZ ŻYDÓW. a w drugim skrytykował doktryny filozofów. zaprzeczały stworzeniu świata przez Boga. System np. w pierwszym przedstawił. które np. Filozofia ich długo nie stykała się z filozofią łacińską. WPŁYW FILOZOFII ARABSKIEJ NA CHRZEŚCIJAŃSKĄ. odnowiony przez Awicennę. wyroki zaś Boga nie mogą natrafiać na opór. Nie ma żadnej konieczności. Najwybitniejszym przedstawicielem neoplatońskiego prądu był Tbn Gabirol. do którego był zbliżony poglądami. autor dzieła Źródto Życia. pożar wywołał Bóg. Ogień nie może być przyczyną pożaru. 2. Próby zaś w wielkim stylu uzgodnienia teologii żydowskiej z Arystotelesem dokonał Mojżesz Majmonides. Arabowie byli bardziej krańcowi: albo czysty Koran. Co więcej. Doszedł do przekonania. Prześladowania wytępić jej nie zdołały.1204). Za sposób otrzymania objawienia uważał. ogień zaś był tylko czasowym poprzednikiem. Dzieło to było jednym z najbardziej konsekwentnych systemów emanacyjnych. ale odjęły jej znaczenie. ludzie muszą je przyjąć jako nieodwołalne fatum. jaką zastał. a zwłaszcza w dwóch następnych stuleciach. Za najgorsze błędy filozofii uważał też te. To była negatywno-sceptyczna część jego dzieła. Różne pomysły arabsko-żydowskie stały się własnością średniowiecza. ale opracowana dopiero w IX i XIII wieku). Między innymi doszedł. współczesny Awerroesowi (1135. III. żyjący w połowie XI w. Druga część była mistyczna: pozytywną drogę do poznania znalazł w mistyce i objawieniu. jak to czyniła scholastyka. przez scholastyków uważany błędnie za Araba i nazywany Awicebronem. który w filozofii chrześcijańskiej nie miał wyznawców od Eriugeny. Filozofia arabska w tym okresie znalazła schronienie wśród Żydów Hiszpanii i południowej Francji. jakie miała przedtem. wrogi filozofii duch wziął górę wśród Arabów. Ale na progu XIII wieku wdarła się w jej rozwój. które działać nie może. Był współczesny Anzelmowi. ale przesiąkniętym ideami Platońskimi i neoplafońskimi. Awicenny był analogiczny do systemu Orygenesa. jak mottekalemini. W metodyczny sposób. 180 . zwłaszcza na pierwszą generację XIII w. choć współczesna scholastyce. albo czysta filozofia. Nie mogąc przeciwdziałać zrządzeniom boskim. pod wpływem Awicebrona odżył w XIII wieku. które były w niezgodzie z objawieniem. że racjonalna metoda w filozofii ma ograniczone zastosowanie i nie daje pewności. jak teoria spostrzeżeń wzrokowych Alhazena itd. cały system neoplatoński. Ponieważ tylko Bóg działa. jakie wytworzyło średniowiecze. scholastyczne próby pojednania wiary i rozumu były im na ogół obce. Idee arabskie i podobne do nich żydowskie oddziałały silnie na chrześcijańskich filozofów. poddał krytyce całą wiedzę. MISTYCY SCEPTYCZNI. znalazła doktryna formalnie perypatetycka. była systemem emanacyjnym. nie mówiąc o tym. zawierającym stare doktryny żydowskie. ale faktycznie panteistyczna. do sceptycyzmu wobec zasady przyczynowości. spopularyzowany później przez Kartezjusza. Odrzuciwszy wywody filozofów i oparłszy się na objawieniu. Zostawił dwa główne dzieła: Dążenia filozofów i Zniszczenie filozofów. Takie rozważania doprowadziły Algazela do potępienia filozofii. jak Awicenny koncepcja uniwersaliów. Przyszedł okres prześladowań filozofii przez władców arabskich. Alfarabiego dowód istnienia Boga. jeśli zaś wynika. by z przyczyny wynikał skutek. a zarazem własną tych tekstów interpretację. a o generację starszy od Bernarda z Clairvaux. podobnie jak większość mistyków chrześcijańskich. 1. Jezirah i Sohar (oparta na źródłach dawniejszych. więc wola ludzka nie ma możności przeciwstawiania się boskiej. to tylko dzięki interwencji boskiej. zwolenników jej zwano „awerroistami łacińskimi". Najwięcej wszakże zwolenników od połowy XIII w. Mottekalemini głosili tedy fatalizm. przezwyciężenie zmysłów.obiektywności reguł etycznych. opanowanie popędów.

ich idee.Działanie mottekaleminów i Algazela na chrześcijańską filozofię było mniej silne. ani sprawdzić nie można. (np. miały również związek z filozofią: tak było z dogmatem Trójcy (nominalizm Roscelina prowadził do tryteizmu). filozofowie-przyrodnicy usiłowali pojąć je „wedle zasad fizyków" (Teodoryk z Chartres). było zaprzeczane przez niektórych zapalczywych teologów (np. przynajmniej na razie.) i II. względnie niezależne). Eriugenę i stosowany był jeszcze w XII w. zagadnienia nauk świeckich (od Pisma św. Alkuina. Zagadnienia filozofii świeckiej należały we wczesnym średniowieczu prawie wyłącznie do zakresu filozofii teoretycznej. Augustyn) i używany stale aż do czasów Boecjusza i Kasjodora. zagadnienia teologiczne (traktowane na podstawie Pisma św. Zagadnienie wartości nauki świeckiej. Wyróżniały się dwie grupy: I. łącznie z teorią podwójnej prawdy Awerroesa. które wśród Arabów przyczyniły się do walki z filozofią. wynalazło dowód ontologiczny. 181 .: Jak dowieść istnienia Boga? Wczesne średniowiecze zachowało dowód Augustyński. łacińskiej Europie. rozwinięty przez komentatorów. . Przez kilka zaś wieków płynęła z nim równolegle. 1. Bernard z Clairvaux i inni). konserwowany przez Syryjczyków i Arabów. 3. b) podział Arystotelesowski (na nauki teoretyczne i praktyczne). prawowierni teologowie głosili. przekazany został średniowieczu przez Boecjusza. Teodoryk z Chartres). Walter od św. Pytanie. 1. którzy uważali ją jedynie za „służebnicę teologii" (Piotr Damiani. dzieła jego. bywało zaprzeczane przez wielu myślicieli tego okresu. czy można wytłumaczyć naturę świata (np. a więc w początkach średniowiecza. można je rozumem wytłumaczyć. . Najżywotniejsze były zagadnienia metodologiczne. Zagadnienie metody wywołało zacięty spór między teologami: czy prawd dotyczących Boga i rzeczy wiecznych można dochodzić za pomocą dialektyki przyrodzonym rozumem ludzkim? Zagadnienie to wywołało najbardziej różnorodne odpowiedzi. zwłaszcza Aleksandra z Afrodyzji. która nie podlega tłumaczeniu. niektóre działy filozofii były wówczas zupełnie lub prawie zupełnie zaniedbane. II. od skrajnego racjonalizmu do skrajnego irracjonalizmu. Wiktora. z dogmatem Wcielenia (Anzelm). logiczne i psychologiczne. Również i drugie pytanie: czy posiada wartość jako służebnica teologii. czy też raczej wola Boża jest ostateczną racją.Jaki jest stosunek Boga do stworzenia? Panteiści przedstawiali stworzenie świata emanacyjnie (Eriugena). Np. wciągnęła w spór cały bez mała świat uczony. a potem w zachodniej. był do nauki średniowiecznej wprowadzony przez Izydora. przejęty przez Ojców Kościoła (Orygenes. a także z kwestią łaski i przeznaczenia.Pytano także. Eucharystii (dialektyczne zasady Berengara prowadziły do zaprzeczenia transsubstancjacji). ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA Zagadnienia filozoficzne tego okresu stanowiły zespół dość luźny. Logiczne bądź miały charakter formalny. ale gdy zostały objawione.Zagadnienie klasyfikacji miało szczególną wagę w okresach szybkiego powiększania zasobu wiedzy. Główne zagadnienie metodologiczne brzmiało: Jaki jest skład i układ wiedzy świeckiej? Było rozwiązywane według dwóch tradycji: a) podział Platoński (na logikę. a reprezentowany był w nim zwłaszcza przez Hugona od św. a potem w XII w. bądź pochodziły z pogranicza logiki i metafizyki (problem uniwersaliów!). Wiktora). to filozofia Arabów wypłynęła z głównego prądu i w nim też znalazła ujście. były wśród chrześcijan źródłem informacyjnym o filozofii. 2. Zagadnienie klasyfikacji nauk. W końcu przeważył umiarkowany pogląd: że rozumem prawd wiary ani odkryć. która w IX w. który płynął najpierw w Grecji. 1. . czy posiada ona wartość sama przez się. Jednak w XIV w. Zagadnienia filozofii przyrody bywały rozważane rzadko (szkoła w Chartres). wpłynęły na wytworzenie się prądu sceptycznego wśród scholastyków. Niektóre szczegółowe zagadnienia dogmatyki. uznany przez stoików. Działanie Algazela było wszakże po części odwrotne do jego zamierzeń. fizykę i etykę). Jeśli za główny prąd filozofii europejskiej uważać ten. przez Jana z Salisbury). przypomniało dowód kosmologiczny (Adelhard z Bath). Zagadnienia etyczne i inne zagadnienia natury praktycznej były traktowane częściej jako sprawy katechizmu niż nauki. 2. że świat został stworzony z niczego. Zagadnienia teologii posiadały nieraz znaczenie filozoficzne. wytworzony w Akademii. rozważane dialektycznie.

Następne pokolenie. jak Eriugena. jakie scholastykom mogły być potrzebne. Etyka we wczesnym średniowieczu rzadko była uprawiana naukowo. W tym samym czasie kończyła się chlubnie tradycja wschodniego chrześcijaństwa (Jan z Damaszku był o pokolenie starszy od Alkuina) i zaczynała filozofia wśród Arabów (Alkendi był współczesny Eriugenie). Natomiast było rzeczą pospolitą. X wiek nie pozostawił ani jednego pamiętnego nazwiska. ordinative et conservative. I mieli do rozporządzenia spory zasób terminów. w przeciwieństwie do późniejszych. zaczął się szereg pokoleń czynnych na polu filozofii: do pokolenia Karola należał Alkuin... o dwa pokolenia młodszy był Szkot Eriugena. ich rówieśnikiem był Algazel. Na polu tym pracowali zarazem mistycy panteistyczni. dlatego też mogli odróżniać formae substantiales i accidentales. jak traktaty mistycznoascetyczne (np. Nie wypływało zresztą z zainteresowań ściśle psychologicznych. jak wiktorianie. a wtedy była pojmowana jako oddzielna nauka. było zestawienie funkcji umysłu.przede wszystkim terminologię Arystotelesa. Zagadnienie uniwersałiów. i platonicy. Np. Konstrukcję historiozoficzną innego typu. w duchu radykalnego realizmu. w ostatniej księdze swej Kroniki).3. do której przyzwyczaiły czasy nowożytne. Piotra Damianiego. Potem nastąpił zastój nie tylko w filozofii Wschodu. Psellos w Bizancjum. jak Bernard z Chartres. jakie sobie stawiało wczesne średniowiecze. np. ale pod koniec okresu zostali w mniejszości. symboliczną i apokaliptyczną. jak stosunek Boga i stworzenia (który ma być pojęty teocentrycznie. causative. co było zupełnie nie w duchu Arystotelesa. imponujących ilością. dojrzała generacja. 5. Materię pojmowano bądź (pod wpływem ksiąg Genezy i Augustyna) jako chaos. causaliter. szły pod koniec okresu ku umiarkowanemu rozwiązaniu. Filozofia historii występowała niekiedy obok etyki. od drugiego . Głównym zadaniem psychologicznym. które potem. XII wiek wydał zarówno etykę filozoficzną (główne dzieło: Scito te ipsum Abelarda). aby wskazać drogę. vel compositive". Nie miała jeszcze określonego typu i metody. Zagadnienia psychologiczne. zależną głównie od platonizmu. Uczoną historiozofię dał Otton z Freisingu (De duabus civitatibus. dzięki Boecjuszowi. by dosięgnąć Boga. tężyzną i różnorodnością myślicieli: do wcześniejszego należał Wilhelm z Champeaux. Bernard i Teodoryk z 182 . która wydała Fulberta. co też nie było po arystotelesowsku. Sermones in canticum canticorum Bernarda) i podręczniki mądrości życiowej (przykład główny: Polycraticus Jana z Salisbury). opracowywali je głównie mistycy. że starożytne terminy filozoficzne były teraz używane w zmienionym. non autem inhaesive. jako atomiczną strukturę. cechował właśnie osobisty zasób pojęć i sposób wyrażania myśli. Będą posiadał język. Berengara i Lanfranca. CHRONOLOGIA Od potowy VIII w. jaką znamy z późniejszych jego stuleci. 4. vel subiective. wybitni pisarze pojmowali ją wręcz jako „jakość".. Podłożem tego logicznego zagadnienia był pogląd metafizyczny na naturę bytu: czy istnieją inne jeszcze przedmioty poza jednostkowymi? Panteiści. W średniowieczu historia nie grała tej roli. Jednakże raz po raz powstawały konstrukcje historiozoficzne. starszy nieco był Awicenna. 6. jaką umysł ma przejść. nie w Arystotelesowskim rozumieniu. ale nie panteistycznie). jak Eriugena. kwitnące w drugiej połowie wieku. Te dwa pokolenia XI wieku przygotowały rozkwit filozofii. Dopiero przed połową XI w. potem radykalnego nominalizmu. i teistyczni. pogardzaną przez uczonych. wczesnych scholastyków. wydało Anzelma i Roscelina.. od pierwszego brali terminologię Ojców. już w najpierwszych czasach. od XIII w. ale i Zachodu. rozwijali idealistyczną koncepcję bytu. który subtelnie rzecz wyrażał: „In eo sunt omnia: intelligitur exemplariter. POJĘCIA I TERMINY Nie miały we wczesnym okresie średniowiecza nic z tego bogactwa przesubtelnych rozróżnień ani też tej schematyczności. ale szerzącą się wśród sekt religijnych. jeszcze w XII w. bądź też jako cielesność. były. w tak trudnej do wyrażenia w duchu chrześcijańskim sprawie. stały się naczelnymi dla scholastyki. wytworzył Joachim de Fioris. Terminologię filozoficzną czerpali z dwóch źródeł: z Augustyna i Boecjusza. współczesny im był Awicebron wśród Żydów. od czasów Karola Wielkiego. ale jego dualizmowi historycznemu dał interpretację inspirowaną przez walkę papiestwa i cesarstwa. A tak samo było z formą: wcześni scholastycy pojmowali ją jako gatunkową istotę rzeczy. ale także jako naturę indywidualną. Odpowiedzi pierwotnie krańcowe. Arystotelesowskie pojęcia formy i materii. który kontynuował poglądy Augustyna. zubożonym znaczeniu. około 700 r. znane i używane już we wczesnym średniowieczu: ale posługiwano się nimi swobodnie. nie zaś jako część systemu filozofii. który dokonał się w dwóch pierwszych pokoleniach XII w.

Przyczyniło się do tego to. Boehner. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Pierwsze w tym okresie ożywienie ruchu filozoficznego. uformowanie się systemu feudalnego.. czy post reml Jaką rolę odegrał w dziejach scholastyki.. Interpretują je raczej jako „monizm egzempla-ryczny": świat jest w Bogu tylko w tym sensie.) W XIII wieku filozofia rozpoczęła nowy okres.Chartres. Oksford przodował w studiach humanistycznych. odżył ruch filozoficzny.632). powstania zakonu cystersów. Wilhelm z Conches. nie wybił się żaden scholastyk łaciński. Wydarzenia te nie pozostały bez wpływu na filozofię. to samo dotyczy ich poprzedników w IX w. Nie tylko był modelem innych. który wywołał. które nastąpiło w IX w. Po tych czterech generacjach nastąpiła znów przerwa w rozwoju: w następnym pokoleniu. zwłaszcza te. Kwestie takie są liczne. W samym początku tego okresu żył Mahomet (ok. I dopiero z początkiem XIII w. Hugon i Ryszard od św. wypraw krzyżowych (I wyprawa w latach 1096 . rozdział Kościoła wschodniego i zachodniego (1054). Eryka i Remigiusza z Auxerre. za Szkota Eriugeny przypadło na czas po Karolu Wielkim. Drugie ożywienie ruchu filozoficznego. do następnego zaś. jako zrzeszenie nauczycieli i uczniów szkół Paryża i stopniowo zorganizował się w ciągu XIII w. 1000): wszystkie te wydarzenia polityczne. Był on założony przez Fryderyka II jako 183 . a dla znacznej części przechowanych rękopisów nie udało się dotychczas ustalić autora ani daty. św. czynnego głównie między 1120 a 1150 r. jak powstanie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Niemieckiego Narodu (962).. Filozofia Abelarda jest splotem kwestii spornych: czy metoda sic et non miała u niego intencję sceptyczną? czy teologia jego była racjonalistyczna? czy stanowisko jego w sprawie uniwersaliów było sermonistyczne.99). z powstawaniem wielkich katedr romańskich i początkiem gotyku we Francji. Piotr Lombard. Bernard. Już w 643 nastąpił podbój przez mahometan Afryki północnej. a także pierwsza faza wielkiej architektury i rzeźby romańskiej (mniej więcej od r. które wydało Awerroesa i Majmonidesa. a ruch. ale sam był do końca średnich wieków główną uczelnią łacińskiego świata. Te dwa uniwersytety stanowiły główne ośrodki w XIII w. na przełomie XI i XII w.. artystyczne nie miały współczesnych sobie ważniejszych wydarzeń filozoficznych. XIII W. Jeżeli Paryż trzymał prym w teologii i filozofii teologicznej.. wszakże z jednym doniosłym wyjątkiem. początek Kapetyngów we Francji (987). Abelard. przypadło na czas potęgi papiestwa (Henryk IV w Canossie. Uniwersytet Paryski. trwał przez cały okres. a w szczególności metody scholastycznej ? W naszych czasach wzmógł się jeszcze spór dotyczący Eriugeny: czy rzeczywiście był panteistą? Wielu historyków (Cappuyns. przyrodniczych i matematycznych. mianowicie Uniwersytetu w Neapolu. De Wulf. jaka jest podana w niniejszej książce. za Anzelma. że Bóg jest jego doskonałym wzorem. chrzest Polski (966) i Skandynawii (1000). w 831 Sycylii. 570 . Gilson. POWSTANIE UNIWERSYTETÓW. założenie państwa ruskiego przez Ruryka. przekształcenie się papiestwa w potęgę świecką. Szczególniej dotkliwe są luki w dziejach dialektyki. był jednoczesny z rozkwitem sztuki. Wiktora. jeszcze drugi wielki uniwersytet: w Oksfordzie. Wzór wszystkich innych. nie przechowały się i doktryny ich nie są dokładnie znane. a potem jego rozpadnięcie się na dzielnice (1054). np. w pobliżu wielkich wydarzeń politycznych związanych z jego osobą Natomiast wydarzenia późniejsze. dużo bowiem pism z wczesnego okresu średniowiecza zaginęło. 1077). jakie zaszły w końcu poprzedniego okresu: z zorganizowaniem pracy naukowej oraz z odzyskaniem starożytnej filozofii. 1. Zmiana w organizacji polegała najpierw na powstaniu uniwersytetów. Rozkwit filozofii w XII w. Roscelina i Wilhelma. Steenberghen. Uniwersytety włoskie w rozwoju filozofii XIII wieku większej roli nie odegrały. Jan z Salisbury. Przemiana nastąpiła w związku z dwoma faktami. Adelhard z Bath. Gilbert. czy konceptualistyczne? czy uważał uniwersalia za będące in re. Dal Prą) nie podziela interpretacji panteistycznej poglądów Eriugeny. pisma głównych bohaterów sporu o uniwersalia w XI w. które przyszły koło millenium. DRUGI OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (OKRES SYSTEMÓW ŚREDNIOWIECZNYCH. powstał około 1200 r. że oświatowa polityka papieży dążyła do uczynienia z Paryża głównego ośrodka studiów teologicznych. Wkrótce po paryskim powstał w XIII w. w 711-13 Hiszpanii. społeczne.

rozegrał się między zakonnikami. a franciszkanów (bracia mniejsi św. Charakterystycznymi cechami organizacji uniwersyteckiej były: a) wolność nauki: studia odbywały się bez immatrykulacji. Drugim zjawiskiem organizacyjnym wielkiej wagi było wzięcie udziału w pracy naukowej i uniwersyteckiej. i medyków. b) międzynarodowość: nacje pracowały obok siebie. wykładania i pisania.Te stałe formy uczenia i pisania 184 . jakich zakony wydały (zwłaszcza Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu w jednym. a taki sam charakter miała i praca pisarska. co zostało dokonane w teologii i filozofii przez ostatnie 40 lat. klasyczne „sumy" scholastyczne pochodzą z XIII wieku. i to do tych samych wciąż tekstów: były to stale Commentarii in Aristotelem lub In ąuatuot libros Sententiarum Petri Lombardi'. „dekretalistów". dokonano pierwszych przekładów jego dzieł. która została zdecydowana przez interwencję Aleksandra IV na korzyść zakonów. ąuaestiones ąuodlibetales. Zakon dominikanów (zakon kaznodziejski). nie władzom kościelnym. byli Anglicy i Włosi. rzadsze były opracowania dyskusji uniwersyteckich. lub uroczystych debat na dowolny temat. Pierwszym profesorem dominikańskim był Roland z Kremony. aż zostawał wreszcie magistrem.1259.. franciszkańskim . tzw. Czynny był w tym uniwersytecie myśliciel tak niezależny. ąuaestiones disputatae. władze duchowne przerzucały uczonych nauczycieli z kraju do kraju. utworzony w 1216 r. Roger Bacon mógł napisać w 1271 r. czyli fakultety: „artystów".. na wydziale teologii zaś czytano Sentencje Piotra Lombarda. było dziełem zakonników. a nawet prawie wyłącznym terenem pracy naukowej i dyskusji naukowych. Gilberta i Piotra Hiszpana). ale studiował dalej. . a przeważnie przerywał swe wykłady filozoficzne. że była uprawiana w zakonach: przede wszystkim przewagę myśli zbiorowej nad indywidualną i przez to skoncentrowanie wysiłków dookoła określonych. niebawem druga katedra przypadła franciszkanom. który by nie brał udziału w życiu uniwersyteckim. Uniwersytety stały się od razu głównym.świecka wszechnica. c) hierarchiczność i ciągłość: fakultety stanowiły hierarchię. Wśród nich znaleźli się pionierzy postępu i przez nich dokonało się wielkie dzieło naukowe stulecia: recepcja Arystotelesa i stworzenie arystotelesowskochrześcijańskiej filozofii.z niewielką tylko przesadą .. Przykład wielkich uczonych. . osiadł tam w 1219 r. Praca nauczycielska miała charakter komentatorski. ściśle związana z nauczycielską. Uniwersytety zespoliły cztery grupy uczonych. całkowicie płynne i indywidualne w początkach średniowiecza. znane pod nazwą sum. 3. tzw. póki sam nie zaczął uczyć (w tym samym najczęściej uniwersytecie).Aleksander z Hales. Wydział filozofów był w hierarchii niższy. kraje wymieniały uczonych..że wszystko. Studiowano w nim bez przeszkód Arystotelesa. czyli filozofów. logikę jego uzupełniano przez traktaty Porfiriusza. (dzięki powszechnemu strajkowi wykładających) dominikanie otrzymali pierwszą katedrę teologii. Nie było bodaj wybitniejszego filozofa w XIII w. Niejedną swą własność filozofia dojrzałego średniowiecza zawdzięcza temu. I niebawem cała nauka znalazła się w rękach zakonów. Sposoby uczenia się. 2. Pierwotnie nie było różnic doktrynalnych między obu wielkimi zakonami. ale był najliczniejszy. medycyny. Magister musiał w swych wykładach czytać i komentować ściśle określone teksty. we francuskim Paryżu najsławniejszymi nauczycielami w XIII w. W 1229 r. „Szkolarz" musiał przejść ściśle określony kurs nauki: zostawał kolejno bakałarzem. Poza tym jeszcze wiek XIII upodobał sobie systematyczne i kompletne zestawienia zagadnień. Opozycja świeckiego duchowieństwa przeciw przewadze zakonów pod wodzą Wilhelma de Saint-Amour doprowadziła w Uniwersytecie Paryskim do zaciętej walki w 1252. a franciszkanie konserwatywną. Aleksandra i Bonawentury w drugim). poddana królowi. odtąd mógł już wykładać. utworzony w 1209 r. ZEŚRODKOWANIE NAUKI w ZAKONACH. reprezentował faktycznie cały uniwersytet. teologii (stąd filozoficzne wykształcenie teologów). Boecjusza. pociągnął całe zgromadzenia do pracy naukowej. pisma naukowe ówczesne miały stale postać komentarzy. WYTWORZENIE SCHEMATÓW w NAUCZANIU i NAUCE. zainstalował się w Paryżu w 1217 r. otrzymały teraz formy stałe. przekazywanych przez tradycję zagadnień i teorii. Franciszka). jak Dawid z Dinant. Teksty te na fakultecie filozoficznym były brane prawie wyłącznie z Arystotelesa. student obowiązany tylko był pracować z jednym z magistrów. „artes" były przygotowaniem do prawa. nauka dojrzałego średniowiecza nie daje podstawy do rozróżniania w niej grup narodowych. czyli prawników. ale około połowy wieku pojawiły się: dominikanie głosili przeważnie nową doktrynę. Przejście między nauczycielem a uczniem było ciągłe: uczył się. zwłaszcza przez dominikanów i franciszkanów. teologów. Wielki spór filozoficzny XIII w. uzupełniane tylko przez kilku innych autorów (np. a niebawem opanowanie jej przez potężne zakony. licencjatem. by ponownie stać się uczniem i studiować teologię.

W Hiszpanii wyróżniali się jako tłumacze Gundissalvi i Gerard z Kremony (zm. Wielką rewelacją były natomiast pisma Arystotelesa. zmianę postawy subiektywnej na obiektywną. zwiększenie czynnika empirycznego. Recepcja starożytnej filozofii w XIII wieku była. wobec panującego dotąd w scholastyce prądu augustyńsko-platońskiego. Recepcja Arystotelesa oznaczała. jeśli nie wyłącznie. ponadto i uczonych. szukała go i znalazła. ale pozwalały precyzyjnie wyrażać myśli. Źródła te zostały odzyskane przez pośrednictwo Arabów i Żydów. zwany Janem Hiszpanem. Gundissalvi nie znał arabskiego. to przeważnie. łącznie z żydowskimi i arabskimi komentarzami. Awicenna. były celowe i żywe i dopiero po wiekach używania stały się martwymi schematam pedagogicznymi i literackimi. Dzieło odzyskania. 1162) tłumaczył wprost z greckiego część Arystotelesowskich Meteorologica i De generatione et corruptione. medycyny. jak Alfarabi. dokonywano też na dworze neapolitańskim Fryderyka II i Manfreda. to dzięki wielkiej już dojrzałości myśli średniowiecznej. jak nigdy przedtem ani nigdy potem. Majmonides. z którego od wczesnego średniowiecza znano tylko fragmenty pism logicznych. Zasłużonym tłumaczem był wymieniony już poprzednio Jakub z Wenecji. Wszakże przekłady starożytnych filozofów z arabskiego miały charakter tylko tymczasowy. jak dzieło epikurejczyka Lukre-cjusza. Pierwsze przekłady dokonywane były z arabskiego na łacinę: skromne początki pracy translatorskiej datowały się od XI w. 6. Rozbudzona myśl scholastyczna potrzebowała materiału naukowego. zwłaszcza Awerroesa. recepcją Arystotelesa. który w misjach bawił między Arabami. przeszły bez wrażenia. Materiał był olbrzymi. jak pisma sceptyka Sekstusa. Wszakże Arystoteles nie od razu został przekazany Zachodowi w czystej formie. gdzie stykała się kultura arabska z łacińską. RECEPCJA ARYSTOTELESA. Najwcześniejsze przekłady Metafizyki (Metaphysica vetitstissima i Metaphysica media) były robione jeszcze w XII wieku wprost z greckiego. ale wcześniej niż odnowienie literatury. wreszcie dla całego systemu filozofii teoretycznej i praktycznej. Od połowy zaś tego stulecia akcja poprowadzona została systematycznie: zaczęta została w Hiszpanii i na Sycylii. albo mało oddziałały. Sekstusa Empiryka. gdzie był interpretowany w duchu neoplatońskim. poprzedził bowiem recepcję starożytnej wiedzy. psychologii i filozofii przyrody. które przełożyło całą puściznę Arystotelesa wraz z komentarzami arabskich i żydowskich filozofów. 4. tłumaczył wówczas mnich Konstanty Afrykanin. ok. przetłumaczenia i przyswojenia starożytnej filozofii dokonane zostało w XII w. Doktryny jego zostały wchłonięte przez naukę chrześcijańską. lecz najpierw w przekładach arabskich z komentarzami arabskimi. 5. ale wynik w XIII w.były dokonywane dopiero począwszy od połowy XIII wieku. W procesie przyswajania kultury starożytnej był to etap środkowy: przyszedł później niż recepcja kultury społeczno-państwowej. jak Euklides i Galenus. zjawiskiem analogicznym do Renesansu XV wieku. Dla nauki był wiek XIII prawdziwym „renesansem". kiedy powstały. i w początkach XIII w takim szerokim zakresie. Pisma filozoficzne odzyskane obecnie miały dla średniowiecza nierówne znaczenie. przede wszystkim Arystotelesa. 1187). PRZEKŁADY STAROŻYTNYCH FILOZOFÓW. Jednocześnie poznano oryginalne traktaty filozoficzne i specjalne traktaty naukowe arabskie z zakresu fizyki (zwłaszcza optyki). Przekładów. tłumaczył z kastylijskiego. Wyciąg z Ennead 185 . w krajach. na który mu Arabów przekładał Ibn Saud. obce duchowi wieków średnich. był odmienny: było nim nie wyparcie scholastyki przez naukę starożytną. Rozkwit scholastyki. astronomii.przez Roberta Grosseteste. Odzyskano w XIII w.były monotonne. a nie wynikł z niej.. W Toledo w drugiej ćwierci XII w. lecz przystosowanie się ich wzajemne. Niektóre. Proklosa i ekscerpty z Plotyna. poza tym pisarzy neoplatońskich. w czasach. ważny systematyczny traktat Jana z Damaszku został w XII wieku przełożony (pod nazwą De fide orthodoxa) i przez to udostępniony Zachodowi. emocjonalnej na intelektualną. Przy tym jednocześnie z pismami Arystotelesa przełożone zostały pisma neoplatończyków. matematyki. Trochę przekładów przywiózł był ze swych podróży Adelhard z Bath z początkiem XII w. a po niej i przez nią dla innych działów: dla teorii poznania. Na Sycylii był czynny Michał Szkot. Arystoteles pozyskał świat łaciński dla swej logiki. Wcześnie na Sycylii Henryk Arystyp (zm. Żywoty słynnych filozofów Laertiosa Diogenesa. które nastąpiło dopiero za Odrodzenia. ODZYSKANIE FILOZOFII STAROŻYTNEJ. Jednakże systematyczne tłumaczenia z oryginału . Wilhelma Moerbecke i Bartłomieja z Messyny . trwający od XII wieku. Ten renesans nauki obejmował również i antyk chrześcijański: grecką patrystykę. na dworze arcybiskupa Rajmunda założone było kolegium tłumaczeń. Lukrecjusza. jeśli nie zdezorientował średniowiecznych uczonych i mógł być przez nich zasymilowany.

przełożone w XII wieku. a pozycję zwolenników Augustyna wzmacniały zakazy kościelne studiowania Arystotelesa. nazywany Liber de causis. zakazał uczenia w duchu Arystotelesa. a niebawem studia te zostały oficjalnie zaaprobowane. Konserwatywni myśliciele wypowiadali się za Augustynem w teologii. żaden bowiem z filozofów XIII wieku nie wyzbył się całkowicie dawnego augustynizmu i żaden również nie został całkowicie obcy Arystotelesowi. Poza Hiszpanią pierwszy posługiwał się pojęciami Arystotelesa Wilhelm z Owernii. tłumacz Arystotelesa. dała się wykładać teistycznie. oczyszczona z przymieszek neoplatońskich. I gdy pojawiły się pierwsze próby wprowadzenia arystotelizmu do filozofii chrześcijańskiej.arystotelizmem. ciało jako kolejne emanacje Boga. różne stanowiska znalazły wówczas swych przedstawicieli. Próby przyswojenia Arystotelesa i przystosowania go do nauki chrześcijańskiej pojawiły się już były w XII w. libri naturales. Ale XIII wiek dokonał dzieła oczyszczenia tekstów Arystotelesa. i scholastycy rozdzielili się na konserwatystów i postępowców-arystotelików. Dla filozofii. Oba przeciwstawiające się stanowiska miały starożytnych poprzedników. Pozostało tak i później. znany pod fałszywą nazwą Teologii Arystotelesa. a za Arystotelesem w filozofii: stanowisko ich oznaczane było nazwą „augustynizmu XIII wieku". Niezgodne zaś szczegóły zostały zmodyfikowane przez chrześcijańskich zwolenników: dzieła tego dokonali Albert Wielki i Tomasz z Akwinu. 1283 zakaz Grzegorza. realizm i empiryzm Arystotelesa był rewolucją.zaraz po połowie stulecia . w chwili zapoznania się z jego pismami. oparta na wynikach kilkuwiekowego rozwoju. rodzaj metafizycznego podręcznika późnego neoplatonizmu. 1231 z okazji reorganizacji Uniwersytetu Paryskiego. hodowanej na Platońsko-Augustyńskim idealizmie. oraz wyciąg z Proklosa. i z tego powodu mówi się częstokroć o „augustynizmie awicennizującym". a decydującym momentem stało się wystąpienie Tomasza z Akwinu z nowym systemem chrześcijańskiej teologii i filozofii. choć Urban V przypomniał w r. Bujna filozofia tego stulecia nie była jednolita. opartym całkowicie na Arystotelesie. Był okresem. korzystająca z wiedzy starożytnej. Filozofia chrześcijańska poprzednich stuleci z mozołem szukała swej drogi. ale już tylko heterodoksalnego. który w najwyższej postaci zrealizował dążenia scholastyki. Grzegorz powołał też komisję mającą zadanie oczyszczenia dzieł Arystotelesa. Trwał niedługo: z końcem stulecia scholastyka weszła już w nową fazę. będące kompromisem augustynizmu z 186 . W r. Dalsze studia rozwiały pierwotnie obawy władz kościelnych: nauka Arystotelesa. 8. rozumiał przez tę nazwę Arystotelesa. klasycznym okresem filozofii starożytnej. Kościół w 1210 i 1215 r. a w 1255 cały wydział artium wprowadził studia Arystotelesa. przyswoił sobie jego poglądy. zgodnie z zasadami chrześcijaństwa. dotyczyło to przyrodniczych dzieł Arystotelesa. ten już ostrożniejszy od Gundissalviego. które utrzymało się do końca stulecia. Wtedy . nawet wolny od przymieszek neoplatońskich. jak wiek IV przed Chr. 1252 Nacja angielska zobowiązała studentów do czytania De anima. miał momenty niezgodne z nauką chrześcijańską. W latach 1270 i 1277 nastąpiło potępienie arystotelizmu. Różnica między obozami była zresztą tylko różnicą stopnia. a w szczególności ich naturalistycznego wykładu przez Dawida z Dinant. Wiek XIII był okresem klasycznej filozofii średniowiecza. weszła w okres dojrzałości. Na tle stosunku do nowej filozofii Arystotelesa rozdzieliły się stanowiska XIII w. Tworzyli długo najliczniejszy obóz (właściwie szereg pokrewnych grup). ale był to platonizm i arystotelizm schrystianizowany. gdy scholastyk pisał „Filozof".Plotyna.wytworzyło się wyraźne i zasadnicze przeciwieństwo augustynizmu i tomizm u. jak np. Niektórzy augustyniści korzystali z interpretacji Arystotelesa przez Awicennę. duszę. przede wszystkim hilemorfizm. jednocześnie zresztą wprowadził elementy neoplatońskie. Mimo zakazu Arystoteles był studiowany. Na razie tedy wraz z wpływami Arystotelesowskimi wznowiły się i wzmogły wpływy Platońskie i neoplatońskie. W Oksfordzie nakazy nie obowiązywały. Zakaz był ponowiony przez Grzegorza IX w r. teza o wieczności świata. A w r. wywarły doniosły wpływ na myślicieli XIII w. Arystotelizm. Ale wpływ Arystotelesa wzmagał się. I nie trzymał się ich Bacon. traktował intelekt. który z Oksfordu przybył do Paryża i tam od r. STANOWISKA w XIII WIEKU. tym razem z klauzulą „dopóki nauka nie zostanie poprawiona". silna nową organizacją nauki. a) Augustynizm i tomizm. odtąd. Od połowy XIII wieku Arystoteles stał się największą powagą filozoficzną scholastyki. 1366 studiowanie Arystotelesa zostało na uniwersytecie oficjalnie nakazane. zwłaszcza w początku.. drugi . Już Gundissalvi. ale każde miało innego: jeden był platonizmem. Pod koniec stulecia Duns Szkot wytworzył nowe stanowisko. tzw. 7. OKRES KLASYCZNY. 1241 wykładał. Za to w XIII wieku.

a działalność zapomnieniu.. A więc: materia. który .tomizmem. ale także jego komentatorzy. Wywodząc poglądy Dawida z Didant z poglądów Aleksandra. POPRZEDNICY. parafraz i objaśnień do dzieł Arystotelesa. Michał Szkot. Jedna postać heterodoksalnego arystotelizmu pochodziła od Dawida z Dinant. Birkenmajer odnalazł. dla którego tak samo forma. Dawid zapytywał: Co jest bytem prawdziwym. emanacyjnie. więcej przypominał dialektyków poprzedniego stulecia. a „aleksandryzm" . jaką mu nadali dawni komentatorzy lub nowi zwolennicy w XIII wieku. Formy 187 . zajmujące główne miejsce w filozofii XIII wieku. tłumacz Awerroesa na łacinę (1217). że naturalistyczna interpretacja arystotelizmu była jego własna. a zwane od niego skotyzmem. nie od Awerroesa. ufających bezwzględnie rozumowi i tylko jemu. lecz taka. lecz pojęte były w duchu Plotyna. na wydziale artystów. był pierwszym awerroistą „łacińskim". Poglądy Aleksandra znane były w średniowieczu (mianowicie jego komentarz do De anima. Nie był to wszakże platonizm i arystotelizm czysty: bo i w nich poglądy Platona i Arystotelesa wyznawane były właściwie nie w swej pierwotnej postaci.próby odtworzenia platonizmu i arystotelizmu antycznego. ARYSTOTELIZM HETERODOKSALNY. kondemnaty spowodowały.pod wpływem nowych źródeł . DAWID z DINANT był za życia myślicielem równie sławnym. Będzie on tu omówiony najpierw. Nie była to wszakże postać pierwotna. b) Obok tamtych głównych prądów stulecia jako prądy uboczne pojawiły się . Ona bowiem jest wspólnym podłożem rzeczy. bo wywodził się od Arystotelesa. Dziś niektórzy historycy wolą ruch ten nazywać „arystotelizmem radykalnym" lub „heterodoksalnym". Ale niedawno A. a źródłem drugiej był na pewno Awerroes. forma czy materia? Pytanie było niezgodne z duchem Arystotelesa.powstał dopiero w czasach Odrodzenia.Arystotelesa pojmował jako bliskiego platonizmowi. przełożony na łacinę przez Gerarda z Kremony). Ta neoplatońska interpretacja miała podwójną przyczynę: najpierw tę. jak materia były składnikami bytu. oddziałał najpierw na filozofię Zachodu w swej dawniejszej postaci. 1. Stanąwszy na stanowisku Arystotelesowskiego hilemorfizmu. Już Tomasz z Akwinu nazywał swych przeciwników (monopsychistów) awerroistami.. że w takiej postaci źródła przejęte zostały od Arabów. u Buridana. Rola doktryn tych w XIII w. arystotelik arabski XII wieku. po neoplatońsku. 1963) obszerne fragmenty jego dzieła. Dawid był związany z dworem Fryderyka II. potem zaś kierunki ortodoksalne. zanim został przystosowany do wiary chrześcijańskiej. ale termin „awerroizm łaciński" utarł się dopiero w XIX w. który filozofię Stagiryty interpretował naturalistycznie. I. a głównego przedstawiciela miała w Sigerze z Brabantu. POGLĄDY DAWIDA. co wspólne rzeczom. a po wtóre. dwa przynajmniej arystotelizmy i dwa platonizmy. Awerroizm arabski scholastycy poznali w początkach XIII wieku. bądź w panteistycznej. Miało postać notat. od Renana. a Kurdziałek wydal (w r. czyli przekonania. O treści jego wiedziano długo jedynie z kondemnat i z polemik Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu. tak jak przedstawicieli drugiej awerroistami. ale zapewne wykładał też w początkowych latach XIII wieku w Paryżu. historycy powoływali się na informacje Alberta Wielkiego. Dawid zaś odpowiadał: Bytem prawdziwym jest to. natomiast bezpośrednia analiza odnalezionych fragmentów Dawida zdaje się wskazywać. w drugiej przez pośrednictwo Awerroesa. W myśl tego historycy filozofii nazywali przedstawicieli pierwszej doktryny aleksandrystami. iż one jedyne chciały wówczas autonomicznie dochodzić prawdy bez odwoływania się do Pisma św. Źródłem obu doktryn był Arystoteles. Dawid nie był typowym przedstawicielem swego wieku.doktryna oparta na poglądach Aleksandra z Afrodyzji . jak zwalczanym. Arystotelizm nie schrystianizowany występował znów w dwóch postaciach: w jednej korzystał bardziej bezpośrednio z samego Arystotelesa. ale pierwsze wyraźniejsze jego wpływy dają się zauważyć dopiero w XIV w. W tej drugiej postaci bywa nazywany awerroizmem łacińskim. Ujęcie takie było możliwe bądź w postaci teistycznej. Źródło pierwszej historycy skłonni byli widzieć w Aleksandrze z Afrodyzji. po chrześcijańsku. że jego pisma uległy zniszczeniu. i istniały w XIII w. wypisów. że przedmioty składają się z formy i materii. Wszystkie te możliwości były realizowane. druga zaś była owym „awerroizmem łacińskim". polegała na tym. co rodzajowe. że doktryny Platona i Arystotelesa same przez się nie wystarczały w tym teocentrycznym okresie. Dzieło jego nosiło tytuł Quaternuli lub De tomis id est de divisionibus. lecz musiały być ujęte teocentrycznie. MATERIALIZM. Uczył się w gimnazjum greckim i znał język grecki. arystoteliku greckim II wieku naszej ery. ARYSTOTELICY I AWERROIŚCI Arystotelizm.

poniekąd był przeciwieństwem teorii potocznie nazywanej tym mianem. które Arystoteles ledwie naszkicował i których nie rozwiązał wyraźnie. Dawid podjął tę myśl i wyprowadził wniosek. nie zmysłowym. Materia jest tym ex quo constituuntur corpora. jest tylko zjawiskiem. tam za realną uważał materię. rozum zaś tym ex quo constituuntur animae. Od 1266 r. a nawet wówczas dopiero doszedł do szczytu rozgłosu i powodzeń. bo jeden i drugi są tą samą materią. POGLĄDY. W sposób analogiczny do ciał Dawid z Dinant pojmował istoty duchowe. że Bóg jest identyczny z materią. ale ta ma tylko funkcje zmysłowe. poświęcone zagadnieniu rozumu czynnego. więc . nie są w stały sposób związane z bytem. To. Ostatnio odnaleziono rękopisy innych prac. Natomiast dusza rozumna jest niematerialna i przez to niezniszczalna. . że istotne w rzeczach jest to. człowiek i osioł. wszechobecna i z niej wywodzi się wszelki byt. Z tej analogii materii i rozumu Dawid wyciągnął niespodziewany wniosek: rozum jest podłożem form i materia jest podłożem form. po odrzuceniu jej pozostaje jako byt prawdziwy „materia pierwsza". Założywszy. Pogląd Dawida był. co jest różnokształtne w rzeczach. a w 1270 i 1277 r. odróżniające ich od ogółu prawowiernych filozofów. Ale Awerroes i awerroiści rozwijali specjalnie zagadnienia metafizyczne. jest sama cielesna i z ciałem ginie. Była to materia w starożytnym rozumieniu: nie zespół rzeczy. ogromna większość należy tedy do zjawisk. ale nie mogli pominąć milczeniem.ale dla niej właśnie forma była czynnikiem rodzajowym. referaty Tomasza z Akwinu i list Egidiusza z Lessines. natomiast zasłużył sobie na pochwałę Odrodzenia: „Nie był zgoła szaleńcem Dawid z Dinant" .pisał Giordano Bruno . wydają się nam istotami różnymi. ich arystotelizm był niemniej zmieszany z innymi składnikami niż arystotelizm Tomasza z Akwinu. nie jest zaś indywidualna. spotykały go represje. MATERIALNY ROZUM i MATERIALNY BÓG. Założenie. lecz można ją jedynie poznawać rozumem.) życie zakończył. AWERROIZM ŁACIŃSKI. to zaś. było wzięte z doktryny perypate-tyckiej . Był słynną w swoim czasie postacią i współcześni potępiali go. czynnikiem jedności. Nowożytny materializm uważa. Istnieje przeto poza ciałem i tylko przemijające z nim się łączy. była czynnikiem pojęciowym. Po drugim potępieniu musiał już wystąpić z uniwersytetu i miał stanąć przed trybunałem wielkiego inkwizytora Francji. Wprawdzie każdy człowiek posiada swą duszę indywidualną. że rzeczy zmysłowe są realne. nie różnorodności.Taki panteistyczny pogląd na Boga i materię nie mógł znaleźć uznania wśród scholastyków. byli też bardziej samodzielni. ale też jest jedna i nieindywidualna. Był magistrem wydziału artystów. Awerroiści „łacińscy" XIII wieku podtrzymywali z pierwotnego arabskiego awerroizmu specjalnie niektóre tezy. Z tego. JEDNOŚĆ ROZUMU LUDZKIEGO była pierwszą ich tezą: „rozum wszystkich ludzi jest jeden i ten sam". Są ujmowane przez zmysły i istnieją tylko dla zmysłów. Ta bowiem twierdzi. pochodzi z ich formy i jest zjawiskowe. O poglądach jego informuje też akt potępienia. a tylko 188 . wszędzie jedna i ta sama (materia prima quae solą entitas est rerum). Człowiek umiera. że realne jest tylko to. jest wytworem rozwoju cielesnego. tak samo jak jego zagadnienie.. co rodzajowe. co ich różni. II. nieskończona. jak to formułował akt potępienia. podający główne tezy Sigera. niż to sami przyznawali. średniowieczny zaś uważał je za zjawiska. lecz wspólne ich podłoże. 1. 2. skoro nie posiada materii. przez szereg lat pociągał swą doktryną zastępy szkolarzy i stawał na czele opozycji w uniwersytecie. wynaturzeniem arystotelizmu. był szczególnego rodzaju. Teza ta miała doniosłą konsekwencję: zaprzeczała nieśmiertelności osobistej. ale pojęta jako zespół rzeczy zmysłom dostępnych.rozum i materia są tym samym. jak on Arystotelesowi: Arystoteles jeden odkrył prawdę. tu zaś jedynie rozum. Aleksander z Afrodyzji utożsamił był rozum czynny z Bogiem. która jest zasadą mnogości i indywidualności. Awerroiści ufali Awerroesowi. Konsekwencja tej tezy powiodła go jeszcze dalej. że niepodobna jej widzieć ani żadnym zmysłem postrzegać. co rodzajowe. Materializm Dawida. Po pierwszym potępieniu nie przerwał wszakże nauczania.zaś. Tymczasem Dawid mówił o materii. gdzie w kilka lat potem (między 1281 a 1284 r. nauka jego została potępiona. są przeto tylko zjawiskami (apparentia). Z dzieł jego długo znane było tylko De anima intellectivaz 1272/3 r. nie byli czystej krwi arystotelikami. a Awerroes jeden go zrozumiał. SIGER z BRABANTU był przywódcą ruchu awerroistycznego w Paryżu. Wszak materia ma wszelkie własności Boga: jest niezmienna. ale opuścił Francję i udał się do Włoch. Dante pochlebnymi słowy uwiecznił go w Boskiej komedii. jako różnorodne. co potocznie zaliczamy do rzeczywistości. wedle przykładu Dawida.„kiedy materię mienił rzeczą doskonałą i boską". ten jedyny materializm średniowieczny. ale rozum nie potwierdza tej różnorodności. że bytem prawdziwym jest materia.

wedle Wł.to wykład tego. Cały zaś ów postępowy proces tworzenia awerroiści pojmowali w duchu neoplatońskim. 1256 Albert został wezwany do papieża Aleksandra IV dla wyjaśnienia „jedności rozumu". myśl o historycznym jej traktowaniu: filozofia . Zjawiska fizyczne są z sobą ściśle przyczynowo powiązane. lecz przez szereg instancji pośrednich. Twierdzenia nauki są ważne jedynie w odniesieniu do jej założeń. ale . Już w 1210 r. A w 1277 r. zaprzeczać nie potrzebuje". Od tego dopiero czasu datują się wystąpienia przeciw awerroistom Bonawentury. a więc nie jako akt woli Bożej. które decydują o biegu zdarzeń ziemskich. 3.tylko w społeczności. natomiast korzystali z niej awerroiści łacińscy. czyni to wyłącznie w oparciu o przyczyny i naturalne zasady. której etyka chrześcijańska przyjąć nie mogła: zaprzeczenie odpowiedzialności. na ziemi. 1277 formułuje zarzut hipotetycznie: quasi sint duae veritates contrariae. Twierdzili więc.1247 również nie dostrzegł głównej innowacji Awerroesa: monopsychizmu. Był to motyw neoplatoński. nie było pierwszego człowieka. jako odbywający się poza czasem. ukazał się nowy dekret potępiający 219 tez. więc . dekret biskupów zgromadzonych w Paryżu nakazał spalenie dzieła Dawida z Dinant i zakazał czytania niektórych pism Arystotelesa i Awicenny jako nie dających się pogodzić z wiarą. między którymi zresztą oprócz awerroistycznych znajdowały się tezy neoplatońskie. z determinizmu psychologicznego wyciągali znów konsekwencję. lecz po to. 1240. Tak samo Albert w Summa de creaturis. Na co mu odpowiadał Tomasz: „Nie po to studiuje się filozofię. a Kościół podaje prawdy wiary. by zdawał sobie sprawę z istoty awerroizmu i z jego niezgodności z nauką chrześcijańską. Stworzenie jest więc odwieczne tak samo jak Bóg. Późniejsze kondemnaty wywołane zostały przez uformowanie się w Paryżu szkoły awerroistycznej pod przewodem Sigera. leżała w rozumieniu filozofii. jakie wytworzyło się wśród radykalnych arystotelików: A) Wystąpiła. Materia . Bacon w wykładach paryskich 1241 . Dla scholastyki było to rozwiązanie nie do przyjęcia. B) Pojawiła się również koncepcja filozofii jako nauki niezależnej od światopoglądu. jeśli chce. pisanej około r. lecz jaka była o niej opinia filozofa". Bóg. jednostki zaś wszelkie są materialne. ale które nie są / tymi zasadami sprzeczne i nie burzą jego nauki. co sobie wyobrażali ludzie. nie wskazuje na to. że co jest prawdziwe wedle filozofii. OPOZYCJA. by wiedzieć. Wypowiadali bowiem tezy jawnie niezgodne z nauką Kościoła. Każda nauka ma swe zasady i wnioski każdej są zależne od tych zasad: nie mogą być modyfikowane nawet przez wiarę. Sposób. DETERMINIZM POWSZECHNY. Alberta. może nie być prawdziwe wedle wiary. których nie może wyprowadzić ze swych zasad. Z determinizmu powszechnego awerroiści wywodzili determinizm psychologiczny. Seńki.Bóg nie może znać jednostek. I ta teza miała ważną konsekwencję: Bóg nie będąc przyczyną bezpośrednią świata nie może przewidzieć jego kolei: na tej podstawie awerroiści zaprzeczali opatrzności. jaka jest prawda o duszy. która dla prawowiernych myślicieli chrześcijańskich była nie do przyjęcia: zaprzeczenie wolności Boga w tworzeniu. w tym życiu. Rogera Bacona i innych. Siger z Brabantu pisał: „Naszym głównym zamierzeniem nie jest badać. w jaki go cytował. 4. Najwięcej zaś walczyli z Awerroesem prawowierni zwolennicy Arysto189 . I to miało konsekwencję. 2. którym awerroiści uzupełnili skromne informacje Arystotelesa o powstaniu świata. Celem człowieka jest osiągnięcie szczęścia tu. może uczynić inaczej. Tomasza. ale to już wykracza poza kompetencje filozofa. jaka jest w rzeczywistości prawda". Zakaz ponowiony został w 1215 i 1231 r. A prawdom. co twierdzili dawni wielcy myśliciele. TEORIA DWÓCH PRAWD. w każdym razie dotąd nie został znaleziony taki tekst. tezy awerroizmu. Oficjalnie nie głoszono podwójnych prawd. a jednocześnie chcieli być z Kościołem w zgodzie. w szczególności zjawiska astronomiczne.jest pierwiastkiem obcym Bogu. Biskup paryski Stefan Tempier potępił w 1270 r. Istota sprawy. W r. mianowicie. Nie było tedy początku świata. by wiedzieć.mówili . AV następnych latach wprowadzono w uniwersytecie szereg obostrzeń skierowanych przeciw awerroistom. a także niektóre tezy Tomasza z Akwinu. bo podważało ten zasadniczy pogląd na stosunek wiary i rozumu. Boecjusz z Dacji (w tekście niedawno odnalezionym przez węgierskiego historyka) pisał: „O czymkolwiek filozof jako filozof twierdzi lub zaprzecza. oni głoszą filozofię. Do teorii tej nie uciekał się Awerroes. na którym wznosił się gmach scholastyki. STWORZENIE ŚWIATA NIE BEZPOŚREDNIO PRZEZ BOGA. Jest to możliwe. potem także Idziego Rzymianina i Rajmunda Lulla. Jednym z pierwszych autorów znających Awerroesa był Wilhelm z Owernii.ludzkość jest nieśmiertelna. Bezczasowy proces powstawania świata awerroiści pojmowali jako proces konieczny. Potępienie z f.

Rozwinięty został przeważnie przez uczonych franciszkanów.). ŚW. W początkach augustynizmu. był konserwatywny. a najznakomitszego przedstawiciela miał w św. Niebawem jednak wśród dominikanów zapanował tomizm. którą interpretacja awerroistów kompromitowała w oczach chrześcijan. Bonawenturze. największą rolę odegrali dwaj ludzie: 190 . przetrwała średniowiecze. także na podłożu poglądów Aleksandra z Afrodyzji wytworzyła się we Włoszech szkoła filozoficzna. oni to dopiero pismom swym nadali ton zaczepny wobec Kościoła. któremu jednak stopniowo ulegał. franciszkanie natomiast zostali wierni tradycji augustyńskiej. gdy natomiast poglądy ich mogły być głoszone swobodnie. „starą szkołę franciszkańską".powstał zacięty i długotrwały spór awerroistów z aleksandrystami. zaczęty w połowie XIII wieku. doczekała się Odrodzenia. Wreszcie etap czwarty. Natomiast awerroizm łaciński. 5) przez jego następców rozszerzany w dziedzinie teorii poznania i broniony przed systemem arystotelesowsko-tomistycznym. 1342). System prawowierny. drugi zaś w r. był stanowiskiem poniekąd kompromisowym. Wilhelm z Owernii). 4) doprowadzony do najpełniejszego wyrazu przez Bonawenturę. pierwszy wydał pracę pod tytułem: De unitate intellectus contra Averroem. Wszelako „augustynizm XIII w. Zgodnie z tradycją augustyńską obejmował zarówno mistykę. przyjaciel Jana z Jandun. ROZWÓJ ARYSTOTELIZMU I AWERROIZMU. który w duchu awerroizmu wykładał etykę Arystotelesa. Najważniejsze zaś ogniwo między nim a szkołą stanowił w zakresie scholastyki św. Anzelm. łączącym tę doktrynę z niektórymi nowo odzyskanymi poglądami starożytnych. Odpowiedzią na to ostatnie pismo była De anima intellectiva Sigera. po odzyskaniu pism Arystotelesa. Marsy li usz z Padwy (zm. 1270 De unitate intellectus contra aver-roistas. a w zakresie mistyki stanowili .wiktorianie. 3) uzupełniony w zakresie filozofii przyrody przez franciszkanów z Oksfordu. a pochodziły głównie od Arystoteles a. przed dojrzałym sformułowaniem go przez Bonawenturę. jak i scholastykę. inspirowanej przez Aleksandra z Afrodyzji. domagający się radykalnego oddzielenia filozofii od teologii. Ten „augustynizm XIII wieku" wchłonął wszakże pewne poglądy. stworzył szkołę. choć znalazły się między nimi poszczególne pomysły stoickie (rationes seminales) i neoplatońskie (teoria światła). Po Dawidzie z Dinant nie ma śladów dalszego trwania materialistycznej koncepcji. Te nowe poglądy były przeważnie treści epistemologicznej i psychologicznej. wyzyskał jego hasła jako hasła wolności i postępu społecznego. Roland z Kremony) i franciszkanów. W dziejach tego nurtu drugim etapem była działalność Egidiusza z Orleanu (w końcu XIII w." nie był wiernym odwzorowaniem doktryny św. Augustyn. I mogła wtedy wystąpić jawniej.telesa: dla nich sprawa była szczególnie ważna. Augustyna.. typowej dla XIII w. BONAWENTURA I AUGUSTYNIŚCI XIII W. należeli zarówno do księży świeckich (np. Ze współczesnych Sigerowi wybijał się jeszcze wśród awerroistów Boecjusz z Dacji. zwłaszcza w Padwie i Bolonii. tzw. Głównym źródłem i główną powagą szkoły był św. I oto okazała się rzecz szczególna: w dobie skierowanych przeciw obu represji Awerroes i Aleksander występowali jako sojusznicy. opierał się przeważnie na Augustynie i wraz z nim zajmował postawę platońską. POPRZEDNICY AUGUSTYNIZMU. w XIV w. wyszły na jaw przeciwieństwa w ich poglądach i . indywidualną własnością Dawida. chcieli uratować filozofię Arystotelesa. która trwała mimo zakazy. był 1) zainicjowany na początku stulecia przez Wilhelma z Owernii i paru innych współczesnych mu scholastyków. przeniósł w swym Defensor pacis awerroizm na grunt polityki. które odróżniły go od augustynizmu panującego we wczesnym średniowieczu. Etap trzeci tworzyli Tomasz Wilton i Jan z Jandun. który pierwszy uzyskał panowanie w XIII w. jak do zakonu dominikanów (np. 2) wprowadzony do zakonu braci mniejszych i do Uniwersytetu Paryskiego przez Aleksandra z Hales i przezeń rozwinięty w dziale teologii i psychologii. Czynili to przćde wszystkim Albert Wielki i Tomasz z Akwinu. Wytrzymała wszystkie ataki.. najwięcej przez Roberta Grosseteste. była może w XIII w. Poza Paryżem szkoła awerroistów miała swe siedziby we Włoszech. usposobiony na ogół odpornie wobec nowych źródeł. Wcześni zwolennicy augustynizmu w XIII w. Augustynizm w nowej postaci. wierny tradycji. Wówczas. ROZWÓJ AUGUSTYNIZMU. Jego niedawno odkryte wybitne dzieło De aeternitate mundi formułowało podstawowe założenia całego nurtu filozoficznego.

że pojęcia tworzymy nie drogą abstrakcji. biskup Paryża (zm.to wymagało. Znamy bowiem prawdy wieczne. od 1273 r. Od 1248 r. że poznanie świata cielesnego osiąga się na drodze doświadczenia i abstrakcji. reprezentantem w XIII w. Na drodze abstrakcji ze zmysłowych obrazów umysł dochodzi do pojęć i dalej. znał już wiele pism Arystotelesa. jak Augustyn. 2. które zostało już w tradycji szkoły. innego już tłumaczenia. była ostatnim ogniwem w tworzeniu się dojrzałej formy scholastycznego wykładu. jak Arystoteles. Rozróżnienie zaś formy i materii zastosował szerzej nawet. Główne jego dzieło scholastyczne: Commentarii in ąuatuor libros Sententiarum Pet r i Lombardi (1248). a . Breviloquium. lecz zachowanie dawnych. nawet w zagadnieniu poznania głosił poglądy zgodne z Augustynem: że zasady poznania zawdzięczamy szczególnemu oświeceniu boskiemu. Ci dwaj uczeni byli głównymi bezpośrednimi poprzednikami Bonawentury. WILHELM z OWERNII. znajduje najogólniejsze prawdy. lecz przez odrębną władzę umysłu. Był pierwszym wybitnym uczonym franciszkaninem i jego poglądy filozoficzne utrwaliły się w zakonie. był tradycjonalistą. W teorii poznania twierdził. B) Teoria abstrakcji wystarczała Bonawenturze do wytłumaczenia powstania i rozwoju poznania. jak twierdzą empiryści. ŻYCIE I DZIEŁA. lecz procesem koniecznym. że jeśli umysł odróżnia w niezawodny sposób prawdę od fałszu. wykładał w Paryżu. Tu apelował do zdolności wrodzonych. Postęp zaś jego polega tylko na abstrakcyjnym ujmowaniu tego. czyli teorii abstrakcji z teorią iluminacji. zacząwszy swą teorię poznania od Arystotelesa. którego stał się najznakomitszym następcą.że Opatrzność nie czuwa nad wydarzeniami jednostkowymi. kończył ją na Augustynie. lecz wprost odwrotnie: prawdy szczegółowe poznajemy przez ich „wieczne zasady" (in rationibus aeternis). przerastającym mistrza. przeto w zasadniczych punktach został wierny filozofii PlatońskoAugustyńskiej. W psychologii od Arystotelesa wziął pojęcie rozumu czynnego. Jan Fidanza (1221-1274) przezwany został „Bonawenturą" przez św. (ukończona później przez innych uczonych). Główne dzieła mistyczne: Itinerarium mentis in Deum. Św. był biskupem i kardynałem. I przez to. Ostrze jego polemiki zwrócone było co prawda nie wprost przeciw Arystotelesowi. ale interpretował go po augustyńsku jako światło udzielone przez Boga umysłowi. jak i sposobem Arystotelesa. niż to było zamierzone przez Arystotelesa. TEORIA POZNANIA jego była samodzielnym połączeniem arystotelizmu z augustynizmem. do zakonu braci mniejszych. że poznanie pierwszych zasad wymaga pośrednictwa Bożego. i filozoficzne jego poglądy trzeba wyłuskiwać z traktatów teologicznych. Ale skąd poznanie czerpie pewność? .że rzeczy materialne i duchy niższe nie zostały stworzone bezpośrednio przez Boga.starych nie chciał się wyrzec. POGLĄDY BONAWENTURY. kładł nacisk na teologię. lecz przeciw teoriom arystotelików arabskich: że materia jest wieczna. BONAWENTURA. 1249). A) Rozwój poznania pojmował empirycznie. Jednakże w pojmowaniu poznania zmysłowego korzystał już z poglądów Arystotelesa. był tam uczniem Aleksandra z Hales. to dlatego. poznajemy tedy nie tak. Jego wielka Summa universae theologiae. Poznanie zaczyna się od spostrzeżeń. Nie było jego aspiracją tworzenie nowych poglądów. Znając prawdy ogólne i wieczne. Był umysłem nadzwyczaj wszechstronnym. Franciszka z Asyżu i pod tym imieniem jest znany powszechnie. Mniemał. urodzonym w Toskanii. . Był z pochodzenia Włochem. bo także do przedmiotów bezcielesnych. teologiem i filozofem. Ta zdolność zakłada zaś znajomość „niezmiennych i wiecznych reguł prawdy". wstąpił w 1231 r. ale też. ALEKSANDER z HALES (zm. 1245). starej tradycji scholastycznej.że stworzenie było nie aktem woli Bożej. co zawarte w spostrzeżeniach. Był zapewne pierwszym uczonym łacińskiego średniowiecza. Wszakże. który korzystał z całego Arystotelesa. jak wszyscy prawie zwolennicy augustynizmu. racjonalizmu z mistycyzmem. że dusza samą siebie poznaje bezpośrednio. Studiował w Paryżu w latach 1243 1245. Zaprzyjaźniony z wielkim arystotelikiem Tomaszem z Akwinu. scholastykiem zarazem i mistykiem. „abstrahując i oczyszczając". iż posiada wrodzoną „naturalną zdolność sądzenia" (iudicatorium naturale). w jego przekonaniu. oderwany został od pracy naukowej i stanął na czele zakonu braci mniejszych. 1. W 1238 r. Soliloguium.1. ale uważał na ogół jego stanowisko za niezgodne z nauką chrześcijańską. W teologii dowodził istnienia Boga zarówno sposobem Augustyna. W 1257 r. pisana zapewne w czwartym dziesięcioleciu XIII w. jak Arystoteles. znał dokładnie Arystotelesa. umysł na ich podstawie wydaje sądy o prawdach szczegółowych. i wprowadził przez to pojęcie materii duchowej. Akceptował wiele nowych doktryn. To odwołanie się do zdolności wrodzonych poprowadziło Bonawenturę jeszcze dalej: do uznania czynników nadprzyrodzonych w poznaniu. . ale do jego poglądów jeszcze się nie przekonał. Był na ogół wierny tradycji scholastycznej. profesor paryski. wstąpił do zakonu franciszkanów. a prawdy wieczne są w 191 . .

Poznanie Boga przez Jego dzieła miał za najniższy szczebel. wreszcie zjednoczenie z Bogiem (via unitiva). Połączenie poglądów Augustyna i Arystotelesa. Przede wszystkim trzymał się hilemorfizmu: był to. lecz odwrotnie. jakie rozróżniała średniowieczna mistyka i jakie Bonawentura przedstawił w specjalnym dziełku De triplici via. lecz przez ich wieczne. nasuniętych XIII wiekowi przez studium antyku. to może być oparty na samym pojęciu Boga. przyjmujący nieempiryczne i nawet nadprzyrodzone źródło poznania. jeszcze wyższe jest poznanie Go wprost. Nie przyswoił sobie wszakże poglądu Arystotelesa w czystości. poznajemy dzięki światłu nadprzyrodzonemu-Z genetycznym empiryzmem Bonawentura łączył tedy „iluminizm". ład i prawo.za wiedzę praktyczną. lecz i w duszach (oczywiście. idealne wzory. Najwyższe szczeble tej drabiny należą już do poznania mistycznego: w nich dusza wchodzi na drogę zjednoczenia się z Bogiem. mistycznego poznania. istniejące w umyśle Bożym („egzemplaryzm"). A jest to najwyższa z trzech dróg duszy. potem wewnętrzne jej oświecenie (via illuminativa). że Boga znamy bezpośrednio. Faktycznie zaś to. jakiego dostąpić możemy w stanach mistycznych. że uznawał mnogość form w jednej rzeczy. tym bardziej w poznaniu Boga. Przeto istnienie jego nie wymaga dowodu. odtworzyć drogę. jak aprioryzm i empiryzm. jaki mamy w duszy. a objawianie się tego ładu i prawa widział w człowieku i jego porządku moralnym. wyższe jest poznanie Boga przez obraz Jego. W duchu Augustyna i podobnie jak to przed stuleciem czynili wiktorianie. nawet przyrodzone. lecz znajdujemy je we własnym umyśle. że rzeczywistość jest tylko obrazem prawdziwego bytu. za wiedzę spekulatywną. udzielonym przez szczególną łaskę. dość powiedzieć. co chciał łączyć. Usiłował. Boga zaś może oglądać jedynie ten. a materię widział nie tylko w ciałach. Stopniowe wznoszenie się poznania przedstawiał jako sześć stopni widzenia. że byt prawdziwy nie jest inny od przyrodzonej rzeczywistości. wedle wzoru Augustyna i Anzelma. uznająca bezpośrednie i pozytywne poznanie Boga. poznać byt pełny. Jeśli zaś dla względów apologetycznych dowód ma być przeprowadzony. Z teorii poznania Bonawentury wynikało. Do atrybutów Boga zaliczał Ordo et Lex. Rzeczy poznajemy nie wprost. główny motyw perypatetycki jego filozofii. o które kusił się Bonawentura. Pełne poznanie Boga mogło dlań być jedynie poznaniem mistycznym. mistycyzm i racjonalizm. Bonawentura pojmował Boga zgodnie z Augustynem i tradycją. niezbędne jest poznać byt pierwotny. 4) natchnionego przez kontemplację (per contemplationem suspensae). Że zaś wszelkie prawdy poznajemy przez wieczne. zmierzało do połączenia stanowisk tak różnych. był wielkim mistykiem XIII wieku. Wszelkie rzeczy. Synteza Bonawentury usiłowała tedy łączyć dwa bardzo odmienne poglądy na świat: pogląd naturalistyczny starożytnych i symbolistyczny średniowiecza. Nie rozumiemy bowiem stworzenia. Istoty zaś porządku 192 . Nie Boga poznajemy przez świat. ale supranaturalizm był drugim. C) Już tedy w poznaniu rzeczy przyrodzonych Bonawentura widział czynnik nadprzyrodzony . aby dojść do najwyższego. Arystotelesowska teoria poznania wyrastała bowiem z przekonania.potem następuje 2) widzenie umysłu podniesionego przez wiarę (perfidem sublevatae). 2. gdzie materia jest czymś zupełnie różnym od ciała). Do pojęcia Boga nie dochodzimy na drodze rozumowania. Natomiast do pojmowania świata wprowadził szereg myśli. póki nie zrozumieliśmy stwórcy. a nie przez pośrednictwo rzeczy stworzonych. wśród której żyjemy. więc wszystko. jak wiktorianie. NAUKA o BOGU i ŚWIECIE. co poznajemy. jaka kiedykolwiek była głoszona. poznajemy przez Boga. 5) objaśnionego przez proroctwa (per prophetiam illustratae) i 6) pogrążonego w zachwycie (per raptum absorptae). Empiryzm był wprawdzie jednym biegunem teorii poznania Bonawentury. jaką umysł przejść musi. świat poznajemy przez Boga. w sensie arystotelesowskim. Bonawentura poświęcił mistyce znaczną część swych dzieł. Najniższe jest widzenie umysłu przyrodzonego (visio intelligentiae per naturam inditae) . aby rozumieć pochodny. obok genetycznego empiryzmu w teorii poznania. kogo sam Bóg oświeci. Najpierw wyzwolenie duszy ze zła (via purgativa). Teologia Bonawentury. była radykalnym przeciwstawieniem „teologii negatywnej". Była teologią najbardziej pozytywną. jak większość scholastyków (w szczególności Tomasz z Akwinu). Teologii nie miał. aby rozumieć ograniczony. Bóg jest „jak najbardziej obecny" (praesentissimus) w myśli naszej. było bodaj jeszcze bardziej rozbieżne. dążył do syntezy scholastyki z mistyką uważając poznanie mistyczne za ukoronowanie racjonalnego. lecz . 3) pouczonego przez Pismo (per Scripturam eruditae). Augustyńska zaś oparta była na założeniu.Bogu i w Bogu tylko można je oglądać.

gdy daje łaskę i poznanie duszom. około 1200. 3.powszechny hilemorfizm i uznanie istnienia materii duchowej.Adam z Marsh. została odnowiona przez Roberta Grosseteste. gdyby nie miała przyczyny w samych ciałach. próbowano zrozumieć jako zsyłanie przezeń światła. 1245). Służyła do wytłumaczenia natury materii. Filozofia augustyńska rozwinęła się głównie wśród członków zakonu franciszkańskiego. Mateusz z Aąuasparta (ur. Szczególnie typowy pod tym względem był Mateusz Aąuasparta. że jest powszechną formą (forma communis) ciał. około 1240. generał zakonu. Piotr Olivi. który wywołuje jego rozwój i celowo nim kieruje. w XIII w. którzy działali w 193 . Sprawy moralne zaliczał do dziedziny sztuki (ars) raczej niż wiedzy. A) Metafizyka światła była neoplatońskiego pochodzenia.Nie tyle ogólna postawa. który sam tu korzystał z neoplatończyków. 1302). obozu tomistów.aprioryczny sposób dowodzenia istnienia Boga. Anglik. METAFIZYKA ŚWIATŁA i RACJE ZARODKOWE. że zarodki rzeczy są to myśli Boże. między 1235 a 1240. Twierdził mianowicie. który opracował zwłaszcza psychologię (w Summa de animd). Ryszard z Middletown. 1292).mówiąc wchodzącym wówczas w użycie językiem Arystotelesowym . stanowi jej postać pierwotną. W każdym ciele zawarty jest od początku „zarodek". Ten pogląd na świat w połączeniu z nowymi ideami XIII wieku wyłonił szereg doktryn specjalnych. Nawet więc w teorii ciał Bonawentura znalazł sposobność do wprowadzenia teocentrycznych tendencji augustynizmu. Podczas gdy w Paryżu zapanował arystotelizm. Bonawentury ujęcie teologii jako scientia practica oddziałało na najznakomitszych filozofów w następnych pokoleniach. Do następnej. ile te specjalne doktryny były przedmiotem dyskusji w szkole i opozycji ze strony drugiego wielkiego obozu filozoficznego. bo Boga i duszę znamy nieporównanie lepiej niż świat materialny. Roger z Marston. . lecz siłą działającą w materii. który rozpoczął w połowie stulecia długi szereg wybitnych franciszkańskich profesorów Oksfordu. kardynał. WSPÓŁCZEŚNIE z BONAWENTURĄ głosili augustynizm: a) we Francji Jan z La Rochelle (de Rupella. zm. . którzy z filozofami franciszkańskimi odnajdywali więcej związków niż z dominikańskimi. Nawet działanie Boga. Był zdania..moralnego dopatrywał się w podporządkowaniu działania rozumowi (recta ratio). że światło nie jest materią. Według niej światło. ISTOTA AUGUSTYNIZMU XIII WIEKU. Anglik. intuicyjne poznanie Boga i własnej duszy.: poprzednicy Bonawentury (o których była mowa poprzednio). Augustyna: nieskończona przewaga Boga nad stworzeniem i duszy nad ciałem. z iluminizmem i egzemplaryzmem. Co więcej. obaj lektorzy S. będące najsubtelniejszą i najbliższą bezcielesności postacią materii. -światło jako powszechna forma ciał. Oksford stał się twierdzą augustynizmu. Bonawentura włączył do swej filozofii dwie te doktryny starożytne. podobnie jak to uczynił w teorii światła. b) w Anglii . . Metafizyka światła pozwala uzmysłowić abstrakcyjne pojęcia Augustyńskiej i Arystotelesowskiej metafizyki. bezpośrednie. . a jego promieniowanie daje obraz wytwarzania się wszelkiej materii. jaka wytworzyła się w XIII w. czwartej generacji augustyńsko-franciszkańskiej szkoły należeli Wilhelm z Ware. zm. Palatii w Rzymie. utalentowani i samodzielni myśliciele. Osnowa jego była ta sama. korzystając w tym znów z Augustyna. ale i epistemologiczna. Na podobieństwo światła tłumaczono działanie rozumu czynnego. Prawidłowość rozwoju byłaby niezrozumiała. arcybiskup kantuareński (ur. stanowiących odrębne cechy tej postaci augustynizmu.aż po humanistów Odrodzenia. Tę teorię stoicką Bonawentura połączył z Arystotelesowską. a potem jego kolega jako profesor Uniwersytetu Paryskiego. Włoch. zaszczepione przez Boga w ciałach. czyli .formą. 2.rationes seminales itd. Wilhelma Ockhama i wszystkich myślicieli późniejszego średniowiecza niechętnych spekulacji .mnogość form w substancjach. 1298). który uczył w Oksfordzie (zm. . które wszakże spajali z Augustyńska metafizyką. uczeń Aleksandra z Hales. UCZNIOWIE Bonawentury: Jan Peckham. dał zarodkom znaczenie nadprzyrodzone. jego współcześni i dwie generacje uczniów. Scholastycy ci odznaczyli się zwłaszcza subtelnymi analizami epistemologicznymi. SZKOŁA. jak najbardziej odpowiadające Augustyńskiemu poglądowi na świat. ur. które stanowią o odrębnych własnościach każdego gatunku. . B) Teoria „racji zarodkowych" (rationes seminales) służyła do wytłumaczenia rozwoju ciał. mianowicie: połączenie w teorii poznania iluminizmu z genetycznym empiryz-mem Arystotelesowskim. 3. zm. na Dunsa Szkota. Przewaga ta była nie tylko metafizyczna. poza nim dopiero ciała mają formy swoiste (formae speciales). utożsamiwszy zarodki z „formami" rzeczy. Bonawentura zmodyfikował teorię tę twierdząc. 1. co filozofii samego św. i Wilhelm z la Marę. że światło jest w każdym ciele.Można wyróżnić przynajmniej cztery pokolenia augustynistów w XIII w. uznana już przez Augustyna.

przerwał pracę pedagogiczną i oddał się całkowicie badaniom naukowym. perspektywę. a intelektualizmem swym zbliżał się do Tomasza z Akwinu. a zatem prawa rozchodzenia się światła są prawami tworzenia się materialnego świata. Pisma te nie tylko swą doktryną. Jednakże przyswoił sobie też różne czynniki neoplatońskie. Speculum astronomiae było treści astrologicznej. pod mianem skotyzmu. scholastykę z mistyką. kuli i piramidy. ROGER BACON I EMPIRYZM ŚREDNIOWIECZNY Pomiędzy zwolennikami filozofii augustyńskiej na wyróżnienie zasługuje odłam. On to jeszcze przed Bonawenturą. zajmowała się specjalnie naukami empirycznymi i matematycznymi.w poglądach swych zbliżył się najwięcej do obozu augustyńskiego. Wykładał pierwotnie w Paryżu.ostatnich dziesięcioleciach XIII w. Bacon jeszcze i w innych traktatach. biskup Lincolnu. Sam zaznaczył się w nauce zwłaszcza myślą o matematycznym traktowaniu przyrodoznawstwa. pod wpływem arabskich traktatów optycznych. A gdy zabrakło pa-pieża-opiekuna. zachowując ogólną naukę augustynizmu. udostępnili Zachodowi. Szkoła empirystów oksfordzkich była niejako dalszym ciągiem szkoły w Chartres. Metafizykę pojmował w duchu Augustyna.. która. a zwłaszcza bez linii prostej. POPRZEDNICY. jaki w filozofii scholastycznej dokonał się w następnym stuleciu. w którym przebył lat czternaście. pisma Bacona zostały potępione. Ale była bogatsza od szkoły w Chartres o to wszystko. obejmujące w 7 częściach teorię błędów umysłu ludzkiego. usposobiony krytycznie wobec wszystkich i wszystkiego. Jeden z najsławniejszych i najbardziej reprezentatywnych ludzi XIII wieku . doktryny szkoły zostały zmodyfikowane przez Dunsa Szkota i w tej zmienionej formie. Pracował w trudnych warunkach. Roger Bacon (ur. w grupie tej wyróżnił się Roger Bacon. Głównym jego dziełem było Opus maius. Około połowy stulecia wstąpił do franciszkanów w Oksfordzie. które odegrało doniosłą rolę w dziejach średniowiecznej nauki. szkoła angielska objęła jej tradycję naukową. Opus minus jest streszczeniem poprzedniego. łączył. 1294). a on sam ukarany więzieniem. Autobiograficzne szczegóły zawiera Opus tertium. franciszkanin. Bez znajomości linii. którą powziął w związku z rozważaniami nad naturą światła. Gdy ta pod koniec XII w. zm. a zakazane przez przełożonych zakonnych. którego nazywał „mistrzem eksperymentu" (dominus expe-rimentorum). odkąd papieżem został gorący jego zwolennik Klemens IV. Bezpośredni poprzednicy Bacona: A) w Oksfordzie zasłużył się na polu badań empirycznych jeszcze przed Baconem Alfred z Sareshel. Warunki te zmieniły się.Dante . 5. 194 . ten polecił mu wykonać prace projektowane. Bacon z niezwykłą szybkością w przeciągu 1267 r. od 1235 r. lingwistykę. gdyż te są zasadniczymi kształtami. 4. Jako swego poprzednika Bacon sławił szczególniej Francuza Piotra z Maricourt. spisał swe główne dzieła. Miał główny ośrodek w Oksfordzie i głównego przedstawiciela w Baconie. ŻYCIE. Communia naturalium. jak augusty-niści. który poświęcił się specjalnym badaniom naukowym. Anglik. wśród franciszkanów oksfordzkich wyodrębniła się grupa. pogląd na stosunek nauki i teologii. głównym jego nauczycielem był Robert Grosseteste. rozwijał te same tematy. ale też wybitnym na swe czasy znawcą języków. matematykę. a także zmysł filozoficzny: był nie tylko wybitnym przyrodnikiem. między 1210 a 1215. A i w późniejszych latach pisał wiele. Był umysłem pod wieloma względami nie średniowiecznym: indywidualista. a którego traktat o magnesie był ceniony jeszcze w XVII w. podjął stary neoplatoński pogląd. studiował w Oksfordzie i Paryżu. kątów i figur niepodobna tedy znać przyrody. Na przełomie XIV w. Od 1257 r. ale i tonem pewnym siebie i zaczepnym drażniły konserwatywnych uczonych i władze kościelne. autor pracy O ruchu serca. Cechowało go zamiłowanie do badań empirycznych. nieprzyjaciel autorytetów. ale naukę w duchu empiryzmu. Przede wszystkim zaś Robert Grosseteste lub Greathead (1175-1253). augustynizm miał licznych zwolenników aż do końca wieków średnich. „naukę eksperymentalną" i filozofię moralną. ok. co w zakresie nauk matematycznych i przyrodniczych Arabowie na progu XIII w. że światło jest pierwotną postacią materii. zaczęła chylić się ku upadkowi. B) Poza Oksfordem już tylko sporadycznie były prowadzone badania empiryczne i głoszony program empiryzmu. W XIII w. organizator studium franciszkańskiego w Oksfordzie. np. wśród stałych przeszkód ze strony przełożonych. PISMA. zwany też Alfred Anglicus. a Opus tertium przeróbką obu: wszystkie trzy pochodzą z 1267 r. a przygotowywali zwrot.

wszelkie 195 . Argumentacja prowadzi do wniosków. A nie tylko badał. Powoływał się tu na astronomię: zjawiska astronomiczne bowiem posiadają matematyczną prawidłowość. Jedno osiąga się przez zmysły zewnętrzne: tak doświadczamy przy pomocy specjalnie wykonanych przyrządów tego. i zadowalano się bądź starą. „Niepodobna" . która.pisał Bacon . to jest doświadczenie ludzkie i filozoficzne. tego trzeba doświadczyć. Zarazem znał wagę matematycznego badania zjawisk. ale i nadzmysłowych. tradycyjną filozofią augustyńską. wybucha z wielkim hukiem. pojmował naukę jako postępujący i nieskończony proces: „Prawdy szukać będziemy aż do końca świata. Wszakże Bacon był empirystą nie w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. a wprost przez wzrok tego. co jest na niebie. czyli umyślnym wywoływaniem zjawisk dla ich doświadczalnego badania. O Bogu. a do oglądania prawdy może dojść tylko na drodze doświadczenia. co jest na ziemi. zapalona w żelaznej rurze. jadąc szybciej. połączenie metody doświadczalnej z matematyczną było od Grosseteste'a charakterystyczne dla szkoły oksfordzkiej. przeciwnie . Doświadczeniem było dla Bacona wszelkie poznanie nieabstrakcyjne. a za to mniej . 1. niedyskursywne.„znać rzeczy tego świata. którą razem z faktami naukowymi wyczytano u autorów arabskich. podobnie jak później Kartezjusz. a nie trzymali się wyłącznie zmysłów". uwaga uczonych była ześrodkowana na zagadnieniach teologiczno-filozoficznych. którzy pierwsi światu dali naukę. Sam fabrykował przyrządy do badań. zmusza do ich wyciągania. Pisał o szkłach zbierających promienie słońca w jednym miejscu i mogących wrogowi uczynić szkodę. nie usuwa wątpliwości.odpowiadało zarówno starożytnej. trzeba przeto umysłowi innego sposobu. ale nie daje pewności. Tylko wiedza doświadczalna ma charakter przekonywający. Twierdził. nie tylko przyrodzonych. Pisał o mieszaninie zawierającej saletrę. tak samo jak o przyrodzie.ogólnymi zagadnieniami filozofii. bądź też neoplatońską. Pisał: „Dwa są sposoby poznania. Natomiast o metodzie uogólniania faktów doświadczonych. ale ze związku tego wyciągnął szczególny wniosek: że muzyce dowody matematyczne zawdzięczają swe piękno. mianowicie przez argumentację i przez doświadczenie. powtórzone bez cytowania przez Piotra d’Ailly. których nie będzie ciągnęło żadne zwierzę. łączył ją ze starą filozofią. posłuszne kierownictwu jednego człowieka. 2. O kalendarzu wyrażał myśli. że ogień parzy. I Roger Bacon. nieraz naiwnych i fantastycznych. ale starał się też praktycznie stosować swe badania i opierać na nich wynalazki. bo ono pociąga umysł ku zbawiennym prawdom". o metodzie indukcji (w której. nic bowiem w pomysłach ludzkich nie jest doskonałe". tak że będą pływać jak największe statki na rzekach i morzach. a zjawiska ziemskie zależne są od astronomicznych. Umysł zaspokaja się jedynie oglądając prawdę. A „dowody matematyczne powinny zmierzać do piękna (esse in fine pulchritudinis). Roger Bacon miał pojęcie bardzo prymitywne. aniżeli gdyby były pełne poruszających je ludzi. niż to się czyni obecnie. „Dwojakie jest doświadczenie. wiedzę prawdziwą zdobywamy nie przez rozumowanie. że nauczy odkrywać przyszłość i przeszłość. żaden argument. Bacon posługiwał się nie tylko prostym doświadczeniem. żadna teoria nie przekonają np. miały przez to pośrednictwo pewien wpływ na odkrycie Ameryki. ale doświadczenie pojmował szerzej. DOŚWIADCZENIE PRZYRODNICZE. Żadne rozumowanie. w Oksfordzie zajmowano się głównie zagadnieniami przyrodniczymi. jeśli się ich nie zna matematycznie". które będą wiosłowały bez pomocy ludzi. Ale ono człowiekowi nie wystarcza. Do matematyki zaliczał muzykę.. daje pewność. a które będą poruszać się z gwałtowną szybkością". lecz przez doświadczenie. Wśród różnorodnych jego pomysłów i przepowiedni. że doświadczać można nie tylko rzeczy zmysłowych. Nie tylko układał teorię wiedzy eksperymentalnej. Z hasłem doświadczenia Bacon wystąpił przeciw zwykłemu w scholastyce spekulatywnemu rozstrzyganiu zagadnień.POGLĄDY R. „Można zbudować okręty. Co prawda-jest to już doświadczenie innego rodzaju. Bez doświadczenia niepodobna nie wiedzieć w dostateczny sposób". zyskali oświecenie wewnętrzne. Był przekonany. a zupełnie wyjątkowo jak na średniowiecznego myśliciela. jak średniowiecznej tradycji. co nie było poglądem nowym. które zostały urzeczywistnione dopiero w 1582 r. DOŚWIADCZENIE MISTYCZNE. ale i sam eksperymentował. w cztery wieki później. ale i eksperymentem. ale i nadprzyrodzonych. i na to święci patriarchowie i prorocy. niektóre były prawdziwie zastanawiające. Podczas gdy w Paryżu i w większości środowisk naukowych XIII w. że „wiedza eksperymentalna" przedłuży życie ludzkie. BACONA. celował jego imiennik. Za to znów trafnie. Franciszek Bacon). Można też budować wozy. Głosił hasło doświadczenia. który usiłował budować nową naukę. Jego rozważania geograficzne.

aby jakąkolwiek wiedzę posiąść. a niegdyś udzielone „patriarchom i prorokom" żydowskim. że doświadczenie jest możliwe tylko dzięki objawieniu. który też zapoznał ich z doktrynami neoplatońskimi. może nawet więcej niż jego współcześni domieszał fantazji do faktów. że Bóg. lecz doświadczamy ich w sobie.wyłącznie rzeczą wiary. i to podwójnie. Został najwcześniej przyjęty przez zakon kaznodziejski i zwolennicy jego w XIII wieku stanowili „szkołę dominikańską" („młodszą". tylko nie przez zmysły. i na tym tle wyobrażał sobie swoją misję: odnalezienie objawionej prawdy. POPRZEDNICY. Pojęcie poznania jako procesu receptywnego i na tym pojęciu oparł swą empiryczną teorię poznania. Za to uczeni nowożytni. BACONA. zaś był wyjątkiem. ale zaznaczał. zrzekł się filozofii na rzecz wiary. empiryk. Wzorem dla Tomasza był Arystoteles. solidaryzował się z augustyńską teorią poznania. wydziela jej prawdę skąpo i zmieszaną z fałszem. ok. jak oglądanie przyrody. obejmujące wszelką prawdę. zagniewany na ludzkość. wszystkim ludziom dane. Ale jest to doświadczenie inne: mistyczne. nie przyczynił się do postępu nauki. Bacon. Pojęcie dowodu i na nim oparł rozgraniczenie wiedzy i wiary. Arystotelizm chrześcijański nie mógł być kopią greckiego. od którego imienia zwie się tomizmem. w której Grecy byli spadkobiercami Żydów. analogicznym do tamtego. 2. Był krańcowym dualistą w metodzie: przyrodoznawstwo było dlań wyłącznie rzeczą doświadczenia. 196 . a filozofia . Pracując w bardzo ciężkich warunkach i obdarzony zbyt niecierpliwym temperamentem. pierwszy filozof związany z Polską: był on neoplatońskim metafizykiem i uczonym przyrodnikiem w jednej osobie. najwybitniejszym przedstawicielem tego stanowiska był Witelo. niezbędne. przekraczające przyrodzone zdolności umysłu i wymagające nadprzyrodzonego. Ponadto przyjmował jeszcze trzecie: praobjawienie.poznanie bezpośrednie. autor cennego traktatu o tęczy. Znał trojakie oświecenie: jedno przyrodzone. Ostatecznie pogląd Bacona był taki. Jego filozofia była w gruncie rzeczy sceptyczna wobec czystej wiedzy. nadprzyrodzone. zostało ono zatracone i tylko częściowo odzyskane przez filozofów greckich. Ten postępowy badacz empirycznych faktów był zacofanym filozofem ze starej szkoły augustyńskiej i mistycznej. który chciał w filozofii odłączyć wiedzę od wiary. Bacon potępił. Prawd objawionych też doświadczamy. czcili w nim zwiastuna nowych czasów. lecz odnowionemu naówczas neoplatonizmowi. bo wszystkie pochodzą z objawienia. Druga grupa empirycznych badaczy XIII w. w przeciwieństwie do starszej. Zamiłowania do badań przyrodniczych wśród dominikanów niemieckich rozbudził Albert Wielki. TOMASZ Z AKWINU Utworzenie chrześcijańskiego arystotelizmu w XIII wieku było przewrotem dla chrześcijańskiej filozofii. Obok doświadczenia zewnętrznego jest więc jeszcze doświadczenie wewnętrzne.wewnętrzne. Zalecał metodę doświadczalną. Toteż Bacon nie oddziałał na współczesnych. doświadczenie uważał za sposób odzyskiwania objawienia. albowiem przez tysiąc lat z górą była budowana na podstawie Platońskiego idealizmu. nawet szedł jeszcze dalej od innych augustynistów w iluminizmie i mistycyzmie. Pod koniec zaś stulecia wytworzyła się grupa przyrodników-neoplatończyków na zachodzie Niemiec. ŚW. a zwłaszcza Teodoryk (Dietrich) z Freibergu (zm. Na tym tle Bacon snuł fantastyczną historię filozofii. we własnej duszy. a nie znając dokładnie jego iluministycznej filozofii. System ten był dziełem Tomasza z Akwinu. Granica między prawdami przyrodzonymi a nadprzyrodzonymi została zatarta. Nie poszedł z nowym prądem. wiernej jeszcze augustynizmowi). hołdowała w filozofii nie augustynizmowi. lecz musiał być nowym systemem. teraz zaś podstawą jej stał się empiryzm perypatetycki. obaj dominikanie. 1277). POKREWNI MYŚLICIELE. ZNACZENIE R. dlatego tę grupę myślicieli nazwano szkołą alberty stów. W nowszych czasach dualizm taki znalazł wielu zwolenników. Rozum sam przez się nie jest zdolny do poznania prawdy: filozofię autonomiczną. jaką uprawiali poganie. Oglądanie Boga uważał tedy tak samo za doświadczenie. Głównymi myślicielami wśród nich byli: Ulryk ze Strasburga (zm. W związku z tym określał filozofię jako „wyjaśnienie boskiej mądrości przez doktryny i dzieło" i tłumaczył powolne jej postępy tym. ceniąc jego program empirycznej nauki. drugie . że wszystkie prawdy znane są tylko dzięki objawieniu. 1310). zarówno w pojmowaniu przyrodoznawstwa jak i filozofii. W połowie XIII w. od niego przejął: 1. boskiego oświecenia. w XIII w. Ale program jego istotnie mógł się przyczynić do postępu nauk. filozoficzne tak samo jak tajemnice religii.

dlaczego jest tak zbudowany. Pojęcie środka i na nim oparł swą etykę. które dopiero Tomasz porzucił. legat papieski. Przede wszystkim przez pojęcia istoty (essentia) i istnienia (esse). a od 1248 w nowo utworzonej wyższej uczelni (studium generale) w Kolonii. Jednakże w wielu punktach godził się z Augustynem. że świat jest stworzony w czasie. którą do jego czasów posługiwali się chrześcijańscy uczeni. to jest walczyć zarówno ze starą scholastyką. Gilbert). W nauce o przymiotach Boga źródłem jego był zarówno Augustyn jak i Arystoteles. że filozofia Arystotelesa jest z tymi i z wszystkimi innymi artykułami wiary chrześcijańskiej zupełnie zgodna. De unitate intellectus contra averroistas i inne. pojęty jest w tomizmie i po arystotelesowsku. odpowiadał w myśl Arystotelesa. w oczach potomności zaćmiony nieco przez sławę ucznia. jak jest zbudowany świat. który skierował uwagę jego na filozofię Arystotelesa. Dopiero Tomasz z Akwinu umiał wykazać. pojęciem poznania. i na nich oparł teorię duszy i ciał. duszę jako substancję. mnogość form. Trójca św.). należał do nich np. dominikanin od 1223 r. wprowadził do scholastyki XIII w. który przed Tomaszem najwięcej uczynił dla utworzenia chrześcijańskiego arystotelizmu. biskup. jak i neoplatońskiej wersji. z rodu hr. iluminację jako warunek poznania). Niejednokrotnie odwoływany na urzędy jako prowincjał. jak i nowymi prądami. był mistrz jego w Kolonii. Od niego też tomizm czerpał hierarchiczną koncepcję świata jako drabiny coraz doskonalszych bytów. Na pytanie. że zdarzeniami kieruje Opatrzność. miał za życia autorytet zupełnie wyjątkowy. Niemiec. od prawd dostępnych dla rozumu. a także do Pseudo-Dionizego i do Lombarda. że dół tej drabiny. filozofią przyrody. poza tym napisał Sumę teologiczną oraz specjalne rozprawy De natura et origine animae. Ale wraz z naukami Arystotelesa przejął i doktryny neoplatońskie. odrzucał wprawdzie jego psychologię i odrzucał teorię poznania. takich filozofów było już wielu. by pójść w kierunku czystszego arystotelizmu. lecz od Plotyna. odnalezioną przezeń u Arabów (Awicenny).po neoplatońsku. brakło w nich bowiem uznania. ale kontynuował dzieło jego w teologii. 4. Tym wszakże.. odpowiadał: bo taki właśnie świat jest doskonały. v. ALBERT zwany WIELKIM (1193-1280). Pojęcie przyczynowego powiązania zdarzeń i na nim oparł pogląd na stosunek Boga i stworzenia. Niemniej w wielu punktach wskazał nową drogę. jak teorię uniwersaliów (np. jak i wiele innych nauk Tomasza. Dzieła jego składają się w znacznej części z komentarzy do Arystotelesa. Nie wyzwolił się również jeszcze z augustynizmu (przyjmował rationes seminales. nauka ta. zarówno w jego augustyńskiej. Przewrót tomistyczny przygotowali ci uczeni XII w. Korzystając z idei neoplatońskich Tomasz nigdy jednak nie przekroczył tej granicy.3. System Arystotelesa pociągał średniowiecznych myślicieli swą logiką. jak Bernard. Pojęcie aktu (czyli energii) i potencji oraz pojęcia formy i materii. Natomiast jego teologia i psychologia zdawały się prawowiernym filozofom niemożliwe do przyjęcia. ale góra . 5. że inne są zasady teologii. psychologię i filozofię przyrody. aż po człowieka włącznie. jak Pseudo-Dionizy. szybko jednak urzędy te składał i wracał do Kolonii do pracy nauczycielskiej. że dusza jest nieśmiertelna. nauczyciel młodego Tomasza na fakultecie artystów w Neapolu. Te pojęcia Tomasz jeszcze uzupełnił. Można rzec. nauczał od 1226 w różnych miastach niemieckich. POPRZEDNICY BEZPOŚREDNI. Albert uznał wyższość doktryny filozoficznej Arystotelesa nad tą. W początkach XII w. Albert. mistycy. kompromisową koncepcję uniwersaliów. Był to punkt widzenia pochodzący już nie od Arystotelesa. którzy recypowali pewne działy arystotelizmu. Od niego bodaj wyszedł impuls do historycznej 197 . wcześniejsi scholastycy. Abelard) lub genetyczną teorię poznania (np. i zaczął przystosowywać ją do nauki chrześcijańskiej. natomiast na pytanie. Bollstadt. Przyjmując zasady filozofii Arystotelesowskiej Tomasz musiał przeciwstawić się platonizmowi. Uczony wielkiej wiedzy i talentu. wywołanymi przez filozofię Arabów. ślad tego uznania pozostał w postaci przydomku „Wielki" nadanego jemu jednemu spośród wszystkich scholastyków. On pierwszy oddzielił dziedzinę tajemnic religii (jaką jest np. a ponadto jeszcze neoplatończycy chrześcijańscy. była syntezą historyczną w wielkim stylu. jak Anzelm. która oddziela ortodoksję chrześcijańską od pariteizmu. scholarz padewski. przypomniał zaniedbany przez poprzednie pokolenia kosmologiczny sposób dowodzenia istnienia Boga. System chrześcijańskiego arystotelizmu jest poniekąd wspólnym dziełem Alberta i Tomasza. na których oparł rozróżnienie Boga i stworzenia. Piotr z Hibernii.. Niektóre znów motywy tomizmu pochodziły ze źródeł neoplatońskich. pierwszy twierdził. 1245-1248 w paryskim uniwersytecie. a inne przyrodo-znawstwa (theologica non conveniunt cum physicis in principiis).

znaczny rozgłos. 1225 lub nieco później . Inni za to uczniowie Alberta kontynuowali jego badania przyrodoznawcze. Św. Urodził się na zamku pod Akwinem. Natomiast na schyłku średniowiecza uformowała się wspomniana już oddzielna szkoła albertystów. a także umiał uwolnić się od spraw kościelno-administracyjnych. Tomaszem. a także motywy neoplatońskie jego filozofii. W sporze tym albertyści mieli tendencję do wyolbrzymiania różnic między Albertem i jego uczniem. uczeń Jana. w konflikt z „tomistami". stosowanej potem przez awerroistów. 1274) był Włochem. jako zakonnik wolny był od spraw osobistych. został dominikaninem.filozofów średniowiecznych poświęciło znacz na część życia. Zarzucał Augustynowi. Albert tworzył wspólny front filozoficzny ze swym wielkim uczniem. wiódł z tomistą Gerardem de Monte spór na temat różnic doktrynalnych między Albertem a Tomaszem. Był uniwersalnym umysłem. pochodził z rodu hrabiów Akwinu. wskazując na zgodność zasadniczej orientacji obu. a tomiści je bagatelizowali. wchodzili nieraz w XIV i XV w. uczniowie ci. Zainicjował ją w Paryżu w początkach XV w. a nie najmniej śledzono go w Krakowie. Wpływy jej objęły też Kolonię. Tomasz z Akwinu (ur. w Królestwie Neapolitańskim. Spór ten miał w XV w. Studia odbywał u benedyktynów w słynnym klasztorze Monte Cassino. ALBERT WIELKI 198 . ŻYWOT. znani pod nazwą „albertystów". że nie znał przyrody. 1460). Z różnorodnej jego inicjatywy naukowej Tomasz podjął tylko część teologicznofilozoficzną. zwłaszcza Ulryk i Teodoryk. W XIII i XIV w. ale tej dał formę skończoną. Jan z Nowego Domu. pracował nie tylko nad systemem filozofii.interpretacji Arystotelesa. gdzie Heimeryk de Campo (zm. którym Bonawentura i tylu innych . W 1243 r. ale też podejmował specjalne badania doświadczalne. Życie jego zeszło w pracy naukowej.zm. zwłaszcza w dziedzinie botaniki zdobył znaczną wiedzę.

a Tomaszowi ich interpretację krytyczną i poprawienie jego błędów. 2) Suma filozoficzna. stosownie do potrzeb naukowych i pedagogicznych zakonu. np. w 1269 r. Później. Dziedzina wiedzy. dziedzinę rozumu od dziedziny objawienia. w związku z wygłaszanymi tam wykładami. Są wprawdzie niektóre prawdy dostępne rozumowi a zarazem objawione. gdzie Albert Wielki stał się dlań mistrzem w filozofii. nieśmiertelność duszy. w Kolonii. 1252. ale 199 . zaczęta w 1265 r. była rozległa: rozum poznaje nie tylko rzeczy materialne. ale jednocześnie paru kompetentnych uczonych powołał do studiów nad jego filozofią: Wilhelmowi z Moerbecke powierzył przełożenie dzieł Arystotelesa. W 1272 r. . a od 1245 r. WIEDZA i WIARA. główne dzieło Tomasza.Obszerne komentarze do całego prawie Arystotelesa stanowią jeszcze jeden wykład poglądów filozoficznych Tomasza. został ponownie przez władze swe skierowany do Paryża. Poza tym zostawił wiele prac monograficznych pisanych przeważnie w związku z dysputami uniwersyteckimi (Quaestiones disputatae. Do systemu swego Tomasz doszedł nie od razu: komentarze do Lombarda zdradzają jeszcze wpływ dawniejszej scholastyki. Disputationes ąuodlibetales). skończona w Rzymie w 1264 r. oraz prac aktualnych o charakterze polemicznym. Pracował kolejno to w Kolonii. nawet w zagadnieniach filozoficznych. w pracy tej przyszedł mu z pomocą papież Urban IV. był stamtąd wezwany przez papieża do Lugdunu na sobór. Dla spełnienia tego zadania Tomasz opuścił Paryż i udał się do Włoch. Suma teologiczna zawiera definitywne sformułowania. 1270). najkompletniejsze. Tomasz oddzielił wiedzę od wiary. pisana do końca życia i niedokończona. pisany wcześnie podczas pierwszego pobytu w Paryżu. TOMASZ Z AKWINU Przebywał najpierw w klasztorze w Neapolu. 1260. ale zmarł w drodze. aby bronił prawowiernego stanowiska w sporach doktrynalnych wywołanych tam przez awerroistów. to w Paryżu. W Paryżu wykładał od r. POGLĄDY. który wprawdzie ponowił ogólną prohibicję Arystotelesa. z których każde rozważa całokształt ówczesnych zagadnień: 1) Komentarz do Sentencyj Piotra Lombarda. przeciw Wilhelmowi de Saint-Amour (Contra impugnantes Dei cultum. zaczęta w Paryżu. czyli Summa contra gentiles. Powziąwszy przekonanie o słuszności zasad perypatetyckich pracował nad uzgodnieniem ich z nauką chrześcijańską. 1. dla założenia studium generale w Neapolu. W 1274 r. np. PISMA Tomasza są bardzo liczne. w przekonaniu Tomasza.. Wyraźniej od dawnych scholastyków i od współczesnych augustynistów w rodzaju Bacona. 3) Suma teologiczna. 1257). przeciw Sigerowi z Brabantu (De unitate intellectus contra averroistas. Przede wszystkim pozostawił trzy wielkie dzieła. na ogół jednak wiara i wiedza stanowią dwie różne dziedziny.ŚW. dojrzałe dzieła pisane są po r. został z powrotem powołany do Włoch..

według Tomasza dowód tajemnic wiary przekracza możliwości rozumu.Istota Boga jest taka. Istota substancji cielesnych jest znów złożona z formy i materii. wzorem. że przygotowuje do wiary (praeambula fidei). ani żadne prawdy ogólne. a drugiej wyprowadzonej przez rozum (jak uczyli awerroiści). któremu filozofia następnych stuleci tak wiele poświęciła pracy. Wcielenie. Są one zawsze złożone: 1. NAUKA o BYCIE. i tylko one. Nawet gdy traktują o tych samych prawdach. że implikuje jego istnienie. próbowali jeszcze dowodzić wszystkich prawd objawionych. Powszechniki istnieją. wspólne mu z Arystotelesem. Prawda. Jego istnienie. które Tomasz nazywał też refleksyjnym (reflexivum). a stworzenie .. Co cielesne. kompetencje zostały rozdzielone i w 1272 r. być nie może. wedle którego Bóg stworzył świat realny. 3) Poza tym należy jeszcze przyjąć powszechnik niezależny od rzeczy. To stanowcze rozgraniczenie. dane są mu tylko rzeczy jednostkowe. One więc muszą służyć za punkt wyjścia dla wszelkiego poznania.. Z niego wynikł pogląd na sprawę uniwersaliów. pochodzi z jednego źródła: od Boga.złożonym. Musiała ona wypaść inaczej niż koncepcja dawnej scholastyki. bo to leży w Jego istocie) i niezależnym (istnieje z własnej natury). ale żadna mu się nie sprzeciwia. można jedynie prawd takich bronić i wykazywać niesłuszność zarzutów przeciw nim skierowanych. I w tym leży zasadnicza różnica między światem duchowym a cielesnym. która za punkt wyjścia rozważań brała od razu idee wieczne lub pojęcie Boga. zwane także przez Tomasza powszechnikiem bezpośrednim (uniwersale directum). paryski wydział filozoficzny (artystów) zabronił członkom swym zabierać głos w sprawach teologicznych. . podwójnej prawdy o tej samej rzeczy. Rzeczy jednostkowe. Filozofia. a jedynie podstawę ma (fundamentaliter) w rzeczach. Jego działanie. a materia tego. forma jest źródłem jedności w substancjach. jeśli służy teologii. co zaś jest czysto 200 . Jedynie tedy jednostkowe przedmioty są substancjami. jaką Bóg zsyła na drodze łaski. w duchu Arystotelesa. A) Substancje i uniwersalia. było nowe. boć wszelka prawda. jednej objawionej. na jaką się dawniejsza scholastyka pomimo różnych usiłowań nie zdobyła. czyli samoistnymi bytami. Istnieją jednak prawdy. ale tylko w łączności z jednostkowymi rzeczami. co w jednostkach jest gatunkowe. Był to pogląd umiarkowanie realistyczny. Rozdział ten obu dyscyplin został odtąd na ogół przyjęty w scholastyce. bytami samodzielnymi. filozofia wyłącznie na zasadach rozumu. Człowiek czy kamień istnieją nie dzięki swej „istocie". istnieją w substancjach. Istotą każdej rzeczy jest to. Scholastycy XII w. Forma jest podstawą tego. materia . a stworzenie jest bytem przypadkowym i zależnym (bo istnienie nie leży w Jego naturze). było początkiem krytycznego rozsegregowania prawd ze względu na ich różną naturę. 2. są to prawdy wiary. Według św. W tej postaci nie istnieje on w jednostkowych rzeczach. Jego własności. którą udostępnia na drodze przyrodzonej. stworzenie świata w czasie. ale nie zmienia tej. że muszą istnieć. 2) Powszechnik może być wyabstrahowany przez umysł: jest to uniwersale post rem. każda traktuje inaczej. realnie (formaliter) istnieje tylko w umyśle. 2. co wspólne jej gatunkowi i zawarte w definicji. z istoty ich nie wynika. sed habent esse solum in singularibus). Stąd też Bóg jest bytem prostym. I w tym leży zasadnicza różnica między Bogiem a stworzeniem. jak Trójca św. lecz dzięki jakiemuś innemu czynnikowi.To potrójne rozróżnienie połączyło wszystkie trzy zasadnicze koncepcje. i że jej broni. Tomasza nie jest bezpośrednio znany umysłowi ludzkiemu ani Bóg. jakie występowały w sporze o uniwersalia. ani dusza. jeśli zaś mnogości. ale same substancjami nie są (universalia non sunt res subsistentes. ani istota rzeczy materialnych. Teologia buduje na podstawie objawienia. które jedynie objawienie może ludziom udostępnić. B) Składniki bytu. dokonane na podstawie ściślejszego pojęcia wiedzy. to jedynie w tym sensie. to i cielesności. Stąd Bóg jeden jest bytem koniecznym (musi istnieć. uzupełnia. które są dla rozumu niedostępne. Na tej podstawie powstała prosta koncepcja rozgraniczenia filozofii i teologii. . grzech pierworodny. Złożone są istoty (essentia) i istnienia (existentia). jak Anzelm. Niektóre prawdy przekraczają rozum.również Boga. są substancjami. Mogą mieć trojaką postać: 1) Powszechnik może być zawarty w substancji jednostkowej. składa się z formy i materii. uniwersale ante rem: jest on ideą w umyśle Bożym. bo składa się przynajmniej z istoty i istnienia. co indywidualnie różne. której istotę stanowi: to universale in re. stąd mogą być wyabstrahowane przez umysł. było to zasadnicze stanowisko Tomasza.mnogości. I wedle rzeczy jednostkowych kształtował Tomasz swą koncepcję bytu. objawiona zarówno jak naturalna. Natomiast istota rzeczy stworzonych istnienia nie implikuje. Nie może być sprzeczności między objawieniem a rozumem.

że istnieje istota samoistna będąca przyczyną świata. który urzeczywistnia się tylko stopniowo. iż istnieje istota najdoskonalsza. Istnienie Boga nie jest także prawdą opartą na apriorycznym rozumowaniu. trzeci (ex possibili et necessario) z przypadkowości rzeczy wnosi. i Ojców i Tomasz nie różnił się w tym punkcie od innych filozofów swego wieku. nie ma przyczyny. ani z pojęcia doskonałego bytu. W doświadczeniu dany jest byt skończony i niedoskonały. Istnienie Boga nie jest prawdą oczywistą (propositio per se nota). Przyznawał.czyli bądź przez zaprzeczenie. Dowód istnienia Boga jest tedy możliwy. bardzo daleki od Boga. wreszcie piąty (ex gubernatione rerum) z powszechnej celowości przyrody wnosi. Był to wniosek obcy dotychczasowej scholastyce. stanowią warianty tej samej myśli. Wszystkie te dowody są typu kosmologicznego. to w jaki sposób. bądź przez nieskończone wzmożenie własności istot skończonych. jak chciał Augustyn. W budowie tej rozważymy kolejno: naukę o Bogu. Bóg jest czystym aktem. jak się wyrażał Jan z Damaszku. A) Istnienie Boga. naukę o świecie. materia zaś tylko potencją. Ten fundament jest Arystotelesowski. drogą „negacji lub „eminencji" . że istnieje pierwsza przyczyna ruchu. NAUKA o BOGU. który istnieje sam przez się. drugi (ex ratione causae efficientis) z niesamoistności świata wnosi. Twierdząc tak. potem zaś. dwa ostatnie zawierają motywy neoplatońskie. bo byt prosty nie może mieć składników. to (wbrew augustynizmowi) posiada tylko formę. Wszystkie opierają się na założeniu. jak i Anzelma (oba były uznawane przez panujący w XIII wieku obóz augustyński) Tomasz widział błędy. lecz tylko pośrednio. stworzenie zaś zawiera zawsze czynnik potencjalny. nie możemy więc istnienia Boga wywodzić a priori z Jego istoty. ale musi być aposterioryczny. z której wynikają inne własności. musi wyprowadzać istnienie Boga nie z nie znanej nam istoty Jego. Powyższe rozróżnienie Tomasz formułował również przy pomocy ogólniejszego jeszcze. bez początku i końca. naukę o poznaniu i naukę o działaniu (czyli filozofię moralną). Tomasz był zdania. jest wieczny. Zarówno w dowodzie Augustyna. że istnieje istota najwyższa. Na tej podstawie ontologicznej wznosi się system Tomasza. Sporne było natomiast: 1) czy można je rozumem poznać. Arystotelesowskiego przeciwstawienia potencji i aktu. Niemniej jest to jedyna droga do upewnienia się o Jego istnieniu. rządząca przyrodą a działająca celowo. świat duchowy i cielesny. I droga ta faktycznie prowadzi do celu. nie istnieje nic. a także 3) jaka własność Boga jest zasadnicza.duchowe. że istnieje poza nimi istota konieczna. że gdybyśmy znali istotę Boga. że 1) własności Boga można poznać rozumem. Własności Boga nie były za czasów Tomasza przedmiotem sporu. Forma jest aktem. lecz musi istnieć przyczyna pierwsza. lecz ze znanych nam Jego dzieł. czwarty (ex gradibus perfectionis) z faktu. jak chciał Anzelm. 3) że istotą metafizyczną Boga jest samoistność (aseitas): Bóg jest jedynym bytem. choć użyte są w perypatetyckim trybie rozumowania: jako inicjatora ostatniego dowodu Tomasz wymienił Jana z Damaszku. które są wszakże jednego typu. 3. naukę o duszy. że szereg przyczyn nie może iść w nieskończoność. 2) jeśli można je poznać. Trzy pierwsze są odmianami dowodu zainicjowanego przez Arystotelesa. jest niematerialny. że istnieje. jak oprzeć dowód istnienia Boga na doświadczeniu. Pierwszy dowód (ex motu) z istnienia ruchu wnosi. zrywał z tezą obozu augustyńskiego. bo powstanie i koniec byłyby zmianami. 2) że wszakże rozum ludzki nie może poznać ich wprost. dla którego Bóg był „jak najbardziej obecny w duszy ludzkiej". kiedy istoty Jego bezpośrednio nie znamy. wnosi. jako samoistny. nie ma dlań 201 . niezłożonym. istota Jego jest identyczna z istnieniem. jest więc niezmienny. czy też raczej należy je uważać za przedmiot wiary i objawienia. były ustalone powagą Pisma św. zaszczepioną w sercu każdego człowieka. Bóg jest tedy samoistny. wszystkie inne są bytami zależnymi (entia ab alio. że nie posiada on w sobie samym przyczyny swego istnienia. Potrzebny jest dlań dowód. i wskazuje na Boga jako na swą przyczynę. to pojęlibyśmy od razu. Nie pozostaje więc nic innego. co mogłoby być przyczyną Jego zmiany. przeszedłszy do zdolności duszy. Nie jest prawdą wrodzoną. Tomasz dał pięć dowodów istnienia Boga. oryginalność tomizmu objawia się w samej budowie. 3. nie wynika ani z pojęcia prawdy. czyli co stanowi Jego „istotę metafizyczną". jest bytem prostym. B) Przymioty Boga. obejmujący Boga i stworzenie. ale cóż. nie wymagającą dowodzenia. albowiem analiza bytu skończonego przekonywa. czyli bytu możliwego i rzeczywistego. że istnieją istoty różnej doskonałości. Tomasz stawał w opozycji do panującego w scholastyce przekonania. bo podstawą wszelkiej złożoności jest materia. entia participata).

lecz da się wytłumaczyć. a w szczególności Tomasz. Bóg nie tylko stworzył świat. byt ich bowiem jest samoistny i nadany (ens ab alio). który eliminuje udział Boga w działaniu stworzeń. A) Stosunek Boga do świata jest stosunkiem stwórcy do stworzenia. zwierzęta aż do człowieka. Świat został stworzony z niczego (creatio ex nihilo). czyli anioły. co zaś jest rzeczywiście. istnieć musi bowiem ciągłość między stworzeniem a Bogiem. rośliny. stanowią one. 4. jak tego chciały systemy emanacyjne. Te istoty 202 . a nie przez instancje pośrednie. pochodzące od neoplatończyków. scholastycy. Części niższe służą wyższym. wzięli układ chórów anielskich wprost od niego. Drogą zaś eminencji ustalić można. mądrość. a więc dzieło rozumne i celowe. byłaby niezależna od Boga. bo „wcale nie należy do pojęcia wolności wyboru. więc ono tylko mogło być działaniem Boga. jak i że ma początek (augustyniści). inteligencja. wola itd. logicznie więc i jedno. Stworzenie jest aktem woli. wyższe. właściwy istotom rozumnym. w której czynniki biblijne i neoplatońskie miały przewagę nad perypatetyckimi. był zaś zdania. nie konieczności. Tłumaczył świat jako dzieło Boże. Jeszcze dalszy był Tomasz od Alberta Wielkiego. wszechmoc. i nie miałby tej jedności. Składały się na nią: a) nauka biblijna o aniołach i b) spekulacje mistyczne nad stopniami hierarchicznymi bytu. bo bez nich Bóg nie mógłby był wyrazić pełni Swej istoty. Tymi wieloma różnorodnymi pojęciami ograniczony umysł ludzki próbuje ująć prostą naturę Boga. Stworzenie dokonane zostało wprost przez Boga. że jeśli zgodzimy się na nie. 5. NAUKA o ŚWIECIE. nawet i w wolnych czynach istot rozumnych. Bóg działa więc w sposób wolny. Sprawa dowodu w nauce o stworzeniu wywołała znaczną rozbieżność zdań. jest niedostateczny. o różnym stopniu doskonałości: od żywiołów. Te pośrednie istoty to czyste inteligencje.rodzaju i przeto nie może być definiowany itd. a która. nie zaś z odwiecznej materii. Te wszystkie własności mogą być ustalone drogą negacji. Działanie na podstawie idei jest właściwym sposobem działania istot rozumnych i wolnych. Każda istota działa wedle właściwego jej sposobu działania. tak samo jak racjonalnie dowodził istnienia Boga i stworzenia świata. Nauka o aniołach stanowiła tę część systemu Tomasza. uważał nie tylko czasowy początek. Majmonides. Zespolenia biblijnych aniołów z neoplatońskimi inteligencjami dokonał był jeszcze Pseudo-Dionizy. dowód bowiem operuje pojęciami. Stworzenie odbyło się według idei Bożych. to byłby wynikiem sumowania się przyczyn. Mnogość i różnorodność stworzeń były potrzebne. jako odwieczna. Toteż świat jest uporządkowany. niezbędny składnik hierarchicznego układu świata. jaką rzeczywiście posiada. i drugie jest możliwe. który eliminuje działanie samych stworzeń. 2. Tomistyczne pojęcie stworzenia zawierało następujące składniki: 1. musiało więc kiedyś nastąpić nadanie tego bytu. 3. B) Budowa świata nie jest faktem ostatecznym. czyli stworzenie. o której pisali Platon i Arystoteles. pojęcia zaś są ogólne i dotyczą tylko własności rzeczy. jest czynny wszędzie. Istnieją tedy różnorodne stworzenia. czyli dziełem przypadku. Tomasz w sprawie współdziałania Boga w dziejach świata zajmował stanowisko pośrednie między deizmem. który jest przeto celem świata. 4. Tomasz tłumaczył ją racjonalnie. Przez ten swój udział Bóg transcendentny jest poniekąd immanentny światu. lecz objawienia i wiary. Zresztą dowód jest w tym wypadku wykluczony z natury rzeczy. gnostycy i niektóre wczesne systemy patrystyczne. niezależnych od czasu. Stworzenie nastąpiło w czasie. uważał „stworzenie z niczego" za rzecz wiary. na którym Tomasz poniekąd wzorował swą teorię stworzenia. które można pojąć tylko jako stworzone. to stworzenie w czasie było dlań tylko rzeczą wiary. Bóg miał w wiecznych Swych ideach niejako program świata: stworzenie polegało na zrealizowaniu tych idei. Ale gdy sam fakt stworzenia i powyższe cztery jego własności były dla Tomasza rzeczą dowodu i wiedzy. jak to wyobrażali sobie neoplatończycy. że świat nie ma początku (Awerroes). a urzeczywistnił tylko jedną. według Tomasza. ale też kieruje nim. Nauka o stworzeniu świata wynikała dla Tomasza z jego pojęcia Boga i pojęcia rzeczy skończonych. ale samo stworzenie za rzecz wiary. to już rzecz nie dowodu. czyli opatrzności. Gdyby bowiem świat nie był wprost stworzony przez Boga. że własnością Boga jest doskonałość. to już czasowy charakter stworzenia da się dowieść. Zarówno dowód. Bóg rozporządzał wielu możliwościami. a wszystkie służą Bogu. poprzez złożone ciała nieorganiczne. który. rozwija się celowo wedle planu boskiego. a okazjonalizmem. odwrotnie. Te wszystkie znamy z doświadczenia: ale poza nimi muszą być inne jeszcze. Bóg. aby istota wolna była pierwszą przyczyną swych działań". jako przyczyna sprawcza i celowa.

jako czynny tej istoty pierwiastek. Zaczyna od ujmowania konkretnych. jak zmysły wobec obrazów zmysłowych. gdyż rozumne poznawanie jest czynnością właściwą i wyróżniającą człowieka. ale dąży do poznawania ich ogólnych. Wbrew pierwotnej tradycji Tomasz stanął na stanowisku psychofizycznej jedności człowieka. jak Bóg. jest to dusza rozumna. a forma wyższa obejmuje już niższe. że człowiek. umysłowego ze zmysłowym. jak człowiek. nie licząc się z naturą ludzką. ale nie ludzi. Poznanie polega na upodobnieniu podmiotu do poznawanego przedmiotu. 2. Jeśli zaś i dusza. np. że człowiek nie jest samą duszą i że dusza jest formą ciała. on dokonywa właściwego aktu poznawczego. Istotność tę poznaje rozum bierny. poznawali rzeczy przez ich wieczne prawzory (in rationibus aeternis). Choć pogląd ten miał źródła starożytne. nie poznają przez zmysły. więc umysłowe zmysłowymi. tak samo jak zmysłowe. 6. przypisywali ludziom. musi się też rozpoczynać proces poznania. twierdzenie jego. Człowiek nie posiada idei wrodzonych. ale potem wybiega daleko poza zmysły. samorzutność poznania oraz niezależność umysłu od zmysłów. jak według Arystotelesa. ma więc może i inne formy? Nie. Nie mógł jednak zrezygnować z niej. Stał na stanowisku: 1) receptywności poznania oraz 2) łączności poznania wyższego z niższym. jako władzę duszy. W doczesnym życiu (secundum praesentis vitae statum) umysł. Władze poznawcze człowieka są bądź zmysłowe. to była bodaj najśmielsza. arystotelesowskie. najryzykowniejsza część jego filozofii. Była ona odpowiednikiem jego hilemorficznego dualizmu. nie mogą więc być środkiem (medium) poznania rzeczy. nie może obejść się bez pośrednictwa zmysłów. jak tego chciała szkoła augustyńska. bo czynność rozumu jest najwyższą z czynności. które padając na wyobrażenie wydobywa zawartą w nim istotność. lecz narzędziem człowieka. a nie samoistną substancją. który polega na tym. Anioły poznają więc prawdę w sposób. istotnych własności. zmysłowych. 5. Według niego. A) Nauka Tomasza o poznaniu ludzkim była w szczególnie ostrym przeciwieństwie do wcześniejszej tradycji scholastycznej. ciało również należy do natury człowieka. Jest to poznanie właściwe „czystym inteligencjom". w przekonaniu. W myśl Arystotelesowskiego hilemorfizmu Tomasz pojął duszę jako formę istoty organicznej. jest raczej jakby światłem. że da się ona uzgodnić z chrystianizmem. Władze wyższe posługują się niższymi. jak Awerroes. zetknięcie zaś odbywa się przez pośrednictwo zmysłów. ale człowiekowi nie jest dane. Rozum czynny sam nie jest właściwie władzą poznawczą. jest receptywne. Wszelkie tedy poznanie ludzkie jest pochodzenia empirycznego. NAUKA o DUSZY. Ale wykazał. lecz poznają przez iluminację. przeciwnie. tzn. niezależności duszy. Tomasz traktował rozum psychologicznie. że chrystianizm nie wymaga bezcielesnego spirytualizmu ani także dualizmu duszy i ciała. Także nie jest prawdą. złączony z ciałem. jak myślenie i funkcje fizyczne. jako oddzielną substancję. ciało zaś jest nie częścią. zachowuje się wobec niej tak samo biernie. gorszyła się tym. Z tą teorią dostał się do scholastyki tok myśli trzeźwiejszy i bardziej liczący się z faktami niż ten. ani z własnej natury. 1. metafizycznie. Franciszkańska szkoła uważała za niemożliwe łączenie w jednej zasadzie tak różnych rzeczy. podjęty przez Augustyna. i twierdziła. że przedmiot wraża w duszę swój „obraz" (species). receptywnie. Augustyńska tradycja głosiła zaś. jednostkowych przedmiotów. Posiadamy rozum i dzięki niemu poznanie postępuje naprzód na drodze abstrakcji. który Augustyn i jego następcy. Ale zmierza do umysłowego ujęcia rzeczy. Możliwe jest.pośrednie między Bogiem a człowiekiem mają też własności pośrednie. który panował w niej 203 . ale nie jego kres. że funkcje fizyczne zostały zaliczone do funkcji duszy. Nie iżby poznanie takie. Hilemorfizm Tomasza w rozumieniu człowieka. tak samo jak teoria poznania augustynistów była wyrazem ich czystego sptrytualizmu. Jednakże człowiek spełnia inne jeszcze czynności. jest to poznanie aniołów. aby być jedną substancją. że istnieje mnogość form w człowieku. a nie. bądź umysłowe. postrzega zmysłami. I dusza ludzka jest formą człowieka. abyśmy. NAUKA o POZNANIU. że tylko dusza jest człowiekiem. było niemożliwe. zaczyna od zmysłów. ale z ducha był jak najbardziej nowoczesny. I ostatecznie wszelkie poznanie rozumowe. Taka była ogólna teoria poznania Tomasza. mistyków i szkołę franciszkanów. to w jaki sposób są złączone? Jak forma z materią. i ciało stanowią części człowieka. Od władz niższych. Jest ono procesem receptywnym. Tomasz pojmował empirycznie genezę poznania. które nie mają ciał i zmysłów. Jedność formy była jedną z tez Tomasza najsilniej atakowanych. jakie opisuje szkoła augustyńska. Wraz z Arystotelesem dzielił rozum na czynny i bierny. musi mieć jedną formę. Stąd pochodzi niezastąpiona rola zmysłów przy powstawaniu poznania. prawzorów tych bezpośrednio wcale nie oglądamy. To wrażanie obrazu w duszę odbywa się przy zetknięciu z przedmiotem. Tomasz porzucił pogląd Platona.

nieoczekiwane. Teza ta była wynikiem obiektywnej postawy Tomasza: uważał. Poznanie bowiem jest najwyższą funkcją człowieka. że poznajemy jedynie to. intuicyjna. realizmem umiarkowanym przeciwstawiał się z jednej strony skrajnemu realizmowi platończyków. przeciwstawiał się woluntaryzmowi Augustyna i emocjonalnej postawie mistyków. Wczesna scholastyka niewiele pracowała na polu filozofii moralnej w założeniu. w stanowczym przeciwieństwie do woluntaryzmu augustyńskiej szkoły. wrodzona. że Tomasz należał raczej do mniejszości filozofów średniowiecznych. poznajemy więc bezpośrednio jedynie czynności duszy. Dla trafnego wyboru dóbr rozum musi poprzedzać wolę i kierować nią. Ostateczny cel życia widział w szczęściu. a przez to przy ogólnej teocentrycznej postawie znajdował miejsce na badania empiryczne. Wbrew tym. że sprawy moralne są natury praktycznej. B) Odrębność tej teorii poznania przejawiała się również w zagadnieniach szczegółowych: a) Przedmioty materialne możemy poznawać rozumem. b) Duszę własną poznajemy tylko pośrednio. Pod tym względem tomizm nie różnił się od augustynizmu. dla której właściwym przedmiotem poznania rozumowego był świat niematerialny. z którego wywodzi się wszelkie inne. Tomasz głosił więc pierwszeństwo rozumu i stał. wolnej woli. Ze starożytnych doktryn dwie miały największy wpływ na etykę chrześcijańską: stoicki ascetyzm i neoplatoński ekstatyzm. przeciwstawiał się augustyńskiemu aprioryzmowi. Ale w analizie życia moralnego uwzględnił nie tylko ostateczny cel. intelektualizmem. co przejęci dobrami wyższymi potępiali niższe. a nie jednostki materialne. hilemorfizm. wystarcza doświadczenie. Bóg zaś najdoskonalszym przedmiotem poznania. opatrzności. wiedza aprioryczna. lecz i cele bliższe. obiektywizm. między Bogiem a stworzeniem. to oparcie filozofii chrześcijańskiej na doświadczeniu. dla niej poznanie własnej duszy było poznaniem najpierwotniejszym. OGÓLNE WŁASNOŚCI TOMIZMU. postawą umysłu zwróconą ku światu zewnętrznemu i przekonaniem. to wszystko jest niepewne i niepotrzebne.wyłącznie na drodze refleksji. stworzył system etyki o nieporównanej pełni i konsekwencji.. nie naukowej. Twierdził też. obiektywizmem. pojmował je jako poznanie. nauką o pierwszeństwie intelektu w poznaniu i działaniu. dualistycznemu rozumieniu człowieka. tomizm przeciwstawiał się panteizmowi. Posiadamy przeto o nich wiedzę ogólną i pewną. empiryzmem. do której dotąd odwoływała się scholastyka. Własności te sprawiły. Iluminizm. że poznanie rozumowe jest zawsze ogólne. W badaniach tych wzorował się na Arystotelesie. Tomasz wraz z Arystotelesem cenił każde dobro i każdemu chciał wyznaczyć należne mu miejsce. którego czas przyszedł jeszcze w XIII w. co było w tomizmie nowe. wraz z Grekami. że dusza poznaje siebie przez bezpośrednią intuicję. ale poznanie Boga. hilemorfizmem bronił jedności ludzkiej natury i przeciwstawiał się rozrywaniu duszy i ciała. przeciwstawiał się indywidualizmowi. Najogólniejszymi własnościami tomizmu były: dualizm Boga i świata. 7. nadprzyrodzone oświecenie umysłu. przekonaniem o wyższości ogółu nad jednostką. Tomasz zaś do systemu włączył dział ten jako równoległy z filozofią teoretyczną. uniwersalizm. nie wyłączając poznania przedmiotów zewnętrznych. jak Grecy. więc też rozumowo poznajemy tylko gatunki. nieśmiertelnej duszy. uniwersalizmem. FILOZOFIA MORALNA.dotychczas. Natomiast Tomasz zastrzegał. Bóg był dlań ostatecznym celem i miarą czynów ludzkich. co tylko potencjalne. co rzeczywiste. tej filozofii głoszącej istnienie Boga. władze zaś duszy i samą duszę . intelektualizm. Tu przeciwieństwo ze szkołą augustyńską było najostrzejsze: ta bowiem twierdziła. a nie. przeciwstawiał się subiektywnej postawie mistyków i augustynistów. a zespoliwszy jego subtelne pojęcia etyczne z chrześcijańską postawą wobec życia. realizm. a z drugiej – nominalizmowi. że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. Pogląd ten Tomasza przeciwstawiał się teorii Platońskiej. ale szczęście pojmował zgodnie ze swą teocentryczną i intelektualistyczną filozofią. a nie przeżycia wewnętrzne. Tomasz poszedł zupełnie inną drogą: poszedł za Arystotelesem i jego etyką umiaru i rozumu. na stanowisku intelektualizmu. przekonaniem. był bardziej 204 . Dualizmem między bytem absolutnym a względnym. że dane nam są rzeczy zewnętrzne. że rzeczy zewnętrzne są nam dane bardziej bezpośrednio niż wewnętrzne. To. empiryzm.

w którym poddał krytyce 117 twierdzeń Tomasza. który wykończył pismo Tomasza De regimine principum. 1567 przez papieża Piusa V został uznany za piątego doktora Kościoła. opartej na Augustynie. kierowany przez Towarzystwo Jezusowe. tzn. ale zarazem torował drogi dla krytycyzmu. Co więcej. np. a augustynizm wystąpił przeciw niemu. 1277 zostało uchylone przez biskupa paryskiego w 1325 r. Tomasza opanowała przede wszystkim Paryż. UCZNIÓW I ZWOLENNIKÓW Tomasz miał przede wszystkim wśród dominikanów. Doktryna Tomasza dostała się również do zakonu augustianów przez Egidiusza Rzymianina (1247-1316). Salamanka. a przy tym był to tylko tomizm częściowy. za potencjalność materii i odrzucenie rationes seminales. Stolica Apostolska wielokrotnie od Jana XXII po Benedykta XV ogłaszała naukę Tomasza jako naukę Kościoła. Tradycje jej podtrzymywał przede wszystkim zakon dominikański.Wszakże ci zwolennicy nauki Tomasza przyjęli ją na ogół tylko częściowo. co było własną koncepcją Akwinaty. Miał przeciwników nawet wśród dominikanów. i Egidiusz z Lessines. należy jednak pamiętać. biskup paryski. Ściślej mówiąc. należał do nich Ptolomeusz z Lukki. autor specjalnego dzieła Correctorium fratris Thomae. w tymże 1277 roku odrzucił szereg doktryn Tomasza. bojowo wystąpili przeciw niemu zwłaszcza trzej uczniowie Bonawentury: Peckham. W r. miał ośrodek w Hiszpanii. autor Defensa doctrinae divi Thomae. który wznowił naukę Tomasza. Ruch ten. Nie odpowiadał jednak duchowi epoki. który wykończył komentarze Tomasza do niektórych pism Arystotelesa. jako prawowierne systemy chrześcijańskie musiały być zgodne w swych tezach teologicznych. . „starej scholastyki". Koimbra. odkąd powstała. przejęli jego poglądy. typu tego nie było. i do karmelitów przez generała zakonu Gerarda z Bolonii (zm. Tomizm miał z augustynizmem wiele poglądów wspólnych. wprowadzając zaś do niej obce pierwiastki z filozofii Augustiańskiej. 1317). profesora Uniwersytetu Paryskiego. bronił filozofii św. zwłaszcza Piotr z Owernti (zm. Ale najwięcej oponentów miał Tomasz wśród franciszkanów. Nauka św. Tomasz miał przeciwników wśród duchowieństwa świeckiego. Ale ostatecznie spór o filozofię Tomasza skończył się jej zwycięstwem. Herveus z Nedellec (Natalis. Middleton i de la Marę. który bronił przeciw Kilwardby'emu jego nauki o jedności formy.1313 uznał oficjalnie naukę Tomasza za naukę zakonu. Tomasza. jak Alhambra..). który w r. iż przed Tomaszem. Pod koniec zaś średniowiecza stolicą tomizmu stała się Kolonia. który miał rozwinąć się w następnym stuleciu. 1323 r. Przedtem wszakże wydał Franciszka Suareza (1548 . Także niektórzy profesorowie Uniwersytetu Paryskiego. tezę o indywidualizującej materii.czysta materia mogłaby istnieć samodzielnie. który jako biskup potępił doktryny Tomasza w 1284 r. platońskiego. Filozofię chrześcijańską Tomasz jakby zbliżył z powrotem do filozofii starożytnej.materia nie 205 . Tomasz walczył na dwa fronty: z heterodoksalną i z ortodoksalną filozofią. uznanie materii za podstawę indywidualności.wybitnym niż typowym myślicielem scholastycznym. który później bardzo się rozpowszechnił. Tomasz zyskał sobie nazwę doctor communis. co prawda w formie swobodnej. nie przestała już istnieć. On wystąpił przeciw awerroizmowi. najgoręcej broniących augustyńskiej tradycji. tomizm był jeszcze poglądem mniejszości.. Robert Kilwardby. naukę o jedności formy.: wówczas powstał ruch usiłujący regenerować upadającą scholastykę przez powrót do Tomasza. przeważnie nawet pomijając to. nawrócił do innego antyku. Szkoła Tomasza. z Arabów. odrzucenie materii duchowej. Spór o naukę Tomasza stał się najważniejszym sporem filozoficznym XIII wieku. 1305). W XIII i nawet XIV w.. zawerroizmem i z augustynizmem. OPOZYCJA wyszła od panującej jeszcze w XIII w. księża świeccy. Zwłaszcza. zm. Od XVI zaś wieku potężny zakon. za odrzucenie iluminizmu. pełnej odstępstw (nie ma realnej różnicy między istotą a istnieniem. Pierwszy raz w XVI w. perypatetyckiego. miały inną teorię poznania i inną psychologię. Znikły wątpliwości co do jej prawowierności: potępienie z r. sam prowincjał angielski i arcybiskup kantuareński. Stworzył drugi typ scholastyki.jezuitów uznał ją również za swoją. należał do nich Stefan Tempier. 1277 potępił niektóre jego tezy. nie zdołał wyjść poza Hiszpanię. Tomizm został w szczególności zaatakowany za jedność formy. z Dunsa Szkota. w najświetniejszych naówczas uniwersytetach Europy.1617). od jednego antyku. Wybitny myśliciel dominikański początku XIV w. obiektywną i empiryczną postawą różnił się od wcześniejszej tradycji schelastycznej. np. który na kapitułach generalnych w latach 1278. przed połową XIII w. . Natomiast ich fundamenty filozoficzne były zupełnie różne. W czasach nowych dwukrotnie dokonał się nawrót do tomizmu. za teorię pośredniego poznawania duszy. . a i tu wygasł w XVII wieku. a jego samego za doctor ordinis. główny ośrodek średniowiecznej nauki.

i tym nade wszystko przygotował nowy augustynizm Szkota. Był umysłem przede wszystkim krytycznym. . świecki ksiądz. usunięty na drugi plan przez jego zwolenników w XIII wieku. niemniej przyczynił się do tego. Drugi nawrót do nauki Tomasza nastąpił w drugiej połowie XIX w. POGLĄDY. mianowicie do jego pism logicznych. a tylko wola jest czynna. Tomasza w Rzymie. zmarł w 1293 r. zm. Odtąd rozwija się filozofia pojęta na wzór Tomasza i znana pod nazwą „neotomizmu". nie obejmowały już tak równomiernie i systematycznie całej pełni ówczesnych zagadnień. Mimo to wszystko zasadnicza postawa i tendencja Szkota była inna niż Tomasza. Jego krótkie życie było całkowicie poświęcone nauce. W Paryżu potem powstał drugi. którą można oglądać jedynie w świetle wiecznym przez specjalne oświecenie boskie.jednostki mogą być poznawane bezpośrednio. teraz nie są mu już przypisywane. wspólne im były ponadto najogólniejsze pojęcia ontologiczne oraz poglądy epistemologiczne i psychologiczne. POPRZEDNICY. Poglądy Dunsa miały wiele wspólnego z poglądami Tomasza: nie mówiąc już o poglądach teologicznych. odrzucenie teorii iluminacji. zwany Opus Oxoniense. które długo uchodziły za dzieło Szkota. Kościół nadał mu tytuł doctor subtilissimus. 1. podział funkcji psychicznych. że siły przyrodzone nie wystarczają do poznania pełnej prawdy. Głosił psychologiczne pierwszeństwo woli przed rozumem. jak aposterioryzm w teorii poznania. między Bonawenturą a Szkotem był: HENRYK z GANDAWY. otrzymał odmienne wyniki. co jest znalezione przez 206 . ale zastosowawszy je skrupulatnie. . . doszedł do poglądów. Najwybitniejszą zaś postacią między starą a nową szkołą. Quaestiones disputatae super philosophiam.. w ten sposób powstała „nowa szkoła franciszkańska". w 1308 r. w 1304 r. lecz wedle przeżyć wewnętrznych. Szkot przejął od Arystotelesa i Tomasza pojęcie nauki. a potem nauczał w latach 1305-1308. koncepcja uniwersaliów. W teorii poznania pozostał wierny Augustyńskiemu przekonaniu. gdzie osiągnął doktorat teologii. Do nauki należy to. ŻYCIE I PISMA. PRZEWAGA WIARY NAD ROZUMEM. Pobudką doń stała się encyklika Leona XIII Aeterni patris z 1879 r. które cechował indywidualizm i woluntaryzm. była tak różna. był franciszkaninem.Był jednym z najsubtelniejszych myślicieli średniowiecza. by naukę tę znów uczynić aktualną. krótszy od tamtego komentarz Reportata Parisiensia (lub Opus Parisiense). Szkot zaś rozwijał swoiście chrześcijańskie motywy. zalecająca odnowienie filozofii w duchu Tomasza. a potem nauczał w Oksfordzie. jak różni byli Augustyn i Arystoteles. Główne dzieło: komentarz do Sentencyj. modelując swe poglądy nie wedle rzeczy zewnętrznych. ta przewaga psychologiczna rozrosła się u niego w metafizyczną przewagę dobra nad prawdą i w etyczną przewagę miłości nad poznaniem. że tomizmowi zostały uczynione możliwie największe ustępstwa. które pochodziły ze wspólnej tradycji kościelnej. oraz zainicjowana przez tegoż papieża Akademia św. Twórcą nowej doktryny był Duns Szkot. zmarł tam niebawem. Tomasz głosił głównie poglądy wspólne myśli chrześcijańskiej ze starożytną. którzy jeszcze przed Dunsem poddali się wpływom Tomasza: Wilhelm z Ware. Uczył się. jak dzieła Tomasza. ale zasadnicza postawa została augustyńska. postawę introwersyjną. nauczyciel Dunsa. Tomasza zmodernizowali swą doktrynę.dowód istnienia Boga przeprowadzony przez Tomasza jest niedostateczny). dzięki niej. Duns Szkot. W przeciwieństwie do obiektywnej postawy Greków i Tomasza. od 1277 r. którzy przyswoiwszy sobie zdobycze św. bo rozum jest władzą bierną. wyprzedził go w opozycji przeciw tradycyjnemu w szkole iluminizmowi. Woluntaryzmem odnowił istotny punkt filozofii Augustyna. daleki od uniwersalistycznej i intelektualistycznej filozofii Tomasza. DUNS SZKOT Ostatnia forma filozoficzna XIII wieku była wyrównaniem antagonizmu między dwoma głównymi obozami filozoficznymi stulecia: augustynizmem a tomizmem. udał się do Paryża. nieco przed 1270 r. jak cała koncepcja Boga i stworzenia. W Oksfordzie pisał również komentarze do Arystotelesa. ur.jest zasadą indywiduacji. zajmował.. przeniesiony do Kolonii. Akcja Dunsa Szkota przygotowana była już w starej szkole augustyńskiej przez niektórych jej członków. Inicjatywa wyszła od franciszkanów. Istota wyrównania polegała na tym. Dzieła jego. metafizycznych i psychologicznych. podobnie do Augustyna. od którego jest ona zwykle zwana skotyzmem.. magister teologii Uniwersytetu Paryskiego. przeładowane polemiką i subtelnymi dystynkcjami.

jednakże przesunął ich granicę.. Szkot dowody te uważał za niedostateczne. ale za to przypadkowe. a nawet jak ta. ale nie mówił. bo istnienie nie należy do istoty rzeczy skończonych. Wiedza abstrakcyjna. W ważnych jednak punktach. zaczynającej się w XIV wieku. Indywidualne cechy nie są rzeczą materii. wszechmoc. Że Bóg jest rozumem i wolą. że natura bytu jest jednostkowa. co mu przypisywał Tomasz. Ale także poznanie przedmiotów zewnętrznych pojmował inaczej. PRZEWAGA JEDNOSTKI NAD OGÓŁEM. otóż Szkot twierdził. bardziej sporna. że cechuje Go niezmienność. że istnieją jedynie konkretne jednostki. sprawiedliwość. Wedle Tomasza jedynie tajemnice wiary.zdrowy rozsądek. lecz rzeczą formy. choć nie miała intencji sceptycznych. ma nawet stopień pewności niedostępny dla rozumu przyrodzonego. różnił się od Tomasza. Może doprowadziły go do tego względy natury metafizyczno-religijnej (osnową chrystianizmu jest nie gatunek ludzki.rozum. jak akty postrzegania zewnętrznego. nie mogą być dowiedzione . stało się odtąd powszechną własnością scholastyki. gdyż jej zasady nie wywodzą się ex evidentia rei. że rozum poznaje jedynie gatunki. przekraczająca rozum. Wielkości geometryczne. jak np. A i dla Szkota teologia przestała już być scientia proprie dicta. I Szkot. mądrość. wprowadzone przez Szkota. przeciwnie. lecz indywidualna dusza i jej zbawienie). 2. lecz tego dowieść niepodobna. a przez to rozszerzając dziedzinę wiary. Ale też inaczej pojmował funkcje rozumu: zaprzeczał. jest veritas solidissima. w języku scholastycznym: forma jest principium individuationis. twierdził. Różnił się więc poglądem na poznanie psychologiczne. że ogóły to tylko fictiones intellectus: to było dopiero stanowisko następnej generacji filozofów. Szkot nie kwestionował tych prawd. Tomasz. tylko przez intuicję. To rozróżnienie dwóch rodzajów poznania. zrezygnował. przeciwnie. stał się rzecznikiem indywidualizmu metafizycznego. a nie rozumu i nauki.w to wszystko należy wierzyć. że wszystko. a przynajmniej istota bytu była ogólna. Szkot przejął w zasadzie teorię poznania Tomasza i tłumaczył poznanie nie odwołując się do nadprzyrodzonego oświecenia. miał akty umysłu zwrócone ku samemu sobie i ujmujące przeżycia wewnętrzne. że stworzył świat z niczego. Trójca św. Mówił. wszelki modus intelligendi pojmował jako modus essendi. ale uważał je za prawdy objawienia i wiary. Szkot nie mógł nie kłaść nacisku na jednostkowe. Szkot. dla niego indywidualność była nie wtórną. prawdziwość. ani wykazać udziału Boga w działaniach stworzeń. Ale poszedł dalej w realizmie: przypuszczał. Za równie pierwotne. jak chciał Tomasz. prawda nadprzyrodzona. znacznie redukując dziedzinę rozumu. przypisywał rozumowi również zdolność poznawania jednostek. ale rozum nie wszystko znaleźć może. Indywidualizm Szkota nie był wszakże skrajny. Nie pojmował intuicji mistycznie. punkty i linie miał za istniejące realnie w rzeczach. co zawarte jest w pojęciu. Zerwał ze starożytnym uniwersalizmem. lecz jako akt bezpośredniego poznania przedmiotu obecnego. Dla Szkota ogóły były w rzeczach: przejął realistyczne stanowisko Tomasza. i dzieło jego stoi na pograniczu dwóch typów filozofii średniowiecznej: budującej i krytycznej. PRZEWAGA INTUICJI NAD ABSTRAKCJĄ. ufnej w rozum i tej. wszechobecność. Wyłom był przez to zrobiony i następnemu pokoleniu filozofów łatwo już było całą teologię wyłączyć z nauki. Tego prostego stanowiska nie wyrażał w prosty sposób. abstrahując od obecności rzeczy i ich indywidualnych cech. intuicyjne poznanie. Tomasz dowodził. nieskończoność. wiodła do sceptycyzmu. ale kwestionowała zdolności rozumu i przez to. by wiarę przetworzyć w wiedzę. a może po prostu . Przez swą postawę bardziej krytyczną niż konstrukcyjną Szkot był zwiastunem nowej epoki. 207 . Zaliczał wprawdzie do nauki niektóre tezy teologiczne. że forma gatunkowa (ąuidditas) nie może być jedyna. która zwątpiwszy w rozum zdała się na samą wiarę. poznaje za to ich właściwości powszechne i istotne. wierny uniwersalistycznemu poglądowi Greków. aczkolwiek zachował jego zasadę rozgraniczenia wiary i rozumu. jak ta. ale w Arystotelesowsko-scholastycznym języku. wedle Szkota zaś nie może być dowiedziona ogromna większość tez teologicznych. Nie zamierzał zresztą przez to poniżać jej wartości. Niemniej z aspiracji scholastyków. Intuicja daje poznanie indywidualne i egzystencjalne. gdyż był przekonany. opatrzność . jakie Bóg ma własności. Język ten nazywa „formą" istotny czynnik rzeczy. a nie przez abstrakcyjne rozumowanie można stwierdzić istnienie i obecność rzeczy. Abstrakcyjne poznanie rzeczy musi być zawsze poprzedzone przez intuicyjne. że istnieje Bóg i że jest jeden. znajduje się też w rzeczy. lecz podstawową cechą bytu. 3. dla którego byt. Analiza Szkota nie kwestionowała prawd teologicznych. Nie można również dowieść nieśmiertelności duszy ani stworzenia duszy przez Boga. lecz że istnieje poza tym w każdej rzeczy forma indywidualna (haecceitas): to była scholastyczna formuła indywidualizmu. jakoby poznanie rozumowe miało charakter wyłącznie abstrakcyjny. z powodu swej orientacji introwersyjnej. miłosierdzie.

lecz wolność. Zmieniona też została ocena władz umysłu. Nie poznanie. Wprawdzie Szkot zastrzegał. Szkot temu przeczył. prawda jest tylko jednym z dóbr. ale zresztą wolność Jego jest nieograniczona. Skoro wola jest władzą najdoskonalszą. iż Bóg nie mógłby tworzyć rzeczy sprzecznych i niemożliwych (np. jak Szkot. uważał bowiem za niezbędne oddzielenie czynnika duchowego od biologicznego. najzupełniej obcy filozofii starożytnej. tu jako dzieło wolności. dialektycznymi argumentami poparte. 4. i d) wola nad myślą. lecz wola stanowi istotę duszy. jeśli dusza jest formą ciała organicznego. Budowniczy świata u Platona budował go wedle idei wiecznych.. by dzieło Swoje uczynić dobrym. który prawie całą teologię kazał mu wyłączyć ze sfery rozumu i nauki. Gdzież rozum mógłby sam dochodzić prawdy.wola może kierować rozumem. Prawdy są prawdami tylko dlatego. że jedna rzecz może mieć tylko jedną istotę. że to. natomiast . dalekie od idei starożytnych i swoiście chrześcijańskie w swej osnowie. które jest procesem na wskroś biernym.Mnożył dystynkcje pojęciowe i wszystkie przypisywał rzeczom. u jego następców pod wpływem źródeł starożytnych zeszedł na drugi plan. teraz rozwinął ją Szkot. skoro prawda jest zależna od niepojętych wyroków Bożych i mogłaby być zupełnie inna. bo Bóg może je ustanawiać arbitralnie. wprowadza moment aktywności i wolności. był motywem swoiście chrześcijańskim i wystąpił mocno u Augustyna. przede wszystkim do poznania. należy więc Boga pojmować jako wolę. że ma w nim udział . i że w tym leży granica wolności Boga. Kierując zaś rozumem wola do działań jego. czynników intuicyjnych i udziału woli w poznaniu. że pierwsze stadium poznania odbywa się bez udziału woli. ale powrócił znów u Szkota. to musi posiadać ją istota najdoskonalsza. Żadna doktryna chrześcijańska nie różniła się bardziej od doktryn starożytnych. że ma w nim udział intuicja. częstokroć nie pozostaje mu nic innego. Taki pogląd miał daleko idące konsekwencje: cechą woli jest wolność. Doszedł tak do uznania w rzeczy mnogości form. przyznawał. że rozum kieruje wolą. Szkot robił ustępstwa na rzecz tomizmu. jego zaś zaatakowali tomiści. będzie znów utożsamione. w którym a) wiara miała przewagę nad rozumem. od Augustyna nikt nie zajął go tak stanowczo. będących tworem wolnej woli Bożej . jak tylko odwołać się do objawienia. Dawny spór augustynizmu z tomizmem zamienił się w spór tomizmu ze skotyzmem. tu dobro i prawda od Boga. tu zaś jako częściowo irracjonalny. jako wolna. jest najdoskonalszą z władz. Łączenie ich było puścizną starożytności. to musi być formą podwójną. do których musiałby się stosować. Nie ma reguł dobra. by 3+2 nie było 5) ani sprzeciwiać się dwom pierwszym przykazaniom dekalogu. Prymat woli. tu zostało wszechstronnie rozwinięte. Odebranie wielkiej dziedziny prawd rozumowi i oddanie ich wierze. Prawda i dobro nie są w swych podstawach obiektywne i niewzruszone. Wykazywał najpierw. Szkot ograniczył podwójnie. które od niego nie zależały. tam jako twór konieczny. tam pojęty był jako racjonalny. prymat woli. lecz wolna wola upodabnia i zbliża człowieka do Boga. chrześcijańscy filozofowie walczyli dawno o ich oddzielenie. uznanie form indywidualnych. Łączył indywidualizm z pojęciowym realizmem. Poznanie nie jest najwyższym celem życia. voluntas sua est prima regula. niż jest. Rozum nie może więc kierować wolą. Teorię. Było to stanowisko zasadniczo Augustyńskie. co oddzielili. Nie rozum. c) jednostka nad ogółem. odróżnił cognitio prima i secunda. OPOZYCJA. arbitralność prawd. po recepcji Arystotelesa groziło. z sugestii Augustyna Szkot uczynił subtelny system scholastyczny.wola. że drugie odbywa się zawsze z jej udziałem. Powstała przez to szczególna koncepcja poznania: zainicjował był ją niegdyś Augustyn. Pomimo licznych wspólnych tez poglądy na świat Tomasza i Szkota były fundamentalnie odmienne. gdyż z natury swej jest ona wolna. „Bóg może inną regułę ustanowić jako słuszną. ISTOTA SKOTYZMU. że Bóg je ustanowił. to inna byłaby słuszna". Wola. ale w XIII wieku. jest movens per se. Tomasz twierdził. którą Tomasz uważał za niemożliwość. Spór ten 208 . Tam osnowę świata stanowiły prawdy ogólne. W związku z tym przekonaniem był irracjonalizm Szkota. co dla nas jest konieczne. Po wtóre zaś. to dla Boga było rzeczą wolnego wyboru. co u Augustyna było jedynie naszkicowane. Ostateczną tedy osnową bytu nie jest konieczność. b) intuicja nad abstrakcją. Mnogość form była potrzebna Szkotowi szczególniej w psychologii. PRZEWAGA WOLI NAD MYŚLĄ. więc Bóg jest wolny w swych wyrokach.to najtypowsze motywy skotyzmu. duchową i cielesną. Aby zmniejszyć jej paradoksalność. ale twierdził. Tam Bóg był zależny od dobra i prawdy. że poznanie jest dziełem abstrakcyjnego rozumu. jak chcieli intelektualiści. bo gdyby inna była przezeń ustanowiona. Aktów woli nic nie może wyznaczać. w przekonaniu. ale też atakował Tomasza. tu świat był zespołem jednostek. Ale to.

Szczególnie wybitnych sił nie wydała. jedni pisali ad mentem Thomae. znajdowało zwolenników. jak substancja i akcydens. spowodowało szereg specjalnych zagadnień i sporów. Szkot nie tylko stworzył szkołę. skompletowane i zespolone.ad mentem Scoti. czy materia. że obejmowało zarówno Boga jak i stworzenie. co on zapoczątkował. i czy istnieją formy indywidualne. ale sama była przezeń wywołana. główną innowację tomizmu stanowił bowiem empiryzm. rozwijała się jeszcze w XVII wieku: Wadding założył w 1625 r.. Teraz powstały zagadnienia dotyczące pojęcia bytu tak ogólnego. oraz powszechnych składników bytu. do skrajnego realizmu i formalizmu. które we wczesnym średniowieczu stanowiły dość luźną całość. dzięki nowym pojęciom ontologicznym. ale dowód ontologiczny nie został zaniechany i stosunek do niego rozdzielił scholastyków na obozy.. w skotyzmie zaś zaczęła przygotowywać nowożytną filozofię.. które zadowoliło prawie wszystkich. np. a wiele różnorodnych rozwiązań. przeciwnie . w logice i gramatyce spekulatywnej. teraz zaś. istota i istnienie. I co do własności Boga sporna była przede wszystkim metoda ich ustalania. 2. W XV wieku wydała jeszcze scholastyków takich. 3. We wczesnym średniowieczu było niewiele zagadnień. Trwała do końca średniowiecza. Zagadnienia teorii poznania były nawet tymi. czy też może posiadać ich mnogość ? czy zasadą indywidualności jest forma. czy przedwiecznie? z wiecznej materii. jaka z nich jest własnością główną („istotą metafizyczną Boga"). SZKOŁA SKOTYSTÓW rozwijała się nadal głównie w zakonie franciszkanów. Wprowadzenie pojęć tych. materii i formy. Charakterystycznym tematem dyskusji było również: czy stworzenie świata zostało dokonane w czasie. górę dzięki Albertowi i Tomaszowi. ale sam przygotował reakcję przeciw niej. podobnie jak psychologiczne i kosmologiczne. jak Jan Magistri lub Tartaretus. Można w pewnym sensie rzec. że w tomizmie scholastyka doszła do szczytu. idee Szkota doprowadzone w niej były do największej abstrakcyjności. który przeciwstawił 209 . wielkich obozów filozoficznych było zaledwie kilka: heterodoksalny obóz awerroistów i dwa prawowierne: augustyński i arystotelesowsko-tomistyczny. które ze wszystkich kwestii ontologicznych najwięcej niepokoiło poprzednie stulecia. a także. które odtąd stały się typowymi dla scholastyki: czy czysta materia jest tylko potencją? czy istnieje również materia duchowa? czy każda rzecz posiada jedną tylko formę. materia i forma. nominalistów nie było w tym okresie scholastyki i spór. których współcześni uważali za wielkich filozofów i których wpływ z Paryża dochodził aż do Krakowa. Gdy wszakże w XIV wieku powstał w scholastycznej filozofii nowy prąd. Wystąpiła ona z opozycją przeciw skotyzmowi. Bywały łączone w późnym średniowieczu pod nazwą via antigua. Największa rozbieżność panowała między intelektualistycznym pojmowaniem Boga przez awerroistów i tomistów a woluntarystycznym pojmowaniem Henryka z Gandawy lub Dunsa Szkota. a ograniczona ilość rozwiązań.wywołał trwały antagonizm i utworzyły się jakby dwie scholastyki. rozwiązanie.wiele zagadnień. zostały w XIII w. które zdecydowały o powstaniu nowego typu filozofii chrześcijańskiej w XIII w. A) Stosunek Boga do świata był głównym przedmiotem sporu między ortodoksalną a heterodoksalną filozofią: czy świat jest dziełem woli Bożej. Zagadnienia teologii filozoficznej. Zagadnienia ontologiczne najogólniejszej natury scholastyka postawiła właściwie dopiero w tym okresie. ile sposobu ich dowodzenia. znane kolegium skotystów. 1. W podstawowym zagadnieniu istnienia Boga dowód kosmologiczny wziął w XIII w. gdy śmielsi spośród jego uczniów przeprowadzili radykalnie to. Potem szkoła Szkota wraz z tomizmem uległa regeneracji w Hiszpanii w XVI wieku. czy też emanacją Boga? Pod wpływem bowiem Arabów emanacyjne stanowisko znów w XIII w. Idee jego przyczyniły się do wytworzenia nowej scholastyki XIV wieku: ta via moderna powstała. tomistyczna i skotystyczna. ustał na przeciąg XIII wieku. ale pracowała skutecznie w różnych dziedzinach. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFICZNE XIII WIEKU Zagadnienia scholastyczne. znalazło w XIII w. Zagadnienia epistemologiczne rozrosły się znacznie w XIII w. równie wrogi obu stronnictwom. czy z niczego? czy bezpośrednio przez Boga? B) W dyskusjach filozoficzno-teologicznych między prawowiernymi obozami różnica zdań dotyczyła nie tyle samych tez. czy zawsze tylko ogólne? Natomiast zagadnienie uniwersaliów. np. drudzy . który toczył się przedtem i potem. ale dobór tych zagadnień był uwarunkowany potrzebami teocentrycznego systemu. wtedy zbliżyli się dla wspólnej obrony.

Pierwsze ćwierćwiecze przygotowało rozkwit: powstała wówczas w Paryżu główna uczelnia średniowieczna. jak psychologia postrzegania wzrokowego. 1250). naturale. pozostała ona zresztą odosobnionym w wiekach średnich zjawiskiem. haecceitas. uległa przeobrażeniu w duchu Arystotelesa. przez tzw. W XIII również wieku powstała Ars Lullica. podziału cnót i natury poszczególnych cnót. zwaną grammatica speculativa. Summulae logicales Piotra Hiszpana (od 1277 papieża Jana XXI). Etyka. forma i materia. Przedmiotem najbardziej zaciętego sporu o charakterze metafizyczno-psychologicznym była najwyższa władza duszy. mająca znaleźć sposoby mechanicznego rozszerzania wiedzy. kompendia filozoficzne. Platońsko-Augustyńskiej. Przedmiotem dyskusji był stosunek duszy do stanów organicznych (pod postacią zagadnienia wielości form). czy tylko władzą duszy? jest jeden. nieporównane dla swej systematyczności i kompletności. historiale. tak zwanych summae de virtutibus. Duns Szkot zaś swymi subtelnymi dystynkcjami pojęciowymi utorował drogę dalszemu rozwojowi scholastyki: on to wprowadził lub spopularyzował owe actuaUtas. sumy poszczególnych działów. logica nova. W filozofii przyrody dyskusje miały ośrodek w dwóch panujących naówczas teoriach ciał: w hilemorfizmie tomistów i w teorii zarodków szkoły augustyńskiej. w stuleciu tym powstało najsławniejsze w wiekach średnich kompendium. którymi operować będzie późna scholastyka. Kwitły studia filozofii starożytnej. W dziełach tych rozważano ogromny zakres różnorodnych zagadnień etyki normatywnej. W tym samym czasie rozwinęły się badania nad logiką semantyczną. stały się one rzadkością. akt i potencja itd. ens reale i intentionale. wolności woli itp. Powstawały wówczas. genus physicum i metaphysicum. W psychologii sporna była nawet sama definicja duszy. semantyka. powiększona przez logica modernorum. jak etyka. W XIII w. bo nie odpowiadały scholastyce. kombinatoryka logiczna pomysłu Rajmunda Lulla. i niezliczone inne dystynkcje pojęciowe. jaką filozofia chrześcijańska osiągnęła w XIII wieku. A jednocześnie opracowywano encyklopedie wiedzy pozytywnej. rozum czynny: jest przyrodzony. formalis i realis. udziału woli i rozumu w działaniu moralnym. POJĘCIA I TERMINY W XIII stuleciu ustabilizowały się zasadnicze pojęcia i fundamentalna terminologia scholastyki: istnienie (existentia) i istota (essentia). Albert i Tomasz najwięcej przyczynili się do uformowania tego fundamentalnego zasobu pojęć. każde ćwierćwiecze posuwało wybitnie naprzód rozwój filozofii. obie dynamicznej natury. dominikanina (ok. praw moralnych. Ale teorie antyczne i nowe pomysły nie były jeszcze uzgodnione z filozofią chrześcijańską. zagadnienia celu ostatecznego.formalitas.się dawnemu. Od takich encyklopedii wieki średnie zaczęły były swą pracę naukową. doczekały się pod wpływem Arabów bardziej szczegółowego i empirycznego ujęcia. stosunek duszy do jej czynności (czy dusza jest realnie różna od aktów psychicznych) oraz klasyfikacja władz psychicznych. były „sumy". substancja i akcydens. przeważały zagadnienia ogólne i spekulatywne. a będącą trzecim i ostatnim nawarstwieniem logiki średniowiecznej. w rodzaju subiectivum i obiectivum. od IX do XII w. została znów w XIII w. Najsławniejszymi encyklopediami XIII wieku były: De proprietatibus rerum Bartłomieja Anglika. Logika formalna w tym stuleciu zeszła wobec teorii poznania na drugi plan. oprócz ogólnych sum teologii i filozofii. traktującą o „własnościach terminów". przyszedł już czas kompendiów logicznych. rozszerzona w XII w. czy nadprzyrodzony? jest oddzielną substancją. zwolenników w XIII w. minoryty (ok. 6. Obie były zresztą pokrewne. psychologicznej i socjologicznej. 1240). nauka Arystotelesa uległa zakazowi. Augustyńskiemu aprioryzmowi. założone zostały wielkie zakony poświęcające się pracy naukowej. gdyż obok tradycyjnej. których szczytem było dzieło Tomasza stanowiące część drugą jego Sumy teologicznej. czy inny w każdym człowieku? W związku z tym (przez awerroistów) ożył spór o nieśmiertelność duszy. a oryginalniejsi myśliciele.perseitas. która w XIII w. Symptomatem tej pełni zagadnień. i zwłaszcza Speculum ąuadruplex (doctrinale. owe rozróżnienia. logika. jednakże pewne jej działy. znalazła również definicja Arystotelesowska. Jednakże wiedza logiczna. filozofia przyrody. 5. morale) Wincentego z Beauvais. CHRONOLOGIA Stulecie XIII przeszło w nieustającym napięciu sił twórczych. cognitio confusa i distincta. abstractus i concretus. W psychologii XIII w. atomistyczne tendencje Arabów nie przyjęły się. w XIII w. doczekała się systematycznych kompendiów. która we wczesnej scholastyce była traktowana przeważnie katechizmowo i ascetycznie. 210 . okres zaś klasyczny powrócił do nich znowu.

które miały się potem stać typowe dla czasów nowożytnych: w Szwajcarii (Wieczny Związek Szwajcarski 1291). mistrzów zeszłego pokolenia zastąpili teraz ich uczniowie. Pierwszymi myślicielami świata byli Albert i Tomasz z Akwinu. Najsamodzielniejszy w tej rzeszy był Henryk z Gandawy. KWESTIE SPORNE Filozofia XIII wieku jest z całego średniowiecza najlepiej przechowana i znana. 1250) i literackie (Legenda aurea Jakuba de Yoragine.1293 Marco Polo odbywał swe podróże do Azji Wschodniej. nic dziwnego. którzy bronili ich doktryn i po części je rozwijali. a zaraz po końcu stulecia (1302) busolę. w Rzeszy (powstanie Hanzy 1250. czy znał metodę uogólniania faktów. Katedra w Chartres poświęcona została w 1260. O jakich wynalazkach marzono. wskazują pisma R. interpretacja myśliciela wyjątkowego. Pod wieloma względami wiek XIII nie tylko należał do kultury średniowiecznej. w samym Paryżu działał Siger z Brabantu. że poglądy ich bywają wykładane w różnorodny sposób (nowa interpretacja Sigera przez Mandonneta i Dawida przez Thery'ego). W r. czy był wyłącznie empirykiem (Duhem. ale był jej najpełniejszym ucieleśnieniem.. a ok. w 1290 uniwersytet w Lizbonie. Wiek XIII nie był wolny od walk i wojen. czy był filozoficznym sceptykiem (Carton). Rozszerzyły się widnokręgi świata: w latach 1271 . utworzonego na progu XIII w. 1298). początki Zakonu Krzyżackiego. Cimabue. Bonawentura. 1227 założony został uniwersytet w Neapolu. Bacona. Najsławniejszy malarz włoski stulecia. Jednocześnie rozwijał się wprawdzie awerroizm. Dunsa Szkota jest przedmiotem dyskusji: czy był on skrajnym realistą? czy był sceptykiem? czy był deterministą? Najwięcej niezgody wywołuje. 1200 powstał Uniwersytet Paryski. Tomasza są opracowane i wyświetlone w najdrobniejszych szczegółach. i zarówno Dawid jak Siger znani są jedynie z drugiej ręki. Był to okres ostatecznego uformowania się prawowiernej filozofii. zostali potępieni przez Kościół. w 1229 w Tuluzie. Wiek XIII wydał dzieła erudycyjne (Speculum Wincentego z Beauvais. Pod koniec zaś stulecia wystąpił nowy mistrz. We Włoszech katedra florencka zaczęta została w 1296 r. Równolegle z wielką filozofią średniowiecza rozwijała się wielka sztuka średniowiecza: ze scholastyką równolegle gotyk. w 1243 w Salamance. (Carton)? Zasługi naukowe 211 . a w 1288 wstąpienie na tron Osmana I. natomiast w rzeźbie wystąpili już prekursorzy Renesansu. Robert Grosseteste) jak i przedstawiciel nowego arystotelizmu. jak pojmował „oświecenie" umysłu (trojaka koncepcja według Cartona). z natury rzeczy. Prantl. czemu zaprzecza Manser. sięganie Tatarów aż po Polskę (bitwa pod Legnicą 1241). ale bez uznania i wpływu.). czy może być uważany za typowego myśliciela XIII w. Na wschodnich granicach Europy działy się rzeczy groźne: najazd Tatarów na Rosję 1224. Roger Bacon żył jeszcze.jak Dawid z Dinant i Amal-ryk z Bene. Moguncja 1239). zaczęto fabrykować papier (w Hiszpanii była już fabryka w XII w. zwłaszcza poglądy św. Aleksander z Hales. w 1231 w Cambridge. Nawet technika zrobiła pewne postępy. Za nim powstały uniwersytety w różnych krajach: w r. wzór wszystkich innych. 1292 napisał Vi ta nnova. Dante urodził się w 1265 r. od czwartej do ósmej. w 1257 Sorbona paryska. Elżbiety w Marburgu) zaczęty został w 1225.). główna część katedry w Reims jest z 1211 . Największe jego dzieła należą do wieku XIII. W Niemczech pierwszy kościół gotycki (kościół św. czy również metafizykiem. był jeszcze bizantyński w stylu. . Ale i w filozofii prawowiernych scholastyków pozostały kwestie sporne. . Wojny Albigensów trwały od 1209 do 1229. czemu zaprzecza Duhem. pracowali nad tym zarówno zwolennicy starej. Sporządzono okulary (1280).. W poglądach np. platońskoaugustyńskiej tradycji (Wilhelm z Owernii.Czwarte ćwierćwiecze: Wielkich filozofów zabrakło. A jednak w nim zaczęły się pojawiać formy ustrojowe. Nicolo i Giovanni Pisano. oraz Roger Bacon. zanim jeszcze zostały ukończone wielkie katedry romańskie (Bamberg 1237. parę pożytecznych wynalazków przypada na ten wiek. Haureau). założyciela państwa tureckiego. ale uległ wobec przeciwdziałania Kościoła. Współcześnie z nimi działał znakomity przedstawiciel augustynizmu. ale także tylko początek i tylko we Francji.Drugie ćwierćwiecze: Znalazła się droga porozumienia scholastyki z antykiem. który wskazał kierunek dalszemu rozwojowi scholastyki: Duns Szkot. Albert Wielki. jakim był Roger Bacon: czy znał pojęcie eksperymentu.1241. . A od 1202 do 1270 odbyło się aż pięć wypraw krzyżowych. zm. przyłączenie Walii 1284 i Szkocji 1286). WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Wiek XIII był okresem intensywnego życia umysłowego. Wszakże znajomość i tego nawet stulecia zawiera luki: pisma nieprawowiernych myślicieli zostały zniszczone. I on także miał swój początek już w XII w.Trzecie ćwierćwiecze: okres najpłodniejszy i najświetniejszy. w Anglii (Magna Charta 1215.

uczniom pozostała rola bierna. z krytyką zaś związały się tendencje sceptyczne. że mają charakter poetycki. Wytworzyła się formalistyka logiczna. wśród dominikanów i franciszkanów. jakie wytworzyły się w XIII wieku. Nowa filozofia średniowieczna zachowała formy zewnętrzne starej scholastyki. Nie była spowodowana przez warunki zewnętrzne. XIV W. W krytyce wyładowały się te dążności. a nawet stało się już kanonem. intelektualnej i znów na bardziej idealistycznej. E. Nowych systemów scholastyka już nie potrzebowała i nie wydała. a nie naukowy. na których wznosiła się scholastyka. czyli via moderna. była wynikiem wewnętrznego rozwoju filozofii. warunki pracy filozoficznej pozostały mniej więcej te same. Nowa filozofia podważyła podstawy. które scholastyka sama wydała. od nazwiska najwpływowszego przedstawiciela. apriorystycznej i uczuciowej. VIA ANTIQUA. Metodą scholastyczną krytykowała doktryny scholastyczne. Ruch krytyczny. podczas gdy ona była jej objawem schyłkowym. która wydała jeszcze wiele świetnych umysłów i myśli nowego. jak naukowo-społeczną: twierdzą nawet. i że mają tylko powierzchowne podobieństwo z późniejszymi zdobyczami nauk (D. Doktryny filozoficzne tych szkół pozostawione były przez twórców w formie dojrzałej. jednocześnie w różnych środowiskach. ale zmieniła jej zamierzenia i charakter. w Paryżu i Oksfordzie. empirycznej. lub „okhamizmem". przede wszystkim w dwóch wielkich szkołach: tomistów i skotystów. A jednak od początku XIV w. A typy to były różnorodne: na podstawie bardziej realistycznej. Inną drogą poszły samodzielne umysły epoki: drogą krytyki. dominikanie i franciszkanie szli nadal na czele ruchu. Był to trzeci wielki obóz na schyłku scholastyki. suma i komentarz do Sentencji Lombarda były wciąż główną postacią pracy naukowej. w samym początku XIV w. to nie byłoby Odrodzenia i Reformacji (Picavet). wysubtelniali i przesubtelniali swe narzędzia logiczne. KOŃCOWY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (OKRES KRYTYKI ŚREDNIOWIECZNEJ. wszakże schyłek scholastyki nie był schyłkiem średniowiecznej filozofii. przeciwnie. W XIV w. To była via antiąua. regulamin studiów i formy wykładów nie uległy zmianie. Potrzeba ujęcia wiedzy w system została nasycona. Ruch ten powstał w następnej zaraz po Szkocie generacji. Doktryna tego obozu bywa nazywana „nominalizmem".) 1. Nowych źródeł już nie pozyskano. długo tamowany. z którym tylko tomizm i skotyzm mogły się równać po