Historia filozofii

Tom I

Filozofia starożytna i średniowieczna
Władysław Tatarkiewicz

1

SPIS RZECZY
Przedmowa do szóstego wydania Przedmowa do ósmego wydania Posłowie do pierwszego wydania Filozofia i jej działy Filozofia europejska i jej okresy CZĘŚĆ PIERWSZA: FILOZOFIA STAROŻYTNA Poprzednicy filozofów PIERWSZY OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Tales i początek filozofii Jońscy filozofowie przyrody (Anaksymander i Anaksymenes) Heraklit Parmenides i szkoła elejska
Poprzednik: Ksenofanes; Szkoła: Melissos; Zenon z Elei; Gorgiasz; Szkoła megarejska.

Empedokles Anaksagoras Demokryt i atomiści Pitagorejczycy Zestawienia
Zagadnienia filozofii w pierwszym jej okresie; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

DRUGI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Protagoras i sofiści Sokrates Uczniowie sofistów i Sokratesa
Cynicy; Cyrenaicy.

Platon
Nauka o ideach; Nauka o duszy; Nauka o przyrodzie; Nauka o poznaniu; Etyka; Estetyka; Szkoła Platona.

Arystoteles
Logika; Filozofia teoretyczna; Filozofia praktyczna; Następcy Arystotelesa.

Zestawienia
Zagadnienia filozofii drugiego okresu; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

TRZECI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ Stoicy
Fizyka; Etyka; Logika.

Epikur i epikurejczycy
Etyka; Fizyka; Logika.

Sceptycy Koniec filozofii hellenistycznej
Eklektyzm; Filozofia w Rzymie; Nauka w Aleksandrii.

Zestawienia
Zagadnienia okresu hellenistycznego; Pojęcia i terminy; Bilans okresu; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.
2

OKRES KOŃCOWY FILOZOFII STAROŻYTNEJ Filon Plotyn i neoplatończycy Zamknięcie: starożytny pogląd na świat FILOZOFIA CHRZEŚCIJAŃSKA (W OKRESIE POPRZEDZAJĄCYM ŚREDNIOWIECZE) Patrystyka Gnostycy Apologeci Wschodu Orygenes
Opozycja przeciw Orygenesowi i jego wpływ: dzieje nauki o Logosie.

Grzegorz Nysseńczyk Tertulian Św. Augustyn
Teoria poznania; Teocentryczna metafizyka; Heteronomiczna etyka;

Koniec patrystyki
Wschód; Zachód.

Zestawienia
Zagadnienia filozofii wieków I-V; Pojęcia i terminy; Chronologią; Wydarzenia współczesne.

CZĘŚĆ DRUGA: FILOZOFIA ŚREDNIOWIECZNA PIERWSZY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Eriugena i prąd panteistyczny Św. Anzelm i początki scholastyki Św. Bernard i początki mistyki średniowiecznej Hugon od św. Wiktora i synteza scholastyki i mistyki Abelard i spór o uniwersalia Szkoła w Chartres. Humanizm wczesnego średniowiecza Filozofowie arabscy
Perypatetycy arabscy; Mottekalemini; Mistycy sceptyczni; Przechowanie filozofii arabskiej przez Żydów; Wpływ filozofii arabskiej na chrześcijańską.

Zestawienia
Zagadnienia wczesnego średniowiecza; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

DRUGI OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Arystotelicy i awerroiści Św. Bonawentura i augustyniści XIII wieku Roger Bacon i empiryzm średniowieczny Św. Tomasz z Akwinu
Poprzednik: Albert Wielki.

Duns Szkot Zestawienia
Zagadnienia filozoficzne XIII wieku; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

KOŃCOWY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ Ockham i krytycyzm średniowieczny Eckhart i mistycyzm XIV w.
3

Filozofia scholastyczna w Polsce
Okres wcześniejszy: Witelo; Okres późniejszy.

Zestawienia
Zagadnienia późnego średniowiecza; Pojęcia i terminy; Bilans epoki; Chronologia; Wydarzenia współczesne; Kwestie sporne.

PRZEDMOWA DO SZÓSTEGO WYDANIA
Ostatnie rozdziały niniejszej książki były pisane w latach II wojny światowej, i do tych lat doprowadziła ona swój wykład: zacząwszy dzieje filozofii od starożytności, zakończyła je około roku 1940. A tak samo z prac historyków filozofii uwzględniła te, które przed r. 1940 były ogłoszone. Od tego czasu minęło ćwierć wieku, a w tym okresie działo się niejedno, zarówno w filozofii jak w historii filozofii; pojawiły się nowe myśli, a także historyczne opracowania myśli dawnych. Nowe wydanie książki historycznej jest okazją do jej uzupełnień, a uzupełnienia mogłyby nawet być dwojakie. Z jednej strony dotyczyłyby rozdziałów, które książka miała już w poprzednich wydaniach: korzystając z nowych badań historyków, rozszerzyłyby wiadomości o filozofii sprzed r. 1940. Inne zaś uzupełnienie polegałoby na wprowadzeniu nowego rozdziału o filozofii po roku 1940. Uzupełnienia pierwszego rodzaju zostały wprowadzone do niniejszego wydania, jednakże w niewielkich tylko rozmiarach. Osiągnięcia historyków filozofii od czasów wojny są znaczne, ale w większości wypadków mają charakter szczegółowy, i dlatego nie wydaje się, by były niezbędne w książce takiej jak niniejsza, ograniczającej się do informacji i rozważań najogólniejszych. Osiągnięcia zaś natury ogólnej są przeważnie interpretacjami osobistymi dziejów filozofii, i autor wolał pozostać przy własnych interpretacjach. W jednej tylko części książka została znacznie rozszerzona, mianowicie tam, gdzie przedstawia filozofię wieków średnich (druga część I tomu). W tej bowiem dziedzinie odkryte zostały liczne źródła, zostały odczytane nie badane dawniej rękopisy, ustalone nowe ważne fakty - i niektóre postacie i prądy ukazały się w nowym świetle. Większe uzupełnienia w zakresie filozofii średniowiecznej, wprowadzone do obecnego wydania, dotyczą albertystów i heterodoksalnych arystotelików XIII wieku, mniejsze - Abelarda, szkoły w Chartres, Bonawentury, przekładów Arystotelesa i Awerroesa na łacinę, roli uniwersytetu w Neapolu. Materiały do tych uzupełnień zostały udzielone autorowi przez Władysława Seńkę, książka zawdzięcza je niezwykłej Jego koleżeńskiej uczynności. Uzupełnień drugiego rodzaju niniejsze wydanie nie wprowadza: nie dodaje rozdziału o tym, co działo się w filozofii po r. 1940. Autor sądzi, że nie tylko dla układu społecznego i politycznego, ale również dla filozofii lata II wojny światowej były datą ważną, i że słusznie jest przed nimi wykład zakończyć. To, co się od tego momentu stało i co się dalej dzieje, jest dopiero początkiem ery jeszcze nie zamkniętej, jeszcze nie wyraźnej, dostatecznie nie wyjaśnionej; późniejsi historycy będą mogli nieporównanie lepiej zrozumieć jej odrębność, niż my dziś zdolni bylibyśmy to zrobić. Aby bieżący okres filozofii, lata 1940 -1966, potraktować w taki sposób, w jaki książka niniejsza traktuje okresy dawniejsze - wydaje się, że jest jeszcze za wcześnie. Natomiast wiele uzupełnień zostało wprowadzonych do bibliografii: jest w obecnym wydaniu bardzo znacznie powiększona. Jest teraz na wpół dziełem mgr Janusza Krajewskiego, dyrektora Biblioteki Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki wprowadzonym przez niego uzupełnieniom bibliografia Historii filozofii zwiększyła się przeszło w dwójnasób; zarazem cokolwiek zmieniła charakter, mimo że zachowała dawny układ. Mianowicie, w poprzednich wydaniach była poniekąd osobistym wykazem książek, które autor szczególnie cenił i z których korzystał, obecnie zaś stała się po prostu wykazem książek w zakresie historii filozofii najważniejszych i najpotrzebniejszych. Jedynie w zakresie polskich publikacji autor od początku, od I wydania zmierzał do kompletności ; ku niej też zmierza uzupełniona bibliografia niniejszego wydania. Jednakże polska produkcja w dziedzinie historii filozofii w ostatnich czasach tak się rozrosła, że z kompletności trzeba było zrezygnować, uwzględniając jedynie prace ważniejsze i bardziej samodzielne. W zakresie ilustracji nastąpiły również pewne zmiany; m. in. wprowadzona została nowa podobizna św. Tomasza z Akwinu, którą zawdzięczam prof. F. Barone, i podobizna Gilberta de la Porree otrzymana
4

dopiero po czterdziestu latach. 1790/1. 1931. do czego w dziedzinie najogólniejszych zagadnień zdolny jest umysł ludzki i ile jest możliwości rozwiązania tych zagadnień. wystarczy wytłumaczyć. kto chce poznać wielkich myślicieli przeszłości. To znaczy: jedynie metoda „rozkładania". których w poprzednich wydaniach nie było: zostały dodane z myślą. Wszystkie trzy motta pochodzą od filozofów (nie od historyków filozofii). Pozwoli to autorowi przyjąć. że autor niniejszej historii filozofii posługiwał się właśnie tą metodą. podczas gdy rodzaj tu stosowany nie może pominąć referowania poglądów i pisania tego. jakie były właściwe w samej pracy. że robi znacznie więcej. prądy. prądów. Pierwsze jest wzięte z Kanta. jaka była ta główna idea". że nie powiedziałem nic nowego: rozmieszczenie treści jest nowe. dlaczego pojął ją właśnie tak a nie inaczej. że dla tego. który daje sposobność do samodzielniejszej pracy historyka. Przynajmniej „rozmieszczenie treści" jest jego własne. ale to samo dotyczy dochodzeń historyka. usprawiedliwia je nie mniej. mniej genialnie pomyślane. Pozostałe natomiast wydania ukazywały się nie zmienione. Dlaczego. a wydanych później. obaj gracze grają tą samą piłką. przekonuje. stanowisk filozoficznych były też mniej doniosłe. jak niniejsza. Bo choćby wśród wielu wątków. i niekiedy ktoś inny może mu lepiej powiedzieć. Nieco dalej Pascal pisze: „Niech nikt nie mówi. O wiele bowiem piękniej jest wiedzieć coś ze wszystkiego. należało ją uzupełnić. wydanie szóste również zostało powiększone o szereg rozdziałów. Motto to brzmi w polskim przekładzie jak następuje: „Wyłuskanie głównych idei jest w niektórych pismach tak trudne. i zwolni od objaśniania. napisane po skończeniu pracy. w trzecim przybył cały tom. członkowanie. jakie zostawił. mniej wpływowe. swą Historię filozofii przedstawił jako historię filozofów. nie jako przedmowa. a w szczególności takie. Ten tekst daje znów wyraz przekonaniu. V prawidło jest takie: „Cała metoda polega na porządku i rozłożeniu tego. W obecnym wydaniu Historii filozofii umieszczone zostały motta. POSŁOWIE DO PIERWSZEGO WYDANIA Autor tej książki korzysta oczywiście z obyczaju. dlaczego niektóre historie filozofii. Ten „ktoś inny" to przede wszystkim historyk. Wszakże wyższy rodzaj 5 . natomiast treść jej została znacznie wzbogacona: stało się to dzięki wydatnej pomocy mgr Janusza Krajewskiego. aby odkryć jakąś prawdę". że opinie znakomitych myślicieli przyczynią się do wytłumaczenia. Z jednym wszakże wyjątkiem: literatura przedmiotu niezmiernie od poprzednich wydań wzrosła. to trzeba wiedzieć wszystkiego po trochu. ale jeden mierzy nią lepiej". to jednak ich wielość i różnorodność pokazuje. między innymi niniejsza historia. z jego wykładów wygłoszonych w Uniwersytecie Królewieckim w r. Kiedy się gra w piłkę. na co należy zwrócić uwagę. Po polsku brzmi: „Skoro nie można być uniwersalnym i wiedzieć wszystkiego. Układ bibliografii pozostał w zasadzie ten sam co i w poprzednich wydaniach. pozwalającego w przedmowie zwrócić się do czytelnika z wyjaśnieniami bardziej osobistymi niż te. omawiają tak liczne i tak różnorodne wątki. Tekst Pascala jest usprawiedliwieniem poczynań historyka filozofii. niż wiedzieć wszystko o jednym". Trzecie motto jest z Kartezjusza. co dawni filozofowie napisali już sami. choć inaczej niż tekst Kanta. dzielenie spraw zawiłych i ciemnych pozwala je uczynić prostymi i jasnymi. jako posłowie. że dobrze jest je uzupełniać przez opracowania i komentarze historyków. niech też na końcu będą drukowane. stanowiska. że nie tylko wyławia on i przepisuje myśli dawnych filozofów. co się da wiedzieć o wszystkim. Tłumaczy. PRZEDMOWA DO ÓSMEGO WYDANIA Książka niniejsza została napisana bez mała pół wieku temu.od mgr P. dlaczego ogłaszane są historie filozofii. iż książka jego znana już jest czytelnikowi. Pierwsze wydanie ukazało się w r. Wśród „prawideł kierowania umysłem". nie dość jest studiować ich teksty własne. Ratkowskiej. najpierw. że historia zagadnień jest doskonalszym rodzajem historiografii. a to jest niemała rzecz. Kartezjusz miał na myśli dochodzenia matematyka czy przyrodnika. że czynność historyka filozofii nie jest bierna. że częstokroć sam autor nie może ich odnaleźć. Twierdzenie Kanta uwydatnia najwłaściwszy sens wysiłków historyków filozofii. a nie zagadnień? Uczynił to pomimo przekonania. Ale wyjaśnienia te. Czytelnik bez trudu zauważy. już po śmierci filozofa. Niech i niniejsze wydanie bez zmian idzie w świat. jak ją pojął. Drugie motto jest z Myśli Pascala.

teoria poznania i etyka zajęły najwięcej miejsca w jego książce. bo bogatsze literatury mają różne opracowania historii filozofii dla różnych użytków: mają „podręczniki". które uczony specjalista ma pod ręką przy swej pracy badawczej. jego „następców" i „opozycję" przeciw niemu? Dla tego samego powodu: aby wprowadzić przejrzystość do ogromnego materiału. w ostatnich zaś czasach przekładów jest mało. .aby w ten olbrzymi materiał. położył nacisk na to. uczyć się zaś będzie łatwiej przy takiej redakcji. autor . dotyczące jego filozofii. to warto też powiedzieć i dwa razy . tu zaś starał się zebrać pozycji jak najwięcej. dalej. Dlaczego ostatni okres filozofii został ujęty inaczej niż poprzednie? Albowiem brak nam jeszcze wobec niego perspektywy. Dlaczego. wybranie kilku czołowych jego myślicieli byłoby nazbyt dowolne. która by ten materiał całkowicie zawierała. jaki zawierają dzieje filozofii europejskiej. . nie mógł nie zaznaczyć. filozofia pozaeuropejska stanowi inną zupełnie specjalność naukową. z których student uczy się do egzaminu. „rozwój". a wiele polskich? Albowiem obcojęzyczna literatura filozoficzna posiada swe zupełne wykazy. które są. Zresztą: co warto powiedzieć raz. Nie mogąc rozwinąć historii zagadnień filozoficznych. ale wygodnego. szczęśliwsze.autor ma tego świadomość. więc np. że jest pracą jednego tylko człowieka. Przebieg zaś filozofii europejskiej może być zrozumiały bez odwoływania się do filozofii innych części świata. który jest nie tylko olbrzymi. inne jeszcze. a omawiając Platona. iż był uczniem Sokratesa. Piśmiennictwo polskie nie jest w tak szczęśliwym położeniu: ma wprawdzie niemało monografii i przyczynków. nie były szczęśliwe w wyborze. ale mało opracowań całokształtu. Dlaczego.Książka powinna właściwie nazywać się Historią filozofii europejskiej. że był on nauczycielem Platona. omawiając Sokratesa. chciał. bibliografia nie jest we wszystkich działach utrzymana równomiernie. Dlatego też tam autor wymieniał tylko dzieła podstawowe (lub stosunkowo w danym dziale najcenniejsze). innym zaś może do uczenia się. doprowadzić do pewnej jednolitości. wprowadzić pewną przejrzystość. usunięte zaś zostały na drugi plan inne działy. i autor skorzystał z tego skrótu niedokładnego. inne.jak to napisał już Empedokles. musiał powiedzieć. profesor wyjaśni swemu słuchaczowi. Wobec takiego stanu rzeczy. następnie. jego „pisma". natomiast prace Polaków rzadko były zestawiane. O czymże to nie traktowano pod nazwą „filozofii"? Historyk ma prawo selekcji i autor skorzystał z tego prawa.choć pamięta o przysłowiu qui trop embrasse.dziejopisarstwa filozoficznego może być stosowany jedynie na podstawie niższego. które autorowi osobiście są najbliższe. ale nie skończone. Z tych zaś najlepsze są zaczęte.Inne. Wybrał go jednakże . różne działy jego „poglądów". dlaczego pedantycznie przy każdym autorze oddzielono jego „życie". taką. autor chciał zgromadzić wszystkie ważniejsze wiadomości. mają książki. leżący przed historykiem filozofii. z których laik. trzeba było wyższe zadanie uznać za cura posterior i zająć się niższym. nie 6 . by służyła studentom studiującym specjalnie filozofię. Dla tego ostatniego celu układ ten z jego podziałem na drobne działy zdawał się szczególniej wskazany. ale utarło się wśród historyków europejskich historię własnej filozofii zwać „historią filozofii".okaże się celowe. dlaczego obejmuje mało pozycji obcych. nie poświęcający się specjalnie filozofii. jak i możliwą lekturą dla nie filozofów. Dlaczego w książce niniejszej pewna ilość wybitnych i reprezentatywnych myślicieli została wysunięta na pierwszy plan. Poprzednie pokolenie tłumaczyło je przynajmniej z języków obcych. i nie mogło być celem książki niniejszej powtarzać olbrzymią bibliografię Ueberwega i innych. jakie według niego działy pominąć może lub powinien. mal étreint usiłował napisać książkę „do wszystkiego": do czytania i do uczenia się. autor pragnął jednak przynajmniej naszkicować ją i po omówieniu doktryn każdego okresu zestawiał krótko jego zagadnienia i pojęcia. w sposób łatwy i interesujący może poinformować się o jej dziejach. nawet takie jak estetyka. ale też niezmiernie różnorodny. jego „poprzedników". A także z myślą o tym. poniekąd. „zarysy" i opracowania kompletne. a jeden człowiek nie może objąć naukowo dziejów fiilozofii wszystkich krajów i ludów. działy filozofii są uwzględniane nierównomiernie? Aby olbrzymi materiał. osądzą to czytelnicy. Nie mając w polskiej literaturze naukowej pracy. materiał. Dlaczego. Dlaczego są w książce powtórzenia? Bo omawiając danego filozofa. co zdaje się czynnikiem najbardziej stałym i najistotniejszym w zmiennych dziejach filozofii: na pogląd na świat. uwypuklić najwybitniejszych ludzi i najważniejsze myśli. Toteż metafizyka i. inni zaś potraktowani tylko ubocznie? Taki sposób traktowania przedmiotu nie jest sprawiedliwy . więc słuszniejszym wydało się w tym wypadku ograniczyć się do przeglądu prądów i poglądów. ale także mogła przydać się przy egzaminach magisterskich z „głównych zasad filozofii". Historia ta zawiera tylko filozofię europejską? Dlatego. który dostarcza mu materiału faktycznego. Dlaczego książka została rozbita na mnóstwo drobnych rozdziałów. że książka ta jednym służyć będzie do czytania. która byłaby zarówno podręcznikiem uniwersyteckim. następnie. a te. Czy to zespolenie dwóch trybów wykładu obszerna historia filozofów z krótką historią zagadnień .

Dlaczego książka jest ilustrowana? Wbrew spotykanemu jeszcze nieraz poglądowi. filozofów nie kanonizowanych nie malowano i nie wiemy. że tak chcą przepisy językoznawców: gdzie nazwa jest zasymilowana przez mowę polską. bo tylko ich zbadanie zdawało się być ważne dla ludzkości. FILOZOFIA I JEJ DZIAŁY 1. ulegał im w miarę tego. znaleźć można ich pod dostatkiem. „Kassjusz". znajdującej się w warszawskiej galerii Łazienek. a nie Kremera. lecz „Odrodzenie". zwłaszcza transkrypcja nazw starożytnych? Dlatego. nie ustaloną wyraźnie albo ustaloną w sposób niekorzystny dla jasnego wyrażania myśli filozoficznej. że nie portretowano filozofów. że „filozofia Odrodzenia nie była odrodzeniem filozofii". ale „Kition". pisał „cynicy" (nie kinicy). ale „Fajdros" (bo takie jest oryginalne brzmienie). ale . Z portretami myślicieli starożytnych i nowożytnych nie było trudności. której zakres jest zatem z wszystkich nauk najobszerniejszy i pojęcia najogólniejsze. co dla ludzkości najważniejsze i najcenniejsze. gdy główny jej przedmiot stanowiły normy moralne. nad egzemplarzem angielskim. niestety. Jeśli zaś zdarza się. Jest to nauka o tym. a wśród nich i takie. Przy tym ograniczeniu wybór musiał być mniej lub więcej przypadkowy i jeśli umieszczony został portret Libelta. wbrew temu. jak wyglądał Duns Szkot lub Ockham. robiony z natury od fantazji lub kopii późniejszej. co każą językoznawcy.przechodząc od kwestii filozoficznych do coraz bardziej zewnętrznych .Portrety filozofów polskich zostały ograniczone tu do czterech. nie ustają próby. To nauka. Poza tym ulegał on ciągłym przemianom. by zaznaczyć. że to nazwa. głównie z dawnego zbioru Stanisława Augusta. więc tu znowu autor ograniczył się do wyboru najcelniejszych. Są to podobizny filozofów-świętych. Jeśli pouczającym jest dla czytelnika opis życia filozofa. ukazujący jego oblicze. były natomiast trudności ze średniowieczem: bezosobisty stosunek ówczesny do nauki tłumaczy. ale „Crassus" itd. a nie charakterystyka okresu. jak rozszerzał się zakres znanych i badanych przedmiotów i jak zmieniała się ich ocena. Prac zaś o filozofii polskiej istnieją obszerne regestry (u Korbuta i gdzie indziej). Granica wszakże jest nie zawsze wyraźna. że osobiście łączy pracę na polu historii filozofii z pracą na polu historii sztuki. A tak samo zmieniano jej temat w zależności od tego. gdzie zaś nie. przedmiot filozofii zmieniał się razem z poglądem na naturę poznania.Przy tym autor chciał skorzystać z tego. odróżnić portret dobry od złego. I tylko tyle można powiedzieć o przedmiocie filozofii. Odkąd istnieje nauka.wyobrażeni są zapewne zgodnie z tradycją i dlatego można tym malowidłom ufać. Trentowskiego lub Cieszkowskiego. gdy tylko przyroda była przedmiotem filozofii.Przy pisaniu wyszły na jaw różne trudności pisowni polskiej: wypadło głowić się nad niejedną sprawą. bo w niej upatrywano podstawę wszelkiego poznania. większość zaś sztychów reprodukował wedle egzemplarzy ze zbiorów polskich. bo nie zwracano wówczas uwagi na żadne zjawiska poza przyrodniczymi. aby zachować proporcję z filozofami innych krajów. Był okres. to niekoniecznie z samego upodobania do jego filozofii. był okres. że filozofia ze swego wielkiego zakresu wybiera jakąś część i o niej traktuje specjalnie. ale także z upodobania do jego wyrazistej twarzy i dobrze malowanego portretu.tylko publikacji oddzielnych.pisownia jest w tej książce niekonsekwentna. . autor pisał nie „odrodzenie". . co istnieje. które były reprodukowane rzadko albo wcale. przechowujących podobizny filozofów. to dzieje się to ze względu na tej części szczególną wagę i wartość. posiadamy jedynie późniejsze malowidła. Udało się zebrać portretów sporo. Autor chciał przede wszystkim uwzględnić portrety znajdujące się w Polsce: dał przeto przewagę w portrecie Franciszka Bacona replice. Autor pisał więc „Fedon" (bo tak jest w Panu Tadeuszu). Było mu przez to łatwiej może dotrzeć do galerii i zbiorów. jednakże prac Polaków z dziejów filozofii obcej (zarówno po polsku. a zawsze wypadkowa. Dlaczego . gdzie przeprowadzano granice wiedzy: gdy pierwotnie za przedmiot filozofii 7 . jak i w obcych językach) zebrała więcej niż którakolwiek z dawniejszych. ZAKRES FILOZOFII. i by móc wyrazić. Były okresy. Ze względu na jasność myśli. na których wyobrażeni są scholastycy. ale także artykułów w czasopismach. która da pogląd na świat: ta nauka była i jest nazywana filozofią. Ponadto jeszcze. tam każą zachowywać ją w postaci najbliższej pierwotnego brzmienia. rościć pretensji. to tak samo i portret. . że ilustracja jest na miejscu nie tylko w wydawnictwach popularnych. Do kompletności podana tu bibliografia nie może. gdy w filozofii traktowano prawie wyłącznie o psychologii. nie ustają wysiłki. tam każą ją spolszczać. autor sądzi. Bóg i dusza. aby wyjść poza rozważania częściowe i objąć w jednej nauce wszystko. by obok nauk specjalnych zbudować naukę.

Dokonała tego dopiero w klasycznym okresie filozofii greckiej. ogólną naukę o poznaniu i ogólną naukę o wartościach.uważano rzeczywisty świat. co ją uprawiali. ośrodek filozofii pozostał i historyk ma przed sobą nieprzerwane pasmo jej dziejów. nie miał jednak początkowo ścisłego znaczenia: oznaczał mądrość w ogóle. teorię poznania i działania. potem wytworzyła ogólną teorię bytu. co niepotrzebnie zostało do ogólnej nauki włączone. wiedzę w ogóle. Rozważania bowiem dotyczące spraw najogólniejszych łatwiej jeszcze od innych mogą przejść granice tego. rozpoczął się już proces odwrotny: wydzielania tego. Więc metafizyka obok swej części ogólnej obejmowała zazwyczaj nauki o przyrodzie. POWSTANIE NAZWY «FILOZOFIA». DZIAŁY FILOZOFII. Nawet to. w zależności od tego. mających różny przedmiot i różną wartość naukową. a i dla charakterystyki filozofa na ogół mniej są ważne niż ogólny pogląd na naturę bytu. Bardziej jednolity materiał zestawiają historycy specjalniejszych dyscyplin. ale poznania nie daje. Zanim zaś jeszcze zakres filozofii został skompletowany. a co mogło stanowić odrębną naukę z własną metodą i własnymi specjalistami. etyki lub estetyki. Ponadto do działów tych bywały przyłączane. do zasad mniej powszechnych. i na krytykę poznania. a jedynie miłość jej jest dostępna dla ludzi. Podział filozofii na te trzy części jest starej daty: ustalili go już w IV w. nie zawsze było uznawane przez tych. 2. jako im pokrewne. 3. zaspokaja bowiem pewne potrzeby. druga epistemologią i gnozeologią. że filozofia jest nauką. traktująca o wartościach moralnych. Wyraz. później nieraz ograniczano się do zjawisk lub wręcz do myśli ludzkich o świecie. do przedmiotów mniej cennych.filozofię sztuki. Historyk filozofii nie może tedy bliżej zakreślać swego tematu. który znaczy dokładnie: miłość mądrości. a niewątpliwie doniosłe jest zbadanie przemian. filozofii przyrody lub psychologii. Grecy twierdzili.nauce o poznaniu i etyki . z etyką . choć ich źródłosłowy są greckie. Ale działy te uprawiane były przez filozofów już bardziej sporadycznie. trzeciej niektórzy dają nazwę aksjologii. logiki . którzy filozofowanie mieli za czynność praktyczną. W teorii wartości znów wysuwały się na pierwszy plan dwie dyscypliny: etyka w węższym słowa znaczeniu. Już u Arystotelesa wyodrębniła się z filozofii logika. wcześnie już w Grecji używany. państwa.n. metafizyki lub logiki. Nazwy te. tyle że nie traktując jako zamierzenie naukowe. i estetyka. co można poznać naukowo. od greckich czasów aż do naszych dni.nauce o wartościach. Po odróżnieniu zmiennych zjawisk od niezmiennego bytu wiedza rozdzieliła się na dwa rodzaje: na wiedzę o zjawiskach 8 . którym z biegiem rozwoju ludzkości ulegało przekonanie o tym. wykształcenie ogólne. jednakże parcelacja ta nie została dotychczas dokonana. ale za to poznawalnych naukowo. Z tych. że Pitagoras pierwszy użył tego wyrazu dla zaznaczenia. Grecy dzielili filozofię na fizykę. czyli kosmologię. z estetyką . do jakich przykładały wagę. bądź też włączane do nich. Bardziej zupełne z nich miały w każdym razie trzy działy: ogólną naukę o bycie. co nie wierzyli w naukowe spełnienie zamierzenia filozofii. greccy uczeni z Akademii Platońskiej. ale jest to zapewne później wymyślona legenda. badająca wartości estetyczne. inni zaś zmniejszali to zamierzenie ograniczając je do klas węższych. Są to trzy wielkie kompleksy nauk. Doktryny filozoficzne opracowywały te lub inne działy wielkiego zakresu filozofii. jak socjologia lub psychologia. duszy i Bogu. p. później zaś wyodrębniły się też inne dyscypliny. dając nazwę fizyki nauce o bycie. Byli myśliciele. jako ich części. jako stanowiącą nie jednolitą naukę. Dopiero Platon nadał filozofii nowe znaczenie. jakie są cenne i jakie poznawalne naukowo. Dla historii filozofii właśnie różnolitość materiału jest charakterystyczna. jakie własności świata są powszechne. niektóre inne jeszcze dyscypliny: więc z teorią poznania łączono logikę formalną i metodologię. rozbić całkowicie na dyscypliny specjalne. by filozofię.e. Nauka o poznaniu rozpadała się na dwa działy o wybitnie odrębnym charakterze: na teorię poznania. że mądrość jest rzeczą boską. z których każdy ma znów swoje części. logikę i etykę. są nowszego pochodzenia. która ocenia jego wyniki.filozofię prawa. jedni je bądź co bądź spełniali. która analizuje przebieg poznania. Pierwsza z tych nauk filozoficznych bywa nazywana metafizyką i ontologią. poznania i dobra. Ostatnimi czasy pojawił się nawet prąd dążący do tego. psychologię i teologię. którzy uważali filozofię za bliższą poezji niż nauce. byli znów inni. społeczeństwa i religii. Przedtem stopniowo tylko opanowywała różne dziedziny zagadnień i rozszerzała swe agendy: najpierw uprawiała filozofię przyrody. musi w swoich rozważaniach uwzględniać całą różnorodność doktryn. „Filozofia" jest greckim wyrazem. Filozofia nie od razu objęła cały swój zakres. lecz konglomerat nauk.

praca jej miała charakter pozytywny. Okresy wypada odgraniczać wedle tego. tamta dążyła do stworzenia systemu. Istniały zaś wyraźnie różne typy filozofii. Każda też przeszła przez okres. prawdziwszą. ten tradycyjny podział nie odpowiada bowiem wielkim przełomom w dziejach filozofii: nowe idee filozoficzne. wyodrębnił z niej „filozofię pierwszą". Co prawda. Filozofia podziwu dążyła do tego. nie rzeczowe. 9 . to ujął systematycznie jego następca. FILOZOFIA EUROPEJSKA I JEJ OKRESY Filozofia europejska stanowi całość zwartą od początku aż do naszych dni. bo obok niego jest typ drugi. jest to naturalne w nauce. owoc „filozofii podziwu". Filozofia nieufności natomiast. że każda z nich przeszła przez te okresy: okres rozwoju. a zarazem i do podziału przyjętego w innych działach dziejopisarstwa. Okresy te bywały zawsze poprzedzane przez krótszy lub dłuższy okres rozwoju. Z tego punktu widzenia filozofia europejska rozpada się na dwie wielkie ery: starożytną i chrześcijańską. a wygasająca w VI w. to jest tę. o „bycie jako takim" i szuka dlań „pierwszych zasad i przyczyn". która z różnych źródeł wypłynęła i różnym potrzebom usiłowała służyć. ta ograniczała się do krytyki i do oświecania umysłów. Wolny od tej trudności jest inny podział.e. jakie je dzielą. chrześcijaństwo wprowadziło bowiem nową postawę wobec świata i życia. Dwudziestopięciowiekowy rozwój filozofii europejskiej daje różne podstawy do podziału na epoki. Nie wyrzekając się dawnego przedplatońskiego pojęcia filozofii jako obejmującej wszelką wiedzę. średniowieczną i nowożytną. a idee nowożytne jeszcze w pełni średniowiecza. a umysły oświecić oczyszczając je z błędnych mniemań.. i tylko ją. zaczynająca się w VI w. który wyrósł z nieufności. ale również upodobał sobie w badaniach szczegółowych. trzy wielkie epoki filozofii mają to wspólne. Owocem „filozofii nieufności" były w dziejach filozofii okresy krytyki i oświecenia: przeszła przez nie każda z trzech wielkich epok europejskich filozofii. Potrzebny stał się nowy termin dla oznaczenia wiedzy o bycie: wiedzę tę. filozofia nowożytna ze średniowiecznej. I mimo wszystkie różnice. w którym osiągnąwszy pełnię swych zagadnień wytwarzała systemy. Mimo przełomy. które te stanowiska pielęgnowały i rozwijały w szczegółach. Po nich zaś następował z reguły okres szkolny: gdy bowiem ustalone zostały zasadnicze stanowiska. tradycji. Tamta dążyła do znalezienia prawdy. Przeciwstawił jej wszystkie inne nauki jako szczegółowe. ta głównie do usunięcia fałszu. Wedle tego podziału dzieje filozofii europejskiej rozpadają się na trzy wielkie epoki: I. n. zalety jego są formalne.n. Co Platon zapoczątkował. oznaczała tylko wiedzę istotniejszą. Ma on tę zaletę. rozwijająca się do XIV w. Epoki te można jeszcze dalej dzielić na okresy. tradycja nie została nigdy przerwana: filozofia średniowieczna korzystała ze starożytnej. Arystoteles. starała się przekonania poddać krytyce. jego własna różnorodna praca musiała pobudzić go do dokładniejszego oddzielenia filozofii od innych nauk. Gdy Arystoteles powiada. jaki w nich przeważał typ filozofowania. ale tylko dla jednego typu filozofii. Filozofia średniowieczna. Platon nazwał filozofią. przejęta niedowierzaniem wobec zjawisk i wobec przekonań. że stosuje się do istniejącej już od XVII w. polihistor starożytności. które panowały w wiekach średnich. trwalszą od innych. Jednakże podział taki ma strony ujemne: mianowicie przełom między obu erami dokonał się nie od razu i przez cztery wieki z górą filozofia starożytna i chrześcijańska istniały obok siebie. ogólniejszą. Wszakże jeszcze i dla niego filozofia nie była ściśle określoną dyscypliną. Odtąd nazwa „filozofii" była już ściślej określona i zakres jej odgraniczony od zakresu innych nauk. p. która traktuje o najogólniejszych właściwościach rzeczy. III. by zrozumieć i opisać wszechświat. jej typ jest krytyczny i negatywny. okres systemów i okres szkół. II. ale paralelizm z rozwojem innych działów kultury trudny jest już do utrzymania i podstawy dalszego podziału musi dostarczyć rozwój samej filozofii. Filozofia starożytna. który dzieli filozofię europejską na trzy wielkie epoki: starożytną. Filozofia nowożytna.i na wiedzę o bycie. pojawiły się jeszcze w starożytności. które głosimy. zachował Platońskie zamiłowanie do zagadnień najogólniejszych. że filozofia wyrosła z podziwu.e. Rzeczowo najważniejszą granicę epok stanowi fakt powstania filozofii chrześcijańskiej. okres krytyki i oświecenia. wtedy tworzyły się szkoły. to jest to słuszne. której początek przypada na XV w.

). nie przyciągała cudzoziemców i długo chroniła od klęsk wojny. a jednocześnie zdolność do abstrakcyjnego rozumowania . który przypadł na IV w. Żaden inny naród w tym okresie nie wytworzył filozofii.CZĘŚĆ PIERWSZA: FILOZOFIA STAROŻYTNA 1.przyczyniły się do stworzenia filozofii greckiej. p.). jak Cyceron i Plutarch. w którym uprzywilejowane miejsce zajęły zagadnienia etyczne (III -I w. Poglądy Epikura przechowały się w poemacie jego rzymskiego zwolennika Lukrecjusza.duża ilość małych państw . i niektórych stoików.n.e.n. Niebawem potworzyły się szkoły i zaczął się nowy. a poglądy dawniejszych sceptyków w dziele późnego sceptyka. ustrój państwowy Grecji . p. postawa śmiała a życzliwa wobec rzeczywistości. z dzieł ich posiadamy tylko fragmenty. natomiast wywoływała kolonizację i czyniła.n. filozofii greckiej ma olbrzymie luki. wydawał w dziedzinie nauki talenty nie mniejsze niż w poezji. jak Temistius i Aleksander z Afrodyzji. czynnik obcy w filozofii greckiej wzmógł się jeszcze. Sprawozdania te i cytaty znajdują się: a) W pismach filozofów: mianowicie Platona. . p. GRECJA.e. Sekstusa Empiryka. jak Simplicius i Jamblich.e.n. B) Okres oświecenia starożytnego. Szczep grecki. bogato przez naturę obdarzony. Hipolit. Taki przebieg filozofii starożytnej pozwala podzielić jej dzieje na następujące okresy: A) Okres powstania filozofii. 10 . p. OKRESY. przechowane w postaci cytat u innych autorów.).sprzyjał wytwarzaniu się różnorodnych postaci kultury. na ich podstawie okres klasyczny mógł już dać syntezę. ważniejsze stanowiska. miał najrozleglejszy zakres zagadnień. 3.e. Ziemia uboga.n.e. Okres ten przypadł na czas hellenizmu. jak Seneka. Najwięcej walczyły teraz o teorie etyczne. że Grecy obcowali z kulturą innych krajów. Filozofia starożytna w tym ostatnim okresie więcej jeszcze niż etycznymi przejęta była zagadnieniami religijnymi. były już sformułowane.e. p. 2. następujący bezpośrednio po okresie oświecenia i ściśle z nim związany. z wyjątkiem Rzymian. Euzebiusz. "Nasza znajomość. z początkiem III w. p. uchodzi za klasyczny szczytowy okres filozofii starożytnej.e. do których wiodła myśl grecka. Rozkwit filozofii w Grecji nie był dziełem przypadku: ułatwiły go specjalne warunki tego kraju. poklasyczny okres.n.n. pracę nad filozofią. a po dwóch stuleciach wydała już arcydzieła filozoficznej myśli. Ważnym źródłem są erudyci ze szkoły Arystotelesa. w którym przeważała filozofia o charakterze humanistycznym (V w. zwłaszcza eklektyków. którzy pod koniec starożytnej epoki pielęgnowali filozofię wydaną przez Greków. Platona i Arystotelesa. drugi zwrócił zainteresowania ku zagadnieniom humanistycznym. w którym filozofowie grupowali się w szkołach i szkoły walczyły między sobą o teorie filozoficzne. Z pism późniejszych filozofów pozostało niewiele. ŹRÓDŁA. n. Również niektórzy Ojcowie Kościoła.e. umiłowanie rzeczy konkretnych. usiłowała ona stopić własny grecki pogląd na świat z obcym i przez to z jednolitej stała się „synkretyczna". Ten okres szczytowy był poprzedzony przez dwa okresy. Pierwszy z nich ograniczał się do filozofii przyrody. Najpełniejszy swój wyraz filozofia starożytna znalazła w okresie klasycznym. W I w. w którym miała prawie wyłącznie kosmologiczny charakter (VI-V w.V w. gdy Grecy wyszli ze swego odosobnienia i rozpoczęli żywszą wymianę swojej kultury z kulturą innych ludów. zwalczając pogańską filozofię dostarczyli o niej obfitych informacji. Po okresie klasycznym. a przy tym przez współzawodnictwo wzmagał ambicje. Klemens.).n. w których filozofia rozwijała się i rozszerzała swe zagadnienia.). plastyce czy w sztuce wojskowej. Najmniej zaś z filozofów wczesnych. jak Justyn. stanowiące podstawę całej europejskiej filozofii. Właściwe greckim umysłom zainteresowanie otaczającym światem. D) Okres szkół starożytnych. Arystotelesa oraz filozofów późniejszej epoki. W większych rozmiarach przechowały się jedynie pisma dwu wielkich filozofów okresu klasycznego. C) Okres systemów starożytnych (IV w.e. a przy tym morzem od innych krajów oddzielona. Orygenes. Filozofia starożytna Europy była filozofią grecką. lub ze szkoły Platońskiej i neoplatońskiej. większe niż zainteresowanie własną osobą. żądza jasności. kultura plastyczna. żaden nawet nie współdziałał z Grekami. E) Okres synkretyczny o charakterze religijnym (I w. p. nic wszakże do niej nie dodając istotnego. a całokształt poglądów ich znamy jedynie na podstawie sprawozdań podawanych przez późniejszych pisarzy starożytnych. p. Grecja rozpoczęła w VII w.

niebo było Zeusem. bo oparte na tradycji wywodzącej się jeszcze od Teofrasta. Skąd powstał świat? Powstał dzięki bóstwom. bardziej popularne. wobec których jest on bezsilny i bezradny. Potrzeby religijne sprzęgły się zaś niebawem u Greków z potrzebami innej już natury. miała swój mit. n. czysto religijnych koncepcji wytworzyły się koncepcje religijnopoetyckie. Mity łączyły się w całości i łącznie tworzyły kosmogonię. Z tą poetycką fantazją na religijne tematy. który w V w. jaki bóg ją zrobił. Filozofia miała z nimi pewne podobieństwo i do nich w swych początkach nawiązała. niebo było im potęgą i ziemia była potęgą. ekscerpujących dawne źródła.e. które przeniknęły do filozofii. w której zaczynała się filozofia. w jakim powstawały rzeczy. Zasada tej genealogii była prosta: mniejsze pochodzi z większego. z dzieła Teofrasta zostały tylko fragmenty. Natomiast Grecy posiadali już: 1) wierzenia religijne. jak powstała. Filozofia skorzystała z niej. Dzieło Arystoksena zginęło. popularna dziś jeszcze. moralnej i poznawczej. One to panowały w epoce. co powiedzieć. oraz pisma Jana ze Stoboi. znaczyło tu: powiedzieć. jaki bóg dał jej istnienie. nauki szczegółowe jeszcze nie istniały. ziemia była Tetydą. I z wczesnych. Zawodowi historycy filozofii wyszli ze szkoły Arystotelesa.e. mniejsze bóstwo z większego. WIERZENIA RELIGIJNE. ale i teogonią. Z poetyckiej koncepcji religii powstała mitologia Olimpu. ale zasługujące na zaufanie.e. A skąd bóstwa? Niższe bóstwa powstały dzięki wyższym. 3) reguły życiowe. Pierwszym biografem filozofów był Arystoksen. ale i bóstw: było nie tylko kosmogonią. które były niezrozumiałe. l. dające obfite. Ale korzystali z nich późniejsi pisarze. jak powstał cały świat.n.Teofrast. A wyższe dzięki jeszcze wyższym. Każda rzecz. Hezjod z Askry zestawił w poetyckiej formie teogonię grecką. Stworzyła mianowicie mity. Również i ta forma religii utrwaliła się przede wszystkim w poezji. była to zarazem kosmogonią. Bogowie olimpijscy najdawniejszym Grekom byli nie znani. POPRZEDNICY FILOZOFÓW Gdy rozpoczynała się filozofia w Grecji. wyjaśniającą. Od początku zaś filozofia korzystała z opartych na religii koncepcji poznawczych. pierwszym doksografem .b) W pismach starożytnych historyków filozofii. uchodziło długo za jedyne źródło do filozofii greckiej. religijną interpretację zjawisk zasnuła reminiscencjami z dworskiego i rycerskiego życia. a przeto zdawały się tajemnicze i groźne. Wyjaśnienie tego typu tłumaczyło tedy powstanie nie tylko świata. to znaczy przedstawiały bądź żywoty filozofów. ale bardzo pośrednio zdobyte informacje. 11 . a powiedzieć. znaczyło dla ówczesnych ludzi tyle.. religijno-moralne i religijno-poznawcze. poetyckiej. obaj uczniowie Arystotelesa. znaną dobrze z greckiej poezji. stworzyła ich dopiero poezja epicka. Pisma ich były bądź biograficzne. ale nieco później. bądź ich poglądy: pierwsze. bo każdemu bóstwu odpowiada podległa mu rzecz. o pozagrobowej nagrodzie i karze. dawni Grecy widzieli potęgi wyższe od człowieka. wedle zagadnień. były układane w porządku szkół. Jednakże nie jest jedyne: oprócz niego (i drobniejszych pism biograficznych) przechowały się też pisma doksografów. gdy rozpowszechnił się typ erudytów i kompilatorów. że powstała z poczucia niemocy i z potrzeby pomocy. jakie bóstwo zrobiło tę rzecz i sprowadziło ją na świat? Wyjaśnić rzecz. niż pierwotnie było w religii. wprowadziła znacznie więcej antropomorfizmu. Należą tu anonimowe Placita philosophorum. dawniej przypisywane Plutarchowi. drugie bardziej specjalne. napisane w III w. są to również pisma późne. odpowiada porządkowi. w jakim powstawały bóstwa. mianowicie gnomicznej. 2) umiejętności praktyczne. bądź doksograficzne. to znaczy opis. zebrał ekscerpty z 500 pisarzy greckich. Stanowiły pierwszą próbę zrozumienia świata. były bóstwami. I one również powstały najpierw w formie poetyckiej: w poezji kosmogonicznej. jak powstała. Jedno z takich późniejszych dzieł biograficznych przechowało się prawie w całości: to 10 ksiąg Żywotów i poglądów słynnych filozofów przez Diogenesa Laertiosa. nazywanego Stobeuszem. Religia dała bowiem ówczesnemu człowiekowi pomoc w jego potrzebie zrozumienia i poznania świata. dzieło to. stawiały wobec każdej rzeczy pytanie na sposób religijny: jaka wyższa potęga. n. Jako wyrosłe na podłożu religijnym. filozofia grecka nie miała nigdy nic wspólnego. która interesowała i domagała się wyjaśnienia. mniejsza rzecz z większej. Pewne rysy pierwotnej religii Greków z doby jeszcze przed-filozoficznej wskazują na to. W otaczających zjawiskach. a porządek. o sprawiedliwości. Natomiast wierzenia religijne w połączeniu z potrzebami moralnymi wytworzyły myśli o trwaniu duszy. zwłaszcza z okresu aleksandryjskiego. W VIII wieku p.

i to wyjaśnienia ujętego w system. Ci zużytkowali ich pracę. że początkiem świata jest Zeus. że doradzał Jończykom utworzenie państwa związkowego. rozumne i doskonałe. mianowicie od ludów Wschodu. „Rozkosze są śmiertelne. od niezrozumiałego i bezrozumnego prabytu. czyli poeci kosmogoniczni. Chaldejczyków. działacze. Mędrców miało być siedmiu ale tradycja przekazała znacznie więcej nazwisk. „Znaj chwilę stosowną". Egipcjan. lecz praktycy. Przedstawiciele religii. Umiejętności.„okresem siedmiu mędrców". nocy. o boskości nieba i gwiazd. z którego potem dopiero wyłoniło się wszystko. Grecy nauczyli się ich od innych ludów. a tryb nowy jeszcze nie ukształtowany. który rozkazuje rozumnie i ład zaprowadza we wszechświecie. inni. a znów niektóre teorie etyczne. inni zaś filozofowie. Jakiekolwiek było to wyjaśnienie świata zawarte w kosmogoniach i teogoniach. co jasne. ale był to pisarz późniejszy. Zwolennicy pierwszego rozwiązania stanowili większość. gdy te umiejętności wypadło opracować naukowo. że pierwszy początek był rozumny i doskonały. Solon. Tylko cztery nazwiska powtarzają się we wszystkich spisach: to Biasz Prieny. mniemali. a także z tego. . który radził Jończykom. Następnie rozporządzali umiejętnością mierzenia przestrzeni: ta rozwinęła się w rolnictwie. a innym krzywdy nie zrobić. Były to wszystko umiejętności czysto praktyczne.Najtrudniejszy do wymyślenia był początek genealogii: niechby wszystkie rzeczy i istoty powstały z nieba i morza. Tych. „Umiar jest najlepszy". Zwłaszcza niektórzy filozofowie. ale były materiałem dla nauki. Sławiona przez Greków mądrość wszystkich tych mężów sprowadzała się do zalecania umiaru i rozsądku. do połowy VI w. z wszystkich dóbr ona najpewniejsza". umiejętności i reguł. przeciwnie.koniec VII w. były systematycznym rozwinięciem reguł życia głoszonych przez mędrców starej Grecji. a Grecy przejęli ją zapewne od Chaldejczyków. 12 . podobnie jak przy tworzeniu teorii przyrody korzystała z odwiecznych umiejętności praktycznych. zachowując przez to kontakt z życiem religijnym. w rodach lekarskich. Dalej. Pittakos. Fenicjan. 2. posiadali umiejętność trafiania na lądzie i morzu. Grecy nie byli w tych dziedzinach samodzielni. Kontakt ten mieli nie tylko pierwsi filozofowie. jak postępować. niebo zaś i morze z ziemi. który w swych fantazjach kosmogonicznych i teogonicznych korzystał już z dzieł filozofów. toteż nawiązała doń zaczynająca się filozofia Greków. REGUŁY ŻYCIOWE Greków wyrosły jako uogólnienia ich doświadczeń osobistych i publicznych. którzy zajmowali wybitne stanowiska i dokonali doniosłych reform. wybrany przez rodaków dla dokonania naprawy Rzeczypospolitej. dyktator Mityleny. brali z niej naukę o boskim początku świata. „Od młodości obieraj mądrość za towarzyszkę życia. umiejętności praktycznych i mądrości życiowej. by nie dezorganizować ustroju społecznego. prawodawca Aten i poeta gnomiczny. technicy i mędrcy byli poprzednikami filozofów greckich. Posiadali przede wszystkim umiejętność prowadzenia rachunków: umiejętność ta rozwinęła się w związku z handlem. choć wyobrażenia ich o kształcie Ziemi były najzupełniej nietrafne. Nie byli to filozofowie. cnoty nieśmiertelne". sławny z tego. sławny w całej Grecji. nie były wprawdzie nauką. I potem długo nie mogła wyzwolić się z mitologicznych koncepcji. zwłaszcza pod koniec VII w. choć przyczyn ich jeszcze nie znali. przechowywanych np. samodzielność ich objawiła się dopiero. korzystała z ich mądrości. zawsze to była próba wyjaśnienia. był to bowiem okres przełomowy. że założył szkołę filozoficzną. UMIEJĘTNOŚCI PRAKTYCZNE były już znakomicie rozwinięte w Grecji VII wieku. Filozofia. do drugiego skłaniał się Ferekydes z Syros. praktykę przetworzyć w teorię. a ziemia skąd? Czy może ziemia. sobie korzyść przynieść. gdy dawniejszy. opierali się więcej na umiejętnościach praktycznych. a cały okres . i zaczynająca się nauka grecka skorzystała z nich w najszerszym zakresie. jeszcze filozofowie klasycznej epoki korzystali z przechowanych przez tradycję wierzeń. prostszy tryb życia został zaniechany.. aby unikając naporu Persów emigrowali na Sardynię. jak Arystoteles w swych studiach biologicznych. oraz Tale s. przyjmowali. Grecy zbierali je z zamiłowaniem. nazywano „mędrcami". jak Platon i jak pitagorejczycy. a do Grecji przybyła z Egiptu. a raczej bóstwa ziemi były pierwszym początkiem? Na pytanie to kosmologiczno--teologiczni poeci odpowiadali w dwojaki sposób: jedni rozpoczynali świat od chaosu. potrzebne więc były przepisy. jak teoria umiaru Demokryta. uczeni. bez znajomości przyczyn. Mieli też umiejętność leczenia chorób. praktycznym i moralnym. odkąd postawiła sobie zagadnienia etyczne. przeważnie tacy. oto typowe ich przepisy. myśleli zgodnie z tradycją religijną. z praktyki zrodzone i praktyce służące. którzy formułowali te przepisy i prymitywne refleksje etyczne. 3.

które nie były jeszcze uformowane. pierwsza bardziej empiryczny. e. których drogi rozeszły się na przeciwne krańce: 2) Heraklit stanął na jednym krańcu. druga bardziej spekulatywny. technik. zajmowała się kosmosem. Zmienił się zarówno zakres jej zagadnień. Filozofia jońska nawiązała do przedfilozoficznych umiejętności. Jonia i Wielka Grecja miały swój styl filozoficzny. jak i umiejętności przywoził z obcych stron.jeśli traktowała. do której należeli Empedokles. Był to typowy okres powstania i rozwoju: zaczął się od najskromniejszych początków. Był wybitnym przedstawicielem ówczesnych umiejętności i mądrości życiowej. Anaksagoras i atomiści. jak i sposób ich traktowania. P. gdzie panowały plemiona doryckie. inne zagadnienia . 2. 1. estetyczne. kupiec i podróżnik. to tylko ubocznie. Ten na pół legendarny Grek żył na przełomie VII i VI w.. POGLĄDY. Zakres filozofii tego okresu był jeszcze ograniczony. tj. 4) Następna generacja filozofów dążyła do pogodzenia obu krańców. a 3) eleaci na drugim. ośrodek filozofii przeniósł się ze wschodnich kolonii do zachodnich. ich poglądy były punktem wyjścia dla grup następnych. za czasów Solona i Krezusa. p. z italskiego prądu. Ale pierwsi ujmowali zagadnienia wyłącznie mitologicznie. mianowicie w koloniach jońskich na wybrzeżach Azji Mniejszej. nie spisał. 3. filozofowie tej grupy. OŚRODKI FILOZOFII. który zarówno towary. PRZEJŚCIE OD UMIEJĘTNOŚCI DO NAUKI.. bo spisywanych wiele generacji później. W drugiej zaś połowie VI w. Był to przełom również i dla-filozofii: ośrodek jej przeniósł się wówczas do Aten. które najbardziej niepokoiły pierwotnego człowieka: astronomicznych i meteorologicznych. zewnętrzną przyrodą. etyczne . Filozofia powstała na przełomie VII i VI w. nastąpiło w VI wieku.psychologiczne. Te cztery grupy tworzyły jeden szereg o charakterze zasadniczo jońskim (choć z eleatami wszedł już do filozofii czynnik innego typu). Były tedy dwa ośrodki w pierwszym okresie filozofii greckiej i już starożytni historycy rozróżniali dwa szeregi rozwojowe filozofii: joński i italski. więc nie uprawiali jeszcze nauki. mniej więcej w trzecim pokoleniu filozofów. przerwały rozkwit naukowy Jonii i zmusiły do szukania nowego środowiska dla nauki. Co więcej. i stopniowo powiększał ich zapas i precyzję. Dla prostych swych zagadnień próbowała różnych rozwiązań. CH) 1. skąpych i niepewnych. Tales znał sposób mierzenia wysokości piramid i 13 . jak się zdaje. nie tylko wynajdywała ogólne zasady. Aż wreszcie kiedyś nastąpiło wśród Greków przejście od mitów i umiejętności do nauk: jak się zdaje. był to w jednej osobie polityk (zasługi polityczne wyrobiły mu sławę „mędrca"). CHARAKTER OKRESU. do Italii południowej (tzw. musiała te nauki zastępować. inżynier. nie w macierzystej ziemi greckiej. Poglądów swoich. chwili. zwłaszcza tych. gdy rozpoczął się złoty wiek kultury greckiej. OSOBA TALESA. Późniejsi Grecy wskazywali na Talesa jako na tego.i w każdym z nich filozofia miała odmienny charakter. ze względu na temat była to filozofia prawie wyłącznie kosmologiczna. Natomiast do zupełnie innego szeregu należała grupa piąta: 5) pitagorejczycy. epistemologiczne.PIERWSZY OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (DO V W. stworzyli najdojrzalsze teorie filozoficzne tego okresu. zapewne od 624 do 547. Filozofia pracowała wówczas sama. Pierwszy okres filozofii starożytnej skończył się w zupełnie wyraźnym momencie. który tego przejścia dokonał. mając już za sobą tradycję i korzystając z pomysłów poprzedników. Wielkiej Grecji) i Sycylii. STANOWISKA FILOZOFICZNE. lecz w koloniach. ale jednocześnie musiała stosować je do wyjaśniania najszczegółowszych zjawisk. aż wyczerpała bez mała wszystkie swe możliwości. italska zaś do wierzeń i mitów religijnych. TALES I POCZĄTEK FJLOZOFII W okresie przednaukowym stosunkowo najbliższymi nauki byli poeci kosmogoniczni i przedstawiciele umiejętności praktycznych. n. Przyczyny tej zmiany były natury zewnętrznej: to wojny perskie spowodowały zniszczenie miast jońskich.. Wśród filozofów tego pierwszego okresu można rozróżnić kilka grup: 1) Pierwszą stanowią najstarsi jońscy filozofowie przyrody z Talesem na czele. bez pomocy ze strony nauk szczegółowych. od nielicznych zagadnień i niewyraźnych pojęć. tj. a drudzy wyłącznie technicznie. Rozwijały się w różnych warunkach geograficznych i etnicznych . a poza tym wszystkim był to jeszcze uczony. sądząc z wiadomości o nim.

ale rzecz w tym. co widział. ale tego. że był uczonym astronomem. od mędrca zaś żądali czego innego. a jego poprzednicy o bóstwach wody. I nic by w tym nie było dziwnego. Ogólnie mówiąc. Wreszcie: nie dość jest coś wiedzieć. tak samo zapatrywali się na przyrodę. Umiejętności wytworzyły się dla celów praktycznych i dla tych celów wystarczały. oni . Jeszcze przed pierwszym matematykiem widział każdy. Bez tego są co najwyżej umiejętnościami. nie ma nic dziwnego: ludziom na ówczesnym poziomie umysłowym. nauka wymaga nie tylko sumienia. stamtąd może Tales przywiózł swe umiejętności. Przepowiedział zaćmienie Słońca na 28 maja 585 r. co powstało". to znów wywołuje wrażenie. że jego sposób wyjaśniania był inny. W taki sam sposób postępowano w Egipcie z pomiarami i w Babilonie z przepowiedniami astronomicznymi. zanalizowane.pisze Arystoteles . Gdy zaczęto się także interesować prawdami dla nich samych. wprawiając tym w podziw swych rodaków. Również i cel nauki jest odmienny niż cel umiejętności. że przecież widzą. że takie było właśnie pierwsze jej zagadnienie. muszą być związane z innymi i uporządkowane. ale w zagadnieniach i odpowiedziach stojąca na pograniczu mitologii. To przejście od praktycznej umiejętności do teoretycznej nauki dokonało się w Grecji między VII a VI wiekiem. a nie wiedzę naukową. próbował dociekać prawdy w dziedzinie. to jako filozof. on mówił o realnym przedmiocie. było wyjaśnienie zjawisk . Można by przypuszczać. a może i w ogóle na ziemi. Ta teoria Talesa brzmiała: Wszystko jest z wody. odosobniona trafna obserwacja i pojedyncze prawdziwe twierdzenia nie stanowią jeszcze nauki. wyjdą 14 . cel i sposób naukowy. nie nauką. iż był uczonym geometrą. Jest tedy dość prawdopodobne. lecz co było własnym świata początkiem. Tales. początek ich przypada na czasy późniejsze. a tym bardziej nie umiał udowodnić tego twierdzenia. aby stanowiły naukę. że jego filozoficzna teoria była pierwszą teorią naukową.pod tym względem nie różnił się od twórców mitologii. Jeśli Tales był uczonym. jaka powstała. ale i z mitologicznym sposobem myślenia. Tego zwrotu dokonali również myśliciele jońscy. Aby mogła utworzyć się nauka. A zatem: aby posiadane wiadomości mogły być uznane za naukowe. lecz jakim świat był od początku. jakie sobie stawiał. gdyby pierwszą nauką. W takim znaczeniu początek świata był pierwszym zagadnieniem filozofii. Czym nauka różni się od umiejętności? Po pierwsze..„że dawniejsi ludzie. kto świat zrobił. że już przed Talesem wypowiadano podobny. lecz trzeba dowieść lub wykazać. że rzeczy mają się tak a tak. zdawało się. świadomość ta musi być zanalizowana i wyrażona w postaci twierdzeń przy pomocy pojęć. ale także istotną. wtedy powstał nowy cel i sposób ich dochodzenia. jaka pojawiła się w Europie. „Niektórzy mniemają" . z wody powstało i z wody się składa. Pierwsza więc postać świata była w jego mniemaniu nie tylko pierwszą. jak się zdaje. uprawiali nie naukę. Zadaniem. nie umiał sformułować pojęciowo w formie twierdzenia o równoramiennych trójkątach. musiał dokonać się przewrót w sposobie myślenia: nieodzowne było zerwanie nie tylko z praktycznym. Była to filozofia jeszcze zupełnie archaiczna. że są one tak samo nachylone. ale była najbardziej pociągająca teoretycznie. W tym. jaki świat był. Niepodobna uważać Talesa za twórcę nauk matematycznych i astronomicznych. Ale poza tym. kto budował sobie szałas na dwóch równych kijach. tych i przed Talesem było bez liku. Tales zajmował się matematyką i astronomią w celach praktycznych i na sposób praktyczny. a przed niego wyjść nie umieli. Jednakże obliczenia jego były robione sposobem raczej techników niż uczonych: obliczał nie umiejąc poprawnie uzasadnić obliczeń i przepowiadał zjawiska nie znając ich przyczyn. jeśli wierzyć podaniom. 2. PRZEJŚCIE OD MITOLOGII DO NAUKI.odległości okrętów na morzu. Mówiąc o Okeanosie i Tetydzie. Zagadnieniem Talesa było pochodzenie świata. z których pierwszy był. i Tales przypuszczał. że tak jest. Tales posiadał w tym zakresie umiejętności. Czy właśnie Tales go dokonał? W każdym razie filozofowie greccy szukając swych przodków dochodzili zawsze do niego. Chodziło mu nie o to. mianowicie by powiedział. Ale nie pytał już. udowodnione. Przy tym zaranie myśli skłonne było uważać pierwotną postać rzeczy za najważniejszą. A jednak różnica jest zasadnicza: Tales mówił o wodzie. gdzie nie mogło być mowy o praktycznych celach. co było przed światem. podczas gdy w umiejętnościach chodzi tylko o prawdy praktycznie cenne. że koniec końców po wszystkich przemianach świat powróci do tej pierwszej postaci. wywołuje to wrażenie. Według nich bowiem Okeanos i Tetyda byli rodzicami tego. którzy żyli dawno przed obecnym pokoleniem. tą dziedziną była filozofia. nie tkniętym jeszcze krytyką naukową. iż nie był to pogląd nowy.o fantastycznych postaciach. Celem nauki są także prawdy interesujące same przez się. Dalej: nie stanowi nauki ogólnikowa świadomość. różna od mitologii. lecz i rozumienia. lecz mitologię. jaki świat jest. Jeszcze się w niej niewiele objawiło cech umysłowości greckiej. muszą być uporządkowane. była filozofia: ze względu bowiem na ogólność swego przedmiotu miała najmniejsze znaczenie praktyczne. z której wyszedł.

Jego uczniem był Anaksymander. natomiast wczesna filozofia Greków niewiele się różniła od spekulacji innych ludów. przeciwnie. które są niezbędne i wystarczające. by mogła być czymś różnym od materii. że pierwszy filozof był geniuszem. Ale stawiali pytanie tak jak lałeś. Anaksymander pochodził z Miletu. Umiejętności swe zapożyczył zapewne z obcych krajów. że zarodki wszystkiego są mokre. żyje wilgocią. rozróżnienie materii i siły poruszającej było także dziełem późniejszych rozmyślań. jakim posługiwali się późniejsi Grecy. że inne rodzaje materii były początkiem świata. mniemali. tak samo jak Tales. że zdolność poruszania się jest materii własnością zasadniczą. Miała tedy ta pierwsza teoria filozoficzna przynajmniej pozory uzasadnienia. nie posiadali też pojęcia materii. Obserwacje te zdawały się wskazywać. wedle którego jest ona jednym ze składników ciała.Anaksymenes. gdyż pytanie było beznadziejnie trudne: skądże Tales mógł wiedzieć. czyli tymi. że zawiera siłę produktywną. co było na początku świata? A niekoniecznie trzeba przypuszczać. a nie inny rodzaj materii. Toteż tych najwcześniejszych filozofów Arystoteles nazywał fizjologami. jako objaw życia i duszy. Nie myśleli o materii jako o czymś jeszcze nie ukształtowanym.one na jaw dopiero w dalszym rozwoju. bo rzecz była już dostatecznie dojrzała. PIERWSZE ZAGADNIENIE FILOZOFICZNE. Nie przychodziło im do głowy. Dlaczego Tales sądził. zapoczątkowaną przez Talesa. że jednym słowem posiada te cechy. ale dali mu inną postać: bardziej spekulatywną dał Anaksymander. Co więcej. jak to widać w bursztynie i magnesie".. Wszelako Tales umiał podać inne racje swego poglądu. a pokarm soczysty. że woda jest życiodajna. rozróżnienie materii i kształtu było pomysłem późniejszych dopiero pokoleń greckich filozofów. a umrzeć miał wkrótce po r. ci pierwsi filozofowie jeszcze nie posiadali. ale byli to materialiści. istotnie. nie znali oni przedmiotów innych niż materialne. Wszak niekoniecznie wielkim skokiem. Jeden z następców Talesa twierdził. jaką nań dał. duszy było tak charakterystyczne dla pierwszej grupy greckich filozofów. Naczelnym pytaniem. nie znali natomiast abstrakcyjnego pojęcia materii. Ci najwcześniejsi nie rozumieli też materii jako bezwładnej masy. 3. Tales mówił. czyli teoretykami przyrody. z których rozwinęła się przyroda? Później formułowano to pytanie: Jaka była pierwotna materia? Wszakże terminu „materia". stojących na tym samym poziomie cywilizacji. Niektórzy historycy uważają ich za materialistów. życia. rozszerzyli jego rodacy w koloniach jońskich. że powietrze. którego był uczniem. Rozwiązanie Talesa nie znalazło oddźwięku: bo inne znów obserwacje i pozory przemawiały za tym. Jte pierwotną postacią materii był ogień. jak kształt lub siła. Jeżeli w czym leżała zasługa Talesa. bardziej empiryczną . OSOBY ANAKSYMANDRA I ANAKSYMENESA. To nieoddzielanie materii od siły. że nazywano ich „hilozoistami". a nie w odpowiedzi. powoływał się mianowicie na obserwacje pewnych zjawisk: że to. Zajmowali się materią w znaczeniu zbioru konkretnych ciał. te inne rodzaje znalazły niebawem zwolenników. co życie mieli za nieodłączne od materii. że właśnie woda. a do nich dalsze pokolenia filozofów. co żywe. aleje pogłębili. JOŃSCY FILOZOFOWIE PRZYRODY Filozofię. Pojęcia. Miał napisać pierwsze w Grecji dzieło filozoficzne. 547 lub 546. ZNACZENIE TALESA. aby z niej rozwinęła się cała przyroda. Urodził się zapewne w 609 lub 610 r. martwe wysycha. którymi posługiwali się ci wcześni fizjologowie przy rozwiązywaniu zagadnienia początku świata. f przez to stali się jego następcami. inny. którzy nie posiadali jeszcze czystego pojęcia materii i wszystkim przedmiotom materialnym przypisywali cechy duchowe. A w duchu swego czasu interesowali się przede wszystkim jej początkiem. która wymaga działania siły z zewnątrz. w sposób naturalny dla wczesnej myśli skłonni też byli w życiu widzieć działanie duszy. aby została wprawiona w ruch. 15 . że „wszystko jest ożywione. odróżnionym od innych jego składników. do Anaksy-mandra nawiązali Anaksymenes i Heraklit. to w postawieniu pytania. ale i drobnym krokiem można przekroczyć granicę. jakie sobie stawiali. była początkiem przyrody? Może działała tu spuścizna po mitologii i łączność z Okeanosem i Tetydą. Przejęli jego zagadnienie. Odpowiedź nie mogła być od razu trafna. było: jaki był początek przyrody? A pytanie to znaczyło dla nich: jaki był pierwotny rodzaj ciał. przejście zaś od umiejętności do filozofii nie wymagało może wielkiego umysłu. mniej więcej jednocześnie z Talesem. były niezróżnicowane i całkiem nieabstrakcyjne. utrzymali jego hilozoizm. Toteż Grecy uważali Talesa za przywódcę swej filozofii. Przedmiotem dociekań Talesa i jego bezpośrednich następców była przyroda. aby siła mogła być poza materią. Zdolność zaś poruszania się pojmowali animistycznie.

w tym filozofowie greccy używali tego wyrazu od wczesnych czasów. Tales szukał materii. co w niej jest od początku. a potem tyle. Przemiana terminologiczna była symptomem pojawienia się nowej myśli filozoficznej. Natura z jej koniecznością była dla nich najwyższą doskonałością. 16 . Anaksymander szukał również pierwotnej materii. jak jeden żywioł przemienia się w drugi. ale też właściwą naturą. Pierwotne własności rzeczy pojmował zarazem jako trwałe. żywiołów. z którym piękno sztuki nie mogło się . Nie wymieniała jakości. co czasy nowe nazywają „naturą rzeczy". nie tylko ich pierwotną. ale „zasadą" rzeczy. Zjawiska są dostępne zmysłom. zjawiska są różnorodne. zjawiska są przypadkowe. co w rzeczach zmianie nie ulega. rozrasta i rozradza. i to. Odpowiedź ta wymieniała tylko ilościową własność pierwotnej materii: jej bezgraniczność. W tym znaczeniu. co staje się. co nie jest konieczne. ile nad tym. a tylko traci swą nieokreśloność w miarę tego. co konieczne. Zawierała też największe piękno. ich ogólną zasadę. Wszystkie informacje. a natura jest ukryta. Wyraz „natura" nie oznaczał u Greków całokształtu przyrodzonych zjawisk (które przeważnie oznacza w czasach nowych). zaczęto nazywać „naturą". Wskazuje to. „rozumiał przez zasadę nie wodę ani żaden inny z tzw. to następcy jego zastanawiali się już nie tyle nad jej początkiem. ład kosmiczny. że jest „z natury". Z bezkresu przyroda ciągle powstaje. gdy został zastosowany w filozofii . że skoro była. Żył prawdopodobnie między 585 a 525 r. przemawiają za tym. I w znaczeniu „zasady" wyraz ten stał się naczelnym terminem greckiego słownika filozoficznego. że to. Wyraz „arche".Anaksymenes był trzecim w szeregu filozofów z Miletu. ale użyty przez filozofa zmienił swe potoczne znaczenie. którzy pierwotną materię umieli jedynie wybierać wśród znanych jej gatunków. które nimi rządzi. mówili. z czego poczęły się wszystkie gatunki materii. a natura konieczna. że inną metodą potraktował zagadnienie: mianowicie. co do tego są tylko poszlaki. Przy takim założeniu główne zagadnienie filozoficzne uległo przemianie: chodziło w nim już o coś więcej niż o początek. jest i będzie. BEZKRES. nie może być jednym z nich. przeto jest i będzie. w poszukiwaniu zasady wyszedł poza to. istotne. a to dlatego. był śmielszy od Talesa i większości jońskich fizjologów. Podczas gdy Tales szukał początku natury. co było na początku. zaczął oznaczać. Początek był dla Anaksymandra już czymś więcej niż pierwszym momentem w rozwoju rzeczy. że pierwszym pokoleniom filozofów myśl ta była już znana. co „zasada"). Tales rozmyślał nad początkiem świata. . Koleje jego życia nie są znane. co mogłoby być inaczej. lecz przyjął coś poza nimi". Był to wyraz potoczny.traktowało ono O przyrodzie i pod tym tytułem znane było późniejszym.w przekonaniu Greków równać. co stworzone i ustanowione przez człowieka. przekształciło się w analogiczny sposób znaczenie drugiego podstawowego filozoficznego terminu: „przyroda". 2. Dzieło jego. ale z przekonaniem. który znaczył tyle. Wraz ze zmianą zagadnienia nastąpiła zmiana odpowiedzi. to. która była na początku. bo nie ulega wątpliwości. ale przestała istnieć. co dawała obserwacja. że był najświetniejszym umysłem wśród wczesnych filozofów Grecji. W szczególności zaś przeciwstawiali naturę temu. Anaksymander. Jakaż była ta inna zasada Anaksymandra? Był to „bezkres" (apeiron). trzeba jej szukać.zasadę (uległ analogicznej przemianie. «ZASADA» i «NATURA». zasadnicze: „arche" była dlań już nie tylko początkiem. czyli „natura". „Widząc. jak później łaciński wyraz „principium". pierwotnie znaczący tyle. w filozofii zaczął oznaczać to właśnie. co od początku było. jak kształtuje się zeń przyroda. powszechne. pisane było prostą. Umysłowością swą różnił się od Anaksymandra: miał się doń jak fizyk do metafizyka. w jakim dziś mówi się o „naturze" rzeczy. 1. ale dopiero Anaksymander zaczął używać terminu „początek" (arche). jak pisze Arystoteles. W przeciwieństwie do tego. co początek. W tych samych czasach. bo przetworzyła się w inne rodzaje materii. w bezkresie bowiem wszystko jest zmieszane. Że to Anaksymander był jej twórcą. I żadna może z wczesnych myśli nie była bardziej godna podziwu od tej. ale jeśli nie on. od człowieka niezależne. lecz jakąś inną naturę bezgraniczną. nie uważał za słuszne jeden z nich przyjąć za zasadę. może też dzięki Anaksymandrowi. jakby z rezerwuaru materii. iż to. POGLĄDY. bezkres istniał na początku i istnieje nadal. z której powstają wszystkie niebiosy i światy w nich zawarte". nie przestaje istnieć. tylko przybiera inne kształty. jakie o nim posiadamy. niewyszukaną prozą. który potocznie oznaczał rzeczy ulegające zmianie. że zmienne zjawiska posiadają stałą naturę. gdyż z bezgranicznością łączyła jakościową nieokreśloność. również traktujące O przyrodzie. Termin. a natura jedna. co „początek". lecz tylko prawo. Etymologicznie ten grecki termin oznaczał to. że był przekonany. to ktoś bliski mu czasowo. o tym. Przypuszczał.

Zajmował się też istotami organicznymi i wyprowadzając zwierzęta lądowe od morskich. bezgranicznego chaosu. przemieniła się w ziemię. Ziemia. jak się zdaje. jaka zasada być musi. Ruch (był to znamienny pogląd hilozoistów) jest nieodłączny od materii. Anaksymenes. w jakim porządku odbywały się przekształcenia. znalazła się pośrodku. iż „przypuszczał. Przyroda powstaje z bezkresu . gdyż inaczej wyczerpałaby się. nawet mitologiczne kosmogonie wywodziły świat z bezkresu. Pisze o tym Arystoteles: „Z czego powstało to. że jedno drugiemu płaci karą i pokutą za niesprawiedliwość w porządku czasu". w przyrodzie zaś są już wzajem oddzielone. Należy to tak rozumieć: w pierwotnym bezkresie zawarte były wszelkie przeciwieństwa. Anaksymander wyrażając myśl tę w swym poetyckim języku mówił. Po drugie. że i zasada przyrody musi być nieograniczona. to jest też nieokreślona). POWSTANIE PRZYRODY. że zasada jest bezgraniczna? Anaksymander mówił: Musi być bezgraniczna. przez rozumowanie dochodził do tego. że jeśli materia jest bezkresna. Wydawało się. Przebiega on według właściwego sobie prawa. Co powoduje ten proces? Powoduje go wieczny ruch. operowała pojęciem bezkresu i nieskończoności. stworzył coś w rodzaju pierwotnej teorii descendencji. 3. dlaczego np. Oto opis. jakie woda zajmowała u Talesa. otaczająca świat „jak kora otacza drzewo". Wczesna myśl grecka. koncepcja bezkresu zadziwia w tak wczesnej fazie myśli filozoficznej. a niebiosa dookoła. Anaksymenes zachował zasadniczy pogląd swego poprzednika: że świat jest bezkresny i że ruch jest wieczny. Opis Anaksymandra jest pierwszą niemitologiczną kosmogonią. poprzez wodę i powietrze aż po lotny ogień. Anaksymander zajmował się również. Tales. może pod wpływem Wschodu. odrzucone siłą odśrodkową. wyobrażał sobie zapewne rzecz w sposób najprostszy. a tamte otoczyły ją koncentrycznymi. Więc własności zasady ustalał nie na podstawie obserwacji. jako proces przemiany. lecz kolejne etapy świata wywodzi z przyjętej zasady. Powietrze zajęło w poglądach Anaksymenesa miejsce analogiczne do tego. poczynając od ziemi. usiłował wytłumaczyć. ale także opisał szczegółowo. gdy stała się samodzielna. powietrze i wszystko inne. choć nie ma na to wyraźnych świadectw. Jak wszyscy wcześni filozofowie greccy. które głoszone były w dwadzieścia kilka wieków później. a ludzi od zwierząt innych gatunków. pierwszym Grekiem. Ale na większą skalę zastosowania jego pomysłów filozoficznych do szczegółowych zagadnień przyrodoznawstwa dokonał dopiero uczeń jego. aby mogła z niej powstawać przyroda. zimno i ciepło. coraz to lżejszymi i gorętszymi sferami. że dusza (objawiająca się jako tchnienie) nie jest z natury swej różna od powietrza. lecz przez wyłanianie się przeciwieństw".Co skłoniło do przypuszczenia. Sfera wody częściowo wyparowała i przeto w niektórych tylko miejscach znajduje się między ziemią a powietrzem. zatem . a części jej. 17 . zaczęła skłaniać się do twierdzenia. dlaczego przyroda ma taką a nie inną postać. Później zaś. miał zaawansowane poglądy kosmograficzne. w to samo się też obraca przez zniszczenie według koniecznego prawa. Nieograniczony rozrost przyrody wskazywał mu. co istnieje. musiało wpłynąć na wybór greckie przekonanie. która jest najgęstsza. który przez swą dążność do mechanicznego wyjaśnienia świata podobny jest do teorii tworzenia się systemu planetarnego.oddzieliły się w procesie powstawania przyrody. lecz na drodze dedukcji. Posługując się przyjętą przez siebie ogólną zasadą. Zewnętrzna ognista sfera. Wynik rozumowania wydaje się śmiały. 4. ziemia jest pośrodku. Lecz gdy tamten zasady bezkresnej rozmyślnie nie określił bliżej (zapewne w przekonaniu. specjalnymi kwestiami z zakresu przyrodoznawstwa. Anaksymander rozumiał sprawę w bardziej uczony sposób. że stawanie się odbywa się nie przez przemianę żywiołów. woda. Anaksymander nie tylko sformułował ogólne prawo przekształcania się pierwotnej materii. obliczał odległość i wielkość gwiazd. rozerwała się. starożytny historyk filozofii powiada. Jednakże nie była na owe czasy wyjątkowa. że wypełnia bezkres.ale w jaki sposób powstaje ? Jak odbywa się przekształcanie się materii? To było drugie wielkie zagadnienie Anaksymandra i innych filozofów z Miletu. Wydzieliły się na początku przeciwieństwa. że zasada bytu jest właśnie skończona i określona. transformacji jednej rzeczy w drugą. która była na początku. potworzyły ciała niebieskie. a przez zimno i ciepło wytworzyły się różne stany skupienia. Był. ZMODYFIKOWANIE ZASADY PRZEZ ANAKSYMENESA. Dlaczego właśnie powietrze? Bo ono jedno wśród wszystkich rodzajów materii zdawało się być ilościowo nieskończone. jaką posiadamy: nie odwołuje się do bogów. jako najcięższa. proces ten polega tedy na wyłanianiu się przeciwieństw. jak Tales. ten utożsamił ją z pewną określoną i znaną z doświadczenia materią: z powietrzem. który wykonał mapę.

gdy woda opadająca z chmur marznie. że wiatry powstają. powoduje zgęszczanie i rozrzedzanie powietrza.gdy marzną chmury pełne wilgoci. ZASTOSOWANIE ZASADY. przy dalszej kondensacji powstają chmury i woda. Miał temperament raczej fizyka niż filozofa. Gwiazdy są ciałami ognistymi. Trzecim wreszcie i zapewne głównym argumentem za tezą Anaksymenesa musiała być łatwa zmienność powietrza. Gdy jest równomiernie rozproszone. w dowolną inną postać materii. pełen pesymizmu i niechęci do ludzi.najbardziej gęstym i najzimniejszym. ale też i siłę. Anaksymenes zauważył związek między temperaturą a stanem skupienia materii. Odstąpiwszy wysoką godność dziedziczną bratu odsunął się od życia czynnego. ziemią i nawet kamieniem. grad tworzy się. 18 . trzęsienie ziemi . niż ją posunął naprzód. początku czy zasady świata.gdy chmury zostają gwałtownie rozerwane przez wiatr. teorii tych było wiele. W tej dziedzinie zasady Anaksymenesa zawiodły. ale nie w tym leżał punkt ciężkości jego filozofii. HERAKLITA ŻYCIE I DZIEŁO. ciepło i zimno powodują zmiany w stanie powietrza. tu raczej cofnął wiedzę. dane przez Jończyków. Po wtóre zaś.gdy promienie słońca padają na zgęszczone powietrze. Znalezienie „arche". wtedy przyjmuje inny wygląd i przechodzi w inny stan skupienia. chmurą. potem wodą. Filozofia następnych generacji greckich wyrosła na podłożu pojęć i zagadnień stworzonych przez fizjologów jońskich. Pochodził z Efezu. Lata jego dojrzałości przypadają na przełomie VI i V w. HERAKLIT Po paru pokoleniach kosmologii jońskiej dojrzały nowe zagadnienia w filozofii i powstały nowe teorie. nieodłączny od materii. która go ożywia. Przede wszystkim do zjawisk meteorologicznych: te bowiem zaciekawiały Greków więcej niż zjawiska ściśle fizykalne. pozostało naczelnym zadaniem filozofii. Anaksymenes rozważał również przyczyny. że powstały z niego wszystkie przedmioty. Jeszcze za czasów Peryklesa Hippon z Samos uważał wraz z Talesem wodę za zasadę. że powietrze może mieć różną gęstość. Twierdził. a przez kondensowanie wiatrem. Wszakże nie tylko zagadnienia. więcej niż ogólną teorią zajmował się szczegółowymi zastosowaniami.jeśli więc dusza utrzymuje ciała przy życiu. zainicjowany przez Heraklita. Rozumiał. Jedną z tych teorii był wariabilizm. 5. WPŁYW FILOZOFÓW JOŃSKICH. od Anaksymandra był znów zależny poeta kosmogoniczny Ferekydes z Syros. podobnie jak pierwsi filozofowie przyrody. ogień był dlań ciałem najgorętszym i najrzadszym. śnieg . i ówczesny uczony obowiązany był wyjaśnić te zjawiska przed wszystkimi innymi. Te fizykalne rozważania umocniły jeszcze przekonanie o jedności przyrody: wszystkie przedmioty stanowią jedność. Nie była to oddzielna nauka. że utrzymuje je przy życiu powietrze. znajdowały zwolenników w późniejszych czasach.gdy w ziemi dokonywają się zmiany dzięki rozgrzewaniu i ochładzaniu. Anaksymenes tłumaczył tedy. Przede wszystkim ruch. aby stanowiła nie tylko masę wszechświata. lecz zastosowanie filozofii i niejako wypróbowanie jej zasad. gdy zgęszczone powietrze wprowadzane jest w ruch. spędził życie w koloniach Azji Mniejszej. a Diogenes z Apolonii wraz z Anaksymenesem miał za zasadę powietrze. pozwalająca względnie najłatwiej wyobrazić sobie. błyskawice . to znaczy. Tymi rozważaniami myśliciel grecki wszedł na drogę. I w tym zakresie dokonał rzeczy godnych pamięci. którą poszła nowożytna fizyka. która również domagała się wytłumaczenia od ówczesnego filozofa. był potomkiem najpierwszego efeskiego rodu. Wszechstronnie stosował swą teorię do wyjaśniania zjawisk. których istnienie objawia się w zaćmieniach. W późniejszym zaś okresie starożytności stanowisko hilozoistyczne odnowili stoicy. Przez rozcieńczanie staje się ogniem. widoczne staje się przez rozrzedzanie i zgęszczanie się. były zjawiska astronomiczne: te intrygowały swoją stałością. które powodują przemiany w przyrodzie. że Ziemia jest płaska jak stół. zbliżając i oddalając jego części. jest niewidzialne. ale i prymitywne ich rozwiązania. kamień zaś . Drugą dziedziną. tj. skoro zbudowane są z tej samej powietrznej materii i mogą przechodzić w inny stan skupienia. jak tamte niepokoiły zmiennością. tęcza . A łiilozoistyczny sposób myślenia wymagał od zasady. a zagadnieniom dawały biegunowo przeciwne rozwiązania. Pogląd Anaksymenesa na zasadę świata nie zawiera nic szczególnego. a towarzyszą im ciała stałe.

że nic z tego. Obrazem rzeczywistości jest również śmierć: „obawiamy się jednej śmierci. WZGLĘDNOŚĆ RZECZY. iż przeciwieństwa stanowią ich osnowę. lecz introspekcja stanowiła podłoże jego teorii. że ze względu na swą lotną i zmienną naturę był typem i obrazem zmiennej rzeczywistości. W nieustannym przepływie rzeczy zacierają się granice między przeciwieństwami. jak powiada tajemniczo brzmiący. rozszerzył zatem. 2. przenośny i eliptyczny. podobnie też wszelkie inne własności są względne. lecz wciąż zmienia własności i przechodzi z przeciwieństwa w przeciwieństwo: z czuwania w sen. Rozważał bowiem nie tylko początek przyrody. nie posiada własności stałych i bezwzględnych. człowiek ma w niej jedynie 19 . ale „droga w dół i w górę jest jedna". Jeśli „wiecznie żywy" ogień miał wyjątkowe miejsce w filozofii Heraklita. Przekonanie o zmienności i ciągłości zjawisk doprowadziło tedy Heraklita do relatywizmu. prawdą jest tylko. Wszystko płynie. są wszędzie tylko ciągłe przejścia. Już nie tylko obserwacja zewnętrznego świata. i on szukał „arche" i znalazł ją w innym jeszcze rodzaju materii: w ogniu. dla wody jest śmiercią stać się ziemią". dobro i zło. Więc . bo „jesteśmy i nie jesteśmy zarazem". boć nic nie jest stałe. Obserwował. to dlatego. nic nie trwa. podobnie młodość i starość. młodością a starością. że się zmieniamy. jest i będzie zawsze żywym ogniem". gdyż świat istnieje i przekształca się odwiecznie: „Wszechświata nie stworzył żaden bóg ani żaden człowiek. rządzi zarówno człowiekiem jak wszechświatem.Dzieło jego składało się z trzech traktatów: kosmologicznego. wedle którego dokonywa się przemiana. pierwszy to z filozofów. ono znów opadając skrapla się w wodę. to dlatego. nie ma bytu. Taka jest dziwna natura rzeczy. życie i śmierć. Przemiany ognia odbywają się na dwóch drogach.wbrew niej . Rozum jest nie specjalnie ludzką zdolnością. powietrzem. uzyskał nazwę „ciemnego".rzeka. . że jesteśmy. lecz siłą kosmiczną.przechowało się stosunkowo dużo. że nie tylko snuł własne myśli. że i wszechświatem rządzić musi rozum. „niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki". był jakby równoważnikiem wszystkich rzeczy: ogień zamienia się na nie. ziemią i znów z powrotem ogniem. „Ogień według miary zapala się i gaśnie według miary". ale ogień Heraklita nie. Nie ma rzeczy o stałych własnościach. a woda spływa na ziemię i wsiąka w nią. choć zawiera jedną tylko z części składowych jego filozofii. ale trwanie ich jest złudzeniem. co niezmienne i bezwzględne. Z dzieła jego . Ona jest stałą własnością przyrody. 4. Heraklit wytworzył doktrynę podobną do jońskiej. Był umysłem usposobionym krytycznie i polemicznie. 1. Jego teoria ognia nie wybiega poza filozoficzny poziom Jończyków. Ogień staje się morzem. bo już inne napłynęły w nią wody. ten „wariabilizm" powszechny jest najbardziej znanym poglądem Heraklita i otrzymał jego imię: nazywany jest heraklityzmem.dzięki kongenialnym późniejszym sprawozdawcom. Powietrze Anaksymenesa pojęte było jako stały składnik. ale znów ziemia paruje. „podobnie jak towary na złoto. a tak samo sen i jawa. lecz był on zawsze. ale także zwalczał cudze. w porównaniu z filozofami przyrody. Pierwotne jońskie zagadnienia straciły sens w filozofii Heraklita. stąd wniosek. lecz fazą wiecznej przemiany. ta przetwarza się w chmury i wraca wreszcie do górnej ojczyzny jako ogień. bo przeszło 130 fragmentów. że zasadniczą jej własnością jest zmienność. a one na ogień. O początku świata nie było już mowy. o którym wiadomo. Za sposób wyrażania swych myśli. ROZUMNOŚĆ ŚWIATA.jak wnioskuje Heraklit . zakres badań. a złoto na towary". OGIEŃ JAKO ZASADA ŚWIATA. I znalazł. ale prostą myśl wyrażający fragment Heraklita. 3. że do niej dodał własną doktrynę innego już pokroju. wyziewy jej tworzą wodę. a już wielu śmierciom ulegliśmy". jak u pierwszych Jończyków. Wszystko było zmienne dla Heraklita .ale przez to właśnie istniało dlań coś stałego: zmienność.dzień i noc w osnowie swej są jednym i tym samym. ta sama natura jest ciągle inna: „do tej samej rzeki wstępujemy i nie wstępujemy". Dla dalszego rozwoju filozofii stanowiła rodzaj fermentu i pobudzała myślicieli do szukania . Wprawdzie niekiedy rzeczy zdają się trwać. Nie był składnikiem przyrody. I więcej jeszcze: stały jest porządek.czegoś w świecie. Jedno prawo rządzi wszystkimi przemianami. politycznego i teologicznego. np. ZMIENNOŚĆ RZECZY. ale i jej własności. kierunki są dwa. Nie możemy powiedzieć. Człowiekiem rządzi rozum (logos). „w dół" i „w górę": spływając z górnych swych siedzib ogień zmienia się w powietrze. Ta teoria powszechnej zmienności. stoikom i sceptykom . Nie mogło być również mowy o stałym składniku przyrody.-Teoria zaprzeczająca istnieniu w przyrodzie czynników trwałych i bezwzględnych wcześnie tedy pojawiła się wśród filozofów. z życia w śmierć. POGLĄDY. „dla duszy jest śmiercią stać się wodą. Jeśli zaważył w dziejach filozofii. z młodości w starość. Obrazem rzeczywistości jest . między dniem a nocą. jest tylko stawanie się. Natura jest ciągłą śmiercią i ciągłym rodzeniem się. Nie ma nigdzie wyraźnej granicy. co istnieje.

ale miała ich stale przez szereg pokoleń.udział. jaką Heraklit wprowadził do filozofii. a głód każe cenić nadmiar. 1) Poprzednikiem szkoły był Ksenofanes. jest wieczny jak świat: jest jego czynnikiem nieodłącznym. Heraklit był zapewne pierwszym filozofem. Znał. w czwartym się wyrodziła. a którego słuchaczem był Platon. Ta właśnie zaprzeczała zmienności świata i w stałości widziała naczelną cechę bytu. 2) Doktrynie tej Parmenides dał filozoficzną . Wyszedł ze środowiska filozofów jońskich i stanowił łącznik między szkołą jońską a elejska. Heraklit był pierwszym między filozofami. iż . 3) Zenon wysubtelnił metodę dialektyczną wprowadzoną przez Parmenidesa i stosował ją do obrony jego doktryn. Uczniem Heraklita był Kratylos. który skierował refleksję ku zagadnieniom humanistycznym i wprowadził do filozofii czynnik introspekcyjny. Ośrodkiem jej było italskie miasto Elea. To poczucie panujących wszędzie przeciwieństw było wspólnym motywem fizyki i etyki Heraklita. Myśl o rozumności świata była (obok myśli o jego zmienności) drugą potężną koncepcją. PARMENIDES I SZKOŁA ELEJSKA Jednocześnie mniej więcej z filozofią Heraklita wytworzyła się w Grecji doktryna biegunowo przeciwna. że przeciwieństwa są potrzebne. gdy w 545 r.. I pozostawił refleksje epistemologiczne i etyczne. ale zarazem kult jednostki wyższej. za młodu walczył z Persami. lecz w zachodnich koloniach greckich. Heraklit oddziałał również pośrednio na dalsze generacje: Platon przejął dla realnego (ale tylko dla realnego) świata wariabilizm. Przetrwała cały pierwszy okres filozofii greckiej. co dziesięć tysięcy. A jest jego czynnikiem najdoskonalszym. uświadamiał sobie jej charakter. Wprawdzie wszędzie w świecie panuje rozłam i spór. Zastanawiał się nad własną pracą badawczą.„szukał samego siebie". który miał zainteresowania humanisty. który rozmyślał nad sobą. Wprawdzie w zjawiskach widoczne są same dysharmonie. Ponadto był tym. dysonansów świata Heraklit nie lękał się. Że właśnie on to uczynił. Rozumność świata okupuje jego zmienność i zawarte w nim przeciwieństwa. dożył pono stu lat. który głosił wariabilizm w jeszcze skrajniejszej postaci.jak sam mówił . jaka przechowała się w filozofii europejskiej. a na starość osiadł w mieście 20 . boskim. Tłum przekłada zdrowie nad chorobę. 4) W szkole megarejskiej dialektyka stała się celem dla siebie i przekształciła w erystykę. Wydała cztery pokolenia: pierwsze przygotowało. radość nad smutek . ale „harmonia ukryta wyższa jest od widocznej". moralność tłumu i moralność mędrca. Właściwym twórcą jej był Parmenides z Elei na przełomie VI i V w. a jeśli wliczyć szkołę megarejską. to także drugi i trzeci. wyemigrował na Zachód. Krytycznie zapatrywał się na poznanie zmysłowe: „Złymi świadkami są oczy i uszy ludziom. teorię ognia i rozumu kosmicznego odnowili stoicy. Filozofia elejska nie miała licznych zwolenników. a nie tylko nad przyrodą. rozbieżności. To bodaj najdawniejsza refleksja z krytyki poznania. dwa typy moralności: przeciętną i wyższa. Powstała już nie na Wschodzie. w porównaniu z nim Jończycy wydają się naiwni. że „rozbieżne czynniki łączą się i powstaje z nich najpiękniejsza harmonia". którzy mają dusze barbarzyńców". do Wielkiej Grecji. Jonia stała się prowincją perską. rzec można. środki i cele. jeśli jest najlepszy". mędrzec zaś wie. Tych przeciwieństw. gdy chory. który mówił o rozumie działającym we wszechświecie.i skarży się. zwłaszcza Protagoras. gdy mu zimno i smutno. że przeciwieństwa uzupełniają się wzajem i że bez nich rzeczywistość nie jest możliwa. relatywizm i zainteresowania humanistyczne rozwinęli sofiści. Na tle rozważań teologicznych powziął swą doktrynę. „Jeden wart tyle. był pierwszym filozofem. postać. wojna „jest ojcem i królem wszechrzeczy". Rozum. rozum kosmiczny). stąd zwana jest filozofią eleatów. ciepło nad zimno. ROZWÓJ SZKOŁY. ale rozum rządzący światem sprawia. trzecie jej broniło. Urodzony zapewne w 580 r. i przyrodę rozumiał przez analogię do własnych przeżyć. pochodziło zapewne stąd. r NASTĘPCY. ZNACZENIE HERAKLITA. Zaważył w dziejach filozofii głównie przez dwie teorie: 1) powszechnej zmienności (z którą łączyła się teoria powszechnej względności) oraz 2) przez teorię rozumności świata (logos. REFLEKSJE EPISTEMOLOGICZNE i ETYCZNE. którą utworzyli jej epigoni. POPRZEDNIK: KSENOFANES. Wiódł życie wędrownego rapsoda. że zło czyni dobro przyjemnym. o którym mówił. jak to czynili współcześni mu eleaci. Pochodził z wschodnich kolonii jońskich. 5. rozwinął ją w teorię bytu i poznania. Etyczne jego aforyzmy były dziełem innego już ducha niż aforyzmy siedmiu mędrców: przejawia się w nich kult prawa. drugie wytworzyło naukę eleatów. Widział.

2. Był to umysł przede wszystkim krytyczny.wyciągał stąd konsekwencję: o niczym w przyrodzie nie można rzec. że są one tylko prawdopodobne. W związku zapewne z przekonaniem Jończyków. jakie dany gatunek właśnie posiada". chłoszczący satyrą błędy i przesądy. takie dając im kształty. POGLĄDY. Koło r. kto by ją znał o bogach i o tych wszytkich rzeczach. 21 . Punkt wyjścia rozważań Parmenidesa o bycie był niezmiernie prosty. cały słuchaniem". Ale gdy Heraklit wnosił stąd. że mógł powziąć wątpliwości co do pewności tych wyników. kształt. raczej jako czynnik wewnętrzny świata niż jako pozaświatową potęgę. Czyli. ale próbował również pozytywnie orzec. to nie było nikogo i nie będzie. Parmenides pragnął rozproszyć te nieporozumienia i pojęcie bytu uczynił przedmiotem swych rozważań. słuchał Ksenofanesa. jak ludzie. ale napisał również filozoficzne dzieło O przyrodzie. jego wiek męski przypadał około r. Wytworzył nawet własną teorię. A „gdyby byki i konie. że nie są prawdziwym obrazem bytu. ale zupełnie niepoetyczne. ale . 480 . Tkwił w nich również antagonizm między trwałością i zmiennością: bo zasadę świata miano za niezmienną.Elei. nie potrzebuje więc akcji bóstwa z zewnątrz. Po kilku pokoleniach filozofów. Jednakże nie przyroda była właściwym przedmiotem jego zainteresowań. TEZA NACZELNA. Pierwsi filozofowie jońscy nie rozwikłali tych przeciwieństw. Żył współcześnie z Heraklitem. że są niebieskoocy i rudowłosi". 1. tymczasem świat ulega ciągłym przemianom. Parmenides zaś. że staje się. że bogowie ich są czarni i płaskonosi. nic dziwnego. Parmenides przyznawał mu rację. Był głównie poetą. że przeciwieństwa są zawarte w zjawiskach. TEORIA BYTU. twierdził. że zasada świata jest jedna. a nawet mówił: „Co się tyczy prawdy. którzy doszli do rozbieżnych wyników. o którym posiadamy parę jego refleksji. „Etiopowie twierdzą. Sam Ksenofanes rozumiał zapewne bóstwo raczej w myśl późniejszych panteistów niż teistów. że tylko to. a świat składa się z mnogości rzeczy. ŻYCIE PARMENIDESA. przyznawał. W pierwszych teoriach filozoficznych. a byki podobne do byków. że przyroda nieustannie zmienia własności. że i bóstwo jest jedno. Pochodząc z Jonii. głos. niezmienności i wszechmocy Boga. a niebytu nie ma". polegał na samej tylko (jak się dziś mówi) „ontologicznej zasadzie tożsamości". Urodził się w Elei i tam mieszkał. lecz bóstwo. Zwalczał politeizm i antropomorfizm. kładł nacisk na zawarte w nich przeciwieństwa. że przeciwieństwa tkwią w naturze samego bytu. to konie malowałyby postacie bogów podobne do koni i takież ciała im dawały. ale też i sprawa poznania. Według tradycji. Natomiast w następnych pokoleniach podzieliły się stanowiska: Heraklit widział w rzeczach jedynie różnorodność i zmienność. co może przestać być. i lwy posiadały ręce i mogły nimi malować i dzieła tworzyć. o których mówię". A tak właśnie czynią ludzie: „Mniemają śmiertelni. że jest jedno. a Trakowie. Do tej myśli nawiązał Parmenides i wysnuł z niej wielką doktrynę filozoficzną. Mówił tedy. że prawda objawia się jedynie stopniowo. twórcą poezji etyczno-religijnej treści.470 napisał swe dzieło filozoficzne. Heraklit mówił. że jest. jak nauka o niematerialności. Polegał na jednej tautologicznie brzmiącej tezie: „Trzeba z konieczności powiedzieć i myśleć. więc jeśli zjawiska pełne są przeciwieństw. to znaczy. Był przekonany. Ksenofanes z filozofii Jończyków wysunął na czoło myśl o jedności. cały myśleniem. wierszowane. Charakterystyka zjawisk dana przez Heraklita była niewątpliwie trafna. mając już nieco przygotowany teren przez Ksenofanesa. że „zawsze pozostaje w tym samym miejscu. 500. świat posiada boską siłę w sobie. z których wyrosły z czasem doktryny teologiczne. Miał być jedną z najczcigodniejszych postaci w dziejach filozofii greckiej. Byłoby nadużywaniem wyrazu nazywać przedmioty obserwowane w przyrodzie „bytem". istnieje. Parmenides jej nie zaprzeczał. nie ruszając się nigdzie". która porusza go i kieruje nim. Bo byt jest. nie mógł mu przyznać racji. znał filozofię Jończyków. mówił. jakie wydała Grecja. że jest „cały patrzeniem. boć nie jest bytem. był pono osobistym uczniem Anaksymandra. lecz tylko. czym jest Bóg. tkwił nie od razu uświadomiony antagonizm jedności i mnogości: boć zasadę świata przyjmowano jedną. co jest. O bóstwie zaś nauczał. analogiczną do teorii Jończyków: uważał mianowicie ziemię za zasadę przyrody. Krytyczną i polemiczną postawę wywoływały w Ksenofanesie nie tylko sprawy religijne. że przeciwieństwa wykluczają się wzajem. I nie wolno mu przypisywać różnorodnych i zmiennych własności. Było to zgodne z duchem pierwotnej hilozoistycznej filozofii. jak oni". że „bez trudu siłą ducha wywija światem": były to myśli. że bogowie są urodzeni i mają strój. założonym podówczas przez emigrantów. zajął stanowisko wręcz przeciwne.

Upojony tym poczuciem konieczności. bo każda przerwa byłaby niebytem. jednolite i ciągłe. poznanie zaś zmysłowe uważał za niewiarogodne. Parmenides nie przyjmował jako pewnik. Postępowanie jego poniekąd odpowiadało naturalnym skłonnościom umysłu: jedność i stałość jest potrzebą umysłu. jakie daje dedukcja. ani wypowiedzieć". uznawał tylko myślowe. na którym oparł swą ontologię. Było to zerwanie z hilozoizmem Jończyków. byt i niebyt. A że doświadczenie niepodobne było do Parmenideiskiego bytu. „Ta sama rzecz jest i jest myślana". niematerialny. gdy abstrahując od zmienności i różnorodności zjawisk zwrócimy uwagę na jej podłoże proste i niezmienne. Teoria Heraklita była w zgodzie z doświadczeniem. które wskażą. co śmiertelni ustanowili w swym języku w przekonaniu. Za to po raz pierwszy świadomie i systematycznie zastosował rozumowanie dedukcyjne. to ten sam byt materialny. między wiedzą rozumową a wiedzą o faktach została zerwana. nie ma w sobie różnic. którzy odrzucili doświadczenie jako źródło poznania. ze zmysłowym obrazem świata. ale nie były to już. gdyż dawało zupełnie odmienny obraz świata. Tautologiczne twierdzenie. Na związek myśli r bytu został tu po raz pierwszy położony nacisk. że trafnie pojmiemy rzeczywistość. jest niebytem. METODA DEDUKCYJNA. bo to. stało mu się podstawą do wszelkich dalszych twierdzeń z teorii bytu. były też niemałej doniosłości dla teorii poznania. Dlaczego? Gdyż między myślą a bytem zachodzi związek najściślejszy. Dalej. której myśl dotyczy. Znał zjawiska z ich zmiennością i różnorodnością. PODSTAWA EPISTEMOLOGICZNA. a trwałość wyklucza zmianę. które Heraklit umiał trafnie opisać i uogólnić. Parmenides był w jawnej niezgodzie. Tego brzemiennego w skutki rozróżnienia on sam wyraźnie nie sformułował. że byt jest ograniczony. o którym mówił Parmenides.Ale z prostej tej zasady Parmenides wywnioskował bardzo wiele: wywnioskował wszystkie własności bytu. jest przeciwieństwem stawania się i mnogości. jakkolwiek mogło wydawać się oczywiste. ale faktycznie przeprowadził. że mówią prawdę: stawanie się i ginięcie.oprócz postulatów potrzebna jest znajomość faktów. a nie zjawiska. nie uwzględnił. a niebytu nie ma. jest ciągły. Z faktami doświadczenia. co wypowiada się w myśli". Był prototypem tych filozofów. „Słowami jest tylko to. Zdania te. zmiana miejsca i świecącej barwy". dają właściwy obraz bytu. Miał na myśli ten sam byt materialny. w jego rozumieniu. 4. że byt jest. Nie może też mieć końca. lecz jedynie „ludzkie złudne mniemania". lecz usiłował uzasadnić je epistemologicznie. Zaufał wyłącznie tylko rozumowi i dedukcji. boć nie znajdujesz myśli bez czegoś istniejącego. o ile sądzić możemy. o którym rozmyślali Jończycy i o którym Heraklit twierdził. pozaświatowy ? Takie rozróżnienie' obce było epoce Parmenidesa. omówił je nawet szczegółowo w drugiej części swego poematu. Z dwóch rodzajów poznania. o którym inni filozofowie greccy. Ale czy byt. Operując jedynie pojęciami wytworzył sobie przekonanie. Natomiast ten archaiczny myśliciel. że byt ma cechę trwałości. Byt nie ma początku: bo z czegóż miał powstać? Tylko z niebytu . jest nieruchomy i w ogóle niezmienny. przeto łączność między bytem a doświadczeniem. dla której nie ma początku. abstrakcyjny. bo części bytu nie będąc już bytem musiałyby być niebytem. Więc byt jest stały i jeden. Wyniki Parmenidesa odbiegły tedy od doświadczenia i uczyniły koniecznym odróżnienie bytu od zjawisk. jest więc wieczny. że jest zmienny i różnorodny? Czy nie jest raczej jakiś byt inny. i całą wiedzę wywodził z założonych a priori przesłanek ogólnych. że wyniki rozumowania. Wynika to choćby z twierdzenia Parmenidesa. że w badaniu rzeczywistości. I nieraz potem w dalszym rozwoju filozofia wpadała w błąd eleatów. Były wypowiedzeniem właściwego Grekom poglądu na naturę umysłu: że ma on naturę bierną i może tylko odtwarzać „coś istniejącego". ale 22 . dla tej samej racji. które był wyróżnił.nosiła w sobie zaczątek dualizmu. Mniemał. „słowa pewne" i „myśli o prawdzie". czy i jak rzeczywistość sprawdza postulaty. Myśl wówczas nie wybiegła jeszcze poza świat i materię. iż „niebytu nie ma"? Bo o niebycie niepodobna w ogóle myśleć: „niebytu nie można ani poznać. Pierwszego twierdzenia. Parmenides zaś drogą czystego rozumowania doszedł do innych wyników. którego filozofia Heraklita nie posiadała. co różne od bytu. dla których ruch był nieodłączny od rzeczy. zakończony we wszystkich kierunkach. „tym samym jest myśl i rzecz. zaufał jej wyłącznie. a przez to postulatem badania. wielkim myślicielem. 3. jest niepodzielny. podobny do kuli. Parmenides był. wypowiedziane z okazji teorii bytu.jakkolwiek to wydaje się paradoksalne . Argumentował tak: Skąd wiemy. opierający się na danych zmysłowych. bo mógłby zmienić się tylko na niebyt.a niebytu nie ma. upraszczający nadmiernie zagadnienia. I przez to jego filozofia jedności . tak odmienny wypowiadali pogląd. jednakże stworzył najniebezpieczniejszy precedens.

lecz raczej przeciwnie . Twierdzenie Parmenidesa o tożsamości bytu i myśli było zresztą mniej paradoksalne. Dokonał tedy . Tzw. Lecąca strzała w chwili teraźniejszej nie porusza się. surowo ocenili jego nieco dyletancką filozofię. Myśli były pojmowane nie jako abstrakcyjne. Sens twierdzeń Parmenidesa był prostszy: myśl. że spostrzeżenia ludzkie ulegają złudzeniom i wyobrażenia pełne są błędów. 2) poglądem na nierozerwalność bytu i myśli. 3) odróżnieniem myśli od postrzegania i 4) dedukcyjną. Najszybszy biegacz nigdy nie dogoni najwolniejszego. wykazywania. 23 . 441 440 Ateńczyków. czyli nieskończony w czasie. w ten sposób. Dzieło jego O przyrodzie. bo sprzeczność. bo to chyba oznacza ów brak bólu i cierpienia. gdy nie jest w błędzie. jako admirał floty samijskiej zwyciężył w r. a nie spostrzeżeniami i wyobrażeniami. W procesie różnicowania władz umysłowych był to etap pierwszy i zapewne najważniejszy. 3. które wydało już nowego pokroju filozofów przyrody. 3) jedyny. specjalnie zaś atakował najprostszą formę zmiany: ruch. należał do tego pokolenia. Nie był filozofem z zawodu. dialektyczną metodą filozofowania. zawsze musi przejść nieskończoną ilość odcinków. w treści swej nie jest różna od tego. jak zaświadcza Arystoteles. ten zaś posunął się naprzód.niemniej poglądy Parmenidesa nie wymagały tej konsekwencji). Żył prawdopodobnie między r. 2) uznawał optymistycznie doskonałość bytu. B) ZENON z ELEI był najwybitniejszym i najsamodzielniejszym z następców Parmenidesa. Gorgia. 490 a 430. Od spostrzeżeń myśl wyraźnie odróżniał: „Nie poddawaj się przyzwyczajeniu i nie daj się powodować wzrokowi. Ale czas składa się z chwil. stało się później wzorem dla formy dialogowej. Od mistrza swego odbiegał tedy w paru punktach: 1) przyjmował przestrzenną nieskończoność bytu (widocznie zauważył analogię czasu i przestrzeni . mniej zajętym zdobywaniem nowych prawd niż bronieniem prawd zdobytych i zwalczaniem przeciwników. Wydoskonalił sztukę prowadzenia sporów. ACHILLES. Tzw. Parmenides utożsamił myśl i byt. 4) niezmienny. gdy znajduje się w ruchu i ma przebyć jakąś drogę. Przedmiot. Empedoklesa i Anaksagorasa. 5) nie doznający bólu ani cierpienia. Bytowi przypisywał pięciorakie własności: jest 1) wieczny. musi przebyć najpierw połowę tej drogi. że wykazywał niemożliwość. z którego wyszedł goniony. STRZAŁA. Próżno by jednak było w tym utożsamieniu bytu i myśli doszukiwać się idealizmu. Xenophane. jako pewnego rodzaju oglądania i dotykania rzeczywistości przez umysł.mniej więcej jednocześnie z Heraklitem . a tego w skończonym przeciągu czasu dokonać niepodobna. Pierwsi historycy greccy. mianowicie Arystoteles. niż się wydaje dziś. na drodze samego tylko zestawiania pojęć. choć przecież widział. więc strzała nie może posuwać się naprzód w powietrzu.tak bogatego w skutki rozróżnienia poznania zmysłowego! myślowego. jeśli ten choć cokolwiek go wyprzedzi. i mogły przez to łatwiej być utożsamione z konkretnym bytem. DYCHOTOMIA. czyniącego z bytu myśl.niezróżnicowanie pojęć ze związku dwóch rzeczy uczyniło ich tożsamość. co rzeczywiście istnieje. myślą rozsądź sporne dociekania. którą przedmiot ma przejść.panowała skłonność do pojmowania myśli jako intuicji. Argumenty Zenona przeciw ruchowi są cztery: 1. potem połowę drogi pozostałej. znanej pod tytułem: De Melisso. Wraz z uformowaną przez się szkołą elejską Parmenides zaważył w dziejach filozofii przede wszystkim: 1) naczelną teorią jedności i niezmienności bytu. prawdy własnej i zwłaszcza cudzego fałszu: był przez to twórcą dialektyki. albo też materializmu. lecz spoczywa. Achilles nie dogoni żółwia. nie była jeszcze rozróżniona dyskursywna i intuicyjna postać myśli. lecz filozofującym żołnierzem. szumiącemu słuchowi i językowi. ZNACZENIE PARMENIDESA. który nie umie patrzeć. 2) nieskończony również przestrzennie. Stanowił już inny typ filozofa niż jego poprzednicy: był apologetą i polemistą. z myśli robiącego materialne odbicie bytu. myśl nie była przez wczesnych Greków utożsamiana z procesem rozumowania. Wiemy o niej stosunkowo dużo dzięki przechowanej rozprawie nieznanego greckiego historyka filozofii. o których ci rzekłem". Bronił eleackiej jedności i niezmienności bytu. Jakkolwiek tedy mała jest droga. wszelkiej mnogości i wszelkiej zmiany. i tak samo jest w każdej innej chwili. lecz spoczywa w powietrzu i nie przebiega żadnej przestrzeni. lecz jako konkretne. Nie. ruch więc jest niemożliwy. pisane schematyczną prozą w formie pytań i odpowiedzi. SZKOŁA PARMENIDESA: A) MELISSOS był z wszystkich uczniów najbliższy Parmenidesowi. Tzw. 2. ale utożsamiał byt z myślą. i tak będzie zawsze. O życiu jego i charakterze nic prawie nie wiadomo. potem połowę reszty i tak w nieskończoność. ale bronił na drodze pośredniej i negatywnej. Goniący bowiem musi dojść najpierw do miejsca.

że byt nie ma wielkości i że zarazem jest nieskończenie wielki. ale znaleźli się w obu wielkich grupach filozoficznych tego okresu: zarówno wśród sofistów. jeden z nich ma treść następującą: Jeżeli byt stanowi mnogość. GORGIASZ z Leontinoi na Sycylii. Ale ci następcy Parmenidesa odbiegali coraz dalej od pozytywnych badań mistrza nad naturą prawdziwego bytu. z jaką przedmioty poruszają się. Ale trudność tkwi głębiej: chodzi w argumentach Zenona o sprawę zasadniczą: o stosunek wielkości skończonych i nieskończonych. Trudność ta dotyczy nie tylko ruchu i mnogości. Wśród tych argumentów Zenona jeden zajmuje oddzielne miejsce: to 4. która jest jednocześnie taka i nie taka. Grecy (specjalnie Arystoteles) mniemali. to widać na takim przykładzie: z trzech zbiorów ciał A. gdy zbiory te z układu I przeszły w układ II. wśród drugich . wtedy podzielność skończy się. więc choć dzielilibyśmy byt w nieskończoność. wysypany na ziemię. które ciągłość czyni podzielnymi w nieskończoność. argument przeciw ruchowi. to C minęło dwa odstępy A-A. ruchem. STADION. I AAAA BBBB CCCC II AAAA BBBB CCCC Argumentów Zenona przeciw mnogości jest parę. którego czynnikami są czas i przestrzeń. że byt jest mnogością. Były też początkiem dociekań nad wielkościami ciągłymi: czasem. przestrzenią. Byt składa się z tych części. Inne natomiast argumenty przeciw ruchowi i mnogości mają wspólny charakter i skierowane są przeciw tej samej trudności. że operując nieciągłymi częściami chciał z nich odtworzyć wielkości ciągłe. czas nie jest sumą momentów. to jest podzielny. Ale. A to istotnie jest niemożliwe. jak i wśród uczniów Sokratesa. nad stosunkiem całości i części. ich poczynania dialektyczne były już tylko negatywne. szkoła megarejska. te zaś części. co zamierza: nie sprzeczność ruchu. mniejsza i większa. wśród pierwszych kontynuatorem eleatów był zwłaszcza Gorgiasz. dopóki części jego posiadają wielkość. ale już w V w. a w r. z drugiej strony. p. więc przeszło pewną drogę i jednocześnie drogę dwukrotnie większą. wynika.n. W tym leży poważne znaczenie tych niepoważnie wyglądających argumentów. ale też czasu. ale nie sumować. Całkowanie nieprędko zostało wynalezione. który żył w granicach między 483 a 375 r.tzw. Ziarno rzucone na ziemię nie wydaje dźwięku. gdy ma się do czynienia z wielkościami ciągłymi. jest jednocześnie taka i inna.4. to i suma ich także. wydaje dźwięk. bo skądże ma wydawać dźwięk całość. w zależności od tego. zawsze otrzymamy części posiadające wielkość. na które daje się dzielić. zatem byt jest pozbawiony wielkości. względem jakich innych przedmiotów jest rozważana. a są dość podobne między sobą. pozostałe zaś w ruchu. a cztery odstępy B-B. czyli byt składa się z nieskończonej ilości takich części. Przy założeniu zatem. B. co ma charakter ciągły. części skończonych i nieskończonych. ruch nie jest sumą prostych przejść od punktu do punktu: to był wynik rozważań Zenona. Paradoksy Zenona pochodzą stąd. części nie mogą być bez wielkości. Punkty i momenty można tylko całkować. C) W następnej po Zenonie generacji zwolennicy filozofii eleackiej nie tworzyli już oddzielnej grupy. takimi zaś wielkościami są czas i przestrzeń oraz ruch. Tzw. udowadnia on nie to. lecz jego względność. to jest sprzeczny i nie może istnieć. a więc jest nieskończenie wielki. gdy zaś podział dojdzie do części nie posiadających wielkości. jeśli nie wydaje go żadna z części ? Tymczasem worek ziarna. trudności podniesione w paradoksach Zenona wskazały na odmienną naturę wielkości ciągłych i stały się bodźcem do zbadania ciągłości. że czas jest tak samo nieskończenie podzielny jak przestrzeń i że ich części odpowiadają sobie. Szybkość. podzielny zaś jest. więc mnogość jest sprzeczna i nie może istnieć. 427 bawił jako 24 .e. bo nie wytworzyłaby się z nich całość posiadająca wielkość. Że zaś szybkość przedmiotów jest jednocześnie różna. Ale jeśli części są pozbawione wielkości.. Trudność tego stosunku występuje na jaw. jako niepodzielne. Przestrzeń nie jest sumą punktów. C pierwszy jest nieruchomy. W związku ze sprawą mnogości był również argument Zenona przeciw poznaniu zmysłowemu. iż rozwiązują trudność tkwiącą w rozumowaniach Zenona wskazując. nie powinien więc wydać go i worek ziarna. przestrzeni i wszystkiego. jeśli zaś ruch dokonywa się z szybkością. są pozbawione wielkości.

Intencja paradoksów Gorgiasza była zupełnie ta sama. erystyką i zestawianiem sofizmatów. antynomie Eubulidesa dotyczyły spraw takich. Najoryginalniejsze było uzasadnienie ostatniej tezy. ale łączyły go z Sokratesem stosunki raczej osobiste niż filozoficzne. jak Bayle. Doktryna eleatów wywarła wpływ i poza szkołą. 2) gdyby nawet było coś. sofista i literat. aby Gorgiasz był na serio przekonany. że utraciła swój cel: szukanie prawdy. nic nie jest możliwe). a czegoś nie zgubił. iż skończyła się ona negatywną polemiką. a pod wpływem Zenona jako nieskończenie podzielną. Np. Hamilton. 307.poseł swego miasta w Atenach. a niech je rozwiąże. mogła natomiast atakować poglądy cudze. gdzie słuszność. Mili. że jest jej bratem. Kant. kto może. twierdził. Me-garejczycy specjalnie w dziedzinie językowo-logicznej znaleźli zagadnienia dziś jeszcze żywe. co Zenona. ale gdy zasłonięty stanął przed nią. pośrednio oddziałała na całą filozofię grecką. Anaksagoras i atomiści utworzyli swe systemy dla uzgodnienia jego nauki z faktami doświadczenia. Argumenty Zenona aż do czasów najnowszych zachowały swą pobudzającą moc i były dyskutowane przez najwybitniejszych filozofów. W takich sofizmatach megarejczycy byli uczniami Zenona. że kłamie. co przezeń oznaczone: jakże można komunikować słowami przedstawienie barwy. Z pisma jego O przyrodzie przechowały się tylko trzy tezy nihilistyczne i sceptyczne. Hegel. wieloznaczności znaku negacji (rogacz). Pod wpływem Parmenidesa późniejsza filozofia przyrody zaczęła pojmować materię jako bezwładną. istotne trudności logiczne lub semantyczne. gdyż zaszczepił w niej erystykę. W filozofii swej był bliski eleatom. zarówno filozofowie epoki klasycznej jak hellenistycznej. słynny z polemiki przeciw istnieniu możliwości (poza tym. Renouvier. a zwłaszcza od Zenona. tj. to nie mogłoby być przedmiotem porozumienia między ludźmi. kunszt prowadzenia sporów i przekonywania przeciwnika bez względu na to. tam je wytwarzała. że istnieje tylko jedność. Eubulidesowi: 1) Kłamca: jeżeli kłamca mówi. WPŁYW DALSZY. Dialektyka weszła w krew filozofii greckiej: posługiwali się nią zarówno sofiści jak Platon. D) SZKOŁA MEGAREJSKA. uzasadniane w sposób wyraźnie zależny od eleatów. Elektra nie wie tego. Empedokles. Nie przypadek. 3) Łysina: kto straci jeden włos. że wszystkiego można dowieść. Odkrywał trudności logiczne. polegające na tym. Descartes. że skupiło zainteresowania dokoła kwestii formalnych. Zresztą operowała tymi samymi sposobami. nie staje się jeszcze łysym. który chce pokazać. dodał jeszcze nowe argumenty przeciw ruchowi. gdzie zaś ich nie było. EMPEDOKLES 25 . lecz uczniowi jego. jak ograniczenie zakresu podstawień (kłamca). Jeden z późniejszych członków szkoły. to nie byłoby poznawalne. Stilpon. co dialektyką Zenona: tropiła sprzeczności i antynomie. Później naukę o niezmienności bytu przejął Platon dla swej teorii idei. a po trosze i jako filozof. lecz natura eleackiej filozofii spowodowała. chwiejności terminów (łysina). Szkoła jego zwana była erystyczną. i na tym polu wyładowała się energia umysłowa jej zwolenników. stanowi łącznik jej ze szkołami sceptyków oraz stoików. że nic nie ma i że niczego nie można poznać ani innemu zakomunikować. drugi włos utracony też nie stanowi łysiny. sofizmat „łysina" ma ten sam nerw argumentacji. nauczał w Atenach. potem zaś działał jako retor. pierwotnie uprawiał filozofię przyrody w duchu Empedoklesa. to zarazem kłamie i mówi prawdę. co argument o „worku ziarna". który około 320 r. Duch eleatów żył i w późniejszych generacjach w szkole megarejskiej: Diodor Kronos. zmarły w r. Tezy te brzmią: 1) nie ma nic. A jednak były poważnie rozważane w starożytności. Ignorowanie zaś doświadczenia musiało mieć ten skutek. co istnieje. że zaprzeczając wszelkiej różnorodności nie mogła rozbudowywać swych poglądów. Natomiast w dziedzinie spraw formalnych zarówno eleaci. kiedyż zaczyna się łysina? 4) Rogacz: rogów nie zgubiłeś. jak ich megarejscy następcy dotarli do istotnych zagadnień i trudności. przeważnie w formie przykładowej. Nie znaczy to wszakże. skoro ucho słyszy nie barwy. Russell. więc posiadasz rogi. 2) Elektra: o Orestesie Elektra wie. 3) gdyby nawet było poznawalne. Najbardziej znane z nich przypisywane są nie Euklidesowi już. Herbart. Należał on do najbliższego Sokratesowi grona. np. Szkoła megarejska była założona przez Euklidesa. lecz dźwięki? Tezy Gorgiasza wyglądają na żart retora. Bergson. Niektóre z antynomii megarejskich zasługują jednakże na uwagę i pamięć: formułują one. Leibniz. Filozofia ta była tego rodzaju. że znak jest różny od tego. to posiadasz. Parmenides wziął górę nad Heraklitem. Erystyka była dialektyką zdeprawowaną przez to. co wie. istoty funkcji intencjonalnej (Elektra).

znał już zachodnie szkoły filozoficzne. jego siłach i żywiołach. ale postawił je trafnie.o roślinach i zwierzętach. Przygotował w ten sposób podstawę do rozważań natury chemicznej.. filozoficzny poemat O naturze. TEORIA MATERII. owoce pomysłowości i znajomości przyrody. stają się różnokształtnymi rzeczami. dlaczego materia zmienia się. Składniki. a różnice między ciałami traktował jako różnice ilościowe i różnice struktury. były to „cuda techniki". potem utarła się nazwa „żywiołów" i „pierwiastków". czego nie ma. W końcu utracił łaski tłumów i umarł na wygnaniu w Peloponezie. pokrewną filozofii Jończyków. a wszystkie polegały na tym samym: zachowywały Parmenideiskie przekonania o niezmienności bytu. II . tak też z niewielu żywiołów powstają różnorodne rzeczy. kość jest zaś w połowie ogniem. Wprawdzie z dotychczasowych fizyków każdy uznawał tylko po jednym rodzaju materii. III . co pomieszane". W doborze ich miał drogę wskazaną przez poprzedników. Jak wynika z opisów.. a jedyna w swoim rodzaju postać we wcześniejszych dziejach filozofii greckiej: był lekarzem. połączył te różne opinie i przyjął cztery składniki: wodę. Empedokles przyjął cztery jakościowo różne składniki świata. Zastosowania były naiwne (mówił np. najbogatszego wówczas miasta na Sycylii. POGLĄDY. Próby te przypadły na połowę V wieku. prawie boską. Bo niezmienne składniki mogą się łączyć i rozłączać. cudotwórcą. trzeba było zerwać z monistycznym tłumaczeniem świata przez jedną jedyną zasadniczą materię jak to czynili pierwsi filozofowie. że autor był poetą. Zaczął bowiem szukać prostych składników materii i może być uważany za twórcę pojęcia pierwiastka. przebywał na Sycylii i w Wielkiej Grecji. na tym przede wszystkim polega jego rola w dziejach filozofii. Przypisywali bowiem materii 26 . by to. co z natury swej jest zmienne. Sam siebie uważał za istotę natchnioną. Empedokles nie rozwiązał wprawdzie zagadnienia szczęśliwie. Filozofia Empedoklesa była wyłącznie filozofią przyrody. Pytać.e.ogień. Empedokles pochodził z Agrygentu (obecnego Girgenti). ani nie jest końcem niszcząca śmierć. godził postulaty jednego z faktami doświadczenia opisanymi przez drugiego. Tę myśl Parmenidesa Empedokles uważał za pewnik. TEORIA SIŁ. Rozmnożywszy Parmenideiskie pojęcie bytu. Jednakże Empedokles.ziemię. Jak z niewielu barw na palecie malarza powstaje barwny obraz. Sam rozważania te zapoczątkował: próbował tłumaczyć wzajemne zachowanie się ciał przez ich powinowactwo. ogień i ziemię. poetą i filozofem. różniące się między sobą stanem skupienia. co jest śmiertelne.wodę. natomiast rzeczy złożone miał za powstające i ginące. które podziwiały jego cuda. Drugie wielkie zagadnienie Empedoklesa było: Dlaczego żywioły łączą się i rozłączają? Zagadnienie było nowe. jest niemożliwe i niesłychane. zdradzało raczej stylem swym niż treścią. Heraklit . Prób było kilka. elejską i Pitagorejską. co jest. czyli cztery rodzaje materii. jednakże zawierały w zaczątkowej postaci zasadnicze myśli chemii. jak dokonywają się zmiany.Rozłam między heraklityzmem a eleatyzmem musiał wywoływać próby ich pogodzenia. zginęło". Był słuchaczem Parmenidesa i próbował idee e l e a c k i e zaszczepić jońskiej tradycji. 2. natomiast dla wytłumaczenia przemian dokonujących się w zjawiskach porzucały przekonanie o jedności bytu. 1. kapłanem.o rzeczach boskich i duszy. DZIEŁO Empedoklesa. bo niezmienność składników nie sprzeciwiała się zmienności rzeczy. „Nie ma powstawania czegokolwiek. Jest tylko mieszanie się i wymiana tego. Były to cztery najbardziej rozpowszechnione w przyrodzie rodzaje ciał. same przez to nie ulegają zmianie. ale nie dlaczego. Godził je.powietrze. Każdy odrębny stan skupienia Empedokles miał za odrębny rodzaj materii (stan ognisty wydawał się wówczas stanem czwartym obok stałego. p. POPRZEDNICY. ale zmieniają się ich układy i rzeczy z nich złożone powstają i giną. a w jednej czwartej ziemią i w jednej czwartej wodą). powietrze. ale każdy uznawał inny rodzaj: Tales . Żył prawdopodobnie od 490 do 430 r. Pierwszy to był Doryjczyk w dziejach filozofii. ŻYCIE. Aby przeprowadzić ten pogląd. Empedokles poszedł drogą najmniejszego oporu. Najprostsza z nich była próba Empedoklesa. zbiegając się jedne z drugimi. i przejść do pluralizmu. „Nie może nic powstać z tego. Ksenofanes i inni .n. Po śmierci stał się postacią legendarną. że mięso i krew mają równe ilości żywiołów. to znaczyłoby dla nich pytać: dlaczego zmienia się to. Anaksymenes . Owe cztery pierwotne rodzaje nazywał „korzeniami wszechrzeczy". był czczony i wielbiony przez tłumy. Przez taki kompromis godził stanowisko Parmenidesa ze stanowiskiem Heraklita. płynnego i gazowego). mieszkaniec Wielkiej Grecji. Ale stosował ją tylko do prostych składników rzeczy. jońscy filozofowie dochodzili tylko. Część I poematu traktowała o świecie w ogóle. potrafił uzgodnić je ze zjawiskami i uczynić zastosowalnym w przyrodoznawstwie.

ani zbyt gęsto. tłumaczył tym. nie będzie czas bezgraniczny wolny od tej pary". w których gęsto. lecz wiele z przypadkowych układów . u najmędrszych żywioły są zmieszane w ilościach równych i rozmieszczone ani zbyt rzadko. na których wiele wieków później zbudowano morfologię porównawczą. wyobrażali sobie zmianę jako wewnętrzną transformację. która znalazła potem w Grecji prawie powszechne uznanie. która z sił w danej chwili ma przewagę. Pod wpływem eleackiej nauki o niezmienności i nieruchomości bytu żywioły zostały pojęte jako bezwładna masa. jako wewnętrzny proces dynamiczny. i tamte wypływy spotykają się z tymi.zdolność samorzutną przetwarzania się. grube pióra ptaków i łuski rosnące na potężnych członkach są tym samym".oto Empedoklejski obraz świata. przykrość zaś z tego. Poza ogólną teorią świata Empedokles posiadał sporo wiadomości szczegółowych o przyrodzie. niektóre były luźnymi pomysłami. To ujęcie. Trzeba było szukać siły. w których żywioły są rozmieszczone zbyt rzadko. że z rzeczy oddzielają się „wypływy" i z oczu także. zaczynają wiele rzeczy. a także twierdzenie. Wypływy przedostają się z oka i do oka przez pory. i tu połączył dawne opinie i uznał dwie siły: miłość i niezgodę. i żywioły wprowadzone w ruch i nie zmieszane znajdują się każdy na swym miejscu i w najdoskonalszym ładzie. jak przypadek zdarzył". Cztery żywioły poruszane przez dwie siły . po nim zaś następuje: 4) okres działania „miłości". że istoty mniej doskonałe powstały przed doskonalszymi (rośliny przed zwierzętami). a w szczególności pogląd na proces postrzegania. liście. są impulsywni. Wreszcie Empedokles wybudował naukę o temperamentach. niejako psychologię różnicową na podłożu czysto fizjologicznym. są okresami eleackiej nieruchomości. są dobrymi rzemieślnikami. Dawniejsi filozofowie. gdy nie działa jeszcze żadna siła.dobrymi mówcami. co nie oddzielali jeszcze siły od materii. zdaje się. Mianowicie fakt. Były one zastosowaniem ogólnych zasad jego filozofii: w postrzeganiu bowiem widział działanie siły. Okres pierwszy i trzeci. co mają dobry układ żywiołów w rękach. w których działanie sił jest zawieszone. ci. A potem znów dzieje świata będą rozwijać się dalej w tym samym porządku.nie zachowało się. 2) okres działania „niezgody". Założenie to zmusiło go do przyjęcia hipotezy. która łącząc podobne z podobnym. „Ziemią widzimy ziemię. Dokładniej znane są poglądy psychologiczne Empedoklesa. co w języku . że „włosy. „postacie ludzkie z głowami wołów" . Empedokles i w tej sprawie zajął stanowisko pluralistyczne. 2) oddzielenie siły od materii. I dzieje świata z tego punktu widzenia rozdzielają się na cztery okresy: 1) Stan pierwotny. w której stosował swą teorię żywiołów. Pisząc zaś. Poza tym Empedokles. ci. pojmowali siłę jako przyciągającą bądź jako odpychającą: Parmenides (w drugiej części swego poematu) zwał siłę „miłością". co podobne w żywiołach i ich mieszaninie. a ogniem niszczący ogień. 3. przemiana tedy dokonywać mogła się w nich tylko przez działanie z zewnątrz. aby oko mogło widzieć przyrodę. a mało kończą. nie oddzielali siły od materii. „Były one przedtem i będą.„głowy bez szyi i tułowia". są tępi i męczą się łatwo. „oczy bez twarzy". ci. Wnosił stąd. wyraził w naiwny sposób te myśli. a Heraklit „sporem". która porusza bezwładną materię. godząca wariabilizm z postulatami eleatów. TEORIE BIOLOGICZNE i PSYCHOLOGICZNE. którą nazywał „miłością". że postrzeżenia są zależne od budowy organu. ci. I tu szczegóły były prymitywne. iż widzimy rzeczy odległe. komasuje żywioły i doprowadzi z powrotem do pierwotnego harmonijnego stanu. Miłością widzimy miłość. a która czyni. ZNACZENIE EMPEDOKLESA. a nienawiścią smutną nienawiść". iż postrzeganie możliwe jest tylko przy bezpośrednim zetknięciu organu zmysłowego z postrzeganą rzeczą. W rozwoju filozofii greckiej Empedokles zajmuje w paru punktach miejsce zwrotne. Dziełem jego były: 1) pierwsza pluralistyczna teoria materii. którego wynikiem jest: 3) stan całkowitego rozmieszania żywiołów i chaosu. 3) teoria postrzegania. a drugi i czwarty Heraklitejskiej zmienności. które pod względem kształtu i wielkości odpowiadają porom oka: było to naiwne jeszcze ujęcie słusznej myśli. Drugim podstawowym założeniem teorii postrzegania było dla Empedoklesa. Powstanie istot organicznych wyobrażał sobie jako dzieło przypadku: „członki połączyły się. i nigdy. że podobne ciągnie do podobnego i poznaje podobne. co przeciwne". ci. Teraz nastąpiło rozdzielenie materii i siły. również pojęta fizjologicznie i oparta na zasadzie podobieństwa: „Przyjemność powstaje z tego. wodą wodę. ale inne zastosowaniami ogólnej teorii. Uzupełnieniem tej teorii postrzegania była teoria uczuć. Szczególne uzdolnienie okazywał w ujmowaniu zjawisk biologicznych. otóż tylko te rzeczy mogą być widziane. A ustrój świata zależny jest od tego. powietrzem widzimy jasne powietrze. który miał temperament raczej uczonego przyrodnika niż metafizyka. Wedle tej teorii. pozostawił szereg cennych pomysłów z 27 . było jakby zapowiedzią teorii doboru i ewolucji. że wszystkie żywioły muszą znajdować się w oku.

Anaksagoras.. Jeżeli jedząc chleb odżywiamy przez to swój organizm. ŻYCIE. uderzyli w jego przyjaciół.może powstać włos z tego. Dopiero jako dorosły człowiek przeniósł się do Aten. Zmarł w Lampsaku. barwami i zapachami". około 500 r. które są. i przez to wytworzył zawrotny wprost obraz materii podobny chyba 28 . „Na powstawanie i ginięcie niedobrze zapatrują się Hellenowie. POGLĄDY. ale dojrzalsze doktryny Anaksagorasa i zwłaszcza atomistów.. był pierwszym filozofem. że odżywiamy swe muskuły. Ich związek przyjaźni i współpraca trwały lat około trzydziestu. z Eurypidesem. zapewne 428/27. lecz tylko zawsze mniejsze". a zanikanie rozdziałem". Zatem żywioły. „wszystkie rzeczy są razem". ale Anaksagoras uznał nieskończoność jeszcze i w zakresie jakości. ur. Pogląd ten Anaksagorasa . krew.że to. 1. Anaksagoras. Chciał być tylko i wyłącznie badaczem. W Atenach zawarł przyjaźń z najznakomitszymi ludźmi Młodej Grecji: z samym Peryklesem. Te niezliczone składniki Anaksagoras nazywał „zarodkami" lub „rzeczami". Wytworzył w filozofii teorię analogiczną do tej. Teza Parmenidesa . Filozofia Anaksagorasa miała tych samych poprzedników. z drugiej zaś eleatów. biologii i psychologii fizjologicznej. gdyż nic nie powstaje i nic nie znika. POPRZEDNICY. Złożone są nawet najmniejsze części materii: w najmniejszej „znajdują się różnorodne ciała i zarodki wszelkich rzeczy wraz z wszelkiego rodzaju kształtami. Arystoteles nazwał je później „homoio-meriami" (tj. dopatrujący się nieskończoności w przyrodzie przygotowany był przez naukę Zenona o nieskończonej podzielności. pod którego wpływem przyjął nieskończoną podzielność materii. nie grający roli proroka. wodą. co jest. kości i mięso. powietrzem. Teoria przyrody Anaksagorasa była zatem na wskroś jakościowa. I sposób pogodzenia tego założenia z faktem zmienności rzeczy był ten sam: składniki świata są niezmienne. Stanowił natomiast typ człowieka zupełnie inny niż Empedokles: bardziej trzeźwy i prosty. zatem w chlebie muszą być muskuły. zaocznie został oskarżony i skazany na śmierć za poglądy astronomiczno-religijne. „Jakże" . tak samo jak dla Empedoklesa. Z eleatów oddziałał nań nie tylko Parmenides.była dla Anaksagorasa pewnikiem. ale wszelkich jakości. są tak samo złożone jak i inne rzeczy. urodził się w Klazomenach w Jonii. ciałami składającymi się z jednorodnych części). nie może przestać być . Wszystko tedy jest złożone: „w każdej rzeczy jest część każdej innej". a pośrednio na losy Grecji. nie ceniąc innych dóbr niż umysłowe. wielkim rzeźbiarzem. ANAKSAGORAS Współczesna filozofii Empedoklesa i oparta na tych samych założeniach była filozofia Anaksagorasa. co i filozofia Empedoklesa: z jednej strony jońskich filozofów przyrody i specjalnie Heraklita. Cokolwiek istnieje. pozbawiony aspiracji poetyckich i politycznych. który opuścił wówczas Ateny. co nie jest włosem. złożone jest z przeróżnych „zarodków". ile jest odrębnych jakości. Żył w dobrowolnym ubóstwie. postępowym tragikiem sławiącym wolność ducha i równość. Słuszne więc byłoby nazywać powstawanie mieszaniem się. Nie jedyne to było oskarżenie filozofa w Grecji mające podkład polityczny. które Empedokles uważał za najprostsze. „we wszystkim jest część wszystkiego". Jednakże oddziałał na sycylijską szkołę lekarzy i na niektórych uczonych pitagorejczyków. kości. jaką prawie jednocześnie głosił Empedokles. mięso. lecz istnieje tylko mieszanie się i rozdział rzeczy. roślina odżywia się żywiołami. Z urodzenia i on nie był Ateńczykiem. zm. Według Empedoklesa rzeczywistość miała cztery składniki. Działanie filozofii Empedoklesa zostało przytłumione przez analogiczne. który osiadł w Atenach. więc wszystkie te składniki muszą być zawarte w żywiołach.infinitystyczny. Natomiast w pojmowaniu niezmiennych składników Anaksagoras odbiega od Empedoklesa. Sądził bowiem. to znaczy. z Fidiaszem. gdzie właśnie rozpoczynał się wiek złoty i gdzie odtąd przez szereg pokoleń miała być stolica filozofii. co jest małe.mówił . krew.. słońcem. chcąc weń ugodzić. a zakończyły się tragicznie: w przeddzień wojny peloponeskiej wrogowie Peryklesa. I nie ma kresu podzielności: „Pośród tego. więc wszystkie te składniki muszą być w roślinie. a według Anaksagorasa miała ich tyle. ale łącząc się i rozłączając tworzą zmienne układy. co nie jest mięsem?" Głosił więc niezmienność nie tylko pewnych pierwiastków. że żadna jakość nie może powstać z kombinacji innych jakości. nie ma najmniejszego. a mięso z tego. ale i Zenon.dziedziny chemii. Miał mieć głęboki wpływ na Peryklesa. ziemią. chleb jest z rośliny. TEORIA MATERII.

powziął myśl. Filozofia Anaksagorasa. duch przestał działać. podobnie jak Empedokles. była oryginalnością Anaksagorasa. a poza tym są wierne: jakości zmysłowe są. lecz duchowa. Zmysły nasze są wszakże tylko słabe. w związku ze swym nowym zagadnieniem. tak jak nie słyszy się cichego głosu wśród okrzyków tłumu ani nie widzi kropli wina w beczce wody. co do nas podobne. kamień uderzony o kamień powinien sączyć krew. by początek zdarzeń mógł być dziełem przypadku lub niepojętej konieczności. TEORIA POSTRZEGANIA. które mają oczy małe. a te. Skąd go osiągnęła? Anaksagoras wyobrażał sobie sprawę tak: jakiś impuls spowodował wir w materii. Następnie: zapewne nie pojmował go jako osobę. nie grzeje nas ani nas ziębi przy dotknięciu". boć musi być poza przyrodą. Odrzucał myśl. że najsubtelniejszą i nie zmieszaną z innymi rodzajami materii. ale nie w każdej są w tej samej proporcji. Dalsze uogólnienie tych obserwacji doprowadziło do zasady względności spostrzeżeń. rozpowszechnionym naówczas wśród Greków. Zasada przyjęta przez Anaksagorasa była zresztą przeciwieństwem tej. który poruszył świat. Jeżeli wszakże w każdej rzeczy znajdują się wszystkie składniki świata. duch nie musiał być osobą dla Greków. połączył własności duchowe z własnościami bezosobowych sił. W związku tedy ze swą teorią świata Anaksagoras doszedł do koncepcji tego. Anaksagoras w pojęciu ducha. w związku z teorią ducha. jest granica. którą zresztą pojmował naiwnie (zwierzęta mające oczy duże i czyste widzą przedmioty duże i odległe. Ale Anaksagoras. Nikt przed nim nie wytworzył pojęcia bytu istniejącego poza przyrodzonym światem. co psychologia nowszych czasów nazwała „progiem świadomości". i nieraz trafne. zarówno przed Anaksagorasem jak i po nim. zadraśnięta roślina wypuszczać mleko. była konsekwencją jego systemu. mianowicie Heraklit. w przeciwieństwie do filozofii Empedoklesa. o ile to było potrzebne dla wyjaśnienia ruchu i ładu w przyrodzie. która. że próg jest różny dla różnych gatunków i różnych narządów. scharakteryzował go o tyle tylko. Oparta była na uogólnieniu pewnych obserwacji : bo „co jest tak samo zimne i tak samo ciepłe. I nie ma u Anaksagorasa. Obserwował zależność postrzeżeń od natury narządów zmysłowych. Koncepcji „ducha" Anaksagoras nie rozwinął wszechstronnie. gdzie każda cząstka świata odzwierciedla cały świat. Ten wzgląd kazał Anaksagorasowi przyjąć. Na rozumność przyrody. wierzyli. 2. lecz to. zwracali uwagę Grecy już dawniej. Ogólna filozofia Anaksagorasa. iż ruch świata jest dziełem ducha. której świadomi byli jego współcześni. ruch więc mogła osiągnąć tylko z zewnątrz. Było to zgodne z pojęciem duszy. oddzielił siłę od materii Był w tym wpływ Parmenidesa: materia jest z natury swej nieruchoma. co przeciwne. wszak i bogowie Greków byli także mieszkańcami ziemi i stanowili część przyrody. mowy o nadprzyrodzonym działaniu ani nawet o celowym kształtowaniu świata. W każdym razie jego pojęcie ducha odbiegało znacznie od nowożytnego pojęcia. TEORIA DUCHA. że duch jest poza i ponad przyrodą. poniżej której nie sięgają. a jednak objawiającego się w niej. wypowiadała wprawdzie poglądy w szczegółowych kwestiach przyrodoznawstwa. inne składniki także są w rzeczach zawarte. że źle nadawała się do zastosowań. odkąd zaś świat został poruszony. które w niej przeważają. tyle tylko. zachowała zaufanie do wiedzy zmysłowej. to jak możemy odróżnić jedną rzecz od drugiej i jakim prawem nazywamy je różnymi nazwami? Już w starożytności zarzucano Anaksagorasowi. jak my. Rozumny zaś impuls dać mogła jedynie siła nie mechaniczna. obiektywne. 3. Ale skąd pierwszy impuls? Na to Anaksagoras dał swą słynną odpowiedź: uczynił to duch. widzą 29 . a nawet dusza świata. ale były to luźne obserwacje i uogólnienia. dusze ciał niebieskich. co wiemy o własnym duchu. że istnieją dusze żywiołów. Empedokles zrobił tu początek i odtąd wszyscy filozofowie greccy zajmowali się sprawą postrzegania. Anaksagoras. Ta koncepcja czegoś stojącego poza przyrodą. zgodnie z jego teorią. I wiedział. na jej podobieństwo z tym. choć wyrosła z eleatyzmu. Tymczasem Anaksagoras pojmował sprawę tak: w każdej rzeczy są wszystkie składniki. że. wedle nich też rzecz nazywamy. aby przyrodę poruszyć. jak się dziś mówi. Poza tym Anaksagoras operował zasadą „progu świadomości". ale nie można ich postrzec. Akcję ducha ograniczył do poruszenia świata. była tego rodzaju. świat jest taki. którą przyjmował Empedokles: postrzegamy nie to. jak to było wyjaśnione wyżej. przeciwko temu przemawiał ład panujący w przyrodzie i jej rozumny ustrój.tylko do młodszego o dwa tysiące lat systemu Leibniza. W pewnym przynajmniej związku z ogólną teorią był jego pogląd na naturę postrzegania. Postrzegamy w każdej tylko te składniki. jakim go postrzegamy. Pojmował go materialnie: jako materię. którzy. Za nieskończoną różnorodnością i podzielnością zmysły nasze nadążyć nie mogą. wir ten rozszerzając się pociągnął mechanicznie całą materię.

o obrazach. a przez nich potężnie oddziałała dalej. ale nie dawała podstawy do naukowego ich badania. traktat logiczny.postawę metafizyka. strate30 . nie fizyka: jego teoria ducha była śmiałym pomysłem metafizycznym. ale bez wartości dla wyjaśniania poszczególnych zjawisk. Zresztą zawitał jakoby do Aten. ZNACZENIE ANAKSAGORASA. agronomiczne. Zasadniczy zrąb atomistycznej teorii. pisma techniczne. WPŁYW ANAKSAGORASA I OPOZYCJA PRZECIW NIEMU. ale zarzucali mu. że z pomysłu swego korzystać nie umiał. Znał fakt uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń. o kamieniach. jako działanie przeciwnego na przeciwne. pisma o rytmach i harmonii. m. rozprawa o dźwiękach. traktaty geometryczne i arytmetyczne. o kształtach. pisma gramatyczne. Istotnie. a nawet wiarą swą w wierność zmysłów niweczyła zabiegi Greków ku odnalezieniu jedności wśród różnorodności i zmienności zjawisk. Mógł tedy uwzględniać nowe zainteresowania i korzystać z nowych poglądów. jednakże swym pojęciem nadziemskiego ducha przygotował pojęcia późniejszych teleologów i teologów. jej główne pojęcia i tezy były stworzone. u którego znów uczyło się następne pokolenie filozofów ateńskich: liczni sofiści i pono Sokrates.przedmioty małe i bliskie). nie stworzył teleologicznego obrazu rzeczywistości ani.in. Rozgraniczenie ich udziału jest trudne: Demokryt był uczniem Leucypa . tak. przez Leucypa. Były między nimi pisma etyczne. Zapoczątkowany został przez Leucypa w połowie V wieku. lecz faktycznie pozostał przy mechanistycznym. między innymi Archelaosa. hodowlane.ale potężna postać ucznia przysłoniła nauczyciela i pierwotnego twórcę systemu. będącego poza światem i poruszającego świat. był atomizm. W Abderze uczył się od Leucypa. jak się zdaje. DEMOKRYT Z ABDERY żył w granicach między 460 a 360 r. monoteistycznej teologii. o duszy. o ogniu. Leucyp żył współcześnie z Empedoklesem i Anaksagorasem. bo nie przeszedł do finalistycznego wyjaśnienia świata. Był wybitnym uczonym o olbrzymim zakresie wiedzy. natomiast rozwinięcie i wykończenie otrzymał dopiero w następnym pokoleniu po Demokrycie. Platon i Arystoteles. Zwłaszcza infinityzm Anaksagorasa mało znajdował zwolenników w Grecji. system jego mógł już mierzyć się z klasycznymi systemami Grecji. Ponadto godna jest uwagi 3) jego teoria postrzegania. pojętą w zdecydowanie jakościowy i infinitystyczny sposób. mniemał. W wyraźnym przeciwieństwie do Empedoklesa. Ciche i nauce oddane życie spędził w rodzinnym mieście. geografia. To samo dotyczy jego teorii materii.jak by się dziś powiedziało . Zaważył on w dziejach filozofii 1) teorią ducha. o piękności wyrazów. traktaty o planetach. Sześćdziesiąt jego dzieł Trasyllos ułożył za panowania Tyberiusza w piętnaście tetralogii. pierwotny atomizm stanowił zjawisko równoległe z ich teoriami. o czasownikach. o naturze człowieka. która była śmiałą metafizyczną próbą ujęcia natury rzeczy. z modyfikacjami. Demokryt przeciwstawił jej niebawem teorię wprost przeciwną. Działalność Demokryta przypadała już na okres sofistyki i humanizmu ateńskiego. oraz 2) teorią przyrody. czyli kanon. ale nie znalazł tam uznania. medyczne. Anaksagoras miał . TWÓRCY ATOMIZMU. jak twierdzono. Podziwiali oni Anaksagorasa za to. że dla wyjaśnienia świata wprowadził siłę duchową. już na progu IV w. System atomizmu powstał dzięki dwom ludziom. o barwach. Anaksagoras miał uczniów. Był on główną w starożytności postacią materialistycznego poglądu na świat. Nauka atomistów przekazana została prawie wyłącznie w jego sformułowaniu. o poezji. Analogiczne koncepcje powstały dopiero w filozofii nowożytnej. ilościową i finitystyczną. o zarodkach. z dala od publicznego i ruchliwego życia. Teoria materii na razie wcale nie znalazła oddźwięku. Demokryt natomiast rozbudował teorię i powiązał z doświadczeniem. Z doktryn Anaksagorasa największy wpływ wywarła teoria ducha: przejęli ją. że wszelkie postrzeżenie. O jego charakterze chodziły w starożytności sprzeczne wieści: dla pogodnego zapewne usposobienia otrzymał przezwisko „śmiejącego się filozofa". o przyrodzie. połączone jest z bólem. jaki w swym nieustannym rozwoju wydała wczesna grecka filozofia przyrody. astronomia. który wszakże odczuwany jest tylko przy większej intensywności wrażeń: „błyszczące barwy i nadmierny zgiełk powodują ból. poza tym kształcił się w długich podróżach. jakie wiedli współcześni mu filozofowie-sofiści w Atenach. iż nie możemy ich wytrzymać przez czas dłuższy". uranografia. Musiał być daleko bardziej archaiczny od teorii sformułowanej przez Demokryta. Wszystkie te dzieła zaginęły. DEMOKRYT I ATOMIŚCI Ostatnim i najdojrzalszym tworem. była teoria wszechświata. o dźwięcznych i niedźwięcznych wyrazach.

z połączenia starojońskiej filozofii przyrody z nauką eleatów. pojętej jako teoria wyjaśniana przez zasady. że to on wystąpił pierwszy i pociągnął za sobą Empedoklesa i Anaksagorasa. że widok pyłków. Filozoficznie najważniejsze z jego pism były. jak u Empedoklesa i Anaksagorasa. wybierającym zawsze teorię możliwie najprostszą i najnaturalniejszą. mianowicie ruchu. b) Atomy posiadają wyłącznie ilościowe własności. W matematycznym traktowaniu przyrody musiała dokonywać się wymiana wpływów między nim a pitagorejczykami. Do eleackiego postulatu bez sprzeczność i dodali drugi zasadniczy dla nauki postulat: zgodności z doświadczeniem. stworzyli podstawę do nauki. Jest prawdopodobne. Takie stanowisko metodyczne doprowadziło ich do poglądu. c) Ponadto powszechną własnością atomów jest ruch. drgających w kolumnie światła. Są nawet poszlaki. Starożytna teoria atomów miała cztery zasadnicze tezy: a) Cała przyroda składa się jedynie z mnogości atomów. ale poza tym uwzględniał wszystkie donioślejsze doktryny. z którym spotykał się w Abderze. Widać w jego poglądach reakcję na relatywizm sofisty Protagorasa. Skąd pochodził. Dojrzały Demokrytejski system atomizmu miał poprzednika przede wszystkim w Leucypie.podejrzenia. a nie posiadają jakościowych. Nie uważali bowiem za możliwe. nie wiadomo. jak mówi Arystoteles. tłumaczy ona również wzrastanie i zmniejszanie się przedmiotów. Stanowi jedyną postać przemiany. że wówczas pojawiły się . którzy odrzucali ją jako niebyt. jak się zdaje. coraz to nowy układ świata. z którą zapoznał się w podróżach. Z nich złożone są wszystkie znajdujące się w przyrodzie ciała. w myśl uwag eleatów. brakło ich już nawet w starożytności. Nazywając atomy bytem. Te nieliczne. gdzie by mogły się usunąć. 31 . że materia składa się z atomów (arofia). Był człowiekiem o wyjątkowej wszechstronności naukowej. iż mieszkał w Abderze i kierował tam szkołą. O jego życiu i dziełach brak pewnych wiadomości. Są to . i to tak dalece. jakie wypłynęły w filozofii jego czasów. jakiej podlegają atomy. podsunął Leucypowi pomysł atomistycznego ustroju materii. Był to punkt ważny w teorii atomistów. położenie i porządek. jaki przedmioty stawiają. POPRZEDNICY DEMOKRYTA. a także różny stopień oporu. Własności odróżniające jedne atomy od drugich są tylko trojakie: kształt. natomiast jest prawdopodobne. Jest równie odwieczny jak same atomy. wedle słów Demokryta. ATOMISTYCZNA TEORIA MATERII. Próżnia istnieje wbrew dawniejszym filozofom. „Naprawdę istnieją tylko atomy i próżnia". Te stanowiły w ich systemie odpowiednik żywiołów Empedoklesa i zarodków Anaksagorasa. uznając bowiem próżnię.jak sam grecki termin mówi . ale doszli do innych niż on wyników. które. iż był umysłem myślącym konkretnie i plastycznie. czyli niepodzielnych cząsteczek. Poglądy jego wywodziły się. Przez to dopiero. pojmowali materię jako nieciągłą. jakże bowiem mogłyby się poruszać atomy. jeśliby nie było pustego miejsca. Legenda powiada. a zwłaszcza eleatom. Polega on jedynie na zmianie miejsca w przestrzeni. POGLĄDY. są niezmienne. a próżnię niebytem. Istnieje. d) Atomy znajdują się i poruszają w próżni. Niektóre z tych tematów były zapewne opracowane przez Demokryta po raz pierwszy. ale które poruszając się w przestrzeni wytwarzają zmienny. Demokryt oparł się zasadniczo na Leucypie. Atomiści nawiązali do teorii Parmenidesa o niezmienności bytu. w następnych generacjach dokonała się już specjalizacja naukowa. iż korzystał z mądrości Wschodu. a szczególniej oddzielenie pracy filozoficznej od pracy na polu nauk specjalnych. Z tych względów istnienie próżni było dla atomistów równie pewne jak istnienie atomów.niewątpliwie niesłuszne . nie potrzebował im być nadawany przez jakiś czynnik zewnętrzny. a sprawdzana przez doświadczenie. umożliwili fizykę. by teoria bytu mogła być niezgodna ze zjawiskami. bo jest niezbędna dla wytłumaczenia zjawisk.cząstki niepodzielne. Demokryt mógł wypowiadać paradoksalną tezę: „Byt nie bardziej istnieje od niebytu". Arystoteles ilustrował je przez zestawienie liter. iż był postacią mityczną. a wyłącznie geometryczne własności atomów tłumaczą wszelkie własności ciał złożonych. 1. Z dzieła przezeń dokonanego widać.giczne.

HERAKLIT ZENON Z ELEI 32 .

DEMOKRYT PITAGORAS 33 .

SOKRATES ANTYSTENES 34 .

ruchoma i nieciągłą. dla atomistów zaś ilościowo. Dla atomistów bowiem samymi tylko matematycznymi. 35 . Istotna różnica polegała na tym.PLATON ARYSTOTELES Atomiści odbiegali tedy od eleatów. Ale także różnili się od bliższego im Empedoklesa i od Anaksagorasa. dla których przyroda była a) jednorodna. b) nieruchoma i c) ciągła. Dla nich zaś była różnorodna. że dla tych składniki przyrody były między sobą jakościowo różne.

że dałby państwo perskie za przyczynowo wyjaśniającą naukę. smakować ani dotykać.geometrycznymi własnościami atom różnił się od atomu. Inna ważna różnica dzieląca atomistów od Anaksagorasa tkwiła w tym. Demokryt zaś. smak i w ogóle wszelkie zmysły. subiektywność ich jakości i próg. a gdyby nawet nie były prostsze. Teorię atomów Demokryt uzupełnił przez teorię natury negatywnej: oto atomy posiadają tylko własności matematyczne. tymczasem nie istnieją. powonienie. ciepło i barwy są subiektywne. Był to doniosły moment w rozwoju filozofii: nie tylko już eleaccy dialektycy. 2. i to w najświetniejszych ogniwach tego rozwoju. zdyskwalifikowane dla poznawania rzeczywistości. Pochodziło to stąd. c) Demokryt nie znając prawa ciążenia musiał mechanicznie pojmować łączenie się atomów. wąchać. wtedy musimy zdać się na rozum. którego przekroczyć nie mogą. wszyscy wcześni myśliciele stali na realistycznym stanowisku. szukał innego wyjścia. oni zaś mniemali. Teoria subiektywności jakości zmysłowych była przygotowana przez wcześniejszych filozofów greckich. iż rodzaje atomów są w ilości nieograniczonej. do ciemnej należy to wszystko. Konsekwencją takiego stanowiska musiał być relatywizm: boć ludzie postrzegają rzeczywistość w różnorodny sposób. że a) Demokryt przyjmował. ale podkreślał niejasność ich zeznań. Wytworzył się tedy w filozofii Demokryta szczególny stan rzeczy: głosił hasło doświadczenia. nie posiadają natomiast jakości zmysłowych. której dostarcza rozum. Atomiści starali się przyczynowo wyjaśniać zjawiska. czarne z szorstkich i nierównych. że tak dzielić można tylko próżnię. Jedynym wyjściem było: nie przyznawać wszystkim postrzeżeniom obiektywności. Łączył tedy empiryzm z racjonalizmem i był prototypem tego połączenia. drobiny (acz mówił już o „atomach podwójnych"). Demokryt nie posiadał jeszcze wyrazu „subiektywny". i jego atom spełniał te funkcje. np. 3. odnogi. co nie istnieje. Jego atomy nie były przedmiotem doświadczenia. Demokryt poszedł tą drogą. że niepodobna myśleć ani postrzegać tego. podczas gdy nowoczesna teoria sprowadza je do kilkudziesięciu. białe przedmioty są złożone z gładkich atomów. a skoro postrzega się tylko to. Konsekwencję tę wyciągnął istotnie sofista Protagoras. tj. ale i empirycznie myślący atomiści przestali pojmować rzeczywistość wedle tego. to i sam byt jest względny. nazywał ją „umowną". „Naprawdę istnieją tylko atomy i próżnia. lecz wszystko z jakiejś racji i konieczności". mniema się i wyobraża. miały jednakże pewną podstawę w układzie atomów: np. b) Demokryt nie znał grupy atomów. SUBIEKTYWISTYCZNA TEORIA POSTRZEŻEŃ. A właśnie rozum progu nie posiada. słyszeć. „prawdziwą" i „ciemną". postrzeżenia są względne. Pozostawał rozum. co istnieje. iż zdają się być prostsze i zrozumialsze. w szczególności zaś przez młodszych eleatów. co przynosi wzrok. podczas gdy późniejsza teoria ma je na ogół tylko za hipotezę. PROGRAM PRZYCZYNOWEJ NAUKI. co o niej mówią zmysły. Różnice polegają na tym jedynie. że on uważał materię za podzielną w nieskończoność. Postrzeżenia przestały dlań być obrazem rzeczywistości. Jedyny przechowany fragment Leucypa brzmi: „Nic nie dzieje się bez przyczyny. nie chcąc godzić się na nią. że doświadczenie zmysłowe miał za instancję pobudzającą do badania i sprawdzającą badanie. trzeba było zastąpić inną władzą poznawczą. a słodycz i gorycz. słuch. gdy czegoś nie możemy widzieć. ale nie za kierującą badaniem. dziurki. że istnieją postrzegane własności. prawdziwa wiedza to ta. jego atomy trzymały się wzajemnie przez różne haki. Postrzeganie. Podjęli się oni sprowadzenia stosunków jakościowych obserwowanych w przyrodzie do ilościowych. a materia ma składniki niepodzielne. Przeciwnie. że jakaś własność nie leży w samej naturze rzeczy. d) dla Demokryta atomy były bytem najrealniejszym i przedmiotem najpewniejszej wiedzy. które w nowoczesnej teorii przypadły drobinie. że postrzeżenia mogłyby być subiektywne. zostały tylko stanami umysłu. ale tłumaczyły doświadczenie. a chcąc podkreślić. U Demokryta teoria subiektywności jakości zmysłowych wystąpiła od razu w skończonej postaci i niewiele odbiega od analogicznej teorii nowożytnej. 36 . a istnieją tylko atomy i próżnia". to w każdym razie są dokładnie obliczalne i to stanowi ich niewątpliwą wyższość ze stanowiska teorii naukowej. Demokryt odróżniał dwa rodzaj e wiedz y. którzy stwierdzali względność danych zmysłowych. Natomiast teoria atomistyczna Demokryta niewiele różni się od nowoczesnej teorii noszącej to samo miano. że jest zbyt małe. Własności zmysłowe były dlań subiektywne. Wszakże nikt przed Demokrytem nie powziął myśli. dlatego. gdy odróżniali byt od zjawisk i wątpili o pewności postrzeżeń. Te zalecają się przez to. jak to czynili eleaci. które w dalszym rozwoju filozofii powracało niejednokrotnie. który „posiada organ czulszy". ale krytykował zeznania zmysłów i odwoływał się do rozumu. Demokryt miał mówić. Świadectwa zmysłów nie odrzucał całkowicie.

to cząstki przedmiotów będące ich podobiznami. obrazy wzrokowe . Tak tedy Demokryt osiągnął jednolitą teorię przyrody dzięki temu. że jedynie dostosowane jednostki zachowały się. która. on zaś już wyodrębnił sprawy ściślej moralne: mianowicie 37 . ale znów . lecz tylko ubocznym wynikiem tych zdarzeń. Demokryt był tu nie nowatorem. by można było zrekonstruować jego poglądy. ale fragmentów etycznych zachowało się dość.czy pierwszym? Wszak wcześniejsi filozofowie. że świat „pozostawili przypadkowi". Dusza składa się z atomów. Zarzut ten pochodzi od zwolenników finalizmu. kto na początku nadał ruch materii. Jednolitość w traktowaniu wszystkich zjawisk Demokryt prowadził jeszcze dalej: dusze traktował tak samo jak ciała. ale właśnie ta luka zbliża ich do prądów przeważających w nowoczesnej nauce. a woda musi opaść.Przyczyny zaś pojmowali atomiści jako materialne i mechaniczne. Za to zyskał sobie miano „ojca materializmu". która to myśl opanowała pierwotne umysły. mało na ogół wypowiadała się w sprawach specjalnie ludzkich. a przez Arystotelesa zostało tak umocnione. które grało taką rolę w greckiej myśli przed Demokrytem i po Demokrycie. ETYKA. że wszystkie zjawiska traktował równomiernie jako materialne. a jeśli są dostosowane do życia i przez to zdają się być zbudowane celowo. Ale atomiści umieli te pozory celowości wytłumaczyć przyczynowo. a inne w stanie ginięcia. zajęta badaniem przyrody. potrafił to dopiero Demokryt. planet.zupełnym zaniknięciem atomów duszy. lecz przedstawicielem tradycji. ochładzając przemieniają się w wodę. aby się go wyzbyć. Atomiści istotnie usiłowali nie odwoływać się do celów i zjawiska wyjaśniać tylko przyczynami. Anaksagorejskiego pytania. nie stawiali wcale. by dać rosnąć roślinom. rośniecie roślin nie jest celem. że są szczególnie drobne. że może tylko niektóre nie posiadają warunków potrzebnych do życia: mianowicie ciał płynnych.to zgęszczone powietrze wdzierające się do ucha. że świat jest zbudowany celowo: celowy jest deszcz. kierującej celowo światem. a Demokryt go zamykał. na której istnieje życie. tym tylko wyróżniających się. ale . Niemniej spotkał ich jeszcze w starożytności zarzut. ale traktował w systematyczny sposób o zagadnieniach wartości. w myśl swego przyczynowego programu. że światów jest nieskończoność. Podobnie rzecz ma się z żywymi istotami: otrzymały kształty. Zeus nie spuszcza deszczu po to. Sądził. inne zaś wyginęły. a nie za siłę kosmiczną. udoskonalił teorię postrzegania przez „wypływy". a śmierć . że Ziemia nie jest jedyną planetą. zarówno moralnych jak i estetycznych. Wprawdzie pozory przemawiają za tym. Prace jego estetyczne zaginęły. Demokryt traktował zjawiska. z których składa się ogień. Materialistą był niewątpliwie. i celowe są kształty zwierząt. na tym polega jego miejsce w dziejach materializmu. ale było to tylko rozróżnienie dwóch rodzajów materii. ale tylko ludzką władzę. Poza tym nałożyli na siebie drugie jeszcze ograniczenie: szukali bliższych przyczyn. Siedmiu mędrców otwierało ten wczesny okres. tej samej natury. jakich wymagała konieczność ich rozwoju. nie wyłączając i tych. nawet Anaksagoras nie umiał swego pozaświatowego ducha wyobrazić sobie inaczej niż materialnie. Zjawiska psychiczne traktował tak jak cielesne: jako układy i ruchy atomów. Zaprzeczali istnieniu jakiejś siły rozumnej. z nich niektóre są w okresie rozwijania się. regularne i ruchliwe. którzy wierzyli w przetrwanie duszy po śmierci. służącą do poznania. uważali duszę za cielesną. rozróżnienia. to dlatego. Księżyca. Zajmował się nie tylko zagadnieniami przyrody. przewędrowujących od postrzeganego przedmiotu do postrzegającego organu. dopatrywali się w nacisku powietrza wypełniającego wszechświat. Przez oddychanie odnawiamy atomy duszy.materię pojmowała jako uduchowioną. Niebo traktował tak samo jak ziemię. A jednak filozofia wcześniejsza całą rzeczywistość traktowała jako materialną. ruchu Słońca. Przypuszczał. którą zapoczątkował Empedokles. Nie uznawał rozróżnienia między naturą ziemską a niebiańską. lecz „z konieczności": bo wyziewy ziemi wznosząc się ochładzają się. a nie pytali o pierwszą przyczynę. a są one ważne jako wyraz poglądów etycznych wczesnej epoki greckiej. A jednocześnie Demokryt umiał przezwyciężyć myśl o uprzywilejowanym stanowisku Ziemi. Odróżniano wprawdzie w Grecji duszę i ciało. Demokryt wyszedł daleko poza jednostronność wczesnych filozofów Grecji. są to zresztą te same atomy. Ze stanowiska metafizyki była to luka w ich systemie. Sen i letarg są częściowym. rozum mieli za doniosłą. Oni dawali przepisy mądrości życiowej. Z godną uwagi jednolitością. które odrywają się od przedmiotów i przedostają się do wnętrza oka. że trzeba było dwudziestu wieków. Nie umiała wytłumaczyć świata jako tworu czysto materialnego. 4. W koncepcji postrzegania przez pośrednictwo „podobizn". np. co powietrze lub ogień. który pozwala rosnąć roślinom. między sferą ziemską a sferami gwiezdnymi. przyczyny zjawisk astronomicznych. Postrzeganie jest przenikaniem atomów z zewnętrznego świata do organów zmysłowych: dźwięk .

Koło połowy VI w. Osiąga się go przez umiar. drugi występował w zachodnich jońskich koloniach. za cesarzów. żył i działał w Jonii. jak zaginięcie dzieł. Platon przemilczał swego materialistycznego rywala i choć znał jego dzieła. mniemano. Etyka Demokryta była tedy eudajmonistyczna i intelektualistyczna. że dzieła Demokryta. kiedy znów szersze znalazły uznanie. a nad innymi teoriami materii mającej przewagę plastyczności. Połączenie mistyki religijnej ze ścisłymi naukowymi badaniami stanowiło odrębność związku. obracają się w przeciwieństwo rozkoszy. Pirron. uczeń jego Nessas. które naruszają spokój ducha. Jednakże nawet w okresie panowania idealizmu Demokryt miał uczniów i zwolenników. w okresie wybujania świadomości religijnej. A orientacja. pod naciskiem innych lub dla przypodobania się innym. Diogenes ze Smyrny. napiętnowane i potępione. Epikurejska i Pirrońska. że prawdziwa filozofia grecka była wyłącznie idealistyczna i wydała tylko trzech wielkich myślicieli: Pitagorasa. Brak zarówno jak nadmiar powodują w duszy wzruszenia. wyjaśniającej ogromną ilość zjawisk. Demokryt zaś był wielkim i wszechstronnym uczonym. ROLA ATOMISTÓW polegała przede wszystkim na: 1) stworzeniu programu racjonalno-empirycznej i wyłącznie przyczynowej teorii. „Nie z bojaźni. Cyceron. zaliczał go do największych filozofów. które powstały w hellenistycznej epoce. jaką stworzyła pierwsza epoka myśli greckiej. PITAGOREJCZYCY Podczas gdy jeden szereg wczesnych greckich filozofów. Jak w poznaniu tak i w działaniu Demokryt przeciwstawiał zmysłom rozum. Zadowolenie jest to stan harmonii. ciszy. co wówczas zajęli to nowe stanowisko. Druga znów gałąź rozwinęła motywy krytyczne tkwiące w jego filozofii i dała im. gdyż sama chęć uczynienia krzywdy jest niemoralna". pojawienie się potem olbrzymich postaci Platona i Arystotelesa. którego sławę zaćmił tylko splot niepomyślnych warunków. stanowili z natury rzeczy opozycję przeciw Demokrytowi. we Włoszech. zwrot sceptyczny. nawet za jego życia. odtąd przez kilka wieków pitagorejczycy byli pionierami badań. 2) stworzeniu teorii atomów: teorii prostej. Tak samo jak jego teoria poznania i natury. WPŁYW DEMOKRYTA I OPOZYCJA PRZECIW NIEMU. Ci. szczególnie matematycznych i przyrodniczych. który stał się ośrodkiem badań naukowych. które są spełniane pod przymusem. wreszcie na 4) zbudowaniu najpełniejszego w całej starożytności systemu filozofii materialistycznej. to tylko pośrednio przez pisma wiernych mu epikurejczyków. Metrodor z Chios. spokoju ducha. Z tych „italskich" filozofów najwybitniejszą grupę stanowili pitagorejczycy. Pitagoras założył związek etycznoreligijny. I jeśli oddziaływał później. na równi z Platonem. poprzez Nauzyfanesa.oddzielał czyny moralne od tych. Istotę tej etyki stanowiło: że najwyższym dobrem jest zadowolenie. Taka ocena zmieniła się dopiero u schyłku starożytności. dwie tedy. nieżyczliwość następnych pokoleń. wywodziły się od Demokryta. Takie pojmowanie schyłek starożytności przekazał średniowieczu i filozofii chrześcijańskiej. dzięki którym poglądy jego przetrwały aż do epoki hellenizmu. jasno i plastycznie. Genealogię konstruowano w starożytności w ten sposób: Demokryt. Nic dziwnego. który powinien panować nad namiętnościami. dokonał się. bo nawet rozkosze. a z 38 . Platona i Arystotelesa. nie wspomniał o nim w swych pismach ani razu. od Talesa po Demokryta. Ale prędko. zaginęły. jeśli są nadmierne. Jedna gałąź demokrytejczyków rozwinęła przyrodoznawcze i etyczne składniki w nauce mistrza. który znał dzieła Demokryta. Kierownikiem postępowania ma być rozum. Prowadziła ona do Pirrona i szkoły sceptyckiej. a środkiem pozyskania go . Anaksarch i wreszcie słuchacz jego. była dziełem umysłu widzącego rzeczy trzeźwo. z jednej strony religijna.rozum. Można przypuścić. Z trzech nowych szkół. wśród neopitagorejczyków i neoplatończyków. najprzyjemniejsze rzeczy stają się wówczas najmniej przyjemne. niewątpliwie wbrew zamierzeniom mistrza. przynajmniej wśród filozofów. Ta. w którego szkole odrodziła się filozofia Demokryta. odwrót od jego sposobu myślenia i zwrot w kierunku idealizmu i finalizmu. że Demokryt ze swym trzeźwym i oświeconym materializmem był wyrazicielem poglądu na świat panującego w jego czasach w kołach greckiej inteligencji. Wówczas w kołach filozoficznych. Atomizm był najdoskonalszą teorią. 3) sformułowaniu teorii subiektywności jakości zmysłowych. prowadziła do Epikura. „Postępowanie moralne polega nie tylko na nieczynieniu zła. W przeciwieństwie do krótkotrwałych rozkoszy zmysłowych „rozkosze umysłowe mają w sobie coś nieśmiertelnego". lecz z obowiązku należy się wystrzegać błędów".

a te. on kładł nacisk na życie ascetyczne i pracę badawczą. co było dziełem szeregu pokoleń. która wszczynała wówczas walkę z Persami. gdzie znalazł pomyślniejsze warunki dla rozwoju życia umysłowego. lecz więcej jeszcze religijnych. Celem misteriów było obcowanie z bóstwem: były to najczyściej religijne objawy. Pierwsi chcieli pielęgnować w związku ducha orfickiego i przylgnęli do jego tradycji mistycznych i sakramentalnych. Mniej natomiast jest pewne. przyłączył się do politycznej partii arystokratycznej w nadziei. duszę wyobrażali 39 .n. że jako jeden ze środków oczyszczenia duszy pielęgnował pracę naukową. a w każdym razie nie wszedłby do dziejów filozofii. Połączenie związku z kierunkiem politycznym zdecydowało o jego losach. i pod jego wezwaniem istniał związek orfików. pod wpływem Wschodu i Tracji. głoszonym przez pitagorejski związek. a mających umożliwić duszom obcowanie z bóstwem. i tak osnuli go legendą. misteria poświęcone bogom podziemnym . ale też i reguły życia. które cechowała nagłość powodzeń i upadków. i już w starożytności uświadamiano sobie różnicę między surowym. chcąc zaś zrealizować swe idee utworzył obóz polityczny.dążność do racjonalnych wyjaśnień. stworzył związek religijny dla ich kultywowania. W Grecji. Późniejsi pitagorejczycy chętnie własne pomysły przypisywali założycielowi związku. właściwa organizacjom politycznym. Już Arystoteles nie odróżniał poglądów mistrza od poglądów jego uczniów i mówił tylko ogólnie o „pitagorejczykach". szkoła pitagorejska wytworzyła rozległy system naukowy i zdecydowane stanowisko filozoficzne. Gdy inne sekty jako środek mistyczny do wyrwania duszy z ciała i połączenia jej z bóstwem stosowały muzykę i tańce oszałamiające. czy był także inicjatorem idei naukowych pitagoreizmu. jaki Pitagoras wprowadził w Wielkiej Grecji.e. we wschodnich jońskich koloniach. związek ten przetrwał swego twórcę i trudno dziś podzielić sprawiedliwie zasługi między założyciela związku a późniejszych jego członków. a 497 jako rok śmierci. podobnie jak i inni filozofowie VI wieku. Nie znalazłszy ku temu odpowiednich warunków w Jonii. dokonał się w związku rozłam: na „akuzmatyków" i „matematyków". jakie znała Grecja. WIERZENIA PITAGOREJSKIE. sprowadzały się do kilku dogmatów: 1) Dusza istnieje oddzielnie od ciała (inna rzecz. jaki panował we wschodnich koloniach. czyli zabiegach znanych wtajemniczonym. pozory odwiecznej mądrości. do których pitagorejczycy dostosowali swe przepisy etyczne. Sam Pitagoras dał zapewne początek religijnym. Pitagoras. chcąc je poprzeć jego autorytetem i dać im. były apokryfami. śpiewak Orfeusz uchodził za tego. Związek ten jednakże zginąłby może w zapomnieniu. drudzy. p. jak to było w Grecji zwyczajem. choć brał czynny udział w walkach partyjnych w Grecji. które w następnych stuleciach pod jego imieniem kursowały w Grecji. a jońskim. Były to hasła doryckie. etycznym i politycznym ideom. chcieli jednakże być przede wszystkim ludźmi nauki i na tym polu służyć związkowi.drugiej matematyczna. w Wielkiej Grecji. że przez nią urzeczywistni swe surowe i konserwatywne hasła moralne. Nie był to zresztą związek o celach czysto etycznych. dotyczyły duszy i metempsychozy.w Eleuzis. tak iż związek stał się związkiem etycznym. Ale w wieku lat około czterdziestu opuścił Jonie. Właściwym podłożem związku były wierzenia religijne. PITAGORAS żył w VI w. Taka była geneza związku pitagorejskiego. w związku wprowadził nie tylko pewien tryb nabożeństw. który wprowadził misteria. zaczęły się wówczas tworzyć związki religijne. Tam też roztoczył akcję reformatorską: jako jej narzędzie w mieście Krotonie założył związek znany pod nazwą pitagorejskiego. Misteria apollińskie odbywały się w Delfach. Ci przetworzyli związek religijny w szkołę naukową. i po licznych podróżach osiadł w koloniach zachodnich. co sam Pitagoras zaledwie może zapoczątkował. nie był zasadniczo związkiem politycznym. która należy do późniejszej fazy w rozwoju kultury umysłowej i była dziełem wielu jednostek. Zwłaszcza że Pitagoras sam żadnych pism nie zostawił. u drugich . mianowicie na wyspie Samos. Urodził się. U pierwszych wzięły górę mistyczne tajemnice. Przez to związek pitagorejski stał się ośrodkiem badań naukowych. Z tego. oparte na tajnych naukach i misteriach. lecz etycznym. wraz z wieloma sektami greckimi. jest podawany jako rok jego urodzenia. jak wszyscy Grecy owych czasów. doryckim trybem myślenia i życia. a treścią swą daleko odbiegały od filozofii Jończyków. wtajemniczony w misteria apollińskie i orfickie. 440 związek polityczny pitagorejczyków został rozbity. nie porzucając związku ani wiary akuzmatyków. 570 r. podobnie jak orfickie. W V w. Po r. ZWIĄZEK PITAGOREJSKI. w każdym razie nie stworzył całej nauki pitagorejskiej. że jej już w starożytności od prawdy nie umiano oddzielić. gdyby nie to.. że pitagorejczycy. dała też szczególne piętno filozofii pitagorejskiej. W ten sposób stworzyli fikcyjną postać Pitagorasa jako twórcy tego. przeniósł swe poczynania do Wielkiej Grecji.

przez Pitagorasa. jak się zdaje. myślicielem mało samodzielnym. choć zapewne nie przez niego samego odkryte. którą przed nimi rachmistrze i geometrzy zajmowali się praktycznie.„pitagorejski tryb życia". odróżniali liczby niewymierne. pisze Arystoteles. W geometrii odkryli dwa najważniejsze twierdzenia elementarne: o sumie kątów w trójkącie i twierdzenie noszące imię Pitagorasa. gdy przejdzie koło wcieleń.sobie na podobieństwo ciała). „Według mitów pitagorejskich" . Ucieleśnienie duszy jest wynikiem jej upadku: była to właściwa pitagorejczykom. typowa cecha Greków. Takimi praktykami były misteria. W tym okresie szkoła pitagorejską wyszła ze swego italskiego odosobnienia i brała udział w ruchu naukowym wraz ze szkołą Anaksagorasa i Demokryta. 7) Życie cielesne ma zatem cel: służy wyzwoleniu duszy. by przyśpieszyć zwolnienie duszy lub by na czas jakiś zwolnić ją z więzów ciała i dać jej chwilową ulgę. nie były dziełem samego Pitagorasa ani też Filolaosa. czas tzw. Nazwiska pitagorejczyków mało są znane. stopniowo tylko uogólniając wyniki. których Platon odwiedzał we Włoszech.tzw. Inny sposób oczyszczenia . dotyczyły przede wszystkim matematyki. jak wegetarianizm (by nie zjeść wcielonej istoty duchowej) lub zakaz składania przysięgi (by nie skłamać wobec zobowiązań danych w innych wcieleniach). gdyż . Filolaos i Eurytas pod koniec V w. 6) Dusza będzie wyzwolona z ciała. Ksenofil. Ta tajna nauka o duszy z gmin religijnych Grecji. Pierwsi zaczęli opracowywać naukowo dziedzinę. że przyczyną dźwięku jest ruch. Zajmowali się też akustyką: w związku z muzyką.kary piekielne . a następnie. twierdzenia o sumie kątów w trójkącie dowodzili oddzielnie dla trójkątów równobocznych. Było to również wierzenie dość rozpowszechnione wśród Greków i znajdujące swój wyraz w uznawaniu „metamorfoz" ludzi w zwierzęta. POGLĄDY NAUKOWE. UCZENI PITAGOREJSCY. którą znikome i łatwo zniszczalne ciało może tylko krępować i więzić.zaczynali od rozważania zasad. 4) Ciało jest dla duszy więzieniem. Z wiary zaś w ponawiające się wcielenia wynikały przepisy etyczne. Wiadomo. a nie materialnych przedmiotów. gdy ciało ginie. że emulacja i chęć wyróżnienia się osobistego. wówczas wybitnymi członkami szkoły byli Archytas z Tarentu i Timaios z Lokri. ale pitagorejczycy za równie skuteczne uważali życie ascetyczne. uzyskało w tych sektach religijnych swój sens. pobożne i sprawiedliwe . Zrobili z geometrii naukę. gdy odpokutuje za winy. 5) Dusza jest więziona w ciele za popełnione przez nią winy. wedle ich wierzeń. ODKRYCIA MATEMATYCZNE i AKUSTYCZNE. 1. będące i nie będące kwadratami. jest bowiem doskonalsza i potężniejsza od ciała. a który był. mieli za głównego uczonego pitagorejskiego.specjalnie poświęcała się nauce. „elipsa" i „hiperbola". A i życie pozagrobowe. „Tak zwani pitagorejczycy zajęli się pierwsi matematyką i pchnęli ją naprzód". będzie wolna. próba wytłumaczenia. jakim jest wcielenie. które dla większości Greków było smutnym i bezcelowym błąkaniem się cieni. zachowana po dziś nazwa liczb „kwadratowych"). którego historycy XIX w. przy których rozwiązaniu powstały terminy: „parabola".„każda dusza może wejść w każde ciało". nie znajdował wiary u pitagorejczyków. Szczególnie ważne było. Rozkwit naukowy szkoły przypadał na przełom V i IV w.symbolicznie. To było już wierżenie właściwe specjalnie orfikom i pitagorejczykom.. choć nie im jednym. Służyły na to. Trwa nawet wtedy. że liczby traktowali łącznie z wielkościami przestrzennymi (stąd np. W arytmetyce zajmowali się zwłaszcza klasyfikacją liczb: rozróżniali parzyste i nie. „młodych pitagorejczyków". miała moc oczyszczającą. że zdobycze filozoficzne i naukowe szkoły osiągnięte zostały dopiero w późniejszych pokoleniach „matematyków". Prace naukowe. była potępiana przez pitagoreizm. równoramiennych i nierównoramiennych. tłumaczy się to tym. dlaczego dusza znajduje się w tym poniżającym ją związku z ciałem. Za pewne uchodzić może. doskonałe i nie. 3) Dusza jest trwalsza od ciała. że dźwięki muzyczne 40 . przenieśli naukę pitagorejską do samej Grecji i założyli związek w Tebach.uznawany przez orfików. Pokutą dla duszy jest właśnie wcielanie się. a potem Platona i Arystotelesa. dostała się do środowiska ludzi uprawiających filozofię. miał także szkołę w Atenach. w następnej zaś generacji Eudoksos. wyrosło na tle przekonania o doskonałości. jakie uprawiano w związku pitagorejskim. właśnie przy stosowaniu liczb do geometrii zauważyli liczby niewymierne. można zapobiegać przez praktyki religijne. a jeden z ich uczniów. pitagorejczycy umieli znaleźć drogę naukową pomiędzy symboliką a praktyką.powiada Arystoteles . Misteria miały w sektach postać nabożeństw. I tu zrobili doniosłe odkrycia: najpierw. 2) Dusza może łączyć się z dowolnym ciałem.jak mówi arystotelik Eudem . gdy się oczyści. a oczyści się. a kapłani . że jedna ich część . Stawiali sobie również zadania konstrukcyjne. „matematycy" . potędze i trwałości duszy. 8) Nieszczęściu. Tworzyli dopiero początki matematyki i dowody ich były jeszcze prymitywne. która.

wypadło pitagorejczykom. że widzą w liczbach liczne podobieństwa z tym.łączenia spraw arytmetycznych z geometrycznymi. Zestawili nawet wykaz 10 najważniejszych przeciwieństw: przede wszystkim granica i bezkres. traktowania liczb jako przestrzennych. lecz . nawet tak tajemniczych jak harmonia. Arystoteles referując ich filozofię wahał się w wyrażeniach. jedność i mnogość. c długość strun (l. zostało zestrojone z rzeczy ograniczonych i ograniczających". woda Talesa czy powietrze Anaksymenesa były nie bierną masą. a więcej na stosunki między nimi.mówiąc językiem Greków późniejszych . tak przejęli się jej potęgą. linia prosta i krzywa. że na pytanie. nazywając liczby to „składnikami". wodzie. że pitagorejscy uczeni nie sformułowali swej syntezy przed końcem V w. niebiosa całe za harmonię i liczbę". którą nazwali „harmonijną" (1 : ½) = (l . Harmonijnie dźwięczące interwale odpowiadają najprostszym stosunkom liczbowym. Paradoksalna ta teoria była czymś całkiem naturalnym dla pitagorejczyków. że ona jedna wystarczy. Czynnikiem kształtującym i ograniczającym była właśnie dla pitagorejczyków liczba. że zajmuje przestrzeń. pitagorejczycy przyjmowali drugą niezbędną zasadę: granicę. natomiast pitagorejczycy przyjmując zasadę formalną musieli przyjąć od razu zasadę drugą: bo forma może istnieć jedynie wespół z czymś.⅔) : (⅔ .½). ona jest „życia zasadą i kierownikiem"... ⅔. W pojęciu wczesnych Greków byt objawiał się nie tylko tym. to „przyczynami". baczenia mniej na rzeczy poszczególne. W akordzie C. Zagadkowe zjawisko. Jak interpretowali to znaczenie? Zapewne istniały wśród pitagorejczyków różne interpretacje. pierwiastek męski i żeński. widząc.„jęli uważać. a wówczas znana już była teoria atomistów. połowa struny daje oktawę. DWOISTOŚĆ BYTU. niejasne i niepojęte". ani „powietrze". jednakże (przynajmniej w interpretacji późniejszych pitagorejczyków) wprowadzała do niej nowy motyw: pierwszy raz za istotny czynnik świata uznana została nie sama materia. lecz odpowiadali: liczba. ponieważ zaś w niej liczby są rzeczą z natury pierwszą. że w rzeczach realne są jedynie ich cechy ilościowe. słysząc. to „wzorami" rzeczy. a ⅔ kwintę tonu zasadniczego. że ustrój zjawisk. 2) ogólnie greckiego a specjalnie pitagorejskiego . ale także tym. jak przez nią tworzą się harmonie dźwięków.. Nade wszystko zaś teoria pitagorejska była wynikiem: 1) zajmowania się matematyką. „Przejąwszy się matematyką" . Jest przy tym prawdopodobne. że zasady jej są zasadami wszelkiego bytu. Jończycy. lecz rozumieli ją jako przestrzenną wielkość. bardziej liczne niż w ogniu. co w nim zawarte. który dla Anaksymandra miał sam z siebie wytwarzać przyrodę. nie odpowiadali już ani „woda". następnie zaś parzyste i nieparzyste. G. jak dzięki niej powstają figury przestrzenne. Pitagorejczycy nie rozumieli liczby jako abstrakcji. LICZBA JAKO ZASADA BYTU. poszukiwania cech ilościowych. „Bez liczby byłoby wszystko bezgraniczne. Przeszli do dualizmu. jako realny kształt: to zmniejsza w dużym stopniu paradoksalność tkwiącą w ich twierdzeniu o kosmicznym znaczeniu liczby. konsekwentnie utrzymanego. co jest formowane. ½) tworzy specjalną proporcję. lecz czynnym pierwiastkiem. wszystko byłoby bezkresem. że jest czynny. Dociekania matematyczne i akustyczne zdecydowały o ogólnej koncepcji filozoficznej pitagorejczyków. Ci zapewne utorowali drogę pitagorejczykom: twierdzili bowiem. Dualizm kazał im dopatrywać się przeciwieństw we wszystkich dziedzinach. Była już poniekąd przygotowana przez rozpowszechnioną w Grecji symbolikę liczb. uważali liczby za rzecz pierwszą w całej naturze. który wywiera dookoła swój wpływ. mogli przypuszczać. „Przyroda i wszechświat. 3. kwadrat i figura podłużna. światło i ciemność. 2. tak samo i liczba pitagorejczyków. jak to czynili Jończycy. W każdym razie pitagorejczycy rozumieli liczbę jako realną siłę w przyrodzie. powstaje dzięki liczbie. kierunek w prawo i w lewo. Z twierdzenia tego.jej forma. z czego powstaje świat i co jest zasadniczym jego czynnikiem. że rzeczy nie mają innych własności poza geometrycznym kształtem. Obok bezkresu. spokój i ruch. Pod tym względem liczba pitagorejczyków wcale nie wypadała z linii rozwój u wczesnej greckiej filozofii. która skłaniała się do przypisywania liczbom realnej siły. jakim jest harmonia. Natrafiając w nich wszędzie na liczbę jako na czynnik decydujący o własnościach rzeczy. a oni mniemali. zależny jest od proporcji i liczby. którzy przyjmowali materialną zasadę świata. liczbę. że w przyrodzie istnieją dwa czynniki: kształtujący i kształtowany. Jej to bowiem świat zawdzięcza swój kształt i ład. 3) odkrycia. otrzymało wyjaśnienie: jest stosunkiem liczbowym. 41 . pierwiastki liczb za pierwiastki bytu. Przyjmowali tedy. i to mogli wyrazić w słowach „wszystko jest liczbą". ograniczający i ograniczany. ziemi. dobro i zło. co jest i co się staje.wykazują matematyczną prawidłowość.pisze Arystoteles . wszystko.

p. a znali tylko 5 planet. jak widzimy z Platona.życie. Słońce. jak u Demokryta. Drugi pomysł tej samej zapewne generacji pitagorejczyków zrywał z dawniejszym. lecz ciągle tej samej wewnętrznej siły: przeto planety nie błąkają się wśród gwiazd stałych. 5. zrobił potężne wrażenie: że w niezmierzonych sferach gwiazd panuje ład i regularność. Doszli zatem w zasadzie do tego samego rozwiązania. Uświadomiwszy sobie kulistość Ziemi wpadli na myśl. przestrzeń zaś wszechświata jest próżnią. I oto pitagorejczycy . ODKRYCIA ASTRONOMICZNE i NOWY OBRAZ ŚWIATA. 3 . spróbowano odwrotnej: Ziemia jest wypukła. ściśle naukowych badaniach przyrody. Najpierw odznaczyli się w poszukiwaniach kształtu Ziemi. jest to tzw. Odkrycie pitagorejczyków wytwarzało tedy całkiem nowy obraz przyrody. nie mogą być poruszane przez nacisk powietrza. że wysokość tonu jest w prostym stosunku do szybkości ruchu. i nie poruszając jej centralnego miejsca we wszechświecie tłumaczyli jej ruchem osiowym zjawiska astronomiczne. więc postulowali istnienie jeszcze jednej. lecz krążą po stałych. Był to pogląd. Ziemię i Księżyc. Ich oryginalny sposób myślenia wyraził się raczej w empirycznych. że powietrze okala tylko Ziemię.może zaczynając od Archytasa . Ponieważ liczbę 10 uważali za najdoskonalszą. powietrzem. sprawiedliwość. W pierwszej dziedzinie przewagę miała fantazja i symboliczne pojmowanie liczb. dlaczego gwiazdy na Wschodzie wstają wcześniej niż w Grecji. Archytas w swej Harmonice pojął dźwięki jako ruch. rozwiązująca trudności. 4 ciało geometryczne. wypełnioną eterem.doskonałość wszechświata. nie znanej planety i sfery. Wszelako przeważała wśród pitagorejczyków inna: że mianowicie Ziemia krąży dookoła idealnego ośrodka systemu planetarnego. jak mniemano dawniej. Spekulację liczbową wprowadzali i do nauki o przyrodzie. Demokrytejskim przypuszczeniem. bodaj dopiero pod wpływem Platona. Rozwiązanie ułatwiło im odkrycie akustyczne. system pitagorejski. iż znaleźli tu ogólne prawo ruchu. które obowiązuje nie tylko w ruchu słyszanym. Zgodnie z tym rozwiązali tedy swe astronomiczne zagadnienie: szybkość planet jest w odwrotnym stosunku do ich odległości. 5 . ale i w ruchu widzianym przez oko.jako kule koncentryczne. że wszechświat wypełniony jest ziemskim żywiołem. że wszechświat nie jest dziełem przypadku. niebo gwiazd stałych. Odkrycia pitagorejskich uczonych szły szybko jedno za drugim. a w odwrotnym do długości ciała. lecz jedynie ujmowany matematyczną myślą. aby cały ich system był związany". właściwych sobie drogach. tam zlepiali sztucznie.e. 10 . Starożytną symbolikę liczb ułożyli systematycznie. który na współczesnych. lecz tylko przez tkwiącą w nich samych siłę. że Ziemia ma kształt wklęsły: Wschód leży bliżej brzegu. Za ciało najdoskonalsze. była dziełem pitagorejskich uczonych z epoki zbliżonej do Platona. że Ziemia może krążyć dookoła swej osi. mieli kulę i na tej podstawie pojmowali świat jako kulę. Przyrodnicze dociekania pitagorejczyków miały za przedmiot przede wszystkim wielkie zagadnienia budowy kosmosu. lecz cały jest matematyczną proporcją i harmonią. To im potwierdziło mniemanie. 8 . razem 9 sfer. Zasadniczą swą koncepcję filozoficzną liczby pitagorejczycy rozwijali i stosowali na dwa bardzo różne sposoby: bądź a) spekulacyjnie. zwłaszcza barwę. z jednej.miłość. A gdzie czegoś brakowało.4. 9 roztropność. Już przed nimi dla wytłumaczenia.pisze Arystoteles . twierdzili. Ta hipoteza.oznaczała im punkt. poruszające się w próżni.figurę geometryczną płaską. a przeto wyżej i bliżej gwiazd.linię. Gdy ta hipoteza zawiodła. bo posiadające najprostszą budowę. a własnościami z drugiej strony i porównując zestawiali je. Dookoła środka świata wyobrażali sobie szereg sfer . Wszelako skłonność do takich spekulacji ogarnęła pitagorejczyków w późniejszych generacjach.ducha. Ich szlaki nie zależą więc od działania zewnętrznych przyczyn. Zatem gwiazdy. Przekonanie o regularności ruchu planet wespół z faktem różnego okresu ich krążenia naprowadziło dalej pitagorejskich uczonych na zagadnienie odległości i szybkości planet.własności ciał fizycznych. tworząc jakby schemat coraz bardziej skomplikowanych własności: jedynka . 7 . co Kepler. Hipoteza obrotuZiemi dookoła osi była znana. uczeni przypuszczali.mniemali. SPEKULACJE LICZBOWE. 6 .n. 2 . bądź b) w empirycznych dociekaniach naukowych. mianowicie jako drgania ciała dźwięczącego. Poznanie kulistości Ziemi było przewrotowym odkryciem: zakładało. „Zbierali" . jak poucza przykład Platona. Nie 42 . koło połowy IV w.„wszelkie odpowiedniości między liczbami i harmoniami. do których przymocowane są ciała niebieskie. i znalazł. nie są dziełem przypadku. że horyzont jest perspektywicznym złudzeniem i że prawdziwy kształt Ziemi z natury rzeczy nie może być oglądany.

że bronili jej liczni pitagorejscy uczeni. staropitagorejskim.. niemniej do nauki Kopernika było już blisko. W tym okresie dają się bodaj odróżnić jeszcze dwie fazy: wcześniejsza. zdaje się.. który wszędzie kazał im dopatrywać się przeciwieństw.e. mianowicie 3) teoria liczby pojmowanej jako zasada świata i 4) przekonanie o harmonijności świata. Łącząc swe odkrycie prawidłowej budowy wszechświata z odkryciami akustycznymi pitagorejczycy doszli do pewnej szczególnej teorii. rzeźbiarz Poliklet. neopitagorejski.. utraciła przeto u pitagorejczyków (podobnie jak u Demokryta) rzekomo wyjątkowe miejsce we wszechświecie. czyli ładu. ascetyczne i mistyczne doktryny dawnego związku w połączeniu z filozofią spekulacyjną.jak powiada Arystoteles „właściwości i stosunki harmonijne. 6. w ten sposób: w pierwszym okresie. ZNACZENIE. ale nie w czystej postaci. temu to okresowi zawdzięcza on swe miejsce w dziejach nauki i filozofii. ale też oddziaływała i poza jego granicami. jak wiara w dwoistą naturę człowieka. była kulą podobnie jak gwiazdy. WPŁYW PITAGOREIZMU. kto pierwszy wytworzył tę hipotezę. p. ale chodziło mu zapewne o przekonania religijne. młodopitagorejskim. Heraklides z Pontu. stanowiących bez mała początek i wzór ściśle naukowych poczynań w Grecji. w której łączyły się ich spekulacje z ich badaniami naukowymi. Platon przejął bardzo wiele zarówno z teorii matematycznej bytu. wierzenia te nie były ich oryginalnym tworem. Najważniejszym sympatykiem pitagorejskiej filozofii był Platon. zdobycze te doprowadziły do nowego obrazu wszechświata.. w jej boską naturę. Pitagoreizm w okresie swego rozkwitu roztaczał wpływ i poza granice filozofii: z nauk jego korzystał komediopisarz Epicharm. „Widzieli w liczbach" . według nich. gdy rozwinęły się wśród pitagorejczyków dociekania spekulacyjne. pitagoreizm miał charakter religijny i był potęgą polityczną. i późniejsza. przyjął też wszystkie ich odkrycia astronomiczne.weszły do greckiej filozofii. ale wiadomo. jej chwilowy tylko związek z ciałem i jej potrzebę oczyszczenia . 2) Druga dziedzina ich działalności leżała na przeciwnym krańcu: w badaniach naukowych. że ruchem Ziemi tłumaczą się zjawiska astronomiczne. nacechowanego przede wszystkim matematyczną prawidłowością. wówczas odnowiono religijne. ponieważ odległości sfer tworzą harmonijną proporcję: musi więc dźwięczeć w przestworzach „muzyka sfer". twierdzili. a uwieńczonych wieloma zdobyczami astronomicznymi. w jej grzech. Ziemia.. I oni to za jego porządek i harmonię dali mu nazwę kosmosu. To była nowa koncepcja świata. i I w. głównie w I w. bo przez rozumowanie przezwyciężał najbardziej naturalne i uparte wyobrażenia ludzkie.wiadomo. symfonia świata. że cały świat jest harmonią i liczbą". jak Hiketas. Dźwięk ten jest harmonijny. Na myśl o podwójnym ruchu Ziemi nie wpadli. lecz ze znaczną domieszką motywów platońskich. Sprawa harmonijności świata była dla nich specjalnie drażliwa wobec dualizmu ich filozofii. jakie miała w mniemaniu dawniejszych. w drugim okresie. którzy należeli do pitagorejskiego związku w Tebach.. że działa stale i równomiernie. Ekfantos. przypadł na czas wzmożonego życia religijnego. ale oni wprowadzili je do filozofii.. Byli przekonani. zapoznał się z nią przez Archytasa i Timaiosa. stoickich i wschodnich. jak i z mistycznej teorii duszy. że również i sfery gwiezdne. Dzięki autorytetowi Platona i w jego ujęciu poglądy pitagorejskie znalazły ogromne rozpowszechnienie. w samoistność i trwałość duszy. której nie słyszymy tylko dlatego.e. czynnik pitagorejski stał się jednym z głównych składników jego systemu. że świat jest zestrojony harmonijnie. który swą naukę o piękności ciała ludzkiego oparł na pitagorejskim pojęciu symetrii i 43 . Ustaliwszy mianowicie. Przez nich wierzenia takie. Doktryna pitagorejska była nie tylko przekazywana wewnątrz związku. Do przekonania tego prowadziły ich naukowe badania i odkrycia. religijna więź związku osłabła i na czoło wysunęły się zadania naukowe pitagoreizmu. i stała się gwiazdą między gwiazdami. krążące dookoła środka świata. poplatońska. Z tymi badaniami pitagorejczyków wiązały się ich pamiętne koncepcje metafizyczne. HARMONIA ŚWIATA. n. ruchem swym wydają dźwięk. ROZWÓJ PITAGOREIZMU przebiegał. w której przewagę miały badania empiryczne.n. a może też przez Simmiasa i Kebesa. Dawali tym twierdzeniem wyraz swemu przekonaniu o doskonałej harmonijności świata. i zbliżony do nich platończyk. że ruch Słońca od wschodu do zachodu jest pozorny i realnie odpowiada mu odwrotny ruch Ziemi. na schyłku starożytnej ery. za Archytasa i Eudoksosa. Trzeci okres. Pitagorejczycy upamiętnili się na różnych polach: 1) Najpierw oddziałali przez swe wierzenia religijne dotyczące duszy i jej przeznaczeń. Filolaos. że przyczyną dźwięków jest ruch. Jednak mimo te zawarte w nim przeciwieństwa mniemali. A pomysł pitagorejczyków stanowił najtrudniejszy może krok naprzód w poznaniu ustroju świata. przeto przyjmowali. liczby wedle nich zajmowały pierwsze miejsce w całej przyrodzie. bo filozoficzne miał inne. a że. za Pitagorasa i jego bezpośrednich następców w VI w. Do pitagoreizmu przyznawał się Empedokles. w drugiej połowie V i IV w.

etyczne pojawiały się tylko w zaczątkowej postaci. Od niego do Kopernikańskiego heliocentryzmu był już tylko jeden krok: uczyni go astronom ze szkoły Arystotelesa Arystarch koło połowy III w. ulepszony i zamknięty przez Ptolemeusza w okresie aleksandryjskim. że wieczne prawo Logosu panuje w świecie. system Eudoksosa. potem zaś świadomie głoszonego (przez eleatów). A każdy prawie filozof miał inną: jeden mówił. mieszanie się składników. czego szukał. zgęszczanie się i rozcieńczanie materii. 4 żywioły. został ostatnim słowem. Przedmiotem dochodzeń filozoficznych była także ilość zasad. Szczególny zaś wpływ mieli pitagorejczycy na dalszy rozwój astronomii. B) Zagadnienie dotyczące natury stawania się. Wszelako ten zainicjowany przez pitagorejskich uczonych pogląd nie przyjął się w starożytności. choć na razie nie przyjęte. ubocznie rozważane były również psychologiczne i epistemologiczne. Pierwotnie chodziło w nim o początek.było drugie: jak powstała i dalej powstaje? I na to pytanie odpowiedzi było wiele: transformacja jednej rzeczy w drugą.o główny składnik. 44 . za Arystotelesem poszła jego szkoła. inni. najpierw naiwnego. powietrze. z którego się rzeczywistość wywodzi. który w tej dziedzinie zastosował teorie pitagorejskie i zdrowie określał jako harmonię znajdujących się w organizmie przeciwieństw. o właściwą naturę rzeczywistości. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII W PIERWSZYM JEJ OKRESIE Zagadnienia tego okresu były tedy głównie kosmologiczne. Na to zagadnienie każdy. zarodki. C) Zagadnienie przyczyny stawania się: jaka jest siła. Przede wszystkim Arystoteles broniąc naturalnego zmysłowego obrazu świata wystąpił przeciw niemu i wrócił do geocentrycznego systemu sfer Eudoksosa (również pitagorejczyka). rozszczepianie się przeciwieństw. że znalazł u Cycerona i Plutarcha wiadomość o starożytnych zwolennikach heliocentryzmu. Ta ostatnia odpowiedź wzięła pod koniec okresu górę nad wszystkimi innymi. Choć wariabilizm znalazł zdecydowanego rzecznika. gdy przez pośrednictwo Harmoniki Ptolemeusza znalazł to. natomiast w drugiej części okresu (od Empedoklesa) zapanował pluralizm. d) od animistycznego pojmowania siły działającej do jej pojmowania mechanistycznego (u atomistów). i astronomplatończyk Heraklides z Pontu przyjęli „system pitagorejski". koniec zaś okresu zaznaczył się propozycjami kompromisu. I. i lekarz Alkmeon / Krotony. jeden z pionierów naukowej medycyny. Nawet Heraklit uznawał. ziemia. pobudziły po upływie półtora tysiąca lat nowożytnych twórców. Jednakże pomysły heliocentryczne pitagorejczyków i ich następców. I sam Platon. c) od siły działającej wewnątrz świata do siły pozaświatowej (u Anaksagorasa).harmonii. która powoduje przemianę rzeczywistości? I tu rozwój filozofii przebiegał a) od monizmu do pluralizmu (Heraklit i Parmenides mówili jeszcze o jednej sile. Filozofia rozpoczęła się od monizmu. kto w owych czasach chciał mienić się filozofem. czy jest w nim jakiś czynnik stały? Generacja Heraklita i Parmenidesa dała wyraz skrajnym na tę sprawę poglądom. Kepłer sam mówił. Empedokles już o dwóch siłach przeciwnych i uzupełniających się wzajem). Seleukos poparł dowodami hipotezę Arystarcha. że zasadą jest woda. nie uświadamiającego sobie własnych swych konsekwencji. na ogół jednak uporczywe poszukiwanie trwałych składników stanowiło charakterystyczną cechę tych wczesnych doktryn filozoficznych. hilozoizm) do rozdzielania ich. . przy tym jego sposób myślenia był na wskroś pitagorejski: przy tworzeniu systemu świata zakładał. utożsamiwszy ośrodek świata ze Słońcem i przyjąwszy dwojaki obrót Ziemi. dojrzalszych myślicieli . że bezgraniczna a nieokreślona materia.. W połowie zaś II w. ogień. u późniejszych zaś. że już miał zrezygnować z rozwiązania swego zagadnienia. Z ZAGADNIEŃ KOSMOLOGICZNYCH główne było A) zagadnienie zasady (arche). teologiczne nie odłączyły się od kosmologicznych. b) od traktowania materii i siły jako nierozdzielnych (tzw.Z zagadnieniem stałości łączyło się zagadnienie prawidłowości świata. Uzupełnieniem pierwszego pytania . A Kopernik podaje. jakie starożytność wypowiedziała w astronomii. a niebawem i Akademia i. D) Zagadnienie stałości świata: czy świat jest wyłącznie nieustanną przemianą. musiał mieć odpowiedź. mimo wystąpienia Arystarcha i Seleukosa. atomy. iż świat cechuje harmonia.z czego rzeczywistość powstała? .

jak . od Anaksagorasa: są to późniejsze nazwy dla starych pojęć. przy pomocy których filozofowie pierwszej epoki rozwiązywali swe zagadnienia. waśń i zgoda (siła łącząca i siła rozdzielająca). dookoła którego grupowały się bardziej szczegółowe zagadnienia psychologiczne.. I w znacznej części od skrajności do skrajności i przez to od fałszu do fałszu przebiegał rozwój filozofii.były używane już wówczas.wszystko to było znane już od Heraklita i Parmenidesa. zasady. pojęty jako prawidłowy zespół. przy których pomocy późniejsze okresy formułowały swe teorie. . ale tylko w ten sposób przedmioty filozofii stawały się przejrzyste. fałszywe. należy Tales. byt i niebyt.to były najważniejsze. jednostronne były nie tylko wariabilistyczna filozofia Heraklita i dedukcyjna filozofia Parmenidesa.. należący zresztą do różnych obozów.. Ksenofanes. destrukcyjnym: argumenty Zenona przeciw ruchowi i antynomie głoszone przez szkołę megarejską. porządek i przypadek. Alkmeon).Anaksymenes: to czasy jońskie. które od razu uzyskały postać definitywną i w tej postaci dotrwały do naszych czasów. zasada.. atomu). od którego filozofia zaczęła.. a jeszcze inne przeciwieństwa zestawili pitagorejczycy. nie pochodzą od Talesa ani . Filozoficzna terminologia tych wczesnych czasów później przeważnie zaginęła. ale w potocznej mowie. że świat powstał z wody czy z czterech żywiołów lub że postrzeżenia powstają dzięki podobiznom rzeczy przenikającym do narządów zmysłowych . Do nich należała w szczególności myśl (Heraklita) o powszechnej zmienności rzeczy i myśl (Parmenidesa) o możności dedukcyjnego dochodzenia prawdy. Okres zasłużył się nie tyle swymi teoriami. obaj będący raczej poprzednikami filozofów niż samodzielnymi filozofami. ani . ducha. ... Skrajne.. podczas gdy wszystkie inne były poprawiane i ulepszane stopniowo. A były to właśnie najdoskonalsze twory tego pierwszego okresu filozofii. Były wyłomem w naturalnym. filozofowie musieli je z konieczności upraszczać. nieco później świat.. jednostronne. Do trzeciego pokolenia należeli też Ksenofanes i Pitagoras. około 570 r. Jednakże obie zostały od razu zastosowane w sposób skrajny i przez to fałszywy. naiwnym dogmatyzmie. Traktowane było jako zagadnienie czysto przyrodnicze i rozwiązywane wedle ogólnych zasad danego systemu. był bardzo ograniczony: przyroda. zastąpiona przez terminologię klasyków..II. aby jednak na tej drodze zbliżać się do prawdy. Charakterystyczne dla tego archaicznego okresu było zestawienie pojęć przeciwstawnych: światło i ciemność. Nie były pomysłami najważniejszymi. ale tymi. Skrajność pozostała zresztą i w późniejszych czasach jakby naturalną cechą filozofii: bo przedmiot jej dociekań jest tak rozległy i skupia tyle różnorodnych motywów. do drugiego. Demokryt. Uwagi te dotyczyły przeważnie tylko poznania zmysłowego. Różne wyrażenia. . a stąd inne motywy uzyskiwały nadmierną w całości pozycję. i . Nazwy takie jak . BILANS OKRESU Pierwszy okres filozofii miał natury rzeczy charakter przygotowawczy i wyniki tylko tymczasowe. A jednak: i ten wczesny okres miał wyniki o trwałym znaczeniu. Poglądy filozoficzne tych wczesnych czasów. dobro i zło . Empedokles.Anaksymander. że utorowały drogę do późniejszych prawd. jednakże cennymi przez to. które potem stały się filozoficznymi terminami . Dwa zagadnienia wybijały się na czoło: A) Zagadnienie postrzegania. np. Liczni myśliciele tego okresu. W tym pokoleniu 45 . pojęte jako siły kosmiczne .. CHRONOLOGIA Ten pierwszy okres filozoficzny obejmuje mniej więcej 6 pokoleń filozofów. ruch i spokój.. stawanie się i ginięcie. które przetrwały go w niezmienionej czy mało zmienionej postaci. B) Zagadnienie pewności poznania. POJĘCIA I TERMINY Zasób pojęć i terminów. nie w filozoficznej. przyrody. materia gęsta i rzadka. wypowiadali sceptyczne uwagi o poznaniu (np. Do pierwszego. którego dojrzałość przypada około 600 r.. musieli pewne motywy pomijać. Ale nie przeszkodziły żadnemu z filozofów tego okresu budować uniwersalnych systemów kosmologicznych. że aby w nich uzyskać przejrzystość... ale także matematyczna filozofia pitagorejczyków i atomistyczna filozofia Demokryta. do trzeciego około 540 r.poglądy te były przeważnie fałszami. bytu. uchwytne. późniejsi Grecy dali swoje nazwy pojęciom dawniejszych myślicieli. byt. ile uformowaniem pojęć (np. rozum i duch. Przez to teorie filozoficzne stawały się skrajne. tylko przez to jej teorie były w ogóle możliwe. Najtrwalszą może pozycję w rozwoju filozofii zachowały z tego pierwszego okresu pomysły o charakterze czysto negatywnym. ZAGADNIENIA EPISTEMOLOGICZNE i PSYCHOLOGICZNE były już mniej rozgałęzione od kosmologicznych. od Empedoklesa.

było dojrzałym owocem dwuwiekowego rozwoju.czy Demokryt poprzedzał Protagorasa. a początku demokracji. wiadomości o nich pochodzą od późniejszych i w świetle nowoczesnej krytyki okazały się częstokroć sprzeczne. z siłą kosmiczną. drudzy panteistycznie. do którego należał Demokryt i matematycy pitagorejscy. bogaty rozwój dialektyki i początki specjalnych naukowych dochodzeń. u szczytu swej potęgi stały państwa Wschodu: egipskie. Niektórzy filozofowie tego okresu robią wręcz wrażenie postaci mitycznych. 546 miasta Azji Mniejszej. Dokonywały się wówczas głębokie przemiany gospodarczo-społeczne: przejście od samowystarczalnego gospodarstwa domowego.czy Demokryt korzystał z matematyczno-filozoficznych poglądów pitagorejczyków. Pod ich panowaniem były po r. znanego z Homera. jak rozumiał jedność myśli i bytu i jak należy interpretować drugą część jego poematu. Chronologia i zależności doktryn były już dla starożytnych doksografów dziedziną przypuszczeń. że można jedynie wyznaczyć granice stulecia. a o Demokrycie tak ogólnikowe. W V w. Piąte pokolenie.. Poglądy Talesa są od początku do końca przypuszczeniem. Sztuki piękne rozkwitły w Grecji później od poezji i filozofii. republik oligarchicznych i tyranii. obejmowało Leucypa. medyjskie. ze słabo rozwiniętym handlem wymiennym. są w znacznej części domysłami i konstrukcjami. przypada początek starszej komedii attyckiej. który w miarę rozwoju potrzebował coraz więcej niewolników. Prawie taka sama niepewność dotyczy też poglądów tych wczesnych filozofów. Za to filozofia Ksenofanesa jest zbiorem samych znaków zapytania: jego Boga jedni pojmują teistycznie. Pojęcia „zasady" i „przyrody" u jońskich filozofów dają się interpretować w najbardziej różnorodny sposób. Poezja przeżywała wówczas wielki rozkwit. Gdy zaczynała się. Empedoklesa i Anaksagorasa również jest sporny. Empedoklesa. a także niż pismo literowe. dokonało się zasadnicze odnowienie zagadnień oraz rozejście się stanowisk. Nie uzgodniona jest też sprawa wpływów Wschodu na filozofię grecką. czy. w którym żył. czy też uczniem . co do Leucypa. choć przekazana przez doksografów. czy odwrotnie. lidyjskie. nie mniejszy niż filozofia. dyskutowana jest. ale także triumfów i upojeń: dały Maraton (490). a także Zenonaeleatę i pierwszych uczonych następców Pitagorasa. pokoleniu Heraklita i Parmenidesa. który dawniej uważany był za „ciemnego". w których zaspokajali swe potrzeby genealogiczne. filiacja Heraklita i Ksenofanesa od filozofów z Miletu. Termopile i Salaminę (480). 46 . rozkwit peloponeskiej sztuki odlewniczej. inni z ziemią. około 500 r. Nowocześni historycy wszelkimi dostępnymi im środkami naukowymi starają się rozstrzygnąć wszystkie te wątpliwe sprawy. sporne są drugorzędne kwestie jego filozofii. Pisma ówczesnych filozofów zaginęły.. należeli doń także wielcy sofiści i Sokrates. był ich wzorem . Anaksagorasa. informacje chronologiczne o Parmenidesie są zupełnie sprzeczne. W tych trzech pokoleniach filozofia była jeszcze zupełnie archaiczna. Później też niż poezja (w szczególności niż Iliada i Odyseja) i niż rzeźba (ok. przeciwnie. daty życia Heraklita podawane przez starożytnych chronologów różnią się między sobą o 12 olimpiad. czy ogień był w niej pojęty dosłownie. Solon (594) stworzył podwaliny demokracji ateńskiej. A wojny perskie były dla Greków źródłem wielu strat i lęków. czy odwrotnie .rozpoczęła się emigracja filozofów z Jonii do Italii. erę Heraklita i Parmenidesa. Na losach Grecji piętno swe położyła zwłaszcza potęga Persów. Anakreon i Safo byli rówieśnikami filozofów przyrody z połowy VI wieku. czy tylko symbolicznie. z duszą świata. jest obecnie interpretowany dość jasno i zgodnie. a przeto nie zawsze zasługujące na wiarę. 700 r. Szóste pokolenie. jak pojmował byt (jako materialny czy jako abstrakcyjny). Sporne jest: czy Parmenides był zależny od Heraklita. KWESTIE SPORNE Sporne i podlegające dyskusji jest w tym wczesnym okresie bez mała wszystko. jednakże już wówczas był w plastyce okres wielkiej archaicznej architektury. jeszcze inni z materią. np. czy „bezkres" uważał za nieograniczony przestrzennie i nieokreślony pod względem jakości. Natomiast w czwartym pokoleniu. ale przypadało już na nową erę. to nawet kwestionowano jego istnienie. nowobabilońskie. ale większość pozostaje nadal sporna. zwłaszcza Tales i Pitagoras. W polityce wewnętrznej był dla Grecji okres ten okresem końca królestw. U Anaksymandra wątpliwe jest.czy Ksenofanes był nauczycielem Parmenidesa. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Filozofia pojawiła się w Grecji o parę wieków później niż żelazo. jedni uważają go za identycznego z niebem.. do początków przemysłu. stosunek pierwszeństwa Leucypa.). czas najpiękniejszych waz malowanych. około 460 r. Z nauki Parmenidesa jest przedmiotem dyskusji. Plateje (479). żył Pindar i Ajschylos. Heraklit.. Na przełom VI i V w. dopiero ono wydało złożone systemy przyrody. który może nie był wcale filozofem.

jaką się osłaniał związek. Sokrates tym bardziej. historia Tucydydesa. Jeszcze dawna filozofia przyrody miała nadal swych przedstawicieli. O paradoksach Zenona istnieje olbrzymia literatura. nie tylko proponująca rozmaite rozwiązania. z jaką te fazy następowały po sobie. Jednakże tamci myśliciele byli kontynuatorami przeszłości. Demokryt był rówieśnikiem sofistów.która wypowiada twierdzenia sprzeczne z pierwszą częścią. Przemiana objawiła się też w filozofii. wyrazicielami nowego ducha w filozofii tego okresu byli: 1) sofiści. 4) Platon. definitywne rozwiązanie problemów pitagorejskich. czy identyczny z Bogiem? Sporna jest również interpretacja jego teorii materii: czy gatunki „zarodków" przyjmował w ilości nieograniczonej? W filozofii Demokryta najwięcej dyskutowana jest teoria poznania. Sofiści byli prawie wyłącznie humanistami. a wśród nich głównie Protagoras. 2) Sokrates. Umysłowość grecka uległa w owym czasie gwałtownej przemianie. które się przez ten czas w niej wytworzyły. a zwłaszcza Arystoteles. Archytas czy jeszcze kto inny. po sofistach i sokratykach nawet fragmentów zostało niewiele. skłaniają do traktowania ich łącznie jako jednego okresu. Był to okres niezwykłej pełni i różnorodności intelektualnej. Arystoteles i inni. lecz materializm był doktryną panującą naówczas wśród inteligencji greckiej. objęli całokształt dotychczasowych zagadnień filozoficznych. czas Sofoklesa. Wszakże szybkość. ale rozmaicie interpretująca ich intencje. ich doktryny nie są jasne i nie wiadomo. ale również zmienił się jego kierunek: gdy dotąd przedmiotem zainteresowania i badań Greków była głównie przyroda. ona sama była generalną nauką. okres wielkich 47 . W filozofii Anaksagorasa przedmiotem żywej dyskusji jest centralna w niej koncepcja „ducha": czy materialny. utworzyły one zasób wiedzy trudny już do objęcia przez jeden umysł i wymagały podziału pracy.to wszystko niezmiernie utrudnia. bałamutne wiadomości rozpowszechniane przez późniejszych zwolenników . że poza nimi istniały inne jeszcze obozy w filozofii. „sofiści" i Sokrates. Przez to filozofii przypadł inny zakres badań. niż miała dotychczas. P. Był to złoty wiek tej kultury. jak medycyna Hipokratesa. lingwistyka itd. potem dopiero przyszli zawodowi filozofowie: Platon. kto był ich właściwym twórcą: sam Pitagoras. jednakże tylko owych dwóch klasyków: Platona i Arystotelesa. która teraz weszła w okres humanistyczny. Eurypidesa i Arystofanesa. w którym filozofia była przedmiotem gorących namiętności i ostrych walk. Filolaos. czy osobowy. wiek Peryklesa. Natomiast Platon pod koniec życia. A w filozofii pitagorejczyków kwestii spornych jest nieskończoność. Fidiasza i Polikleta. rozkwitu cywilizacji. Wszelako należy pamiętać. do którego należeli sofiści i Sokrates. że czuł się osamotniony i że nie jego idealizm. Sofiści i Sokrates. tajemniczość. a szkoła jego trwała jeszcze po jego śmierci. Sokrates zaś wcale nie pisał. Z tego okresu filozofii greckiej przechowały się autentyczne pisma filozofów. dla pitagorejskich prac naukowych teraz dopiero przyszedł czas rozkwitu. 3) wspólni uczniowie sofistów i Sokratesa: cynicy i cyrenaicy. czas pokoju i bogactwa. Pierwszymi wyrazicielami owej przemiany umysłów byli nauczyciele-wychowawcy. E. w jakich w obu fazach rozwijała się filozofia. DRUGI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (OKRES OŚWIECENIA I SYSTEMÓW STAROŻYTNYCH V-IV W. i jednolitość warunków. Okres ten. Z pism Platona widać nawet. sztuki i nauki. N. łącząc nową filozofię człowieka z dawną filozofią przyrody. Dawało to historykom filozofii podstawę do oddzielania dwu okresów filozofii: okresu humanistycznego oświecenia. rychło wyzbyła się pierwotności i naiwności. teraz stał się nim człowiek i jego dzieła. W tym natomiast weszły na drogę szybkiego postępu zarówno matematyka i astronomia pitagorejczyków. Nie tylko zwiększyła się intensywność życia umysłowego. zajęli pierwszy plan epoki zarówno w oczach współczesnych jak i potomności. 5) Arystoteles. Okres ten od dawna uznany jest za okres klasyczny filozofii greckiej. jeśli nie uniemożliwia. a zwłaszcza Platon i Arystoteles. Wielowiekowe trwanie szkoły.) W V wieku ośrodek życia umysłowego w Grecji przeniósł się z kolonii do ziem macierzystych: Ateny stały się stolicą greckiej kultury. mnogość prądów. prace ich stanowią już pełny system filozofii. którego głównymi przedstawicielami byli Platon i Arystoteles.. W poprzednim okresie brakło jeszcze nauk specjalnych obok filozofii. oraz okresu systematycznego.

aby uczyli zgodnie z duchem czasu. zupełnie różny od dotychczasowej filozofii przyrody. na wpół profesorem".. wystąpił przeciw nim Platon i zwalczał. dla względów zarówno rzeczowych jak i osobistych. Zawód ich wymagał. co „pseudouczony". ich w sposób gwałtowny i nie przebierający w środkach. lecz eleaci: oni nauczyli. które dla fałszywego twierdzenia stwarza pozory prawdy. uległa takiej zmianie. czas Protagorasa i Gorgiasza. Arystokratyczne społeczeństwo zarzucało im. tj. Początek zaś dali tu nie sofiści. stąd reprezentatywność ich poglądów. jak Eurypides. nabrał ujemnego: najpierw znaczył tyle. Uczyli ich mówić i działać . że sofiści nadużywali dialektyki . Ale wkrótce życzliwy stosunek Greków do sofistów uległ radykalnej przemianie. filozoficznie zbliżony do eleatów. i wytworzyli upodobanie do dowodzenia tez najmniej prawdopodobnych. Poza tym ten „antylogiczny kunszt" uprawiano naówczas. Początek jego przypada na połowę V wieku. który jak żaden inny zaważył na dalszych losach filozofii. ci byli małymi ludźmi. gdy w wychowaniu jęto kłaść nacisk na wykształcenie. o których pamięć zaginęła. Najświetniejszym dla sofistyki czasem był jej początek. i gdy powszechna stała się potrzeba oświaty i chęć brania udziału w życiu umysłowym i publicznym. to przeważnie późniejsi.przeciwieństw i genialnych pomysłów. Orientacja jej była humanistyczna. Wreszcie. sformułował filozoficzne zasady. przez całe prawie stulecie: Protagoras i Gorgiasz byli starsi od Sokratesa. mniej sławnych było wielu. co w Grecji zajmowali się filozofią. Prodyk. Nauczyciele tacy już od Solona działali w Atenach. sofista był „na wpół dziennikarzem. On to może najwięcej przyczynił się do poniżenia sofistów w opinii potomności: pisma sofistów nie przechowały się. Przyczyn było parę. jak to było pierwotnie. i zawód ten stanowił główny łącznik między tą różnorodną skądinąd grupą ludzi. w imię których występowali sofiści. konserwatyści wystąpili z zarzutem. potomność znała ich z relacji Platona i patrzyła na nich jego oczami. że wszystkiego można dowieść. zarzut ten sofiści dzielili zresztą z wszystkimi bez mała. epigoni. ale pomiędzy nimi było kilku myślicieli wybitnych. jak Izokrates. Sofistom wypadło uczyć teraz nie tylko młodzież. a nawet Sofokles. którzy pierwsi dali w filozofii wyraz nowym prądom. Sofiści.razem z zarzutem bezbożności najpotoczniejszy zarzut przeciw niewygodnym filozofom.) sytuacja ogólnokulturalna. ale i dorosłych. co byli znani i wybitni. potem tyle. Przedstawicielami jej byli sofiści. uświadomiono sobie ten stan rzeczy i podjęto rehabilitację sofistów. jeśli daty te są prawdziwe. ale jeszcze więcej podejrzewano się wzajemnie o uprawianie go: był to . Pierwszy uczynił to George Grotę w swej Historii Grecji. że uczą za pieniądze. a zasadnicze stanowisko relatywistyczne. aby byli ludźmi współczesnymi. PROTAGORAS był najbardziej filozoficznym umysłem wśród sofistów. Dopiero w XIX w. Stanowili elitę umysłową Grecji. jeśli nań zasłużyli. zarzut zaś przylgnął do tych. paradoksiści i trywializatorzy. wielcy politycy greccy. Gorgiasz. a nie na tężyznę duchową i fizyczną. PROTAGORAS I SOFIŚCI W V w. Prawdą jest. czynili to uczniowie Sokratesa i sam Platon nie był bez winy. Wówczas towarzyszyło im powodzenie: nawet w konserwatywnej i nieprzyjaznej dla oświaty Sparcie Prodyk i Hippiasz znaleźli uznanie. uczeni. SOFIŚCI. specjalnie zaś filozoficzna. co „uczony". który pierwotnie miał sens dodatni. że wypada z tą datą rozpocząć nowy okres filozofii. Spełniali funkcję. Wzory takich poczynań znamy z parodii Platona (Eutydem) i Arystotelesa (De sophisticis elenchis). uczyli się od nich i poszukiwali ich towarzystwa. Z zawodu byli nauczycielami i wychowawcami. również wyrazy „sofizmat" i „sofistyczny" otrzymały odpowiednio pejoratywne znaczenie. około stulecia. Hippiasz. Nie wszyscy byli filozofami. powstał w Atenach nowy typ filozofii. jak Protagoras. filozofowie na serio i na żarty". wśród których najbardziej oryginalnym myślicielem był Protagoras.a i sami występowali jako mówcy i działacze. a mniej więcej równocześnie ze śmiercią Arystotelesa (322 r. to 48 .ale czynili to naówczas wszyscy. Następnie. trwał niedługo. zabrakło życzliwych świadków ich pracy. a jeszcze za Arystotelesa sofiści byli czynni. mówcy. Sam wyraz „sofista". Żył zapewne od 481 do 411 r. Okres działalności sofistów trwał dość długo. przygotowującymi do życia publicznego. że ucząc burzą wiarę i tradycję. co pogardzali nauką. którą w dzisiejszych czasach spełnia publicystyka i uniwersytety powszechne. rozumowania. a bywali między nimi „polihistorzy i tacy. ale wydatną rolę zaczęli odgrywać dopiero teraz. poeci. Sofistyka stała się synonimem erystyki. w oczach Greków było to poniżanie pracy umysłowej. konserwatyści i radykałowie. jak Tucydydes. nie stanowili szkoły filozoficznej i w ogóle nie byli filozofami z zawodu.

były nowego typu.co skuteczne. Prawda zaś jednego człowieka ma wyższość nad prawdą drugiego o tyle tylko. skoro jest oparte na postrzeżeniach. że wiedza zaledwie może spełnić minimalne wymagania. a co się dziś nazywa „kulturą". którą po wielu wiekach nazwano „pozytywistyczną": chciał trzymać się faktów i unikać konstrukcji w nauce. etyczno-społecznych i technicznych. polityk. wprawdzie sofiści posługiwali się też dialektyka. Natomiast Protagoras pozostał wierny greckiemu przekonaniu. Był prawodawcą kolonii Turioi w Wielkiej Grecji. Nowa była już sama zasadnicza postawa: w pierwszym bowiem okresie starożytności filozofowie występowali z maksymalnymi wymaganiami wobec poznania. że chodziło im nie o to. chronologią. poeta. iż pewne prawdy uchodzą za obowiązujące powszechnie. Wedle tej koncepcji nauka ogranicza się do stwierdzania faktów i związków między nimi oraz do przewidywania na ich podstawie faktów przyszłych. Prodyk zbierał synonimy. dialektyka. bo prawda jest dla każdego inna. I doszli do czworakiego poglądu na poznanie. Protagoras zajmował postawę. Wbrew przeważającym wśród greckich filozofów tendencjom racjonalistycznym. zostało na skutek denuncjacji spalone i wywołało proces przeciw autorowi.był starszy od Demokryta i od Sokratesa. lecz prowadzenia sporów. 2. ile zdziałał on sam. uważali. obiektywności. że wszelkie poznanie jest bierne i że umysł może zawierać jedynie odbicie przedmiotów 49 . Od niego zapewne pochodzi starożytne pojęcie doświadczenia naukowego. że wiedza ludzka tym wymaganiom sprosta. że jest to jedynie wynikiem umowy. Protagoras był sensualistą. Protagoras . czy obiektywnej ? Inaczej mówiąc. polihistor owych czasów. to był ich relatywizm. rozumianego jako a) obserwowanie. Teraz zaś postawa filozofów zmieniła się: teorie sofistów były wyrazem nieufności do wiedzy. mnemotechniką. Ogólnie biorąc. to był praktycyzm. a zarazem ufali. popularyzatorem. czy też w postrzeganej rzeczywistości? W umyśle widział ją współczesny Protagorasowi Demokryt. teraz nastąpił radykalny zwrot ku badaniom humanistycznym. polityka. uczony. Chcąc uniknąć procesu opuścił Ateny i płynąc na Sycylię utonął. ile jego następcy. Pochodził z Abdery. ale zwłaszcza etnologią. Jaka jest przyczyna względności postrzeżeń? Czy jest natury subiektywnej. Jeśli zaś prowadzili badania. Głównym jego pismem była Rozprawa polemiczna o prawdzie i bycie. co prawdziwe. i to zarówno pod względem przedmiotu i metody. NOWY STOSUNEK DO NAUKI. to był ich konwencjonalizm. o ile posiada większą użyteczność praktyczną. boć postrzeżenia tej samej rzeczy bywają u różnych jednostek różne.wedle Platona . opinia ich o zdolnościach poznawczych człowieka była ujemna. mówcą. 3. Stan naszych źródeł nie pozwala wszakże dokładnie osądzić.definiował naukę jako „zaradność w zarządzaniu domem i państwem oraz możliwie największą sprawność w działaniu i mówieniu". twierdzili. jakie zjawiska występują łącznie. Dotychczas filozofowie ograniczali się do badania przyrody. POGLĄDY. lecz . domagali się od niego powszechności. Poza tymi nowościami metodologicznymi sofiści wypowiadali również nowe a typowe dla swej epoki poglądy na naturę poznania. jak też zadań. szukali wiedzy dla wiedzy. pewności. A) Pod względem przedmiotu badań. C) Pod względem metody badań. Głównym przedmiotem badań sofistów jako nauczycieli życia publicznego były. SENSUALIZM i RELATYWIZM. Następnie głosili. Hippiasz. i b) wnioskowanie z jednego z tych zjawisk o drugim. jakie prowadzili sofiści. które odczytał w domu Eurypidesa. W latach dojrzałych przebywał w Atenach i należał do grona przyjaciół Peryklesa. Inicjatorem tej „minimalistycznej" teorii poznania był Protagoras. co oni sami nazywali „obyczajami". Dzieło O bogach. ale była ona dla nich metodą nie badania. retoryka. 1. W tym tkwiła zresztą słabość stanowiska sofistów. zakresem ich dociekań było to. sofiści natomiast podporządkowali czynność badawczą celom praktycznym. to przeważnie empiryczne. jakie sobie stawiali. że nie ma prawdy powszechnej. teorią sztuki. B) Pod względem zadań stawianych nauce. Po pierwsze. z natury rzeczy. Pierwsi uczeni pojmowali ją czysto teoretycznie. Badali także język i w tej dziedzinie położyli znaczne zasługi: Protagoras klasyfikował zdania i wyrazy. Sądzili zaś. etyka. zbliżyli z powrotem naukę do umiejętności praktycznych. Naukowe badania. dawali tym wyraz sensualizmowi. czy tkwi w umyśle postrzegających jednostek. więcej nauczycielem. że prawdę poznajemy tylko przy pomocy zmysłów. zajmował się również matematyką i astronomią. Był pierwszym filozofem w nowym stylu: mniej badaczem. W pierwszym okresie filozofii duże znaczenie miała metoda dedukcyjna. Sensualizm zaś zaprowadził go do relatywizmu: poznanie nasze jest względne. technik. MINIMALISTYCZNA TEORIA POZNANIA. poza tym był autorem prac gramatycznych.

zewnętrznych. A jeśli tak, to także przyczyna względności postrzeżeń musi tkwić w postrzeganej rzeczywistości: postrzeżenia są odbiciem rzeczywistości, więc jeśli są względne, to względna musi być sama rzeczywistość. Wytwarzało to niezmiernie paradoksalną koncepcję rzeczywistości. „Wszystko" - mówił Protagoras - „co jest zjawiskiem dla ludzi, to istnieje". Zjawiska są różnorodne i względne, więc różnorodna i względna jest również rzeczywistość. Jest to możliwe dzięki temu, że materia, stanowiąca jej podłoże, może przybierać różne postacie, posiada nie jedną naturę, lecz wiele różnych i sprzecznych natur; jest wszystkim tym, co się komukolwiek zjawia. Najbardziej rozbieżne sądy o rzeczywistości są możliwe i wszystkie są równie prawdziwe: bo, jak to wynikało z założeń Protagorasa, rzeczywistość posiada własności rozbieżne i wręcz sprzeczne. Protagoras nie uchylił się od tej konsekwencji i pojmował rzeczywistość jako niezgodną z zasadą sprzeczności. Był to wynik naturalny dla myśliciela, który chciał połączyć skrajny sensualizm z realistycznym pojmowaniem poznania. Względność umysłowego poznania przeszła na przedmioty poznania i relatywizm z epistemologicznego stał się też kosmologiczny. Relatywizm zapoczątkowany przez Protagorasa miał zabarwienie antropologiczne. Hasłem jego było: „Wszystkich rzeczy miarą jest człowiek", jak mówi jedyne zdanie, zachowane z jego głównego dzieła. To znaczy: jaka w każdej sprawie odpowiedź jest trafna, to zależy od człowieka, który ją daje. Dlatego też w każdej sprawie może się zdarzyć, że będą o niej wypowiadane zdania ze sobą sprzeczne. Protagoras zebrał nawet w specjalnym dziele takie „antylogie". Dzieło zaginęło - ale zastępuje je rozprawka Podwójne twierdzenia, napisana przez nieznanego sofistę, który idąc torem Protagorasa pokazywał względność poglądów na to, co dobre i złe, prawdziwe i nieprawdziwe. Oto np. choroba jest dobra i zła zarazem; jest zła dla chorego, ale dobra dla lekarza. 4. PRAKTYCYZM. Wobec przekonania sofistów, że przeciwne opinie mogą być równie prawdziwe, było naturalne, że dawali pierwszeństwo prawdom życiowo dogodnym. Przy uznawaniu i odrzucaniu opinii miarodajny był dla nich praktyczny punkt widzenia. Zastosował go do rozwiązania prawdy, jak się zdaje, sam Protagoras. Zdrowemu jadło wydaje się słodkie, a choremu gorzkie; zdrowy przez to nie jest od chorego mędrszy ani nie ma trafniejszego stosunku do jadła, ale - jest w położeniu lepszym, bo przyjemniejszym. Nieświadomi rzeczy - powiada Protagoras - nazywają niektóre twierdzenia prawdziwymi, ja zaś zowie jedne od drugich lepszymi, ale nigdy prawdziwszymi. Twierdzenia są równie prawdziwe, ale skoro jedne z nich są lepsze, to należy trzymać się lepszych. A kto uległ gorszym, powinien tak pokierować umysłem, aby je zmienić na lepsze. Mędrcami są ci, co tej zmiany dokonują: lekarze dokonują jej przez lekarstwa, sofiści - przez rozumowanie. Wprawdzie, co się komu wydaje słuszne, to też jest dlań słuszne - ale mędrzec może spowodować,że nie będą to twierdzenia przykre, lecz przyjemne. 5. KONWENCJONALIZM był dalszą konsekwencją relatywizmu. To, że wśród względnych prawd niektóre uważane są przez ludzi za obowiązujące, może być tylko wynikiem umowy. W szczególności sofiści skłonni byli za konwencjonalne uważać obowiązujące poglądy na mowę, prawo, moralność, religię. Jest to najbardziej typowy ich pogląd. Epoka, która zaczęła zajmować się sprawami specjalnie ludzkimi, zauważyła łatwo, że nie wszystko jest w nich zgodne z „naturą", że wiele tych spraw ma źródło w ludzkiej decyzji i „umowie". Już dawniej poeta Pindar i historyk Herodot, widząc niezgodę w poglądach panujących wśród Greków, twierdzili, że „umowa jest władcą wszystkich ludzi"; Archslaos, uczeń Anaksagorasa, przeciwstawiał naturę i umowę i z tego punktu widzenia pisał o pięknie, sprawiedliwości i prawie. Ale na wielką skalę przeciwstawianie natury i umowy zaczęli stosować typowi przedstawiciele epoki: sofiści. Genezę umowności rzeczy ludzkich pojmowali bardzo rozmaicie: jedni bowiem uważali konwencjonalne poglądy panujące wśród ludzi za wytworzone i narzucone przez silnych dla wyzyskania słabych, inni - za chytry wymysł słabych dla obrony przed silnymi. Obie koncepcje łączył Krycjasz, osławiony polityk, wychowanek sofistów, który głosił, że prawo obowiązujące jest wytworem większości słabych, religia zaś - wymysłem silnego władcy dla pohamowania tłumu. Sofiści nie zaprzeczali, że istnieją także „prawa natury", ale pojmowali je w swoisty sposób. Mianowicie, za prawo natury uważali na ogół tylko prawo silniejszego. I byli wśród sofistów tacy, co wobec umowności norm kultury głosili hasło powrotu do natury, czyli - do panowania siły. Trazymach, którego karykaturę dał Platon w Państwie, odrzucał, jako czysto umowne, normy moralne i religijne, a Kallikles, bohater Platońskiego Gorgiasza, pogardzał potocznymi poglądami jako „moralnością tłumu", i uznawał jedynie przyrodzone prawo silnego, którego zasadą jest wola mocy, cnotą energia pozbawiona skrupułów,
50

a celem władza i pełnia życia. Był wszakże i drugi prąd wśród sofistów. I ci również kulturę ludzką mieli za umowną. Likofron, uczeń Gorgiasza, uważał państwo za wynik umowy uczynionej dla zagwarantowania wzajemnego bezpieczeństwa, na rzecz którego jednostki rezygnują z części swych praw osobistych. W podobnym też sensie Alkidamas, inny uczeń Gorgiasza, uważał prawo i obyczaje za urządzenia konwencjonalne. Ale ci sofiści potępiali konwencje, które służą czyimś interesom i przywilejom, a cenili tylko takie, które mogą wykazać się przed forum rozumu. Z tego stanowiska Likofron występował np. przeciw prerogatywom dobrze urodzonych, Alkidamas przeciw niewolnictwu. Ten odłam sofistów uznawał właśnie wyższość stosunków umownych nad naturalnymi: bo dzięki nim zamiast siły może zapanować sprawiedliwość społeczna. Nie tylko ci sofiści-politycy, ale i sofista-filozof, jakim był Protagoras, znaczną część swej życiowej i pisarskiej pracy poświęcił temu, by w różnych dziedzinach życia, gdzie panują i muszą panować konwencje, konwencje te odpowiadały wymaganiom rozumu. Dążył tedy do zreformowania prawa obowiązującego tak, aby było racjonalne, aby kara nie była zemstą za przestępstwo, lecz odstraszeniem od dalszych przestępstw; do zracjonalizowania ustroju społecznego, aby był ludziom nie przeszkodą, lecz pomocą w ich walce o byt; także do zracjonalizowania mowy, aby była uformowana wedle jednej zasady, a nie wedle dwóch, wedle sensu i wedle formy. 6. POCZĄTKI ESTETYKI. Sofiści byli również pierwszymi, którzy na większą skalę zajmowali się estetyką czy, ściślej mówiąc, teorią sztuki. W tej dziedzinie pionierem był nie Protagoras, lecz Gorgiasz. Ich teoria sztuki nie miała jeszcze tak szerokiego zakresu, jak nowożytna: rozumienie bowiem sztuk przez Greków było węższe, nie mieli jeszcze pojęcia, które by obejmowało zarówno poezję jak plastykę, jeszcze nie widzieli ich łączności. Malarstwo, rzeźbę, architekturę - uważali za umiejętności czy kunszty takie same, jak tkactwo czy budowanie okrętów: cechą ich wszystkich jest, że wytwarzają realne przedmioty. Poezja zaś ma inny charakter, nic właśnie nie wytwarza poza słowami, podobna jest raczej do wieszczenia niż do umiejętności; a tak samo muzyka, którą też Grecy łączyli z poezją, traktowali jako jedno z nią. Otóż estetyka wytworzona przez sofistów, pierwsza estetyka grecka, była tylko teorią poezji. Inspirowana zaś była przede wszystkim przez poezję sceniczną. Operowała trzema pojęciami: naśladownictwa, iluzji i oczyszczenia. Miała trzy główne tezy: 1. poezja nie wytwarza przedmiotów realnych, lecz tylko ich słowne podobieństwa, „naśladownictwa"; 2. w umysłach słuchaczów wzbudza - jakby jakimś czarem iluzję; słuchacze słysząc ze sceny o cierpieniu doznają uczuć takich, jak gdyby to były prawdziwe cierpienia Edypa czy Elektry; 3. i ostatecznie poezja wywołuje w nich gwałtowną reakcję, wyładowuje ich uczucia, i to wyładowanie, oczyszczenie daje im ulgę i radość. Ta ostatnia teza przypominała idee religijne pitagorejczyków i może od nich się wywodziła; pozostałe zaś tezy tej pierwszej estetyki były już własnym pomysłem sofistów, przede wszystkim Gorgiasza. Z czasem wyszły z niej trzy wielkie teorie estetyczne: jedna z nich kładła w sztuce nacisk na naśladownictwo, druga na iluzję, trzecia na wyładowanie uczuć. Tę ostatnią przejął częściowo Arystoteles, mianowicie dla wyjaśnienia natury tragedii. Druga - teoria estetycznego iluzjonizmu - rozwinęła się dopiero w czasach nowożytnych. Natomiast teoria naśladownictwa została przejęta przez Platona i Arystotelesa i na długie stulecia stała się panującą teorią estetyczną. ZNACZENIE FILOZOFICZNE PROTAGORASA I SOFISTÓW. Byli tymi, którzy skierowali badania na człowieka, jego czynności i wytwory. Protagoras zaś stworzył samodzielną teorię filozoficzną. Po maksymalnych aspiracjach co do poznania, jakie ożywiały dotychczasowych filozofów Grecji, on pierwszy wystąpił z minimalizmem poznawczym i położył podstawy sensualizmu, relatywizmu, praktycyzmu, konwencjonalizmu. Był pierwszym w Grecji filozofem-relatywistą; w tym streszcza się jego pozycja historyczna. Był filozofem nowego już typu: jego filozofia miała inny zakres niż filozofia dawniejszych myślicieli greckich. Nie zajmował się już budowaniem systemu przyrody. Nie zajmował się też teologią: bo wprawdzie napisał dzieło O bogach, ale pierwszym jego zdaniem było: „O bogach nie potrafię wiedzieć ani że są, ani że ich nie ma; wiele bowiem rzeczy przeszkadza mi to wiedzieć, niejasność samej rzeczy i krótkość życia ludzkiego". NASTĘPCY. Protagoras zostawił znaczną ilość uczniów. Z nich Kseniades z Koryntu i Eutydem z Chios wyciągnęli skrajne konsekwencje z jego stanowiska, aż do zaprzeczenia możności poznania. Pod wpływem jego był matematyk Teodoros z Cyreny, poeci Eurypides i Sofokles oraz liryczny poeta, ateista
51

Diagoras z Melos. Z jego poglądów korzystali nawet uczniowie jego przeciwnika, Sokratesa, jak Antystenes i zwłaszcza Arystyp. - Z opozycją zaś przeciw relatywiście wystąpił Sokrates, a przede, wszystkim zwalczał go Platon; niemniej stanowisko Protagorasa nie zanikło w Grecji: dalszy ciąg rozpoczętej przez niego linii rozwojowej stanowili sceptycy. W XIX i XX w. szereg filozofów należących do prądu pozytywistycznego i pragmatystycznego, w szczególności Laas w Niemczech i Schiller w Anglii, powoływało się na Protagorasa, uważając go daleko więcej niż Platona i Arystotelesa za rzeczywistego antenata nowoczesnej filozofii.

SOKRATES
W tym samym czasie i w tych samych Atenach, gdzie kwitła sofistyka, wystąpił myśliciel, który wbrew relatywizmowi sofistów usiłował odnaleźć powszechne zasady poznania i działania. Był to Sokrates. ŻYCIE. Sokrates (469 - 399) urodził się w Atenach i w Atenach spędził całe swe życie. Był człowiekiem, w którym myśliciel w nierozerwalny sposób zespolił się z działaczem. Gdy tego wymagały potrzeby kraju, służył mu jako żołnierz i jako urzędnik - prytan; podczas wojny dawał dowody męstwa, podczas pokoju - rozwagi i odwagi cywilnej, występując sam jeden przeciw roznamiętnionemu tłumowi. Na ogół jednak nie brał udziału w sprawach państwowych; całkowicie bowiem poświęcił się działalności innego rodzaju: działalności nauczycielskiej. Przypominała pod wieloma względami czynności sofistów i współcześni traktowali Sokratesa jak sofistę; jednakże dzieliło go od sofistów nie tylko to, że uczył bezinteresownie, ale też i cała treść nauki. Działanie jego polegało na tym, że uczył ludzi cnoty, a ściślej mówiąc, uczył ich rozumu, aby przez to doprowadzić do cnoty. W tej działalności widział sens swego życia. Absorbowała go tak, że o własnych sprawach nie myślał: żył wraz z rodziną w niedostatku. Był wszędzie tam, gdzie mógł znaleźć rozmówców, zatrzymywał ludzi na rynku, w palestrze czy na biesiadzie, by mówić z każdym o jego sprawach i zmuszać do zastanawiania się nad nimi, nad umiejętnością i cnotą. Zyskał sobie koło zwolenników i uczniów: najwykwintniejsza młodzież ateńska, jak Alcybiades, Krycjasz, Platon, Ksenofont, przestawała z nim stale. Ale obok zwolenników miał i surowych krytyków. Zyskał popularność, ale popularność jego nie była połączona z uznaniem. Ogół widział w nim tylko dziwaka; przeciętny Ateńczyk nie traktował na serio człowieka, który zaprząta sobie głowę cudzymi sprawami, a nie może się zdobyć na nowy płaszcz: z tego stanowiska wydrwił go w swej komedii Ameipsjas. Inni widzieli w nim osobistość wręcz niebezpieczną: uprawiana przezeń analiza i krytyka przekonań i stosunków wydawała się groźna dla istniejącego porządku rzeczy. Arystofanes, który w 423 r. przedstawił Sokratesa w Chmurach, widział w nim ucieleśnienie bezcelowych rozważań, szkodliwej wolnomyślności, pychy, wymyślnych oszukaństw i braku szacunku dla tradycji. Pomimo takich o nim opinii mógł jednak jeszcze Sokrates przez ćwierć wieku czynić dalej swoje. Dopiero gdy doszedł do 70 roku życia, spotkało go publiczne oskarżenie, że działalność jego jest szkodliwa. Może działały tu przyczyny polityczne, poczucie zaczynającego się upadku Aten kazało szukać jego winowajców. Dość, że w r. 399 fabrykant Anytos, mówca Likon i poeta Meletos wnieśli przed sąd przysięgłych skargę na Sokratesa, że winien jest bezbożności oraz demoralizacji młodzieży. Sąd uznał winę Sokratesa. O karze śmierci nie myśleli zapewne ani oskarżyciele, ani sędziowie; tak ciężki wymiar kary wywołała postawa Sokratesa, który winy swej nie uznał, przeciwnie, kładł nacisk na doniosłość swej' działalności. Z powodów religijnych wyrok nie mógł być wykonany zaraz i Sokrates spędził 30 dni w więzieniu. Mógł łatwo uniknąć śmierci, uczniowie chcieli mu ułatwić ucieczkę, lecz nie zgodził się stojąc na stanowisku posłuszeństwa prawu. Ostatnie dni spędził w rozmowach z uczniami; Platon, choć wówczas z powodu choroby nieobecny, opisał w Fedonie na podstawie relacyj, ostatnie chwile Sokratesa. „Wszyscy jednozgodnie przyznają, że żaden jeszcze człowiek, ile pamięć nasza sięga, nie zajrzał w oczy śmierci z większą godnością", napisał uczeń Sokratesa, Ksenofont (IV, 8). Potomność po wszystkie czasy widziała w Sokratesie ideał filozofa, a w jego życiu i śmierci doskonałe wypełnienie obowiązków filozofa. Chłodny umysł łączył się w nim w przedziwny sposób z gorącym sercem. Silna, raczej zmysłowa natura była opanowana przez silną duszę. Brzydota przysłowiowa jego postaci była jakby symbolem wyższości ducha. Cechowała go równość i pogoda usposobienia, humor i łagodność. „Wydawał mi się najlepszym i najszczęśliwszym z ludzi", pisał Ksenofont. PISM nie zostawił, uczył tylko ustnie. O nauce jego wiemy z pism uczniów, głównie z dialogów Platona i Wspomnień o Sokratesie Ksenofonta. Również i Arystoteles informuje o jego zasługach dla filozofii.
52

POGLĄDY SOKRATESA. Sokrates, podobnie jak sofiści i większość ludzi jego epoki, zajmował się tylko człowiekiem. W człowieku zaś interesowało go jedynie to, co uważał za najważniejsze, a zarazem mogące być przedmiotem reformy i ulepszenia: „Zajmował się" - jak podaje Arystoteles - „jedynie sprawami etycznymi, całą zaś przyrodą nie zajmował się wcale". Mówił, że drzewa niczego nie mogą go nauczyć, uczą natomiast ludzie w mieście. I pracował na dwóch tylko polach: na polu etyki oraz logiki, którą uważał za niezbędną dla etyki. I. POGLĄDY ETYCZNE Sokratesa dadzą się sformułować w trzech głównych tezach: 1. CNOTA JEST DOBREM BEZWZGLĘDNYM. „Cnota" była starodawnym pojęciem Greków, ale rozumiana była ogólnikowo, jako tężyzna życiowa, dzielność, sprawność w spełnianiu zawodowych czynności. Jeszcze sofiści tak rozumieli cnotę i stwierdzali, że jest to zaleta całkowicie względna, różna dla mężczyzny i dla kobiety, młodzieńca i dojrzałego męża. Sokrates zaoponował przeciw temu relatywizmowi, wskazał na zalety, które są jedne dla całego rodu ludzkiego: sprawiedliwość, odwaga czy panowanie nad sobą są zaletami zawsze i wszędzie. Nazywając te zalety „cnotą", dał temu wyrazowi bardziej specjalne, a właściwie zupełnie nowe znaczenie. Wytworzył nowe pojęcie cnoty przez to, że spośród zalet człowieka wyodrębnił specjalnie zalety moralne. Prawa dotyczące cnoty moralnej są „niepisane", w kodeksach ich nie ma; niemniej są trwalsze od pisanych. Wywodzą się bowiem z samej natury rzeczy, a nie z ustanowienia ludzkiego; jakże mogłyby być ustanowione, skoro są powszechne, jednakowe dla wszystkich ludzi? - wszak (tak rozumował Sokrates) wszyscy ludzie nie mogli zejść się razem i ustanawiać praw. Na powszechność praw moralnych Sokrates kładł szczególny nacisk, stojąc w opozycji do relatywizmu sofistów; powszechność była zasadniczą cechą cnoty w jej nowym znaczeniu. Ta dopiero co wyodrębniona zaleta wysunęła się od razu dla Sokratesa na szczyt dóbr. Wszystko inne, co ludzie zwykli uważać za dobro - zdrowie, bogactwo, sława - niejednokrotnie w skutkach okazuje się złe. Człowiek powinien zabiegać o dobro najwyższe, nie licząc się nawet z niebezpieczeństwami i śmiercią. Dla dóbr moralnych powinien poświęcić dobra niższe i pozorne: „Czyż nie wstydzisz się dbać o pieniądze, sławę, zaszczyty, a nie o rozum, prawdę i o to, by dusza stała się najlepsza?" Sokrates był tedy pierwszym, który wyróżnił dobra moralne, właściwy przedmiot etyki (za to nazwano go „twórcą etyki"); a także był pierwszym przedstawicielem stanowiska - nazwijmy je moralizmem wynoszącego dobra moralne ponad wszystkie inne. 2. CNOTA WIĄŻE SIĘ z POŻYTKIEM i SZCZĘŚCIEM. Sokrates mawiał, że rad by posłać do piekieł tego, kto pierwszy rozdzielił dobro i pożytek. Ale związek obu widział nie w tym, iż dobro zależne jest od pożytku, lecz, przeciwnie, iż pożytek zależny jest od dobra. Tylko to, co dobre, jest naprawdę pożyteczne. Ludzie dlatego często błądzą i działają wbrew własnemu pożytkowi, że nie wiedzą, co jest dobre. Sokrates był tedy przeciwieństwem utylitarysty; ale stojąc na stanowisku nierozdzielności dobra i pożytku często wyrażał się tak samo jak utylitaryści: twierdził, że czyn jest niezawodnie dobry, gdy wypływa zeń pożytek, a zalecając sprawiedliwość czy lojalność, wysiłek w pracy czy kompetencję w zawodzie, powoływał się na płynącą stąd korzyść. A podobnie rozumiał również stosunek dobra do szczęścia: szczęście związane jest z cnotą, bo z cnoty wynika. Szczęśliwy jest bowiem ten, kto posiada największe dobra, a największym dobrem jest cnota. 3. CNOTA JEST WIEDZĄ. Wszelkie zło pochodzi z nieświadomości: nikt umyślnie i z świadomością zła nie czyni. I nie może być inaczej: skoro dobro jest pożyteczne i gwarantuje szczęście, nie ma powodu, aby ktoś, kto je zna, nie czynił go. Wiedza jest tedy warunkiem dostatecznym cnoty, a mówiąc językiem jaskrawym, jakiego Sokrates używał: jest tym samym, co cnota. „Jest to jedno i to samo wiedzieć, co jest sprawiedliwe, i być sprawiedliwym". To była definicja Sokratesa: cnota jest wiedzą. Na zarzut, że w działaniach ludzkich nieraz przejawia się rozdźwięk między wiedzą a czynem, między tym, co dyktuje rozum, a tym, do czego pcha namiętność, że do cnoty, oprócz wiedzy, potrzebna jest jeszcze wola - na to Sokrates odpowiedziałby, że jeśli wiedza nie wystarcza do cnoty, to musi być powierzchowna i niezupełna. Kto natomiast posiada wiedzę prawdziwą i pełną, ten nie może nie przejąć się nią do głębi i nie może czynić inaczej niż dobrze. Wiedza potrzebna do cnoty jest oczywiście innego rodzaju niż ta, którą zbierali filozofowie greccy: to nie wiedza o żywiołach, gwiazdach, o kosmosie, lecz o sprawiedliwości i odwadze, nie przyrodnicza, lecz etyczna. Opiera się nie na czysto teoretycznym roztrząsaniu, lecz na praktycznym rozsądku. Stanowisko takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Sokrates nie był zresztą odosobniony na tym stanowisku. Grecy mieli w ogóle skłonność do intelektualnego pojmowania życia, a już szczególniej było
53

jak się wyrażał . cały mu się poświęcił. więc są w istocie swej jednym i tym samym. druga . a z nim pożytek i szczęście. co jest tylko pozorem wiedzy. Sokrates niczym swej teorii intelektualistycznej nie ograniczał. jak robić. powołaniem się na pomoc. Była to wiedza psychologiczna: bo stwierdzając swą niewiedzę ujawniał poznanie samego siebie. bo każda cnota jest wiedzą. że nie znał jej wahań i nie odczuwał jej udziału w decyzjach. jakim jest cnota. Prawdziwe szczęście i prawdziwy pożytek daje tylko dobro. Jego teoria wiedzy była teorią poszukiwania wiedzy. lecz do zastanawiania się nad cnotą. nie obiecywał. w dobie greckiego oświecenia. którą by mógł komunikować innym. polegała na doprowadzaniu do absurdu: fałszywą tezę przeciwnika Sokrates przyjmował poważnie (to nazywano „ironią" Sokratesa) i pytaniami zmuszał do wyciągania z tezy konsekwencji dopóty.który go od złego czynu powstrzymywał. I właśnie przez to była rzeczą szczególnej wagi: bo spowodowała. Uważając nauczanie za zadanie najwyższe. gdy się wie. skierowana dotąd na rzeczywistość. Sokrates zwykł był trudno uchwytne zalety moralne wyobrażać sobie przez analogię z zaletami pracy zawodowej. nazywał to „wiedzą niewiedzy". potem dopiero sama wiedza. lecz przykładem własnym pokazywał. Była to teza doniosła: wielkie dobro. czy dobro to posiadamy. Można je nabyć. powodującym się w życiu namysłem. Cnota jest jedna. Paradoksalne pojęcie „wiedzy 54 . A to uważał za rzecz najważniejszą i za właściwy początek badań: najpierw kryterium wiedzy. jakiej bóstwo udziela ludziom. nie jest wrodzone. Przede wszystkim zaś była w tym wiedza epistemologiczna: ujawniał bowiem. Ten głos wewnętrzny nie był uzupełnieniem intelektu przez inny czynnik psychiczny. Wyłania się stąd proste wskazanie życiowe: należy szukać wiedzy. że krytyka poznania jest pierwszą z nauk filozoficznych i musi poprzedzać wszystkie inne. a kto może. Następną konsekwencją było. Wiedział przez to coś. przeto od nas samych zależy. ale raczej uzupełnieniem etyki przez czynnik religijny. skoro umiał rozpoznać jej brak. Sokrates stał pierwszy na stanowisku. którą Sokrates uważał za „największy i najskuteczniejszy spośród sposobów oczyszczania umysłu". l. w Atenach. boć cnota jest wiedzą. co się komu należy. że dla poszukiwania wiedzy została obmyślona specjalna metoda. jak usuwać fałszywe przekonania. Sprawiedliwość była zdefiniowana jako wiedza o tym. tak rozpowszechnionym w czasach nowych. Że Sokrates zajmował stanowisko intelektualistyczne. czyli metoda zbijania. lecz wirtuozem metody. ale zastosował ją do siebie. Składała się z dwóch części.jako wiedza o bogach. że uczniów prawdy nauczy. Uważał się za uprawnionego do tej krytyki. że wiedzę posiadają. ostatecznie wszystkie cnoty są wiedzą. że cnoty można się uczyć. Sokrates nie tylko głosił taką ogólną teorię. bo gdy inni ulegając złudzeniu mniemali.jak zdobywać prawdziwe. że wie. POGLĄDY LOGICZNE. powinien i innych wiedzy uczyć. i oczyszczenie zeń umysłu. była metodą dyskusji. uwaga filozofów. lecz że będzie razem z nimi prawdy szukać. Celem było zdemaskowanie tego. czego należy się bać. nie formułował jej przepisów. jaką się posługiwał. „elenktycznej" i „maieutycznej": pierwsza uczyła. Jako konsekwencje intelektualizmu powstały dalsze tezy Sokratejskiej etyki. a wiedzy można się uczyć. nie posiadał gotowej wiedzy. Nie licząc się z osobistymi skłonnościami i warunkami życia dążył niezłomnie do tego. na czym polega wiedza. II. Sokrates wzywał nie wprost do cnoty. w rodzaju woli czy czucia. współpracy umysłowej. odwaga .jako wiedza o tym. Etyczne tezy Sokratesa łączyły się w łańcuch i prowadziły do jasnego wniosku: Ludzie dążą do szczęścia i do pożytku. należy uświadomić sobie naturę poznania. jak sofiści. Tą tezą o jedności cnoty Sokrates wyrażał swój sprzeciw wobec pluralizmu etycznego sofistów. czego nie wiedzieli inni. Najpierw. następnie. negatywnej i pozytywnej. czyli jej metodologią.na głos demona (daimonion). z żelazną konsekwencją kierował swym życiem zgodnie z teorią. posiadał pojęcie i kryterium wiedzy. pobożność . sam był typem refleksyjnym. co jest dobrem najwyższym i co przeto obowiązuje wszystkich i zawsze.ono rozpowszechnione w V w. on miał świadomość swej niewiedzy. spoczęła teraz na wiedzy i na sposobie jej zdobywania. Sokrates nie był teoretykiem. Zdobywając wiedzę osiągamy dobro. choć był nauczycielem. Jego życie i śmierć były w zupełnej jedności z jego nauką. METODA ELENKTYCZNA. Zanim zacznie się badać naturę rzeczy. Natomiast w swych osobistych decyzjach powoływał się nieraz na głos wewnętrzny . Metoda. Sam. aż doprowadziły do twierdzenia sprzecznego z twierdzeniami powszechnie uznanymi bądź z samą tezą pierwotną. że cnota jest jedna. gdy się umie robić. nie działającym odruchowo. Prawdziwym dobrem jest cnota. zwłaszcza rzemieślniczej: w tej zaś dziedzinie robi się dobrze. jak ją stosować. a przy tym posiadającym wolę tak silną i pewną. to miało jeszcze specjalne powody: najpierw.

a tak samo błędne było określenie. czy wiesz. że sprawiedliwość jest złem. w polityce jak i w życiu prywatnym. na które naprowadziła analogia. jak i te. ale to. że określenie to jest błędne. to określ. Fakty te dotyczyły czynności człowieka: rzemieślnika. ale dla nich był to koniec i cel. 2. I przed Sokratesem wielu ludzi posługiwało się indukcją i definiowało pojęcia. Dalej. co to jest sprawiedliwość. co to znaczy „sprawiedliwość". aby względność przezwyciężyć i znaleźć cechy wspólne wszystkim czynom sprawiedliwym. Sokrates każe napisać po jednej stronie „S". Rola kierownika polegała na umiejętnym stawianiu pytań. Traktował je jako przesłanki dla rozumowania. trudniej uchwytnych.co niesprawiedliwym. tak iż odpowiedź niewiele tylko wymagała samodzielności i sprowadzała się do powiedzenia: tak czy nie. Na tę rozbieżność powoływali się sofiści. co jest czynem sprawiedliwym. nie wymagała bowiem żadnych specjalnych wiadomości. że trzeba mu w tym dopomóc. METODA MAIEUTYCZNA. które każdy musi sprawiedliwie przyznać Sokratesowi: rozumowanie indukcyjne i definicję" . Sokrates był pierwszym. to wykazuje najlepiej jego rozmowa z Eutydemem spisana przez Ksenofonta. Metoda jego była metodą wspólnego szukania. w radości jak i w bólu. iż np. wbrew sofistom. on zrobił świadomie i metodycznie. wiedzę i obowiązki. musi mieć swoiste zalety. iż posiada intuicyjną wiedzę o dobru. swoiste obowiązki. przechodził drogą analogii. po drugiej „N" i następnie pod „S" spisywać w jednej kolumnie wszystko. Wierzył w możność znalezienia prawdy obowiązującej powszechnie i w tym była najważniejsza różnica między nim a sofistami. mniemał bowiem. co oni robili przygodnie. dążył do tego. by ustalić. której wymaga. To jest dzieło indukcji. Sokrates. on nawracał zawsze do definicji: chwalisz kogoś za sprawiedliwość. przeto funkcja nauczyciela analogiczna jest do sztuki położniczej. która nosi dziś nazwę heurystycznej. a więc i moralna.niewiedzy" było wyrażeniem postawy nie sceptycznej. Sokrates spełniał ją przy pomocy pytań. mówisz. Aby zaś mieć pojecie. Czym jest odwaga (czy jakakolwiek cnota). o które musi zabiegać. „Dwie są rzeczy. to powiedz. czyli sztuką położniczą. I sam. którzy nie umieli wyjść poza relatywizm. A) Poszukiwania swe Sokrates rozpoczynał od stwierdzenia faktów znanych i uznanych. Wedle świadectwa Arystotelesa Sokrates był twórcą metody indukcyjnej. polityka. Drugą metodę Sokrates nazywał maieutyką. a tchórzostwo złem. że się nie lękasz i jesteś odważny. Jeśli np. Założeniem rozumowania analogicznego była stałość struktury wszelkiej czynności. ale i w pokoju. z określenia sprawiedliwości. swoiste zło. Jeśli czynność rzemieślnika ma swoiste zalety. Pytaniami takimi przyciskał do muru. którzy byli relatywistami. znajdował pojęcie odwagi czy sprawiedliwości: to był cel jego poszukiwań. przyznawał wyraźnie. I miał przekonanie. szukał metody stałej i obowiązującej badacza. na to pytanie analogia nie da już odpowiedzi. zmuszał do dawania odpowiedzi. była dla Sokratesa sprawdzianem trafności jego rozumowań. które znane są potocznie. ale nie treści. w pożądaniach jak i w obawach. Szukał zaś ogólnych cech odwagi czy sprawiedliwości na to. by dowieść. Każdy wie. B) Wszakże analogia pomaga tylko w ustaleniu zakresu pojęcia. Metodę zbijania miał wspólną z nimi. Jakikolwiek kto w rozmowie z nim poruszał temat. np. sprawdzonych doświadczeniem i czynem. czym jest odwaga i czym jest sprawiedliwość. choć powtarzał wciąż o swej niewiedzy. swoiste zło. swoistą wiedzę. Wypadło spisać pozycje bardzo różnorodne i rozbieżne. Jak zaś tę metodę pojmował. lecz tylko rozsądku. przeciwnie. Odpowiedź na proste pytania etyczne musiała wypadać trafnie. na lądzie tak samo jak na morzu. Wiedza ta stanowiła punkt oparcia dla jego wywodów etycznych. Do czynności zaś moralnych. Cel jego był praktyczny: szukał pojęć. który każdy posiada. wodza. C) I tak było w każdej rozmowie Sokratesa: w każdej szukał cech ogólnych. ogólne cechy sprawiedliwości. artysty. ale jej sobie nie uświadamia. sprawiedliwość jest dobrem. metodą. iż wie. a dla niego tylko początek. co to „odwaga". lecz krytycznej. jak względna jest sprawiedliwość. zarówno te. to i każda inna czynność. a pod „N" . Aby ustalić. bo 55 . którego ma unikać. że każdy człowiek nosi w sobie wiedzę prawdziwą. trzeba je zdefiniować.pisze Arystoteles. że w takim indukcyjnie zdobytym pojęciu ma wiedzę pewną i powszechną. z którego wynikało. trzeba wydobyć zeń prawdę. Na to trzeba zestawić poszczególne wypadki odwagi. analogia uczy do zakresu faktów znanych wciągać fakty nowe. że dzielił pytania złożone na najprostsze i dawał im formę rozjemczą. to wiedział. jakie chciał przyjąć. Sokrates postępował w ten sposób. i potem odnaleźć ich cechy wspólne. wskazuje. który zajął się systematycznie kwestią definiowania pojęć i wskazał na indukcję jako na sposób znajdowania definicji. wynikało. że tchórzostwo jest dobrem. co jest dobre i złe. że odwaga istnieje nie tylko na wojnie.

co prawdziwe. Konsekwencję tę przyjęły odtąd wszystkie obozy filozofii greckiej i na tym fundamencie budowały etykę. 1. między którymi musi się rozegrać walka o puściznę Sokratesa. nie zrywając wszakże z relatywizmem sofistów. Sofiści byli utylitarystami. Dwaj wielcy filozofowie klasycznej filozofii greckiej byli jego uczniami: Platon . POGLĄDY. któremu zależało na jednej ogólnej formule. Antystenes wyprowadzał ten pogląd z nauki Sokratesa. on uznawał wiedzę powszechną i bezwzględną. I druga jeszcze konsekwencja została przyjęta przez następców Sokratesa: wiedza jest zawarta w pojęciach ogólnych. Był płodnym pisarzem. Stosunki jego z Platonem były wrogie: obaj mieli zapewne świadomość.wiedza może być tylko ogólna. i jemu. to jednak znaleźli się ludzie. iż są najwybitniejszymi uczniami. a wiedza . cenionym w starożytności za dobry styl. UCZNIOWIE SOFISTÓW I SOKRATESA Choć sofiści. co najważniejsze. rozumu i cnoty była konsekwencją sokratyzmu. Sokratesowi zaś o rzecz samą. a sposób tworzenia pojęć widzi w indukcji. połączony ze skrajnym intelektualizmem: cnota jest dlań celem człowieka. Był najpierw uczniem Gorgiasza. którzy starali się. co prawdziwe. bądź jego teorię pojęć. cnotę. między innymi obojętna jest wiedza. więc . Natomiast filozofowie stanowczo wypowiedzieli się za Sokratesem. a kto ma wiedzę. której język daje tylko nazwę. Jednakże różnica była zasadnicza: im chodziło o język. Zewnętrznie bardzo przypominał mistrza. Inni. Wpływ jego był olbrzymi. W porównaniu z tym. wszystko inne jest obojętne. oni byli relatywistami. w której rozwinęli dwie najbardziej skrajne teorie: cynicy .hedonizmu. Sokrates zaś był logikiem. była to opozycja laików. zebrać encyklopedycznie jak najwięcej wiadomości. Obaj uchodzą za sokratyków. dokonali tego uczniowie Sokratesa. UCZNIOWIE. Należał do proletariatu ateńskiego i w swej doktrynie dał ideologię proletariatu. a zarazem. ten ma wiedzę. i im chodziło o uzyskanie korzyści przez wiedzę. Opozycja przeciw Sokratesowi wyładowała się w procesie i straceniu. a) Od Sokratesa wziął przeświadczenie. Głębsza jeszcze różnica była w tym: sofiści uważając prawdę za względną i umowną chcieli uczyć nie tego. Pod wpływem zaś Sokratesa położyli nacisk na etykę. Kto posiada wiedzę i. Tak czynili przede wszystkim Antystenes i Arystyp. Ale to była tylko część uczniów jego.teorię moralizmu. a na podłożu jego teorii pojęć etycznych stworzyli wielkie systemy filozoficzne.pośrednim. którzy łączyli ich poglądy. w przekonaniu. a Sokrates moralistą. Właśnie on 56 . Na tym znów fundamencie następne stulecia budowały teorię poznania. I. której nazwa pochodzi od gimnazjum Cynosarges. ale gdy metody były ustalone. gdzie wykładał. W teoretycznej filozofii wierni byli całkowicie Protagorejskiemu relatywizmowi. a potem Sokratesa. Przejęli się jego wiarą w poznanie bezwzględne. a cyrenaicy . z Protagorasem na czele. drugi . Cel badań rozumiał w sposób. między którymi nie może być porozumienia. do nas pisma jego nie doszły. ANTYSTENES z Aten był założycielem szkoły. faktycznie przeważa w nich Protagoras. i oni cel ten rozumieli praktycznie. do niezwykłej subtelności. ale liczniejsi. ten ma cnotę.bezpośrednim. że reprezentują krańcowe ujęcia tej puścizny. Arystoteles . i Sokrates stali na przeciwległym stanowisku filozoficznym. co skuteczne. co za tym idzie. np. że jedynie prawda jest skuteczna dla celów. CYNICY. dziejowo mniej ważni. zwłaszcza kultywowanie definicji: boć sofiści także zajmowali się wyrazami i ich znaczeniem i dochodzili na tym polu. Prodyk. Pierwszy z nich założył szkołę cyników.szkołę cyrenaików. Ale korzyść rozumieli inaczej: oni pojmowali ją materialnie i doraźnie.kto ma pojęcia. Wprawdzie zarówno indukcję jak i definicję stosował tylko w wąskim zakresie pojęć etycznych. Platonizm i arystotelizm były owocami akcji Sokratesa. Logiczne zdobycze Sokratesa wydają się pokrewne zdobyczom sofistów. Cel był praktyczny. ten posiada największe dobro i przeto jest szczęśliwy. Sofiści byli erudytami. ale był to pogląd Sokratesowi obcy. łatwą już było rzeczą zastosować je powszechnie. bądź jego moralizm. Wiedzę pojmuje jako pojęciową. wyzyskali w inny zupełnie sposób jego doktrynę. on jako korzyść duchową i trwałą. że najważniejszą rzeczą w życiu jest cnota. a więc nierozłączność szczęścia. który był i teoretycznie ważny: wynikiem tym były doniosłe metody logiczne. lecz tego. SOKRATYZM to skrajny moralizm. Sokrates zaś uczył tylko tego. Byli to wspólni uczniowie Sokratesa i sofistów. ale dał wynik.generalnym środkiem. którzy od Sokratesa przejęli tylko pewne składniki jego nauki. który też na pozór był zbliżony do pojmowania sofistów: bo i on. które stawiał: dla poprawy moralnej ludzi.

a nie ma „człowieczeństwa". Temu. poza cnotą. jako dobrowolni proletariusze i abnegaci. co mieli w sobie samych. Przeciwnie. nie o rzeczywistości. (Dla określenia pierwotnej filozofii cyników. uważając je za konwencjonalne. że wygłaszał teorie. W niej zaś doprowadził do skrajności pogląd Sokratesa: Jedynym dobrem i celem życia jest cnota. pozbawionego wszystkiego. Uczniem Antystenesa był Diogenes z Synopy (zm. a najsławniejszy jego uczeń. Występowali przeciw wszelkim nierównościom. a nie do pochodzenia czy majątku. i ograniczał poznanie do postrzeżeń. Antystenesa pozytywne określenia cnoty . Za Sokratesem twierdzili. a nie ma „sprzętów w ogóle". konwenansów. wtedy jest się prawdziwie wolnym i niezależnym. i sam rozpoczął życie wedle cynickiej teorii. Opinie te cyników tłumaczą się dość łatwo. a jeśli mówimy o czymś więcej. to o słowach. to tylko przez konwencję.to były główne hasła tej filozofii. Twórcy cynizmu należeli do proletariatu. był synem bankruta. choć filozofia nie zawdzięcza mu żadnych zdobyczy teoretycznych. pozbawionym środków do życia. Sokrates wypowiedział się tylko w części zagadnień filozoficznych i wypowiedział się tylko formalnie. majątku. wrócili do poglądów najprostszych. dlatego to następcy mogli poglądy jego uzupełniać zarówno w duchu sensualizmu i materializmu. czego nie posiadali. 323?).) Z filozofią nie mieli już nic wspólnego. Od nich sposób życia naigrawający się z opinii. wszystko inne jest niepotrzebne. byli to dziwacy. Jeszcze dość liczni byli w czasach cezarów. by nie dbali o zadowolenie. Zarzucał on Antystenesowi. jeśli jest uważane za dobro. Nic nie posiadali. z Platonem na czele. jak mniemał. Jeśli cynicy sławili cnotę. Diogenes. Posługując się znanymi. stanowiska. Za wzór mędrca mieli Sokratesa: był on niejako żywym modelem ich teorii.natura. Był on pierwszym z cyników. pojęciami. Antystenes był synem niewolnicy. przyzwyczajeń. wszystkich ludzi mieli za równych. Nie uznawali granic państwowych. poznanie odróżniali od opartego na postrzeżeniach domysłu. bez domu i własności. odmówili wartości. Istotnie wielu było odtąd cyników. Próżną jest rzeczą usiłować definiować rzeczy.poszły w zapomnienie. Wymagała ona. Ignorując nowe pomysły filozofów. na pozór tak prostych. wyzbycia się nie tylko ujemnych. zwłaszcza wśród sofistów. bo ich nie mieli. Zresztą. Dobra te nie dały im zadowolenia. przykładając zaś wagę tylko do cnoty.jeśli w ogóle istniały . Ich filozofia wyrosła nie z rozważań teoretycznych. wszystko zaś inne.dzielił cyników od Sokratesa. Twierdzili. a więc . nie posiadającym praw obywatelskich. gdyby je mieli. że oderwali się od tradycji. sławili ją.cnota. Obojętność i osiągana przez nią niezależność . bo ona sama wystarcza do szczęścia. uczniem zaś najwybitniejszym Diogenesa był Krates z Teb. cynicy nazywali mędrcami. ale je dobrowolnie porzucił. kultury i powszechnie cenionych dóbr nazwano „cynizmem". I pozostawało to. to czynili to zwykle w stylu drastycznym i grubiańskim. a potępiali dobra zewnętrzne z intencją hedonistyczną. którzy całkowicie uniezależnili się. jak i w duchu racjonalizmu i idealizmu. pozostawała im tylko . W poglądach filozoficznych tak samo. I gdy inni sokratycy. „kosmopolitów". Ceniąc jedynie życie „wedle natury". że cnota jest jedna. filozofowie zaczęli głosić poglądy zbliżone do tych cynickich. Wiele wieków przeszło. aż w XX w. potępiali wszelakie urządzenia społeczne i państwowe. i tłumaczyli sobie. b) Etyka stanowiła ośrodek filozofii Antystenesa. wcale nie „cynicznej". jakoby pojęcia były samoistnym źródłem poznania. to nie dlatego. co żyli jak on. a nie dość stosował je w życiu. a przechowały się tylko negatywne: że jest obojętnością dla pozornych dóbr i niezależnością wobec losu. zainicjowanym przez Platona. obrażający umyślnie opinię publiczną i drwiący sobie z niej. wobec tego wszystko inne jest obojętne. 57 . stosuje się inną nazwę: „cynicyzm". on określał je właśnie jako trafny domysł połączony z wytłumaczeniem. który posiadał majątek i stanowisko. Istnieje tylko konkretny człowiek. lecz z warunków życiowych. mówił. Tradycja uczyniła zeń typ cynika. Gdy zaś pismem zwalczali cywilizację. można je tylko opisywać. jeden z najpopularniejszych filozofów. Należy tedy zobojętnieć dla wszystkiego poza cnotą. istnieją stoły i krzesła. 2. byli za równouprawnieniem kobiet i niewolników. uważali się za obywateli świata. Ludzi. że nie dałyby także. Krok ten zrobił Diogenes. ale w ogóle wszelkich wytworów kultury. Cynizm zaczął od teorii. potem przeszedł dopiero do praktyki. taka sama dla wszystkich. że istnieją jedynie konkretne rzeczy. że jedynie cnota jest „z natury" swej dobrem. Zaprzeczał tedy Antystenes wraz z sofistami. jak w moralnych i politycznych. bo go przekonała teoria cynicka. Stojąc na stanowisku sensualistycznej koncepcji poznania skłaniał się też do materialistycznej koncepcji przyrody i ostro występował przeciw antymaterialistycznym teoriom. SZKOLĄ CYNICKA. Cechą cyników było. który wraz z żoną Hiparchią i innymi członkami rodziny należał do szkoły cynickiej.

4. zwany Nawołującym do śmierci. jak Epikur. 5. był też pierwszym z uczniów Sokratesa. „Częściowa przyjemność jest godna pożądania sama przez się. stosując w praktyce hedonizm. które same z siebie byłyby wyższe lub niższe od innych. stał się jego uczniem. To stanowisko od greckiego terminu . że przykrość jest jedynym złem. Taka „częściowa przyjemność" jest celem życia. aby między nimi wybierać. że polega na braku cierpienia. ARYSTYP z CYRENY był założycielem szkoły.. ale czynił to w odwrotnym kierunku: Sokrates głosił. Wpływ ich sięgał daleko poza szkołę. natomiast nie różnią się między sobą jakością.Rozpowszechnienie idei cynickich było w starożytności ogromne. gdy daje równą przyjemność. Wszystko jest równie dobre. a szczęśliwy. jakie obejmuje". 58 . że jedna od drugiej jest przyjemniejsza". i to są jedyne ich własności. Wiele z nich przeszło do stoików. II. oznaczającego przyjemność. Poza jego córką. przedstawiały go jako oportunistę i serwilistę i specjalnie przeciwstawiały jego zachowanie pełnemu godności zachowaniu Platona. POGLĄDY. które dają podstawę. Ponadto ograniczali ją jeszcze w myśl subiektywizmu: poznajemy tylko własne stany. póki działa bodziec. W szczególności idee cyników odpowiadały wczesnemu chrześcijaństwu. że jedynie dobro (mianowicie moralne) daje przyjemność. Arystoteles nazywa go sofistą: dawał do tego podstawę zarówno swą doktryną. jak Epiktet. 2. SZKOŁA CYRENAJSKA. wróg chrześcijaństwa i jego obrońca. który powrócił do obyczaju sofistów brania zapłaty za naukę. przyjęto nazywać hedonizmem. Przyjemność jest jedynym dobrem. Że mógł jednakże mienić się sokratykiem. A i sama szkoła istniała do VI wieku. Doktrynę swą wytworzył wcześnie. jeszcze za życia Sokratesa. Stąd już było naturalne przejście do jego etyki. jako dostarczaną wyłącznie przez zmysły i zupełnie względną. CYRENAICY. będąca jedynym dobrem. Annikeris i inni. bo. jest stanem przelotnym. chwilowym. i to właśnie późni. Arystyp pozyskał dla swej filozofii spore grono zwolenników. Od Sokratesa i sofistów Arystyp nauczył się tego samego. a unikamy przykrości. Arystyp zaprzeczał. 3. Anegdoty. jakie kursowały o nim w starożytności. Przede wszystkim zaś późnostarożytne pojęcie filozofa wytworzyło się pod wpływem cyników.. a także jego wnuczką i Arystypem Młodszym.. Nawet myśliciele innych kierunków.pisał . z którym spotkał się na dworze sycylijskim. która od jego ojczyzny wzięła nazwę cyrenajskiej. a nie rzeczy. Więc przyjemność jest jedynym dobrem. przyjemność i przykrość są rodzajami ruchu dokonującego się w nas. Znane nam są tylko nasze stany. później dopiero Sokratesa. twierdząc. Uzupełniającą tezą jest. te zaś są bądź przyjemne. To teza zasadnicza. jakiego zna historia etyki. I faktycznie zabiegamy zawsze i tylko o przyjemność. Datami życia zbliżony był do Platona. szczęście zaś nie samo przez się. Przyjemność jest natury cielesnej. podczas gdy brak przyjemności jak i brak przykrości są właśnie brakiem takiego ruchu.że przyjemność jest jedynym dobrem. Przyjemność jest stanem pozytywnym.. iż jak Sokrates łączył dobro i przyjemność. Toteż lekceważenie wiedzy i niewiara w nią cechowały cyrenaików tak samo jak cyników. nawet cnota jest cenna jedynie w miarę dostarczanej przez nią przyjemności. pisali pochwałę filozofa. on wiódł życie dworaka i światowca. niczym prawie w poglądach swych nie różnili się od cyników. Przyjemność. lecz należy chwytać przyjemność. 2. „Cielesna przyjemność" . Najpierw poznał poglądy Protagorasa. W pięciu tezach można ująć skrajny hedonizm Arystypa: 1. hasło „carpe diem" odpowiadało doktrynie Arystypa. a charakteryzowali go jako cynika. zwany Ateistą. Przyjemności różnią się tylko intensywnością. Zwłaszcza niektórzy stoicy. i to między sobą tak różni jak Julian Apostata i Grzegorz z Nazjanzu. miało podstawę w tym. czyli nie ma przyjemności. a przykrość jedynym złem. To w przeciwieństwie do niektórych późniejszych hedonistów.„jest celem życia". bądź przykre. którzy ją mieli za stan negatywny. jakoby sam brak cierpienia i przykrości był już przyjemnością. co Antystenes: że sprawy praktyczne są ważniejsze od teoretycznych. Niesłuszną jest rzeczą wyrzekać się obecnej przyjemności dla przyszłego szczęścia. szczęście zaś jest tylko zespołem częściowych przyjemności. podczas gdy Arystyp . należał do nich Teodoros. ale doktrynie sofistów został w wielu punktach wierny. jaka się nadarza. Wiedzę pojmowali całkowicie w duchu Protagorasa. Arystyp był możliwie najbardziej zdecydowanym i bezkompromisowym hedonistą. „Przyjemność różni się od przyjemności tylko tym. „Prawdziwy filozof" miał ich rysy: był ubogi. lecz ze względu na częściowe przyjemności. które te stany wywołują. Stanowił typ skrajnie odmienny od Antystenesa: podczas gdy tamten przystał na żywot proletariusza. 1. jak i trybem wędrownym życia. trwającym tylko. I żył wedle niej. Hegezjasz. jak twierdził.

Cel hedonistów stał się więc negatywny. podobnie jak równocześnie szkoła stoicka wchłonęła poglądy cyników. o tym. która łatwiej niż życie może uwolnić od cierpień. a przelotna przykrość najwyższym złem. a złem nie chwilowa przykrość. od 427 do 347 r. pozostał zawsze artystą. zaszczytów. matka miała przodka w Solonie. w atmosferze najwyższej kultury starożytnej. ta zaś idealistycznym. Euklides i inni. jednak pragnął czynem na wielką 59 . stworzyła podłoże dla nowej hedonistycznej szkoły. sztuka Fidiasza i ruch etyczny i naukowy. Nauczyciel gimnastyki. Przez te ustępstwa. Podróże Platona trwały lat dwanaście. na którą złożyło się państwo Peryklesa. ojczyźnie. tamta była systemem materialistycznym. Odtąd zamieszkał w Atenach. Ale tamta była syntezą przyrodniczej filozofii pierwszego okresu. powrócił z nich jako człowiek zupełnie dojrzały. namawiał do śmierci. wobec życia i śmierci: tak oto ideologia użycia przemieniła się w ideologię wyrzeczenia i hedonista ten zbliżał się poglądami swymi do cyników. Lata te miały wpływ decydujący. odwiedzał Archytasa w Tarencie i starego Timaiosa pitagorejczyka w Lokri. Bywał potem we Włoszech. dać przydomek „Platona" za jego bary szerokie. bogactw. ojciec należał do Kodrydów. zwłaszcza ostatnie. że prawdziwym dobrem i celem życia jest nie chwilowy stan przyjemności. to podniosły wysoką jego kulturę logiczną i etyczną. Przebył z nim 8 lat aż do jego śmierci. Założył szkołę w gaju Akademosa i oddał się pracy pisarskiej i nauczycielskiej. gdyż „nie wszystkie duchowe przyjemności i przykrości dają się wywieść z przyjemności i przykrości cielesnych". Po śmierci Sokratesa opuścił Ateny. Platon Ateńczyk żył lat 80. zachęcając hedonistów do służenia przyjaźni. jak mówili. c) o czynach wywoływanych przez te stany. Przyjemności duchowe zostały uznane jako odrębna klasa przyjemności obok cielesnych. Ta ewolucja. ta zaś wyszła z nowej orientacji humanistycznej. Hegezjasz zaś zrezygnował z pozytywnego charakteru przyjemności. którego właściwe imię było Arystokles. ŻYCIE PLATONA. d) o wewnętrznych przyczynach (ornat) tych stanów i e) o podstawach decyzji Pierwotne stanowisko Arystypa.Cyrenaicy ci rozwijali swą hedonistyczną etykę w 5 działach: a) o dobru i złu lub. W otaczającym go życiu politycznym bezpośredniego udziału nie brał. wydał w początku następnego stulecia wielką syntezę: dzieło Platona. dokonana w łonie szkoły cyrenajskiej. miał młodzieńcowi. w ojczyźnie eleatyzmu i pitagoreizmu. 5. Przyjemność przelotna przestała dlań być najwyższym dobrem. Wchłonęła doktrynę cyrenaików. rozpoczęty w V w. malarstwie i muzyce. o co warto zabiegać i czego warto unikać o stanach wywoływanych przez dobro i zło. zobojętnieć wobec wszystkiego. Mając lat dwadzieścia poznał Sokratesa. jak umysł. Naukowe studia również rozpoczął wcześnie: słuchał Kratyla heraklitejczyka. Żył w czasach rozkwitu Aten. Teodoros przyznał. Aby cel ten osiągnąć. Ćwiczył się w poezji. jakie reprezentowali uczniowie Sokratesa: Antystenes. Był pono w Egipcie. 3. które dostarczają wyższych przyjemności. tamta w materii. Kultura domu była wysoka. miłości. jeśli nie wytworzyły. Obcując z Sokratesem Platon stykał się zarazem z różnymi prądami. Wreszcie Annikeris wprowadzał różnice jakościowe między przyjemnościami. znał popularne w Atenach pisma Anaksagorasa. a przejęty pesymizmem. lecz stała radość. należy wyrzec się dóbr. 4. ten pesymista mniemał. proste a nieprzejednane w swym hedonizmie. Arystyp. zredukowany został do braku przykrości. wychowanie staranne. porzucona została nawet i pierwsza zasadnicza teza hedonizmu.. ta zaś w idei i duchu widziała osnowę bytu. zaczęły się jego lata wędrówki. a choć twórczość jego innym poszła torem. 2. PLATON Prąd humanistyczny w filozofii. W igrzyskach olimpijskich i istmijskich odnosił zwycięstwa. mniej więcej w sto lat po cyrenajskiej. bo przyjemność przestała być dobrem jedynym. kursowały opowieści o jego „wtajemniczeniu" przez tamtejszych kapłanów. stworzony przez Sokratesa. że pozytywne przyjemności nie dadzą się w życiu osiągnąć i że przeto jako cel należy sobie stawiać brak trosk i smutków. szukać kompromisów i porzucali jedną po drugiej jego tezy. toteż uczniowie jego zaczęli niebawem robić ustępstwa. Nie była to pierwsza synteza filozoficzna Greków. Pochodził ze znakomitego rodu. 1. lecz stały smutek. poprzedziła ją bowiem filozofia Demokryta. Szkoła ta została założona przez Epikura. okazało się zbyt jednostronne i trudne do obronienia. W duchu prawdziwie greckim od młodu kształcił zarówno ciało.

„Myślę" . I legenda związała Platona z bogiem słońca: to syn Apollina. aby nie powiedzieć sam jeden. a także chęć 60 . Pisma Platona ze względu na formę swą są unikatem w dziejach piśmiennictwa filozoficznego. 1) Wszystkie. i Platon powrócił do Aten. Państwo w teorii państwa. Milcjades . Najważniejsze są: Obrona Sokratesa. na podobieństwo tragedyj. Z wyjątkiem tych dwóch przerw politycznych ostatnie czterdzieści lat życia Platona przeszły w Atenach w nieustannej pracy naukowej i nauczycielskiej. Państwo (wielkie dzieło w dziesięciu księgach o idealnym państwie. Zbiór ten obejmuje trzydzieści pięć dialogów i grupę listów. obchodząc corocznie święto jego narodzin i zgonu. Teajtet w teorii poznania. niezbędną w jego mniemaniu dla idealnego władcy. Grek żyjący w Rzymie za czasów Tyberiusza. jako podejrzany o dążenie do władzy. na formę tę wpłynęła zapewne metoda sokratyczna. natomiast większość posługuje się nią: Fedon stosuje ją w psychologii. Przy okazji szkicowana była sama nauka o ideach: najdokładniej w Państwie i Fedonie. a nie schlebiać im. Uczta (o miłości). Mieszkał przy szkole. udał się do Syrakuz. A uczniowie jego i uczniowie uczniów. Śmierć jego nastąpiła w dniu jego urodzin. natchniona przez filozofię. chwalili w hymnie „dzień. w poetyckiej przenośni w Fajdrosie: autokrytykę teorii idei zawierał Parmenides. przed samą jeszcze śmiercią poprawiał napisaną przed wielu lat dziesiątkami I księgę Państwa. by kierować nowym władcą. będący zarazem krytyką heraklityzmu i nominalizmu). Natomiast miewał w Akademii wykłady różniące się poniekąd w treści od głoszonych przezeń pism. o ile wiadomo. zawierające poglądy Platona we wszystkich ważniejszych dlań kwestiach). będącej jądrem poglądów Platona. Teajtet (o poznaniu). nie traktuje specjalnie żadne pismo jego. Platon. a był to dzień zjawienia się Apollina na ziemi. obejmuje wszakże kilka pism wątpliwej autentyczności. faktycznie zaś nie troszczą się o prawdziwe dobro kraju. sami doświadczyli niesprawiedliwości i złości Ateńczyków . W 361 r. Fajdros (alegoryczny opis stosunku duszy do idei). Jeszcze w okresie swych wędrówek Platon dotarł był do Syrakuz i zawiązał tam przyjaźń ze szwagrem władcy. w całości. ale zamierzenia nie osiągnął. półboga. aby pogodzić Dionizjosa z Dionem. Sofista (o bycie). Wpływ jego był jednak krótkotrwały. Do końca życia rozwijał i ulepszał swe poglądy. Dionem. żył otoczony uczniami.Tytuły tych dialogów brane są zazwyczaj od imienia jednego z rozmówców. Protagoras (o cnocie).a więc do sprawiedliwości i dobra wychować ich nie umieli czy nie chcieli. na dziewięć tetralogii. razem trzydzieści sześć pism. Cymon. Dionizjos Starszy. Dla tak pojętej polityki zdarzała się sposobność lepsza niż w Atenach. PISMA Platona przechowały się. Zaraz po śmierci złożono mu ofiarę i coraz więcej z biegiem czasu otaczano czcią tego mędrca. najbogatszym wówczas i najpotężniejszym państwie greckim. podzielonych przez Trasyllosa. Dionizjosem Młodszym. Temistokles. wezwany przez Diona. bez mała. Charmides (o roztropności). Tymczasem Dion został zesłany.Timaios w filozofii przyrody.skalę zastosować swe idee. a lata jego życia to niemal święta liczba muz w drugiej potędze. . uprawiam prawdziwą politykę". potęgi państwowej. O teorii idei. Żył zresztą wygodnie: Diogenes cynik oburzał się na zbytek jego mieszkania. Perykles. Fileb (o dobrach. że polityka. Umarł spokojnie w podeszłym wieku. jakoby Platon oprócz dzieł wydanych pisał jeszcze pisma ezoteryczne dla wtajemniczonych. Eutyfron (o pobożności). specjalnie o stosunku rozkoszy i' mądrości). Politycy powinni ulepszać ziomków. o charakterze wykładów tych wiemy przez Arystotelesa. Występy polityczne filozofa skończyły się niepowodzeniem i rozczarowaniem na całej linii. Kratyl (dialog o języku. Gdy wszakże w 367 r. wygody. lecz schlebiają obywatelom przez zwiększanie ich zamożności. Dionizjos zmarł. Było bowiem jego przekonaniem. z ważnym epizodem epistemologicznym).pisał Platon w Gorgiaszu . Legendą jest. bo w Syrakuzach. Najzupełniejszy ich zbiór przekazał Trasyllos. są dialogami. Rodziny nie założył. oni tylko wzbogacili Ateny i rozszerzyli ich granice. zapewne zniechęcił Dionizjosa każąc mu studiować geometrię. Timaios (filozofia przyrody w formie opisu stworzenia świata). Prawa (powtórzony wykład teorii idealnego państwa). jedyną jego rodziną była Akademia. w którym bogowie dali ludziom Platona". obawiając się widocznie agitacji politycznej. .czy uczynili Ateńczyków lepszymi? Nie. podjął jeszcze trzecią wyprawę sycylijską. wówczas jednak władca. zmienić cały ustrój polityczny i „filozofów uczynić królami". powinna ukształtować świat wedle idei dobra. wydalił Platona ze swego państwa. Fedon (o nieśmiertelności duszy). wplątał się tylko w walki domowe i sam ledwie uszedł z życiem. Parmenides (pokaz dialektycznej metody). Gorgiasz (dialog o retoryce. boskiego męża. Laches (dialog o odwadze). Menon (dialog o możności uczenia się cnoty. zawierający krytykę egoizmu i hedonizmu).„że wraz z nielicznymi Ateńczykami.

Charmides. które powstawały w następującym porządku: Parmenides. on sam ani jednego zdania nie wypowiada od siebie. konstrukcyjne i dialektyczne-. z Anaksagorasem miał wspólną myśl o duchowym pierwiastku poruszającym świat. porozumienie nie było dlań możliwe. Kwestie zasadnicze. A) Dialogi wczesnego okresu są: a) sokratyczne. wedle tych dwóch dziedzin formował swe filozoficzne poglądy. b) nie zawierają dualistycznego ujęcia nauki o ideach. Drugi zaś. wiąże się z nią również Obrona Sokratesa. przedstawicielami obserwacyjnej jońskiej wiedzy. Timaios (Tymeusz). d) mają język wyszukany i pełen odrębności oraz niezwykły porządek wyrazów. Stąd trudność odróżnienia własnych poglądów Platona. ale pozytywnych rozwiązań przeważnie nie dają). polityki i przeróżnych zawodów. Laches. I księga Państwa. jeśli nie poszczególnych dialogów. wzorem Sokratesa. Protagoras i Gorgiasz. nauczyciel Platona). pełno dygresji i epizodów ubocznych. współczesne odkrycia fizykalne i astronomiczne. stawiają sobie za zadanie. Uczta. był też pod wpływem sekt mistycznych. C) Dialogi późnego okresu są: a) dialektyczne w swej metodzie. Na ogół. które łączą się z sobą w system. Są zagadnienia. poglądy autora wypowiadane są ustami Sokratesa. które zawierają tylko zaczątki nauki o ideach. B) Dialogi średniego okresu są: a) konstrukcyjne. Sofista. 4) Układ dialogów ma żywość potocznej rozmowy. 2) Platon był nie tylko myślicielem. tj. Oba motywy łącznie doprowadziły Platona do idealizmu.nie stanowią cyklu. prawie równie ważny motyw jego filozofii pochodził od uczonych pitagorejskich. ROZWÓJ FILOZOFII PLATONA przeszedł przez trzy okresy. Dzięki historykom XIX wieku udało się ustalić kolejność. POPRZEDNICY. jako z zajmującymi biegunowo różne stanowiska. e) późniejsze z nich skierowane są przeciw sofistom. A poważne tezy nie zawsze łatwe są do odróżnienia od ironii i żartu. budują własne pozytywne teorie. mitach i aluzjach. wykazują. określanie pojęć etycznych. Orientacja filozoficzna Platona była podwójna: etyczna i matematyczna. zwłaszcza teoria idei. 1. Sprawy najważniejsze są często tylko w przenośniach. mianowicie teorii idei. Dialogi Platona . znane również jako dialogi sokratyczne. cechuje je niepospolita zdolność wytwarzania nastroju. Do grupy tej należy kilka dialogów. tj. c) zbijają cudze rozumowania ich własną bronią. c) są najbogatsze artystycznie i mają najwięcej polotu poetyckiego. były mu znane i znajdowały w nim entuzjastycznego zwolennika. wzorem eleatów. b) są elenktyczne. bytu niezmiennego. c) mają formę stosunkowo mało artystyczną. dlatego ustalenie kolejności dialogów jest rzeczą dużej wagi. Poza tym Platon zużytkował poglądy innych jeszcze filozofów poprzedzającej epoki: rzeczywistość pojmował w duchu Heraklita (pośrednikiem był Kratyl heraklitejczyk. Natomiast z relatywistami w rodzaju Protagorasa lub materialistami. z małymi wyjątkami każdy stanowi oddzielną całość. W pracach tego okresu określał pojęcia etyczne i polemizował z sofistami i erystami. to ich grup. d) nie wypowiadają i zdają się w ogóle nie znać poglądów uważanych za najtypowsze dla Platona. nie zaznaczając własnego stanowiska Platona. e) Sokrates przestaje. Trzy są mianowicie grupy: dialogi okresu wczesnego. o której wyższości Platon był przekonany (pisał o tym w Fajdrosie). którzy nie uznawali celów etycznych i wiedzy pewnej. Miał rozległą wiedzę matematyczną. d) noszą wybitne cechy mistycznego orfizmu i odbijają przez to od pewnej trzeźwości wczesnych i późnych dialogów. które uważane są za typowo Platońskie. należą zaś wyraźnie do niej: Fajdros. dokonywane zwłaszcza przez pitagorejczyków. Zaczął jako sokratyk. Państwa księgi H-X i Teajtet. Polityk. a zarazem szukał. 3) W dialogach Platona zabierają głos współcześni mu przedstawiciele nauki. lecz omawiane są przy okazji i w zastosowaniu do okazji. przejęty zagadnieniami etycznymi i przekonaniem o istnieniu niezawodnej wiedzy pojęciowej. daleko odbiegającą od normalnego naukowego traktatu. średniego i późnego.zbliżenia pisma do mowy. z wyjątkiem Fileba. Fedon. 61 . zwłaszcza orfickich. które Platon rozważał w wielu dialogach i rozwiązywał za każdym razem inaczej. Fileb. których wpływ objawił się zwłaszcza w filozofii przyrody. wzywania się w sposoby mówienia i myślenia. Prawa. Głównym poprzednikiem Platona był Sokrates: on natchnął logikę i etykę Platona. splatają się w nich różne zagadnienia. charakteryzowania ludzi i sytuacji. Krycjasz. ale i świetnym pisarzem. b) zawierają dualistyczne sformułowania nauki o ideach. acz nie zawsze. Do tej pierwszej grupy należy Eutyfron. dialogi jego posiadają wartość dzieł sztuki literackiej. Przejście do tej grupy stanowią Menon i Kratyl.wbrew dawniejszym poglądom . nie są właściwym tematem żadnego dialogu. które odpowiadają trzem grupom jego pism. jak Demokryt. jakich określeń przyjmować nie należy. tj. być w nich wyrazicielem poglądów Platona.

Ta niezgoda pobudziła go do stworzenia własnej teorii. który mu dawniej kazał przeciwstawiać doskonały świat idei i znikomą doczesność. którzy. wedle których pojęcia są urobione. „to tylko za byt uważają. Sokrates nie pytał. Spirytualizm jego pochodzi z tego okresu tak samo jak idealizm. przedmiotem zaś pojęcia jest . Przykładowo rozważając sprawę: co jest przedmiotem pojęcia „piękna"? Nie są nim rzeczy piękne. lecz musi nim być jakiś byt inny. iż jest to jakieś nie znane nam z bezpośredniego doświadczenia piękno. NAUKA O IDEACH. co rękami objąć mogą". Przedmioty. wedle których byt ma cechę niezmienności. choć nic im w rzeczywistości nie odpowiadało. jak pitagorejska lub Demokrytejska. Okres ten. jakie tkwiły w tej teorii. Stosunki zachodzące między nimi są takie jak te. Pogląd Sokratesa. rozwinął naukę o duszy nieśmiertelnej. Idee Platona były posokratesowską odpowiedzią na te same zagadnienia. Ale nie były nim dla Platona. aż do najwyższej idei: idei dobra. Takie rozumowanie skłoniło Platona do przyjęcia. przeciwnie. Stąd wniosek: nie rzeczy są przedmiotami pojęć. Coraz też więcej widział w rzeczywistości elementów duchowych i przez to wzmogły się spirytualistyczne pierwiastki jego filozofii. NOWY RODZAJ BYTU. Wtedy stworzył teorię idei wiecznych. jakie znamy z doświadczenia. od niższych do coraz ogólniejszych i wyższych. jak powiada Platon. by być odwzorowaniem rzeczywistości. że w pojęciach jest zawarta wiedza pewna i bezwzględna. rozszerzył wówczas zakres swych dociekań na filozofię przyrody i na szczegółową filozofię państwa. Jak pojęcia stanowią hierarchię nadrzędnych i podrzędnych. Tymczasem wszystkie rzeczy.2. które jest zawsze jedno i niezmienne. Idee były paradoksem dla laików. co dzięki Heraklitowi Platon wiedział o rzeczach. to muszą mieć jakiś przedmiot rzeczywisty. co zachodzą między pojęciami. wszystko zamiera i ginie. ale nie przysługują rzeczom. ale spostrzeżenie trudności. trzeźwy badacz z religijnym entuzjastą. Ale pogląd. tak też ustrój świata idei jest hierarchiczny. Teraz wyzbył się dualizmu. żywioły Empedoklesa czy atomy Demokryta. W ostatniej fazie Platon zmienił styl i temat pism. eleatów i Anaksagorasa. są bowiem złożone i zmienne: to trzecia przesłanka. były trafne. Ale co jest tym przedmiotem? Rozumował tak: Własnością pojęć jest jedność i stałość: to była pierwsza przesłanka. którą poznajemy p rzeź pojęcia? Jak wszyscy filozofowie greccy. I podobnie rzecz ma się z wszystkimi innymi pojęciami: muszą one mieć swój przedmiot. przedmiotem tym zaś nie mogą być rzeczy.„samo piękno" albo. pisał wówczas dzieła o najwyższym poziomie artystycznym. pojęcia bowiem etyczne nie rościły pretensji. właśnie tych cech nie posiadają. zbliżały się już bardzo do Platońskiej: bytu bowiem prawdziwego nie pojmowały na podobieństwo rzeczy. a także dla tych filozofów. a więcej zwracał uwag na związki między nimi. musiał postawić to nowe zagadnienie: co jest tą rzeczywistości ą. mniej przeciwstawiał idee i rzeczy. muszą mieć te same własności. Oprócz zaś wiedzy etycznej i matematycznej utwierdzał go w tej koncepcji przykład eleatów. W tym samym czasie. przyjąwszy orficką religię. było dlań pewnikiem. Nie zarzucając teorii idei. który bezpośrednio nie jest dany. by być wzorem dla niej. zajął się usilniej jej zastosowaniami. był założeniem filozofii Platona. na które przedtem odpowiadała liczba pitagorejczyków. POGLĄDY PLATONA I. I tu. lecz. Idei jest wiele. lecz po-strzeżeń. przez Sokratesa wytworzony specjalnie dla pojęć etycznych. co dzięki Sokratesowi wiedział o pojęciach. jego uwaga była skupiona na dwóch dziedzinach. zdawało się nawet. To. One istotnie zdawały się dotyczyć czegoś znacznie trwalszego niż zmienne rzeczy. Heraklit trafnie określił naturę rzeczy: są w wiecznym ruchu i nawet nie może być inaczej. których przedmioty wyraźnie odbiegały od znanej nam rzeczywistości: na etyce i matematyce. przypadający na pełnię lat męskich Platona. Platon. w których logik był w równowadze z poetą. że dokonał odwrotu od teorii idei. że istnieje byt. które są różnorodne i zmienne. i tam chodziło o wyjaśnienie natury bytu. Zainteresowania jego wyszły poza granice sokratyki i od teorii poznania i działania zawiodły go do teorii bytu. Nie był to odwrót. Pozostaje przyjąć. którego cechą jest niezmienność. bo gdy ruch ustaje. jeśli były dobrymi wzorami. Stałe własności przysługują pojęciom. jak Platon niekiedy mówił: „idea piękna". rozszerzywszy teorię pojęć etycznych na inne. 1. Platon rozszerzył na wszelkie pojęcia. był realistą. Niektóre z tamtych odpowiedzi. Myśli pokrewne własnym znalazł u pitagorejczyków. czy pojęcia odpowiadają rzeczywistości. był jego okresem najbardziej harmonijnym. że jeśli pojęcia zawierają wiedzę. Rzeczy piękne są przedmiotem nie pojęć. 3. co pojęcia: to przesłanka druga. Ten odkryty przez się byt nazywał „ideą" (Idea). Jednakże różnica była zasadnicza: tamte dawniejsze doktryny pojmowały byt prawdziwy jako należący do świata material62 . było w niezgodzie z tym. stanowią odrębny świat. wieki późniejsze uznały dzieła te za właściwy wyraz Platońskiego ducha.

ten natrafia na trudności i absurdy. czy niezmienny. a częściowo niezmienny. jest bowiem częściowo zmienny. że i przyroda ma swoje wzory. Jakże więc je pojmował? Gotowej. wykończonej teorii idei nie posiadał. Natura obu światów jest różna. jeśli nie są ani fizyczne. Idee zresztą nie tylko rozwiązały nowe zagadnienia. boć nie są myślami w duszach. Zresztą. aczkolwiek nierównej realności i doskonałości. a o rzeczach można powiedzieć co najwyżej. albowiem porządek realnego świata jest odwzorowaniem świata idei. że bytują w „nadniebiańskich miejscach" (co prawda w tych dialogach. Jeśli nie są pokrewne znanej nam rzeczywistości. tylko byt idealny wydał mu się naprawdę realny. uwięzionych w jaskini i zwróconych twarzami do jej wnętrza. Platon z czasem wytłumaczył tę analogię przypuszczeniem. miałyby być od razu poznane do głębi? Nasuwały się dwie możliwości: pojmować idee bądź w sensie logicznym. ani ustalonego poglądu. mianowicie idee. ale także usuwały trudności dawnej filozofii: Heraklita i eleatów. ale mówił o nich także. czy byt jest zmienny. nie ma dwóch rodzajów bytu. Platon tłumaczył to tym. a idee niezmienne. że . ta sama idea piękna odpowiada niezliczonym rzeczom pięknym). tak też Bóg na wzór idei stworzył świat.stają się. że istnieje niejeden rodzaj. 2. że nie jest ona wytworem mechanicznym. lecz celowym tworem Bożym. bo idee uczestniczą w wielu rzeczach (np. przyjmował. że są zależne od idei. ale -jakim? Fizycznym nie. podobni do jeńców.nego. zależność ta nie jest natury przyczynowej. ale układ ten sam. rzeczy nie są już bytem. choć te bezpośrednio są dane i każdemu znane. boską. którzy z tego. nie bytem. realny i idealny. porównując je z tworami człowieka. co się dzieje na zewnątrz jaskini. Był pewien. aby być. Można przypuszczać. mogą widzieć jedynie cienie. Znamy bowiem bezpośrednio tylko rzeczy. lecz przedmiotami myśli. że są powiązane logicznymi związkami. Rzeczy. że istnieją. bytem są wieczne i niezniszczalne idee. rzeczy i idee. lecz wzorami rzeczy. ale nam niepojętą. a to w sferze bytu fizycznego nie jest możliwe. ale dwa rodzaje bytu: byt poznawany przez zmysły i byt poznawany przez pojęcia. Przy takim rozumieniu bytu. Ostateczny wynik rozumowania był taki: mówiąc ściśle. widząc. że umysłowi ludzkiemu nie jest również jasna natura rzeczy. więcej niż na samej teorii idei zależało mu na jej zastosowaniach psychologicznych. że rzeczy są ukształtowane na wzór idei ? Wytłumaczenia można by szukać. nie znalazł jej w rzeczach. w czego naturze leży. Tu wprawdzie torował znów drogę „duch" Anaksagorasa. czym w stosunku do nich samych są cienie lub odzwierciedlenia na wodzie: są jedynie przelotnymi zjawami. 63 . zaledwie odkryte. Bezprzedmiotowym stawał się spór. Wydały mu się jedynie zjawiskami. Zapewne wahał się między obu interpretacjami. iż miał tego świadomość i godził się z tym. skądże więc idee. to jedno z dwojga: albo są czymś „czysto idealnym". rzeczy są zmienne. jednakże są ze sobą związane. Jeśli jednak ściślej brać pojęcie bytu (a było to od eleatów powszechne u filozofów greckich). służącym jako wzór i miara dla poznania i działania. choć całe życie nad nimi rozmyślał. Kto pojmuje idee na podobieństwo rzeczy lub myśli. ale na naturę idei sam ich odkrywca nie miał ani jasnego. w których głównie przemawiał przenośniami). jak mówi Platon w słynnej paraboli. albo też są realnością. że tworzą hierarchię. idee są nie przyczynami. Jedynie idee istnieją. Idea jest bytem. „rzeczy piękne" a „idea piękna") wskazuje na ich związek. zmienny i niezmienny. te zaś są cieniami idei. takie pojmowanie Platon wykluczał. Przyjęcie nowego rodzaju bytu pociągnęło za sobą odwrócenie poglądu na byt. Rzeczy są w stosunku do bytu tylko tym. na realność: bo zwykły pogląd widzi realność jedynie w rzeczach. Analogia każe przypuszczać. byt i zjawiska. zniszczalny i wieczny. było dualistyczne. immanentną i transcendentną. wziąwszy za miarę realność idei. ale istniejącym jedynie dla umysłu. Platon najczęściej opisywał idee w pierwszej interpretacji. Platon zaś. ale Platon śmielej od tego filozofa rozwinął myśl o transcendentnym bycie znajdującym się poza empirycznym światem. Mają niejako „uczestnictwo" w ideach i przez to przyjmują ich własności. NATURA IDEI. IDEE A RZECZY. bądź w religijnym. Ale nie są też bytem psychicznym. to jest nim tylko to. Jak ludzie wykonywają swe dzieła mając przed sobą wzór w ideach. nie dorównując ideom. 3. Jesteśmy. i co przeto nie może przestać być. ani psychiczne. Rozwiązanie trudności. dane przez Platona. lecz jest tylko jeden. Idee i rzeczy. idee zaś Platońskie znalazły się poza nim. nie ziemską. Sama wspólność nazw między rzeczami a ideami (np. są jednak do nich podobne. Widzimy jakby „obecność" idei w rzeczach. Jak mogło się to stać. wykonywanymi przezeń wedle wzorów.

lecz za funkcję ciała. ale jakimż zmysłem postrzegamy byt. Platońskie pojmowanie duszy. jaką ma postrzeganie. co dusza posiada „sama z siebie" bez 'udziału ciała. że traktuje go jako zasadę działania w przeciwieństwie do materii". impulsywnej i zmysłowej . posługując się tymi narzędziami. „W Platonie" . Boć nie całą naszą wiedzę zawdzięczamy narządom cielesnym. chwilowo tylko zamieszkującą ciało.tylko rozumna mogła być zaliczona do „duszy samej". drugie na religijnych. trzeba przyjąć. W postrzeganiu widziała sprawę fizjologiczną. nie mogła też doznawać uczuć i namiętności. że poznanie jest funkcją duszy. Nie mogła odbierać spostrzeżeń. a nie ciała. FUNKCJA POZNAWCZA DUSZY. że Platon w duszy dopatrywał się nieśmiertelnego pierwiastka w człowieku. było tedy związane z nauką o ideach. przeciwieństwem materii. ale przyznając jej funkcję poznawczą zrobił zasadniczy krok ku nowożytnemu pojęciu duszy. lecz idei przemawiało. Dla Platona dusza była przede wszystkim czynnikiem życia. Platon zachował ich biologiczne pojmowanie duszy: również i dla niego była czynnikiem życia. Filozofowie-przyrodnicy widzieli w duszy czynnik życia: człowiek żyje. wspólnych przedmiotom różnych zmysłów? „Wydaje się" . Zachowując biologiczne rozumienie duszy. że dalej jeszcze przekształcił pojęcie duszy. Dusza w 64 . Platon stworzył nowe pojęcie duszy.„najdoskonalsze wydaje się mi to: że definiuje ducha jako substancję. politycznych. która je posiada.rozumnej. jak pitagorejska. „Własności wspólne" nie ciało poznaje. a umiera.pisał Leibniz . z jakiej zbudowane jest ciało. choć ciało wcale z nimi nie ma i nie może mieć styczności. bez którego ciało jest martwe. Pragnienia nieśmiertelności nie zaspokoi wszak ciało. co się samo wprowadza w ruch. I to właśnie stanowi istotę duszy: że jest tym. NAUKA O DUSZY. 1. ale on dał jej nową treść. ale nie materialna. które również powstają przy udziale duszy. Życie zaś polega na tym. a dusza jest źródłem ruchu. jedynie mogłaby to uczynić dusza. II. etycznych. jakie Platon odróżnił w duszy . którego zagląda pośmiertna jest widoczna. Jeśli natomiast była zaziemską istotą. Poznanie jest tu jej funkcją. tożsamość. tyle tylko że subtelniejszą od tej. To. gdy ją traci. miała łączność z ciałem: wprawiała ciało w ruch i przez narządy ciała własnego poznawała inne ciała. Faktycznie więc Platon operował niejednym. swobodnie i samorzutnie działa. różność. w szczególności pragnienie nieśmiertelności. według Platona. Boć dusza. Wczesna filozofia grecka nie uznawała poznania za funkcję psychiczną. to nie mogła być złączona z ciałem. póki ją w sobie posiada. Poznaje sama bezpośrednio. pojęta biologicznie i psychologicznie. 2. jest źródłem samorzutnego ruchu. bo materia jest z natury bezwładna. myśleniu zaś przypisywała tę samą naturę. istotę zaziemską. przypisując jej inną jeszcze rolę. Platon zmienił ten pogląd. tak samo jak stworzył nowe pojęcie idei. bądź pośrednio. Nie mając narządów zmysłowych dusza poznaje tu sama. która sama się porusza. co ziemskie. FUNKCJA BIOLOGICZNA DUSZY. Jednakże nie poznanie rzeczy. Ciało i jego zmysły są dla duszy narzędziem poznania. Przed nim filozofowie-przyrodnicy mieli duszę za rodzaj materii. że poznanie stanowi jedność. lecz dwoma pojęciami duszy: szerszym i węższym. Dusza jest. dźwięki uszami. to zostało tu przepołowione: większa część zaliczona została do czynności ciała. jak orficka. barwy postrzegamy oczami. Platon koncepcje te zmodyfikował i stworzył ich oryginalną syntezę. właśnie jako czynnik życia. orficy za nadziemskiego demona. co w nowoczesnym pojęciu należy do spraw psychicznych. spowodowały. podobieństwo i tyle innych własności. Jest realna. choćby była niematerialna. lecz dusza sama przez się ogląda wspólne własności we wszystkich rzeczach". a przy duszy pozostało jedynie to. które do jej funkcji biologicznej dodało funkcję poznawczą. FUNKCJA RELIGIJNA DUSZY. boską. Platon przestał ją natomiast rozumieć materialnie. która zdaje się opuszczać ciało z ostatnim tchnieniem. że istota.epistemologicznych. Takie połączenie biologicznych i poznawczych funkcji z zaziemską istotą pociągało za sobą niesłychane konsekwencje. Żywe w Platonie uczucia religijne. Jest więc zrozumiałe. które wymagają narządów cielesnych. 3. że dusza poznaje i we wszystkich innych wypadkach. a te zastosowania były od interpretacji idei względnie niezależne. Pierwsze było oparte na rozważaniach biologicznych i psychologicznych. i w szkołach filozoficznych zbliżonych do tych sekt. Pojmowali ją przy tym jako materię.pisał „że dla nich nie ma odrębnego narządu. wobec zaś tego. lecz dusza. A miał pod tym względem poprzedników: w mistycznych sektach religijnych. Tam pojmowano duszę jako istotę trwalszą i doskonalszą od wszystkiego. bo idee znamy. najdobitniej za tym. Wprawdzie nazwę „duszy" Grecy dobrze znali i przed nim. Z części.

że nie tylko trwa dłużej od ciała.W dowodzie tym dusza pojęta była biologicznie. ale również dualizmem duszy i ciała. Platonizm był nie tylko dualizmem idei i rzeczy. rozumną i zmysłową. może być tylko żywa. zmysłową i. poświęcał niższe części duszy. jako niezależna odeń. ale doświadczenie uczy. tchórzostwo. Jak pojmował nieskończone dzieje duszy. E) Z wyższości duszy nad ciałem wynika. jest nie tylko nieśmiertelna. pośredniczącą między nimi. Dowód ten jest ważny tylko. by spojrzeć w perspektywę losów 65 . w drugim . Złem duszy jest niesprawiedliwość. Nawet w dialogach najtrzeźwiejszych. nigdy martwa. czekające ją po opuszczeniu ciała? Nieskończoność tę zapełniał bądź szeregiem prób i czynów. a nawet na trzy: rozumną. więc i dusza wyklucza śmierć.była samym rozumem. impulsywną. Niezłożona była zresztą jedynie dusza w węższym pojmowaniu Platona. musiała więc zdobyć ją przed urodzeniem. a najsporniejszej. dzielił ją na dwie części. Gdy win? odkupi. dusza jest niezłożona. C) Każda rzecz ginie od swoistego zła. Byłaby lepsza i szczęśliwsza. które dawno już głosili orficy i pitagorejczycy. B) Dusza posiada wiedzę wrodzoną. Przeto ciało nie może być uważane za równorzędny z nią składnik człowieka. Człowiek . związana jest z ciałem niedoskonałym i znikomym. Dla tego przekonania Platon szukał dowodów. . Pierwsze pojęcie rozwinął wśród następców Platona Arystoteles. b) zaciążył na niej grzech. które jest złożone z części. ale trwa wiecznie. Istnienie jej nie ma końca. że wiecznie istniała i istnieć będzie. Poznanie prawdy przez filozofię uważał za najpewniejszy środek wyzwolenia duszy z ciała. że jeśli dusza istnieje i póki istnieje. niezależna. przyjmował wraz z nimi. przez to jest źródłem prawdy. istnieją wzajem niezależnie. to dzięki swej duszy. ESCHATOLOGIA. istniała zatem przed urodzeniem. gdy mówił o niej w znaczeniu szerszym. C) W przeciwieństwie do ciała. przerywał swe rozważania. ale i odwieczna. a i tak dowodzi co najwyżej. że dusza istniała przez pewien czas przed urodzeniem. ciemnota. ponieważ zaś życie wyklucza śmierć. może trwać dalej. gdyby była wolna od ciała. Ujęcie duszy jako niematerialnej doprowadziło do ostrego przeciwstawienia jej ciału. 5. Złączenie z ciałem nie jest dla duszy niezbędne. ciało jest jej podległe. Były to wierzenia. poświęcił im jedno ze swych dzieł (Fedonon). co cenne w człowieku. DUSZA A CIAŁO. ciało jest dla niej więzieniem i mogiłą. Pierwsza była składnikiem materialnej przyrody. a i w innych do tej sprawy powracał.pytanie. Jeśli człowiek stanowi jedność. .. Tej sprawie jako dlań najważniejszej.Dusza była tu pojęta jako podmiot poznania. a także nie ma początku. dlaczego dusza. doskonała i wieczna. zatem nic jej już o śmierć przyprawić nie może. niewstrzemięźliwość. Dusza (oczywiście tylko rozumna) poznaje idee i upodabnia się do nich. dawała nawet topografię miejsc. drugie odnowił religijnie myślący schyłek starożytności. byle uratować nieśmiertelność dla duszy rozumnej. taką samą jak oni. NIEŚMIERTELNOŚĆ DUSZY. że te zła nie przyprawiają duszy o śmierć. dobra i wszystkiego.to dusza władająca ciałem. ale nie. Operował wszystkimi odcieniami swego pojęcia duszy. o ile istnieje wiedza aprioryczna i o ile może być utożsamiona z wrodzoną. Ten dualizm wyrażał się w następujących tezach: A) Dusza jest niematerialna. B) Jest oddzielna od ciała. a nie ciału. druga nie była niczym z tą przyrodą związana. że a) dusza istniała pierwotnie bez ciała. gdzie przebywają dusze po śmierci. Eschatologia Platona kusiła się o szczegółowe odmalowanie losów duszy: opisywała sąd pośmiertny.pierwszym znaczeniu obejmowała czynności zmysłowe. będzie znów wolna. Choć ciało ulegnie rozkładowi i zniszczeniu. że złączenie ich jest dla duszy niekorzystne. dusza. Dusza i ciało. bądź niezmąconym szczęściem. a wrodzona z nabytą przed urodzeniem. Oto niektóre z jego dowodów: A) Pojęcie duszy związane jest w sposób konieczny z pojęciem życia. ona stanowi istotę człowieka. Platon był przekonany. zamianę ciał. . D) Dusza jest doskonalsza od ciała. Dawały one spirytualizmowi Platona specjalnie religijne zabarwienie.wzorem orfików .Tu dusza była pojęta jako zasada etyczno-religijna. byle pomnożyć argumenty za jej nieśmiertelnością. a rozwinęło chrześcijaństwo. Z tego dowodu wynika zresztą co najwyżej. zajętych sprawami epistemologii czy polityki. jako zasada życia. Platonizm podwójnie tedy wykraczał poza materialistyczny pogląd na świat: przez uznanie niematerialnych idei i niematerialnych dusz. c) dla odkupienia została złączona z ciałem. Platon poświęcił wiele swych myśli. Platon stawiał . F) Dusza w przeciwieństwie do ciała jest nieśmiertelna. choć zespolone są w człowieku. Ze śmiercią ciała zaczyna się dopiero prawdziwe życie duszy. 6. 4. Odpowiedź dał etyczno-religijna.

a one celową. wierzyć w istnienie bóstwa. u Platona stał się podstawową zasadą wyjaśniania przyrody. z której został zbudowany. jak tu opisałem. tego rozsądny człowiek na pewno utrzymywać nie może". I dla przedstawienia swego poglądu na przyrodę wybrał w Timaiosie formę religijną: opisu stworzenia świata. gdybyśmy mogli znaleźć coś lepszego i prawdziwszego". uduchowionym i rozumnym. NAUKA O PRZYRODZIE 1. boć życie. widząc niedoskonałość przyrody. Musiały umacniać go w tym poglądzie odkrycia astronomiczne dokonane właśnie za jego życia przez uczonych pitagorejskich. nie jest stworzony.„masz to zapewne za babskie gadanie i niewątpliwie można by pogardzać takimi rozprawami. iż jest zbudowana celowo. Kalliklesie" . a one wzorem świata. gdy przyjmie się. obrazem twórcy. dla granicy między nauką a mitem. ale z czasem i w niej samej rozpoznał coś z doskonałości id ej. Przykład Platona oddziałał na losy filozofii. jakie miał Platon. Była. Mniemał. Cel. Ale gdy w późniejszym już wieku uczynił ją przedmiotem szczegółowszych rozważań. niemniej nie uważali za słuszne wyłączenia ich z filozofii. Choć jest materialna. żywą istotą. Przyrodą materialną Platon zajmował się najmniej. bo tyle członów ma doskonała proporcja. czyli boski budowniczy świata. Po opisie miejsc. ale ma pierwiastki idealne i duchowe. to znaczy. jest największy i najlepszy. „Demiurg". Specjalnie w jego poglądach na duszę zbiegły się motywy naukowe i pozanaukowe. istnieje po to. Celowość i rozumny ustrój świata kazały mu. że dla niektórych zagadnień. uważając ją za najpośledniejszy rodzaj bytu. Idee są przeto czynnikiem w powstaniu świata: Demiurg był jego przyczyną sprawczą. czyli Demiurg był siłą twórczą.tak mówi w innym miejscu swej eschatologii . leżących im na sercu. Platon był daleki od mechanistycznego pojmowania przyrody. by upodobnić świat do wieczności. rośliny istnieją. Świat musiał być stworzony z czegoś.jego doskonałość . Niektórzy zaś z jego naśladowców kładli szczególny lub nawet wyłączny nacisk na motywy orfickie jego psychologii. Musiała tedy poprzedzić powstanie świata: świat ma początek. MATERIA. CELOWOŚĆ ŚWIATA. obok Demiurga i idei. postrzegalnym bogiem. lecz zbudowany z istniejącego już przedtem tworzywa. Toteż świat. z podobnej racji uczynił go jedynym. a szlaki planet okrężne. żywioły są cztery. wyłożył cel świata i jego urzeczywistnienie. może natomiast przyjmować wszelkie 66 .pozagrobowych. istoty żywe są celowe w każdym szczególe. by służyć za pokarm dla istot rozumnych. dodaje: „Żeby jednak wszystko zupełnie tak się działo. Nie przypadek tedy ani mechaniczna konieczność. ściśle mówiąc. 2. przeciwstawił jej doskonałe idee. jak pisał. nieograniczona i nieokreślona. trzecią przyczyną świata: obok sprawczej i celowej była przyczyną materialną. a więc wszechświatem rządzi rozum i ład. planety . pozbawiony tej doskonałości. W nim. w których przebywają zmarli. nie mając zrozumienia. Skoro Ziemia jest kulista. „ale warto mieć odwagę wypowiadania tych twierdzeń. Własności wzoru przeszły poniekąd na świat realny. „Ty.tłumaczy szczegóły jego budowy. dał mu ruch najdoskonalszy: ruch okrężny. najpiękniejszy i najdoskonalszy". doskonałość świata była mu celem i przeto uczynił go możliwie najlepszym. ułożony celowo i rozumnie. Ciała niebieskie krążą po stałych i geometrycznie prawidłowych szlakach. tam próbował fantazji poetyckiej lub zdawał się na wiarę religijną. musiała istnieć materia. zbudował go powodowany dobrocią. Był prototypem tych filozofów. A dokonane przez Platona połączenie tych rozbieżnych motywów przetrwało długo w dziejach myśli europejskiej. Stwórca uczynił świat żywym. Pierwotnie. którego poszukiwanie uchodziło w czysto przyczynowym systemie Demokryta za przesąd i było całkowicie usunięte z nauki. ich kształty. lecz cel świata . Dlatego budując go wziął za wzór idee. która cechuje idee i dusze. Dał mu kształt najdoskonalszy ze wszystkich: kształt kulisty. cechującego filozofię Demokryta: w przyrodzie widział nie zbiór mechaniczny części i wytwór ślepej konieczności. którzy wiedzieli. III. duch i rozum lepsze są od martwoty i bezduszności. Przekraczając granice ścisłości Platon zachował jednak pełną świadomość. Czas np. splatając wywód naukowy z mitem. tak samo jak Bóg i idee. że we wszechświecie panują kształty najprostsze i najdoskonalsze i że harmonia jest zasadą jego budowy. Materia jest z natury bezkształtna. że własności przyrody są zrozumiałe tylko. funkcje ich narządów. ale zespół organiczny. W całości świat jest „widzialną. celowa jest ich organizacja. ale materia jest wieczna. gdzie ta granica przebiega.bo potrzebne do miary czasu. Gdzie nie mógł sięgnąć metodą naukową. która poszła innymi torami niż nauka ścisła. nie można spodziewać się ścisłego rozwiązania. Platon był uczonym. jednolitym i części jego zespolił tak ściśle jak w żywym organizmie. które rozumnie zbudowało świat. gdyż jest to piękna odwaga". ale nie tylko uczonym. doszedł do wyników nadspodziewanie dla niej pozytywnych.

W dziedzinie przyrody Platon nie poruszał się tak swobodnie jak w rzeczach etycznych i logicznych. które istnieją poza światem. przeciwnie. którzy wyłącznie zajmowali się światem materialnym. ale światu służyły za wzór. Platon przejął pogląd pitagorejskich uczonych. Idee są wiecznym bytem. że obok rzeczy realnych istnieją idee. to jest wynikiem późniejszego pogorszenia się świata. gdzie realizują się kształty: to jedyne. jako zasada ruchu i życia. wtedy powstał z niej wszechświat.a nie materia . która rozbijała świat na nieskończoną ilość martwych i wzajemnie niezależnych części. Moralny punkt widzenia. Źródło zaś samorzutnego ruchu jest właśnie tym. Świat realny. Po odciągnięciu tych składników dla materii została sama nieokreśloność i niedoskonałość. Są tedy tylko wtórnym składnikiem świata. materia zaś. Niemniej i tu stworzył własną syntezę. co jest we wszechświecie niedoskonałością i złem. Ta koncepcja świata była najostrzejszym przeciwieństwem atomistyki. Platon odwróci) porządek. W tym sensie dusza . nie jest natomiast wieczny: powstał. lecz także celów. Gdy dotąd pojmowano materię jako zespół konkretnych materialnych ciał. że dusze istnieją nie tylko obok materii. Platon przeniósł i na przyrodę. jako nieokreślona. przyjąwszy. Wielkie odkrycia przyrodnicze jego czasów. wykazujące ład i harmonię świata. lecz cofa się. ani doskonałości. Było to rozszerzenie i wzmocnienie idealizmu i spirytualizmu: teorie. ale dusza w znaczeniu szerokim.kształty. był przekonany. dusze zaś są jego składnikiem pierwotnym. Świat nie postępuje. Gdy Demiurg dał tej nieokreślonej materii określony kształt. tak Platon finalistycznego pojmowania przyrody. Dusze znajdują się nie tylko w ciałach organicznych. DUSZA ŚWIATA. Ale rozważania nad przyrodą skłoniły go do poglądu. że idee istnieją nie tylko obok rzeczy. że świat jest „najpiękniejszym z tworów". jest połączeniem idealnych wzorów i materii. celowości i konieczności. ruch więc ich nie jest powodowany przez działanie z zewnątrz. przeto z niej jest wszystko. Skąd ta zmiana? Stąd. kształt i ład. Idealizm Platona polegał pierwotnie na twierdzeniu. pitagorejską nauką o harmonijnym ustroju kosmosu. Za jej sprawą świat niecałkowicie jest celowy i zgodny z rozumem. teraz stała się ona tylko abstrakcyjnym ciał składnikiem.wieczne czynniki bytu: idee i materia. 3. przesyciwszy pomysły starych przyrodników orficką wiarą w wyższość ducha. a więc doskonałości i niedoskonałości. jako niedoskonałe. Dusza wszechświata daje mu ruch regularny i życie. Bo „dusza planet" i „dusza wszechświata" .poza bóstwem . Jest miejscem.jest podstawowym pojęciem Platońskiej filozofii przyrody. Ciała. nie mogły być pierwotnym dziełem Bożym. skoro nieokreśloność należy do jej natury. Dwa były tedy dla Platona . jest wiecznym niebytem. gdy Demiurg połączył idee z materią. że krążą one w pustej przestrzeni. więcej tu niż gdzie indziej korzystał z pomysłów cudzych. ale są także odwzorowane w rzeczach. rozwinięte przez Arystotelesa. Brzmi to jak czysta bajka: faktycznie zaś było zastosowaniem szerokiego. Sokratesowskim przekonaniem o wadze praw moralnych i własną doktryną bytów idealnych. ale też stanowią istotny składnik całej materialnej przyrody. Pierwej stworzone zostały dusze. co nazywamy duszą. Materia jest pierwiastkiem nieboskim. jako najdoskonalsze składniki świata.to oczywiście nie dusza w węższym rozumieniu Platona. zdawały się upoważniać do takiego pojmowania. nie dusza rozumna. Podobnie też i wszechświat jako całość nosi w sobie źródło ruchu. Więc przede wszystkim planety mają dusze. lecz jego początkiem. a potem dopiero ciała. Jako zaś połączenie bytu i niebytu. jest czymś „pośrednim między bytem a niebytem". kosmos. co zaś w nim jest mniej doskonałe. wprowadzony przez Sokratesa do rozważania spraw ludzkich. utrwaliło się w filozofii na długie stulecia. że idee i dusze Platon włączył do przyrody jako jej składniki. Demiurg stworzył świat możliwie najdoskonalszym. Badając zjawiska przyrody szukał dla nich nie tylko przyczyn. że w świecie musi być miejsce dla wolnych i wiecznych dusz i że fałszywa jest każda teoria. co można o niej orzec. nie myśleli odmawiać jej ani określoności. które obowiązywały tylko poza granicami materialnego 67 . w jakim na ogół i przed nim. która się z tym nie liczy. i po nim pojmowano rozwój świata: dla niego doskonałość nie była wynikiem rozwoju. a tak samo. To abstrakcyjne pojęcie materii nie pozostało własnością Platona. Postawa religijna uczyniła zeń wroga atomistyki i wszelkiej mechanistycznej teorii. dedukował z tego założenia „wedle pojęć i liczb" jego własności. Jak Demokryt był klasycznym przedstawicielem mechanistycznego. więc . lecz musi mieć źródło w nich samych. właściwa jedynie człowiekowi. podobnie też jego spirytualizm że obok rzeczy materialnych istnieją dusze. Była to zupełnie nowa koncepcja materii. dawniejsi filozofowie.posiada duszę. a obcego nam pojęcia duszy. Stworzone zostały po duszach i dostosowane do nich jako ich narządy.

postrzeżenia kształtów. a nie zmysłami. np. że myśl. z którymi nigdy nie spotykamy się. tkwiła zagadka: Jakże możemy znać cośkolwiek od urodzenia. lecz postrzeżenia . ale nie jest materiałem ani podstawą do ich wytwarzania. Postrzeżenie w tym czy innym wypadku jest okazją do uświadomienia sobie pojęć. jak Platon powiada. Co więcej. nie wszystkie własności rzeczy dadzą się postrzec zmysłami. uważali ją jednak za subtelniejszą odmianę postrzeżenia. potwierdzają fakty. 1. aby poznać rzeczy. Jednakże ta odpowiedniość bytu i poznania nie jest zupełna. że „dusza sama przez się ogląda we wszystkich rzeczach te wspólne własności". Pojęcie równości musieliśmy posiadać. nie jest widziana ani słyszana. W wiedzy. pozostaje więc przyjąć. że posiadamy wiedzę. Pierwotną grecką koncepcją było.na pojęciach. któremu Platon nie myślał zaprzeczać. Z postrzegania nie moglibyśmy np. na pomoc myśl. Ale niektóre postrzeżenia. nie są nigdy naprawdę równe i tylko zbliżają się do równości. W ten sposób 68 . ale opierało ją na doświadczeniu. Podczas gdy tamta formuje się stopniowo. Natomiast twierdził. Nie wywołuje pojęć. Oto ludzie na trafnie postawione pytania sami z siebie znajdują trafne odpowiedzi. jakie postrzegamy. ale nie można o nich myśleć. Rozwiązanie Platońskie było tego rodzaju. że zmysły nie tylko nie sięgają idei. liczba i wiele innych własności „wspólnych". równe. bo rzeczy. ale uciekając się do irracjonalnych. choć nie uczyli się poprzednio geometrii. orficko-pitagorejskich wierzeń w wędrówkę dusz. Obok tedy wiedzy opartej na postrzeganiu istnieje inna wiedza. Barwy poznajemy oczami. Nie posiadamy dla nich właściwego organu zmysłowego. NAUKA O POZNANIU. Zapewne. To chronologiczne pierwszeństwo jest faktem. zdobytym w poprzednim życiu. wrodzona. ale różność. wzywają. tak samo tożsamość. Stosunek jest odwrotny: to nie pojęcia opierają się na spostrzeżeniach. jak gdyby je oglądał. wiedza wrodzona jest „przypomnieniem" (anamnezis). odnajdują np. że poznaje się myślą. że myśli niepodobna powziąć inaczej niż na skutek patrzenia. że jakieś rzeczy są równe. a których wrodzone pojęcia przede wszystkim dotyczą? Zagadkę tę Platon rozwiązał w taki sposób: przyjmował. u Platona zajęła równorzędne z nią miejsce. że umysł nasz oglądał idee w poprzednim życiu i zachował o nich pamięć.świata. POZNANIE ROZUMOWE. nie opiera się na nim. zanim spostrzegliśmy. która bez fundamentu w zmysłach nie może się utrzymać. że poznanie jest to postrzeganie: rzeczy można poznać tylko przez zetknięcie się z nimi za pomocą zmysłów. pierwotnie traktowana przez Greków ubocznie przy teorii bytu. jaka zachodzi między barwą a dźwiękiem. Przedplatońscy filozofowie odróżniali myśl od postrzeżenia. natomiast uświadomiliśmy sobie to pojęcie dopiero przy sposobności postrzegania rzeczy równych czy raczej zbliżonych do równości. Myśl zaś. straciwszy swój dualistyczny charakter filozofia Platona stała się powszechnym idealizmem i spirytualizmem. Dlatego to w życiu obecnym nie potrzebujemy już zdobywać wiedzy o ideach. Podobnie jak istnieją dwa rodzaje bytu: idee i rzeczy . „Rzeczy można widzieć. Postrzegając jakieś rzeczy i oceniając je jako np. 2. choć występuje po postrzeżeniu. nie oglądawszy tego jeszcze? Jak w szczególności możemy znać idee. ale nie można ich widzieć". Formalnie postawił pytanie: co to jest poznanie? i jedno z dzieł swych (Teajteta) całkowicie rozważaniu tego pytania poświęcił. ale mieli go za nadbudowę. słyszeć czy ich dotykać. że zna je od urodzenia i tak bezpośrednio. Musi tu z nimi współdziałać myśl.tak też i dwa rodzaje poznania: rozumowe i zmysłowe. postrzeganie zaś zmysłowe oczywiście nie nadaje się do poznawania idei. byli racjonalistami. to jedynie myślą. ale też nie wystarczają do poznania rzeczy. zaczerpnąć pojęcia równości.bo zgodnie z nią poznanie ma obejmować idee. To. wystarcza. że tłumaczyło wiedzę racjonalną. która postrzeganie wyprzedza. słuchania lub działania innego zmysłu". lecz jedynie je przypomina. ta jest dana od urodzenia. w ten sposób własności figur geometrycznych. Co prawda: „co do tego jesteśmy w zgodzie. Platon tę koncepcję odrzucił. wbrew panującemu mniemaniu. ale dopiero Platon był apriorystą. to tłumaczy. Odrzucenie jej było konsekwencją teorii idei . że ją sobie przypominamy. jest od postrzegania niezależna. cenili rozum wyżej od zmysłów. Jeżeli w ogóle można poznać idee. zanim jeszcze zetknęliśmy się zmysłami z rzeczywistością. rozporządzamy już pojęciem równości i posługujemy się nim jako miarą. IV. Teoria poznania. dźwięki uszami. zostały rozciągnięte i na niego. Uznawało też wiedzę niezależną od doświadczenia. trzeba je widzieć. jak ją pojmował Platon. Pierwszy to zapewne raz stanowisko takie zostało wypowiedziane w Grecji. POZNANIE WRODZONE. a nie zmysłami. Platon doszedł do przekonania. o ideach zaś można myśleć.

wyniki prostej obserwacji musiały wydawać się błahe. Nauka ta nie ograniczała się zresztą do dwóch stopni. W astronomii np. Odpowiednio do swej ogólnej teorii poznania Platon rozwinął teorię nauki. Twierdziła. Wiedza rozumowa i zmysłowa stały się przeto dla Platona stopniami na drodze poznania. obserwacja nie była metodą naukową. do poznania rozumowego i zmysłowego. Ale to określenie poznania było tak surowe i wąskie. powyżej poznania zmysłowego i dyskursywnego. empiryczna zaś metoda. otrzymała jeszcze stopień najwyższy: poznanie intuicyjne. że jest dogmatyczna. nauka bowiem jest poznaniem najdoskonalszym. Jednakże nawet ona nie spełniała wszystkich wymagań Platona. ale najniższą w hierarchii. Czystą metodą naukową. jeśli ma to być badanie naukowe. nieścisłe i niepewne. jako zdolność bezpośredniego poznawania prawdy. nauka zaś w ścisłym znaczeniu szuka prawd powszechnych. 4. W przeciwstawieniu do myśli dyskursywnej. Taki wzgląd kazał Platonowi wąsko ująć pojęcie nauki i ograniczyć jej za kres do czysto racjonalnych dociekań. do badania zaś idei jedynie aprioryczna. aż 69 . która pośrednio. zaczęła się również pojednawcza nauka o stopniach poznania. że nawiązuje bądź co bądź do obserwacji i posługuje się myśleniem obrazowym. jaka do nas doszła. była pojęta w duchu skrajnego racjonalizmu. empiryczna może służyć co najwyżej do badania rzeczy. pozostawimy na uboczu. jakie pitagorejscy uczeni . Była mu wprawdzie nauką. co obchodzi człowieka: zarówno przyroda. oglądanie „obrazów" na niebie" może przydać się jedynie do egzemplifikacji: „tą pstrokacizną na niebie należy posługiwać się tylko jako przykładem". że właściwie nie ma dwóch rodzajów poznania. gdzie właściwe poznanie było niedostępne. a poza tym też postępy matematyki i matematycznego przyrodoznawstwa. Jak przed paru pokoleniami filozofowie greccy rozróżnili myśl i zmysły. których uzasadnić nie umie i nie próbuje. tak teraz znów Platon rozdzielił dwa rodzaje myśli. Platon nie tylko miał wiedzę rozumową za niezależną od zmysłowej. „Będziemy zajmować się astronomią tak jak geometrią.i nauka jego o stopniach poznania. ponad rozumowanie . gdyż miała charakter pojęciowy i pomijając zmienne zjawiska badała niezmienne związki. STOPNIE POZNANIA. Teoria ta. a po wtóre dlatego. ale też za wyższą od niej. Otóż te wymagania spełnia jedynie wiedza rozumowa. idealistyczne stanowisko Platona. POZNANIE NAUKOWE i METODA DIALEKTYCZNA. I od tego samego Platona. A dla zapobieżenia dogmatyzmowi bada własne założenia i szuka dla nich racji. Ściślej zaś biorąc. intuicja była dlań aktem umysłu działającego samodzielnie i z samowiedzą. wedle niego. Najpierw dlatego. których był świadkiem. to zaś. Toteż Platońska teoria poznania nie mogła obejść się bez teoretycznie odrzuconego „domysłu". więc nienaukowe. Na takie ukształtowanie teorii nauki wpłynęło ogólne. tam musiał zastępować je domysł i w praktyce okazywał się nie mniej użyteczny od poznania. 3. operuje bowiem założeniami. Matematyka najbardziej zbliżała się do Platońskiego ideału nauki. zmysłowa jest raczej domysłem niż poznaniem. W porównaniu z powszechnymi prawami przyrody. jako oparta na danych zmysłowych. Platonowi było to obce. bezobrazowym myśleniem. Ściśle trzymając się określenia poznania wypada rzec. jak dusza i bogowie. Późniejsi filozofowie rozumieli intuicję jako stan ekstatyczny i mistyczny.aprioryzm Platona był utajonym empiryzmem i w gruncie rzeczy nie odbiegał od tradycyjnego w Grecji pojęcia poznania. szuka prawdy na drodze samego tylko zestawiania pojęć i twierdzeń. jest „wiedzą o tym. intuicja miała być jej poznaniem bezpośrednim. jest dialektyka. jakimi posługują się badacze. rodzajem patrzenia intelektualnego czy stykania się myśli z jej przedmiotem. nie posiadającą braków matematyki. który najbardziej skrajnie i jednostronnie pojął poznanie. lecz jest tylko jedno: racjonalne poznanie idei. Tamto był pierwszy. wszystko inne jest domysłem. przez rozumowanie dochodzi prawdy. co jest na niebie. Od prawdziwego poznania wymagał dwóch rzeczy: aby dotyczyło samego bytu i aby było niezawodne. co istnieje wiecznie". ich analizy i syntezy. które dotychczas nie były oddzielone: myśl dyskursywną i myśl intuicyjną. że poza obrębem poznania znalazło się bez mała wszystko. pierwsza chronologicznie. Empiryczna znajomość faktów wcale. gdy umysł w zachwyceniu obcuje z bóstwem. jest zawsze niepewna. jeśli mamy uprawiać prawdziwą astronomię".przy pomocy matematycznych obliczeń znajdowali w dziedzinie astronomii czy akustyki. Wynosił ją. Empirycznie można stwierdzać tylko przemijające fakty. to drugi etap w różnicowaniu władz poznawczych. empiryczna jest niedostateczna nawet do badania rzeczy. zmysłowa bowiem dotyczy tylko zjawisk i ulega nieustannym złudzeniom. do nauki nie należała. że z dwóch metod. Ta operuje czystym.

I dwojaką koncepcję filozofii . Daleki był od mniemania. bo nie jest to racjonalne. znalazł się bowiem dla niej odrębny przedmiot: idee. Pierwotnie. i ona jedna. ETYKA. Z czasem jednak przezwyciężył jednostronność swego poprzednika. Nauka musi być tedy czysto racjonalna. Ona bowiem. nigdy nie pozna prawdy o dobru i złu". ale poznawanie przez „duszę samą" Platon gotów był pojmować rozmaicie. lecz „najsilniejsze". ze względu na swój nieempiryczny sposób postępowania pomija zjawiska i sięga idei. Dała początek logice. Platon pisał tedy w jednym ze swych listów: „O tym. że cnota nie od samego tylko rozumu zależy. na jak różnych drogach szukał tego wyjaśnienia. panowanie nad sobą . V. Prawdę dusza może znaleźć tylko sama... mianowicie rozumu. w przekonaniu Platona. A nawet wśród idei najwyższa. Podczas gdy Sokrates był tylko wirtuozem w operacjach logicznych. Toteż zarówno racjonalizm. w części zaś coś zupełnie innego: dokonanie przewrotu w duszy. co mi się zdaje być z nim zgodne. Dla Platona dialektyka była czymś więcej niż metodą. i odrębna metoda: dialektyka. Jednym ze sposobów było poznanie czysto racjonalne. to uznaję za prawdę. która nie jest li tylko empirycznym stwierdzaniem faktów. była filozofią.tę. ale także i do wyjaśniania zjawisk. irracjonalny popęd duszy mogą nas równie i więcej zbliżyć do prawdy niż ścisłe rozumowania. Kto nie jest wewnętrznie zrośnięty i spokrewniony z tym. nie ma i nie będzie żadnego mego pisma. najbardziej przekonywające rozum. Ale gdy długo zmagałeś się i obcowałeś z rzeczą. Teraz dopiero. a za nieprawdę. Stąd przepis dla postępowania naukowego: „założywszy za każdym razem twierdzenie logiczne. „spokrewnienie jej z tym. co moralne i piękne. i nie daje się ująć w słowa. 1. jeśli bowiem wiedza nie opiera się na doświadczeniu. mit i przenośnia. Ostatecznie nie zadowoliło go ani przyczynowe. ani celowe i doszedł do przekonania. ten. Przekonał się. idea dobra.. to pozostaje jeszcze irracjonalny czynnik świata: materia. posiadanie zaś wiedzy jest cnotą jednej tylko części. Trzy są tedy cnoty odpowiednio do trzech części duszy: mądrość jest cnotą części rozumnej. co moralne i piękne".pożądliwej. ponadto potrzebna jest czwarta 70 . Zgodność sądów o zjawiskach jest jedyną gwarancją.znajdzie dostateczną. także przekracza to. Formalne wyniki jej były cenne: dialektyka zwróciła uwagę na stosunki panujące między twierdzeniami i doprowadziła do sformułowania zasad dedukcji. że każda część jej musi mieć udział w tej harmonii. co z nim niezgodne". że je pojmujemy prawidłowo. Taka koncepcja filozofii jeszcze radykalniej oddzielała ją od nauk niż metoda dialektyczna. A wyodrębniła się nie jako równa innym. W metodzie tej Platon uwydatnił jeden ze składników naukowego postępowania. jak matematyka. filozofia wyodrębniła się od nauk. wedle surowych zasad dialektyki. bez udziału zmysłów. mniemał. Ale przypuszczał. Sprawom etycznym Platon poświęcił najwięcej prac. NAUKA o CNOTACH. które uważam za najsilniejsze.impulsywnej. jako zaś nauka o ideach jest nauką o prawdziwym bycie. prawdziwym wyjaśnieniem jest dialektyczne: przez ustalenie logicznej zależności zjawisk wyjaśnia się je lepiej niż przez znalezienie ich przyczyn lub celu. iż sam rozum rozwiąże wszystkie zagadki bytu. Jeśli nawet przenika on świat idei. która jej wszelką racjonalność odbiera . ale nie filozofia. znał zasadnicze prawa logiki i przygotował systematyczny ich wykład. 5. co rozum pojąć może. że w ostatecznych zagadnieniach intuicja i wiara. ale jako najdoskonalsza z nauk. które dla umysłu są „najsilniejsze". Założeniem (hipoteza) nie może być oczywiście twierdzenie dowolne. Platon opowiedział w Fedonie ustami Sokratesa. Rozróżnienie trzech części duszy było mu pobudką do rozszerzenia etyki. każda musi mieć swą cnotę. a tym właśnie ma być filozofia. sprowadził cnotę do wiedzy. która jej przyznaje największą racjonalność. Platon był już ich teoretykiem.. Platon był stanowczym wrogiem empiryzmu. bo ona jedna. że jedynym. Metoda dialektyczna służy przede wszystkim do badania i dej. to połączenie dedukcji z redukcją odróżnia ją najwięcej od zwykłego w naukach postępowania. rozwinięty przez Arystotelesa. Ta metoda założeń jest metodą wszelkiej wiedzy. która ma do czynienia z tymi ostatecznymi zagadnieniami.Platon przekazał potomności. ale nie był równie stanowczym zwolennikiem racjonalizmu. z którymi dotąd współżyła. w ujęciu Platona. męstwo . miała za przedmiot byt prawdziwy i ona jedna miała metodę niezawodną. Dlatego też zadaniem filozofii jest w części tylko poznanie prawdy. to może oprzeć się tylko na „założeniach". to nagle zapala się w duszy jakby światło. przejęty intelektualizmem Sokratesa. jak J irracjonalizm zwykły powoływać się na niego jako na swego twórcę. przyjąwszy bowiem pitagorejską koncepcję cnoty jako ładu i harmonii duszy. na czym naprawdę mi zależy. FILOZOFIA. i tę.

wyzbyła się z czasem jednostronności i to. Dwa różne światy stają się szczeblami. wiecznych i bezwzględnych. a zwłaszcza jego nauka o miłości. wiedzy i harmonijnego ukształtowania życia płynie czysta radość. że sama wiedza i cnota nie czynią jeszcze życia ludzkiego pełnym i doskonałym. i przedmiotem miłości stają się wtedy piękne myśli i czyny. Przez nie człowiek zdolny jest wybiec poza wąskie granice. np. ale miłość zmysłowa była szczeblem do niej. który widzi w człowieku tylko egoistyczne i hedonistyczne skłonności.sprawiedliwość . Jednakże nie był to ostateczny pogląd Platona. którą dają zmysły. 2) szczytem hierarchii nie jest żadne z dóbr realnych. podobnie jak jego teoria poznania. a zarazem najmniej metafizyczną postać. uznał dobra realne za niezbędny szczebel do osiągnięcia dóbr idealnych. że miłość. to nic innego. od których zaczęła się etyka Greków. mimo swój poetycki polot i patos. przez które dusza kolejno przejść może i powinna. że dusza ma i takie pożądania (nie darmo jest związana z ciałem). co pierwotnie odrzucała. Wiedza bez radości jest tak samo niedoskonała. żyje obok nich. Później. Z czasem dopiero rodzi się w duszy świadomość. jak się mówi. do czego wszystko inne było tylko przygotowaniem: piękno wieczne. lecz cele. które jest wszystkim im wspólne.ideę piękna. jak radość bez wiedzy. dla Platona natomiast miłość nadzmysłowa była wprawdzie celem. w swej nauce o miłości. Cynicy byli tak samo jednostronni i przez to tak samo błądzili. tak i dobro rozdzielał na dwa światy: idealny i realny. jest zazwyczaj zmieszana ze złem i cierpieniem. że ma również pociąg do rzeczy nadzmysłowych. skończone. Etyka jego. doczesne można osiągnąć cele idealne. I kto tak stopniowo udoskonala się w rzeczach miłości. czysto negatywnym znaczeniu wyzbycia się pożądań zmysłowych wobec przedmiotów cielesnych. aby każda „spełniała swoje". gdy łącząc swój idealizm z ascetyzmem orfickim. Platon nie zaprzeczał. Później jeszcze przychodzi zrozumienie. Natomiast z piękna. Jak byt. jak ją pojmował Platon. Oczywiście. była najpozytywniejszą częścią jego filozofii. który. pojęła jako niezbędny szczebel rozwoju. nie każda radość zasługuje. Był czas. A przez to w etyce Platońskiej. specjalnie w jego nauce o miłości. będące pięknem zawsze i dla każdego . a nie spostrzega ich. jak cyrenaicy. głosił zupełne wyrzeczenie się dóbr doczesnych: ideałem jego był wówczas filozof. wyższy ponad rzeczy realne. 71 . względne. lecz stosunkiem celów i środków. jaki zawiera jego ontologia. 3) dobra realne są natomiast początkiem i nieuniknionym etapem w drodze do szczytu. sięga idei. lecz do piękna wszystkich przedmiotów. Dobra realne w porównaniu z idealnymi wydawały mu się znikome. tkwi przezwyciężenie dualizmu. Czy w ogóle mają wartość i mogą być uważane za dobra? Pod tym względem poglądy Platona uległy wahaniu. Ta. NAUKA o MIŁOŚCI. Język potoczny przejął termin platońskiej (lub. lecz dobro idealne: idea dobra. transcendentne były dla niej nie byty. Usystematyzowała luźny materiał zebrany w rozmowach Sokratesa i zapoczątkowała dzieło rozwinięte dalej przez Arystotelesa. ale też psychologicznym opisem dążeń ludzkich. która przez wieki pozostała panującą. Etyka Platona. lecz twierdził. „platonicznej") miłości w zubożonym. Przez swą miłość do idei dusza staje się pośrednikiem między światem realnym a idealnym: należąc sama do świata realnego. piękne ciała. Opis to daleko odbiegający od takiego. była to pierwsza próba zestawienia i klasyfikacji różnorodnych dóbr i cnót. w jakich zamknięte jest jego realne życie. a stosunek idei i zjawisk nie był stosunkiem dwóch światów. że mają w sobie piękno. ten ujrzy wreszcie to. O tym stosunku dóbr realnych i idealnych Platon wypowiedział się w Uczcie. Teoria ta była nie tylko etyczną teorią celów. że w świecie realnym zło ma i mieć będzie przewagę nad dobrem i że przeto jedyną drogą do zupełnego dobra jest odejście z tego świata. to dlatego. Ponadto Platon widział. Poprzez cele realne. aby o nią zabiegać. jak właściwe duszy dążenie do osiągnięcia i wiecznego posiadania dobra. Po jednostronnych teoriach. bezwzględne. Ta jego dojrzała teoria etyczna składała się z trzech tez: 1) dobra stanowią hierarchię. że jeżeli przedmioty są piękne. Otóż pierwszym przedmiotem miłości są dobra realne. wieczne: te sens Platońskiej teorii miłości.łącząca wszystkie części duszy i utrzymująca wśród nich ład. i wytwarza się miłość nie do tego czy innego pięknego przedmiotu. Pesymistycznie mniemał. Tak powstała klasyczna teoria czterech cnót. jednym słowem piękno duchowe. przeciwnie. piękne twory dusz. Związek nauki o dobrach z nauką o miłości wypływał stąd. że piękno dusz jest większe od piękna ciał. I dobra idealne stawiał nieporównanie wyżej od realnych.cnota . Tu idealizm Platoński miał najwznioślejszą. Nie w tym jednak jeszcze tkwiło jądro Platońskiej etyki: tkwiło w jego idealistycznym poglądzie na świat. 2.

ale dla Platona określenie to nie było już możliwe do przyjęcia. ale dlatego. wyłożona w Państwie i Prawach. Gdy każdy stan czyni swoje. Państwo idealne ma więc być stanowe. strażnicy państwa. i różnorodnych temperamentów. że . dąży bowiem do idealnego celu. które sam nazwał „boską przesadą". 3. Części państwa muszą zależeć od całości. a państwa celom czysto moralnym. powszechnym i stałym. co części duszy: cnotą władców jest mądrość. a strażników od rzemieślników. którego osiągnięcie nie zapewnia obywatelom bezpośrednich korzyści ani rozkoszy. Uniwersalny charakter był tedy pierwszą cechą tej teorii. skonstruowaną wedle idei dobra i sprawiedliwości. wtedy powstaje harmonijny ustrój państwa: ustrój sprawiedliwości. ale nie stawiała państwu celów. ale jakim być powinno. a w nim każdy ma „robić swoje". i ostatecznym celem. wedle której powstał świat. czego odeń wymaga wspólny cel wszystkich. bo wszystkie inne mają cele realne. gdy na tronach znajdą się przedstawiciele największej wiedzy. Każda z trzech grup ma inne zadania i musi przeto żyć w innych warunkach. aby dobro czynić. a) Państwo najlepsze winno dążyć do zalet najwyższych i właściwych ideom. obowiązuje tam ustrój komunistyczny. jaką budowali przedtem Grecy (np. Stan najniższy nie podlega rygorom. mistycznie nastrojonej filozofii. potrzebni zaś są. a przez sztukę swoją mogą w tym duchu oddziaływać na innych obywateli. które doń należą. trzymała się stosunków rzeczywistych i dążyła co najwyżej do zracjonalizowania środków. wymaga wyrzeczenia się dóbr doczesnych. c) Państwo musi być oparte na wiedzy. w jakich państwa żyją. to jest rzemieślnicy. do którego dąży. jakie jest rzeczywiście. 72 . rzemieślników . Platon chciał zapewne wyrazić. idealnym. Ale realizacja jej była doktrynerska. d) Do państwa mogą należeć tylko ci. nie są sobie równe: funkcja władców jest wyższa od funkcji strażników. z których składa się dusza.w duchu greckiego arystokratyzmu . choć sama jest już ponad czy poza istnieniem. Przeciwnie. jest wszelkiego istnienia osnową. lecz w społecznym. za takie Platon uważał powszechność i stałość. istnieje bowiem ścisła analogia między państwem a jednostką. Konkretne zadania człowieka objawiają się w pełni . że jest podobna do słońca. O idei dobra Platon pisze. którzy są dlań potrzebni.nie w życiu jednostkowym.męstwo. e) Idealne państwo jest ascetyczne. ale które znalazły potężny oddźwięk w późniejszej. trzeba dobro znać. Części państwa powinny mieć te same cnoty. którego idea przewyższa nawet ideę istnienia. rozwijanie się i rośniecie. tworzy zatem oddzielny stan społeczny. był jeden dla wszystkich. Państwo ma być zbudowane jak organizm. oprócz władcówfilozofów. strażników . Ma przeto powodować się nie indywidualnymi pomysłami i aspiracjami. Platońska zaś teoria państwa. Dla dwóch wyższych stanów zniesiona jest własność indywidualna. NAUKA o PAŃSTWIE. lecz ogólnymi zasadami. jak przewaga dawana przezeń ideom. Takie było intelektualistyczne hasło tej teorii państwa. nie jest dopuszczalne. Tworzą więc między sobą hierarchię i idealne państwo musi być hierarchiczne. jakie mają ludy. ani rozwojowi. poeci. nie podlegał ani przystosowaniom. Przeto szczegóły swej etyki rozważał na tle teorii państwa. Sokrates określił ją jako wiedzę. odpowiadają trzem częściom. powinni być wydaleni z doskonałego państwa. którzy podlegają na ogół zmiennym uczuciom. Tymi słowy. które nie tylko oświeca rzeczy. b) Państwo doskonałe ma jeden cel obowiązujący wszystkich. Części państwa. Dobro jest początkiem i końcem w systemie Platona: jest pierwszą zasadą. lecz wyrzeczenie się. bo.W dążeniu do idei dobra Platon znalazł cechę definiującą cnotę. tak też i idea dobra warunkuje istnienie wszystkich idei. Od obywateli wymagał stałości w sposobie myślenia i odczuwania.według Platona . Ta przewaga dana dobru jest tak samo odrębnością jego systemu.panowanie nad sobą. Ta utopia Platońska była oparta na pięknej zasadzie: na podporządkowaniu jednostek państwu. Państwo będzie doskonałe dopiero. ale również umożliwia im życie. Temat był nowy: teoria państwa. to jest wojsko. program Platona nie uwzględniał też różnorodnych warunków. w którym jednak wspólne jest nie posiadanie. Nauka o dobru ma w filozofii Platona-szczególną wagę: wszak idea dobra stoi na czele jego systemu i ma pierwszeństwo wobec wszystkich innych idei. ani dóbr doczesnych. sofiści). Mógł natomiast zastąpić je nowym: dążenie bowiem do idealnego celu odróżnia cnotę od wszystkich innych dążeń ludzkich. to znaczy to. a nie całość od części: wtedy tylko będzie w nim ład.nie bierze udziału w dążeniach do doskonałości. była normatywną teorią państwa „najlepszego". jak części duszy. że dobro. Trzy stany. oraz wykonawcy niezbędnych przedmiotów materialnych. aby każdy obywatel dążył na swoją rękę do swojego dobra. filozofowie. Wszakże nie państwa.

które same już były. przez którego przemawiają bogowie. Na czele jego filozofii stało pojęcie idei. otrzymała nazwę Akademii. miał zaufanie do natchnienia. ISTOTA PLATONIZMU. nie podnosi rzeczywistości. Był pionierem logiki. Na pierwszym planie w Akademii była. naśladownictwem idei: jest więc naśladownictwem drugiego stopnia. VI. iż przetrwała wszystkie inne szkoły i dopiero w 529 r. wedle Platona. zgodnie z aspiracjami Platona. że zajmowano się w niej też klasyfikacją roślin i zwierząt. Wiadomo. ale także spirytualizmu i metafizyki opartej na etycznym podłożu.prototyp starożytnych szkół filozoficznych której jako „scholarcha" około 40 lat. nie mają do niej wstępu. że sztuki. została zamknięta przez Justyniana. SZKOŁA PLATONA. lecz ją obniża. jako naśladownictwa. oczywiście. ESTETYKA. Był też pionierem finalistycznego pojmowania przyrody. A tak samo jest w poezji. a ponadto irracjonalnych czynników poznania. ale i uczeni: Arystoteles przez 20 lat był jej członkiem. i że pierwiastki idealne mają przewagę nad realnymi. jako zależna i niepewna. że ci. niedoświadczalna. ale także uprzywilejowanie intuicji. filozofia i ćwiczenia w metodzie dialektycznej. Arystoteles i w jednym. nie wyzwolił się z greckiego poglądu.szczegóły dziwaczne. i pojęcie dobra. które są przemijające. pośrednika między bogami a ludźmi. Zwłaszcza że naśladuje rzeczy realne. są z natury swej tylko umiejętnościami. miała służyć idei dobra. co naśladuje: więc sztuka jest czynnikiem ujemnym. o ile nie jest rzeczą boskiego natchnienia. w etyce: uznanie. ale także i pojęcie duszy. zwłaszcza takie. w poecie „boskiego męża". 73 . które są wieczne. Ale z drugiej strony. Akademia wydała wybitnego astronoma Eudoksosa. Tak samo w teorii poznania: cechowało ją uprzywilejowanie rozumu. i w drugim miał już drogę otwartą. W poezji widział boski „szał" (/uaria). gdzie się mieściła. że istnieje byt idealny i że byt realny jest odeń zależny. Dawało to większe gwarancje bezpieczeństwa dla jej mienia i przyczyniło się zapewne do tego. Dał początek dwom zupełnie różnym kierunkom w filozofii sztuki: z jednej strony mistycznemu. Przejął myśl znaną już sofistom. I oto z jednej strony Platon widział w sztuce.rzemieślnikiem. Naśladownictwo zaś jest zawsze poniżej tego. Wszakże najbardziej nawet różnorodne prace naukowe nie wyczerpywały programu Akademii. było w ciągu wielu stuleci najbardziej rozpowszechnioną z teorii estetycznych. obok pierwiastków realnych. okrutne. napis na Akademii głosił. nad wszystko cenił twórczość. wrodzona i że wiedza zmysłowa. że osnową sztuk jest naśladownictwo. lecz. n. musi jej być podporządkowana. z drugiej zaś potępiał sztukę. A pełnia jego pomysłów rozsadzała system. że dusza istnieje niezależnie od ciała i że ciało jest niższe i zależne od niej. istnieją pierwiastki idealne. Ale systemu nie miał w programie. Pogląd Platona na sztukę nie był prosty. a rozumienie naturalistyczne.e. że właściwym celem człowieka są dobra idealne i że dobra realne. Pod względem prawnym ta szkoła naukowa była zaliczona do związków religijnych. mianowicie w sztuce poety. czyli teorią głoszącą. przewodził. do samej śmierci. Sam był artystą i poetą przynajmniej tak samo jak filozofem. że we wszystkich dziedzinach bytu i działania. a choć „przypuszczalne" poznanie niezbyt cenił. co nie są wykształceni matematycznie. a z drugiej naturalistycznemu jej traktowaniu. w metodologii: uznanie metody dialektycznej i podporządkowanie jej wszelkiej metody empirycznej. był twórcą idealizmu. a artysta. powinny im być podporządkowane i traktowane tylko jako środki. Nie była to szkoła w pospolitym słowa znaczeniu. co było w związku z podjętą przez Platona logiczną teorią podziału pojęć. należeli do niej nie tylko uczniowie. nie liczące się z wolnością i szczęściem człowieka. pracowano tam nad matematyką. w teorii poznania: przekonanie. od gaju Akademosa. nie była związkiem czysto naukowym. zanalizował je dokładniej od wszystkich poprzedników. Platonizm jest idealizmem. bo obejmował pełnię różnorodnych zagadnień i rozwiązywał je z jednolitego stanowiska. malarz czy rzeźbiarz . Mistyczne rozumienie sztuki jako wieszczbiarstwa i źródła najgłębszego poznania raz po raz odtąd powracało w dziejach. jako niższe. najwyższą z czynności człowieka. Ale także. że istnieje wiedza rozumowa. lecz raczej instytut współpracy naukowej. jak malarstwo czy rzeźba. w psychologii: uznanie. mianowicie naśladowniczą. Mówi się o „systemie" Platona. W szczególności platonizm oznacza: w ontologii: przekonanie. jak to wynikało z poglądów epistemologicznych Platona. i chciał ze swego idealnego państwa usunąć artystów. Szkoła założona przez Platona . Toteż wpływ jego na potomność był dwojaki: nauczył w artyście widzieć wieszcza i nauczył widzieć w nim naśladowcę.

Na ogół jednak pierwiastki religijne filozofii Platona oddziałały rozległej niż ściśle naukowe. Po pierwsze. jakie istnieją idee: czy tylko idee substancji. nie mogła nadawać się na doktrynę szkolną. budowniczy świata. Wielu ludzi. Platon był nieporównanie najpotężniejszą powagą europejskiej filozofii. idee. powiada jeden ze współczesnych historyków. bo jeszcze Karneades. słowo przedwieczne.e. że szkołę Platona opanuje sceptycyzm.e. Jednakże dość prędko przyszedł jego czas. Są bezużyteczne. zapewne zainaugurował ją Antystenes i szkoła megarejska. p. bo nie wyjaśniają faktów. Następni zaś trzej scholarchowie. Jednocześnie pod jego też wpływem powstała filozofia chrześcijańska. wielka doktryna religijno-filozoficzna kończącej się starożytności. Ksenokrates (scholarcha 339 . i tak w nieskończoność. jedynie hipostazą pojęć i zdwojeniem rzeczy. że od niego pochodzą..rozumowej trzeźwości. liczb i stosunków. Zarzuty Arystotelesa. Przez wczesne średniowiecze aż po XIII w. za scholarchatu Filona z Laryssy. najwybitniejszy jego uczeń. Potem zaś uległa wpływom religijnym.n. p. wedle jego przeciwnika.W długich swych dziejach po śmierci założyciela szkoła Platońska nie była na ogół wierna jego nauce. idee Boże. zakładający szkoły neoplatońskie. „ludzkość nawróciła się na platonizm". i jego następca. na eklektyczną. jedni znajdowali w jego dziełach kult ekstazy i wieszczych sił ducha. powtarza dziś jego myśli i wielu buntuje się przeciw jego teoriom nie wiedząc. Tzw. zaczynając od Polemona (scholarcha 314-268). podczas gdy inni znów widzą w nim głównie genialnego twórcę logiki. to dalej musi istnieć idea wyższego stopnia. „Najwyższe piękno. który otrzymał tę nazwę. którym Platon przypisywał istnienie obok rzeczy. następca Platona w Akademii (scholarcha 347-339). Tak jednak stało się w pierwszej połowie III wieku. sprowadzają się do dwóch. nie tylko jeden prąd. tak iż nauka o ideach przeszła w metafizykę liczb. Platon nie umiał nawet podać. co innego chrześcijańscy mistycy średniowiecza. i tak pozostało długo. 450-485 n. wkrótce po śmierci Platona. Speuzyp. o wiek odeń młodszy. Każdy okres i każdy prąd przejmował z bogatej i różnorodnej puścizny Platońskiej inne motywy i każdy interpretował ją po swemu. neoplatonizm. inni . miłość nadzmysłowa. są. w każdym dialogu przynosząca nowe sformułowania. Ale najradykalniej podjął ją. prawdy niezmienne. Była zewnętrznie najtrwalsza. Opozycja przeciw filozofii Platona rozpoczęła się już za jego życia. a ustrój kościelny zrealizował zasadnicze punkty Platońskiego programu z Państwa. rozpoczęło się w filozofii „odrodzenie" pod hasłem powrotu do Platona. Co innego widzieli w nim Grecy aleksandryjscy. Akademia i nadal poddawała się panującym prądom. jakim się posługiwał. w duchu czasu położyli nacisk na sprawy etyczne i zbliżyli się znacznie w swych poglądach do cyników. a teorie Platona nie przyjęły się nawet we własnej jego szkole.e. że idee nie tylko są fikcjami. którzy nigdy nie słyszeli o Platonie. odkąd scholarcha został Proklos (scholarcha ok. Platon na razie nie oddziałał: Grecja nie poszła torem jego wskazań politycznych. gdy na czele jej stanął Arkezylaos. idee są fikcjami. są pod przemożnym wpływem Platona. Ten sceptyczny okres szkoły znany jest pod nazwą średniej Akademii. inni . Wpływ Platona opanował nie tylko naukę. Ostatnie wieki filozofii starożytnej od I w. literacko ujęta. W XIII i XIV wieku też nie przestał liczyć zwolenników. To była pierwsza faza Akademii. ale bez mała cała ówczesna filozofia jest „neoplatonizmem". odpowiadająca wspólnym własnościom ludzi oraz idei człowieka. wzmacniając jeszcze jej czynniki pitagorejskie. OPOZYCJA PRZECIW PLATONOWI. zewnętrzne wobec wewnętrznych. WPŁYW PLATONA. ale fikcjami bezużytecznymi. nieśmiertelność duszy . ale też w stopniu silniejszym niż np. czy także jakości. wpływ Demokryta lub Arystotelesa dostał się do podstaw ogólnej kultury europejskiej. powstał (w III w n. To była ostatnia faza Akademii.n. a już w XV w. operująca najwięcej aluzjami. Jedni uważali go i uważają za orfika. 74 . Najmniej oczekiwane było.za sokratyka. Rozumowanie.e. prowadził ją w duchu sceptycyzmu. które zostały po wszystkie czasy typowe dla walki z platonizmem. ale Akademia poddała mu się. Arystoteles.314) prowadzili ją w duchu późnej nauki Platona.). prowadzi do absurdu: bo jeżeli istnieje idea odpowiadająca własnościom wszystkich ludzi. Zresztą filozofia Platona. ale wewnętrznie najmniej oporna ze wszystkich szkół filozoficznych w starożytności. rzeczy doczesne i zmysłowe straciły na wartości wobec wiecznych i nadzmysłowych. Drugi zarzut Arystotelesa polega na tym. co innego renesansowi filozofowie przyrody.to wszystko z Platona". jeszcze przed końcem ery starożytnej nastąpił przewrót uczuć i przekonań. Po sceptyckiej Akademii przyszedł czas w II w.) poza Akademią.

dialogi o rozkoszy. ale miała ją prześcignąć wszechstronnością i planowością pracy.dzieło Arystotelesa . o poetach. a przeznaczone do użytku szkoły. Stosunkowo najwięcej zostało materiałów zoologicznych. a tak samo złożone było jego pojęcie poznania. pisane szkicowo i nieozdobnie. zbiory teorii i wzorów retorycznych. najpierw jako uczeń. PISMA zawierające OPRACOWANIA NAUKOWE. ale później przerabiane. czy to od szpalerów Likeionu. wreszcie pomyślne warunki zewnętrzne i niezależność . systematyczne badania zoologiczne. bezinteresowna miłość prawdy i ześrodkowanie wysiłków całego życia na polu nauki. były to przeważnie dialogi. zdolność organizowania pracy i sprzęgania ludzi do wspólnej roboty. Szkole przewodził od 335 do 323. Zbiór problematów zachował się w postaci skażonej. Zbieranie ich zostało zapoczątkowane w Assos i Stagirze. Pochodzą bądź z epoki Likeionu. były dialogi Sofista i Polityk. PISMA WYDANE przez niego samego i przeznaczone dla szerszego ogółu. W r.był kompromisem. Meneksen. oraz duży dialog w trzech księgach O filozofii. otrzymała nazwę „perypatetyckiej". że dysputowano tam chodząc. wychowaniu. a zawierał obronę filozofii i pochwałę życia oddanego wiedzy. inspirowany przez Fedona. władca tamtejszy. jak idealistycznych i racjonalistycznych. W Assos i w pobliskim Atarneusie spędził trzy lata w pracy naukowej i nauczycielskiej. jak literackiej i przyrodniczej. o bogactwie. zaszczepił jej ducha empiryzmu i uczynił instytutem badań specjalnych zarówno w dziedzinie humanistycznej. materiały do dziejów teatru i poezji. był lekarzem nadwornym króla macedońskiego. przyrodniczo-lekarskiej. gdy Arystoteles należał do Akademii.ARYSTOTELES Ostatni wielki system tego okresu unikał jednostronności i skrajności zarówno doktryn materialistycznych i sensualistycznych. ale dokonanym na całkowicie oryginalnej podstawie. był dialog o miłości. z czasów Likeionu. bądź jeszcze z Assos. potem jako nauczyciel i badacz. Były zapewne przygotowywane do wydania. jak naukowe dzieło Arystotelesa. 3. Do najważniejszych należał Protreptyk. MATERIAŁY NAUKOWE. wykazy zwycięzców olimpijskich. zawierał składniki zarówno idealne jak materialne. gdy następcą Platona wybrano mało wybitnego Speuzypa. opuścił Ateny i udał się do Chalkis. w którym wyrósł. Spędził w niej lat dwadzieścia. jak i przyrodoznawczej. drugie więcej. Z prac nad konstytucjami odnaleziono w 1891 r. Pochodził z rodziny. Połączenie obu kierunków wytworzyło swoisty typ jego umysłowości. Były treści zarówno historycznej. w której zawód lekarza był dziedziczny. Ucztę. Z czasem wystąpił przeciw doktrynie Platona. Osiadł w Assos w Azji. wyniósł pewien zasób wiedzy empirycznej. Są to notaty do wykładów. czy też od tego. Gdy po śmierci Aleksandra rozpoczął się ruch antymacedoński w Grecji. Im Arystoteles zawdzięczał w starożytności sławę świetnego stylisty. Wtedy Arystoteles powrócił do Aten. część studium o państwie ateńskim. Opuścił ją dopiero. ŻYCIE ARYSTOTELESA. już dawniej pociągnął niektórych członków Akademii. W 343 . 2. Ni-komach. i były wynikiem wspólnej pracy Arystotelesa i jego uczniów. Były wśród nich wyciągi z dzieł dawnych filozofów. 367 Arystoteles przybył do Aten i wstąpił do Platońskiej Akademii. pochodziły jednak głównie z późnego okresu. Szkoła ta była wzorowana na Akademii. Osobista praca pisarska Arystotelesa zeszła wówczas wobec nauczycielskiej na drugi plan.wszystko to było niezbędne. aby wytworzyć coś tak potężnego. Urodził się w Stagirze na Półwyspie Trackim. z wykładów Platońskich. PISMA jego dają się podzielić na trzy grupy: 1.342 r. o sprawiedliwości. System ten . Z całej tej grupy przechowały się drobne zaledwie fragmenty. Duch nauki Platońskiej różnił się znacznie od empirycznego kierunku jego dotychczasowego wykształcenia. gdzie wszakże niebawem żywot zakończył. Żył od 384 do 322. Wielka praca i wielki umysł. a i potem pozostał w Macedonii i mieszkał w Stagirze. o dużych zaletach literackich. Ze środowiska. I z tej grupy pism nie przechowało się prawie nic. Założył tam szkołę. jednakże pozostał w Akademii aż do śmierci mistrza. ojciec jego. W tematach i tytułach nawiązywały do Platona: był między nimi dialog Eudemos. Pochodziły głównie z pierwszego okresu. gdy ten sprzeniewierzył się ideom panhelleńskim i rozpoczął pochód na Azję. zbiór 158 konstytucji greckich i zbiór praw ludów barbarzyńskich. jedne mniej. Szkoła znajdowała się w Likeionie. ale żadne 75 . o retoryce. który nawiązywał do Platońskiego Eutydema. dokąd Hermiasz. Opuścił Aleksandra dopiero. powołany został przez Filipa Macedońskiego na nauczyciela Aleksandra i był nim aż do objęcia władzy przez swego ucznia. o władzy królewskiej. Jego obraz świata był złożony. zbiory definicji i problematów naukowych.

Nazwa dzieła . jak pojęcie celu. Z drugiej strony zależny był od szkół lekarskich. Etyka wielka (po łac. Meteorologika. którym zawdzięczał nie tylko swe wiadomości biologiczne. Platon był twórcą zasad.. Hermeneutyka (De interpretatione). Ta różnica orientacji naukowej wyjaśnia poniekąd różnice w filozoficznych poglądach obu myślicieli. Dziedziną nauki. Nauka ta odegrała w jego systemie tę samą rolę. jak nikt przedtem. co napisał. nie dających się składnie ze sobą powiązać. C) METAFIZYKA stanowi ośrodek filozofii Arystotelesa. metafizyczne. To dwojakie dziedzictwo . była biologia. Topika jest zredagowana najobszerniej. Należą do tej grupy następujące traktaty: Kategorie. ale zapewne tylko dwie są autentyczne: Etyka eudemejska jest wcześniejszą. Arystoteles. I w takim nieukończonym stanie dzieła te. Analityki (pierwsze i wtóre). obejmując tak zwaną przezeń „pierwszą filozofię". O stawaniu się i ginięciu. zawierająca szkic teologii Arystotelesa. noszące nazwę Polityka. co w systemie Platona matematyka i matematyczne przyrodoznawstwo. D) PISMA PRAKTYCZNE obejmują etykę i politykę.. Usiłował odnaleźć w każdym jego particulam veri i stworzyć syntezę. Topika.rozwiniętych teorii. stanowi odrębny traktat. jednak przejął od niego niezmiernie wiele poglądów. były przekształceniami odpowiednich pojęć Platona. obszerne a nie ukończone. ORIENTACJA naukowa Arystotelesa. a Arystoteles . Przechowały się w redakcji Andronikosa z Rodosu. Te dzieła Arystotelesa przechowały się. b) Historia naturalna zwierząt jest głównym dziełem drugiej grupy. rozprawa ważna i stosunkowo dobrze opracowana. 76 . Nawet takie specjalnie Arystotelesowskie pojęcia. która ponadto obejmuje liczne monografie zoologiczne: O częściach zwierząt. Wyraźny związek zachodzi między księgami Λ-Γ i Z-Θ. traktująca o dowodzeniu prawdopodobnym i o sztuce prowadzenia sporu. duszy. co dało powód do kwestionowania ich autentyczności. Botaniczne dzieła Arystotelesa nie zachowały się. mówiąc o bycie miał na myśli przede wszystkim żywe jednostki. Boga. oznacza „pisma następujące po pismach przyrodniczych" (tak je bowiem Andronikos umieścił w szeregu pism Arystotelesa) i ustaliła się znacznie później.Platona i lekarzy . które Arystoteles znał mniej i mniej uwzględnił. O poruszaniu się przestrzennym zwierząt i inne. De sophisticis elenchis). Jądro logiki Arystotelesa zawarte jest w Analitykach. przyrodnicze. 'dzieło ważne. i to nawet w całości. Z tej grupy przechował się jedynie fragment Poetyki.nie było przygotowane ostatecznie. Etyka jest przechowana w trzech redakcjach.Polityczne dzieło Arystotelesa. traktujący głównie o tragedii.było trudne do uzgodnienia i stanowiło źródło wielorakich trudności w systemie Arystotelesa. jakie zna historia myśli europejskiej. O pochodzeniu zwierząt. dawniejsze i współczesne. ale część ważną. uzupełnionym przez szereg drobniejszych studiów. dopiero komentatorzy (Syrian i Pseudoaleksander) potraktowali ją jako jedno dzieło i zdołali utrwalić tę opinię.Pisma te tworzą pięć grup: pisma logiczne. zawierające teorie wnioskowania i dowodzenia. Metafizyka nie była zapewne nigdy jedną książką ani jednym kursem wykładowym. . B) PISMA PRZYRODNICZE składają się z rozpraw należących do fizyki. odpowiadającą intencjom Arystotelesa. do historii naturalnej i do psychologii. którą zajmował się najwięcej i wedle której modelował swe pojęcia filozoficzne. ale niejednolite. jedne z najważniejszych. Magna Moralia) jest uważana przeważnie za pochodzący z późniejszych stuleci ekscerpt z tamtych dwóch. c) O duszy. jest głównym dziełem psychologicznym Arystotelesa. . bo ściśle naukową i dającą pojęcie o całokształcie jego poglądów. Księga A. Przechowane pisma Arystotelesa stanowią tylko część tego. a) Z pism fizykalnych główne jest Fizyka (czyli odczyty o przyrodzie) w 8 księgach. praktyczne i poetyczne. ale i cały empiryczny i realistyczny tryb myślenia. a pierwotnie stanowiły może oddzielne traktaty. Pisma o kategoriach i o zdaniu ^Hermeneutyka) są mało przez autora opracowane i później uzupełnione. A) PISMA LOGICZNE otrzymały w czasach bizantyjskich nazwę Organonu (narzędzie). POPRZEDNICY. historyk nauki i niepospolity erudyta.. księga Λ jest słownikiem filozoficznym. jest prawie równie niejednolite jak Metafizyka. E) PISMA POETYCZNE. a Etyka nikomachejska późniejszą redakcją. Arystoteles był uczniem Platona i choć zwalczał jego zasadniczą doktrynę idei. lecz właśnie bardziej szczegółowych. Poza tym: O niebie. Siła twórcza Arystotelesa nie leżała w dziedzinie najogólniejszych zagadnień. który dał im układ dość dowolny i autentyczne teksty uzupełnił przez notaty uczniów. Praca ta składa się z czternastu ksiąg różnej wagi i różnego pochodzenia.. znał i uwzględniał. poglądy filozoficzne i naukowe. zostały przekazane pokoleniom. O ruchu zwierząt. i O sofizmatach (po łac. one stanowią zrąb Metafizyki.. którego księgi pochodzą z różnych epok. księgi M-N są polemiką z Platonem.

Arystoteles rozpoczął swą działalność w Akademii jako zwolennik Platońskiej doktryny. że wiedza jest zawarta w pojęciach ogólnych. Z tego okresu pochodzi większość specjalnych prac Arystotelesa. który dla niższego stanowi rację. Przestał nawet zajmować się najogólniejszymi kwestiami poglądu na świat. że istnieją pojęcia ogólne nie mające i nie potrzebujące definicji. logika. Stanęło na tym: byt jest jednostkowy. jest zespołem poglądów średniego i późnego okresu i jako taki zespół jest z natury rzeczy niezbyt jednolite i konsekwentne. Po opuszczeniu Akademii. nie ma bowiem wyższych ponad nie rodzajów. a prawdziwa wiedza jest ogólna) przejął ostatecznie tylko połowę: zachował teorię wiedzy. co nazywa się systemem Arystotelesa. Przy najwyższych rodzajach jest kres definiowania: są one podstawą wszelkiej definicji. To. 3. W późniejszych latach. Podstawą prawidłowych pojęć jest definicja. w dialogu O filozofii. Jeszcze za życia Platona Arystoteles wystąpił przeciw nauce o ideach. nabrało charakteru mechanistycznego.teoria transcendentnego Boga i transcendentnego rozumu.stanowisko etyczne. a niektóre części Fizyki i traktatu O niebie . lecz okres środkowy wydał oryginalną myśl filozoficzną Arystotelesa. Ideologiczne przyrodoznawstwo i teologiczna etyka powstały właśnie w tej epoce. to znaczy do takiego. POGLĄDY ARYSTOTELESA 1. która zastąpiła mu naukę Platońską: była to doktryna teologiczna. traktująca o wiedzy ogólnej. Teraz czynnik empiryczny jego filozofii wziął stanowczo górę. wyznawał też naukę o anamnezie i nieśmiertelności duszy. W tym okresie powziął już plan późniejszych swych dzieł i w Metafizyce i Fizyce.stanowisko przyrodoznawcze. Psychologia jego ze spekulatywnej teorii rozumu stała się empirycznie i fizjologicznie orientowaną dyscypliną (w dwóch pierwszych księgach O duszy). METAFIZYKA A LOGIKA. a wiedza . 2. W tym okresie ukształtowały się logiczne poglądy Arystotelesa. zaliczenie do rodzaju wyższego (z zaznaczeniem tylko właściwej różnicy). lecz przetykana poglądami wcześniejszymi i późniejszymi. Definicja pojęcia dokonywa się przez umieszczenie go w tej hierarchii. w okresie pracy w Likeionie.dowód. 1. Atarneusie i Stagirze sformułował pozytywnie doktrynę.budował empiryczną naukę. Szczytem hierarchii są najogólniejsze rodzaje. a metafizyka wystąpiła z twierdzeniem. Szczytem hierarchii sądów są sądy najogólniejsze. natomiast uznawał. ale za to wytworzył się dualizm nowy: bytu i wiedzy. ale same nie mogą być dowodzone.w pracy wspólnej z gronem uczniów . dzielący byt na dwa światy. Przy najwyższych sądach jest kres dowodzenia. traktującej o jednostkowym bycie. Arystoteles dalej jeszcze odszedł od platonizmu. Platoński dualizm. zwłaszcza astronomia. Dociekania naukowe rozpadły się na dwa działy: naukę o wiedzy i naukę o bycie. 2. głosił teorię idei: „pierwszą filozofię" pojmował jako naukę o bycie samoistnym i wiecznym. ale same nie mogą być definiowane. spekulatywna 3 księga O duszy wykłada ówczesne jego stanowisko psychologiczne. niektóre części mają charakter jeszcze platoński. świat idei i świat rzeczy. ani trzeci. został usunięty. obojętny względem filozofii.ogólna. mianowicie hierarchię racji i następstw. Wynikało więc z założeń Arystotelesa. rozwijał etykę normatywną. przeto definicja i dowód były dla Arystotelesa głównymi tematami logiki. nawet etyka znalazła dla cnoty empiryczną miarę (to jej ujęcie Arystoteles wyłożył w Etyce nikomachejskiej). A) Pojęcia są ogólne w mniejszym lub większym stopniu i tworzą przez to hierarchię coraz ogólniejszych pojęć. stawiającą ludziom cele transcendentne. ale odrzucił teorię bytu. a z usposobienia był realistą.ROZWÓJ. Nie pierwszy okres. LOGIKA. historię. przy czym sądy bardziej ogólne mogą stanowić rację dla mniej ogólnych. które by 77 . w Assos. I z nauki Platona (głoszącej. Zaprzeczał. Są one zasadą wszelkiego dowodzenia. Arystoteles zajmował dwojaką postawę wobec świata: od Platona nauczył się idealizmu. np. przyrodoznawstwo. Dowód przeprowadza się przez umieszczenie sądu w tej hierarchii i sprowadzenie do sądu wyższego. że prawdziwy byt jest idealny. zwrot ten zaznaczył się w niektórych dialogach pisanych jeszcze w Akademii. a prawidłowych sądów . Sądy również tworzą hierarchię. Logika ma uczyć. Najsławniejsze pomysły metafizyczne Arystotelesa . iżby istniały idee poza jednostkowymi rzeczami. jakie pisał wówczas. Szkic ówczesnego poglądu na świat Arystotelesa przechował się w księdze A Metafizyki. natomiast . choć były potem przeredagowane. jak posługiwać się pojęciami i sądami. B) Analogiczne stosunki panują w teorii sądów. 1. zwłaszcza biologię. nigdy odwrotnie. W dialogach. Wszakże w książkach jego myśl ta nie była wyrażona w czystości. oddzieliła się od metafizyki. Etyka eudemejska . że nie ma pozamaterialnego bytu (w niektórych księgach Metafizyki). nie ma bowiem sądów nad nie ogólniejszych. TEORIA POJĘĆ i SĄDÓW. niesamodzielny. socjologię.

zwaną sylogizmem . jednostką logiczną było dlań pojęcie. który dopatrywał się tożsamości obu porządków. jak mniemał Arystoteles. Sylogizm jest strukturą wiedzy osiągniętej. Stąd pochodziło. Dlatego też dla Platona rozum sam wystarczał do poznania. Sąd był dla Arystotelesa zespołem pojęć. w jakim prawdy poznajemy. iż istnieją sądy ogólne nie mające i nie potrzebujące dowodu. dokonuje „subsumpcji" pojęć). a przeto. umysł zaś może się z nią zetknąć jedynie przez zmysły. nie twierdząc bynajmniej. kierunek właściwy naturze rzeczy i kierunek właściwy umysłowi ludzkiemu. co jest w rzeczach ogólne. Od nich. natomiast w naturze umysłu ludzkiego leży. znaczne wzmożenie czynnika empirycznego. Trzeba zetknąć się z rzeczywistością. wrodzonych pojęć nie ma w umyśle. W powyższym poglądzie ujawniło się odstępstwo Arystotelesa od Platona. Rozwinąwszy szeroko logikę Arystoteles potraktował ją jako oddzielną dyscyplinę. które ujmuje ogólne cechy rzeczy jednostkowych.jeszcze inaczej. Platon mniemał. Sąd „Sokrates jest człowiekiem" podporządkowuje pojęcie Sokratesa pojęciu człowieka. Logika Arystotelesa przedstawiała tedy rzeczowy porządek prawd. że tylko rozum umie wydobyć z doświadczenia to. logika Arystotelesa była wyrazem jego filozoficznego stanowiska. a sąd „człowiek jest śmiertelny" podporządkowuje pojęcie człowieka ogólniejszemu jeszcze pojęciu istoty śmiertelnej. to cechuje Sokratesa. to leży w naturze rzeczy. a ponadto jeszcze każda gałąź wiedzy ma właściwe sobie zasady. metoda wykładania zdobytej prawdy i metoda jej zdobywania. Nie była jednak niezależna od takiego czy innego rozwiązania ogólnych zagadnień filozoficznych. że byt jest jednostkowy. drugie w orzeczeniu. Na tym opiera się wnioskowanie. istotne. powiązany dowodami. ale nie wiedzy rozwijającej się. czyli. Że z ogółu wynika szczegół. 3. jeśli ma poznawać przedmioty zewnętrzne. lecz indukcja. ale racjonalizm jego był związany z genetycznym empiryzmem. a także. który nie jest niczym innym jak wnioskowaniem z prawdziwych sądów. Wiedza rozumowa jest celem. wszelka władza umysłu. czyli poddawać się działaniu tych przedmiotów. Opierała się na przekonaniu. jak rozum. LOGIKA A PSYCHOLOGIA POZNANIA. którą zapisują dopiero postrzeżenia. w porównaniu z Platonem. że jest on psychologicznym porządkiem. Taką ogólną zasadą dowodzenia jest np. 78 . Logika Arystotelesa zawierała tedy metodę wykładania wiedzy zdobytej raczej niż metodę jej zdobywania.mogły być dla nich racjami. jest onniezapisaną tablicą. natomiast wiedza zmysłowa jest niezastąpionym początkiem i podstawą. drogą wydzielania czynników ogólnych umysł dochodzi do pojęć. że umysł zaczyna od wrodzonych ogólnych pojęć i na ich podstawie dedukcyjnie postępuje w wiedzy. Arystoteles stał na stanowisku racjonalizmu. a nie ich przeciwieństwa. i hierarchiczny układ sądów. stawia. Te dwa porządki były nawet dla Arystotelesa wręcz sobie przeciwne. drogą stopniowej abstrakcji. Dotyczy to również i rozumu. który jest człowiekiem. jedno w podmiocie.tylko przez znajomość szczegółów może dojść do znajomości ogółu. że poznanie ma charakter bierny. pojął ją nie jako właściwą naukę. lecz już zakończonej. i polega na tym. A jako taka znalazła się poza obrębem filozofii. a nie odwrotnie.jest wnioskowanie z dwu sądów mających jedno wspólne pojęcie. że stosunkowi subsumpcji dawała przewagę nad innymi stosunkami logicznymi. z tą tylko różnicą. Stanowiła istotną część jego wiekotrwałej logiki. Prostą jego formą . Stosunek subsumpcji jest przechodni: jeśli śmiertelność cechuje człowieka. mianowicie mniej ogólne podporządkowuje ogólniejszemu (technicznie mówiąc. Hierarchiczny układ pojęć. dyscyplinę formalną. I nikt nie kładł silniej od Arystotelesa nacisku na fakt. aby coś o niej wiedzieć. ale cechy ogólne stanowią jego istotę. Co więcej. lecz jako przygotowanie i narzędzie nauk. co istotne. Głosząc. że za jednostkę logiczną przyjęła pojęcie. stanowiły zasadnicze przeciwieństwo w jego filozofii: droga od ogółu do szczegółu i od szczegółu do ogółu. Natomiast u Arystotelesa zmysły miały w poznaniu funkcję równie niezastąpioną. a także dowód. musi być receptywna. od postrzeżeń tedy trzeba rozpoczynać poznanie. inaczej mówiąc. że je zestawia. W taki sposób Arystoteles oddawał rozumowi i zmysłom suum cuigue i kompromisowo godził pretensje racjonalizmu i sensualizmu. Filozofia jego stanowiła. ale strukturą wiedzy rozwijającej się jest nie sylogizm. że ten styka się z przedmiotami pośrednio. To było istotne: że ze stanowiska Arystotelesa wynikało. powiązany definicjami. Teorię sylogizmu Arystoteles opracował w sposób bez mała wyczerpujący. poprzez obrazy dostarczane mu przez zmysły. Sąd zawiera dwa pojęcia. jak się później zwykło mówić. stanowią idealny obraz wiedzy. Tu dopiero rozpoczyna się funkcja rozumu: na podstawie materiału dostarczonego przez zmysły poznaje to. że . zasada sprzeczności. czyli porządek logiczny i porządek psychologiczny .przeciwnie .

że możemy wieść dwojaki tryb życia (życie badawcze i życie czynne). nie uznające bytu samoistnego poza realnymi rzeczami i zrywające przez to z Platońskim idealizmem. które w innych systemach oddane są krytyce czy teorii poznania. Materia objęła u niego to. Jednak z tych „kategorii" (orzeczenie) jedna tylko „rzecz" jest substancją. do jego definicji. i na jej własności jednostkowe. czyli . Dychotomię tę uzasadniał zarówno tym. godne są całkowitego zaufania i nie wymagają dowodu. krytykę zaś poznania czyniło zbyteczną. W przeciwieństwie do formy przestrzennej Arystoteles wytworzył szczególne a dziejowe doniosłe pojęcie formy pojęciowej. Nazwanie dwu jej składników „formą" i „materią" oparte było na pewnej analogii z tym. Wedle Arystotelesa dowody nie mogą biec w nieskończoność.Arystoteles. II.wedle ukutego później łacińskiego terminu . na to. to pewne jego własności wchodzą do pojęcia człowieka. ma ustalić ich powszechne własności i składniki. Wynikało zeń dokładniejsze określenie zadania „pierwszej filozofii": ma badać byt samoistny. a więc realne rzeczy. np. a następnie podzieliwszy filozofię na dwa wielkie działy: na teoretyczną i praktyczną. które z tych dwóch czerpią swe zasady. że rozum posiada dwojaką funkcję (poznawanie zasad bytu i zasad działania). ogólne. Nie stosuje 79 . była świadomie filozofią dogmatyczną. która jest tytułem Arystotelesowskiego dzieła: „metafizyka". kładąc nacisk na empiryczną podstawę poznania. Arystoteles ufał rozumowi. Żadne wieszcze natchnienie nie może zastąpić doświadczenia. wspólne jej z innymi rzeczami tego gatunku. stał na stanowisku ufności wobec przyrodzonych władz umysłu. stawał w opozycji przeciwko jego rzekomym czynnikom wrodzonym. FORMA i MATERIA. Filozofia. Ma ona za przedmiot byt jako taki. I w pojęciu materii dokonało się u Arystotelesa podobne przesunięcie. Własności pojęciowe. stąd też nazywane akcydensami). a wyniki jej zdecydowały o charakterze innych. ten stan rzeczy dał mu sposobność okazania ufności. a pozostałe materią. gdyż oprócz arytmetyki i geometrii zaliczał tu szereg nauk. lecz muszą istnieć pierwsze przesłanki. Jeśli bowiem wziąć jakąś jednostkową substancję. Do systemu filozofii Arystotelesowskiej należy logika i psychologia poznania. co się w tym pojęciu nie mieści. Podstawą tego podziału był stopień abstrakcji. Metafizyka była prawdziwym ośrodkiem filozofii Arystotelesa.„substancją" są jedynie konkretne rzeczy. nieokreślone. i to. bardziej specjalnych działów. kwantów lub stosunków różnego rodzaju. objęła w badaniach Arystotelesa zakres już tak wielki. że prawdy ogólne. I substancja w jego ujęciu rozpadła się na formę i materię. wszelkie szczegółowe jego ukształtowania pozostawiając innym naukom. PODZIAŁ FILOZOFII. ale także jako zespół jakości. W przeciwieństwie do Platona. kwanty i stosunki mogą istnieć tylko w związku z rzeczami jako ich „przypadłości" (po łac. ale bardziej jeszcze przeciwko czynnikom mistycznym. którym podporządkował dyscypliny podrzędne. 3. jak i tym. co należy do definicji i co nie należy. która dalej jeszcze niż matematyka posuwa abstrakcję. Filozofię zaś teoretyczną dzielił trychotomicznie na fizykę. SUBSTANCJA. ekonomika i poetyka (choć niekiedy wymieniał poetykę jako dział oddzielny). jaką żywił wobec rozumu: uważał. W filozofii praktycznej wyróżniał dwa główne działy. najmniejszy w fizyce. Później przyjęła się dla niej inna nazwa. gatunkowe rzeczy Arystoteles nazwał formą. co zawarte jest w jej pojęciu. Arystoteles żywił przekonanie. natomiast jakości. 1. co jest z natury nie uformowane. Niemniej „forma" u Arystotelesa straciła swe pierwotne znaczenie i zamieniła je na przenośne. jak retoryka. accidentia. Jej zaufanie do rozumu pozwalało budować metafizykę. nie wchodzą. jak muzyka. Filozofia Arystotelesa opierała się więc na prawdach bez dowodu. pojmowana naówczas w najszerszym sensie jako „poznanie prawdy". co w substancji nie jest formą: stała się więc tym. Można więc i należy z tego punktu widzenia rozbić każdą rzecz na to. co się potocznie tak nazywa. czyli perspektywa. optyka. Rozważania logiczne skłoniły Arystotelesa do rozróżnienia w substancjach dwu składników. to. do jego definicji. o przyrodzie czy o duszy. 2. Arystoteles dokonał podziału oddzieliwszy najpierw logikę jako dyscyplinę przygotowawczą. etykę i politykę. matematykę i pierwszą filozofię. rozważa same tylko powszechne własności bytu. a nawet i zmysłom. że aktualna stała się sprawa jej podziału. astronomia i mechanika). Wprawdzie byt można rozważać w różny sposób: jako zespół rzeczy. ta mianowicie. że jest małego wzrostu) do tego pojęcia. To przekonanie. jakiegoś określonego człowieka. było zasadniczym założeniem Arystotelesa. na jakie rozum przystaje. one spełniają w nim te zadania. Tę najogólniejszą z nauk Arystoteles nazwał „pierwszą filozofią" albo też wprost „filozofią" w ściślejszym tego słowa znaczeniu. Jeszcze inaczej: na własności ogólne rzeczy. który widział bezsilność rozumu wobec ostatecznych zagadnień. inne zaś (np. jak nauka o Bogu. że bytem samoistnym. większy w matematyce (którą pojmował szeroko. a przeto mogą spełniać funkcję pierwszych przesłanek. FILOZOFIA TEORETYCZNA. Istnieje zaś jedna nauka.

Posągiem jest tylko to. 5. Mianowicie. Ale nie całkowicie porzucił dawne: jako przykłady materii dawał jednakże brąz i marmur. ani idea nie były substancjami: natomiast i jedna. 80 .nie są czystą materią. wprowadzoną przez Platona. że substancją jest materia. a nie przypadkowe jej postrzeżenie. Tylko „pierwsza". Poznawszy bowiem formę rzeczy lub jej materię. rozumiemy przez to samą rzecz. Dawniejsi filozofowie rozróżniali już cechy należące do natury rzeczy i cechy. jest istotą rzeczy.materia i forma. Platon zaś. z czego substancje są utworzone i co trwa. jako składnik pojęciowy rzeczy. może je mieć lub nie mieć. 4. co w niej jest pojęciowe. która jest całkowicie nieuformowana. Teraz po raz pierwszy wśród cech należących do natury rzeczy rozróżnione zostały cechy mniej i więcej istotne. Dwoistość w wartościowaniu idei i rzeczy. Arystoteles przeniósł do wnętrza rzeczy.powiada Arystoteles . To był jego sposób uzgodnienia przedplatoników z Platonem. czysta materia nie ma w sobie jeszcze żadnej formy i jest rzeczywiście nieokreślona. różnorodnością. co w substancji jest wielością. bądź do ich materii. to istotne. jest najważniejszą częścią substancji. to jest stałe. B) ISTOTNY SKŁADNIK rzeczy stanowi to. Dalej zaś wynikało stąd. co się dzieje. Zatem forma. Wyrosła w rozważaniach Stagiryty na zasadniczy czynnik zarówno poznania. Taki był zasadniczy pogląd Arystotelesa. Arystoteles utworzył tedy nowe pojęcia formy i materii. Treść pojęcia substancji utożsamił z formą. jednakże nie za równie ważne.się to do tego. że materia jest niepoznawalna. a co stałe. Arystoteles połączył wyniki dwu analiz: logicznej analizy substancji z jej analizą genetyczną. I zajęła w jego filozofii to miejsce. PRZYCZYNA i CEL. wszystkie inne są przypadkowe. ale także niekonsekwencji i powikłań. Czyli . jest też materia tym. bądź jeszcze do ich przyczyny sprawczej lub celu. marmuru czy brązu. To była druga konsekwencja utożsamienia formy z pojęciem. że substancją są idee. co zawarte jest w jej pojęciu. podzielnością (bo z formy może pochodzić jedynie jedność). że jest tym. Tymczasem materia nie istnieje samodzielnie. Była to pierwsza doniosła konsekwencja utożsamienia formy z pojęciem. Brąz i marmur . Przez wyodrębnienie w rzeczach formy powstało tedy w filozofii Arystotelesa pojęcie „istoty rzeczy" i „cech istotnych". jakkolwiek są materialnie złożone. Uczynił to dlatego. A) PRAWDZIWE POZNANIE jest natury pojęciowej: wszak pojęcie. ale materia trwa). jest ich składnikiem istotnym. które u Platona zajmowała idea. gdy rzeźbiarz formuje brąz czy marmur. że zarówno forma jak pojęcie są czynnikami jedności w rzeczach: rzeczy. Wyjaśnienia własności rzeczy można szukać w czworaki sposób: odwołując się bądź do formy rzeczy. i druga były składnikami substancji. Co zawarte jest w pojęciu i jest własnością całego gatunku. czym ta rzecz naprawdę jest: poznajemy z rzeczy to. Z materii przedplatonicy uczynili konkretną substancję. Dla Arystotelesa ani materia. że jest podłożem zjawisk i wszelkiej ich przemiany. nazwany potem „hilemorfizmem" . Swej nieokreślonej materii przypisywał mimo wszystko bardzo określone własności. jak i bytu. mają zawsze jedną formę i jedno pojęcie. Arystoteles miał oba składniki substancji za równie niezbędne. mówi nam. ISTOTA RZECZY. a tak samo Platon postąpił z ideą. a jako przykład formowania . jakie mamy o rzeczy. Tak powstało szczególne a dziejowo doniosłe pojęcie materii jako nieokreślonego podłoża zjawisk. które nie należąc do niej są rzeczom konwencjonalnie przypisywane przez ludzi. ale materia pierwsza. co posiada własności należące do pojęcia „posąg". zupełnie tak jak Platon ideę transcendentną. gdy substancje ulegają zniszczeniu (gdy posąg jest roztrzaskany. Forma była dlań ważniejsza: bo pojmował ją jako realny odpowiednik pojęcia. nie dotyczy to materii pochodnych. rozważającą to. jest też i niepoznawalna. Toteż forma i materia były u niego przedmiotem nowych pomysłów. tak samo jak nie istnieją idee: wszystko to są abstrakcje. Naprawdę istnieją jedynie konkretne zespoły materii i formy. Wcześniejsi filozofowie twierdzili. lecz uformowaną. co zwykle nazywa się „materią".czynność rzeźbiarza. jaką substancja uzyskiwała w rozwoju. Zapewne. forma jego ulega zniszczeniu. jak brąz czy marmur. przyczynę lub cel. i te tylko są dla posągu istotne.poznajemy jedynie formę.

TEOFRAST CHRYZYP 81 .

POSEIDONIOS SENEKA 82 .

EPIKUR KARNEADES 83 .

skoro przyczyna była właśnie 84 . przyczyna i cel . Co było tu węzłem łączącym przyczynę i skutek? Nie materia. Z nich dwie pierwsze są składnikami rzeczy . a przeto niematerialnego) powstał posąg materialny. że rzeźbiarz go obmyślił. czyli przyczyny).to były dla Arystotelesa 4 zasady wyjaśniania (także nazwane ahiai. materia. że powstał np.CYCERON PLOTYN Forma. Na skutek posągu obmyślonego (istniejącego tylko w umyśle rzeźbiarza. ten oto posąg? To.czymże są dwie pozostałe? Co stanowi przyczynę tego.

jednakże w jego kompromisowym rozwiązaniu Platon zachował przewagę: przyczyny wprawdzie działają. twierdził. „entelechią". 3) dynamiczna. jak to nazywał Arystoteles. jak i gotowe wytwory tego procesu. W pojmowaniu celów Arystoteles różnił się od Platona. ENERGIA i POTENCJA. co jest siłą. 7. a działanie sił tłumaczył ich dążeniem do celu. lecz w formie. należące do formy. Forma jest zatem tak samo celem rzeczy. energii i celu. Arystoteles wnosił stąd. Było oparte na wewnętrznym doświadczeniu siły. Podobnie w każdej innej rzeczy: celem jej rozwoju jest rozwinięcie cech gatunkowych.formy. Podobny związek zachodzi przy powstawaniu innych wytworów ludzkich. po łac. Rozważał taką koncepcję. ale . Przy pomocy pary pojęć „energia i potencja". 6. Jeśli forma jest energią. formy. zbliżała się do pierwotnego stanowiska myślicieli greckich. jak tego wymaga cel operacji: uzdrowienie chorego. Forma zatem nie jest czynnikiem tylko formalnym i idealnym.jak wszystko w przyrodzie .niematerialna. actus. a więc: substancji. Celowość znamy z produkcji ludzkiej. a nie dla jakiegoś celu. W jego koncepcji przyroda była więc 1) substancjalna. forma jest z jednej strony czynnikiem pojęciowym. lecz w niej samej. kauzalizm z finalizmem. zwracała się bowiem przeciw poglądowi. które jego metafizyka uznała za czynniki istotne bytu. Taka redukcja trzech zasad do jednej była umożliwiona przez modyfikację pojęcia formy: forma jest siłą działającą celowo. Ponieważ zaś forma jest istotnym składnikiem bytu. nie może przeto tłumaczyć przyrody. której proces stawania się doszedł już do swego kresu.nie uznał jej za słuszną. Przyczyny oczywiście działają w każdej przemianie. ale . „Jest" to nie znaczy „zajmuje przestrzeń". jak Demokryt. Ale dopiero Arystoteles wyraźnie sformułował energetyczną koncepcję bytu. która działa i wytwarza skutki.celowość jej jest zupełniejsza od celowości ludzkich tworów. pod uwagę możność czysto przyczynowego pojmowania rzeczywistości: wszystko. jak jest ich przyczyną. aby posiąść cechy swego gatunku. Arystoteles rozwiązywał różnorodne zagadnienia. lecz znaczy „działa". ale tnie tak. zastosował do zjawisk materialnych i wprowadził do inwentarza pojęć filozoficznych. Argumentem jego było: koncepcja ta przedstawia fakty jako wynik przypadku. ale są zależne od celów. a z drugiej czynnikiem aktywnym. Ponieważ naturę formy stanowi działanie. jednakże miała charakter bojowy. 4) celowa. Nie była to koncepcja całkowicie nowa: już u hilozoistów to tylko uchodziło za zasadę przyrody. po łac. stanowiące rzeczywistość. a analogicznie dzieje się też w przyrodzie. dopatrywał się w przyrodzie działania samorzutnych sił. działanie stanowią istotę bytu. że przyczyna sprawcza leży nie w materii.w kierunku wyznaczonym przez cel. tłumaczył zarówno proces stawania się. miał za bardziej istotne od ilościowych. bo potencja jest przeciwieństwem i uzupełnieniem energii. Stawanie się pojmował jako aktualizowanie potencji. dojrzała zaś roślina jest tej potencji zaktualizowaniem zupełnym. a nawet . że cel nie jest transcendentny i idealny. ale tak samo do celu zdąża przyroda. 2) jakościowa. że nie leży poza rzeczą. jest czynnym pierwiastkiem w substancji. to czymże jest materia? Jest potencją wyraz o dwóch znaczeniach: siła i możność. Te dają się natomiast wyjaśnić przez przyjęcie stałego celu. W przeciwieństwie do siły działającej jest dyspozycją. Stanowiła reakcję przeciw ilościowemu traktowaniu zjawisk 85 . w której panują równie prawidłowe związki jak w produkcji ludzkiej. Taka koncepcja przyrody niecałkowicie była nowa. dzieje się „z konieczności". czyli . W tej modyfikacji wyrażało się dopiero właściwe Arystotelesowi pojęcie formy: cechuje je dwoistość. a także równoległej pary „forma i materia". ZASTOSOWANIE ZASAD OGÓLNYCH (TEORIA PRZYRODY). to najwyraźniej widać w żywych istotach: rozwijają się tak. To pojęcie potencji było również tworem Arystotelesa. Arystoteles charakteryzował ją jako energię (eregyeta. który w nauce greckiej wyparł tamten pogląd pierwotny. rośniecie rośliny jest aktualizowaniem („energią") potencji zawartej w nasieniu. czyli. potentid). aktywność. Np. Cóż zaś jest celem rzeczy.jako potencję już zaktualizowaną. której zasadniczą własnością jest prawidłowość i stały kierunek rozwoju. węzłem tym była ich wspólna forma. lecz jest siłą. nóż chirurga tnie i jest przyczyną operacji. czyli tej samej formy. stąd też „aktem" zwana). A i w przyrodzie związek przyczynowy jest tegoż samego rodzaju: jednostka żywa rodzi inną jednostkę tegoż gatunku. Arystoteles z natury rzeczy dopatrywał się w przyrodzie tych czynników. Arystoteles brał. co się dzieje. lecz w konkretnych substancjach. a rzeczywistość . choć materia jest w nich różna. więc energia. Innymi słowy: Arystoteles widział osnowę zjawisk nie w abstrakcyjnych stosunkach. jakościowe własności rzeczy. które Arystoteles zobiektywizował. Tak Arystoteles usiłował godzić Demokryta z Platonem.

czystą energią. absolutny. Co więcej. że istnieją siły poruszające nieustannie owe sfery i że wobec doskonałości owych ruchów są to siły istot boskich. niedoskonały. dookoła którego krążą sfery gwiezdne. Dla niego Ziemia stała się znów nieruchomym środkiem świata. doskonały. z której się składa. W nim odbywa się wszędzie jeden i ten sam proces: stopniowego formowania materii. nie powstała. 8) Jest tylko jeden: inaczej nie byłoby jedności w świecie. Takim mitycznym zwrotem stworzył niemałą przeszkodę dla rozwoju astronomii. który pociąga kochającego".pierwszego ogniwa. Działa „jak ukochany. że odległość. będąc warunkiem wszelkiego rozwoju nie może być wynikiem rozwoju. która nosi w sobie różne możliwości. a pierwsza przyczyna niezależnym. a zarazem przestrzennie ograniczony. to istnieje również absolut. te są więc bytem zależnym. a błędowi jego sądzone było trwać przez tysiąclecia.Taki zespół własności nie był obcy greckim filozofom. jako będąca stosunkiem. Świat przypadkowy. jako pobudzane przez przyczyny zewnętrzne.przez pitagorejczyków i Platona. więc poza sferą ostatniego żywiołu nie ma już materii. bo próżnia to miejsce. urzeczywistniania tego. ponieważ zakładał. nie ma nawet próżni. Jego postawa była najbardziej dostosowana do badań biologicznych. Przy tym głosił. jeśli nie jest podtrzymywany przez stałą akcję siły poruszającej. a ta znów swoją.tłumaczył Arystoteles jako ich celowe dążenie do właściwego każdemu miejsca. Świat jest wieczny. które nie zawiera materii. To kazało mu w szczególności zerwać z zaczynającym się wśród Greków wyłącznie ilościowym rozważaniem zjawisk. ale mogłoby ją zawierać. W astronomii cofnął się: odrzucił hipotezę ruchu Ziemi i wrócił do systemu Eudoksosa. Porusza świat będąc celem świata. tamta zaś nie mając przyczyny istnieje sama przez się. Taki tok rozumowania odróżniał Arystotelesa zarówno od Demokryta. Arystoteles natomiast wrócił do obrazu świata opartego na zeznaniach zmysłów.padanie kamienia lub wznoszenie się dymu . natomiast w innych naukach przyrodniczych doprowadziła do cofnięcia się. Zasada jego działania to zasada nieruchomej atrakcji. jaki one dają. bo nie byłby pierwszą przyczyną. a także przeciw czysto przyczynowemu ich traktowaniu przez Demokryta. zależny wskazuje tedy na byt konieczny. tu również przyczynił się do zatrzymania na tysiąclecia błędnego poglądu. co w niej potencjalnie założone. 4) Jest istotą duchową: inaczej bowiem niematerialnej formy niepodobna pojąć. to upodobniłaby się doń i przyjęła jego niestałe własności. jak i od Platona: Demokryt rozpoczął swe dociekania od fizycznego świata i na nim je też 86 . Jednakże w tej jednolitości świata jest wyłom: wszystkie ogniwa są tej samej natury. a wraz z nią cały świat materialny. zasadniczym jego przekonaniem było. Ci filozofowie wyzwolili się od świadectwa zmysłów i przezwyciężyli obraz świata. bo byłby bytem złożonym. że musi istnieć pierwsza przyczyna. Pierwsza zaś przyczyna musi posiadać inne własności niż znane nam rzeczy. z wyjątkiem . jeśli istnieje świat. 5) Jest rozumem: analogia z ludzkim życiem duchowym każe wyłączyć niższe funkcje psychiczne. 2) Jest niezłożony: bo zespolenie z części musiałoby mieć przyczynę. Normalny ruch ciał . Oto własności tego niezależnego bytu: 1) Jest nieruchomy i niezmienny: nie może być poruszany. PIERWSZA PRZYCZYNA (TEOLOGIA). 6) Jakże rozum może wprawiać w ruch materialny świat? Tylko w ten sposób. więc jest wieczna. Wychodził tedy w mechanice z fałszywych założeń i fałszywie sformułował prawo ruchu. Ponieważ tedy świat jest wieczny. . a nie substancją. 10) Jest doskonały: bo najdoskonalsza w bycie jest forma. ani nie może poruszać sam siebie. Przeto wszechświat stanowi jednolity łańcuch przyczynowo i celowo powiązanych zdarzeń. że ruch nie może trwać. 7) Działaniem rozumu może być jedynie myślenie. Każda bowiem rzecz ma swoją przyczynę. te same mniej więcej własności Parmenides przypisywał bytowi. W dwóch zwłaszcza dziedzinach: w mechanice i astronomii. ale łańcuch przyczyn nie może wedle Arystotelesa iść w nieskończoność. świat byłby tylko zbiorem epizodów. Jest więc czystą formą. zmuszony był przeto przyjąć. 8. A przedmiotem myślenia może być w tym wypadku jedynie sam rozum: poznający bowiem upodobnia się do poznawanego i gdyby pierwsza przyczyna za przedmiot swych myśli miała świat. bo materia. a Platon ideom. Te bowiem są wynikiem działania przyczyn. który pociąga świat. Jest wieczny. rozum. Przestrzennie ograniczony jest zaś z takiego względu: każdy żywioł ma swoje miejsce w świecie. 9) Jest konieczny: bo nie zawiera materii. nie było innego świata przed nim ani nie będzie po nim. że stanowi cel. więc nie istnieją światy z nim współczesne. energia. nie może działać i przeto nie może zmieniać siły owego dążenia. a tymczasem świat rzeczywiście jest jednością. ponieważ zaś nie ma miejsca poza jego granicami. Zatem znany nam świat jest światem jedynym. 3) Jest niematerialny: bo materia jest źródłem zmiany i wszystko materialne jest zmienne.

W psychologii Arystoteles stosował ogólne zasady swej filozofii: użył pojęcia formy i materii. pierwotnie jedyna. więc Arystoteles przyjął. Przez rozważania kosmologiczne doszedł do uzasadnienia istnienia Boga i do określenia jego natury. świat jest wieczny. a materia . Teologia przekształciła się w astronomię. co wszyscy nazywają Bogiem. I wszystkie te teorie . teoria wpływu gwiazd wraz z nauką o centralnym położeniu Ziemi i o istnieniu boskich istot wprawiających w ruch sfery świata . bo najbardziej regularny i jednolity). którego jest sprawcą. jak chciał Platon. Dualizm świata i Boga. doskonały. Porzucił pitagorejski system astronomiczny. astronomia w jakąś astroteologię. na miejsce przeciwstawienia rzeczy i idei przyszło przeciwstawienie świata i Boga. Nowa poniekąd transcendencja Boga. Arystoteles przypisał Bogu po części własności Platońskiego demiurga. którą poprzednio szli greccy badacze i na której osiągali cenne zdobycze. Takim zaś ruchom podlega jedynie niebo gwiazd stałych (zewnętrzny okrąg świata. „pierwsze niebo"). W okręgu ziemskim (który znajduje się w samym ośrodku świata) ruch normalny jest prostolinijny.eteryczna. jest okrężny (ruch okrężny jest najdoskonalszy. ale sam ostatecznie skończył na transcendentnym bycie. zewnętrzną sferę świata „pierwsza przyczyna" działa bezpośrednio. 10. ale twórcą jego nie jest. Spekulacje teologiczno-przyrodnicze Arystotelesa pochodziły zapewne z wczesnych jego lat i były zależne od Platona. tylko więc jego ruch pochodzi bezpośrednio od Boga. znaczyło. może zaniechał ich później. że jest ona przyczyną samorzutnych czynności organicznej istoty. Bóg działa w sposób niezmienny. Tamten jest okręgiem rzeczy wiecznych i niezmiennych na modłę eleatów. Wedle niej dusza nie jest substancją oderwaną od ciała. Bóg wprawił świat w ruch .i w tym sensie jest jego pierwszą przyczyną. I jeśli świat ziemski ma w sobie co cennego. ten zaś zmiennych i przemijających na modłę Heraklita. Określenie. ruch. to tylko przez wpływ świata niebiańskiego. Teologia zastąpiła ideologię.to nic innego jak to. Było to dynamiczne pojęcie duszy. że głosi byt transcendentny. ale po części też własności Platońskich idei. jest nieporównanie doskonalszy. iż wprawiane są w ruch przez istoty podobne do pierwszej przyczyny. pojęta w ten 87 . Na tę jedną.przeciwstawienie niebiańskiego i ziemskiego świata. że nie ma formy bez materii. wprawiany w ruch przez pierwszą przyczynę i przez pokrewne jej istoty. wedle Arystotelesa. które wywołują ruch sfer. Dusza. OKRĄG NIEBIAŃSKI i OKRĄG ZIEMSKI (KOSMOLOGIA). których natura jest całkowicie odmienna: okrąg niebiański i ziemski. Niebiański. przygotowane już przez Platona. 9. DUSZA (PSYCHOLOGIA). tyle razy wypominał Platonowi. Są tedy we wszechświecie dwa okręgi. Jest. Że jednak ruch pozostałych sfer jest podobny do ruchu pierwszego nieba. by ująć stosunek duszy i ciała. Było pojęciem szerokim. a przeto i ruch. nie specjalnie psychologicznym. że dusza i ciało organiczne stanowią nierozłączną całość. oddawszy się specjalnym badaniom naukowym. Traktowanie przyrodoznawstwa jako stosowanej teologii odwiodło Arystotelesa od drogi. który otrzymał z czasem nazwę „kosmologicznego". jaki w nim panuje. Demokrytejską naukę o jednolitej budowie świata. Tyle razy powtarzał w swych pismach.skończył. ale ostatecznie uznał taką czystą formę. odbił się w kosmologii Arystotelesa i wprowadził do niej dualizm. niemniej w pismach jego pozostały i zostały przezeń przekazane potomności. Rolę Boga wobec świata Arystoteles pojął inaczej niż Platon: Bóg nie był dlań wykonawcą świata. Nowa była koncepcja Boga jako istoty czysto duchowej. a materia zbudowana z czterech żywiołów. musi być niezmienny. „Pierwsza przyczyna ruchu". konieczny. formą. by przezeń dojść do absolutu. czyli energią ciała organicznego: to znaczy. tzw. Arystoteles zaczął od badania fizycznego świata. czy raczej odwrotnie. świat bowiem w ogóle nie był wykonany. Te rozważania były prototypem dowodu istnienia Boga. ale też nie jest ciałem. a także jest jego celem ostatecznym. przez działanie gwiazd. cały okrąg „nadksiężycowy" został pojęty jako dziedzina działań boskich. lecz ogólnobiologicznym. który od Ksenofanesa nurtował filozofię grecką. W dziejach zaś teologii greckiej poglądy Arystotelesa były ważnym etapem: monoteizm. niedoskonałego i doskonałego bytu. Kosmologia doprowadziła Arystotelesa do teologii.przetrwały wieki pod gwarancją powagi naukowej Arystotelesa. uległa rozmnożeniu dla względów astronomicznych. Platon od razu od absolutu zaczął. a ciało nie może spełniać swych funkcji bez duszy. u niego znalazł pełny wyraz. tylko mniej doskonałe. A byt absolutny. Dzięki temu stworzył trzecią wielką koncepcję. która ożywia ciało. że dusza jest energią ciała organicznego. choć miał tu wzór w „rozumie" Anaksagorasa i w Platońskiej idei dobra. który sam będąc nieruchomy porusza świat . jak chciał Demokryt. jaką grecka myśl wydała w tej kwestii. dusza nie może istnieć bez ciała.

nazywa się praktycznym. Funkcje te Arystoteles ułożył hierarchicznie. zgodnie ze swym 88 . Psychologia jego była typowym przykładem tego. FILOZOFIA PRAKTYCZNA. więc dusza ludzka łączy wszystkie zdolności duszy. więc dusza zwierzęca . dusza zwierzęca. Jednakże i u niego ciągłość szeregu była zerwana w jednym punkcie: mianowicie. I w etyce Arystoteles w ramy platońskie wprowadził realistyczną i empiryczną doktrynę. aby być pierwszą przyczyną.jest najwyższą zdolnością duszy. ale nie dusza rozumna. Jej zdolność rozum . Etyka Platona była dedukcyjna. że przyrodnik ma więcej do czynienia z duszą niż z ciałem. Wszystkie funkcje duszy są związane z ciałem i dzielą jego los. gdyż poznania wysnuć z siebie niepodobna. u Arystotelesa stała się empiryczna.samorzutności duszy. W pojęciu. Co wyrzucał Platonowi. Arystoteles stał na stanowisku. Rozum czynny nie jest receptywny. Arystoteles szukał celów osiągalnych. musi być pierwszą przyczyną swych działań. Rozum czynny. Był bowiem przekonany. jego rola polega na tym. najwyższa zdolność duszy . trzy rodzaje duszy. Istnieje wszakże szczebel jeszcze wyższy: dusza myśląca. czynny . a przeto natury raczej boskiej niż ludzkiej. musi być czystą formą.ma zupełnie odrębny charakter i stanowi wyłom w zasadach psychologii Arystotelesa. Platon uznawał tylko normy powszechne. A łańcuch środków i celów nie może iść w nieskończoność. Odróżniał trojakie funkcje i. Dla Platona miarą słuszności było tylko ogólne prawo. a czynny . Arystoteles zbliżał tedy ku sobie przeciwieństwa: ciało i duszę. Zdolność tę posiada dusza wyższego szczebla. Rozum poznaje zarówno byt jak i dobro. Była to pozostałość platonizmu w Arystotelesowskim poglądzie na świat. NAJWYŻSZE DOBRO. będąc wolny od materii. Dopiero więc na drugim szczeblu duszy zaczynają się funkcje psychiczne.rozum . Rozum. Platon stawiał cele transcendentne. że wola staje się rozumna. Za wyższe miał te. Rozum bierny jest jakby aparatem odbiorczym duszy. 1. jakie Arystoteles miał o rozumie. odpowiednio do tego. a z nimi pożądanie przyjemności i popęd do unikania przykrości. ale też nie spełnia wcale funkcji poznawczej (to funkcja rozumu biernego). w tym sensie myśl jest wyższa od postrzegania. jakie w rzeczywistym życiu ludzie sobie stawiają cele. iż maszynami są dusze niższe. nie posiadając zaś odpowiedniego narządu nie jest zdolna do postrzegania. Świadomość była tylko jedną z funkcji tak pojętej duszy. a funkcja jego polega na tym. zmysły i rozum. sam w innej postaci wprowadził do swego systemu. dla Arystotelesa zaś żywy wzór dobrego i mądrego człowieka. a postrzeganie od odżywiania (bo i ono jest funkcją tak szeroko pojętej duszy). jaki przejmuje od zmysłów. czyni. Arystoteles łączył normy z opisem działania ludzkiego. Ta musi być samorzutna. robił szczeble jednego szeregu. dla których niższe cele są środkami. lecz musi . III. Arystoteles gotów był uznać. i zrozumiałe jest powiedzenie Arystotelesa. wyższe są te. że wprawia w ruch rozum bierny i przez to jest pierwszą przyczyną samorzutnych poczynań duszy. poruszaną z zewnątrz. które dla innych były przeciwieństwem. rozwiązywał Arystoteles przez rozróżnienie dwojakiego rozumu: biernego i czynnego. ale sama nauka ciemna. jaka rządzi systemem Arystotelesa: że wszelka forma może istnieć jedynie w łączności z materią.sposób. że z wyobrażeń zmysłowych wyabstrahowuje pojęcia. Bierny jest receptywny. czystym aktem. a z drugiej samorzutny. Platon chciał normować życie wedle idei dobra. znając zaś dobro. a rozum czynny nie. że rozum jest z jednej strony receptywny. była podstawowym czynnikiem życia organicznego. niższych. Arystoteles zaś z realnej natury człowieka. Dusza roślinna posiada jedynie funkcję najniższą: powoduje odżywianie się i rośniecie. Tymczasem Bóg i dusza są samoistnymi formami. Że zaś z postrzeganiem łączy się przyjemność i przykrość. Przez rozum czynny dusza jest mikrokosmosem o własnej pierwszej przyczynie. czyli poznającego. które nie mogą być wykonywane bez innych. że wszelka władza poznawcza duszy musi być receptywna. jak kompromisowo usposobiony umysł z czynników. Arystoteles chciał powszechność norm godzić z indywidualną naturą działającego. Bierny czyni zadość receptywności poznania. tak dusza w mikro-kosmosie jest wyłomem z ogólnej zasady. że naturę dobra znajdzie nie drogą abstrakcyjnego rozumowania. .jego motorem. Intencja tej nauki jest jasna. właściwa jedynie człowiekowi.ale dopiero ona posiada uczucia i popędy. ile ciało organiczne ma czynności. Cele ludzkości są różnorodne. w odróżnieniu od teoretycznego. I jak Bóg w makrokosmosie. Ale z drugiej strony. Bo Platon wyprowadzał normy z idei. W imię tych zasad Arystoteles mniemał.jak Arystoteles wnosił. jest niezniszczalny. która ma funkcji tyle. że nie ma innego dobra niż realne. ale są między nimi wyższe i niższe. Platon etykę pojmował czysto normatywnie. zawarta była zasadnicza trudność.Ponieważ wyższe zdolności zakładają niższe. gdy kieruje wolą. lecz przez ustalenie. operuje tylko materiałem. dusza czysto receptywna byłaby maszyną. kieruje wolą. Trudność tę.

chodzi tylko o to. a skłonną do uznania cząstki prawdy. by żył zgodnie z cnotami etycznymi. więc najdoskonalsza władza człowieka. póki tego nie wyjaśni. że dobrem najwyższym nie jest dobro idealne. była to doskonałość jednostki. iż odrzucali te nadbudowy jako irrealne i irracjonalne: odrzucał idee. w rozumieniu Greków. Cnoty tak pojęte czynią zadość potrzebom rozumu. gdy mianowicie ktoś lęka się tam. Nad życiem więc praktycznym człowiek niezdolny jest całkowicie zapanować. ani też zewnętrzne. najsławniejsza z teorii etycznych Arystotelesa. to reminiscencja z Platona.. Eudajmonizm. Przeto sama cnota nie może zagwarantować eudajmonii. Wszakże człowiek jest istotą nie tylko rozumną. ISTOTA ARYSTOTELIZMU. Tak samo znów hojność jest trafnym stosunkiem do dóbr zewnętrznych. np. a tak samo ponad doświadczeniem . które by zapewniło eudajmonię.finitystycznym sposobem myślenia . unikającą skrajnych rozwiązań.to tylko ideał. rozsądek. podający eudajmonię za dobro najwyższe. który do niczego nie jest środkiem. jednolitej teorii sztuki. Teraz dopiero powstały w Grecji warunki do wytworzenia ogólnej. A właściwą naturą człowieka. z którego lękać się nie należy. mądrość. zajmowane w etyce Platona przez abstrakcyjną ideę dobra. ale . a którą Platon jeszcze spotęgował. Ale żyć czystą teorią jest to rzecz boska. czynny jest wówczas tylko rozum. Systemu cnót niepodobna wydedukować. zewnętrznych warunków. Dopiero późniejsi estetycy przeszli do wyłącznego. wtedy i z tego powodu. Działalność rozumu obejmuje dwie dziedziny: poznania i życia praktycznego. Ona była tym konkretnym celem. ale także cielesną. wyższej: ponad rzeczami . twierdzi więc. ani społeczne.wieszczej. np. Lęk sam przez się nie jest zły. którą Grecy widzieli w sztuce. To była owa „doktryna środka". dla człowieka niedostępna: jemu do życia potrzeba nie tylko wiedzy. gdy np. Zaspokojenie zaś potrzeb cielesnych wymaga innych jeszcze. Arystoteles zresztą pojmował ją bardzo szeroko i liberalnie: jak w innych swych teoriach. Arystotelizm jest filozoficzną doktryną środka. W metafizyce arystotelizm unika zarówno idealizmu jak materializmu. ono jest osnową życia doskonałego. jaka w każdym z nich tkwi. a wszystkie jej potrzeby muszą być zaspokajane. Natura ludzka jest złożona. ale też zdrowia. Właściwością Platona było. albo też nie lęka się tam.zarówno czystego racjonalizmu jak 89 . intuicje.. jest dlań niedostępne. Na tej podstawie Arystoteles określał cnotę jako „usposobienie zachowujące środek" (dokładniej jako: . tak też i w tej estetycznej daleki był od jednostronności.poznania intuicyjnego. wtedy i z tego powodu. Przeto eudajmonia leży w działaniu rozumu. widziała osnowę sztuki w odtwarzaniu natury. oddzielając boską natchnioną poezję i zwykłą sztukę będącą tylko naśladownictwem. ile właściwych człowiekowi czynności. życie zaś czysto teoretyczne. jest środkiem między rozrzutnością a skąpstwem.doskonałość jednostki. a nie realny program. 2. Eudajmonistami byli bez mała wszyscy greccy etycy. ale każdy inaczej pojmował eudajmonię. Taki cel jest najwyższym dobrem osiągalnym. Podobnie w każdej dziedzinie można i należy znaleźć odpowiedni „środek". a tak samo wieszcze pretensje poetów. w teorii poznania . CNOTY.. gdy znów opanowany jest przez uczucie lęku. drugie etycznymi.istnieć jakiś cel najwyższy. że ponad znaną rzeczywistością doszukiwał się innej. człowiek musi spełniać czynności praktyczne. ale za to narażając się na pewne nieporozumienia. jest ono środkiem między tchórzostwem a zuchwalstwem. obejmującej wszystkie jej działy od poezji do plastyki. wtedy cnotą jest męstwo. który w jego etyce zajął naczelne miejsce. jest rozum. by je spełniał rozumnie. z jakiego lękać by się należało. Ta pierwsza teoria była naturalistyczna. pozbawiony intencji moralnej i niezgodny z rozumem. człowiek ma do czynienia z dobrami zewnętrznymi. bo każda czynność ma swoją cnotę. Arystoteles widział ją w działaniu właściwym człowiekowi. Skoro nie ma sztuki wieszczbiarskiej. Eudajmonia.. Uwzględniał w działaniu sztuki także czynniki formalne oraz (zwłaszcza w słynnej swej teorii tragedii) czynniki uczuciowe. zły może być tylko stosunek do niego. SZTUKA. W pracy czysto teoretycznej eudajmonia może być zupełna. które nie są w rękach człowieka. Żyć wyłącznie rozumem . Odpowiednio dwojakie są też zalety człowieka rozumnego: jedne zwą się cnotami dianoetycznymi. Właściwością zaś Arystotelesa było. A czym jest doskonałość? eudajmonizm jest ogólnikową i niedostateczną teorią.. Cnót jest tyle.. Trafnym. męstwo.idei. Odpadła tedy w jego ujęciu ta dwoistość. jadła. jakie człowiek przy swej naturze osiągnąć może. to jest tylko naśladownicza. Stosując się do zwyczaju. można tłumaczyć wyraz „eudajmonia" przez „szczęście". 3. czyli osiągnięcie tego optimum. jednostronnego naturalizmu. hojność. Według Arystotelesa jest nim eudajmonia. rozumnym stosunkiem do lęku jest właśnie męstwo. w myśl racjonalizmu Arystotelesa. to znaczy. można go tylko ustalić na podstawie empirycznej. wtedy cnotą jest hojność. dóbr materialnych. ponad zwykłą sztuką .

KOMENTATORZY. lecz działalność godna człowieka. e. ale że (wbrew materializmowi) osnowę substancji stanowi idealna ich istota. i szczegółowe opracowanie psychologii. NASTĘPCY ARYSTOTELESA. W późniejszych generacjach perypatetyków badania szczegółowe osiągały coraz większą przewagę. rozumowań. ale i uzupełniać myśli Arystotelesa. SZKOLĄ PERYPATETYCKA. jakiego wydał Likeion. właśnie te zagadnienia musiały być wyjaśnione. stał się punktem wyjścia dla różnych doktryn. sprawcza i celowa). Likeion. chciał służyć celom ściśle naukowym. wyodrębnienie logiki. zwłaszcza w teorii rozumu.269). tak czynił np. Empiryczną drogą znajdywać racjonalną wiedzę . jakie Arystoteles wprowadził do filozofii i w niej utrwalił. energii. zatracony poprzednio. pietyzm dla mistrza. Eudem. jako dyscypliny naczelnej. lecz szczęście. jaka nastąpiła na schyłku starożytności. prowadził dalej badania pitagorejczyków. 90 . słynny był ze swojej encyklopedycznej wiedzy. Ku końcowi starożytności.to wszystko i wiele innych idei naukowych i filozoficznych pochodzi od Arystotelesa. Kontynuował również jego badania nad dziejami filozofii: Teofrasta były podstawą całej późniejszej doksografii greckiej. że (wbrew aprioryzmowi) pochodzenie poznania jest empiryczne.nowe pojęcia metafizyczne: formy. historii kultury i polityki. „Stratonizm" był materialistyczną interpretacją Arystotelesa. nie ma Boga poza przyrodą ani rozumu poza zdolnością postrzegania. n. Znakomitym przedstawicielem pierwszego kierunku wśród komentatorów był Aleksander. Ten drugi prąd zaczął się już u Teofrasta. W etyce jest twierdzeniem. potencji. drugiego Temistius. od I w.. 1. Dicearch z Messeny położył zasługi na polu geografii. nie ma form poza materią. W szczególności nie było zupełnie jasne.czystego sensualizmu. w etyce . 2. założony przez Arystotelesa.szczegółowe opracowanie logiki. czyli przyczyny: formalna. w naturalistycznym i w idealistycznym. Arystoksen z Tarentu doprowadził do szczytu wiedzę starożytnych o muzyce. rozumna i cnotliwa. zaprzeczającą istnieniu przedmiotów niematerialnych i transcendentnych. przeciwnie. pojętej jako teoria władz psychicznych.nowa teoria rozumu. Uzupełnienie poszło w dwóch kierunkach: w kierunku Teofrasta i w kierunku Eudema. „aleksandryjscy erudyci" w znacznej części wychodzili z ich szkoły. ale że (wbrew hedonizmowi) osnowę szczęścia stanowi nie doznawanie przyjemności. jak pojmował naturę Boga i rozumu ludzkiego. . Przez cnotę dochodzić szczęścia . Jedni podnosili idealistyczne. materii. pozostawił epokowe. Andronikos z Rodosu ułożył systematycznie. że (wbrew idealizmowi) nie ma innych substancji niż materialne. a szczególniej odznaczył się jako historyk matematyki. W jednostkowych rzeczach odnajdywać ogólną istotę . W teorii poznania arystotelizm jest twierdzeniem. że (wbrew moralizmowi) najwyższym dobrem jest nie cnota. W epoce zaś wzmożonych zainteresowań religijnych. metafizyczne zaś zaledwie naszkicował. tekst jego.to arystotelizm. teorii. usiłowali wytępić czynniki platońskie w arystotelizmie.to arystotelizm. Eudem z Rodosu należący wraz z Teofrastem do najbliższych uczniów Arystotelesa.zarówno moralizmu jak hedonizmu. inni jeszcze pracowali nad ich egzegezą. gdy potrzeba autorytetu i tradycji opanowała umysły. ale istota ich jest ogólna. Inni znów. ale interpretowali go w dwojaki sposób. Szczegółowy podział filozofii. zgodnie z duchem ostatnich lat mistrza. . kierownik szkoły po śmierci jej założyciela. i „pierwszej filozofii".nowe pojęcie Boga jako pierwszej przyczyny świata i nowe ujęcie duszy jako formy ciała organicznego. a był może najsamodzielniejszym myślicielem. Zainteresowania filozoficzne perypatetyków zeszły na drugi plan wobec specjalnie naukowych. godne prac zoologicznych Arystotelesa prace botaniczne.próba zestawienia kategorii i zasad (cztery zasady. Teofrast (362-287). istoty rzeczy. ale i uzupełniać jego poglądy. w szkole Arystotelesa obudził się.to arystotelizm. . pojętej jako sylogistyka. . a najbardziej zdecydowany wyraz znalazł u Stratona z Lampsaku. p. Chcąc je wyjaśnić komentatorzy musieli nie tylko rekonstruować. materialna. Ogromna jest ilość pomysłów.. ale że (wbrew empiryzmowi) wyniki jego są racjonalne. rozdzielonego na czynny i bierny . W metafizyce jest twierdzeniem. ale stosując metodę empiryczną Arystotelesa. który po Teofraście objął scholarchat (287 . W filozofii perypatetycy byli na ogół wierni swemu mistrzowi. platońskie pierwiastki jego systemu. Tylko bowiem poglądy logiczne i poniekąd przyrodnicze i etyczne pozostawił w postaci mniej więcej wykończonej. Odtąd szkoła oddała się rozważaniu i komentowaniu jego pism. że substancje są jednostkowe. Komentatorom Arystotelesa przypadło zadanie nie tylko objaśniać. Wówczas to Tyranion poddał je krytyce filologicznej. jako dyscypliny służebnej. kładący nacisk na transcendencję Boga i rozumu.

odpowiadała sile średniowiecznego arystotelizmu. który nie był zamierzeniem. Gdy państwo Mahometa opanowało Hiszpanię. przeciw finalizmowi. przeciw werbalizmowi i szerzeniu fikcji. Oddziałał przeto w duchu wczesnych poglądów: jako filozof platoński i teologiczny. DALSZY WPŁYW ARYSTOTELIZMU. odwrotnie. arabscy uczeni zanieśli naukę Arystotelesa na zachód Europy. pozostawały nie wydane. w imię jednorodności duszy. ale za to była tym silniejsza. jak roślinna i zwierzęca. Europa łacińska zapoznała się z całą puścizną Arystotelesa. ale tylko w tym zakresie. choć nie brakło nawrotów do niego. do czego prowadziło doszukiwanie się istoty i form rzeczy. Jeśli rozum czynny jest niezniszczalny. specjalniejsze. wczesne natomiast zaginęły. nie od razu zostało przyswojone. OPOZYCJA. n. I wypadło. że dusza rozumna jest nieśmiertelna. lecz boskiej natury. Opozycja skierowana była najwięcej przeciw formalizmowi. to znaczy. który utrudniał rozwój przyrodoznawstwa. że pozornie jednolity jej system został uzyskany dzięki zamaskowanym niekonsekwencjom (zaprzecza istnieniu czystych form. czynny zaś nie należy do natury ludzkiej. która od jego imienia nosi nazwę „aleksandrynizmu". Wpływ ten był zupełnie inny w starożytności. Odjął więc rozum czynny człowiekowi i tylko rozum bierny miał za przyrodzoną własność człowieka. że jest nie ludzkiej. odziedziczyła jedynie pisma późne Arystotelesa. znaczyło to: Arystoteles. na schyłku starożytności odnalezione i wydane. a czynny równie przyrodzonym jak bierny.Aleksander z Afrodyzji (około 200 r. Oryginalne momenty jego dojrzałej nauki nie zostały prawie dostrzeżone poza szkołą. W starożytności znano z puścizny Arystotelesa tylko pisma wczesne. Pisma jego przechowały się po upadku Grecji najpierw w Syrii. była jakby predestynowana. która nie będąc wytworem rozwoju fizycznego nie podlega też fizycznemu rozkładowi. a logika jego po dziś dzień jest przedmiotem szkolnym. późniejsze zaś.. a Boga i rozum uważa za czyste formy) i wieloznacznościom (zwłaszcza w pojęciu . Wczesne średniowiecze znało jedynie jego logikę.e. Dzięki nim dopiero w XII i XIII w. Wielkim odnowicielem arystotelizmu był Tomasz z Akwinu. nie ma więc nieśmiertelności dla duszy ludzkiej. W szczególnie zaś ostrej opozycji przeciw Arystotelesowi był Renesans. oznaczającym zarówno formę jak i gatunek). geocentrycznej astronomii. Aleksander.e. Gdy pisano „filozof" bez bliższego określenia. a forma nie może istnieć w oderwaniu od materii. był w owym czasie wielką powagą. nie chciał dla rozumu czynić wyjątku: dusza rozumna musi być tak samo zniszczalna. co przechowało się. niezależną od materii substancję. przeciw dogmatycznemu pojęciu ruchu. a potem w Arabii. n. odkąd stał się filozofią panującą: działo się to w 16 wieków po śmierci Arystotelesa. Związał on trwale filozofię katolicką z arystotelizmem.. Rozum bierny (nazywał go „materialnym". Rozum bierny pojął jako samoistną. Rozum bierny jest przeto zniszczalny.) zinterpretował naukę Arystotelesa. Objawiła się już na schyłku średniowiecza wśród scholastyków-modernistów. 91 . przeznaczone dla szerszych kół.. a i potem w walce z arystotelesowsko-scholastycznymi koncepcjami rozwijała się filozofia nowożytna. a zwłaszcza dogmatyzmowi i racjonalizmowi. Wystąpiła dopiero. Taka teoria nie mogła zadowolić religijnie nastrojonych umysłów. a i to częściowo. jest formą ciała. a wtedy stał się największą powagą we wszystkich działach filozofii. Filozofia jego dzięki całej swej strukturze... Za życia Arystotelesa i bezpośrednio po jego śmierci nie było jej prawie: bo też arystotelizm nie wyszedł był wówczas poza szkołę. Ale to. Przeciwnicy Arystotelesa wysuwali również zarzuty formalne przeciw jego filozofii. więc: rozum ginie wraz z ciałem. Do końca wieków średnich znaczenie Arystotelesa było olbrzymie. Rozum bierny w tej interpretacji stał się równie trwałym jak czynny. Dla tych Temistius (IV w. Opozycja przyszła późno. ale był skutkiem arystotelizmu. wskazywali. Zwłaszcza w szkołach filozofia Arystotelesa długo zachowała panowanie. przeciw dzieleniu przyrody na ziemską i niebiańską. by stać się filozofią scholastyki. 3. później żywa myśl poszła na ogół innymi torami. a inny w epoce chrześcijańskiej. Epoka chrześcijańska.) dał naturalistyczną interpretację Arystotelesa.

Toczyły się zasadnicze spory między absolutyzmem a relatywizmem. Przed Platonem nie było mowy o odróżnieniu realnego i idealnego bytu. która dopiero u niego stała się terminem . wyznaczająca całkowity ustrój państwa wedle zasady etycznej. między idealizmem Platona a realizmem innych filozofów. omawiającego w prawie wyczerpujący sposób różne rodzaje dóbr. a niebawem i Bóg zostanie sprowadzony do świata przez stoików. że raczej chodziło mu o wypowiedzenie się wyraziste i poetyckie niż terminologicznie ścisłe.od próby określenia natury państwa i racjonalizacji stosunków w nim panujących. a Arystoteles zebrał już cały materiał w systematyczny traktat. 92 . 4. 7. POJĘCIA I TERMINY W klasycznym okresie greckiej filozofii zakończył się proces formowania najbardziej fundamentalnych pojęć metafizyki. 2. a także rodzaj i gatunek. między tymi. sprzeczność i przeciwieństwo. (konkretna jednostka).Zresztą. zaledwie pojęcia te zostały rozróżnione. rozumu i intuicji. Należy uświadomić sobie. oddzielone zostały i przeciwstawione sobie: materia i dusza. Bóg i świat. styl jego był tego rodzaju. te pojęcia nie były wyróżnione: hilozoiści jońscy przypisywali materii cechy duchowe. rzeczywistość i zjawisko. W PSYCHOLOGII: zagadnienia dotyczyły zarówno empirycznej i fizjologicznej. W FILOZOFII PRZYRODY: rozdzieliły się obozy posługujące się spekulatywną i empiryczną metodą. a nawet (materia).u Sokratesa . 6. W METAFIZYCE : zasadnicze pytanie było tu jedno: jaka jest istota bytu? Ale w związku z nim powstawały różnorodne dyskusje i spory: między relatywistyczną koncepcją bytu Protagorasa a absolutystyczną jego przeciwników.na pełnych traktatach logiki formalnej. umysł czynny i bierny. Również i Bóg pierwotnie nie był przeciwstawieniem świata. a Arystoteles mógł dać swej etyce postać rozległego traktatu. bogowie zamieszkiwali świat tak samo jak ludzie. kauzalizm i finalizm. rzeczy i idee. a skończyło .od najprostszych zagadnień definiowania pojęć. teraz zaś Platon rozdzielił jeszcze poznanie intuicyjne i dyskursywne. W ETYCE: zasadniczym zagadnieniem było: czym jest prawdziwe dobro? i czy można go się nauczyć? Ale już Sokrates zaczął określać poszczególne cnoty. (entelechia). analizę i syntezę. a tymi.u Protagorasa . i to niewiele mniej fundamentalnych. Platon stawiał zagadnienia. Platonowi wypominali starożytni brak ustalonej terminologii. między zwolennikami i przeciwnikami transcendentnego bytu. 3. Inaczej Arystoteles. U niego też po raz pierwszy spotykamy szereg doniosłych rozróżnień: akt i potencja. jak i dochodzenia nad nieśmiertelnością duszy i jej losami pośmiertnymi. W FILOZOFII PAŃSTWA: zaczęło się . co uznawali obiektywność zjawisk. a po pół wieku gotowa już była utopia Platona. byt idealny do realnego przez Arystotelesa. Platon odróżniał: byt i stawanie się. W TEORII POZNANIA: różnorodne zagadnienia tego okresu obejmowały zarówno kwestię przedmiotu. sensualizmem a racjonalizmem. już rozpoczęły się próby sprowadzenia ich do siebie: już dusza została sprowadzona do materii przez materialistę Demokryta. obejmowały zarówno szczegółową analizę funkcji psychicznych.u Arystotelesa . 1. substancja i cechy przypadkowe.ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII DRUGIEGO OKRESU Zagadnienia filozoficzne osiągnęły w systemach Platona i Arystotelesa nie znaną dotąd pełnię. rozumowania i natchnienia. głoszące jakościowe i ilościowe pojmowanie przyrody.w rodzaju (energia). a niebawem i obszerna Polityka Arystotelesa. . toczył się spór o pierwszeństwo zmysłów i rozumu. że gdy filozofia rozpoczynała się.jego dziełem jest podstawowa terminologia logiki formalnej. jak i racjonalnej psychologii. 5. nominalistycznym a realistycznym pojmowaniem pojęć. W LOGICE: zaczęło się . ani czystego pojęcia duszy. (istota rzeczy). duszy nie oddzielali od materii i faktycznie nie posiadali jeszcze ani czystego pojęcia materii. co jej zaprzeczali. indukcja i sylogizm. jak pewności i pochodzenia poznania. Takich rozróżnień i przeciwstawień w filozofii ówczesnej było więcej. istotnie. nieskończoną i tylko skończoną podzielność materii. koncepcję statyczną i dynamiczną. cnót i stosunków moralnych. aprioryzmem a empiryzmem. W dziedzinie poznania już dawniej rozdzielone było poznanie zmysłowe i rozumowe. Poza swoistymi terminami jego systemu .

(Antygona Sofoklesa około 442. Medea Eurypidesa w 431). Ale także klasyczne sformułowanie stanowiska kompromisowego. o klasyczne sformułowania pewnych stanowisk. które koło roku 440 stały się też największym państwem Grecji kontynentalnej. a także młodszych sofistów i na wpół sofistycznie usposobionych sokratyków. Chmury 423 r. nie wystarczające do rozwiązania wielkich zagadnień filozoficznych. było pokoleniem Platona. Propileje (437 .). Erechteion (434 . ale powracają u tych. 438) i Polikleta (zm. jeśli chodzi o twierdzenia trwałe drugiego rodzaju. równie klasyczne jak sformułowanie przeciwnego stanowiska. Nie mniej ważne są zdobycze tego okresu.. CHRONOLOGIA Okres klasyczny był niedługi. a także spirytualizmu. Do nich należy sformułowanie idealizmu. obejmował właściwie tylko trzy pokolenia: do pierwszego z nich. a robią to w sposób dotychczas najlepszy.433). epistemologiczne.BILANS OKRESU Dwa rodzaje twierdzeń są w filozofii trwałe lub przynajmniej względnie trwałe. wyodrębnienie funkcji psychicznych (przez Arystotelesa). przez Demokryta. przeciwstawienie związków celowych i przyczynowych (przez Platona i Arystotelesa). Tak samo sformułowanie klasyczne przeciwieństw w zakresie teorii poznania: aprioryzmu przez Platona i empiryzmu przez jego przeciwników. Drugi zaś rodzaj to twierdzenia. Kulturze greckiej przewodziły wówczas Ateny. 423). są kwestionowane. Wszystkie te teorie ontologiczne. formułują pewien pogląd na świat. zestawienie kategorii.) i Tucydydesa (ok. 420). zmarłych u jej schyłku w 406 r. przez Platona. jednakże stale powracają i znajdują zwolenników. Platona (pierwsza połowa IV w. z Protagorasem na czele. ponieważ ludzie mają skłonności do różnych poglądów na świat. Politycznie Ateny panowały nad morzem i miastami związkowymi. analiza pojęcia przyjemności (przez cyrenaików). etyczne. a gospodarczo czerpały swe siły z 93 . dojrzałe w pierwszej połowie IV w. A także erą wielkiego komediopisarza Arystofanesa (działalność 427 . I dlatego są trwałe. mianowicie mechanistycznego materializmu. Era sofistów i Sokratesa zaczęła się w czasach Peryklesa (u władzy 460-430). należą: wprowadzenie definicji i indukcji (przez Sokratesa). pochodzi z lat będących z punktu widzenia filozofii erą sofistów i Sokratesa (druga połowa V w. To te.) i Arystotelesa (druga połowa IV w.390. wykończona przez Arystotelesa). mianowicie hilemorfizmu.432). 400). Herodota (dzieło ukończone około 430 r.). cyników. . ono to wytworzyło nową. Wydała największe dzieła architektury ateńskiej: Partenon (447 . które wprawdzie nie mają powszechnego uznania. Ale obywatele stanowili mniejszość wobec meteków i niewolników. Nie mają powszechnego uznania. opracowanie reguł sylogistyki. A także erą wielkiego lekarza Hipokratesa (ok. Do pierwszych. Była erą wielkich historyków. oddzielenie wiedzy pojęciowej od zmysłowej i wykrycie pojęciowej nawet w spostrzeżeniach (przez Platona). Społecznie w Atenach od Peryklesa zapanowała demokracja. Fidiasza (zm. które odkąd zostały odkryte. zrelatywizowanie wielu prawd do człowieka i uwidocznienie konwencji w teorii i praktyce (przez sofistów). Platona. Była erą wielkich rzeźbiarzy ateńskich. Była erą przełomu w malarstwie dzięki Polignotowi i Mikonowi. Jeden rodzaj to prawdy. analiza przeżyć estetycznych (przeprowadzona zarówno przez sofistów. nie kwestionowanych. I tak samo w etyce: klasyczne sformułowanie hedonizmu przez cyrenaików i moralizmu przez Sokratesa.432). Otóż bilans tego okresu filozofii greckiej wykazuje wiele twierdzeń obu tych rodzajów. przez Arystotelesa jest dziełem tego samego okresu. jak przez Arystotelesa). Sofoklesa i Eurypidesa. należeli doń także najświetniejsi pitagorejscy uczeni. powszechnie uważanych za czasy klasyczne kultury greckiej. pokolenia ludzi działających w drugiej połowie V wieku. „klasyczny". co we wszystkich działach kultury podziwia się jako najdoskonalsze dzieła Greków. Antystenesa i Arystypa. każdy obywatel miał udział w sprawach publicznych. klasyfikacja wartości moralnych i cnót (zaczęta przez Sokratesa. nie są kwestionowane (przynajmniej przez tych. co mają te same skłonności. szczegółowe. a było też twórcze na polu filozofii przyrody dawnego typu: należał doń Demokryt. humanistyczną postawę w filozofii i ruch relatywistyczny. Zeuksisowi i Parrazjosowi. które zaspokajają pewne potrzeby umysłowe. Są to jednak na ogół prawdy częściowe. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Był to wielki okres nie tylko dla filozofii: to. . Natomiast mogą wchodzić jako składniki do takich rozwiązań i przyczyniać się do ich ulepszenia. choć następne pokolenia usiłowały je korygować czy łagodzić. należeli głównie sofiści. co je zrozumieli). pozostały w swoim rodzaju nieprześcignione.Drugie pokolenie. Była erą wielkich tragików.Trzecie pokolenie wydało Arystotelesa. i Sokrates.). Archytas i inni.

wielkiego handlu morskiego. Swą wielką kulturę wytworzyły bynajmniej nie wśród spokoju politycznego; Grecja nie była zagrożona od zewnątrz, ale tarcia wewnętrzne nigdy nie były większe. Nie ustawał antagonizm poszczególnych państw, w szczególności Aten i Sparty, wojna peloponeska trwała od 431 do 404, następowały rozgrywki wewnętrzne, walki osobiste, obalenie Peryklesa (429), proces Alcybiadesa (415), i malarzy, Apollodora, Agatarchosa, którzy wprowadzili perspektywę. Era Platona była w dalszym ciągu erą wielkiej sztuki, zwłaszcza wielkich rzeźbiarzy, Skopasa (działalność 390 - 340) i Praksytelesa (działalność 370 - 345). Była erą rozkwitu krasomówstwa, od Izokratesa do Demostenesa (działalność 365 - 325). Była erą postępu nie tylko filozofii, ale także nauk szczegółowych: Archytas z Tarentu, twórca mechaniki, czynny był około 370 roku. Era Arystotelesa wydała również wybitnych artystów (malarz Apelles, zm. 308, rzeźbiarz Lizyp, zm. 300), wybitne dzieła architektury (Mauzoleum w Halikarnasie, jak też teatr w Epidaurze), wybitnych poetów (komediopisarz Menander, czynny od r. 324), wybitnych uczonych (Heraklides, twórca hipotezy heliocentrycznej, ok. 350, Arystoksen z Tarentu, twórca teorii muzyki, ok. 330), wybitnych mówców (Demostenes zmarł w tym samym roku, 322, co Arystoteles). Są to już czasy Filipa Macedońskiego (359 - 336) i Aleksandra Wielkiego (336 - 323). KWESTIE SPORNE Pisma głównych filozofów klasycznego okresu, Platona i Arystotelesa, przechowały się wprawdzie, ale literacki styl Platona, lubiący raczej aluzje niż wyraźne sformułowania, wiele kwestii pozostawił w niejasności. Pisma zaś Arystotelesa dlatego są niezupełnie jasne, że brak im ostatecznej redakcji. Sokrates nie pisał wcale, a po sofistach, cynikach i cyrenaikach zostały jedynie znikome fragmenty. W poglądach Protagorasa nawet naczelna teza o „człowieku-mierze" podlega różnym interpretacjom: czy człowiek pojęty jest w niej rodzajowo czy indywidualnie, jako miara istnienia rzeczy czy ich własności, prawdy czy rzeczywistości? Nauka Sokratesa jest sporna w samej swej osnowie; znamy ją bowiem nie bezpośrednio, lecz tylko z relacyj uczniów, te relacje są zaś bardzo między sobą rozbieżne: któraż jest trafna, Ksenofonta czy Platona? Także i u Platona sporne jest to, co najważniejsze: teoria idei. Czy pojmował je ontologicznie jako byty zaświatowe (stara szkoła z Zellerem na czele), czy też logicznie jako zasadnicze pojęcia umysłu (Lotze, szkoła marburska, poniekąd Lutosławski)? Poza tym, czy trwał przy swej nauce o ideach, czy też się jej później wyrzekł lub przynajmniej zmienił jej rozumienie (najpierw pojmował ją ontologicznie, w starczych zaś dialogach - logicznie, jak chce Burnet, Stewart i inni)? To jest jeden wielki Platoński problemat, drugim zaś jest interpretacja naczelnej idei dobra: czy jest identyczna z Bogiem-budowniczym świata? Poza tym kwestia jednolitości Platona: czy i w jakim kierunku Platon modyfikował zasadnicze twierdzenia swej filozofii? Dalej, kwestia zależności od Sokratesa: czy dialogi sokratyczne rozwijają myśli Sokratesa, czy własne Platona (według Burneta wszystko, co Platon wypowiada ustami Sokratesa, jest własnością Sokratesa, a więc - i nauka o ideach w jej wcześniejszej postaci)? Nie jest też pewne, czy Platon był pierwszy, który głosił teorię idei. Sam bowiem polemizuje w Sofiście ze zwolennikami idei, którzy wyznawali tę teorię w prymitywniejszej, bardziej dogmatycznej postaci: może chodzi o szkołę megarejską - ale i to jest sporne. Mniej stosunkowo wątpliwości nasuwa kwestia autentyczności pism: po stuletnich badaniach i sporach obecnie wątpliwe jest autorstwo już tylko kilku drobniejszych prac (Alcybiades I, Hippiasz Większy, Ion, Meneksen, Epinomis). Kwestia kolejności pism: po badaniach Campbella, Dittenbergera, Lutosławskiego i innych rozbieżność zdań zmniejszyła się i dotyczy głównie epoki powstania Fajdrosa, poniekąd też Lizysa i Obrony. Dyskutowane jest też, czy Platon pisał jeszcze za życia Sokratesa. W poglądach Arystotelesa kwestie sporne dotyczą najwięcej ewolucji jego filozofii, chronologii jego pism, ich pierwotnej redakcji (zwłaszcza metafizyki), ich autentyczności. Poza tym dyskutowany jest stopień samodzielności Arystotelesa (zwłaszcza zależność jego od Platona) i konsekwentność jego poglądów. Natomiast sama ich interpretacja mniej zawiera kwestii spornych.

94

TRZECI OKRES FILOZOFII STAROŻYTNEJ (OKRES HELLENISTYCZNY. III-l W. P. N. E.)
1. HELLENIZM. Kultura grecka, która długo rozwijała się w zupełnym prawie odosobnieniu i niezależności od wpływów obcych, od czasów Aleksandra Wielkiego zetknęła się bliżej z kulturą obcą i częściowo jej uległa. Odtąd z helleńskiej stała się hellenistyczną, tj. wytworzoną przez czynniki nie tylko greckie, ale też i panującą nie tylko w Grecji. Straciła na czystości, zyskała na ekspansji. Dzieje filozofii miały też okres hellenistyczny, począwszy od III w. Filozofowie tego okresu byli po części rasowo nie Grekami, a teren ekspansji filozofii wybiegał daleko poza Grecję. Jednakże w filozofii przewaga greczyzny była ogromna, czynnik obcy doszedł tu do głosu w znikomym tylko zakresie. Toteż między okresem hellenistycznym a poprzednim klasycznym okresem filozofii greckiej więcej jest podobieństwa niż różnic. Zwłaszcza że podstawowe poglądy tego okresu powstały jeszcze w Atenach, na przełomie IV i III w. Wprawdzie, począwszy od II w. p.n.e. filozoficzne środowisko ateńskie zaczęło upadać, a nowe ośrodki wytworzyły się w Rzymie i w Aleksandrii; jednakże i tam przez długi czas rozwijano tylko idee ateńskie. 2. PODZIAŁ FILOZOFII. W okresie tym filozofia przestała być jedyną nauką. Specjalne badania, które Arystoteles złączył był z filozofią przez unię osobistą, teraz oddzieliły się od niej i były uprawiane niezależnie od ogólnej spekulacji filozoficznej. Filozofia przestała również być jedną nauką: uległa rozczłonkowaniu i podzieleniu na części, które uprawiane były względnie niezależnie od siebie. Podział, wywodzący się z Akademii a wymyślony zapewne przez Ksenokratesa, przyjął się prawie powszechnie; rozróżniał on trzy części filozofii: logikę (zwaną w niektórych szkołach również „kanonika"), fizykę i etykę, czyli teorię poznania, teorię bytu i teorię dobra. Znaczenie, jakie przypisywano tym częściom filozofii, nie było równe; przewagę miała etyka. Filozofia grecka zaczęła się od przewagi kosmologii, ale już od czasu Sokratesa zainteresowania etyczne wzięły górę; jeszcze Arystoteles utrzymywał równowagę między kosmologią a etyką, tak samo jak zachowywał ją między ogólną spekulacją a specjalnym badaniem naukowym. Ale główne myśli greckiego poglądu na świat były wypowiedziane i twórczość na tym polu zaczęła wygasać. Objawiła się natomiast na polu etyki. Zdarzało się teraz, że określano filozofię wprost jako „studium virtutis". Popularne greckie zagadnienie, jak najlepiej żyć i osiągnąć dostępne człowiekowi dobra, czyli „eudaimonię", stało się teraz powszechnym zagadnieniem filozofów. Filozofowie tego okresu zajmowali się również, i z pomyślnym wynikiem, fizyką i logiką; ale stanowisko etyczne było głównym łącznikiem ich systemów i oddziaływało na stanowisko logiczne i przyrodnicze. Czego innego oczekiwano teraz od filozofii niż w okresie klasycznym; bo też od złotej ery Peryklesa sytuacja w Grecji zmieniła się szybko a radykalnie. Po serii triumfów przyszła seria upokorzeń, po wolności - od Cheronei (338) niewola. Potrzebna była pomoc i podpora moralna; tej spodziewano się teraz od filozofii. Gdy przedtem była głównie naukową teorią przyrody, teraz musiała stać się przede wszystkim naukową teorią życia. 3. SZKOŁY FILOZOFICZNE. Rozwój filozofii ześrodkował się w okresie hellenistycznym w szkołach. To nadaje mu szczególny charakter; każda bowiem szkoła stanowiła zamknięty obóz filozoficzny. Dwie wielkie szkoły, rozporządzające kompletnymi systemami filozoficznymi, Platońska Akademia i Arystotelesowski Likeion, czynne już w poprzednim okresie, istniały i rozwijały się dalej. Zaraz zaś na początku nowego okresu powstały trzy nowe: szkoła stoicka, Epikurejska i sceptycka. Ostatnia nie posiadała formalnie organizacji szkolnej, ale miała tradycję i wszelkie wewnętrzne własności szkoły. Tych pięć szkół złożyło się na filozoficzne dzieje epoki: ktokolwiek był wówczas filozofem, należał do jednej z nich. Ideologia szkół, a zwłaszcza ideologia etyczna, była gotowa od początku III wieku, już w następnej po Arystotelesie generacji. Późniejsi ich członkowie wykańczali ją w szczegółach, dawali taką czy inną interpretację, a nade wszystko prowadzili szczegółowe badania, np. nad kwestiami logicznymi lub psychologicznymi. Ta epoka szkół była zarazem epoką walk filozoficznych. Sceptycy walczyli z wszystkimi i przeciwstawiali się wszystkim „dogmatykom". Ale i dogmatyczne szkoły walczyły między sobą.
95

Najbardziej odosobnieni byli epikurejczycy, bo pozytywny sposób myślenia znacznie różnił ich od platończyków, perypatetyków i stoików. Wszelako między walczącymi szkołami, a zwłaszcza między trzema ostatnimi, nie brakowało prób szukania zgody i tworzenia eklektycznej filozofii. Eklektyzm nigdy nie miał więcej zwolenników niż w okresie hellenistycznym. Niektóre z tych doktryn filozoficznych późnej starożytności odegrały wielką rolę życiową, rozpowszechniły się szeroko, weszły do życia nawet takich ludzi, którzy się filozofią nie zajmowali. Były to mianowicie doktryny: cynicka, stoicka, Epikurejska. Mniej już sceptycka, której działanie ograniczało się do sfer zawodowych filozofów i uczonych, i nielicznych kół inteligencji. Tak samo działanie Platona i Arystotelesa, Akademii i Likeionu. Dziś, gdy wszystkie te szkoły i doktryny stały się równie dalekie, oceniamy je wedle tego, co wiemy o ich późniejszej roli, a zwłaszcza co sądzimy o nich jako o zdobyczach filozoficznych. I przez to skłonni jesteśmy Platona i Arystotelesa wynosić nad wszystkich innych. Ale jeśli twierdzimy też, że więcej od innych oddziałali na dzieje filozofii greckiej, to fałszujemy te dzieje.

STOICY
Stoicy stworzyli w epoce hellenistycznej nowy obóz rywalizujący z dwoma dawniejszymi, z Akademią i szkołą perypatetycką. Ich monistyczny i materialistyczny system był przeciwieństwem idealistycznych systemów poprzedniego okresu. Zawierał wszystkie działy filozofii, ale nacisk kładł, w duchu czasu, na etykę. Szkoła stoicka została założona przez Zenona około 300 r. i przetrwała pięć stuleci. POPRZEDNICY. Stoicyzm w swej etyce rygorystycznej i swej logice empirystycznej podjął poglądy cyników; w szczególności przejął od nich pogląd na samowystarczalność cnoty i bezwartościowość wszystkiego, co nie jest cnotą; przez nich wchłonął tradycję sokratyczną. Natomiast w fizyce, którą cynicy się nie zajmowali, odnowił tradycję jońskich filozofów przyrody, a specjalnie Hę raki i t a. Szkoła stoicka wyszła bezpośrednio z cynickiej: założyciel szkoły należał pierwotnie do cyników, zanim wytworzył własną teorię i założył własną szkołę. Postawa filozoficzna stoików była zasadniczo różna od postawy Arystotelesa, jednakże liczyli się z jego poglądami, najdojrzalszymi, jakie wydała Grecja. Korzystali z nich, podobnie jak on sam korzystał z poglądów Platona. Trzy te systemy - Platona, Arystotelesa, stoików - stanowią szereg taki, że każdy następny zmniejszał w poglądzie na świat czynniki idealne, a powiększał materialne. TWÓRCY. Filozofia stoicka powstała w III w. w Atenach. Od razu w pierwszym okresie jej istnienia - w tzw. „starej szkole stoickiej" - wytworzyła się właściwa doktryna stoików; zainicjował ją Zenon, usystematyzował Chryzyp. ZENON z Kition na Cyprze (około 336 - 264) nie pochodził już z Grecji i nie był zapewne czystej krwi Grekiem; Kition, gdzie się urodził, było miasteczkiem fenickim. W 314 r. przybył do Aten, dokąd pociągnął go entuzjastyczny kult dla Sokratesa, rozbudzony przez lekturę Platońskiej Obrony Sokratesa i Memorabiliów Ksenofonta. W Atenach słuchał wielu epigonów Sokratesa, należących do szkoły megarejskiej, Platońskiej, cynickiej. Cynik Krates wydał mu się najbliższym Sokratesa, przyłączył się tedy do szkoły cynickiej, jej duchem przejęte były pierwsze jego pisma. Później jednak zmodyfikował stanowisko etyczne, uzupełnił je przez nowe stanowisko teoretyczne i wtedy założył ok. r. 300 własną szkołę. Mieściła się w ateńskiej bramie Malowanej, po grecku „Stoa Poikile", i od niej wzięła nazwę. Zenon był scholarchą około lat 35. Dzieło jego podupadło za jego następcy KLEANTESA z Assos (scholarchą 264 - 232); niektórzy członkowie szkoły wrócili na łono cynizmu, doktryna stoicka stała się przedmiotem napaści ze strony sceptyków i akademików (Arkezylaosa). Kleantes, samouk, rozwinął uczuciowe i religijne pierwiastki stoicyzmu, ale nie umiał bronić jego pozycji naukowej. Sytuacja zmieniła się, odkąd na czele szkoły stanął Chryzyp. CHRYZYP, ur. około 280, scholarchą od 232 do 205 (?), był człowiekiem niezwykłej erudycji, sprawności dialektycznej, zdolności systematyzowania i umiejętności pisarskiej. Subtelnymi rozumowaniami umiał bronić stoicyzmu przed sceptykami. Doktrynę szkoły rozwinął w system, dał jej sformułowania doskonalsze i stworzył kanon szkoły, który z minimalnymi odchyleniami obowiązywał do końca jej istnienia. Bez Chryzypa nie byłoby Stoi, mówiono w starożytności. I skarżono się, że filozofię swą opracował tak obszernie, iż następcom niewiele pozostawił do zrobienia. Zostawił podobno z górą 700 pism.
96

POGLĄDY STOIKÓW I. FIZYKA. 1. MATERIALIZM. Fizyka stoików wyrosła z przekonania, że świat ma budowę jednolitą: jest cały materialny, a zarazem cały ożywiony i na miarę boską doskonały. Dzięki temu przekonaniu mogli wytworzyć system monistyczny, w przeciwieństwie do systemów dawniejszych, Platona i Arystotelesa, przejętych dualizmem ciała i ducha, materii i życia, Boga i świata. Zgodnie z energetycznym pojęciem bytu, wprowadzonym przez Arystotelesa i zachowanym przez stoików, bytem jest jedynie to, co działa i podlega działaniu; działać zaś i podlegać działaniu mogą tylko ciała, one więc tylko są bytem. A zatem dusze, jeśli istnieją, są cielesne. Nie tylko rzeczy, ale i własności rzeczy są cielesne; cielesne są cnoty, cieleśni są bogowie. Stoicy zaprzeczali, jakoby istniał byt niematerialny, duchowy czy idealny: to znaczy, byli materialistami. Co jest niematerialne, jest niebytem: niebytem jest próżnia, a także przestrzeń i czas stoicy uważali za niebyt. Przyznawali, że przedmiotem pojęć ogólnych (ta Aearrd) nie są rzeczy materialne, lecz oderwane ogóły; ale też - w jaskrawym przeciwieństwie do Arystotelesa, a zwłaszcza Platona - zaprzeczali, jakoby przedmiotem pojęć ogólnych był byt rzeczywisty; pojęcia te były dla nich wytworami mowy, które nie mają odpowiednika w rzeczywistości. Zajmowali więc - w konsekwencji swego materializmu - to stanowisko, które później nazywano nominalizmem. 2. DYNAMIZM. Ciała, z których składa się świat, nie są bytem prostym, lecz zawierają dwa pierwiastki, mają dwa czynniki: bierny i czynny. Te dwa pierwiastki odpowiadały Arystotelesowskim: materii i formie. Materię pojmowali stoicy tak jak Arystoteles, natomiast formę, czyli pierwiastek czynny i stanowiący o jakości każdego ciała, pojmowali inaczej: pojmowali ją materialnie. Wynikało to z ich podstawowego założenia. Forma w istocie swej nie była dla nich przeto różna od materii, oba pierwiastki były tej samej natury. Odbył się tu proces materializacji Arystotelesowskiej formy, równolegle zresztą do takiegoż procesu w łonie samej szkoły perypatetyckiej, zainicjowanego przez Stratona. Forma była dla stoików materią, ale bardziej subtelną od zwykłej; wyobrażali ją sobie na podobieństwo ognia i powietrza, coś jak ciepłe powietrze, jak tchnienie, i nazywali ją „pneuma", czyli tchnienie. Ona przenika całą bierną materię, niby ogień rozżarzone żelazo; a przenikając kształtuje ją; stanowi „własności" rzeczy martwych, „naturę" roślin, „duszę" zwierząt, „rozum" człowieka. Przeto przedmioty martwe nie są w istocie swej różne od dusz ani osoby rozumne od bezrozumnych ciał. Pneuma jest bowiem wszędzie jedna i ta sama: nie ma różnych rodzajów ciał, są tylko różne stopnie natężenia jednej i tej samej pneumy. Wobec tego, że czynna pneuma obecna jest we wszystkich ciałach, wszystkie ciała są czynne, nie ma ciał bezwładnych. Wszelka materia ma w sobie, a nie poza sobą, źródło ruchu i życia. Gdzie jest materia, tam są siły działające. Koncepcja świata była więc u stoików dynamistyczna. Ich materializm był całkowicie innego typu niż materializm atomistów: był dynamistyczny, nie mechanistyczny. Jak dla wykazania, że wszystko jest materią, stoicy musieli przyjąć istnienie nieznanego jej rodzaju (pneumy), tak znowu, by wykazać, że wszędzie działają siły, wprowadzili nieznany rodzaj ruchu: ruch „toniczny". Ruch ten, różny od tego, który obserwujemy potocznie, miał polegać na napięciu (tonos) materii, był przedstawiany przez stoików jako wewnętrzny ruch rzeczy. Był ruchem właściwym pneumie, i właśnie od jego intensywności zależy stan pneumy; gdzie jest najmniejszy, tam ciała są martwe, największy zaś jest w istotach rozumnych. Tak to stoicy, porzuciwszy Platońsko-Arystotelesowskie subtelne rozróżnienia dotyczące budowy świata, cofnęli się do pierwotniejszego poglądu, do jońskiego hilozoizmu: wszechświat jest jednorodny, jest zawsze i wszędzie tylko materią i nieodłącznym od niej ruchem. Materia i ruch przyjmują różne postacie, ale poza materią i ruchem nic nie istnieje. U Jończyków materia i ruch (a także ciało i dusza) nie były jeszcze pojęciowo oddzielone; teraz, choć były oddzielone, zostały złączone z powrotem. Po dualistycznych systemach Platona i Arystotelesa stoicy - dzięki fikcji „pneumy" i „tonosu" - mogli powrócić do monistycznego obrazu świata. „Wszechświat jest jeden" - pisał Marek Aureliusz - „i bóg jeden we wszystkim, i substancja jedna, i prawo jedno, rozum jest wspólny we wszystkich rozumnych istotach, i prawda jedna, i jeden cel dla istot jednorodnych i jednego używających rozumu". 3. RACJONALIZM. Wszystko jest w ruchu, żaden zaś ruch nie jest możliwy bez przyczyny. Przyczyna, aby działać, musi być cielesna i czynna, czyli musi być pneumą. Pneuma zaś jest wszędzie jedna, więc przyczyny są wszędzie jednej i tej samej natury; koleje świata są zatem spojone jednym łańcuchem przyczyn i stanowią jednolity proces.
97

które całą naturą rządzi. ma więc żyć zgodnie z wszechświatem i być wiernym prawu. TEORIA WIECZNEGO POWROTU. jaki posiadał w pneumie: była bowiem materią. jak to połączenie materializmu z racjonalizmem. A potem znów wszystko zaczyna się od początku i ciągle na nowo świat rozwija się. przeciwieństwo atomizmu. następuje okres. trzeba zapanować nad sobą. Przez nią świat jest ukształtowany celowo. ale zarazem celowo. Szczęścia nie można być pewnym. Mógł to uczynić dzięki uniwersalnemu środkowi. musi więc istnieć jakiś cel jego przemian. ale są trwalsze od ciał. Ściśle mówiąc. Stoicyzm nie odstąpił od PlatońskoArystotelesowskiego finał iż mu. w ogniu ginie. była dla nich początkiem świata.dla nich rozum był czymś na wskroś przyrodzonym. Cel ten stanowią istoty. myśl ludzka podlega tym samym prawom. jest z nim identyczne: to panteizm stoików. więc każda rzecz jest boska. ale posiadała wszystkie własności Platońskiej i Arystotelesowskiej duszy. pojął celowość jako działanie nie sił duchowych czy wręcz nadprzyrodzonych. 5. celowy. ale pozostał wspólny pogląd na życie. ale w nim. jednym prawem rządzony. albo uniezależnić się od nich. Znali jedynie materię. ale w nim dopatrywali się natury nadprzyrodzonej. że świat jest boskiej natury. według nich. Działa w sposób konieczny. ale że ona przenika każdą rzecz. jest nie tylko fatum. bogowie i ludzie. 1. Dla nich. Nie są wieczne. że stoicy uznawali tylko świat przyrodzony. wieczny i nieskończony. z którego. Rozum dla stoików (jak i niegdyś dla Heraklita) nie był specjalnością ludzką. póki jest zależne od zewnętrznych okoliczności. rozumu. ale materii przypisywali własności duszy. których ruch toniczny ma wysokie napięcie. co cała przyroda. Racjonalność cechowała ją tak samo jak materialność. w których pramateria dochodzi do najwyższego napięcia i doskonałości: to istoty rozumne. lecz jako naturalną własność materii. Pojmowanie pneumy jako rozumnej było niezmiernej wagi dla stoickiego poglądu na świat. pojmującego ją jako zespół mechaniczny części. opanowany przez logos. który rozwój ich prowadzi w określonym kierunku. Ponadto świat jest nieograniczony. który z zewnątrz dostał się do przyrody . ale i opatrznością. łatwa już była obrona doskonałości świata. I tu poglądy ich były nawrotem do dawniejszych. by je sobie zapewnić: albo zewnętrzne okoliczności opanować. istnieje. Stąd to szczególne połączenie u hellenistycznych etyków: dążą do szczęścia. 4. nawet Boga. Prawo rozumu i prawo przyrody było dla nich jednym i tym samym. II. a wzywają do wyrzeczenia. PANTEIZM. Świat tworzy jedną wielką całość. która jest źródłem życia. Przez to materializm ich nie miał czystego charakteru. W przeciwieństwie do Platońsko-Arystotelesowskiej koncepcji. lecz celowo. Dusze ludzkie są wprawdzie cielesne. rozum. rozumna istota: była to organistyczna koncepcja przyrody. Jest żywy. jakby bezwładny osad. co u Heraklita. żywa. co z ognia powstało. a przy tym jednolity. jakby jaka żywa. którzy pojmowali świat jako boski. Ten jest 98 . Dla stoików więc rozum przenikał świat i rządził nim. boska jest pneumą. Można powiedzieć. Opanować ich całkowicie niepodobna. rozumny. ale są ciałami pneumatycznymi. pochodzący od Sokratesa: osnową jego było przekonanie o łączności szczęścia i cnoty. Boska pneuma. Bóstwo. Transcendentnego Platońskiego boga-demiurga włączyli do świata. pozostaje więc jedno: uniezależnić się. natomiast po swojemu zmaterializował go. lecz nie poza wszechświatem. w którym pramateria różnicuje się coraz bardziej. Są tylko dwie drogi. Rozeszły się w Grecji poglądy na świat. jest tylko jeden i nic poza nim istnieć nie może. ogień grał u nich tę samą znów rolę. Te własności wskazują. toteż nie tylko „pneumą" była jej mianem. ognista materia. że rozum jest nadprzyrodzonym demonem.Wszelako pneumą jest przyczyną działającą nie ślepo i mechanicznie. lecz siłą kosmiczną. zdolne przetrwać je dłużej lub krócej w zależności od stopnia napięcia zdobytego przez duszę podczas życia. Ale wszechświat jest rozumny i celowy. ale i „logos". który zaważył szczególnie na stoickiej etyce i na stoickiej teorii poznania. dusze mędrców trwają aż po pożar świata. gdy różnice te ponownie giną w jedności pramaterii. Jest w rzeczach zalążkiem. trzeba się wszystkiego wyrzec. jedności świata. Skoro niepodobna zapanować nad światem. Stąd zadanie człowieka: jest częścią wszechświata. NIEZALEŻNOŚĆ OD NATURY i ZGODNOŚĆ z NATURĄ. wedle tych samych praw powstają te same rzeczy i giną w tym samym porządku. jest jakby ogromnym. że po okresie kształtowania się. do pierwszych jońskich filozoficznych kosmogonii. Stoicy próbowali również wyjaśnić powstanie i dzieje wszechświata. organicznym ciałem. Nic tego poglądu nie charakteryzuje tak. powstały trzy pozostałe żywioły. Odróżniali dwa okresy dziejów i mniemali. Był to pogląd. rozumnego i boskiego. Aby wszystko mieć. Dokonywa się wówczas „pożar świata". ETYKA.

Ale wtedy będzie zarazem zgodne z naturą w ogóle. w tym sensie są obojętne. że cnota. Kto postępuje na drodze cnoty. Racjonalizm stoików był jakby wspólnym mianownikiem ich czci dla cnoty i czci dla natury. tę. Ten „moralizm" stanowił jedną połowę etyki stoików. wolny. kto nie ma pełnej cnoty. DOBRO. ale (wedle stoickiego pojęcia wolności. Cnota jest dobrem. by stały się dla nich obojętne jeszcze w innym znaczeniu. zarazem zły i nieszczęśliwy. między cnotą ludzką a prawem natury. niezależności i szczęścia była wspólną osnową posokratesowskiej etyki w Grecji. to samo rozumne usposobienie objawia się przy rozdawaniu dóbr jako sprawiedliwość. która była wspólna epoce. Przejęli Sokratesowską zasadę zależności dobra od rozumu i dali jej oparcie w swej teorii natury. wszystko jest obojętne. co prawdziwie cenne.mędrcem. a nawet jedyne prawdziwe dobro. ta wyjaśniała. mianowicie. ceniąc cnotę. bo jedno prawo rządzi naturą. które nie miało żadnych cech względnych i osobistych. zaszczyty. który stoicy włączyli do swego systemu. Ludzie dzielą się na dobrych i złych. Ich ideałem był „mędrzec". Życie powinno być przede wszystkim zgodne z naturą samego człowieka. rozum 99 . jako rozum (u Seneki. Na tym życiu zgodnym polega cnota. ten jest wolny. może być źle użyte i może wyjść na złe. aby nie wzbudzały ani pożądania. Cnotę definiowali wręcz jako rozsądek. co jest rzeczywiście. Wedle stoików natura jest rozumna. co być powinno. 2. nic. W tak pojętej cnocie widzieli największą doskonałość. i zapewnia sobie szczęście. Z tego względu rozum był dla stoików miarą postępowania i naturalizm ich był zarazem racjonalizmem. jest jeszcze poza cnotą. Życie zgodne z naturą jest zarazem zgodne z rozumem. złem.to jedno i to samo. ani wstrętu. męstwem czy roztropnością. rozumne. Największą więc doskonałością dla człowieka jest dostosowanie się do tej powszechnej harmonii. jak stoicy. bogactwo. Do szczęścia i doskonałości nic poza cnotą nie potrzeba. jest warunkiem dostatecznym szczęścia. druga połowa była już ich własnością: polegała na kulcie natury. a pod drugim nie. kto tego dokona. co by mogło być podstawą stopniowania. lecz rozum stanowi naturę człowieka. recta ratio u Cycerona). A między mędrcem a szaleńcem nie ma przejść. Żyć cnotliwie i żyć zgodnie z naturą . które cechuje samowystarczalność. Cnota jest bowiem usposobieniem. wynikającym ze stoickiego poglądu na świat. które od niego jedynie zależą i przeto są pewne. nie będąc „dobrymi" mają jednak mniejszą lub większą „wartość". jakie nazywamy „szczęściem". znikome rzeczy nie są potrzebne do szczęścia i brak ich nie może powodować nieszczęścia. Poza cnotą i jej przeciwieństwem. a było ich więcej. nie wyłączając człowieka. cnoty. a wynikało stoikom z ich pojęcia cnoty. niewolnik i nędzarz. różnicowania czy dzielenia cnoty. określali w zależności od tego. boska. I nie są jednak sobie równe. harmonijna. można z nich robić dobry albo zły użytek. Nie namiętności bowiem. jaka jednostce może przypaść w udziale (doskonałość jednostki Grecy nazywali eudajmonią. A działanie cnotliwe jest właśnie zgodne z naturą. i niepodobna posiadać jej pod jednym względem. Jednakże te rzeczy obojętne są materiałem naszych czynów. Był to motyw cyników. a do której należy również to poczucie doskonałości. Ta łączność mądrości. bo posiada to. cnotliwe. Uważając. uroda. ZŁO i RZECZY OBOJĘTNE. jako wiedzę. ale nikt nie przejął się nią i nie pogłębił jej tak bardzo. Życie zgodne z naturą. Tamta połowa ich teorii wywyższała cnotę. to znaczy człowiek rozumny i cnotliwy. bogaty. więc dobrem nie jest. Rozum zaś rządzi nie tylko człowiekiem. szczęśliwe. na czym cnota polega. mędrzec uniezależnia się od wszelkich niepomyślnych okoliczności. Życie cnotliwe jest życiem wolnym. Cnota jest jedna dla wszystkich i na wszystkie warunki życia. Wprawdzie we wszechświecie panuje wszędzie konieczność. jakie by zajść mogły. Cnota jest dobrem jedynym. Będzie on zabiegać o same tylko dobra wewnętrzne. Przeciwieństwem jego jest szaleniec. który przez to jest szczęśliwy. to. Takim dobrem wewnętrznym jest cnota. nawet zdrowie i życie. Stoicy pragnęli nakłonić ludzi. wolne to zatem było dla stoików jedno i to samo. utożsamiali ją wręcz ze szczęściem i mieli za dobro najwyższe. Wszystko to było przygotowane przez naukę Sokratesa. Mędrzec ignoruje je i przez to jest prawdziwie niezależny. ale całym kosmosem. co poza tym ludzie nazywają dobrami. Wszystkie te nietrwałe. jak bogactwo lub sława. które stało się klasycznym w etyce) konieczność wolności nie wyklucza. i tylko cnotę. nie ma jej wcale. w znoszeniu cierpień jako męstwo. w prowadzeniu swych spraw jako roztropność. To był pierwszy paradoks etyki stoickiej. Kto bowiem działa zgodnie ze swą naturą. i ona jedna. siła. stanowi więc łącznik między człowiekiem a kosmosem. Wszystko. Stoicy dobro uzależniali od natury. Cnota jest jedna i niepodzielna: nie ma różnicy między sprawiedliwością. które nie ulega stopniowaniu.

już nie rozumną. licząc się z naturą.jak talenty. ich obojętność dla dóbr nie była obojętnością dla ludzi. W przeciwieństwie do dobra. wartość tych proegmenów jest względna. do zerwania z tradycyjnym przeciwstawieniem pełnoprawnych Hellenów i barbarzyńców. pamięć.jak posiadanie dzieci. krewni. jak lekarz. stronią od rzekomego zła. Czyny mające na celu dobra są cnotliwe. że jedne z nich są „godne wyboru" (proegmena). rozsądna trzeźwość. była natury społecznej . Każdy człowiek należy do różnych grup. wbrew odmiennym pozorom. Ludzkość była wzniosłym hasłem stoików. umiarkowana majętność. których on jest ośrodkiem. osiągnąć tę samą bliskość względem ludzkości. dane nam przez los. aby opanować afekty i zobojętnieć dla wszelkich dóbr życiowych. te zaś. Zwłaszcza najgorszy z afektów . Złe jest tylko życie wbrew cnocie. 3. Nie chodzi o umiarkowanie wobec nich. ten nie znajduje żadnego przeciwieństwa między interesami osobistymi a społecznymi. ETYKA SPOŁECZNA. inne „godne odrzucenia" (apoproegmena). wszystkich. Namiętności mają charakter egoistyczny. lecz w nas i od nas tylko zależne. czyli beznamiętność. będące przywiązaniem do rzekomych dóbr. etykę i moralność. zwierzęcą naturą człowieka. kierownik czynów moralnych. lecz całkowite wyzbycie się ich. jakie głosili perypatetycy.smutek. polegająca na unikaniu rzekomego zła. i c) zewnętrzne . na których podłożu wytwarzają się stany stałe. posiada wartość. zabiegają o rzekome dobra. a nawet łatwość osiągnięcia dobra. Ostatnie. np. po cynikach przejęli ideały kosmopolityczne. a-dwa inne. Są popędami. traktowali społeczeństwo również jako organiczny zespół. inaczej postępuje się źle. to wedle Zenona. Te obowiązki opasują go niby koła koncentryczne coraz szersze. współczucie. które cechowały stoicką teorię i życie. przeciwnie. widzowie. Ta apatia. a bogactwo. które mają na celu proegmena . Afekty (lub namiętności. W pojmowaniu społeczeństwa. a nie ciało jest „właściwą wartością" człowieka. Należy wobec innych powodować się rozumem. dobre pochodzenie. jak np. proegmena zaś są godne jedynie przyjęcia ich. nie posiada jej. Stoicy zrozumieli znaczenie moralne intencji. Rozróżniali też czyny mające zewnętrzne cechy moralności i takie. Rzeczy godne wyboru dzielą się na a) duchowe . gdy są sprawowane rzetelnie. którego los nam odmówił. kto kieruje się w życiu zasadami rozumu. Dążyli do usunięcia granic między państwami narodowymi. i ma wobec nich obowiązki. bogactwo. nawet samo życie. niełatwo mogą osądzić. urzędnicze czy wojskowe. a więc i smutek z powodu cudzego zła. naród. lub mizantropia. recta. stoicy byli dalecy od atomizmu. towarzysze. honesta. węższych i szerszych. Ideałem dla człowieka jest sprowadzić obwody tych kół do ośrodka. naturze i rozumowi.tylko „odpowiednie". miłość ludzka. jaką ma względem samego siebie. Źródłem jego są afekty. stają się wartościowe. W tym punkcie stoicy wzięli rozbrat ze skrajnością cyników. połączone z radykalnym potępieniem. Ale 100 . silniejsze od rozumu. lecz o „apatię". czym choroby dla ciała.jak sprawność narządów zmysłowych. co nie są doskonali. rodziców. tak samo jak w pojmowaniu przyrody. nie powinien mieć nigdy dostępu do duszy mędrca. wytworzyło tę surowość i ten rygoryzm. ale nie są również złem. 4. a nie srebro. najszersze koło obejmuje całą ludzkość. ale jego wartość zanika wobec wartości duszy. podobnie jak w pięknie rzeźbionym naczyniu „wartością właściwą" jest sztuka. będące dla duszy tym. ale cielesną. To wymaganie. bystrość myślenia. W stworzeniu takiego zespołu widzieli zadanie państwa. smutek i obawa. Dobra są godne dążenia do nich. Rzeczy obojętne nie są dobrami. Do jakiej kategorii czyn jakiś należy. uznanie. traktującego części jako samodzielne wobec całości. Te koła to własne ciało. Okazuje się. których wewnętrzną intencją jest czynienie dobrze. skąpstwo. nie znający jego wewnętrznej intencji.wybiera między nimi i wytwarza reguły operowania nimi. który unika bolesnej operacji ze współczucia dla chorego. jeśli posiada dobrą intencję. Imperium Romanum realizowało idee stoików. tj. właśnie przezwycięża egoistyczne skłonności. które jest bezwzględne. postępy w wiedzy (te są stosunkowo najwyższe). Wartościom duchowym należy się pierwszeństwo przed cielesnymi : bo dusza. mądrości i cnoty. Bo też dobro jest nie poza nami. ale rozum. jakieś czynności obojętne. a nie współczuciem. wiara w możność. Ciało nie jest całkowicie bezwartościowe. Czyn jest dobry. pierwsze są „słuszne". Cztery są zasadnicze afekty: z nich dwa. jako złych. jest dobry. b) cielesne . Etyka stoików. AFEKTY. Ona to stanowi najbliższy cel życia moralnego. Etykę stoików cechowała surowa powaga. nie o „mstropatię". zawiść i pożądliwość. drugie zaś są „zacne". Żaden afekt nie jest naturalny i żaden dobru nie służy: należy się więc ich wyzbyć. to choćby powszechnie uchodził za haniebny. charakteryzuje mędrca. Odpowiada to nowożytnemu (Kaniowskiemu) rozróżnieniu legalności i moralności. ale także optymizm. Jeśli zaś ją posiada. poruszenia duszy bezrozumne i przez to przeciwne naturze ludzkiej.

co służy cnocie.władze poznawcze. czyli nauką o kryterium prawdy. z odpowiedniej odległości. co on oznacza. Zapewne ich skłonność do refleksji etycznej skierowała uwagę na podmiot. jak w metafizyce: tam nie uznawali idealnych czynników bytu. 2. że każda prawda i fałsz. i do przeciwstawienia bardzo już bliskiego przeciwstawieniu „podmiot . Stoicy byli tymi. pisał cesarz-stoik. lecz właśnie tylko zmiany zachodzące w tym stanie. Więc cnota jest łatwa i łatwa radość. Punktem wyjścia było dla nich przekonanie. Rozum był podstawowym czynnikiem filozofii stoików. Te są różnych rodzajów: jedne z nich są „naturalne". że postrzegamy nie rzecz i nawet nie stan duszy. nie należy go więc traktować jako połączenie terminów. są aktami sui generis. W kwestiach poznania stoicy tak samo odeszli od tradycji platońskiej. Pośród zaś naturalnych są takie. W kompleksie tym widzieli jednak wspólny przedmiot. pojęcia dobra i Boga. Klasyfikując . POCHODZENIE WIEDZY. analityką. KRYTERIUM PRAWDY.w samodzielny sposób . a także i te. Ze spostrzeżeń. pojęć i sądów. druga stoików. one już kryteriów nie potrzebują. Takie postrzeżenia stoicy zwali kataleptycznymi. 101 . bo i one wyrastały na podłożu doświadczenia. I rzeczywiście. Postrzeżenia kataleptyczne są to te. ale podczas gdy ci mniemali. jakie są naprawdę. Sądy nie są li tylko derywatem postrzeżeń. mówił już nie o odciśnięciach. które są tedy pierwszym podłożem wiedzy. Marek Aureliusz. Otóż jednym spostrzeżeniom dajemy uznanie. i natura ludzka w istocie swej jest dobra i rozumna. Są naturalne i powszechne. Użyli go w szerokim znaczeniu. mianowicie aktami uznania (synkatatesis). dostatecznie długo trwające. czyli środka rozpoznawania prawdy i odróżniania jej od fałszu. a nawet gramatykę . Chryzyp wysubtelnił teorię. Pochodzenie jej pojmowali sensualistycznie: Kleantes wyznawał nawet bardzo gruby sensualizm. Jako nauka traktująca o mowie logika obejmowała również retorykę. Nie termin. bo pojmował postrzeżenie jako odciśnięcie przedmiotów w duszy. że takie prawdy istnieją i że poznajemy je przy pomocy zmysłów. którym uznania odmówić niepodobna. ale nie rozporządzał wrodzonymi pojęciami. wytwarzane niejako automatycznie przez umysł. ale niektóre postrzeżenia są zupełnie jasne i przekonywające i dają przez to gwarancję. innym nie.stanowiła więc duży i niezupełnie jednolity kompleks dyscyplin. inne zaś są wytwarzane świadomie na drodze refleksji. III. a nie podmiotu. co oznaczane. natomiast innym twierdzeniom służą za kryteria. mędrzec powinien być więc doskonałym dialektykiem.przedmiot". które bezpośrednio i niezawodnie okazują swą prawdziwość. Stoicy przyjmowali. sprawdzane przez inne postrzeżenia. Są to postrzeżenia dokonywane w normalnym stanie. jakie wytworzyła starożytność: pierwsza była dziełem Arystotelesa. W ten sposób stoicy zapoczątkowali propozycjonalne traktowanie logiki. stoicy przyjmowali to dla niektórych tylko spostrzeżeń. Grecy zajmowali w filozofii postawę obiektywną: ich teoria poznania była analizą przedmiotu poznania. którzy częściowo przynajmniej wyzwolili się z tego ograniczenia. a zwłaszcza dialektyki: cnota jest bowiem oparta na wiedzy. 1. lecz sąd należy uważać za jednostkę logiczną. cnotliwi mędrcy stoiccy odznaczyli się w dialektyce: wytworzyli nowe i owocne teorie spostrzeżeń. nie czyniły wyłomu w sensualistycznych intencjach stoików. ich racjonalizm był połączony z genetycznym sensualizmem. Stoicy pierwsi użyli terminu „logika". „Jakże łatwo odtrącić od siebie i odepchnąć wszelkie wyobrażenia niepokojące i niestosowne i natychmiast uzyskać pogodę ducha". topiką. w obu znaczeniach wyrazu: o rozumie i o mowie. uważali władzę sądzenia za władzę odrębną. 3. że ujmują rzeczy takimi. który umożliwił im jednolitą definicję całego kompleksu: mianowicie określali logikę jako naukę o znaku i o tym. Nie wszystkie wprawdzie. Do końca nie posiadali właściwej nazwy dla oznaczenia podmiotu. Pojmowali logikę jako naukę o logosie. LOGIKA. Stoicy.też ponadto i świat jest zbudowany rozumnie. Naczelnym zagadnieniem ówczesnej logiki było zagadnienie kryterium. jak oczywistość. W LOGICE FORMALNEJ stoicy byli inicjatorami jednej z dwóch wielkich koncepcji. dość. wszystkim „wspólne". ceniący tylko to. że doszli do wytworzenia pojęć takich. Na ich podstawie wytwarzamy słuszny i oczywisty sąd postrzegawczy. świadomość. że wszystkie postrzeżenia są niezawodne i mogą służyć za kryteria. co. które dawniejsi filozofowie nazywali dialektyką. tu nie uznawali apriorycznych czynników wiedzy. a zatem każdy sąd stanowi nierozkładalną całość. lecz o zmianie dokonanej w duszy. które współczesne im szkoły zwały kanonika. Podobnie twierdzili i epikurejczycy. prawdy i kryterium. powstają pojęcia. tę najważniejszą część nazywali dialektyką. a nawet całą nową teorię logiki formalnej. Za kryterium mogą służyć tylko prawdy. czyli sąd kataleptyczny. jak to czynił Arystoteles. i zaznaczał. jak np. ale nie wrodzone. obejmując te działy. uznawali jednakże potrzebę logiki. specjalnie odpowiadają naturze ludzkiej i przez to są powszechne. Z owego kompleksu wyróżniali część traktującą o prawdziwości tego.

która objawia się też jako siła życiowa. językowa koncepcja logiki lub nowa wobec Arystotelesowskiej klasyfikacja sądów. A pisma te były. i która od czystej nauki stoickiej przeszła do eklektycznej. a w skróconej postaci jako Encheiridion . hipotetyczne i dysjunktywne. gdzie zasady przejął z dawniejszej filozofii. Zajmowali się prawie wyłącznie sprawami etycznymi i w tym zakresie byli wierni tradycji stoickiej. Surowość. lecz w hipotetycznym „jeżeli A. SZKOŁA STOICKA przeszła przez 3 okresy: 1) stara szkoła ateńska. jak Arystoteles klasyczną". i dopiero najnowsze badania wydobyły na jaw. historii kultury. U MŁODSZYCH STOIKÓW wszakże wziął górę nie ten prąd religijny. objął Panaitios z Rodosu (185110). Pochodził z syryjskiej Apamei. z jaką stoicy żądali przeprowadzenia zasad cnoty w życiu. między innymi rozróżniali wśród sądów złożonych sądy kopulatywne. nie mniej liczne i nie mniej różnorodne niż Arystotelesa. O gniewie i in.Podręcznik moralności). ale nie w Atenach już. Tradycyjne greckie zainteresowanie światem zewnętrznym zaczęło ustępować miejsca zainteresowaniu światem wewnętrznym. dociągając go do najwyższego poziomu ówczesnej nauki. Najwybitniejszym wszakże myślicielem tego okresu był jego następca. ŚREDNI OKRES STOICYZMU zaczął się. „Jako syntetyk (nie eklektyk)" . 50 -130). Ograniczyli filozofię stoicką prawie wyłącznie do zagadnień etyki i mądrości życiowej. rozwijająca się w Rzymie w okresie Cesarstwa. podległa prawom rozumu. że był przełomową postacią w dziejach późnogreckiej myśli.). przyczyna. jedyną miarą dobra w etyce i prawdy w logice. przede wszystkim zaś do doktryny Platona. który materię pojmował jako żywą. pojmowanie wolności i intencji moralnej. Ale niebawem zaczął się w filozofii stoików objawiać zwrot zupełnie inny.Tak pojmując sąd odnaleźli pewne prawa i rozróżnienia. która częściowo powróciła do pierwotnej doktryny stoickiej. O krótkości życia. Ale również i w logice: teoria spostrzeżeń kataleptycznych. w przeprowadzeniu ich wykazał wiele oryginalności. lecz rzymsko-moralistyczny. która kwitła na przełomie II i I w. Epiktet (ok. nawet tam. ISTOTA STOICYZMU leżała w połączeniu racjonalizmu z materializmem. odbiegli od pierwotnego stoickiego materializmu. autor wielu popularnoetycznych pism: O życiu szczęśliwym.„zamyka filozofię hellenistyczną. 2) średnia szkoła. Zarówno do objaśniania materii jak ducha używał pojęć fizykalnych. I przeto jego obraz świata wypadł zupełnie jednolicie.. Zbliżyli swój sposób myślenia do doktryn idealistycznych i dualistycznych. jaki wytworzył się na tej podstawie. że oparł ją na zdobyczach nauk ścisłych. Materialna natura jest jedynym bytem rzeczywistym.n. Najsławniejsi wśród nich byli i są dziś jeszcze: Seneka (3-65 n. wreszcie cesarz Marek Aureliusz panujący 161-180). Co więcej. był materialistycznym monizmem. sądu jako aktu uznania. ideał mędrca. rozwijającą się celowo. W przeciwieństwie do Arystotelesa pierwotną postać sądu widzieli nie w sądzie kategorycznym „S jest P". ale takim. społeczne pojmowanie etyki. teoria namiętności. odkąd kierownictwo szkoły w 129 r. lecz na wyspie Rodos. pedagogice. zbliżyli go także do sposobu myślenia ludzi Wschodu. p. Metodę na nich wypróbowaną zastosował także w teologii. a naturalny w owym okresie. drugi go od niej oddziela. Ale natura jest racjonalna. Poseidonios (135-50).e. Istotne w jego filozofii było to. ich pogląd na świat skłaniał się do dualizmu i spirytualizmu.powiada o nim Sinko . najbliższy starostoickiej tradycji (poglądy jego przechowały się. był niewiele starszy od Cycerona. Obraz świata. pojęć naturalnych. działanie. rozumną. finalistyczny i panteistyczny. zwłaszcza Seneka i Marek Aureliusz. Diatryby. Ducha interpretował jako siłę natury. był więc hilozoistyczny. jak można sądzić. Pierwszy łączy go z filozofią Platońsko-Arystotelesowską. spisane przez Arriana i wydane pn. boską. Zagubienie jego pism przyczyniło się do tego. Tchnął w stoicyzm nowe życie. później nauczyciel filozofii w Rzymie. do której należą twórcy stoicyzmu. Oddziałali potężnie. radą i podporą w życiu. autor Rozmyślań. w ich ujęciu filozofia stała się sprawą życiową. najszerszy znalazła oddźwięk . Zwłaszcza w etyce: oryginalna była zasada zgodności z naturą. takich jak natura. to B".e. tę samą. Stoicy ci. 102 . Stoicyzm. które uszły uwagi Arystotelesa. siła. niewolnik pochodzący z Frygii. Pisma ich trafiły do szerokich mas i do dnia dzisiejszego zostały żywe. że zasługi jego poszły w zapomnienie..i ona to popularnie nosi nazwę stoicyzmu. dygnitarz za rządów Nerona. I w duchu nadchodzącej ery religijno-filozoficznej wzmogły się także w filozofii stoików czynniki teologiczne i pojawiły mistyczne. 3) młodsza szkoła.

od przeciętnego hedonizmu w stylu Arystypa bardzo daleką. Wiele teorii. meteorologii i etyki. ale ateńskiego pochodzenia. w logice sensualizm. Złudzeniem była dla Epikura wiara w metempsychozę i w periodyczny powrót rzeczy. w etyce głosił hedonizm. że dobro to jest ograniczone i krótkotrwałe. Szkoła Epikurejska. Stworzony został przez Epikura w tym samym czasie. Epikur dał natomiast hedonizmowi oryginalną postać. jakie dał Epikur. Diogenes Laertios wspomina o 300 napisanych przezeń księgach. co w innych systemach hellenizmu: punktem wyjścia było założenie. Atomiści i cyrenaicy byli głównymi poprzednikami epikurejczyków.hedonistyczną etykę i sensualistyczną logikę. jest stanem przyjemnym. To był najistotniejszy punkt epikureizmu: że w nim hedonizm łączył się z kultem życia. że do szczęścia wystarcza brak cierpienia. a od cyrenaików . zapożyczył z dawnej filozofii. Otóż Epikur pojął doskonałość hedonistycznie. podczas gdy inne szkoły widziały doskonałość życia w czymś zupełnie innym niż doznawanie przyjemności. poznał również poglądy sceptyka Pirrona. był już dawniej wyznawany przez Arystypa. W przeciwieństwie do przyrody. Podstawową myślą Epikura było. co system stoicki. W r. jakie naprawdę na własność jest nam dane. POGLĄDY EPIKURA 1. o którą nie potrzebujemy zabiegać. był człowiekiem o charakterze szlachetnym. Uczniowie niewiele dodali do nauki mistrza. Nie miała tedy zadatków rozwoju.EPIKUR I EPIKUREJCZYCY Drugi nowy system hellenistyczny jeszcze dalej odbiegł od idealizmu i był wyrazem krańcowo trzeźwego i pozytywnego sposobu myślenia. że człowiekowi jest z natury dobrze. założona w Atenach na progu III w. która jest nieskończona. acz nie był on jego wynalazkiem. brak cierpienia bowiem odczuwamy już jako przyjemność. Jako wrodzona.. dzięki Laertiosowi przechowały się zwięzłe Zasady Epikura oraz 3 jego listy. Życie jest dobrem. Doktryna Epikura była przezeń rozwinięta wszechstronnie i głoszona w skończonej zupełnie postaci. stosunkowo najwięcej w teorii poznania. przez demokrytejczyka Nauzyfanesa poznał atomizm. wszakże i tym dał nowy odcień. byle tylko nie unieszczęśliwiały go cierpienia. naówczas Ksenokrates zarządzał Akademią. że filozofia starożytna uświadomiła sobie wartość życia równocześnie z uświadomieniem jego znikomości. 103 . Wniosek. Filozofię teoretyczną podporządkował całkowicie praktycznym celom życia. Pisma jego były bardzo liczne i różnorodnej treści. byli niejako sektą czcicieli życia. 306 założył własną szkołę w ogrodzie (stąd mowa o „ogrodzie Epikura" i o „filozofach z ogrodów"). było ze wszystkich najprostsze. w fizyce materializm. zawierające zarys fizyki. sam proces życia. ROZWÓJ SZKOŁY. i to jedynym. Niech tylko ciało będzie zdrowe i dusza spokojna. POPRZEDNICY. ŻYCIE EPIKURA. jaki stąd wyciągnęła. Jest to radość wrodzona. a zwłaszcza nowy sens życiowy. W formach religijnego kultu epikurejczycy czcili życie. Wbrew potwarzom wrogów. Mianowicie: szczęście polega na doznawaniu przyjemności. Zarówno punkt wyjścia jak i cel filozofii był w epikureizmie ten sam. Epikur (341-270). Od atomistów Epikur przejął materialistyczną i mechanistyczną fizykę. życie ludzkie jest tylko epizodem. szkoła Epikurejska była nieporównanie trwalsza w swych poglądach od innych szkół tego okresu. o prostym trybie życia. Tak się złożyło. że szczęście jest największym dobrem. traktując inne działy tylko jako służebne. Wyjaśnienie to nie było tautologią: szczęście (eudajmonię) Grecy rozumieli jako życie możliwie najlepsze. na czym szczęście polega i jak je można osiągnąć. zwłaszcza w dziedzinie filozofii przyrody. a wymienia tytuły 40 dzieł.wyjaśnienie. kładł nacisk na etykę. Tłumaczy się to tym. zamieszkał w Atenach jako 18-letni młodzieniec. Hedonizm trwale skojarzył się z imieniem Epikura. celem zaś . którą prowadził aż do śmierci. a Arystoteles żył jeszcze. 1. Niemniej mieli świadomość. HEDONIZM i RADOŚĆ ŻYCIA. miała zwolenników do końca okresu hellenistycznego i stanowiła w nim czwarty wielki obóz filozoficzny. a nieszczęście na doznawaniu cierpień. urodzony na wyspie Samos. a życie będzie rozkoszą. gdyż nosimy ją w sobie. Epikur słuchał filozofów różnych kierunków. jest niezawodna. Poza tym odnaleziono w Herkulanum części jego wielkiego dzieła 37 ksiąg o naturze. trwała i odradzająca się wciąż na nowo. samo życie jest radością. A wyjaśnienie. ale przebywał już w Chalkis. naturalny stan człowieka. ETYKA. w którym osiągnięta została dostępna człowiekowi doskonałość. o wysokim poziomie moralnym. Reszta zaginęła. gdy nic dobrego i nic złego go nie spotyka.

brzmiał: Dobro, jakie posiadamy, trzeba ocenić i .użyć od razu, bo jest przemijające i jednorazowe ; trzeba go użyć docześnie, na przyszłe bytowanie nie można liczyć. Była to doktryna etyczna na wskroś doczesna. 2. PRZYJEMNOŚCI ZEWNĘTRZNE. Radość życia jest głównym składnikiem szczęścia, ale nie jest jedynym; oprócz tej wewnętrznej radości istnieją przyjemności powodowane przyczynami zewnętrznymi. Te (jedyne, na które Arystyp zwrócił był uwagę) są całkowicie innego typu niż tamta żywiołowa przyjemność życia. Wymagają działania pozytywnych przyczyn, gdy do tamtej wystarczał brak cierpienia (mogą tedy być nazywane „pozytywnymi" w odróżnieniu od tamtej „negatywnej", choć wszystkie odczuwane są pozytywnie). Tamtą nosimy w sobie, te zaś zależne są od okoliczności, a przez to zdane na los szczęścia i niepewność. Dla osiągnięcia pozytywnych przyjemności muszą być spełnione dwa warunki: trzeba mieć potrzeby i trzeba, by były zaspokojone. Tymczasem tamtą radość życia odczuwa się właśnie wtedy, gdy nie jest się zaabsorbowanym przez potrzeby i ich zaspokajanie. Zatem jedne przyjemności występują przy braku potrzeb, drugie przy zaspokajaniu potrzeb; przyjemność negatywną odczuwa ten, czyjego spokoju żadne bodźce i zmiany nie mącą, przyjemności zaś pozytywnej może doznać tylko ten, kto podlega bodźcom i zmianom. Te dwa gatunki przyjemności nie są sobie równe. Tylko w przyjemności negatywnej przy braku potrzeb, człowiek jest zupełnie wolny od cierpienia. Gdzie zaś są potrzeby, tam zawsze grozi ich niezaspokojenie; a i samo zaspokajanie złączone jest z cierpieniem. „Najwięcej przyjemności ma ten, kto ma najmniej potrzeb". Więc negatywna przyjemność jest wyższa. Ona jest tedy właściwym celem życia. Aby ten cel osiągnąć, nie potrzeba zabiegać o przyjemności, lecz trzeba tylko unikać cierpień; nie zaspokajać potrzeb, lecz się ich wyzbywać. Przyjemność pozytywna nie jest celem, lecz jedynie środkiem, mianowicie środkiem do zagłuszania cierpień, gdy te człowieka dręczą. Należy zerwać z pierwotnym instynktem, który każe ubiegać się o każdą przyjemność, jaka się nadarza; trzeba wyrobić sobie sztukę mierzenia przyjemności i wybierania tych, które nie pociągają za sobą cierpień. Przyjemności pozytywne są dwojakiego rodzaju: bądź fizyczne, bądź duchowe. Stosunek ich jest taki, że cielesne są bardziej zasadnicze, gdyż duchowe nie mogłyby istnieć bez nich, są bowiem (np. przyjemność jedzenia) związane z podtrzymywaniem życia, a życie jest pierwszym szczęścia warunkiem; w tym sensie Epikur mówił, że „przyjemność brzucha jest podstawą i korzeniem wszelkiego dobra". Natomiast dobra duchowe są wyższe, dają bowiem przyjemności więcej, a to dzięki temu, iż dusza obejmuje nie tylko teraźniejszość, ale siłą wyobraźni również przeszłość i przyszłość. Epikur nie uznawał jakościowych różnic między przyjemnościami. Nie ma przyjemności mniej lub więcej szlachetnych, są tylko mniej lub więcej przyjemne. Rozumiał, że gdyby dopuścił różnice jakościowe, to konsekwentny hedonizm nie dałby się utrzymać. „O ile nie pogwałcisz praw, nie naruszysz dobrych obyczajów, nie zasmucisz bliźniego, nie nadwerężysz ciała, nie utracisz środków koniecznych do życia, to używaj jak chcesz swojej ochoty". Jednakże zalecał wyraźnie pewien sposób życia: zalecał zabieganie o radości duchowe, szerzył kult przyjaźni i szlachetnego, wysubtelnionego życia (właśnie to wysubtelnienie życia zwane dziś bywa „epikureizmem"). „Nie uczty i pochody świąteczne, rozkosze miłości i rozkosze podniebienia przy zastawnych stołach czynią życie słodszym, lecz trzeźwy rozum, który... odrzuca błędne mniemania, najwięcej niepokoju sprawiające duszy". Najskromniejsze przyjemności - grono przyjaciół i kwiaty w ogrodzie - były dla epikurejczyków największymi przyjemnościami. 3. ŚRODKI DO SZCZĘŚCIA. Dwa są zasadnicze sposoby na szczęście: cnota i rozum. „Nie ma życia przyjemnego, które nie byłoby rozumne, moralnie podniosłe i sprawiedliwe, ani też nie ma życia rozumnego, moralnie podniosłego i sprawiedliwego, które nie byłoby przyjemne". Przepisy życiowe, jakie dawał hedonista Epikur, były tedy, pomimo tak krańcowo odmiennego punktu wyjścia, identyczne z przepisami idealistów. Natomiast uzasadnienie ich przez Epikura było inne. Według niego bowiem cnotę należy pielęgnować dlatego, że jest środkiem do szczęścia, natomiast byłoby nonsensem uważać ją za cenną samą przez się i nonsensem byłoby cokolwiek dla niej samej czynić. Przyjaźń tak samo jest cenna, bo nie można żyć bezpiecznie i spokojnie, nie będąc w przyjaźni z ludźmi, a nie można żyć przyjemnie, nie żyjąc spokojnie i bezpiecznie. Niemniej przyjaźń jest tylko środkiem, a celem - zawsze i wyłącznie przyjemność. I to tylko własna. Wszystkie wzniosłe przepisy epikurejskie oparte były na egoizmie. Ale też altruizm nikomu do niczego, wedle Epikura, nie jest potrzebny. Społeczeństwo nie potrzebuje bezinteresownych obywateli, najlepszymi obywatelami są interesowni
104

egoiści, o ile naturalnie są rozumni. Epikur chciał trzeźwej filozofii, a myślał, że na niej lepiej niż na innej można oprzeć sprawy ludzkie, moralność i prawo, ustrój społeczny i serdeczne stosunki między ludźmi. Rozum jest niezbędny do szczęścia, nie tylko aby trafnie wybierać przyjemności, ale także, by kierować myślami. Bo myśli łatwo błądzą i wytwarzają złudy i straszaki, które najniepotrzebniej zakłócają człowiekowi spokój i uniemożliwiają szczęście. Nie ma zwłaszcza gorszego lęku nad ten, jaki wywołuje myśl o bogach wszechmocnych i o nieuchronnej śmierci. Ale może ten lęk jest nieuzasadniony? Może lękamy się na próżno? Aby się co do tego upewnić, należy zbadać naturę rzeczy; w tym celu Epikur zajmował się fizyką. Aby zaś do tego badania wyszkolić rozum, zajmował się logiką. Stąd te dwa działy dostały się do filozofii Epikura. II. FIZYKA. Przyrody nie warto, według Epikura, badać dla niej samej; warto natomiast, jeśli badanie wzmoże szczęście, przede wszystkim jeśli uspokoi umysł. A może uspokoić go wykazawszy, że przyroda nie jest dla człowieka groźna. Z tą myślą Epikur budował swą teorię przyrody. l. FIZYKA BEZ BÓSTW. Epikur, przekonany, że prawdziwe wyjaśnienie jest tylko przyczynowe, nie mógł korzystać z Platońskiej i Arystotelesowskiej, a nawet stoickiej teorii przyrody; mógł nawiązać jedynie do Demokryta. I wytworzył, on jedyny w okresie hellenizmu, system ściśle przyczynowy, podczas gdy wszystkie inne szkoły rozwijały tylko finalistyczną metodę Platońskiego Timaiosa. Jego teoria przyrody była w ogólnych zarysach demokrytejska. Była materialistyczna: przyjmowała, że nie istnieje nic poza ciałami i pustą przestrzenią. Była atomistyczna w opozycji do Platońskiej, Arystotelesowskiej i stoickiej koncepcji, traktujących świat jako organiczną całość: przyjmowała, że ciała składają się z mnogości wzajem od siebie niezależnych atomów. Co z naszych przedstawień nie jest atomem ani zespołem atomów, to jest ich własnością albo, jak np. czas, własnością własności. Własnością atomów jest tylko wielkość i kształt; jakości zmysłowe nie są własnościami atomów, ale też w tym tkwiła różnica między poglądami Demokryta i Epikura - nie są subiektywne; powstają w zespołach atomów. Materializm łączył ogólnikowo Epikura i stoików, ale zresztą dzieliło go od nich wszystko: bo oni byli materialistami, których idealizm głęboko pociągał i którzy dlań robili możliwie największe ustępstwa; on zaś był skrajnym przeciwnikiem idealizmu. Jego kauzalizm przeciwstawiał się stoickiemu finalizmowi, jego atomizm - organicznej koncepcji przyrody, jaką wyznawali stoicy, jego mechanistyczne ujęcie stoickiemu dynamizmowi. Teoria Epikura bowiem w pojmowaniu przyczyn była mechanistyczna. Ruch atomów tłumaczył wyłącznie ich mechanicznym ciężarem; dlatego ruch ten odbywa się w kierunku z góry na dół. Gdyby wszakże atomy wszystkie spadały równomiernie w tym samym kierunku, to układ ich nie ulegałby zmianie. Aby więc wytłumaczyć zmiany zachodzące w świecie, Epikur przyjmował, że atomy spadając odchylają się od pionu; mniemał, że odchylenia wystarczają, by wytłumaczyć całą różnorodność w układzie świata i w jego dziejach. Zarazem wprowadzał przez nie wolność, robił wyłom w ściśle przyczynowej, mechanistycznej koncepcji świata. Mimo ten wyłom, sądził, że wyjaśnia świat jako wynik mechanicznie działających, materialnych sił. To było dla Epikura najważniejsze; bo stąd wyprowadził wniosek, o który mu chodziło: że przyroda tłumaczy się sama, bez udziału bóstw. Nie był ateistą: bogowie istnieją, są wieczni, szczęśliwi, wolni od zła, ale bytują w poza światach i w błogim, niezmąconym spokoju, nie wtrącając się do losów świata, boć to wymaga wysiłku i troski, a te nie dadzą się pogodzić z doskonałym i szczęśliwym bytowaniem bogów; bluźnierstwem jest obarczanie ich czynnością, która nie jest ich godna. Oni są tylko wzorami dla świata. Jeśli zaś bogowie nie mają udziału w losach świata, to nie ma powodu obawiać się ich. Nauka Epikura uwalniała więc człowieka od jednego z najgorszych lęków ludzkich: lęku przed bogami. 2. PSYCHOLOGIA BEZ NIEŚMIERTELNEJ DUSZY. Największą trudność dla systemu materialistycznego stanowiło wyjaśnienie zjawisk psychicznych; ale z tej trudności Epikur, jak zresztą ogromna większość starożytnych, niezupełnie sobie zdawał sprawę. Był przekonany, że dusza, jako rzeczywista i czynna, musi być cielesna. Jest cielesna, ale - zgodnie z powszechnym w starożytności poglądem - innej natury niż ciała; pojmował ją jakby jakiś koloid, jako materię płynną rozprowadzoną po całym ciele, na podobieństwo ciepła. Dusza i ciało są dwiema materiami, dwoma rodzajami atomów, oddziaływającymi na siebie wzajem. Dusza, jak wszystko cielesne, jest w ruchu, a wynikiem jej ruchu jest życie i świadomość; wrażenia są przemianami, dokonywanymi w duszy przez działające na nią przedmioty zewnętrzne. Różnorodności funkcji psychicznych Epikur nie umiał wytłumaczyć inaczej, niż zakładając,
105

że dusza składa się z różnych materii, że jedna materia jest przyczyną spokoju, druga - ruchu, trzecia ciepła podtrzymującego życie, czwarta, najsubtelniejsza - czynności psychicznych. Dusza jest złożonym układem cielesnym, więc - jest zniszczalna, ze śmiercią kończy się jej istnienie. Wiara w nieśmiertelność jest złudzeniem. Więc - nieuzasadniona jest obawa śmierci, to źródło niepokoju, a przeto i nieszczęść ludzkich. „Śmierć nas nic nie obchodzi, bo zło i dobro jest tylko tam, gdzie można coś odczuwać zmysłami, śmierć zaś jest końcem zmysłowego odczuwania". Kto to zrozumie, wyzbędzie się lęku przed śmiercią, przekona się, że nie ma przed nim nieskończonych perspektyw cierpienia, a skoncentrowawszy swe zabiegi na życiu doczesnym, jedynym, jakie nam jest dane, będzie umiał odpowiednio je wyzyskać i osiągnąć szczęście, do którego nieśmiertelność nie jest potrzebna. Jak fizyka Epikura, obchodząca się bez interwencji bóstw w przyrodzie, uwalniała od lęku przed bóstwami, tak jego psychologia bez nieśmiertelnej duszy miała uwolnić od drugiego lęku: przed śmiercią. Cztery są, według Epikura, rzeczy unieszczęśliwiające człowieka, cztery obawy: 1) przed niemożnością osiągnięcia szczęścia, 2) przed cierpieniem, 3) przed bogami, 4) przed śmiercią. „Poczwórnym lekarstwem" na te cztery cierpienia miała być filozofia Epikura; dwa pierwsze leczyła jego etyka, dwa następne jego fizyka: 1) radość, która jest jedynym dobrem, łatwa jest do zdobycia, jeśli tylko człowiek żyje rozumnie; 2) cierpienie, które jest jedynym złem, łatwe jest do zniesienia, bo gdy jest silne, to nie jest długotrwałe, a gdy długotrwałe, to nie silne; a zresztą, to nie cierpienie naprawdę dokucza ludziom, lecz lęk przed cierpieniem ; 3) bogów nie ma się co lękać, bo nie mieszają się do życia ludzkiego; 4) i śmierci nie, bo „największe zło, śmierć, nie dotyka nas ani trochę, gdyż póki jesteśmy, nie ma śmierci, a odkąd jest śmierć, nie ma nas". Ludzkość, dzięki kulturze, jaką sobie wywalczyła, zdołała już osiągnąć pewną ilość szczęścia. Wbrew Platonowi i stoikom Epikur nie wierzył w „wiek złoty", który by był początkiem dziejów ludzkości; przeciwnie, nigdy człowiek nie był bardziej nieszczęśliwy, bo bardziej podległy lękom, niż w stanie pierwotnym. Odtąd osiągnął przynajmniej spokój w stosunku do przyrody i innych ludzi. Reszty dokona trafna filozofia. Uczniowie sławili Epikura jako pierwszego, który poznał, że nie dzięki pomyślnym warunkom człowiek jest szczęśliwy; że szczęście leży nie w warunkach, lecz w samym człowieku. Nie ma sił wyższych, które zajmowałyby się jego losami; nikt mu nie przeszkodzi, ale też i nikt nie pomoże; jest zdany na siebie i sam za swe szczęście wyłącznie odpowiedzialny. Epikur był nie tylko uczonym, ale więcej jeszcze apostołem szczęśliwego życia, i szkoła jego stała się raczej sektą niż związkiem naukowym, sektą, pragnącą wieść życie wyzbyte z przesądów, w przekonaniu, że będzie ono pogodne i szczęśliwe. III. LOGIKA. Źródłem nieszczęścia są tedy przesądy, warunkiem szczęścia jest oświecony umysł. Potrzebna jest więc do szczęścia kultura myśli i należy uprawiać logikę. Ale zagłębianie się w szczegóły jest zbędne: teorią pojęć i sądu, sylogizmem, dowodzeniem, definicją, klasyfikacją - tym wszystkim, co od Arystotelesa stanowiło teren logiki, Epikur nie zajmował się. Chodziło mu jedynie o umiejętność odróżniania prawdy od fałszu. Tak pojętą logikę - jako kryteriologię - nazywał kanonika, od greckiego „kanon", czyli miara, kryterium. 1. SENSUALIZM EPISTEMOLOGICZNY. Stanowisko, jakie Epikur w niej zajął, było sensualistyczne: przez wrażenia zmysłowe, i tylko przez nie, można znaleźć prawdę. Wrażenia odtwarzają rzeczywistość taką, jaka jest; nacechowane są jasnością i dają poczucie oczywistości (evÓQyeia). O rzeczach, których nie postrzegamy, możemy sądzić jedynie pośrednio, na podstawie innych wrażeń; wrażenia tedy są miarą dla wszelkiego poznania, czyli są kryteriami. A dotyczy to każdego wrażenia. Gdyby choć co do jednego zachodziło podejrzenie, że błędnie ujmuje rzeczy, to wrażenia przestałyby być kryteriami. Epikur nie cofnął się przed absurdalnym poglądem, że sny i halucynacje obłąkanych również są prawdziwe. Nikt nigdy nie posunął dalej sensualizmu w teorii poznania. A jednak Epikur nie traktował sprawy naiwnie, wiedział, że ulegamy błędom i złudzeniom. Trudności rozwiązywał w ten sposób, że błędy i złudzenia przypisywane zmysłom, kładł wyłącznie na karb - sądu: przez to mógł już bezpośrednie wrażenie uważać za nieomylne. Niemniej pozostawał fakt, że jeden i ten sam rzeczywisty przedmiot wywołuje zupełnie odmienne wrażenia. Dla wyjaśnienia go Epikur odwołał się do Demokrytejskiej teorii „podobizn": Wrażenia nigdy nie kłamią, ale dotyczą bezpośrednio nie samych przedmiotów, lecz podobizn, które odrywają się od przedmiotów i dostają się do narządów postrzegającego. Same przedmioty są poznawane tylko pośrednio, poprzez podobizny; przejście zaś od podobizn do przedmiotów może być dokonane jedynie przy pomocy sądu - i tu grozi błąd temu, kto nie liczy się nieustannie z tym, że podobizny a) zmieniają się w drodze, b) zderzając się z podobiznami innych przedmiotów, wytwarzają zespoły nie odpowiadające żadnemu z rzeczywistych przedmiotów, i że
106

wreszcie c) narządy zmysłowe, ze względu na swą budowę, nie przepuszczają wszystkich podobizn. Ta sama teoria, z której Demokryt wnosił o subiektywności wrażeń, służyła jego uczniowi do tłumaczenia ich obiektywności. Sensualistyczna teoria Epikura obejmowała również i uczucia. Uczucia zmysłowe, przyjemność i przykrość nigdy nie mylą; błąd może powstać dopiero, gdy na ich podstawie tworzymy sądy, gdy na podstawie odczucia przyjemności i przykrości wydajemy sądy o dobru i złu. Sensualistyczna teoria dała tedy Epikurowi to, na czym mu zależało: podwalinę dla hedonistycznej etyki. 2. SENSUALIZM PSYCHOLOGICZNY. Epikur, a zwłaszcza jego uczniowie zajmowali się nie tylko kwestią kryteriów poznania, ale także jego genezy. Badali, jak formują się ogólne pojęcia i sądy. I tu także oparli się na wrażeniach zmysłowych: dopatrzyli się w nich nie tylko kryterium poznania, ale także jego źródła, z którego wszystkie nasze przedstawienia i sądy się wywodzą. Znaczy to, że wyznawali sensualizm również i w sensie genetyczno-psychologicznym. Ich opis, jak z wrażeń powstają w umyśle ogólne pojęcia, nazwano „indukcją epikurejską". Mówiła ona o tym, jak w wytwarzaniu się pojęć bierze udział wyobraźnia, pamięć, myśl; jak wyobrażenia formują się na czworakiej drodze: wypadku, analogii, podobieństwa, syntezy; jak z pierwotnych wyobrażeń powstają „wyobrażenia typowe", a następnie pojęcia, sądy i przypuszczenia; jak kresem procesu jest znalezienie powszechnych i niezbędnych własności rzeczy. 3. LOGIKA INDUKCYJNA. Epikurejczycy zajmowali się również indukcją w sensie logicznym. Tu chodziło już nie o psychologiczny opis, jak uogólniamy, lecz o logiczny przepis, jak należy poprawnie uogólniać. Logika indukcyjna była jedyną, jaką epikurejczycy chcieli się zajmować: była w starożytności ich domeną, jak dedukcyjna - domeną Arystotelesa i stoików. Było to naturalne przy ich sensualizmie. Usiłowali odnaleźć podstawę wnioskowania indukcyjnego i dopatrzyli się jej w podobieństwie jednych rzeczy do drugich. Nazywali też indukcję wnioskowaniem wedle podobieństwa. Sądzili, że jej uogólnienia obejmują nie tylko dostępne nam zjawiska, ale także rzeczy niedostępne, czym wywołali u sceptyków zarzut dogmatyzmu. EPIKUREIZM wypływał z dwóch źródeł: 1) z kultu życia i pragnienia szczęścia i 2) z trzeźwej postawy umysłu, ufającego tylko temu, co mu bezpośrednio jest dane, i operującego wyłącznie konkretnymi wyobrażeniami. Ze źródeł tych pochodzi zarówno hedonistyczna etyka, jak materialistyczna fizyka i Sensualistyczna teoria poznania Epikura. W szczególności, epikureizm - to etyka, która uznaje jedynie dobra doczesne; czyni człowieka odpowiedzialnym za własne szczęście i nieszczęście; uważa spokój za najdoskonalszy stan człowieka i oświecenie umysłu za jedyny środek przeciw zmorom mącącym jego spokój, a będącym wytworem jego własnej głupoty; wreszcie, widzi paradoksalnie w rozumnym, cnotliwym, kulturalnym trybie życia najlepszy środek do osiągnięcia egoistycznego szczęścia, a w egoistycznej postawie najpewniejszą drogę do szczęścia ogółu. Epikureizm to również filozofia przyrody, która radykalnie wyrzekła się czynników nadprzyrodzonych i uznaje wszelki byt za cielesny, ciała za zbudowane atomistycznie, zdarzenia za uwarunkowane przyczynowo, a przyczyny za działające mechanicznie. SZKOŁA Epikurejska przetrwała do IV wieku n.e. Ale nieznacznie tylko rozwinęła naukę mistrza. Epikur znalazł - w Grecji, a potem w Rzymie - więcej wyznawców niż kontynuatorów. Ulubionym jego uczniem był Metrodor z Lampsaku. Naukowo pracowali spośród członków szkoły - między innymi na polu logiki indukcyjnej - Zenon z Sydonu (około 100 r. p.n.e.) i uczeń jego Filodem. W Rzymie liczni byli ludzie ze sfer pozanaukowych, którzy w epikureizmie znaleźli odpowiadający im pogląd na świat; do nich należał np. Horacjusz. W I w. p.n.e. epikureizm rzymski znalazł wybitnego przedstawiciela w osobie Lukrecjusza (Lucretius Carus, 95-55), którego poemat De rerum natura, przechowany w całości dzięki Cyceronowi, jest najpełniejszym pomnikiem starożytnego epikureizmu. WPŁYW I OPOZYCJA. Epikureizm zawdzięcza swą szeroką popularność temu, co w nim istotnie było najoryginalniejsze: doktrynie etycznej. Epikur był po wszystkie czasy patronem hedonistów, ale nie tyle za swe subtelne pomysły, ile za ogólnikowy hedonizm, a zatem nie tyle za to, co sam stworzył, ile za to, co przejął od Arystypa. W dziejach zaś nauki największe znaczenie miała jego fizyka, choć nie była dziełem oryginalnym; epikurejczycy byli w tej dziedzinie świadomie tylko kontynuatorami dawniejszych poglądów atomistycznych. Ale poczynając od III w. p.n.e. byli jedyną szkołą, która stała na stanowisku czysto przyczynowego i mechanistycznego traktowania przyrody. Dzięki temu odegrali rolę doniosłą: byli
107

negującego wolność. Właśnie w czasie. która rozwinęła się w Akademii . podając za przodków swych Heraklita i Ksenofanesa. tj. w XII w. Ci zresztą dalej jeszcze usiłowali przedłużyć swe drzewo genealogiczne. W erze chrześcijańskiej tradycja epikureizmu została zerwana. filozofami „twierdzącymi". Odnowiony atomizm Epikura zapłodnił nowożytne przyrodoznawstwo. tj. Etyczny punkt wyjścia usunęli wówczas na drugi plan wobec epistemologicznej krytyki. SCEPTYCY Ostatnim wielkim obozem filozoficznym epoki hellenistycznej był sceptycyzm. mechanistycznego ujęcia.„wstrzymującymi się od sądu" (efektycy). dali broń w ręce sceptyków. a teoretyczny i krytyczny zwłaszcza przez akademików. W wiekach średnich był synonimem ateizmu. Odnowienie epikureizmu dokonało się dopiero w epoce Odrodzenia. W świadomości ówczesnego ogółu pogańskiego chrześcijanie należeli z epikurejczykami wręcz do jednej kategorii: wrogów religii. który znalazł zwolenników mniej więcej w czasie. Powstał mniej więcej w tym samym czasie. a jego mniej radykalna forma. poemat Lukrecjusza został przełożony i pod jego wpływem niektórzy myśliciele. wystąpił z nauką swą wcześniej od nich i raczej on oddziałał na nich niż odwrotnie. Był to wszakże tylko epizod. ale Pirron. W starożytności zresztą stanowisko to zwane było częściej od imienia jego twórcy „pirronizmem". W dziejach starożytnego sceptycyzmu można rozróżnić trzy okresy: 1. odrzucającego wszelkie ideały etyczne. siebie zaś . Głównymi przedstawicielami ich byli Ainezydem 108 . surowy krytyk wiedzy zmysłowej. pierwotnie kwestionował radykalnie możność jakiejkolwiek wiedzy. PIERWOTNY PIRRONIZM. gdy sceptycyzm wygasł w Akademii.„akademizmem". i hedonizmu. aby mógł znaleźć oddźwięk. ROZWÓJ. Nie wytworzył szkoły równie spoistej jak tamte. Ale i inni filozofowie przez krytyczną część swoich doktryn przygotowali sceptycyzm: Demokryt. materializmu. drudzy religii w ogóle: dla przeciętnego człowieka było to jedno i to samo. Sceptycy nazywali przeciwników „dogmatykami".. potem nieraz krytykował już tylko wiedzę dotychczas zdobytą. której najwybitniejszymi nauczycielami byli Arkezylaos i Karneades. jednakże nauka jego przechowywała się i rozwijała przez blisko pięć stuleci. W zbyt wielkim był on przeciwieństwie do zasad chrystianizmu. zaprzeczającego istnieniu duszy nieśmiertelnej. reprezentowany przez samego Pirrona i ucznia jego Tymona. Głównymi poprzednikami sceptycyzmu byli sofiści z Protagora-sem na czele: swym relatywizmem i konwencjonalizmem przygotowali sceptycyzm. Sceptycyzm starożytny przeszedł kolejno przez różne fazy i odmiany. stał się doktryną czysto teoretyczną. Jedni byli wrogami religii panującej. starszy od Zenona i Epikura. że byli „najlepszymi filozofami przyrody wśród myślicieli greckich". gdy przerwał się szereg pirrończyków. prąd sceptyczny ogarnął Akademię. głosili atomistyczny pogląd na naturę materii. 2. Korzystając z pracy akademików późniejsi sceptycy usystematyzowali argumentację sceptycką. występował nie tyle jako najprawdziwsza. Sceptycyzm wówczas miał charakter wybitnie praktyczny. byli dla sceptyków także wzorem argumentacji. Ujawnili go dopiero późniejsi Ojcowie Kościoła. etyka stanowiła jego jądro. POPRZEDNICY. wiek III. a sensualizm jego nie był bez wpływu na pewien odłam nowożytnej teorii poznania. Sofiści oraz młodsi eleaci. Stał na uboczu od innych szkół i wszystkim przeciwstawiał swą doktrynę. MŁODSZY PIRRONIZM. w „średniej Akademii". 3. było dziełem Gassendiego. Toteż przez długie wieki był traktowany jako doktryna przewrotna i gorsząca i żaden myśliciel nie mógł się doń głośno przyznawać. Sceptycyzm praktyczny i radykalny był głoszony przez pirronistów. a dialektyka jedynie zewnętrzną powłokę.pośrednikami między starogrecką a nowożytną nauką. mistrzowie w sztuce erystycznej. i tylko „szukającymi" (zetetycy) lub „rozpatrującymi" (sceptycy). był pod wieloma względami doktryną analogiczną do pierwotnego stoicyzmu i epikureizmu. bo one budowały teorie. Ta ostatnia nazwa przyjęła się i „sceptycyzmem" zowie się stanowisko zaprzeczające możliwości poznania prawdy. Zasłużyli sobie na pochwałę Kanta. podający jakości zmysłowe za subiektywne. co stoicyzm i epikureizm: na przełomie IV i III wieku. Mimo późniejszy antagonizm. działo się to w III i II w. Nie zawsze tak było: w początkach ery chrześcijańskiej antagonizm ten jeszcze się nie objawił. i nawet Platon. Miał początkowo charakter praktyczny. AKADEMIZM. on zaś tylko krytykował i przeczył. ile jako najgodniejsza i najwygodniejsza postawa życiowa. jak Adelhard z Bath lub Wilhelm z Conches.

choć dochował wiary swej zasadniczej postawie. który wprowadził do niej sceptycyzm. wypowiadał się zarówno w traktatach filozoficznych. że wedle starożytnych relacji nie miał czasu na strzyżenie brody i obcinanie paznokci. był nieco młodszym rówieśnikiem Tymona. POGLĄDY. ale formę polemiczną. była obcym motywem. Żył również 90 lat (zapewne 325-235). z drugiej zaś jakąś sarkastyczną żyłkę. Kształcił się w Megarze. ma treść podobną. kwintesencja mądrości Wschodu. sztuki i poezji. Sceptycyzm. słynął jako charakter bezinteresowny i rycerski. który żył w III wieku n.obrali najwyższym kapłanem. druga natomiast pozostała specjalnością Pirrona i jego uczniów. był z zawodu malarzem i w dojrzałym dopiero wieku poświęcił się filozofii. zarówno z zakresu matematyki jak i astronomii. teorię zaś jego rozwinął tylko jeden: TYMON z FLIUNTU. Akademia i Likeion walczyły o utalentowanego filozofa. W przeciwieństwie do Pirrona pisał wiele. Z pism sceptyków przechowały się jedynie pisma późnego przedstawiciela szkoły. fizykalnej i etycznej. Ale jak Pirron miał Tymona. Był człowiekiem. uważając. Był człowiekiem innego już typu niż Pirron. Drugie dzieło. jak pitagorejczycy Pitagorasowi. Zarabiał na życie jako nauczyciel retoryki i filozofii. nie pisał. ale potem on przeciągnął Akademię na stronę Pirrona. Wielu zwolenników sceptycyzmu w tym ostatnim okresie rekrutowało się spośród lekarzy szkoły „empirycznej". a w szczególności krytyka dogmatyzmu religijnego. w 11 księgach. komediach i wierszach satyrycznych. Rozwinął myśl tę w teorii i zastosował we własnym życiu. zestawiając najpierw ogólne ich argumenty za niemożliwością wiedzy w ogóle. Wiele najsłynniejszych argumentów sceptyckich pochodzi od niego. gdzie otoczony szacunkiem mieszkał do końca życia. a potem kolejno za niemożliwością wiedzy logicznej. Przeciw matematykom. KARNEADES był scholarcha Akademii mniej więcej w sto lat po Arkezylaosie (żył między 214 a 129). że jest niezdolny do trafnego rozstrzygania jakiejkolwiek kwestii. Był tym. Zarysy Pirrońskie. jego sceptycyzm miał jakby dwojakie źródło: z jednej strony Pirronowską rezygnację. Na ukształtowanie się jego poglądów największy wpływ miała nauka Demokryta (był uczniem Anaksarcha z Abdery. był miłośnikiem piękna. Stał się jakby patronem późniejszych sceptyków. wytworność miała być dominującą cechą jego umysłu. Później osiadł w Atenach. PISMA. a Arkezylaos . PIRRON żył prawdopodobnie od 376 do 286. 109 . Uczniowie bezpośredni raczej naśladowali jego życie. między innymi Menodot i Sekstus Empiryk. Był uczniem perypatetyka Teofrasta. który umiał sobie życie urządzić. Po powrocie z Azji zamieszkał w Elidzie i tam założył szkołę. Podobnie jak Pirron i Arkezylaos. przypisywali mu własne pomysły. że wiedzy zdobyć nie można. e. a jego samego . 5 ksiąg zwróconych jest przeciw dogmatyzmowi filozofów. TWÓRCY. tak on miał swego Kleitomacha. jak i w tragediach. ale poznawszy Pirrona podążył za nim do Elidy.Lakidesa. zapewnia bowiem spokój. dają jasny i systematyczny obraz starożytnego sceptycyzmu. który pisał za niego. uległ jednak w ciągu rozwoju niemałej przemianie: rygorystyczny i moralistyczny sceptycyzm Pirrona znalazł po wiekach ujście w pozytywistycznym empiryzmie. nie pisał. O późniejszych sceptykach brak wiadomości personalnych. retoryki. który z kolei był uczniem Metrodora. Dwa jego dzieła. Jedno z tych dzieł. który po Pirronie najwięcej przyczynił się do rozbudowy sceptycyzmu. w ich obojętności dla życia i cierpienia ujrzał najlepszy środek do osiągnięcia szczęścia. składa się z dwóch części. Nauka Pirrona miała dwa składniki: etyczną doktrynę spokoju i epistemologiczną doktrynę sceptycką. Pierwsza decydowała o jego zasadniczej postawie w filozofii. gramatyki. a potem magowie i asceci indyjscy. przechowane w całości. Sekstusa o przezwisku Empiryk. scholarcha Akademii. był typem sceptyka-światowca. ARKEZYLAOS (315-241). Przedstawiał inny znów typ niż poważny Pirron i sarkastyczny Tymon. każącą mu podchwytywać wszędzie fałsz. referuje w 3 księgach w formie podręcznikowej poglądy sceptyków. Akademia przeciągnęła go na swoją stronę.sceptyka . że ona jedna zapewni szczęście. Mianowicie sceptyk przekonawszy się. Pism nie zostawił. ucznia Demokryta). druga służyła za argument. a 6 ksiąg przeciw dogmatyzmowi uczonych specjalistów. a szczęście jest w spokoju.i Agrypa. który przez Pirrona dostał się do filozofii Greków. Postawa nieczuła wobec życia. nie zabiera w żadnej głosu i ta powściągliwość zapewnia mu spokój. Pierwsza stała się powszechną własnością filozofii hellenistycznej. Pierwotne podłoże sceptycyzmu było praktycznej natury: Pirron zajął w filozofii postawę sceptyczną w przekonaniu. Był znów innym typem: ten sceptyk tak był zajęty zwalczaniem dogmatyzmu. Życiem swym zasłużył na cześć powszechną: z uznania dlań mieszkańcy Elidy uwolnili filozofów od podatków. z którymi się spotkał biorąc udział w wyprawie Aleksandra do Azji. muzyki.

a w większej 110 . Człowiek inaczej postrzega niż zwierzęta. bądź pośrednio. krytyczną. co jest tych zjawisk przyczyną. inaczej zbudowane oko. 3) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różne narządy zmysłowe. ani C) przez zastosowanie kryteriów. Metoda ich rozumowania polegała na tym. I. Stąd hasłem ich było: „nie więcej". Ale nauka. była izostenia. 4) Te same rzeczy są różnie postrzegane. czyli „równosilność sądów": Żaden sąd nie jest logicznie silniejszy. nie zaś w kwietystycznym eudajmonizmie. a nie ma powodu. co odczuwanie przeze mnie słodyczy. wieża z daleka wygląda okrągła. ucho. to jest nim bądź bezpośrednio. negatywną. Odrębnym zadaniem. by jednemu zmysłowi przyznawać rację raczej niż drugiemu. że np. Stanowisko swe sceptycy starożytni uzasadniali nie przez psychologiczną analizę umysłu ludzkiego. gdy wyzdrowieje. Przyczyny zjawisk. wyda się słodki. zwłaszcza epikurejczycy. Miód nie jest tym samym. lecz ich realnego podłoża. by jednemu dawać rację przed drugim. to a nie inne otoczenie daje prawdziwy obraz rzeczy. ale I) bezpośredniej pewności nie ma wobec rozbieżności i względności poglądów. które mogłyby służyć za przesłanki dowodu. czy jest podobny. że ta a nie inna odległość. a II) pośredniej ani A) przez dedukcję. Argumenty te sprowadzili niekiedy do dwóch („dwa tropy". wykazanie. Poza tą ogólną metodą późniejsi sceptycy wypracowali do zbijania twierdzeń pewne specjalne stałe argumenty. że nie więcej ma pewności od twierdzenia z nim sprzecznego. w przeciwieństwie do samych zjawisk. zależnie od tego. z bliska wieloboczna. czyli pewniejszy od innych. ani B) przez indukcję. nie ma zaś powodu przypuszczać. 2) Wobec tego musimy się powstrzymywać od sądów o nich. ani B) przez pojęcia. język. a z każdej odległości i w każdym otoczeniu przedstawia się inaczej. bo ma inne narządy. Znając tylko własny stan. 7) Te same rzeczy wywołują różne postrzeżenia w zależności od tego. to nie jest wątpliwe. a nie ma powodu dawać pierwszeństwa człowiekowi. Dla Pirrona najistotniejsza była teza ostatnia. że w żadnym dziale i w żadnej postaci nie jest ona możliwa.Pirron stawiał trzy zasadnicze pytania: 1) Jakie są własności rzeczy ? 2) Jak mamy się wobec rzeczy zachowywać? 3) Jakie są następstwa naszego wobec nich zachowania? I odpowiadał: 1) Nie wiemy. czyje postrzeżenie jest trafne. nie sposób zeń wnosić nic o podobieństwie jego z rzeczą. w jakimś otoczeniu. W niej bowiem spoczywało uzasadnienie całej doktryny i w niej też tkwiła oryginalność sceptycyzmu. że chcąc potępić jakieś twierdzenie przeciwstawiali mu inne. jakie są własności rzeczy. ale następcy jego przerzucili punkt ciężkości na tezę pierwszą. znajdujące się między nimi a postrzegającym. Wynikiem ich krytyki. i starali się „zdolność sceptyczną" kultywować w sobie. czyje odpowiada postrzeganej rzeczy. w jakiej występują ilości i w jakim układzie: boć piasek w małej ilości jest szorstki. A) ARGUMENTY PRZECIW MOŻNOŚCI POZNAWANIA RZECZY PRZEZ ZMYSŁY zestawił Ainezydem w swych klasycznych 10 tropach. lecz przez logiczną analizę twierdzeń. a II) pośredniej nie ma wobec braku bezpośrednio pewnych twierdzeń. sformułowane może przez Menodota): wszelkie twierdzenie. Tylko sądów o zjawiskach nie myśleli kwestionować. są nam nieznane. destrukcyjną. lecz przez środowisko. 1) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różne gatunki istot. w najogólniejszym sformułowaniu. I z powściągliwej postawy Pirrona przeszli do zaczepnej. 2) Te same rzeczy są różnie postrzegane przez różnych ludzi. tak jak znając tylko portret. a przeto sądy o nich są zawsze niepewne. zależnie od subiektywnych warunków postrzegającego. Też nie ma powodu. jeśli ma być pewne. 5) Ta sama rzecz jest różnie postrzegana w zależności od jej położenia i odległości od postrzegającego. Odrzucali wszystkie sądy naukowe. 6) Rzeczy są postrzegane nie bezpośrednio. Jeden i ten sam człowiek postrzega rzecz zupełnie inaczej. a zatem żadna rzecz nie może być postrzegana w czystości. Wiosło w powietrzu trzymane jest proste. Przez to nawet jeden i ten sam zmysł postrzega jedną i tę samą rzecz w odmienny sposób: choremu na żółtaczkę miód wydaje się gorzki: temuż. czyli sposobami. a na pół zanurzone w wodzie zdaje się załamane. tego. Ogólną ich dyrektywą było wykazanie wobec każdego danego twierdzenia. jakie stało przed sceptykami. wszystkie bowiem są niepewne. jakim postrzega zmysłem. jem teraz coś słodkiego lub słyszę jakiś dźwięk. skórę. I niepodobna rozstrzygnąć. każdy w ogóle przedmiot musimy oglądać z jakiejś odległości. która by wykazała niezdolność jego do poznania. a także i potoczne nasze sądy dotyczą nie zjawisk. które nazywali „tropami". 3) To powstrzymanie da spokój i szczęście. Każdy z tych tropów sceptycy rozwijali szczegółowo: I) bezpośredniej pewności niepodobna zyskać ani A) przez postrzeżenia. nie sposób wiedzieć. a „równie mocne". sprzeczne z nim. była tedy krytyka ludzkiej wiedzy. który był w duchu czasu i do którego skłaniały się również inne szkoły. Odpowiednio do tego zadania wytworzyli w sobie swoistą postawę umysłu.

ani przez pojęcia. Ale i pierwsze jest niemożliwe. Dla kryterium musi być przeprowadzony dowód. ani przez indukcję. trop). a wtedy popełniamy błędne koło. w jakich się znajduje rzecz postrzegana. Więc żaden przedmiot nie odpowiada pojęciom i nic przez pojęcia nie poznajemy. niezupełna zaś jest nic nie warta (bo nie uwzględniony przez nią wypadek może obalić jej wyniki). gdyż konkluzja zawsze jest zawarta w przesłance: stąd. że jest ono prawdziwe. posiadać zarazem igły i liście. zwrócone są przeciw możliwości dedukcji i dowodu. a wtedy opierani całe dowodzenie na nieuzasadnionej przesłance (4. głoszona przez większość filozofów. nie byłby gatunkiem. że Dion jest śmiertelny. bądź niezupełna. Nerw rozumowania jest wszędzie ten sam: spostrzeżeniom nie można zaufać. Szukając dla następstw racji albo przy jakimś twierdzeniu przerywam dalsze uzasadnienie. B) PRZECIW INDUKCJI argumentacja sceptyków była taka: Indukcja jest bądź zupełna. (To skierowane było przede wszystkim przeciw stoikom i ich kataleptycznym przedstawieniom). drzewo musiałoby być zarazem platanem i kasztanem. obejmując bowiem wszystkie jednostki. że są względne i zależne od warunków zarówno podmiotowych (tropy 1 . postrzeżenia zaś są różne dlatego. 1) Rozbieżność poglądów. Ale dowodząc jego prawdziwości albo posługujemy się nim samym. ale w twierdzeniu. trop).4). którego z kolei będziemy musieli dowieść. A) DEDUKCJĘ zwalczają niektóre z tropów Agrypy. sformułowany później niż wykaz Ainezydema. Nauka o kryteriach. już zawarliśmy twierdzenie. sprzeczających się między sobą. aby można było oprzeć na nich rozumowanie . Ale zupełna jest niemożliwa (bo jest zadaniem nieskończonym.miękki. jak i przedmiotowych (5-9). w każdym dowodzie popełniamy błędne koło. które są prawdziwe. albo nie przerywam. musi być odrzucona. Błędne koło w dowodzeniu Wykaz ten.a brak kryterium dla 111 . a trop trzeci jego pozostałym dziewięciu. 2) Nieskończoność dowodu. i przez późniejszych sceptyków były sprowadzane. Tu trop pierwszy odpowiada ostatniemu u Ainezydema. którą rozwinęła hellenistyczna teoria poznania. obyczajów. dla której miałoby się ufać jednemu postrzeżeniu raczej niż innemu. wtedy zaś popełnimy błąd dowodzenia w nieskończoność. 1. zwrócone są specjalnie przeciw Arystotelesowskiej nauce o bezpośrednio pewnych przesłankach. wiary i przekonań. A także nie ma zewnętrznych kryteriów. Istnieje rozbieżność poglądów w sprawie kryterium. Arystotelesa. Ostatnie przypuszczenie jest niemożliwe do przyjęcia. Gatunek zaś albo obejmuje wszystkie podpadające podeń jednostki. nie ma wewnętrznych cech. musiałby posiadać własności ich wszystkich : np. Platona. każda szkoła wysuwa inne . Żadne bowiem twierdzenia nie są same przez się pewne. wedle tropu piątego. 2. Drugi i czwarty tworzą dylemat. że wszyscy ludzie są śmiertelni. Zarzuty te nie kwestionują stosunku wynikania między przesłanką a konkluzją. wnosimy. do jednego: względności spostrzeżeń. które nigdy nie są takie. 3) Względność spostrzeżeń. Zatem gatunek jest czymś sprzecznym i przeto nieistniejącym. 8) Wszelkie postrzeżenia są względne i zależne od natury postrzegającego i od warunków. 4) Posługiwanie się nie dowiedzionymi przesłankami. Tropów tych jest pięć. obejmuje w mniejszej ilości tropów większy materiał niż tamten. ale wtedy muszę dowodzić w nieskończoność. zarazem liście okrągłe i liście kanciaste. ani przez zmysły. które byłyby miarą ich prawdziwości. nie mające odpowiednika w wykazie Ainezydema. a niezdolni wybrać z nich te. i tak w nieskończoność. Skazani jesteśmy tylko na mnogość istniejących twierdzeń. 9) Rzeczy są postrzegane inaczej w zależności od tego. który mamy poznawać przez pojęcie. C) Zatem nie możemy wiedzy zdobyć ani bezpośrednio. bo gdyby nie obejmował. że Dion jest śmiertelny. to każde musiałoby posiadać wszystkie własności gatunku. B) PRZECIW MOŻNOŚCI POZNAWANIA RZECZY PRZEZ POJĘCIA przemawia znów inny argument. trafia wedle sceptyków na niezwykłe trudności. Przedmiotem. czy już przedtem i jak często przedtem były postrzegane. Tropy te dają się sprowadzić. albo też posługujemy się innym kryterium. Ale nie dość tego: ponadto. które by wyróżniały prawdziwe przekonanie od fałszywego. Trzy pozostałe. ani pośrednio. lecz dotyczą samych przesłanek. że wszyscy ludzie są śmiertelni. jest gatunek. a żadna nieskończoność nie da się urzeczywistnić (2. II. Żadna też metoda pośredniego uzasadniania twierdzeń nie jest trafna . a przeto niewykonalnym). 10) Sąd człowieka o rzeczach jest zależny od jego wychowania. A skoro każde drzewo należy do gatunku drzew. więc własności niezgodne i sprzeczne ze sobą. skoro postrzeżenia tej samej rzeczy są między sobą różne i nie ma racji. ani indukcyjna. ani przez dedukcję. A zatem metoda poznawania przy pomocy pojęć. w szczególności przez Sokratesa.ani dedukcyjna. albo ich nie obejmuje.

co by przez wszystkich było uznane za dobro. a niektóre cnoty (np. Wreszcie nie ma nic takiego. którym najwięcej posługują się przyrodnicy. mianowicie z faktem istnienia zła. jaką władzą umysłu ma sądzić i wedle jakiej normy? Tymczasem brak sposobu. co już istnieje. co by z natury było dobre. ani nieruchoma. a nie chce. każdy ma o nim inne mniemanie. to istnieje ogromna rozbieżność w poglądach na jej naturę. Z drugiej znów strony zaprzeczanie. że bóstwa nie ma: bo dowody za nieistnieniem bóstwa są równie niedostateczne. przestrzeni. Przeto przyczyna jest czymś. Sprzeczny jest np. ani wespół z innymi. nie może być wcześniejsza. rzeczy. i powstrzymać się od sądu. i nie byłoby przyczyny. a jeśli bezduszne. Następnie. znoszenie cierpień) są objawem niedoskonałości (boć niedoskonałością jest ulegać cierpieniom). drudzy . a śnieg zawsze i wszystkich ziębi. 3. dóbr nie daje zawsze i wszędzie poczucia dobra. jak i w odrzuceniu i innych naczelnych zasad przyrodoznawstwa. bądź wcześniejsza odeń. uznanie wszystkich tych poglądów za słuszne prowadzi do absurdu. Z dogmatycznych teologów jedni uważają bóstwo za cielesne. bądź wcale nie dotyczą dobra. nikt nie wie. by te kwestie rozstrzygnąć. czasu. że dają się interpretować. to byłaby niesprawiedliwością. Najpierw na rozbieżności panującej zarówno w obyczajach moralnych. III. bo np.W podobny sposób sceptycy usiłowali wykazać. We wszystkich kwestiach teologicznych panuje rozbieżność zdań. linia jako wielkość pozbawiona szerokości. 2. póki istnieje przyczyna.za transcendentne. a nie zjawisk: 112 . więc możliwa jest tylko nad wszystkimi. również prowadzi do absurdalnych konsekwencji. bo nie można wytwarzać czegoś. jest tak samo niepoznawalne jak Bóg. a pierwsza niezgodna z faktami. jeśli nieruchome. Pozostawało więc tylko jedno w rzeczach istnienia. a ich pojęcia równie pełne sprzeczności.niedoskonałe. Sceptycyzm etyczny opierał się na analogicznych argumentach. ani ruchoma. a tak samo i własności bóstwa: przyznać. żadne zaś z tzw. a przeto prowadzi bądź do błędnego koła. Jeśli jest doskonałe. albo może. przez wskazanie konsekwencji rzekomo absurdalnych. co to jest dobro. Co do materii. uznanie zaś tylko niektórych zakłada posiłkowanie się kryterium. sprzeczna jest linia jako mnogość punktów. że istniałaby wiara w Boga bez istnienia Boga) są niedostateczne. Nic więc tu ani twierdzić. a także i zło. 4. jest pojęciem sprzecznym. bądź są tak ogólnikowe (np. a o czym w rzeczywistości nic nie wiemy. . jak się komu podoba. Jeśliby Opatrzność miała czuwać tylko nad niektórymi istotami. I trzeba by rozstrzygnąć: kto ma być sędzią. to . albo chce. np. to jest nieograniczone. gdy istnieje skutek. 1. tak jak są np. Pojęcie przyczyny. bądź do nieskończoności w dowodzie. albo nie chce i nie może. tym bardziej zaś przyczyna nie może być późniejsza. Nie może zaś być współczesna. to musi posiadać wszystkie cnoty. a jedynie słuszną wobec niego postawą jest powstrzymać się od sądu. Trzy ostatnie możliwości są niezgodne z naturą boską. Nie zadowalając się ogólnym obaleniem możności poznania sceptycy starali się ponadto obalić szczegółowe teorie i twierdzenia. to bezduszne. zarówno teologiczne jak przyrodnicze. ani przeczyć nie można. jak i w teoriach etycznych. Podobne trudności sceptycy znajdowali zarówno w przyjęciu. dotyczących r uch u. Ostatecznie dobro. przyroda czy figury matematyczne. Jeśli zaś nie jest możliwy żaden z tych trzech wypadków. matematyczne i etyczne. rzeczy z natury gorące lub zimne. Następnie. Wszystkie dowody istnienia bóstwa (przez zgodę powszechną. gdyż byłby to jeszcze większy absurd. a niepodobna rozstrzygnąć między tymi poglądami. przez harmonię świata. ogień zawsze i wszystkich grzeje. że niemożliwa jest przyczyna ani cielesna. Niemniej sceptycy nie twierdzili. Specjalne trudności zawiera pojęcie boskiej Opatrzności. Dotyczy to zresztą. bo w takim razie nie byłoby żadnej łączności między przyczyną a skutkiem: nie byłoby skutku. Rozważania matematyków są równie niepewne. bądź późniejsza. że nic o tym naprawdę nie wiemy. podobnie jak w wiedzy teoretycznej. Taką powszechną opatrzność bóstwo roztaczać albo chce i może. ani działająca samodzielnie. Daje się ona pojąć tylko w jeden z trzech sposobów: bądź jako współczesna ze skutkiem. Jeśli bóstwo jest doskonałe. nikt nie umie go zdefiniować. jeśli nieograniczone. a nie może. gdy określa się je jako szczęście). jak za jego istnieniem. gdy definiuje się je jako pożytek). nie ma nic takiego. to nieruchome. jakoby w przyrodzie działały przyczyny. inni za bezcielesne.rozstrzygnięcia między nimi. to niemożliwe jest istnienie przyczyn. lecz tylko rzeczy z nim związanych (np. jedni za immanentne światu. płaszczyzna jako pozbawiona głębi. punkt nie rozciągły. o czym myślimy i mówimy. pojęcie bóstwa jest pełne sprzeczności. definicje. ani nie cielesna. Zasadnicze pojęcia przyrodnicze są nie mniej sprzeczne od teologicznych. jakie bywają dawane.

2) Zarzucała sceptykom posługiwanie się ukrytymi. stworzyli prawdziwą skarbnicę pomysłów i argumentów sceptyckich. jakie stawiali sobie sceptycy. coraz liczniejsi stawali się ci. Trzeba wszakże jakoś żyć i z innymi współżyć. że przyczyny chorób są niepoznawalne. do czego każdego skłaniają naturalne popędy i obyczaje. zasadniczo unikający krańcowych rozwiązań. Oprócz Akademii w jej „średnim okresie" (III i II w. przez kongenialnego starożytnym sceptykom Montaigne'a. zwłaszcza we Francji XVI w. wobec trudności atakowania wprost. że można wypowiadać sądy. ZNACZENIE SCEPTYCYZMU. KONIEC FILOZOFII HELLENISTYCZNEJ 1. był wzorem kompromisowego stanowiska w filozofii. aby wzmocnić wiarę. szkoła Arystotelesa podlegała stałym wahaniom. Schulze w końcu XVIII w. niektórzy scholastycy sceptycznie poniżali wiedzę. Bayle w początku XVIII. p. Byli „teoretycznym sumieniem" swej epoki. niezaprzeczone i sprawdzone.. skoro są prawdopodobne. Gdy przez szereg pokoleń zwycięstwo filozoficzne nie przechylało się na stronę żadnej ze szkół. Arystotelizm. Rozwijając przez parę wieków ze skrupulatną systematycznością swe stanowisko. Autentyczny sceptycyzm został odnowiony w czasach nowożytnych. sceptycy nie uznawali żadnych zasad poznania. co było krytyczną myślą w Grecji. W średniowieczu sceptycyzm występował tylko jako doktryna pomocnicza. późniejsze czasy korzystały zeń uzupełniając go jedynie w szczegółach i nigdy już potem tak zdecydowany i zupełny sceptycyzm nie znajdował zwolenników. czy ją za dobrą uważam. 2) prawdopodobne i niezaprzeczone. OPOZYCJA skierowana przeciwko sceptycyzmowi. W duchu takiego probabilizmu poszedł rozwój sceptycyzmu akademickiego. które zbliżały ją to do materialistycznych. zwalczała go przeważnie drogą okólną.) pod wpływem jego była „empiryczna szkoła" lekarzy. e. co sporne kwestie chcieli rozwiązać eklektycznie. podnieśli poziom wymagań stawianych dowodowi i w ogóle nauce. Przez to charakter nauki sceptyków uległ zmianie: straciła swój radykalizm i zbliżyła się do zdrowego rozsądku. Epikureizm tak samo. z której czerpały późniejsze epoki. aby można było go z nimi uzgodnić. Są stopnie prawdopodobieństwa: 1) sądy tylko prawdopodobne. 1) Usiłowała wykazać niepodobieństwo utrzymania się konsekwentnego na stanowisku sceptycyzmu: życie sceptyka nie jest i nie może być w zgodzie z jego teorią. Natomiast trzy inne szkoły mogły myśleć o porozumieniu. ale nie w równej mierze są niepewne. kierowali się tym. którzy stosowali w medycynie zasadniczą myśl sceptyków: uważali. EKLEKTYZM.. ale musieli mieć i mieli pewne zasady życia: mianowicie. 3) Wypominała zgubne rzekomo skutki moralne sceptycyzmu. probabilizm objął później i teorię. na usługach dogmatycznej myśli. n.jest wątpliwe. czy dana rzecz jest dobra. że wprawdzie żadne sądy nie są pewne. wszelako byli to odosobnieni myśliciele i nigdy już nie wytworzył się liczniejszy i wpływowy obóz sceptyków. bez których argumentacja ich traci siłę. Z zasobów sceptycyzmu starożytnego korzystali zresztą w nowych czasach nie tylko zwolennicy sceptycyzmu. Odtąd sceptycyzm miał we wszystkich stuleciach zwolenników (np.chodziło im nie o ustalenie prawdy. W życiu praktycznym nie potrzeba pewności. i przeto ograniczali się do rejestrowania symptomatów chorobowych. wystarcza rozsądne prawdopodobieństwo. dogmatycznymi założeniami. ale i krytycyzmu: Kartezjusz.jednakże znaczenie ich dziejowe było pozytywne i doniosłe. znakomicie to jeszcze pomnożywszy. ale niewątpliwe. Wyrugowali wiele dowolności i błędów w przyjętych poglądach filozoficznych. były negatywne . zużytkowali i usystematyzowali wszystko. a także późniejszego pirronizmu. I mniemał. w epoce Odrodzenia. Karneades twierdził. że niekoniecznie należy powstrzymywać się od sądu.). Huet w XVII w. 3) prawdopodobne. Sceptycyzm starożytny był szczytem rozwoju sceptycyzmu. Wyszedł on w starożytności poza własną szkołę i oddziałał na niektóre inne. to do idealistycznych 113 . W tym okresie filozoficznego wielowładztwa musiały powstać i powstawały dążenia do uzgodnienia zwalczających się doktryn i utworzenia doktryny kompromisowej. Hume czy Mili odnowili rozumowania i argumenty sceptyków. Choć zadania. WPŁYW PIRRONIZMU. lecz o obalenie fałszu i ujawnienie niepewności sądów ludzkich . ale nie wyciągnęli z nich tak skrajnych konsekwencji jak oni. Sceptycyzm zbyt był od innych szkół odrębny.

Długotrwała była niechęć Rzymian do filozofii.z Panaitiosa.. Więc: w De finibus bonomrn et malorum korzystał z Antiochosa i współczesnych sobie stoików i epikurejczyków. Najpodatniejszy grunt znalazła w Rzymie szkoła stoicka. Młodzież rzymska zaczęła jeździć do ośrodków nauki greckiej. Poseidoniosa. której również bliscy byli Wergiliusz i Owidiusz. Tullius Cicero (106-43) słuchał za młodu epikurejczyka Fajdrosa. W tym samym czasie. Ale cała ta rzymska filozofia była przesiąknięta dyletantyzmem. n. uprawiał ją jedynie za młodu i w starości. 161. co uprawiali ją najpoważniej. akademika-eklektyka Antiochosa z Askalonu i od platonizującego stoika Poseidoniosa. erudycja zaś była stylem Aleksandrii. do połowy I w. jej rygoryzm odpowiadał starorzymskiej cnocie. Cyceron nie był nigdzie twórczym filozofem. Jeden z uczniów jego. przeto on sam stał się niezastąpionym źródłem.. Wszyscy byli filozofami. Wszystkie są oparte na źródłach greckich.): dla niego platonizm. jedni czynili to z zamiłowania. a nikt w Rzymie filozofii naprzód nie posunął. a w etyce hołdował stoicyzmowi. W okresie cesarstwa wielu zwolenników zaczął znajdować epikureizm. a tak samo Stilo . Katona Starszego. Chryzypa. był epikurejczykiem. zręcznie łączył teorie pochodzące z wszystkich szkół filozoficznych. e. W latach męskich swego ruchliwego życia nie zajmował się filozofią. Antiochosa. Anto-ninus Pius zajmowali się filozofią. Marek Aureliusz był jednym z najwybitniejszych stoików. Kasjusz. ale w etyce obok dóbr moralnych uwzględniał cielesne. Eklektyczna była „średnia szkoła" stoików.duchowe. nie umiejąc tworzyć idei nowych. Każdy zaś z tych ośrodków miał styl odrębny: utylitarny i dyletancki stosunek do filozofii cechował Rzym. zestawiali stare.z Fajdrosa. Horacy zaliczał siebie do szkoły Epikura.filolog. upadłszy politycznie. e. panującego na schyłku starożytności. 160-80) był pierwszym. Triumwir Crassus był perypatetykiem. A teorie. potem uczył się jeszcze od epikurejczyka Zenona. Niebawem szkoły filozoficzne osiedliły się w Rzymie. który odstąpił od panującego przed nim w Akademii sceptycyzmu i przejął się ideą uzgodnienia zwalczających się doktryn. którą Cyceron sławił jako „najskromniejszy. były równie różnorodne. I nie mogło być inaczej: bo być wykształconym znaczyło wówczas być filozofem. Filon z Laryssy (ok. a w metafizyce obok czynników materialnych . zainicjowana przez Panaitiosa i Poseidoniosa. Rzymscy filozofowie nie wydali nowej 114 . Ci nawet. Ponieważ zaś źródła. którzy. 155. jakim to wypominał Tacyt. p. Główne ośrodki były dwa: Rzym i Aleksandria. Sami cezarowie filozofowali: August napisał Zachętę do filozofii. Scaevola . jakie uznawał. Karnea-desa i in. p. n. Wytworzyła się moda na filozofię : ludzie zamożni trzymali w swych domach filozofów i za rozrywkę uważali przysłuchiwanie się dysputom. Wytworzyły się nowe ośrodki. przeważnie zginęły. e. akademika Filona i stoika Diodotosa. stosunki zmieniły się. 2. Potamon. z próżności.geograf. usiłował nawet założyć specjalną szkołę eklektyczną. na które zresztą sam otwarcie wskazywał. n. straciły swe naukowe znaczenie. Brutus był akademikiem. w De natura deorum . itd. wszędzie był wyrazicielem eklektycznego ducha. zbliżyli doktrynę szkoły do Platońskiej i perypatetyckiej. a w nich nowy styl naukowy. De republica było naśladownictwem Platona. w Tusculanae disputationes. Więc Scipio Młodszy i Młodszy Katon byli stoikami. Kleitomacha. Liczne jego pisma filozoficzne pochodzą prawie wyłącznie z trzech ostatnich lat życia. ograniczywszy stoicki monizm i rygoryzm. czynili to nie dla samej wiedzy. morderca Cezara. Prąd ten panował wśród stoików mniej więcej od połowy II w. Zainteresowanie filozofią wzmogło się jeszcze za cezarów. a ponadto w treści korzystało z Panaitiosa i Poseidoniosa. inni. Laelius sive de amicitia czerpał z Teofrasta przez pośrednictwo stoików.przeciwników. Rzym wytworzył nieporównanych mistrzów eklektyzmu: sławnego Yarrona i jeszcze sławniejszego Cycerona. Programowy zaś eklektyzm rozwinęły dwie szkoły: Stoa i Akademia. Każdy bez mała światły Rzymianin należał do jakiejś szkoły lub przynajmniej był jej sympatykiem. Trajan. Ale w końcu II w. 68 p. Jeszcze w latach 173. Dalej jeszcze poszedł w tym kierunku Antiochos z Askalonu (zm. najkonsekwentniejszy i najelegantszy sposób filozofowania". M. nie w rzeczy. na wniosek Rzymianina starej daty. jak jego mistrzowie. FILOZOFIA w RZYMIE. arystotelizm i stoicyzm były spadkobiercami tej samej nauki Sokratesa i różniły się tylko w sformułowaniu. itd. Strabon . aby tam słuchać wykładów filozoficznych. ale dla jej spodziewanych owoców: szczęścia i cnoty. Za podstawę swych poglądów brał filozofię stoicką.twórca jurysprudencji. z których korzystał. rozporządzenia Senatu wydaliły z Rzymu filozofów razem z retorami. a być filozofem znaczyło należeć do jednej ze szkół filozoficznych. a także sceptycyzm w swej umiarkowanej akademickiej postaci. W tym środowisku filozoficznie nietwórczym filozofowie. Hadrian. W późniejszej fazie hellenizmu Ateny. Szczególniej podatnym gruntem dla eklektyzmu okazał się Rzym. traktujących o warunkach szczęścia . ale jeszcze silniej eklektyzm opanował Akademię.

Tam (po 300 r. jak ją nazwał Brochard. ani obowiązku. W teorii poznania teraz dopiero znaleziono nazwy dla najbardziej zasadniczych pojęć. Inicjatywa w tworzeniu nowych terminów wyszła w największej ilości wypadków od stoików. Tam pracował wybitny geograf Eratostenes. aby powtórzył się podobny kult i nagromadzenie erudycji. wytworzył teorię astronomiczną. która panowała aż po Kopernika. Trzeba było czekać aż do XIX w. zrozumiała mechanizm faz Księżyca. i napisał geografię. używaną w Europie aż po nowe czasy. POJĘCIA I TERMINY Pojęć i terminów przybyło najwięcej w dziedzinie teorii poznania i etyki. obserwatoria astronomiczne. Toteż filozofia tego okresu pozostała w swych podstawach grecka. wypowiadali się tylko za tą lub inną szkołą. Rodos zaś. którymi i dziś operuje kosmografia. między dobrem a szczęściem nie było przeciwieństwa ani nawet rozdziału. Nie znała też pojęcia zasługi i winy. Rozrost zagadnień objawił się głównie w dziedzinie etyki. była „optatywna". dla przeciwieństwa podmiotu i przedmiotu. Ale niebawem praca naukowa skoncentrowała się w Aleksandrii. lecz rady. Zasadniczą cechę etyki starożytnych stanowiło to. Nastąpił niejako podział puścizny Arystotelesa: filozofia została przy Atenach. doszedł w astronomii do hipotezy heliocentrycznej. a jednocześnie Arystarch z Samosu.szkoły. Historyczne studia aleksandryjskich uczonych obejmowały również i dzieje filozofii. Zgodnie z duchem owego czasu. Natomiast z samą filozofią nauka była w stosunku tak luźnym. jak osiągnąć szczęście. Założono podstawy naukowe dla filozofii i historii literatury. które potem przyniosła epoka chrześcijańska. jak np. poznała większość pojęć. Przez aleksandryjskich uczonych starożytność oswoiła się z kulistym kształtem Ziemi. teraz dopiero 115 .. Mniejsze ośrodki szły bądź w ateńskim. nauka specjalna przy Aleksandrii. Fundamenty nowych szkół zostały założone w najbliższym czasie po Platonie i Arystotelesie. n. Filozofia w Aleksandrii zaczęła rozwijać się dopiero w następnym okresie. Tam najsłynniejszy astronom starożytny. zwłaszcza na Sycylii. ale i wyspecjalizowanych badań naukowych. 3. zbiory zoologiczne. optyki i katoptryki.) pracował najsłynniejszy matematyk starożytności Euklides. była to religijna metafizyka. A jednocześnie pielęgnowano w Aleksandrii nauki humanistyczne. Uczoność aleksandryjska nabrała specjalnie erudycyjnego. stała się już w III w. twórca Elementów geometrii. nie tylko stolicą państwa diadochów. a potem Rzym pielęgnowały raczej filozofię ateńskiego typu. 212) stworzył podstawy mechaniki. Biblioteka w Aleksandrii osiągnęła w początku naszej ery liczbę 700 000 tomów. W fizyce: co jest ukrytą przyczyną zjawisk? W logice: co stanowi kryterium prawdy? W etyce: co daje szczęście? Tym trzem były podporządkowane wszystkie inne. tyle tylko. A zagadnienia te różniły się zasadniczo od tych. Nie znała grzechu. nie imperatywna. Szkoły te starały się rozwiązać te same prawie zagadnienia. że zasób zagadnień został zwiększony (wyraźne to zwłaszcza u sceptyków). zawierającym wspaniałą bibliotekę. antykwarskiego charakteru. a odpowiednio do sytuacji geograficznej Aleksandrii zawierała połączenie myśli Wschodu i Zachodu. tam wielki Archimedes (zm. utrzymującym na koszt państwa rzesze uczonych. autor traktatu o cięciach stożkowych.. że dla niej dobrem najwyższym i celem było szczęście. jakimi dysponowała nauka. ale nie wykazy obowiązków. rodak Pitagorasa. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA OKRESU HELLENISTYCZNEGO Zagadnienia naczelne i szczególnie charakterystyczne dla epoki były trzy. jak nigdy dotąd. gdzie przechowała się matematyczna tradycja pitagorejska. w ścisłym słów tych znaczeniu. Podawała wykazy cnót. co oni. Badania takie były prowadzone i gdzie indziej. Dawała nie nakazy. Ptolemeusz. bądź w aleksandryjskim kierunku: Pergamon chciał rywalizować z Aleksandrią. założona w drugiej połowie IV w. lecz tylko błąd. NAUKA w ALEKSANDRII. Aleksandria. ogrody botaniczne. Stąd wynikały ważne konsekwencje: nie było w ich etyce ani nakazu. Stosunki w Aleksandrii podobne były do współczesnych nam stosunków w Ameryce ze względu na nieograniczone wprost środki. e. „Muzeum" aleksandryjskie było olbrzymim instytutem naukowym. harmonii. tam żył również Apoloniusz. zaczynając od I w.

intellegibilis. należeli Poseidonios stoik i Filon z Laryssy. oczywistości. ratio i rationalis. Grecja stanowiła centrum kultury. 116 . było nad Morzem Śródziemnym wiele państw. Tymona sceptyka. które przyszło zaraz po Arystotelesie i kwitło około 300r. że klasyczna grecka filozofia . W tym pokoleniu żył też wielki uczony Euklides i rozkwitała już nauka aleksandryjska.Platona i Arystotelesa . individuum. innatus i tysiące innych. Potem żyli współcześnie w pierwszej połowie I w. BILANS OKRESU Wykaz trwałych zdobyczy filozoficznych tego okresu jest skromniejszy niż poprzedniego. Arkezylaosa sceptycznego akademika. do którego. W trzecim pokoleniu twórczość filozoficzna zaczęła wygasać. Najważniejsze było pierwsze pokolenie okresu. scholarcha Akademii. inductio. prima corpora. Stratona perypatetyka. a gdy się kończył. ukazały się wydatniejsze postacie Karneadesa i Panaitiosa. Teraz powstały owe: forma. A w tym samym czasie stawał się Rzym ośrodkiem politycznym. sądu spostrzegawczego. Utworzyły się poza nią inne ośrodki: od III wieku Aleksandria ze swą biblioteką i muzeum stała się. 300 r. Wiek III był wiekiem Teofrasta. była już tylko zaniedbaną prowincją. „nierozstrzyganie kwestii" i in. corpuscula. samowiedzy. Zenon.zwłaszcza artystycznej. ale do wszystkich prawie kulturalnych języków nowożytnych Europy. Lukrecjusz epikurejczyk. Była ona prawie wyłącznie przekładem terminologii greckiej. A także rozwinął pewną ilość teorii niezależnych od zajmowanego stanowiska. tak ważnej dla następnych tysiącleci. a pirronizm Sekstusa Empiryka. Weszły w użycie sceptyckie terminy. które przeszły nie tylko do łaciny. było to pokolenie ludzi bardzo do filozofii zapalonych. jedna tylko Akademia nie miała wówczas wybitniejszego przedstawiciela. scholarcha w Likeionie. „dogmatyk". Następna zaś generacja (należał do niej Filon z Aleksandrii) inaugurowała już nową epokę. experientia. Formowanie terminów nie poszło od razu łatwo. stoicyzm Marka Aureliusza. miasto Pergamon stało się ośrodkiem kultury . koło 100 r. elementu itp. przetrwał wiele pokoleń.). moralna intencja i wiele innych. Epikur i Pirron. aktu uznania. ale mało twórczych.. ich kryteria prawdy i teoria wartości moralnych. Eklektyczne było też następne pokolenie (przynajmniej szóste po Arystotelesie). kultura stała się już zrostem pierwiastków greckich i rzymskich. bądź w eklektyzmie. a u epikurejczyków wyobrażenie odtwórcze. jak „sceptyk". CHRONOLOGIA Okres hellenistyczny trwał w filozofii długo. jak dialecticus czy historia. wschodnich i zachodnich. Na okres ten przypadło utworzenie terminologii łacińskiej. 31). Tak samo od III w. zachowujące swą ważność niezależnie od wyciąganych z nich wniosków sceptycznych. około 270 r. a uczeni szczycili się Arystarchem z Samosu. europejskich i azjatyckich. niemniej stare szkoły hellenistyczne trwały dalej i dopiero po paru pokoleniach platonizm wydał Plutarcha. często wprost przejmowała z niej terminy. później zaś obok filozofii równorzędne miejsce zajęły nauki szczegółowe. p. e. generalis. potem nie występuje już żadne wybitne nazwisko w filozofii (choć były to czasy Archimedesa).zarówno principia i semina rerum jak minima naturae. jeden tylko Chryzyp ze szkoły stoickiej był twórczym myślicielem. r.obchodziła się bez tych wszystkich pojęć. twórcy geografii roślin i historyka filozofii (ok. przeważała kultura filozoficzna. systematyka przyjemności przeprowadzona przez epikurejczyków oraz analizy poznania przeprowadzone przez pirrończyków. elementu. która była czysto grecka. u stoików oznaczała pojęcie wspólne. było już tylko jedno Imperium Rzymskie.: należeli doń założyciele wszystkich szkół hellenistycznych. Niektóre terminy miały różne znaczenia w zależności od szkoły. Do nich należała logika zdań rozwinięta przez stoików.ustalono termin dla świadomości. Drugie pokolenie. a gdy się kończył (po bitwie pod Actium. aro/ua (atomy) . szukano odpowiedników i wahano się: ovala była tłumaczona zarówno substantia jak i essentia. Cyceron i uczony arystotelik Andronikos z Rodosu. n. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Gdy okres ten się zaczynał. Liczne też były nowe a podstawowe pojęcia etyczne: postęp. intellectus. wielkim ośrodkiem życia umysłowego. a gdy się kończył. zostały ustalone techniczne nazwy dla pojęcia i dla kryterium. która wyładowała się bądź w sceptycyzmie. Gdy się zaczynał. rzecz moralnie obojętna. aż koło połowy II w. materia. Okres zaczynał się kulturą. należał doń także Teofrast. zwłaszcza pod Ptolemeuszem Filadelfosem. zwłaszcza etycznych: w filozofii stoickiej i epikurejskiej. W tym pokoleniu objawił się przyrost energii filozoficznej. wrażenia. Gdy się zaczynał.. Uderzające jest. Jednakże i ten okres wydał klasyczne sformułowania pewnych stanowisk. wydało Kleantesa stoika.

sensualizmem i aprioryzmem w logice. żyli w nim i działali wielcy poeci: Wergiliusz. że środkami przyrodzonymi niepodobna rozwiązać jej zagadnień. W tym leży przyczyna nieporozumień i rozbieżnych interpretacji. perypatetyka zasłużonego dla eksperymentalnego przyrodoznawstwa (ok. i przez to pośrednie ogniwa rozwoju zostały nie zbadane i są jeszcze zagadką. zarówno wyczerpanie się dotychczasowej kultury Greków jak i dopływ od Wschodu innej. mniej ważnym dla filozofii. inni zaś pisarze starożytni. w której Rzym panował nad światem nie tylko militarnie i politycznie. OKRES KOŃCOWY FILOZOFII STAROŻYTNEJ (I-VI W. Dotyczy to zwłaszcza stoików. Ale też nie były to te same zagadnienia. ale przede wszystkim . I jednocześnie ożywiało się jego życie umysłowe. w ustroju społecznym tak samo jak w kulturze umysłowej. Sekstus lub Menodot . Arkezylaos . Zwłaszcza od połowy II wieku.religijną filozofię. od niedawna dopiero zwrócono uwagę na doniosłe postacie Panaitiosa i Poseidoniosa. Sulla przywiózł do Rzymu rękopis Arystotelesa i Teofrasta.za Lukrecjusza. rozkwit nauk szczegółowych trwał dalej: wówczas to czynny był Heron z Aleksandrii. 300 r. KWESTIE SPORNE Dzieła twórców filozoficznych tej epoki zaginęły bez mała doszczętnie i doktryn ich musimy dochodzić z szczupłych fragmentów lub na podstawie pism naśladowców. Duch religijny również opanował filozofię. Ludzie. Koło połowy I wieku . determinizmem i teorią wolnej woli w etyce. sławny matematyk. Przechodził przez walki wewnętrzne. co dawniej. najbliższych nam przedstawicieli. Horacy.W epikureizmie przedmiotem sporu wciąż jeszcze są najistotniejsze dla tej doktryny kwestie.220). . W 167 r. Pod koniec starożytności dokonał się przewrót w umysłach: oderwał je od spraw doczesnych i zwrócił ku wiecznym. jak np. Poza tym sporny jest stosunek akademizmu do pirronizmu.z empiryzmem. wielkiego fizyka (czynnego głównie 250 . Wprawdzie epoka ta wydała też filozoficzną religię.. jak Panteon. historycy „starego stoicyzmu" wahają się między biegunowo różnymi interpretacjami: między materializmem i spirytualizmem w metafizyce. mianowicie kwestie etyczne. E. religijnej kultury. znakomici gramatycy. że niektórzy sceptycy godzili swe stanowisko ze stanowiskami dogmatycznymi.Euklidesa z Aleksandrii. 145) kronika świata Apollodora z Aten i (ok. historyk Liwiusz. stanowiącego niejako stację węzłową w drogach rozwojowych greckiej filozofii . A w r. to była zastępowana przez nią: przez religię Wschodu. inaczej zdawała się niepotrzebna. a prace humanistów nabrały uniwersalnego charakteru. Stary Zakon. W 83 r. 150) historia powszechna Polibiusza.W pirronizmie najtrudniejsze jest zrozumienie samego Pirrona (sceptycy uważali go za swego protoplastę. a także znakomitych filologów aleksandryjskich.) 1. bądź jej ostatnich. Archimedesa z Syrakuz.Rzym był stolicą już nie tylko w sensie politycznym. rewolucje dążące do sprawiedliwszego ustroju społecznego. Owidiusz. Cezara i Catulla . nie odwrotnie. ona podporządkowała sobie filozofię. technik. zarówno natury psychicznej jak społecznej. wielcy prawnicy i powstawały najbardziej monumentalne dzieła sztuki rzymskiej. przesyceni i zniechęceni do dóbr tego świata. 280). powstała (ok. przewagę zachowała religia. FILOZOFIA NA PODŁOŻU RELIGII. Stratona. N. jęli w innym świecie szukać celu i sensu życia. Proces zbliżenia filozofii z religią wypełnił ostatnią epokę starożytności. jak Katona Starszego De Agricultura. sporne. W Rzymie przez okres ten zmieniło się wiele. fizyk. W II w. Filozofia musiała teraz odpowiedzieć na pytania natury religijnej. Złożyły się na tę przemianę przyczyny różnorodne. Polibiusz przybył do Rzymu.z platonizmem. Dziejopisarze szkoły stoickiej uwzględniali na ogół tylko bądź założycieli szkoły. Zarazem zanikło zaufanie do własnych sił i powszechne stało się oczekiwanie pomocy nadprzyrodzonej od istot wyższych. twórcy geometrii (ok. Propercjusz. przez nową wiarę chrześcijańską czy nawet przez pogaństwo. a mniej więcej w tym czasie zaczęły się pojawiać własne prace naukowe Rzymian. Jeśli nie umiała zastąpić religii. teoria negatywnego szczęścia lub stosunku rozkoszy cielesnych i duchowych. boskich. jak Cyceron. nie wiedzą nic o jego sceptycyzmie i przedstawiają go tylko jako rygorystycznego etyka). Yarrona. Wytworzyło się przekonanie. Żądza życia wiecznego i wyzwolenia z niedoli i znikomości ziemskiej opanowała umysły. sporne autorstwo i sens niektórych tropów. Ainezydem godzi je z heraklityzmem. np. geograf Strabon. 30 rozpoczęła się trwająca blisko pół wieku era Augusta. Filozofia zaczęła się była w Grecji od czysto teoretycznych 117 . W tej wielkiej erze Rzymu filozofia i filozofowie odgrywali stosunkowo skromną rolę.). jak pojmować przekazany przez tradycję fakt.

Był nie tylko przedmiotem. e. gdy bezpośrednio obcuje się z bóstwem. gdy dusza wychodzi z ciała i łączy się z bóstwem. w pismach świętych. Szkoły filozoficzne. Potrzeba autorytetu. Korzystano teraz nie z jednego. Arystotelesowska. w tradycji. Zgodnie z duchem czasu oddziałały przede wszystkim religie Wschodu. która dotąd występowała w Grecji z ufnością w przyszłość i we własne siły człowieka i która walczyła o autonomię dla myśli. Tacy wybrańcy byli autorytetami. sceptycka . gdzie spotykali się ludzie różnych ras i kultur. Ograniczył je już okres hellenistyczny. Ale ponadto: 5) rozmyślanie nad śmiercią i 6) upodobnianie się do Boga. zwracała się o pomoc do objawień i o gwarancję do autorytetów. więcej przemawiały do ludzi tej epoki niż religia Greków. była tedy synkretyczna. FILOZOFIA OPARTA NA OBJAWIENIU. WPŁYW WSCHODU. ani trzeźwe rozumowanie nie objawiało tej prawdy. a tym bardziej z ascetycznego stoicyzmu lub z arystotelizmu. Wobec pytania: wiedza przyrodzona czy mistyczna ? straciło swą aktualność stare greckie pytanie: zmysły czy rozum ? Ani bowiem zmysłowe doświadczenie. 4) miłość mądrości. bardziej mistyczne i uduchowione. Synkretyczna filozofia miała dwie postaci: jedną na podłożu wschodnim (żydowskim). pierwsza arystotelesowskiego pochodzenia.istniały dalej. 4. odpowiadające jej religijnej orientacji. Przez to zespolenie zmieniła się tedy sama koncepcja filozofii: z narzędzia poznania świata stała się narzędziem połączenia z Bogiem. 2) poznanie rzeczy boskich i ludzkich. 2. pracowała nad zespoleniem narodowo i rasowo odrębnych systemów myśli w jednej nad narodowej i nad rasowej koncepcji. I te doktryny korzystały z dawnej greckiej filozofii. Przez to poznanie stało się zależne od objawienia. przeniknęła do filozofii. Obok doktryn dawniejszych powstały teraz nowe. a więc w modlitwie. czystości serca i wierze. przeciwnie. ale z 118 . ze środka do kierowania życiem doczesnym stała się środkiem do wyzwolenia z życia. ale doktryny ich otrzymały teraz nowe zabarwienie przez wzmocnienie pierwiastków religijnych. osobą swą gwarantowali prawdę. osiągana w stanach ekstazy. Nie były już dziełem samych Greków. Tych źródeł bynajmniej nie ukrywały. zapowiadające wyzwolenie z niedoli ziemskiej. Pierwsza prędko znalazła wybitnego przedstawiciela w Pilonie. ale właśnie dążono do ich zespolenia. Kto objawienia nie otrzymał osobiście. Myśl grecka i wschodnia oddziaływały na siebie wzajem i tworzyły różnorodne połączenia. druga dojrzewała przez kilka stuleci. koncepcji i definicji filozofii przybyły tymi czasy nowe. wśród Greków i wśród Żydów. stoicka. lecz Aleksandria. jakie dokonało się na schyłku starożytności. n. Objawienie spływa na człowieka w stanach „mistycznych". szukała prawdy w przeszłości. jak do zbawienia. naturalna w religii. dostarczała jej chyba jedynie wiedza mistyczna. cynicka. I weszło w zwyczaj zarówno w środowiskach greckich i chrześcijańskich zestawiać aż sześć definicji filozofii: 1) poznanie bytu jako takiego. w Aleksandrii. drugą na podłożu greckim. lecz ponad rozumowe oglądanie prawdy. Powstawały tam równocześnie systemy filozoficzne w różnych środowiskach. leżąca na rubieży Zachodu i Wschodu. teraz stała się heteronomiczna. Natomiast epikureizm i sceptycyzm nie stanowiły podatnego gruntu dla myśli religijnej i przez to przestały odgrywać wydatniejszą rolę w życiu umysłowym. Granice Grecji. Istniała świadomość różnicy dzielącej te dwie kultury. wykazującego niedostateczność wiedzy przyrodzonej. jego zasadniczym pytaniem było: jak żyć? Obecnie nastąpiło dalsze jeszcze przesunięcie zagadnień: nie-jak żyć. Filozofia. Te dwie ostatnie definicje filozofii były wyrazem jej zespolenia z religią. Epikurejska. 3) nauka nad naukami. druga stoickiego. tj. opartego na koncepcji Boga. Przedmiotem godnym poznania był dla ludzi tej epoki jedynie Bóg. Gdy mówiono teraz o „poznaniu" (gnozis). STARE i NOWE SZKOŁY.Platońska. mógł opierać się na objawieniu otrzymanym przez innych ludzi wybranych przez bóstwo. I środek do zdobycia wiedzy musiano teraz ujrzeć w tym. 3. potrzebna jest pomoc nadprzyrodzona.zainteresowań. Te miały charakter wyraźniej jeszcze religijny. jak przystało na epokę ceniącą autorytet i tradycję. bo do poznania. której obecnie szukała filozofia. p. u Marka Aureliusza przepełniony był uczuciem religijnym) i w platonizmie. kładły nacisk na swą zależność. co usposabia do ekstazy. zanim wydała system Plotyna. lecz jak wyzwolić się od życia i połączyć z bóstwem. To były definicje starogreckie. filozofia. założone dawniej przez Greków . tzn. Zmiana ta była szczególnie wyraźna w stoicyzmie (który np. to miano na myśli nie zrozumienie. Do starych. powstająca od I. nawet ze sceptycyzmu. w. współpracownikami Greków byli tu ludzie pochodzenia wschodniego. Ośrodkiem filozofii były już nie Ateny. był także i źródłem poznania. zamknięte długo dla wpływów obcej kultury otworzyły się teraz na oścież i wschodnie idee opanowały umysły greckie.

Dla niej zachowuje się nazwę neoplatonizmu. dusz nieśmiertelnych i natchnień wieszczych był predestynowany. do Rzymu w poselstwie do cesarza Kaliguli. ważniejsze są pisma późniejsze. zapewne młodzieńczych. w II w. zbudowany przy pomocy greckich pojęć. odżyła na nowo w religijnie nastrojonych czasach. Poseidonios. mało samodzielnych. Z wpływem platonizmu mógł mierzyć się jedynie wpływ pokrewnego mu pitagoreizmu. p. zeszły teraz na plan drugi wobec zagadnień religijnych. w. Bóg i świat: to było dla niej przeciwieństwo podstawowe.myśl wyszła ze środowiska wschodniego. Granice między szkołami zatarły się. Doktryny neopitagorejczyków i platończyków stanowiły zaczątki. Filon był z jednej strony przedstawicielem teologicznej tradycji żydowskiej. Najdawniejszym znanym z nazwiska przedstawicielem neopitagoreizmu był Nigidius Figulus (w I. magów perskich. jak znany biograf Plutarcha Cheronei na przełomie I i II w. religijnego okresu. POGLĄDY. na której dalszy rozwój potem sam wybitnie oddziałał. ale na podstawie wierzeń żydowskich. e. a dobro i zło 119 . Filon. w. Stał się prototypem systemów swej epoki i przyczynił się najwięcej do tego.. Żyd z Aleksandrii. nadbudowana teraz nad starą fizyką. Liczne jego dzieła. religijnej i eklektycznej. Jeden z odłamów nowej filozofii. mianowicie żydowskiego. w przeważającej części zachowały się.. Wszakże w eklektycznym konglomeracie doktryn filozoficznych dwie miały stanowczą przewagę. w III w. POPRZEDNICY. że wschodnie motywy przeniknęły spekulację grecką w jej ostatniej fazie. De sacrificiis Abeli et Caini. n. z drugiej zaś podlegał wpływowi greckiej filozofii. Od tych neopitagorejczyków niełatwo jest odróżnić czynnych równocześnie platończyków. n. Jedną z nich był platonizm. n. ŻYCIE I PISMA.) i Syryjczyk Numenios z Apamei (w II. Obok myśli greckiej i żydowskiej wyrastała w tym okresie jeszcze myśl inna: chrześcijańska. przesiąknięty wpływami wschodnimi. już na początku I w. n. Myśl ta była na wskroś dualistyczna. Egipcjan i Żydów. p. który stosował filozofię grecką do egzegezy Pięcioksięgu. DUALIZM i MONIZM. e. Jego próba spojenia greckich i żydowskich elementów miała już poprzedników wśród Żydów. który przejęty był doktrynami Platońskimi. bywa nazywany neopitagoreizmem. e. Świat interesował go jedynie jako dzieło Jego i objawienie. Ta doktryna. On bodaj pierwszy wyraźnie sformułował zadanie filozofii jako poznanie Boga. logicznej. a były najwięcej natury etycznej. e. stoik. fizykalnej. Należał doń Apoloniusz z Tiany. oraz poeta Apulejusz. e. FILON Głównym przedstawicielem synkretycznej żydowsko-greckiej filozofii był Filon. religijnej i eklektycznej. Utworzona została dopiero ku jej schyłkowi. ściśle określoną doktryną. Filon należał do tych. uważający. oraz nieznanego autora pisma o Mądrości Salomona. które je tak długo rozdzielały. lecz ogólnym prądem. Quod Deus sit immutabilis. od źródła. że Platon i Pitagoras głosili tylko starą mądrość braminów. których wykaz podał Euzebiusz. Ale między Bogiem a światem leżała dla ówczesnej myśli przepaść. ta łączy się już z epoką następną jako jej początek. iż jako wysłannik aleksandryjskiej gminy żydowskiej jeździł w 40 r. aby stać się podstawą nowego. 50 r. występujący jako prorok raczej niż jako filozof. e. przez Plotyna.wszystkich dawnych systemów na raz. ale także i stoicka wpłynęły na niego. powstał wcześnie. n. n. De Cherubim. w. De confusione linguarum i in. i Celsus. Przez to wytworzyły się sprzyjające warunki eklektyzmu. kwestie sporne. którzy mieli jeden tylko przedmiot prawdziwego zainteresowania: Boga. a nawet metodą. Żyda greckiego żyjącego w połowie II. Ale gdy tamte są zakończeniem starożytności. który też na schyłku starożytności stał się zwyczajem. przede wszystkim w osobie Arystobula. Filozofia neoplatońska reprezentuje najświetniej myśl wyrosłą w środowisku greckim. Nie był jednolitą. n. do niego najczęściej nawiązywała nowa teologia. wróg chrześcijan. Wiadomo o nim. z których po paru wiekach wyłoniła się wreszcie najdoskonalsza i najsamodzielniejsza formacja filozoficzna całej epoki. podobnie jak filozofia Filona . obejmującym różne próby i indywidualne odmiany. p. wytworzona niegdyś w sekcie religijnej. noszą one tytuły: Legis allegoriae. stoickimi i Heraklitejskimi. a zmarł ok. Od pism czysto filozoficznych. ze swą teorią idei wiecznych. Duch i materia stanowiły przeciwieństwo drugie. redagowane w postaci komentarzy do Pięcioksięgu.). Jego system. e. na które najczęściej się powoływał. urodził się około 25 r. Z doktryn greckich zwłaszcza Platońska i pitagorejska. był bodaj pierwszym wybitnym przedstawicielem filozofii nowego typu. 1.

Tym ogniwem były idee. Jeśli zaś i taki monizm natrafiał na trudności . to tylko ujemna.bo jakże materię wywieść z ducha. Ogniwo to widział Filon w Logosie. Bóg realniejszy od stworzenia. lecz tylko potencją. Nie może być tworem Bożym Jak tego już Platon uczył. że nie może istnieć bezpośrednie między nimi zetknięcie. iż byt stanowi pewną jedność. co poznać możemy. Filozofowie owej epoki widzieli między Bogiem a materialnym światem przepaść zbyt wielką. Filozofia ta nie mogła być monistyczna na dawny sposób. Co więcej. była klasycznym tworem synkretycznej myśli. Jest poza światem. jest jeden i niezłożony. mniej abstrakcyjnie. B) Materia stanowiła przeciwległy kraniec w systemie Filona. Pośrednie ogniwo między Bogiem a światem materialnym odkrył był już Platon. nie jest stworzona. jeśli stanowią szczeble jednej drabiny. dobro zmaga ze złem. To znów były cechy czerpane ze Starego Zakonu. który na długo przyjął się wśród filozofów Aleksandrii. Wszechświat zdawał się być szarpany przez wrogie potęgi: duch w nim zmaga się z materią. ale pojmował je inaczej niż Platon. prawzór idealny materialnego świata. a Bóg tylko punktem dojścia. to byt niezależny. wyższy ponad wszystkie ludzkie pojęcia. wszechwiedzący. Do ustalenia tego stanowiska Filon przyczynił się więcej od innych. nawet najwznioślejsze.tu Filon przestawał już być w zgodzie z Platonem . mądrość. Arystotelesa. Jak pojmował Boga? Pojmował go synkretycznie. nie można go nazwać trafnie żadnym imieniem. bardziej teologicznie. był transcendentny podwójnie: kosmicznie i epistemologicznie. ponadczasowy i ponadprzestrzenny. Ale ponadto jego Bóg był osobą. Jeśli świat materialny jest stworzony i kierowany przez Boga. Trzeba przyjąć pośrednie między nimi ogniwo. Absolutny byt. lecz odwrotnie. to jedynie pośrednio. a i Boga pojmowały na jej podobieństwo. istniejący dzięki swej własnej naturze. Wszakże poczucie dwoistości bytu łączyło się wówczas z nieodpartą potrzebą jedności.to pozostawało inne jeszcze wyjście. cnota.nie tylko nie stworzył materii. Tak też uczynił Filon i utworzył schemat. należało znaleźć ogniwo pośrednie. Było to ujęcie nowe. monizm ich pochodził stąd. ale jej cel skrajnie monistyczny. bądź zł a. natomiast zupełnie obce greckiemu pojęciu absolutu. lecz jest odwieczna. C) Logos. był dobrotliwy. Więc Bóg . Filon zaś nie tworzył pojęcia Boga na podstawie poznania świata. to były materialistyczne. W tym widziano właściwe zadanie filozofii. potężny. z której byt może być dopiero ukształtowany. Jeśli zaś tkwi w niej siła. przeciwstawiająca się siłom wyższym i będąca źródłem zła w świecie. łącząc w jednym pojęciu własności greckiego absolutnego bytu z własnościami żydowskiego jedynego Boga. schodzącej od szczytu do nizin. to znaczy. nie jest w związku z żadną rzeczą i żadną istotą skończoną. Ta nauka o transcendencji Boga miała również główne źródło w religii żydowskiej. ALEKSANDRYJSKI SCHEMAT METAFIZYKI. ducha i materii. Dawniejsze systemy Grecji jeśli były monistyczne. nie była dlań nawet bytem. nawet podczas tworzenia i po stworzeniu. jedność Boga i stworzenia. Filon uznawał istnienie idei. że byt wyższy sprowadzały do niższego: ducha sprowadzały do materii. jest wyższy i doskonalszy ponad wszystko. Te wszystkie cechy. zarówno żydowskich jak greckich i chrześcijańskich. Pojmował ją po platońsku: bezkształtna. a zwłaszcza jak zło wywieść z Boga? . 2. ale też nie stworzył z niej świata. Teraz przyszedł czas na system odwrotny: w tym religijnym. pozbawiona określonych własności. Cała zaś Filońska teoria Boga. a nie odwrotnie. poniekąd nawet z eleatów. jak dobro. niezmienny i wieczny. Bóg Filona był niedostępny i niepojęty. Przeto wywodzono stworzenie z Boga. utożsamiająca byt niezmienny z niepojętą osobą boską.przeciwieństwo trzecie. Nowy monizm mógł być tylko spirytualistyczny. uduchowionym okresie duch wydawał się realniejszy od materii. Jeśli rodzaje łączą się w jeden szereg. Ale jest także i poza poznaniem. bezduszna. by mogły to być sąsiednie ogniwa jednego szeregu. bezwładna. Taki gradualizm (tak można by nazwać to stanowisko) wraz ze spirytualistycznym monizmem stanowił osnowę ówczesnych systemów filozoficznych. materię z ducha i w ogóle byt mniej doskonały wywodzono z bardziej doskonałego. bo dotąd punktem wyjścia rozważań filozoficznych bywał świat. A) Bóg był punktem wyjścia systemu. można było traktować je jako ogniwa jednego szeregu. Przeciwieństwo zaś między Bogiem a materią jest tak wielkie. 120 . Punkt wyjścia filozofii był skrajnie dualistyczny. Materia jest tedy bądź znikoma. o którym rozprawiali greccy filozofowie. aby mimo wszystko odnalazła jedność wszechświata. nawet imię „Bóg" ujmuje tylko częściowo Jego naturę. dobra i zła. zaczerpnięte z Platona. Zamiast sprowadzać różne rodzaje bytu do jednego rodzaju. Filon przypisywał Bogu.

aniołem. przedstawiciel Wschodu.wyrosło u Filona pojęcie Logosu. Metafizyka uczy. był to motyw całkowicie wschodni. lecz . jeszcze więcej: drugim bogiem. logos. W filozofii przyrody Filon był niesamodzielny: układał ją z motywów stoickich. są nie tylko w Bogu. on zaś z kolei jest stwórcą świata. Człowiek musi odbyć z powrotem drogę do Boga. I na szereg stuleci uwaga metafizyków ześrodkowała się nie na Bogu niedostępnym ani na materii znikomej. który stał się podłożem dla całego dalszego rozwoju metafizyki aleksandryjskiej. jest tym. ekstatyczna w swych środkach i na wskroś heteronomiczna. Jego stwórcą jest Bóg. którą rozwijał Filon. a kończącego na znikomej materii. jego też nazywał Logosem.jak byt niedoskonały ma wejść z powrotem do doskonałości. Siły zaś Boże przechodzą z Boga w świat i kształtują go. są zespołem sił kształtujących świat. materialnego i boskiego. jak metafizyka: aby osiągnąć dobro i prawdę. ale i na myśl grecką. Jak we wszechświecie. Religia żydowska ze swym monoteizmem i radykalnym przeciwstawieniem Boga i świata. więcej: synem Bożym. To było już pojęte bardziej po stoicku niż po platońsku. Bóg.Platońskich idei. stoickich sił. On. Tak oto z różnorodnych motywów . logos zaś . zaczynającego się od doskonałego Boga. lecz w Bogu. Jak kosmos. zawierające prawdy objawione. należy do najniższych tworów w drabinie bytów. Duszę bowiem ludzką uważał za miejsce spotkania dwóch światów. lecz zarazem i siłami Bożymi. c) Wszakże do pojęcia Logosu dodał jeszcze motyw trzeci: Logos jest osobą. W niej etyka i teoria poznania były równie teocentryczne. intuicyjną władzę. są duszą i rozumem świata. Filon oddziałał nie tylko na myśl żydowską. Teoria poznania Filona była analogiczna do etyki.na Logosie. jako zdolność oglądania Boga i chłonięcia światła Bożego. Cel ten przyrodzonymi ludzkimi środkami ziścić się nie da. Etyka Filona była odwróceniem jego metafizyki. a więc jedynie w stanach ekstazy i kontemplacji. Ale właśnie takie irracjonalne połączenie pojęć potrzebne było tamtej epoce. Połączone w nim zostało to. I dla zespołu idei-sił. Człowiek.jako intelekt niższy. była transcendentna w swych celach. należących do boskiej natury a zarazem kształtujących świat. co Grecy rozdzielali skrzętnie. który ukształtował świat z materii. Etyka więc. ale zadaniem jego jest dojść do jej szczytu. jak drabina bytów od doskonałego. są mianowicie myślami Bożymi. tak i w mikrokosmosie ludzkim potrzebny jest czynnik pośredniczący między krańcami. Filon uznawał też cnoty życia czynnego obok cnót kontemplacyjnych i uznawał poznanie dyskursywne obok kontemplacyjnego. WPŁYW. w tym znaczeniu. Filozofia Filona była teocentryczna i heteronomiczna: zadaniem jej było poznanie Boga. była to zasadnicza przemiana jego teorii idei. niezawodnym źródłem poznania jest Pismo święte. zmysłowa część duszy jest czysto materialna. Możliwe to tylko w stanach kontemplacji i ekstazy. Co prawda. zmysły. ETYKA i TEORIA POZNANIA. i to tylko w chwilach. pośrednikiem między Bogiem a światem. dyskursywny i operujący zmysłowymi danymi. Więcej znów samodzielności wykazał w psychologii. Logos i świat materialny . 3. mianowicie od neoplatonizmu. Logos jest osobą. Rozum pojmował jako najwyższą. ZESTAWIENIE. Idee. gdy rozum jest wyzwolony z ciała. Przyrodzone siły człowieka nie starczą do poznania prawdy. Filon użył terminu spopularyzowanego przez stoików i nazwał go Logosem. tak i dusza była pojęta przez Filona jako szereg złożony z trzech ogniw różnej doskonałości: rozum. Była odbiciem jego metafizyki. a rozum jest wypływem bóstwa. przez rozum. że prawda jest tylko w Bogu i że człowiek może ją osiągnąć tylko przez połączenie z Bogiem. dusza musi połączyć się z Bogiem. wysłannikiem i zastępcą Boga. jedynym. wdarł się do rozwoju filozofii greckiej i oddzielił myśl starogrecką od ostatnich jej tworów. b) Ale idee są nie tylko myślami. PSYCHOLOGIA. boskiego bytu schodzi do niedoskonałego. jako istota cielesna. złączenie z Bogiem jest jego celem. To oddzielało Filona nie tylko od Platona. a źródłem Pismo święte. Była gradualistyczna: wszystkie rodzaje bytu traktowała jako ogniwa jednego szeregu. ale też od stoików i w ogóle od Greków. zstępującej od doskonałości do niedoskonałości. ale uznawał je tylko jako poziom niższy. Jest osiągalny tylko przez boską część duszy. etyka zaś . lecz Bóg udziela swej pomocy w postaci objawienia.. żydowskich aniołów . Przy pozorach zgodności z Platonem.to były trzy szczeble w drabinie bytów. jako przygotowanie do prawdziwej cnoty i prawdziwego poznania.a) Idee istnieją nie samodzielnie. w której stał się na długo autorytetem i wzorem. ze swymi objawieniami i natchnieniami odpowiadała duchowi czasu i oparta na niej nauka Filona łatwo została przyswojona przez filozofię 121 . bo myśl Boża od razu obraca się w czyn. 4. ale i w świecie. Z tej trójcy Filon stworzył schemat. Mniemał. Platońskich i pitagorejskich.

jedności. to. faktycznie jednak świadomie przekształcił jego naukę i dlatego nazywany jest już nie platończykiem. POPRZEDNICY. był pono bliski urzeczywistnienia. Zachował również koncepcję etyki nakazującej stworzeniu powrót do Boga i koncepcję poznania jako osiągalnego w stanach ekstazy.grecką. Punktem wyjścia Plotyna. Poza tym korzystał też z Arystotelesa i stoików. ale zarazem zmienił ją przekształciwszy w system filozoficzny. bycie. W 40 roku życia przeniósł się do Rzymu. Stosunek Plotyna do niego przypomina stosunek Platona do Sokratesa: utrwalił pismem jego ustną naukę. ekspansja. produkując byty nowe. by założyć miasto filozofów. właściwym pierwszym wiekom po Chrystusie. dopiero od 50 roku życia. jak i całej epoki. piąta o rozumie. Naturalną własnością bytu była bowiem. czwarta rozprawy o duszy. duch Grecji nad duchem Wschodu. Urodził się w Likopolis w Egipcie. był dualizm. Nazwa ta i układ Porfiriusza (rzeczowy. trzecia kosmologiczne. dobru. co było filozoficzne w poglądach Filona. Filona i neopitagorejczyków. Heraklit zbliżał się do zrozumienia dynamicznej natury bytu. jaki Plotyn zastosował dla osiągnięcia tego celu. Albowiem byt ma naturę światła. już na schyłku epoki. było wykazanie jedności bytu. znawcą dawniejszych poglądów filozoficznych. odczucie olbrzymich przeciwieństw tkwiących w bycie. że posiada ciało. lecz jest jeden byt. Można wyróżnić trzy okresy w rozwoju Plotyna. czyli Ennead. jak pisze uczeń jego i biograf. są etapami jednego i tego samego rozwoju. 203-269/270). przede wszystkim zaś z aleksandryjskich filozofów. był jednak w błędzie sądząc. On sformułował schemat gradualistycznej metafizyki. Plotyn zaczął pisać późno. według Plotyna. Pisał niesystematycznie. ale jeden pochodzi od drugiego. Głównym poprzednikiem jego był Platon: Plotyn podawał się za jego egzegetę. heteronomiczne i ekstatyczne. lecz stawanie się. Wyłonione postacie są 122 . Porfiriusz. Jego projekt. To dynamiczne pojęcie bytu umożliwiło stworzenie monistycznego systemu: nie ma wielu bytów. Był to raczej działacz religijny niż filozof. W przeciwieństwie do systemu Filona czynniki filozoficzne miały w nim przewagę nad religijnymi. które miało nazywać się Platonopolis. Jednak minęły jeszcze dwa stulecia. Przez Filona weszły do niej tendencje personifikujące i transcendentne. Celem. a świat ziemski od boskiego. jak chcieli eleaci lub Platon. lecz neoplatończykiem. W pierwszym był wyznawcą Platona i rozwijał naukę jego o duszy i jej oczyszczeniu. Takie rozwiązanie wymagało przemiany samego pojęcia bytu: istotę jego stanowi nie trwanie. ostatni wielki system starożytności. w III w. Przeszedł przez życie obcy sprawom materialnym i doczesnym. ŻYCIE PLOTYNA. jakkolwiek różne. które Porfiriusz ułożył w 6 dziewiątek. PLOTYN I NEOPLATOŃCZYCY Syntezę filozoficzną całej epoki stanowił neoplatonizm Plotyna. Wstydził się. druga fizykalne. 1. od platonizmu do neoplatonizmu. Wchłonęła ona to. ROZWÓJ. W Rzymie pozyskał dla swej nauki liczne grono zwolenników. że byt przyjmując nową postać traci postać poprzednią. Był oryginalnym myślicielem. że byt trwa. Pierwsza Enneada obejmuje rozprawy etyczne. było genetyczne ujęcie bytu: postacie bytu.e. szósta o najwyższych kategoriach. Plotyn (ok. A wszystkim tym koncepcjom dał postać samodzielną i dojrzałą. POGLĄDY PLOTYNA. że wyłania z siebie nowe postacie. świat i pośrednik między Bogiem a światem. czyli tragarzem. nie chronologiczny) przyjęte zostały powszechnie. przeciwnie. Dzięki niej wyłaniają się z bytu coraz nowe jego postaci. przeważnie etyczno-religijnych. rozwijający się i przybierający różnorodne postacie. zanim powstała. świat realny jest wprawdzie zasadniczo różny od idealnego. Środkiem. który na schyłku starożytności był przyjęty powszechnie. zbudowanie monistycznego systemu. nie zebrał w jednym dziele podstawowych swych poglądów. między innymi samego cesarza Galiena. którego istotę stanowi promieniowanie. Powstał w Aleksandrii. SYSTEM EMANACYJNY. młodość spędził w Aleksandrii. Spośród filozofów aleksandryjskich pociągnął go najwięcej Amoniusz Sakkas. pochłonięty całkowicie życiem duchowym.n. Tam w 28 roku życia rozpoczął studia filozoficzne. zwany od swego zawodu Sakkasem. w poglądach swych łączył doktrynę Platona z mistycyzmem. a zarazem niezwykłym erudytą. Bezpośrednim poprzednikiem Plotyna był Amoniusz. należy do jego natury i jest odeń nieodłączne. Od aleksandryjczyków przejął gradualistyczną koncepcję metafizyki wedle schematu: Bóg. Do doktryny neoplatońskiej było już blisko. Plotyn uczył. PISMA. W trzecim okresie starzejący się Plotyn przerwał abstrakcyjne dociekania i skupił się na sprawach bardziej aktualnych. W drugim przeszedł od tych specjalnych zagadnień do poszukiwania ogólnej teorii bytu i zarazem od cudzego do własnego poglądu na świat. Zostawił 54 rozprawy.

Plotyn godził wprawdzie w pewnym sensie racjonalizm z irracjonalizmem. co religie nazywają Bogiem. Dlatego materia stanowi kres procesu emanacyjnego. Każda postać bytu pochodzi tedy od innej. PSYCHICZNY i MATERIALNY. Im byt jest doskonalszy. ani wolą. lecz wypływa nieuchronnie z natury bytu. Plotyn zaś włączył ją do jednego z duchem procesu i przez to system jego stał się prawdziwym monizmem. Teoria ta zajęła miejsce nauki o stworzeniu świata przyjmowanej przez systemy oparte na pismach świętych. gdzie myśl z trudem tylko posuwa się naprzód. w atmosferze szczytów. zazwyczaj używanej przenośni . dopóki zmniejszająca się stopniowo doskonałość i moc twórcza nie wyczerpie się. musi być wolny od jakiejkolwiek mnogości i jakichkolwiek przeciwieństw. w rodzaju systemu Filona. Jest cały jednym procesem. pojmowany przezeń jako jedyna dusza świata. przeciwstawiający się mu i otamowujący go. że i ona zachowała pewną jedność. Byt pierwotny. Ale i w ideach nie widział doskonałości zupełnej i wnosił stąd. Nie jest duchem ani myślą. Drugą hipostazą był dla Plotyna świat psychiczny. 3. Ukształtowanie jej zaś jest jedynie zjawiskiem idealnego bytu odzwierciedlającego się w materii. za znajdujący się nie tylko „poza bytem". Zresztą pogląd jego na świat materialny był szczególny. Poza tym był dla Plotyna czymś na wskroś negatywnym. bo duch. Zgodnie z duchem czasu świat idealny był w jego oczach doskonalszy od realnego. która jest odeń doskonalsza. poznać i nazwać. myśl i wola posiadają swe przeciwieństwa. ale . Teoria emanacji była podstawową myślą systemu Plotyna. Po wszystkie czasy pozostał on dla poszukiwaczy absolutu wzorem. dla którego Bóg stał ponad ideami. ale też i z jej ukształtowania. Plotyn poszedł za nim. co można objąć myślą. Z absolutu emanują inne postacie bytu. Proces emanacji jest procesem koniecznym: nie jest dziełem woli ani przypadku. Szereg ten zaczyna się od bytu najdoskonalszego i trwa. Systemy poprzedzające Plotyna miały materię za czynnik całkowicie odmienny od ducha. co istnieje. jest absolutem. Podczas gdy wszelki znany nam byt jest w ten czy inny sposób zależny. Jak rzeczy odbijają się w lustrach i wytwarzają na pozór samoistne odbicia. Ostatnią wreszcie hipostazą jest materia. ŚWIAT IDEALNY. w dalszym zaś rozwinięciu systemu posługiwał się wielokrotnie pomysłami Platona i innych. że istnieje byt od idei doskonalszy. lecz filozoficzne przeciwstawienie świata idealnego i realnego. dało wynik następujący. że postacie bytu są więcej lub mniej doskonałe. religijnego przeciwstawienia Boga i świata. Źródło wszelkiego racjonalnie poznawalnego bytu jest samo irracjonalne.ostatecznie przewagę dawał irracjonalizmowi. W jakim porządku dokonywa się emanacja? Plotyn zakładał. Plotyn wielbił go jako będący ponad wszelką doskonałością szczyt piękna. Pierwszą po absolucie hipostazą był świat ducha. który tylko abstrakcja pojęciowa dzieli na części. Rozumowanie to. Nie rozważał. z którego wszystkie dalsze postacie bytu emanują? I na to pytanie Plotyn odpowiedział w sposób oryginalny. leżącym poza sferą tego. Świat dusz jest emanacja świata idei. u Plotyna dopiero drugi. on jest niezależny i bezwzględny. coraz mniej posiadające jedności. ale coraz mniej doskonałe. W filozofii Platona świat ten był najwyższy. jak Filon. w której zawarte są dusze jednostkowe. Wyróżniał ich trzy: duch.jakby promieniami bytu lub . czyli świat idealny. a z nią doskonałość i siła twórcza są na wyczerpaniu. który nazywamy materialnym światem. był dlań tym. tak idee odbijają się w materii i powodują przez to ten refleks. jak ten był emanacja absolutu. dusza i materia. Miał już zresztą poprzednika chociażby w Pilonie. ale i „poza rozumem". Taki był wynik wysiłku dokonanego przez Plotyna dla określenia absolutu. a twór jest zawsze mniej doskonały od twórcy. że świat ten składa się nie tylko z materii (bo ta sama przez się jest zupełnie nieokreślona). ale usiłował być niezależny od wiary i opierać się wyłącznie na rozumowaniu. ABSOLUT. Postacie te Plotyn nazywał hipostazami. Uważał.wedle innej. jako najdoskonalszy. dobra. Porządek powstawania bytu jest więc porządkiem zmniejszającej się doskonałości. Wbrew Platonowi miał absolut za niepoznawalny. świat był dlań kolejnym emanowaniem coraz nowych bytów. ale w niej jedność. Z nim zaczynała się w filozofii Plotyna dziedzina dostępna dla zrozumienia i poznania. oryginalnością jego była koncepcja absolutu i emanacji. 2. coraz bardziej zależne. Prosta i ciągła jej budowa wskazuje. Był źródłem wszystkiego.jego emanacją. Jednak realna jest w nim tylko materia. Jakiż jest ów byt najdoskonalszy. tym ma większą moc twórczą. operujące ostatnimi abstrakcjami. I to była jedyna pozytywna własność absolutu. stanowi szereg o obniżającym się poziomie. Ta 123 . prawdy i jedności. jest przeto czystą jednią. Ze światem idei neoplatonizm wchodził na znane tory.

lecz przez intuicję. POZNANIE. 4. bo nie odwoływał się do żadnej 124 . jakimi te nauki rozporządzały. Przed duszą stoją zatem dwie drogi: w dół i wzwyż. znalazł szerokie rozpowszechnienie w religijnie myślącym schyłku starożytności. przestało być najwyższym celem życia moralnego. sama. nawróciła ku sferom doskonałym. a także wszystkie niedoskonałości i grzechy składał po platońsku na część niższą duszy. aby je uduchowić i przez to podnieść. który ją pociąga w coraz mniej doskonałe sfery bytu. Bo skoro wszystko we wszechświecie jest ze sobą w związku. jaki zajmowała u Platona i Arystotelesa. Był to jeden z licznych systemów teocentrycznych. to jest naśladowaniem rzeczywistości. Toteż teoria poznania. Plotyn kładł cnoty oczyszczające. to na podstawie jednej jego części można o innych częściach wyprowadzać wnioski i wpływać na inne jego części. magii i wróżbiarstwa. Poznanie takie nie mogło być dziełem ani zmysłów. I mimo niechęć do świata zmysłowego Plotyn uznawał tkwiące w nim dobro i piękno. nie była to czynność wyłącznie poznawcza. upada. bo dawał wyraz powszechnemu naówczas poczuciu upadku i równie powszechnej potrzebie oczyszczenia duszy i połączenia jej z Bogiem. będąc odbiciem idei. lecz ćwiczenia ducha i oczyszczenia. Pierwsza idzie w naturalnym kierunku zmniejszania się doskonałości bytu. poza które nie wychodził Platon ani Arystoteles. Jedność bytu miała dla Plotyna szczególną konsekwencję: uczyniła go zwolennikiem astrologii. choć podnosi świat cielesny. nie przez myśl. B) Sztuka przestała być również dla Plotyna tym. A) Teoria poznania Plotyna nie była teorią nauki. dostawszy się doń. C) Wreszcie i etyka u Plotyna otrzymała nowy charakter. czym była dla dawniejszych Greków. była dla niego twórczością urzeczywistniającą idee. Każda bowiem część wszechświata wywodząc się z prabytu posiada coś z jego doskonałości. estetyka. opartych na schemacie aleksandryjskim. Przez to sztuka znalazła się na nieporównanie wyższym szczeblu wartości niż ten. Plotyn musiał. by zahamowawszy pęd. Zostały przez to podporządkowane jednemu wspólnemu celowi i złączone w jeden system.otrzymały tedy metafizyczną i teologiczną orientację. druga zaś jest drogą powrotną. potrzebne jest nawrócenie: trzeba. 5. Należąc do wyższych regionów. ale rozwinięty przez Plotyna. nie są w gruncie od idei różne. jak u Platona. lecz . DUSZĘ LUDZKĄ Plotyn dzielił na dwa składniki: wszystkie funkcje związane z ciałem. ISTOTA NEOPLATONIZMU. bo tylko na takiej drodze możliwe jest połączenie z absolutem. że dusza. z tej Plotyn zachował wszakże przekonanie. co dotąd uważano za cnoty. Przez nią usunął też dwoistość idei i rzeczy: rzeczy. lecz przez ekstazę. a jeszcze ponad nie cnoty najwyższe.istotnym składnikiem filozoficznego systemu.jak już u Filona . lecz raczej akt moralny. ani dyskursywnego rozumu. jak u Arystotelesa . Przeciwnie. funkcje roślinne i zwierzęce. aby za to wyższa była całkowicie wolna od więzów cielesnych i wszelkiej niedoskonałości. SZTUKA i CNOTA. były wspólne: wszystkie osiągają swój cel nie przez trzeźwe rozumowanie.teoria poznania.czymś zgoła innym : ekstazą. Ten schemat dwóch dróg. i jako taka wymagała nie studiów.fenomenalistyczna teoria przyrody stanowiła ważny składnik neoplatonizmu: dzięki niej mógł wytworzyć pojęcie bytu nie liczące się wcale z przyrodą. jaką miały dla Greków epoki klasycznej. traci bowiem łączność z regionami wyższymi i odwraca się od boskiego prabytu. „zachwyceniem". estetyka i etyka stanowiły równoległe człony systemu filozoficznego Plotyna. Z drugiej zaś strony jedność bytu była dla Plotyna racją jego optymizmu i estetycznej postawy wobec świata. a teoria sztuki i piękna stała się .aktem intelektualnym. Nauki „tajemne" znalazły przeto w systemie Plotyna metafizyczne uzasadnienie. te czysto naukowe zabiegi straciły wartość. nie wymyślony (bo znał go już Filon). etyka . że zaś twórczość jest najdoskonalszą własnością boskiej istoty. więc praca artysty jest odblaskiem bóstwa i sposobem upodobnienia się do niego. Aby mogła wrócić doń. przez bezpośrednie dotykanie doskonałego bytu. odwołać się do specjalnej zdolności umysłu: do intuicji. Poza tym i środki. dusza schodzi jednakże do niższych. A intuicja musiała tu być pojęta w szczególny sposób : nie była jak jeszcze u Platona . estetyczny lub moralny. podobnie jak Platon i Filon.po raz pierwszy w dziejach . ani logiką formalną. To. ponad cnoty „obywatelskie". ale wyróżniał się a) autonomicznością. Tak pojętą duszę mógł zaliczyć do wyższych regionów bytu. Drogę wzwyż dusza może przebyć różnymi szlakami: przez wysiłek poznawczy. przebywaną dzięki wysiłkowi duszy. Była to już koncepcja inna niż Platońsko-pitagorejska. Była natomiast teorią zbliżenia się do Boga przez poznanie. które upodobniają dusze do Boga Wszystkie te nauki .

głosząca pierwotną formę neoplatonizmu. Jej założyciel. W szkole aleksandryjsko-rzymskiej obok Plotyna wybił się uczeń jego i biograf PORFIRIUSZ (232-304). II. w poznaniu bowiem podmiot zawsze przeciwstawia się przedmiotowi. Natomiast sam proces emanacyjny rozbudował dopiero Jamblich. w którym uwzględniał wszelkie zagadnienia i dyscypliny filozoficzne.religii objawionej. Traktując postacie bytu jako etapy w rozwoju jedynego absolutu. Doktryna neoplatońska miała licznych zwolenników. aby pojąć absolut i wywieść zeń wszelkie postacie bytu. demonów. paradygmatyczne (przez które dusza utożsamia się z ideami) i wreszcie uświęcające (przez które dusza łączy się z boskim prabytem) Dalej też od Plotyna poszedł w irracjonalizmie: nie tylko istotę najwyższą. którzy umieli godzić ścisłą i drobiazgową pracę naukową z metafizycznym poglądem na świat. aby bardziej jeszcze oddalić absolut od materialnego świata. etyka i estetyka znalazły miejsce w „schemacie dwóch dróg" (wzwyż i w dół). poprawiał ją też w niektórych punktach. Mistyczny czynnik neoplatonizmu wzmógł się 125 . Układał komentarze do Platona i Arystotelesa. Nie pretendował do tego. Następnie neoplatonizm wyróżniał się b) pełnością systemu. Prawdziwa znajomość bóstw wymaga. aniołów. pojętych jako narzędzia zespolenia z absolutem. Wraz z Longinem. Z doświadczeniem nic go nie łączyło. był bowiem najważniejszym tekstem logicznym. a w tym doświadczenie nie mogło być pomocne. Jedyną metodą. niemniej postawa jego była głęboko religijna. był uczniem Porfiriusza. współczesnym Plotynowi. Był to monizm innego typu niż ten. Isagoga. W systemie neoplatońskim Plotyn opracował głównie „drogę powrotną". jest więc czymś więcej niż poznaniem. ale również teoria poznania. 3) szkoła ateńska. Ponadto zasadniczymi motywami systemu były: 1) transcendentna teoria absolutu. np. jaka mu pozostawała. dążył do tych samych celów. oczyszczające. emanacyjną postać panteizmu. odegrał doniosłą rolę historyczną. Prajednia Plotyna była mu jeszcze nie dość doskonała i ponad nią stawiał byt najpierwotniejszy. występował przeciw uznawaniu wróżb. JAMBLICH. herosów. za Konstantyna Wielkiego. której głównym przedstawicielem był Proklos. włączał nowe ogniwa. by być samodzielnym filozofem. 2) szkoła syryjska Jamblicha. dał początek szeregowi neoplatońskich erudytów. natomiast wywodził byt niższy z wyższego. I. a jego wstęp do Kategoryj Arystotelesa. Oryginalnymi pomysłami Plotyna. lecz wyłącznie posługiwał się refleksją filozoficzną. przezwyciężał dualizm świata realnego i idealnego. Wywodząc zaś byt niższy. sztuki i cnoty. Neoplatonizm był tworem nie badania naukowego w ściślejszym słowa znaczeniu. kontemplacyjne. Pisał historię filozofii. SZKOŁA. był tylko komentatorem i egzegetą. Za przewodem Jamblicha późniejsi filozofowie neoplatońscy stali się dogmatykami pogaństwa. zostawił też traktat o misteriach Egipcjan i komentarze do Platona i Arystotelesa. było dialektyczne wysnuwanie pojęć. Drugą hipostazę Plotyna rozbił na szereg ogniw. Ścisły umysł Porfiriusza usiłował nauce Plotyna dać wyraz jaśniejszy i prostszy. Przy jej pomocy podjął się nadludzkiego prawie wysiłku. były: 1) dynamiczna koncepcja bytu i 2) teoria emanacji. Głównym dziełem jego był Zbiór twierdzeń pitagorejskich. Jamblich rozróżniał ich już pięć: obywatelskie. ziemskiego i boskiego. Mnożył w nim hipostazy. ziemski z wyższego. Gdy Plotyn rozróżniał trzy szczeble cnót. Szkoła syryjska rozwijała samą metafizykę neoplatonizmu. tzw. zadanie filozofii widział w znalezieniu absolutu. Nad zainteresowaniem filozoficznym wzięło górę specjalne teologiczne. a nie jednoczy z nim. traktował bóstwa jako hipostazy bytu. Rozmnożył również szczeble „drogi powrotnej". słynnym gramatykiem i krytykiem. które obrażały jego trzeźwy sposób myślenia. którą dusza przebiega dążąc do absolutu. jaki po starożytnych odziedziczyło średniowiecze. 2) fenomenalistyczna teoria materialnego świata (pojętego jako odzwierciedlenie idei w materii) oraz 3) ekstatyczna teoria poznania. racjonalnego i irracjonalnego. a tak samo i trzecią. wierzenia greckich i wschodnich religii wcielał do filozoficznego systemu. Włączył jako ogniwa procesu emanacyjnego dusze bogów. nie sprowadzał bytu niższego do wyższego ani odwrotnie. boskiego tworzył nową. nie dający się zupełnie wypowiedzieć. nie tylko kosmologia i psychologia. wśród których przewodziły kolejno trzy szkoły: 1) szkoła aleksandryjsko-rzymska samego Plotyna. zachowany częściowo. jaki głosili hilozoiści i materialiści. zjednoczenia z nimi. ale cały świat bogów i demonów miał za przekraczający rozum. z której przechował się fragment o Pitagorasie. które umożliwiły jego monistyczny system. i osiągnął zwarty i jednolity pogląd na świat. Wreszcie wyróżniał się c) swym monizmem. jak mniemał. zmarł z początkiem IV w. lecz fantazji intelektualnej. co religie.

Połączył on erudycyjne aspiracje neoplatończyków z ich aspiracjami metafizycznymi: był z jednej strony wielkim erudytą w przeróżnych dziedzinach wiedzy. a wieki nowe zaczęły się od powrotu do idei starożytnych. aniołów i bóstw różnych wyznań. Umysłem pokrewny Jamblichowi. nie tylko Platona. byli faktycznie uczniami Plotyna. zaszczepiony myśli chrześcijańskiej. W oczach starożytnych jednostka była od ogółu zależna i od ogółu mniej cenna. Wieki średnie posługiwały się stale starożytnymi ideami. Prawda ogólna dla starożytnych była doskonalsza od jednostkowej. poszedł dalej jeszcze w mnożeniu. wtórnymi wobec intelektu i od intelektu niższymi. Nawiązując do Platońskiego Fajdrosa. 126 . ściślej: Grecja sama. która rozpoczęła się i długo rozwijała jako czysty twór rozumu. po Schellinga i Hegla. jaką wydała Grecja. dogmatyczną i sceptyczną. gdy kultura grecka złączyła się z rzymską z jednej. Pod jego znakiem kończyła się filozofia starożytna. co niepoznawalne a najdoskonalsze. w filozofii przyrody mechanizm i dynamizm. teizm. Jednakże późniejsze epoki nie były li tylko naśladowaniem Greków. Neoplatonizm był ostatnią formacją filozoficzną. była uniwersalistyczna. który razem z Plotynem słuchał Amoniusza. Systemy filozofii chrześcijańskiej. we wprowadzaniu do systemu filozoficznego tłumu demonów. posługiwały się zasadniczymi ideami neoplatonizmu i. nauczył (pod wpływem Rzymu) traktować filozofię z punktu widzenia potrzeb życiowych oraz (pod wpływem Wschodu) rozwinął mistykę. religijnego. Ta zupełnie irracjonalna koncepcja była ostatnim słowem greckiej myśli. sensualizm i racjonalizm. Ewolucyjny monizm. a z wschodnią z drugiej strony. teocentryczną metafizykę. czyli miłość do piękna. wariabilizm i inwariabilizm. powracał też w różnych postaciach w nowożytnej metafizyce aż po XIX wiek. ale i Euklidesa. Metafizyka wierna tradycji neoplatońskiej nie przestawała mieć zwolenników w średniowieczu od Eriugeny do Kuzańczyka i stanowiła jeden z wielkich prądów filozofii średniowiecznej. Eros. W niej uspokaja się wszelka czynność poznawcza i następuje „milczenie".znacznie u Jamblicha i jego następców. Po trzecie. dualistyczny i monistyczny pogląd na świat. gdzie wytworzyła się samodzielna metafizyka chrześcijańska. ale także i wśród Arabów: ich najwięksi filozofowie. We wszystkich dziedzinach życia i kultury osnową dla nich była myśl. Myśl starożytnych była zwrócona ku rzeczom zewnętrznym. mistyczne pochłonięcie przez to. widział w Erosie. ześrodkował swe dociekania w najwyższych i najabstrakcyjniejszych sferach bytu. III. w teorii poznania empiryzm i aprioryzm. ateizm i panteizm. ZAMKNIĘCIE: STAROŻYTNY POGLĄD NA ŚWIAT Starożytność. Postawa ta była najpierw obiektywistyczna. wytworzyła olbrzymi zasób najróżnorodniejszych koncepcji filozoficznych: filozofię systematyczną i krytyczną. wola zaś i uczucie były zawsze niesamodzielnymi funkcjami. Tradycja neoplatońska przetrwała średniowiecze. Mimo analizy epistemologiczne starożytna filozofia poza ten obiektywizm nie wyszła. Bo też Grecy nie wyczerpali filozoficznych możliwości. moralnego. przygotowuje. przetrwała Renesans. logikę pojęć i logikę zdań. Ten stan mistyczny stanowi cel i kres wszelkiego życia: umysłowego. Umysłowość starożytnych miała swoistą postawę i poza wykreślone przez nią granice nie wyszła. ale przetrwał starożytność. postawa starożytnych była intelektualistyczna. różnicowaniu hipostaz. przeżycia wewnętrzne były dla niej objawem wtórnym. idee neoplatońskie wywarły swój wpływ. WPŁYW DALSZY. choć podawali się za uczniów Arystotelesa. Po wtóre. nieporównanym komentatorem. I nie tylko wśród filozofów o kulturze łacińskiej neoplatonizm miał wyznawców. z drugiej zaś metafizykiem o nieokiełznanej fantazji. idealizm i realizm. Dotyczyło to zarówno rzeczy jak ludzi. stworzony przez Plotyna. Prawdzie i Wierze najwyższe szczeble w podnoszeniu się ducha. jakie powstały na Wschodzie. Nawet na Zachodzie. nie więcej przekształciły doktrynę Plotyna niż oficjalni przedstawiciele jego szkoły: Jamblich lub Proklos. zaczynając od Orygenesa. poprzez Pseudo-Dionizego aż po Jana z Damaszku. Prawda zaś doprowadza do boskiej mądrości. zarówno bytu jak poznania. dzieleniu. w gruncie rzeczy. transcendentną etykę. Koncepcje stworzone przez starożytność zostały już na zawsze typami i wzorami dla następnych epok. w etyce moralizm i hedonizm. ekstatyczną teorię poznania. odbiciem rzeczy zewnętrznych. A ostatni okres. ale ponad wszystkim jest Wiara. nie znającej granic między nauką a mitologią. Szkoła ateńska miała najświetniejszego przedstawiciela w PROKLOSIE (410-485).

2. z arystotelizmu koncepcja Boga jako pierwszej przyczyny i celu świata. Inne były wyznaczone przez wiarę. ale i ono nie zdołało jej przezwyciężyć. Barnaba .obojętność dla rzeczy doczesnych. cynickimi.te stały otworem dla wpływów obcych. Pierwotne chrześcijaństwo.Po czwarte.to było drugie pole dla obcych wpływów. Poznanie było procesem skończonym i założeniem dochodzenia prawdy było. ale . gdy zaczynało się chrześcijaństwo. Zagadnienia metafizyczne pochłaniały w owej epoce umysły i chrześcijanie nie mogli nie szukać rozwiązania zgodnego z ich wiarą. na którym niebawem wzniesiono system zawierający całkowitą teorię Boga i świata. że łatwo mogły być przystosowane do każdej wiary. mogły być rozwiązane w ten czy inny sposób . Nie był to system filozoficzny. w dziejach filozofii było datą przełomową. 127 . że świat materialny jest przesycony duchem.pisał św. prawo moralne i zapowiedź życia pośmiertnego. Wprawdzie zetknięcie się z poglądami Wschodu. „A oto trzy istnieją zasady Pańskie" . nawet sceptycyzm mógł być pożyteczny. FILOZOFIA CHRZEŚCIJAŃSKA (W OKRESIE POPRZEDZAJĄCYM ŚREDNIOWIECZE. ale potrzebowały wyjaśnienia i sformułowania pojęciowego .był to fundament. Z platonizmu nadawał się do przyjęcia idealistyczny pogląd na świat i przekonanie o wyższości świata duchowego nad materialnym. nie robiło nawet założeń filozoficznych. poganie. zanim te obce wpływy działać zaczęły. to były zbyt słabe. prawo i zapowiedź. Oddziałały też one nie na jądro nauki. starożytni mieli skończoność za doskonalszą od nieskończoności. W okresie zaś. rozpoczął się rozwój nowej filozofii: filozofii chrześcijan. Starożytni pojmowali świat jako skończony. była to postawa finitystyczna. ze stoicyzmu . Nowi jego adepci.„Nadzieja żywota jako początek i koniec wiary naszej. i ci. ale przezwyciężyli obiektywizm. życia i zbawienia. Chrześcijaństwo zdobywało świat dla swych idei. zwłaszcza gdy dokoła nich poganie głosili rozwiązania z tą wiarą niezgodne. finityzm starożytny. Jednakże nie może być pojęta jako wytwór rozwoju greckiej filozofii. Była to głównie nauka moralna. by wytworzyć pogląd na świat innego typu. z cynickiej filozofii . Toteż pojawienie się chrześcijaństwa. zachwiało tradycyjną postawą myśli greckiej. jakie dokonało się pod koniec starożytności. Nauka ta streszczała się w trzech pojęciach: poznanie. Ale fundament chrześcijaństwa był już utworzony w nauce Chrystusa. co w objawieniu i natchnieniu widzieli źródło poznania prawdy. nauka bezpośrednich uczniów Chrystusa. i Miłość radosna i weselna jako czynów sprawiedliwych świadectwo". Nie istniał więc dla Greków dualizm świata skończonego i nieskończonego. intelektualizm. neopitagoreizm i neoplatonizm. Niektóre części chrześcijańskiego poglądu na świat nie były wcale wyznaczone przez pierwotną wiarę. lecz na jej pojęciowe ujęcie i systematyczne rozwinięcie. Zmiany postawy dokonali dopiero myśliciele chrześcijańscy. Te cztery właściwości były źródłem starożytnego poglądu na świat. mianowicie poznanie Boga. Co więcej. Arystotelesowskimi. Sprawiedliwość jako sądu początek i koniec. własny początek: wiarę chrześcijańską. nie było systemem filozoficznym. wnosili z sobą do gmin chrześcijańskich przekonania wyhodowane przez filozofię pogańską. bo odbierając wartość poznaniu zmysłowemu i rozumowemu dostarczał pośrednio argumentów tym. pojęcia filozoficzne Greków były tak bardzo przepojone myślą religijną. Była ona związana z tradycją-starożytną i miała charakter analogiczny do współczesnej sobie filozofii Greków. lecz zakłada nowy. jakie stawiała ich etyka. FILOZOFIA CHRZEŚCIJAN A FILOZOFIA GREKÓW.pomysł. że w nieskończoność rozumować niepodobna. będące bez znaczenia dla rozwoju nauk szczegółowych. Od tego przekonania nie odstępował bodaj żaden rodowity Grek. Jeśli nawet zdarzały się odchylenia od zasadniczej postawy. Cele życiowe. Posługując się tedy wielorako ideami Platońskimi. stoickimi. były skończone i osiągalne. co wypowiadali się za nieskończonością przyrody. nieliczni tylko myśliciele stanowili wyjątek. uniwersalizm. Pojęcia czerpano głównie z filozofii greckiej.) 1. mieli to za jej niedoskonałość. nieskończoność była dla nich równoznaczna z nie-określonością i chaosem. formowała się filozofia chrześcijan. potem i neoplatońskimi. DO V W. WIARA A FILOZOFIA CHRZEŚCIJAN. gdyż tam były najdoskonalsze. kiedy powstawały ostatnie systemy starożytne. ale jednocześnie samo wchłaniało idee obce. Choć w niezmiernej ilości spraw korzystali z helleńskiej filozofii. W tym samym czasie.

Chronologicznie patrystyka dzieliła się na okres przygotowań i poszukiwań. Kościół odrzucał je pewną ręką. Ze względu na miejsce powstania filozofia patrystyczna dzieliła się na filozofię Wschodu i Zachodu. mniej więcej do soboru 128 . wprowadzone w pierwszych wiekach do filozofii europejskiej. Antiochii. myśli chrześcijańskiej trudno było wyzwolić się spod jej wpływów. Dwoistość ta pochodziła stąd.nauką Ojców. Idee chrześcijańskie. PATRYSTYKA Filozofia patrystyczna obejmowała kilka odmian: 1. Systematycy natomiast usiłowali opracować w całości chrześcijański pogląd na świat i oni to znaczyli główne etapy rozwoju filozofii chrześcijańskiej. ale i kolonie. Okres filozofii średniowiecza bywa nazywany w terminologii przyjętej. gdzie kultura filozoficzna pogan była wysoka. bujny okres chrześcijańskiej filozofii po paruwiekowym zastoju zaczął się około VIII w. Z drugiej zaś. tam też powstały pierwsze chrześcijańskie systemy. choć niezupełnie poprawnej. że filozofia jest „upodobnieniem się do Boga". 2. Z jednej strony. Gdy natomiast na Zachodzie powstał wreszcie system filozofii. nie wydał zaś żadnego systemu. poza tym szkoły i ośrodki filozoficzne istniały w Cezarei. Są podobieństwa między filozofią wczesną chrześcijan a współczesną im filozofią pogan. jednakże dali im zwrot odrębny. OKRESY FILOZOFII CHRZEŚCIJAŃSKIFJ. i trwał prawie do końca XIV w. definicję. Podczas gdy późniejsi myśliciele będą doktryny chrześcijańskiej bronić lub ją wyjaśniać. przeciwnie. a nauka ich . ale gdy formy te były niezgodne z pierwotną wiarą. ale była mało samodzielna. 3. Nie zawsze wprawdzie filozofia uświadamiała sobie swą przynależność do chrześcijaństwa. Z drugiej jednak strony na Wschodzie. Podając np. to był to system własny i całkowicie odpowiadający duchowi chrześcijaństwa. ale też przez sprawiedliwość i świętobliwość. Na Zachodzie stolicą filozofii był oczywiście Rzym. W tych kilkunastu stuleciach wyodrębniają się znów dwa okresy. i przez to bardziej fragmentarycznie. czyli patrystyką. wedle przyjętego podziału. Wcześni myśliciele chrześcijańscy przejęli greckie definicje filozofii. więc miłość do Boga jest prawdziwą filozofią". że może ono być osiągnięte przez mądrość i poznanie. pozostały w niej stale. Był to dla niej czas kształtowania i formułowania zasadniczych doktryn. że „prawdziwą mądrością jest Bóg. Drugi. mianowicie afrykańskie. Na Zachodzie. opracowywali doktryny chrześcijańskie. który. Jeden trwał mniej więcej do VI wieku: to okres. dlatego to patrystyka grecka miała wysoki poziom. miłość i łaska jako podstawa życia. zewnętrznych i wewnętrznych. Był to czas szczegółowego i systematycznego wykańczania filozofii chrześcijańskiej. Obejmuje on czas średniowiecza. filozofia miała bronić wiary chrześcijan na zewnątrz i wobec wrogów wykazywać zgodność jej z wymaganiami rozumu: miało to być dziełem „obrońców". gdzie panowało tradycyjne zamiłowanie do spekulacyjnej filozofii i gdzie współzawodnictwo z pogańskimi systemami było bodźcem do pracy. okresem scholastyki. Długo Zachód wydawał tylko apologetów. Jan z Damaszku wyjaśniał. Szczególny natomiast nacisk na tę przynależność kładła w pierwszych czternastu stuleciach nowej ery i te stulecia wytworzyły filozofię chrześcijańską w węższym tych słów znaczeniu. w okresie tym filozofia chrześcijańska rozwijała się równolegle z pozachrześcijańską. 3. dodawał. Głównym ośrodkiem na Wschodzie była Aleksandria ze swą słynną Szkołą Katechetów. wymieniając zaś inne określenie. osobowe pojmowanie Boga i stosunku do Boga. Najbardziej na tym polu zasłużeni zwani są Ojcami Kościoła (Patres). na: filozofię Ojców greckich (związanych ze środowiskiem greckim i piszących po grecku) i Ojców łacińskich (piszących po łacinie). wydały wybitnych myślicieli. Gazie. Apologeci zależnie od aktualnych sporów i potrzeb. praktyczne i trzeźwe środowisko rzymskie wpłynęło na wytworzenie się i wśród chrześcijan wrogich dla filozofii nastrojów. nie dające sprowadzić się do niczego. a i Ateny odgrywały jeszcze pewną rolę. należy jeszcze do starożytności.Grecja dawała formy dla chrześcijańskiej filozofii. Ze względu na swe zadania dzieliła się na apologetyczną i systematyczną. ale są w niej też rysy własne. dla wewnętrznego użytku gmin niezbędne było jednolite i konsekwentne zebranie poglądów: to było znów zadaniem systematyków. myśliciele pierwszej epoki dopiero ją ustalali. czyli apologetów. Różnica obu grup była nie tylko geograficzna: na Wschodzie filozofia rozwijała się w środowiskach. co było dotychczas w filozofii: Bóg na ziemi i w sercach. że pierwsze próby filozoficzne chrześcijan wypływały z dwojakich potrzeb. że filozofia jest „miłością mądrości".

opierający się na poprzednim systemie Orygenesa. będący pochodzenia pozachrześcijańskiego (wschodniego. twórca najbardziej filozoficznego i najrozleglejszego systemu gnostyckiego. idący ku a) coraz większej samodzielności wobec obcych i b) coraz większej zgodności z wiarą. Wtedy do jego treści religijnej przyłączyły się pewne idee filozoficzne. Operował wyobraźnią raczej niż rozumem i przetworzył wiarę nie tyle w wiedzę.. występował w związku z żydowską i pogańską religią. ale uzgadniający go z tradycją kościelną. w tym drugim okresie zostały ustalone podstawowe dogmaty. 3) System Ojców kapadockich. Gnostycyzm był starszy od chrześcijaństwa. tworzyli oddzielne gminy i doktryny o różnych odcieniach. znane pod nazwą Pistis Sofia. działający między 135 a 165 r. Pod tym względem nie różnił się od większości ówczesnych systemów. Gnostycy nie stanowili jednej szkoły. Przeważały w nim pierwiastki babilońskie. Najsłynniejsi z nich byli: Saturnil z Antiochii. dążącą do zespolenia idei Wschodu i Zachodu.. Jednym z ostatnich gnostyków był Bardezanes Syryjczyk (153-222). wytworzony już samodzielnie przez chrześcijańskich myślicieli. syryjskie. Pierwotnie wystąpił jako rodzaj mistycznego kultu. Ale przedchrześcijański gnostycyzm obejmował tylko drobne sekty bez znaczenia. rozkwitu zaś doczekał się w połowie II w. dla których gnostycyzm szukał połączenia przez wprowadzenie pośrednich między nimi ogniw. nie naukowe. ŹRÓDŁA. ile jako osoby boskie. anonimowe pismo. i na okres po soborze. w IV w. i w początkach III w. że abstrakcyjny schemat filozofów splatał z mitologiczną teologią i kosmologią. głównie Orygenesa. w Aleksandrii i Rzymie. przede wszystkim ów schemat stopniowej ewolucji od Boga do materii. Rozwój systemów chrześcijańskich patrystycznego okresu. wtedy dopiero wydawszy wybitniejsze siły i różnorodne pomysły. historyczną wagę otrzymał jako doktryna chrześcijan. a niebawem i w Egipcie. potem dopiero obudziły się wśród gnostyków aspiracje teoretyczne. właściwy systemom gradualistycznym. żyjący za Hadriana i reprezentujący judaistyczną odmianę gnostycyzmu. poza które prawowierna filozofia wyjść nie mogła. Były to dwa krańce bytu. czerpane głównie z hellenistycznych. Apologeci nie wytworzyli oddzielnych systemów. POGLĄDY. przeszedł przez cztery główne fazy: 1) System gnostyków w II w. np. Walentyn Egipcjanin. 2) System Ojców aleksandryjskich. Przez parę wieków swego istnienia przyjmował różne postacie i odmiany. apologetów chrześcijaństwa. przeciwnie. głównie w Syrii. Różnorodne odmiany gnostycyzmu miały jednakże pewne idee wspólne. Był doktryną synkretyczną. 129 . Do nauki Chrystusa był przystosowany powierzchownie. a u którego przeważały znów czynniki pogańskie. 4) System Augustyna na przełomie IV i V w. Główne pisma gnostyckie zaginęły. aleksandryjskich systemów. lecz religijne. Walentyn miał najliczniejszą szkołę. stanowili etap myśli chrześcijańskiej poprzedzający Augustyna. ile w mitologię i teozofię. Nie był wszakże dziełem chrześcijan.. PRZEDSTAWICIELE. SYSTEM EONÓW. choć i on występował jako filozof chrześcijański. który nauczał w Aleksandrii między 120 a 140 r. GNOSTYCY Gnostycyzm był jedną z pierwszych prób mających na celu przetworzenie wiary chrześcijańskiej w wiedzę i wybudowanie na jej podstawie poglądu na świat. lecz tworem obcym. rozwijał się pierwotnie na Wschodzie. głównie Grzegorza Nysseńskiego. aleje pracą swą przygotowali. różnił się natomiast tym. mechanicznie dostosowanym do chrześcijaństwa. traktując ogniwa systemu nie tyle jako rodzaje bytu. a apologeci Zachodu. Apologeci Wschodu przygotowali system aleksandryjski i kapadocki.. B azyl id es Syryjczyk. w przeciwieństwie do trzech poprzednich będący wytworem Zachodu. w latach zbliżonych do narodzenia Chrystusa miał już zwolenników w Syrii. z których najoryginalniejszym umysłem był Tertulian. przechowały się jedynie późne. Zanim jeszcze złączył się z nim. 1. w III w. przede wszystkim przekonanie o dwoistości między duchem a materią.nicejskiego w 325 roku. Najważniejsze źródło stanowią polemiczne rozprawy przeciwników. najsamodzielniejszy i najzgodniejszy z wiarą. nie greckiego) i powierzchownie tylko dostosowany do nauki chrześcijańskiej. zbliżony najwięcej do filozofów hellenistycznych. ale ciążący ku systemom greckim. żydowskie. już po Nicaeum. egipskie.

ŚW. AUGUSTYN ŚW. BERNARD 130 .

jako schemat dziejów. Przynależność swą do chrześcijaństwa zaznaczał tym. odrębnością jego było. ale upersonifikowane mitologicznie. że za przełomowy moment dziejów miał przyjście na świat Chrystusa. BONAWENTURA Po wtóre. te eony gnostyckie pochodziły z religii babilońskiej. najbardziej rozpowszechniony z tych systemów przyjmował. 131 .GILBERT DE LA PORREE ŚW. na wpół dobrych i na wpół demonicznych. Dzieje zaś wyobrażał sobie jako kolejne powstawanie i zmaganie się sił kosmicznych. że istnieje siedem duchów tworzących świat. personifikowanych przez bóstwa i duchy. że schemat ten pojmował historycznie. Owe siły kosmiczne powstające kolejno. odpowiadające aleksandryjskim hipostazom. Układali różne systemy eonów. gnostycy nazywali eonami (wieczność).

A jeszcze nad nią był „Ojciec" wszystkich. Teologia gnostyków. ponad nimi stała „Matka" ich. bo wyzwala świat od zła. ani religia spekulatywna filozofów nie uznawała pozytywnego zła jako drugiej. to dlatego. jest dziełem przeciw-bożym. wywołane przez ich pesymistyczny pogląd na świat: skąd pochodzi zło? 3. psychików i pneumatyków. które stanowiły najbardziej może żywotną część ich doktryny. Poza tym gnostycy przyjmowali jeszcze „pełnię" eonów. DUALISTYCZNY POGLĄD NA ŚWIAT. a nie realną istotę. ale połączyli ją z pochodzącym z Grecji przekonaniem o znikomości świata materialnego w porównaniu z idealnym. Czynnik zła gnostycy widzieli w materii. Bóg niepoznawalny i nienazywalny. że w świecie przeważa zło i że dobro nigdy w nim zupełnie urzeczywistnić się nie da. dobro i zło. Alegoryczna interpretacja.przedostał się do gnostycyzmu i znalazł w jego dualizmie uzasadnienie metafizyczne. Będąc złą. poczynały się zwykle parami. nie może być zależna od Boga. obejmująca całą skalę bóstw różnej doskonałości. jak rozum i prawda. Taki podział. choć głosiły. w których wschodnia mitologia była zmieszana z grecką filozofią. łączący dobro ze złem. dziełem upadłego eona. którego umieszczali na czele. WYZWOLENIE. co gnostycy. Program ich polegał na zastąpieniu wiary przez wiedzę. która stanowiła najistotniejsze źródło ich filozofii.bo dzieliły one ludzi na wtajemniczonych i niewtajemniczonych . czyli na hilików. co posiadają tylko ciało. Od „wiedzy" („gnozis") noszą miano gnostyków. Materię mieli za tak radykalnie złą. Ten wzgląd kazał gnostykom przyjmować rozległą skalę bóstw i stwórcę świata oddzielić od doskonałego Boga. Dla tego samego powodu. Gdy wiara bierze słowa Pisma dosłownie. ale sam świat uważały przeważnie za twór Boga. a czasem. Świat taki nie może pochodzić od Boga. stwórca świata. W tym była odrębność gnostycyzmu. i przeto skłaniali się do „doketyzmu". równorzędnej z dobrem zasady. Mity wyzwoleńcze prowadziły gnostyków do poglądów antropologicznych. nie do dziejów myśli filozoficznej. iżby Chrystus mógł rzeczywiście posiadać ciało. Duchy te stanowiły wszakże tylko niższe ogniwa w hierarchii eonów. że wielu z nich nie chciało dopuścić myśli. opadł w materię i wówczas nastąpiło zmieszanie. Później podział ten uległ modyfikacji i gnostycy dzielili ludzi na trzy kategorie: na tych. czyli pojmowali cielesnego Chrystusa jako zjawisko. że świat materialny wydał się im dziełem złej potęgi. greckiej religii dualizm taki był obcy. gnostycy utożsamiali ponadto ze Stwórcą w rozumieniu Starego Testamentu. W tym miał swe źródło skrajny pesymizm gnostyków. 132 . Wyzwolenie od zła pojmowali jako wyzwolenie z materii. co ponadto mają i ducha. czwórki i szóstki. Wyznawcy tego pesymistycznego poglądu musieli szukać wyzwolenia od zła. boskiego i materialnego. zwłaszcza Astarty. tego. Siebie zaliczali do ostatniej. 2. logos i życie. ani religia ludowa. najwyższej kategorii: oni bowiem dostąpili wiedzy. że świat jest terenem zmagania się duchów dobrych i złych. Chrystus to dla nich jeden z eonów. i na tych. Jeśli istnieje złe bóstwo. że złączyło się z materią. ten był już pozbawiony cech którejkolwiek z narodowych religii. W świecie widzieli dwie zmagające się ze sobą zasady: światło i ciemność. jeden z eonów. Połączenie tych dwóch myśli miało ten wynik. a więc jako uduchowienie świata. godne jest jednak uwagi jako mitologiczny odpowiednik abstrakcyjnych systemów filozoficznych. co przyciągnęło do siebie gnostycyzm i chrystianizm. przejętym z Grecji a wywołanym potrzebą wprowadzenia ponad lokalne religie bóstwa powszechnego. oni dla zdobycia wiedzy tłumaczyli je alegorycznie. który spełnia najdonioślejsze zadanie. wybudowanych na tym samym zasadniczym schemacie. jakie sprawił eon upadły. i stworzony został świat. co należą wyłącznie do zmysłowego. charakterystyczny dla religii uprawiających misteria . był raczej tworem filozoficznej myśli. materialnego świata. Idea wyzwolenia była niewątpliwie tym. nosiły często abstrakcyjne nazwy. układały się w trójki. a nie złego ducha. nawet dualistyczne religie orientalne nie widziały w świecie tyle zła. zwyciężony przez wrogie mu siły. co mają duszę. na tych. Koncepcję zmagania się w świecie wrogich mocy gnostycy czerpali ze Wschodu. niezgodne z naturą. nosząca cechy bóstw wschodnich. egipskim i babilońskim teogonicznym obyczajem. że zetknięcie z ciałem poniża duszę. przekonanych. odrzucali naukę o zmartwychwstaniu ciał. próbowali gnostycy odpowiedzieć na pytanie. Przy pomocy takich koncepcji. dwóch czynników. które były różne w różnych szkołach gnostyckich. Ród ludzki dzielili na dwie zasadniczo różne klasy: na tych. co posiadają iskrę świata wyższego. była w związku z ich dualistyczną postawą. ale ten.gdzie były bogami siedmiu planet. To wszystko należy do dziejów sekciarstwa religijnego. Co więcej. i na tych. w przekonaniu.

twierdzenie. próbowali kompromisów w rodzaju odróżniania nauki ezoterycznej (dla wtajemniczonych) i egzoterycznej (dla niewtajemniczonych). moralno-religijną myśl chrześcijaństwa gnostycy przemienili w tajemnicę teozoficzną. jaką doktryna chrześcijańska być nie może.: było to stulecie apologetów. jak dobro. który przyjmując niezależność materii od Boga. Zarazem byli pierwszymi filozofami chrześcijańskimi. to bynajmniej nie dlatego. a w późniejszej Ireneusz. dla ustalenia nauki chrześcijańskiej. Justyn Męczennik (ok. . jedna pochodząca ze światła. hellenofilów. że człowiek jest stworzony nie przez Boga. ISTOTĘ GNOSTYCYZMU stanowi: 1) Skrajnie dualistyczna i pesymistyczna koncepcja świata: zło jest czynnikiem równie odwiecznym. Chrystianizm musiał odrzucić tę fantastyczną teologię. aby pozostawać w zgodzie z Kościołem. zmusił do skonsolidowania kanonu. lecz przez eony. POKREWNE GNOSTYCYZMOWI były wszelkie bez mała herezje. będącego wedle Ojców dziełem dobroci i mądrości Bożej. a również 5) poczytywali gnostykom za niedopuszczalną zuchwałość ich próby wniknięcia w wewnętrzne stosunki świata boskiego. ograniczał przez to Jego wszechmoc. Ale „wiedza" ich była szczególnego rodzaju: jeśli porzucali prostą wiarę. 106-ok. zło pochodzi z materii. APOLOGECI WSCHODU Apologeci byli pierwszymi pisarzami.Poza tym jeszcze Ojcowie Kościoła potępiali gnostyków 4) za skrajny dualizm. toteż gnostycyzm jest niejako prototypem wszelkich herezji.byli zwolennikami. przeszedł 133 .. Gnostycyzm miał dla chrześcijaństwa znaczenie raczej negatywne: wzbudził czujność wobec doktryn z wiarą niezgodnych. metafizyków. pokazał. dla jej propagandy. że w kosmosie działają dwaj bogowie. Przez to wytworzyli na greckim podłożu swoiste koncepcje chrześcijańskie. inni opierali się na trzeźwym głosie zdrowego rozsądku. 3) Jednego Boga zastąpili przez mnogość bogów: hierarchia eonów miała charakter politeistycznej mitologii. Najwybitniejszym apologetą Wschodu był we wcześniejszej generacji Justyn. Poza tym jednak utorował też drogę spirytualistycznej filozofii chrześcijańskiej. że świat nie jest stworzony przez Boga. co Pismo podało jako fakty. którzy zasymilowali pojęcia filozofii greckiej. naukowych zaś nie. Ale filozofia ta w dalszych swych poczynaniach wychodziła już nie z ducha Wschodu. Gnostycy czynili wysiłki. 166) pochodził z Palestyny. bo odchodząc od wiary nie zapewnił ścisłości i pewności. a także Hermogenes (koniec II w.traktowanie prawd wiary jako symboli. Jedni oddawali się spekulacjom metafizycznym. Jedni polemizowali z poganami. dobrego i sprawiedliwego. Doketyzm. zaprzeczenie zmartwychwstania. w przeciwieństwie do Zachodu. i tego drugiego miał za stwórcę świata. Próba racjonalizacji wiary chrześcijańskiej na podłożu wschodnim zawiodła. GŁÓWNI APOLOGECI WSCHODU. a w człowieku dwie dusze.). 3) Alegoryczna metoda wywodzenia tych koncepcji z Pisma św. bo odszedł od wiary. ani naukowych: religijnych nie. który odróżniał dwóch bogów. Wschód. głoszony przez Persa Manesa koło połowy III wieku. byli bliscy gnostykom. który uczył. te i inne jeszcze doktryny gnostyków zostały odrzucone przez Kościół. wydał przeważnie teoretyków. którzy stojąc na gruncie Ewangelii dążyli do rozstrzygnięcia ściśle wedle niej zagadnień filozoficznych. skąd zło dostało się do świata. Z tym łączyły się inne przyczyny potępienia: 2) Prostą. lecz Zachodu. a sprawy moralne i soteriologiczne zaniedbał dla konstrukcji kosmologicznych. jeszcze więcej podlegał wpływom wschodniej mitologii i jeszcze dalej poszedł w dualizmie: głosił. OPOZYCJA. a także ich krytykę ustroju świata. by ją dostosować do wymagań trzeźwego rozumu. przede wszystkim Ireneusz. z bardziej racjonalnej i optymistycznej postawy greckiej. bóg światła i bóg ciemności. dobro z Boga. 2) Historyczna koncepcja świata jako zmagania się mocy złych i dobrych. jedynych wówczas prawowiernych filozofów. inni tylko praktyczne. Apologeci byli różnego pokroju: jedni mieli znaczenie teoretyczne. Jedni. stanowi istotną cechę gnostycyzmu. inni z heretykami. inni wrogami helleńskiej kultury umysłowej. Ich działalność przypada na II w. które szerzyły się w pierwszych trzech stuleciach. M a rej o n (połowa II w. Manicheizm zaś. 1) Główną przyczyną było: przemienienie w symbole tego. mająca wytłumaczyć. Dotyczy to głównie apologetów wschodnich. wcześnie poświęcił się filozofii. Ale wysiłki ich były próżne: ich dualistyczna doktryna nie dała się zespolić z chrystianizmem. ich genealogie eonów i mity o upadku i wyzwoleniu były bez porównania bardziej irracjonalne od prostej moralnej nauki zawartej w Ewangelii. a druga z ciemności. Walce z gnostycyzmem służyło wielu apologetów II i III w. Taki symbolizm stanowi najistotniejszą cechę herezji.). Gnostycyzm nie zaspokoił potrzeb ani religijnych. przeciwnie.

które wypełniły następne stulecie. 1. dokoła których obracała się myśl apologetów: Bóg i dusza. wedle greckiej tradycji.nacisk na tożsamość jedynego Boga ze stwórcą świata.szczególniej czynił to Ireneusz . i Hermiasz. A Ireneusz i Teofil uczyli. której ona z natury swej nie posiada. Tym bardziej apologeci musieli wystąpić przeciw herezji Hermogenesa. Justyn przyjmował jeszcze. że jest jeden. wystąpili w odmiennym duchu. 180 r. a) Czy dusza jest nieśmiertelna? . i dali przez to początek spekulacjom na temat Logosu. że przymioty Jego przechodzą pojęcia ludzkie i mogą być poznane nie wprost. zasadę bytu. może udzielić duszy nieśmiertelności. I on miał gruntowną kulturę filozoficzną. Ale spekulacjom filozoficznym. a podobnie i inni. jak Atenagoras. 2. że jest nieśmiertelna. Natomiast Ireneusz. 250-330). B) Po wtóre. w nauce o Bogu rozważała przynajmniej a) Jego jedność. byli przedstawicielami najwytworniejszej kultury naukowej. Z apologią wystąpił też Atenagoras. że jedynie duch. czy też z istniejącej odwiecznie materii. nawiązującą do metafizyki aleksandryjskich Żydów i Greków. preegzystującą materię jako drugą. obie skierowane do cesarza Antonina. i o duszy. jakie były rozpowszechnione w ich czasach: po części z Platońskiej. będący boskiego pochodzenia. Ireneusz (ok. że świat jest niezależny od Boga i nie jest wcale Jego tworem. nawet materię. oraz apologetyczny Dialog z Żydem Tryfonem. twierdził. Niektórzy zwłaszcza. Grecka filozofia była tedy źródłem dla apologetów. Był to pogląd platońsko134 . A) Byli między apologetami tacy. A) Uzasadnienie i rozwinięcie monoteizmu było naczelnym zadaniem apologetów. Ci zaś. Niektórzy byli wręcz członkami greckich szkół filozoficznych. bardziej oddana sprawom moralnym. że jedność Boga wynika z pojęcia Boga. że Bóg jedyny i wieczny jest bez imienia. Kilku wybitnych apologetów Zachodu występowało z dążeniami pokrewnymi: przede wszystkim Minucjusz Feliks (na przełomie II i III w. w której się był wychował. którzy duszę mieli za śmiertelną. b) Jego stosunek do świata i c) Jego poznawalność. odróżniał wraz z gnostykami duszę (psyche) i ducha (pneuma) i mniemał. dobry i sprawiedliwy. ale po części też i ze stoickiej. Apologeci musieli oczywiście odrzucić naukę Marcjona. przeważnie wschodni. całkowicie oddał się jej sprawie. obowiązujące Go przy tworzeniu. Pracowali nad nim wszyscy od Atenagorasa po Laktancjusza. i starał się. NAUKA o BOGU. ateński filozof. nawrócony ok. 202) urodzony był w Azji Mniejszej. Pewna część apologetów. by dowieść o Bogu.. Ireneusz zaprzeczał też. jak to głosili platończycy i gnostycy.ok. jak Teofil i Tacjan. że Chrystus jest Logosem Bożym. Dla zachowania jedności Boga powzięli myśl. i Teofil z Antiochii. podobnie i Minucjusz był wychowany na stoikach i akademikach. Rozważania ich prowadziły na ogół do ograniczenia poznania. Natomiast niektórzy pisarze Wschodu.przez różne szkoły. C) Zajmowała też apologetów kwestia możności i sposobów poznania Boga. przeciwstawił tradycję bezpośrednich uczniów Chrystusa. nawrócony po 170 r. jak Syryjczyk Tacjan. jest to bowiem pojęcie istoty nieskończenie doskonałej. że są dwaj bogowie. NAUKA o DUSZY. późno poznał naukę chrześcijańską. wbrew niej kładli . ale poznawszy. Justyn np. który twierdził. a mniej teoretycznym. z natury rzeczy tacy tylko odważali się występować na polu filozofii. jakie pojawiły się wówczas wśród chrześcijan. Korzystali z doktryn greckich. apologeci usiłowali określić stosunek Boga do świata: czy stworzył go z niczego. Napisał dwie Apologie chrześcijaństwa. Śmierć męczeńską poniósł w Rzymie. Apologeci byli ludźmi o helleńskiej kulturze umysłowej. ŹRÓDŁA. Większość miała jednak rozleglejszy zakres zagadnień. obok Boga. Tacjan np. niepodobna zaś pomyśleć. POGLĄDY.to pytanie stawiali wszyscy apologeci. 130 . aby istot nieskończenie doskonałych mogło być więcej. przeszli już do odrębnej. Inny argument tego samego pisarza: świat wykazuje jedność w swym ustroju. Dwa były tematy. ograniczała się do tego. 162 r. który od stoików przeszedł do chrześcijan. Przez nich weszła do gmin chrześcijańskich. jakoby ponad Stwórcą istniały idealne wzory. c) czy jest boskiej natury.) i Laktancjusz (ok. każe zatem przyjąć. która odpowiadała trzeźwiej myślącym głowom. nawrócony ok. zwłaszcza stoicką i neoplatońską. bo niezdolni jesteśmy znaleźć dlań nazwę. Laktancjusz wywodził. którzy byli bardziej skłonni do rozważań spekulacyjnych. d) czy jest cielesna i e) czy ciało należy na równi z nią do natury człowieka? Wszystkie te pytania były pierwotnie przedmiotem sporów i stopniowo dopiero ustaliły się odpowiedzi prawowierne. zwłaszcza gnostyckim. jak Justyn.. że jest dziełem jednej istoty. inne były traktowane tylko ubocznie. że Bóg stworzył wszystko. lecz tylko z dzieł Bożych. zmarł zaś jako biskup Lugdunu. jako zdecydowani wrogowie greckiej kultury i nauki. pytali poza tym: b) czy dusza ludzka istnieje odwiecznie. chrześcijańskiej koncepcji. by jego chrześcijańska nauka jak najmniej odbiegała od nauki.

że wszystkie dusze istnieją odwiecznie. Że zaś żaden starożytny system metafizyki nie czynił całkowicie zadość wymaganiom Ewangelii. 3. Wszakże obok tej koncepcji wytworzyła się u Ojców Kościoła koncepcja niematerialności duszy. B) Pogląd na pochodzenie duszy również nie od razu ustalił się wśród apologetów. bo do natury jego nie należy. czyli teorię. że dusza jest cielesna. D) Wśród wczesnych pisarzy kościelnych istniało. więc skłaniała pośrednio do przyjęcia nieśmiertelności duszy. Jedni z nich wyznawali traducjanizm. gdyby świat był natury boskiej. który jest boskiej natury. C) Przekonanie o boskości duszy miało zwolenników między apologetami. Chrześcijanie zaś doszli właśnie do trzeciej koncepcji: świat w całości pochodzi od Boga. ale zapowiadała zbawienie. co zaś niezmienne. Chrześcijańscy zaś apologeci przyjęli trzecią możliwość: że dusza ma początek. za więzienie dla duszy. a zbawienie nie godziło się ze śmiertelnością. idący śladem Platona. który miał potem utrwalić się w filozofii chrześcijańskiej: był to kreacjo-nizm. Przeważył jednak pogląd przeciwny. nieboskiej natury. ale nie jest boskiej natury. lecz są tworzone dopiero w chwili urodzenia cielesnego. I to przekonanie było przedchrześcijańskie. to ma początek i koniec. E) Byli między apologetami także tacy. że z duszą związany jest duch (pneuma). która później miała zapanować wyłącznie w filozofii prawowiernej. drugie . . . Ale i tu obok dawniejszego wystąpił u apologetów pogląd inny: Ireneusz ciało na równi z duszą zaliczał do natury człowieka. że dusze nie preegzystują. czy jest nieśmiertelna z własnej natury. a Bóg nie byłby wszechmocny. gdyby świat miał boską naturę. jak Ireneusz. że świat powstał z niczego. bardziej zależni od stoicyzmu. Ewangelia nie głosiła dualizmu Boga i świata. ale jedynie drogą łaski. a nie ma końca.Ewangelia nie uczyła nigdzie o niematerialności duszy. B) Analogiczna zmiana dokonała się w koncepcji duszy. bądź znikomy byt ziemski. ale była w niej podstawa do wysnuwania takich teorii. jak Justyn ł Laktancjusz. I najwybitniejsi apologeci.filońskiej tradycji. albo jest niedoskonały. ale mówiła o wszechmocy Bożej. wypowiadali się przeciw przyrodzonej nieśmiertelności. Starożytni rozumowali tak: albo dusza jest boska. wytworzyła się względnie późno. ale mówiła o grzeszności ludzkiej i o ofierze Chrystusa. ale już zupełnie wyraźnie wystąpiła u Atanazego. Trzeciej możliwości nie znali. czy jedynie z postanowienia Bożego. a wtedy nie pochodzi w całości od Boga.Ewangelia nie zawierała twierdzenia. I nie tylko apologeci łacińscy. a wtedy nie jest boska. greckie. Atenagoras .znaleźć się w człowieku. Atenagoras pojmował człowieka jako jedność duszy i ciała. NOWA METAFIZYKA. albo jest śmiertelna. Był to pogląd przedchrześcijański. ale także należący do czysto greckiej kultury Ireneusz poczytywał duszę za subtelniejszego rodzaju ciało. Nieśmiertelność duszy wywodzono . Dusza nie jest boska. ale nie jest boska. to nie ma ani początku. która nie byłaby potrzebna. drugie . a wtedy jest boskiej natury i doskonały. Pierwsze wynikało z zapowiedzi zbawienia. spór toczył się dalej o to. W Ewangelii nie było pełnej teorii Boga ani duszy. drugie zaś wnosili z ofiary Chrystusa. a przy urodzeniu są nie tworzone. gdyż wszystko materialne jest zniszczalne. a może nawet-przeważało przekonanie. co mieli ciało za czynnik obcy naturze ludzkiej.pisali . Twierdzenia metafizyczne zawarte implicite w Ewangelii wysnuli z niej wcześni filozofowie chrześcijańscy. Ale wielcy apologeci. gdyby budując świat musiał stosować się do odwiecznej materii lub odwiecznych idei. albo niezmienne. pochodził z greckiej filozofii. lecz tylko jest obrazem (imago) Boga. Chrześcijańscy zaś filozofowie stanęli właśnie na trzecim stanowisku: dusza jest nieśmiertelna.jako konsekwencję jej rozumności.tak czynił np. Ewangelia prowadziła więc pośrednio do creatio ex nihilo. więc Ewangelia prowadziła pośrednio do uznania niematerialności duszy. lecz tylko przeprowadzane w ciała. twierdzący. C) Wreszcie starożytni rozumowali w ten sposób: albo coś jest zmienne. Trzeciej możliwości nie dopuszczali. ale przyjęcie nieśmiertelności duszy pociągało za sobą przyjęcie jej niematerialności. z Platona.z zapowiedzi zbawienia. Niemniej sprawa nieśmiertelności nie przestawała być przedmiotem sporu. A) Starożytni rozumowali tak: albo świat w całości pochodzi od Boga. co prawda. Pierwsze wynikało z wszechmocy Bożej. ani końca.Ewangelia nie mówiła nigdzie explicite o nieśmiertelności duszy. Co jest zmienne. a tym bardziej teorii kosmosu.z ofiary Chrystusa. więc zaczęli tworzyć nową metafizykę. Ale obok niego zaczął przebijać się pogląd inny. . I ten pogląd był przedchrześcijański. która nie byłaby potrzebna. argumenty i tu były czerpane od stoików. więc pośrednio prowadziła do dualizmu. 135 . odrzucili ten pogląd: boski duch może . bo znali tylko bądź wieczny byt boski. Pierwsze uważali za konsekwencję wszechmocy Bożej. a wtedy jest nieśmiertelna. Ci nawiązywali do stoików i twierdzili.

i przez to postawili naukę chrześcijańską na jednej płaszczyźnie z filozofią. Mając lat 18 zaczął uczyć w Szkole Katechetów. przedstawia chrześcijańską naukę moralności. że filozofia ich będzie identyczna z filozofią Greków. rozważa błędy pogańskie. Drugim źródłem systemu Orygenesa była oczywiście praca dokonana przez wcześniejszych pisarzy chrześcijańskich. że chrześcijaństwu bliższy jest idealizm Platoński. Pochodził z Aleksandrii. zwłaszcza Platona. Wzór tych doktryn dał Filon. NASTĘPCY. Przy tym filozofia apologetów pierwotnie skłaniała się do tej spośród teorii starożytnych. neopitagorejczyków i stoików. ale apologeci wysnuli z niej filozofię. ŹRÓDŁA. że przejmowali gotowe teorie starożytne. terminy pozostały greckie. Systemy Plo-tyna i Orygenesa powstały jednocześnie i z tych samych źródeł. To przekonanie pozwalało Klemensowi korzystać obficie z tej filozofii. ale przekonawszy się. około połowy II w. POPRZEDNIK: KLEMENS (Titus Flavius Clemens) z Aleksandrii (ur. i dopiero w III stuleciu wyjaśniło się. lecz jako wiedza. następny system filozoficzny stanowił już własne dzieło chrześcijan. że grecka kultura umysłowa została użyta przy kształtowaniu filozofii chrześcijańskiej. Amoniusza Sakkasa. przedstawioną nie jako wiara. Głównym pośrednikiem między nauką grecką a chrześcijańską był dla Orygenesa Klemens z Aleksandrii. zapewne w Atenach. Ale niebawem na założonym przez nich fundamencie powstały systemy filozofii chrześcijańskiej: Orygenesa. a 3) Barwne kobierce (Stromata). u Orygenesa stanowczo przeważał wpływ Platona. która była najbardziej trzeźwa i naturalistyczna. co pojęli naukę Chrystusa nie tylko jako religię. który jest sędzią w filozofii. Oskarżony o herezję i potępiony przez synod aleksandryjski. ŻYCIE ORYGENESA. zm. Ewangelia nie była filozofią.254). usiłował stworzyć wiedzę. ale zarazem i jako filozofię. ale treść była już odrębna. do teorii stoickiej. ale też do bezstronnego rozumu. system Orygenesa zależny był przede wszystkim od Greków: dążył do wyrażenia chrystianizmu pojęciami filozofii greckiej. 2) Paedagogus. Główne dzieło Orygenesa nosiło tytuł O zasadach. Wcześnie posiadł znajomość zarówno pism biblijnych. Orygenes (185 lub 186 . ORYGENES Po gnostycyzmie. nauczycielem chrześcijańskiej szkoły w Aleksandrii. Pisma jego mają trzy działy: 1) Upomnienie Greków (Protrepticus) z 195 r. która rychło stała się sławna. Z Plotynem zaś Orygenes miał wspólnego nauczyciela. Mieszkał później w Cezarei. gdzie założył szkołę. Byli tymi. Podczas gdy na gnostycyzm oddziałały najwięcej wierzenia Wschodu azjatyckiego. jakie za jego czasów panowały w Aleksandrii. ale również słuchał Amoniusza Sakkasa.Podobnie było i w innych zagadnieniach metafizyki: wiara prowadziła do innych rozwiązań niż te. toteż zaczęli od tego. pisane było między 220 a 230 r. Oddziałały na Orygenesa również doktryny synkretyczne. Sam filozoficznie niesamodzielny i eklektyczny. był najsławniejszym i najbardziej wpływowym chrześcijańskim teologiem Wschodu. a w latach 203-231 stał na jej czele. urodzony był z rodziców chrześcijan. rozwijają podstawową naukę chrześcijańską. ZNACZENIE dziejowe apologetów Wschodu polegało na tym. jak i filozoficznych pism greckich. i stanowiło pierwszą próbę systematycznego przedstawienia całokształtu prawd wiary. którą opuścił podczas prześladowań chrześcijan. Spośród pism filozoficznych 136 . że stojąc na gruncie zarazem Ewangelii i filozofii greckiej zespolili Ewangelię z filozofią grecką i sformułowali naukę chrześcijańską w terminach nauki greckiej. Grzegorza Nysseńczyka i innych. Był uczniem Klemensa. PISMA. I podczas gdy na apologetów silny wpływ wywarli stoicy. jak to formułowano później). został pozbawiony stanowiska i w 232 r. Apologeci ustalili tylko poszczególne tezy chrześcijańskiej filozofii. To pierwsze własne opracowanie systematyczne powstało w aleksandryjskiej Szkole Katechetów w pierwszej połowie III w. która podaje fakty (quia sint. który był pozachrześcijańskiego pochodzenia i tylko przystosowany do nauki chrześcijańskiej. apologetów. wytrawny znawca filozofii greckiej. dla przekonania o jej prawdziwości odwoływali się nie do samej tylko wiary. między 211 a 216) był prawdopodobnie od 189 do 202 r. systemu nie zbudowali. napisany wkrótce potem. stworzyli teorie nowe. iż nie harmonizują z ich wiarą. usunięty z Aleksandrii. i to całkowicie zgodna z filozofią starożytną. stworzył jednak program nauki chrześcijańskiej i przyczynił się do tego. zredagowane aforystycznie. które znalazł autonomiczny rozum. która te fakty tłumaczy (quomodo aut unde sint). Wcześniejsi z nich mniemali. i dokonane zostało przez Orygenesa. Program jego wypełnił Orygenes: na podstawie wiary. zwany Adamantinus za swą żelazną pracę.

od doskonałości do niedoskonałości. czyli . na którym opiera się wiara. musiało też istnieć pole Jego działania.odkąd istnieje Bóg. ze zbawcy świata uczyniono Go metafizycznym czynnikiem świata. Ramy systemu były zatem hellenistyczne. System Orygenesa miał trzy części: 1) Bóg i objawienie się Jego w stworzeniu. ale najwięcej Orygenes. Chrześcijańskie zasady łatwo zgadzały się z tym religijnie zabarwionym poglądem na świat. Z tej zasady wychodząc. Tymczasem. mogła ująć Bogaczłowieka? Jedno tylko pojęcie nadawało się do tego: pojęcie Logosu. bo w nim właśnie Logos stał się człowiekiem. wyższy ponad wszystko znane. ale i odwieczne. Duchy zostały wraz z materialnym światem stworzone odwiecznie. W tej spekulacyjnej teorii Logosu tkwił najdrażliwszy punkt orygenizmu: bo odrębna wiara chrześcijańska sprowadzona została do ogólnej koncepcji hellenistycznych filozofów. zgodność nauki objawionej chrześcijan z nauką rozumową Greków. W tym przetworzeniu faktu Ewangelii na metafizyczną spekulację miało udział wielu pisarzy chrześcijańskich. a pierwszym szczeblem w przejściu od Boga do świata. Wyłonił się z Boga.248). gdyż doskonała przyczyna nie może mieć niedoskonałych skutków. „drugim Bogiem". Orygenes dodawał jeszcze własności zupełnie inne. została zarazem wyzyskana dla rozwiązania zagadnień metafizycznych. Chrystus został włączony w system gradualistyczny jako jedna z hipostaz. odwiecznie i przeto nie ma początku. POGLĄDY. Do tych. Różni się zaś od wszystkich innych. a z kolei z niego wyłonił się świat. A) Bóg w koncepcji Orygenesa był daleki i abstrakcyjny. W ten sposób system ten niewiele różnił się od pogańskich systemów aleksandryjskich i gnostycyzmu. l. Ale był jeden punkt. przede wszystkim stosunku Boga do świata. Ale stworzony został w myśl greckiej filozofii. Nie tylko duchy.Orygenesa ważna jest rozprawa Przeciw Celsusowi (246 . dla której Bóg i człowiek były ostrym przeciwieństwem. który w spekulacjach greckich i żydowskich stanowił pośrednie ogniwo między Bogiem a człowiekiem. zgodnie z Platońskim poglądem. filozofia chrześcijańska mogłaby była przejąć system pogan czy Żydów aleksandryjskich. niematerialny. ale też-jego zbawcą. Logos i w chrześcijańskim systemie stał się pośrednikiem w stworzeniu: nie Bóg Ojciec. Został pojęty jako Bóg. LOGOS. Albowiem . lecz Syn-Logos jest bezpośrednim stwórcą świata. 2) upadek stworzenia i 3) powrót przez Chrystusa do stanu pierwotnego. które są różnorodne.tak Orygenes argumentował za odwiecznością świata . skończone i materialne. Orygenes zakładał zgodność objawienia. od jedności do mnogości. I na wzór niechrześcijańskich systemów aleksandryjskich. on może się ucieleśnić i wejść w zmienny świat. ten określony świat. 137 . w przeciwieństwie do rzeczy doczesnych. powszechnie wśród filozofów aleksandryjskich uznawanych własności Boga. a przeto niepojęty w swej istocie i dający się poznać jedynie negatywnie i pośrednio. podczas gdy Bóg Ojciec pozostaje bytem niezmiennym i pozaświatowym. zmienne. że Bóg jest stwórcą świata. jako etap w wyłanianiu się świata z Boga. które stanowią część jego najdoskonalszą. BÓG i ŚWIAT. greckim wiązaniem budował gmach wiedzy chrześcijańskiej. wprowadzona do nauki chrześcijańskiej ze względu na Boga-człowieka. ale nie jest wieczna żadna z jego postaci. Jednakże Orygenesowska koncepcja Logosu miała też cechy swoiście chrześcijańskie: wedle niej Logos był nie tylko stwórcą świata. które stanowiło pierwotną ich rację. Już niektórych apologetów wzniosłe ich pojęcie Boga skłaniało do zaprzeczenia. aby ustąpić miejsca nowemu. 2. nieskończony. z rozumem. Gdyby nie to. samymi tylko abstrakcjami operujący idealizm aleksandryjski musiał być przystosowany do tego konkretnego faktu zawartego w Piśmie. Koncepcja Logosu. który był rozpowszechniony wśród aleksandryjskich Greków III wieku. On jest jeden. Są tedy nie tylko nieśmiertelne.świat został stworzony z niczego. on jest stwórcą świata. typowy aleksandryjski schemat upadku i powrotu. w odpowiedzi na zarzuty skierowane przez tego platończyka przeciw chrześcijaństwu. ale nawet materia (wbrew gnostykom) jest tworem Bożym. kiedyś powstał i kiedyś zginie. rolę soteriologiczną Chrystusa zamieniono na kosmologiczną. Wobec tych spekulacji metafizycznych na drugi plan zeszło życie Chrystusa. swoiście chrześcijańskie: Bóg jest dobrocią i miłością. 3. na którym opiera się wiedza. w którym obecnie żyjemy. mają. tak samo jak Bóg. UPADEK i ZBAWIENIE DUCHÓW. neopitagorejczyków czy Filona. ale w te ramy włączona została chrześcijańska treść: odkupienie przez Chrystusa. który oddzielał Pismo od filozofii: to nauka o przyjściu na świat Boga-człowieka. ale nie pierwotny. wedle których świat przez Logos a wyłonił się z Boga. Świat jest wieczny. B) Chrystus-Logos był dla Orygenesa hipostazą bytu. Jakim pojęciem filozofia. niezmienny. C) Świat powstał całkowicie z Boga.

A jeszcze V sobór potwierdził jego potępienie. Posługiwała się ona pojęciem Logosu. od doskonałości i pełni bytu. ale zespolenie zagadnień w system. co w późniejszej filozofii chrześcijańskiej było neoplatonizmem. do Boga. W systemie Orygenesa prawda chrześcijańska nabrała cech aleksandryjskiego neoplatonizmu. że końcem dziejów świata będzie apokatastaza. pogląd modalistyczny. modyfikując teorię Orygenesa.spekulatywną teorię upadku człowieka. a wbrew determinizmowi przekonanie o wolności duchów. jest odwróceniem się od Boga. a moda-liści na stoików i ich nominalistyczne teorie. zbudowana wedle schematu aleksandryjskiego i możliwie najmniej odeń odbiegająca . Cechą duchów stworzonych jest wolność. lecz tylko przejawem jedynego Boga. Przy całym zasadniczym neoplatonizmie tego systemu wystąpiły w nim jednak rysy swoiście chrześcijańskie: tak np. I podobnie do pogańskich systemów aleksandryjskich Orygenes twierdził. . Chrześcijańska filozofia. świata jako odwiecznego. Pierwszy potępił go biskup Teofil w Egipcie: był to fakt brzemienny w następstwa dla dziejów teologii i filozofii chrześcijańskiej. i przez Logosa wszystkie duchy będą zbawione. Dobro natomiast nie należy do ich natury. Droga zaś nawrócenia prowadzi przez poznanie: w tym wyrażał się grecki intelektualizm. tym dla chrześcijan był system Orygenesa. co on.preegzystencję dusz. zbawienia jako dokonanego przez poznanie. lecz tylko człowiekiem usynowionym przez Boga. w jego przekonaniu. by pójść za Bogiem. Pomysłów chrystologicznych w pierwszych wiekach nie brakło: istniał pogląd adopcjanistyczny. która potępiła doktrynę Orygenesa. jeśli zaś jedne są wyższe. czym dla Żydów był system Filona. to jest to skutek ich wolności: jedne skorzystały z niej. z wolności swej mogą korzystać dla dobra i zła. Wszystko. dla którego Chrystus nie był oddzielną osobą. Zwalczał on: odwieczność świata. W Rzymie poglądy Orygenesa były potępione w 399 r. Natura wszystkich duchów jest podobna. 311).pojmowanie ciała jako więzienia duszy. adopcjanie powoływali się na Arystotelesa. Ta perspektywa powrotu do doskonałości i szczęścia dawała systemowi Orygenesa piętno optymizmu. duszy jako tylko na skutek upadku złączonej z ciałem. odwiodło od nauki prawowiernej. dziejów świata jako upadku i nawrócenia duchów. bo zło jest ostatecznie tylko negatywne. czyli powrót wszechrzeczy do pierwotnego źródła. Był wzorem w dążeniu do systemu i w uzgadnianiu prawdy chrześcijańskiej z wywodami filozofii. musiała wytworzyć inną. dla którego Chrystus był nie Bogiem. A poznanie. Chrystusa jako boskiego Logosu i jako stwórcy świata. przede wszystkim Logosu. Chodziło przede wszystkim o zasadniczą dla chrześcijaństwa naukę o Chrystusie. odziedziczony przez Orygenesa. jeśli są między nimi dobre i złe. o jaki pokusił się Orygenes. bo poniżył duchy i poniżając złączył z materią. trzeba duchy nawrócić do Boga. Tradycja kościelna. Ideałem systemu był monizm: osiągnięcie jedności między Bogiem a światem. Przede wszystkim do następców Orygenesa należeli Ojcowie kapadoccy. zakończenia dziejów jako apokatastazy. drugie nie. na ogół anioły poszły za Bogiem. dla którego Chrystus nie żył realnie i jako człowiek był jedynie zjawiskiem. Środkiem zaś był gradualizm: wprowadzenie pośrednich szczebli. Jako najbardziej zdecydowany i czynny przeciwnik orygenizmu wystąpił biskup Metodiusz (zm. Poglądy te dawały filozoficzne uzasadnienia. Przedstawiciele tradycji kościelnej musieli wystąpić przeciw nauce Orygenesa. Orygenizm był zjawiskiem równoległym do filonizmu i neoplatonizmu. wbrew starożytnemu uniwersalizmowi cechowało go bardziej indywidualne pojmowanie świata. by ją zastąpić. W szczególności cechowały filozofię Orygenesa: koncepcja chrześcijaństwa jako wiedzy. Upadek ich stał się przełomem w dziejach świata. . pogląd doketystycz-ny. Jego boskości i człowieczeństwie. Niemniej Orygenes oddziałał potężnie. ISTOTA FILOZOFII ORYGENESA. Nad wszystkimi tymi pomysłami górę wzięła hellenistyczna teoria platońskiego typu. zła jako odwrócenia się od Boga. było zawsze tylko odmianą poglądów Orygenesa.równość naturalną wszystkich duchów. Wszakże moc Boża przeważy nad materią i złem.preegzystencję. było zawarte w nauce chrześcijańskiej. . ludzie przeciw Bogu. choć wyrzekały się heterodoksalnych poglądów. . aby je usunąć. OPOZYCJA PRZECIW ORYGENESOWI I JEGO WPŁYW. ale budując na tych samych podstawach. Apologeci znaleźli rozwiązanie dla poszczególnych zagadnień filozofii chrześcijańskiej. np. Boga jako niezmiennego i niepoznawalnego bytu. drugie niższe. a dla Greków system Plotyna. 138 . Po odpadnięciu od Boga nastąpi drugi okres dziejów świata: nawrócenie do Boga.to jest orygenizm. I ten jeszcze system okazał się niezgodnym z wymaganiami chrześcijańskiej nauki. Wszystkie późniejsze systemy patrystyki greckiej były odeń w ogólnej konstrukcji zależne.

Stanęła temu na przeszkodzie odrębna nauka moralna chrystianizmu oraz tajemnica Chrystusa. zwłaszcza przeciw arianizmowi. druga odbiegała odeń. Ireneusz wskazał był drogę. Od Orygenesa przejął tradycję platońskich studiów. w szczegółach natomiast odstępował odeń. Grzegorz (325 . jako niższego od Boga Ojca. rozpłynięcia się w niezależnym od wiary idealizmie. Zasadniczo bowiem dogmaty zostały ustalone (przede wszystkin dogmat Trójcy w r. Platon i neoplatończycy byli i dla niego wzorem. ŻYCIE I PISMA. Groziło. Nad wiarą Ewangelii powstała spekulacyjna nadbudowa. podzieliła je. przede wszystkim sprawa poznania nad sprawą zbawienia. Zamierzenia Orygenesa spełniły się. to stało się przedmiotem wiary. lecz jedynie tłumaczyć i bronić. że fakty. równorzędna sprawa: wypadało bowiem ustalić stosunek Bogaczłowieka nie tylko do natury boskiej. Homouzja była wynikiem filozoficznych dociekań. Dzięki Orygenesowi i Grzegorzowi dogmatyka chrześcijańska otrzymała swe podstawowe sformułowania w pojęciach Platońskich. stworzenie z niczego. RACJONALIZM. stanęła na stanowisku hellenistycznej filozofii . zawierająca pierwszy system prawowiernej teologii. Dziełem głównym Grzegorza była Oratio catechetica magna. Zadowalającą formułę znalazł Tertulian: Bóg i Chrystus są dwiema odrębnymi osobami (hipostazami). Filozof chrześcijański był teraz już mniej wolny. a odpowiednią formułę i tu znalazł wyszkolony na prawniczych trudnościach Tertulian: dzięki nim powstała nauka o „dwóch naturach" Chrystusa. opierająca się zrozumieniu przez dotychczasową czysto racjonalną filozofię. ilekroć nauka jego nie była prawowierna. jedność Boga i stwórcy. Tak zaś tajemnica. Przez to rozwiązanie chrystologia i cała nauka kościelna nie zerwała z zasadniczymi dążeniami Orygenesa. Byłaby się wówczas nauka chrześcijańska stała tylko jedną z odmian starożytnego idealizmu. Został później biskupem nysseńskim i na tym stanowisku bronił (podobnie jak to czynili jednocześnie dwaj inni Ojcowie kapadoccy. będą przetransponowane w symbole. GRZEGORZ NYSSEŃCZYK Dzieło systematyzacji. Właściwym zadaniem przestało być znajdowanie i dowodzenie prawdy wątpliwej. pod wpływem brata swego Bazylego. ale w zmienionych od IV w. ujęta w nauce o homouzji. że w jednej osobie łączy się realne bóstwo i realny człowiek. Kościół przyjął rozwiązanie Tertuliana. Grzegorz dał Platonowi przewagę nad Plotynem: wyrzekł się bowiem emanatyzmu. to znaczy pojmowanie Chrystusa jako podporządkowanego. pojęty jako byt prawdziwy i przyczyna świata. skoro jest objawiona. zbawienie przez Chrystusa. zapoczątkowane przez Orygenesa. wśród których jako filozof wyróżnił się Grzegorz z Nyssy. stanowi ono dogmat Trójcy św. Głównymi systematykami Wschodu w tym drugim okresie byli Ojcowie kapadoccy. jakie podaje Ewangelia. kwestie filozoficzne wzięły górę nad wszelkimi innymi. 325) i odtąd istniała prawowierna nauka. Że Chrystus jest zarazem Bogiem i człowiekiem. czyli współ substancjalności osób boskich. gdy jest pewna. Głównym poprzednikiem był Orygenes. poświęcił się działalności religijnej. zastąpiwszy jedynie formułę binitarystyczną przez trynitarystyczną. a abstrakcje filozoficzne nad konkretnymi naukami Pisma. W niej soteriologiczny punkt widzenia zeszedł na drugi plan. Pierwotnie był nauczycielem retoryki. Grzegorz zachował zasadniczą budowę jego systemu. Pierwsza część tej formuły odpowiadała poglądowi Orygenesa. te uchroniły chrześcijaństwo od grożącego mu w IV w. obowiązującym chrześcijanina obok innych dogmatów. a pewna jest. bo musiał liczyć się z dogmatami. zwanego Wielkim. domagała się i doprowadziła do stworzenia odrębnej filozofii chrześcijańskiej. było prowadzone dalej. a zachował idealizm. lecz przeciwnie. zmartwychwstanie całego człowieka. której nie trzeba było szukać.odrzucała tylko subordynacjonizm Orygenesa. ale i do natury ludzkiej. Główny utwór mistyczny nosił tytuł Życie Mojżesza.394) urodził się w Cezarei w Kapadocji. Przez to rozpoczął się nowy okres patrystyki. ale dla umysłu ludzkiego pozostała czymś niepojętym. jak jedyność Boga. Przez ustalenie dogmatów zmienił się stosunek wiary i rozumu i powstało nowe zadanie dla wiedzy. choć nie w tej postaci. lecz stało się nim tłumaczenie ustalonej. POGLĄDY. że Bóg. którą on sam im dał. POPRZEDNICY. prawda nie potrzebuje dowodów. ale są jednej substancji.z jednym wszakże. Analogicznie została rozwiązana druga. 139 . 1. powstanie zła z wolności. ale zasadniczym zastrzeżeniem: homouzji. Bazyli i Grzegorz z Nazjanzu) prawowiernej nauki Kościoła przeciw herezjom. przysłoni sobą Zbawiciela. warunkach.

W chrześcijańskim sformułowaniu nazywało się to: zbawienie wszystkich dusz. że pierwotnym tworem Boga był człowiek jako gatunek. Nazwa „bóg" oznacza nie osoby (w takim razie byłoby trzech bogów). lecz tylko idealnie w umyśle Boga. Ale odpowiadało ściśle apokatastazie Orygenesa i innych filozofów aleksandryjskich. które filozofowie znajdowali także niezależnie od chrześcijaństwa. Bóg przegląda się w niej jak w zwierciadle. a przez to musi mieć udział w boskiej wieczności. którzy szli jego torem. Stare zasady filozoficzne. ale boskość ich jest jedna i ta sama. że nie jest stworzony przez Boga. należy zatem to przypuszczenie odrzucić. gdyż bez Boga wytłumaczyć się nie da. Tak było przed Grzegorzem u Platona. 140 . i ona to daje mu odrębne miejsce wśród filozofów. 2. twierdził więc. że musiał go uczynić pełnym dóbr i stworzyć istoty zdolne z tych dóbr korzystać. jak np. Stosował tę zasadę najpierw w interpretacji dogmatu Trójcy św. że Bóg stworzył świat z miłości. Grzegorz uzasadniał tę koncepcję przekonaniem o negatywnej naturze zła. że trafne rozumowanie musi dać taki sam wynik jak objawienie i że przeto prawdy wiary mogą być dowiedzione. Dowodził Jego jedności: Bóg przestałby być doskonałym. a więc do ateizmu. musi być też niematerialny. PLATONIZM. Paweł i Barnaba byliby nie trzema. które chrześcijaństwo głosiło wbrew wszelkiej wolnej filozofii. 3. Bóg zaś jest niematerialny. Odrzucał Arystotelesowskie pojęcie duszy. usiłował dowodzić i takich. ale nie samodzielnie. Filona i Plotyna. Platońska była psychologia Grzegorza. Taki racjonalizm pozostał typowy dla filozofii scholastycznej. że idee ogólne istnieją poza jednostkowymi rzeczami. który jest Jego tworem. aby przezwyciężyć dualizm świata idealnego i realnego w duchu czystego idealizmu. lecz wedle dogmatów wiary. więc rzeczy są niematerialne. że jest materialny. więc świat. Podstawą mistyki Grzegorza było przekonanie. racjonalizm Grzegorza nie wykluczał mistycznego poznania obok racjonalnego. Toteż wywody jego i wielu myślicieli chrześcijańskich. wieczny a pozbawiony cech jednostkowych. na których Grzegorz opierał swe rozumowania. Tak tedy we wczesnym okresie myśli chrześcijańskiej podjęte było usiłowanie. rozumiał duszę jako „prostą i niezłożoną". Zresztą. Jakże osoby boskie mogą stanowić jedną substancję? Mogą. Ale racjonalizm jego był szczególnego rodzaju: był heteronomiczny. jeśli więc nie utraciła czystości. lecz tylko tłumaczenia) i zarazem były dowodem (bo prawdy wiary mogą jednakże być dowodzone). że materia nie jest realna. mogąca korzystać z dóbr boskich. lecz do tego. czyli połączenie ostateczne z Bogiem. lecz jednym człowiekiem. Jednakże była samodzielnym jego tworem. Grzegorz tłumaczył więc wszystkie prawdy i wszystkich dowodził. której ciało do istnienia nie jest potrzebne.nazwę „człowiek" stosowali nie do jednostkowych ludzi. nie może być wiekuistą postacią bytu. i wnosił stąd. Przyjmował wraz z Platonem. że byt jest wyłącznie natury idealnej. gdyby własności Jego były podzielone na wielu bogów. były rozumowaniem szczególnego rodzaju. to można w duszy oglądać bezpośrednio Boga i prawdy wieczne. Argumentacja Grzegorza była nie mniej oryginalna niż sama teza: jakości są niematerialne. to Piotr. gdybyśmy . Przyjmował. a z jakości składają się rzeczy. Najpierw dowodził istnienia Boga: Mądry ustrój świata każe przyjąć istnienie Boga. musi być w czymś podobna do Boga. a w szczególności filozofów chrześcijańskich. Grzegorz dowodził tedy różnorodnych twierdzeń teologii. prowadziłoby do twierdzenia. Przyjąwszy Platoński punkt widzenia.Grzegorz zachował jednak po Orygenesie przekonanie o zupełnej zgodności wiary z wolną wiedzą. oprócz tych twierdzeń. dogmat Trójcy. że dusza jest „obrazem i podobieństwem Boga". która jest jedna. które. rozum miał spełniać wszelkie zadania wiedzy. Neoplatońska była eschatologia. jako gatunek nie istniał on realnie. bo wprawdzie każda osoba boska jest oddzielna. Głosił powrót wszechrzeczy do pierwotnego stanu. co stanowi ich istotę. Była to kosmologia immaterialistyczna lub. dla każdej szukał i znajdował racje: była to postawa racjonalisty. tak też i potem u większości Ojców. Gatunek miał za pierwotniejszy od jednostek. IMMATERIALIZM. Dalsza argumentacja miała charakter religijny: istota niematerialna może wytwarzać jedynie przedmioty niematerialne. idealistyczna: tezą jej było. Z platońskiego ducha wywodziła się również kosmologia Grzegorza. jak się również mówi. Grzegorz nie widział już w dogmacie Trójcy nic szczególnego i tajemniczego.pisał . Przypuszczenie. były tłumaczeniem (bo prawdy wiary nie potrzebują dowodów. Również po platońsku pojmował Grzegorz stworzenie człowieka. jako negatywne. Co więcej. Dowodził nieśmiertelności duszy: zakładał. uznającego jedynie świat idealny. lecz istotę. były Platońskie. istota zaś.

będąc objawiona i przekazana w Piśmie św. Platon. Dla niego chrześcijaństwo miało słuszność właśnie wbrew zasadom starożytnej nauki. Jak typową herezją pierwszych czasów chrześcijańskich był gnostycyzm. Chociaż Grzegorz był następcą Orygenesa. noszący swą nazwę od Montanusa. Usiłował wykazać. zajmował wraz z innymi herezjami owego czasu stanowisko naturalizmu: prawdę chrześcijańską pragnął widzieć dostępną przyrodzonemu rozumowi. jak i z montanistycznego okresu. że arianizm i pokrewne mu herezje nie wydały filozoficznie nowych poglądów. istniał drugi. a nie przez metody Platońskie czy stoickie. gdyż prawda i bez niej jest znana. i ten. Rozwój jego poglądów był taki: przed 197 r. Pisma Tertuliana. Nikt bowiem nie może poznać prawdy bez Boga. zasadniczo różnił się odeń pojmowaniem filozofii: przeszedł od jej pojmowania autonomicznego do heteronomicznego: u Orygenesa filozofia była wolna. choć występował w obronie prawowiernej nauki. lecz trzymały się poglądów przedchrześcijańskich. który wedle zasad starożytnej nauki usiłował wykazywać słuszności chrześcijańskiego poglądu na świat. Rozwój myśli chrześcijańskiej poszedł później torem realistycznym i Grzegorz pozostał odosobniony w swym usiłowaniu połączenia wiary chrześcijańskiej z immaterialistycznym poglądem na świat. z rodziców pogan. w Kartaginie. był natomiast w opozycji do Platońskiego idealizmu. ten miał zwolenników przeważnie na Zachodzie wśród Rzymian. ten.ZNACZENIE GRZEGORZA. Wyróżnia go natomiast inny pogląd: immaterializm. TERTULIAN Obok głównego wśród apologetów prądu. e. po dwudziestu zaś latach oderwał się od Kościoła i przyłączył się do sekty montaistów. gdyż prowadzi do błędnych nauk i zguby moralnej. tak typową IV wieku był arianizm. Występował on przeciw podstawowemu dogmatowi chrześcijaństwa. n. dogmatowi Trójcy. po Chrystusie zbędna jest wszelka ciekawość i zbędne jest wszelkie szukanie po Ewangelii. tam też działał główny myśliciel tego prądu. Tertulian odrzucił próby uzgodnienia objawienia i wiedzy rozumowej i położył nacisk na przeciwieństwo między chrześcijaństwem a kulturą świecką. POGLĄDY. uboczny prąd. Augustyn skorygował je w zasadniczych punktach: nie utrzymała się ani idealistyczna interpretacja Trójcy. co słowa tylko głosi. jak u większości Ojców. przeważnie monograficzne. bądź apologetyczno-dogmatycznej treści. a nikt nie zna Boga bez Chrystusa. najpóźniej w 160 r.. zm. są bądź ascetyczno-etycznej. u niego już ograniczona przez dogmaty wiary. same nie okazały się całkowicie prawowiernymi i znalazły przeciwników wśród przedstawicieli Kościoła. Orientacja filozofii Tertuliana była nie metafizyczna. i c) jest szkodliwa. WROGA POSTAWA WOBEC NAUKI i ROZUMU. pozostawało to w związku z jego pierwotnym wykształceniem i zawodem. lecz prawnicza. Wpływ największy na jego poglądy filozoficzne miał stoicyzm. Poglądy Grzegorza. PRZECIWNICY. podczas gdy największy z filozofów pogańskich. Takie pojmowanie nie wyróżnia jednak Grzegorza spomiędzy pisarzy chrześcijańskich. Działalność Grzegorza i innych Ojców kapadockich miała za zadanie walkę z szerzącymi się za ich czasów herezjami. Tertulian (ur. Wobec takiego stanowiska jest zrozumiałe. który później wziął górę w chrześcijaństwie. Negatywne stanowisko wobec nauki Tertulian uzasadniał przede wszystkim tym. aby 141 . i ten. Tertulian.. b) jest niemożliwa. Każdy rzemieślnik-chrześcijanin znalazł Boga i umie odpowiedzieć na każde dotyczące Boga pytanie. co do życia wiecznego. gdyż prawda przekracza rozum. że wiedza rozumowa jest a) bezużyteczna. przeszedł na wiarę chrześcijańską. Namiętnymi wyrazy malował Tertulian przepaść między chrześcijaństwem a filozofią: Co ma wspólnego filozof i chrześcijanin.: był ruchem ascetycznym i mistycznym. a pochodzą zarówno z przedmontanistycznego. powstał w drugiej połowie II w. nie różną od prawdy pogan czy żydów. Podczas gdy prąd pierwszy rozwijał się głównie na Wschodzie wśród żywej jeszcze tradycji greckiej. w 220) urodził się w Afryce. ŻYCIE I PISMA TERTULIANA. że trudno jest znaleźć budowniczego świata. że zamierzenie jej. ani apokatastaza. będący wówczas panującą wśród Rzymian teorią. liczne. ten. reakcją przeciw prądom liberalnym w Kościele: głosił konieczność powrotu do pierwotnej surowości życia chrześcijańskiego w oczekiwaniu na realizację Królestwa Bożego na ziemi). gdyż stało się ono wśród nich pojmowaniem normalnym. uczeń Grecji i uczeń nieba. (Montanizm. co czynów dokonywa? Nasza nauka każe szukać Pana w prostocie serca. Mieszkał i słynął tam jako świetny prawnik. co dąży do chwały ziemskiej. usposobiony wrogo wobec starożytnej i w ogóle wobec wszelkiej nauki świeckiej. a także z duchem kultury rzymskiej. zapewnia. 1.

że cała mądrość i cała dobroć. 3. Razem z nauką Tertulian potępiał umysł ludzki. 2. które miały za przedmiot człowieka.). czy to we wrogim stosunku do nauki (np. można i należy wierzyć w to. czy to w prawniczym i 142 . jest złe. ale bądź co bądź był wyznawany wśród nich. . czy to w próbach uzgodnienia chrześcijaństwa z materializmem i sensualizmem (np. że wśród różnych doktryn filozoficznych. ąuia absurdum: formuła przypisywana Tertulianowi. Przeto w człowieku Tertulian widział jedynie istotę materialną i zmysłową. w antydialektycznym ruchu XI wieku). Dla poznania prawdy zbędny jest wysiłek rozumu. Jest to fakt godny uwagi. Chciał wykazać. Ujęcie religii z punktu widzenia życia praktycznego. Tertulian i inni rzymscy chrześcijanie skupili uwagę raczej na tych. co dla rozumu jest niemożliwością. nie pochodzi z jego własnej natury. Podczas gdy Ojcowie Wschodu ujmowali naukę Chrystusa jako filozofię. Nie poszedł za jego skrajnym materializmem.wbrew przeważającej wśród filozofów chrześcijańskich tendencji do zgody z kulturą świecką. Jakaś umysłowa trzeźwość rzymska kazała mu się przeciwstawić spekulatywnej fantazji późnych Greków. „Któż zaprzeczy. Ich wzorem argumentował na korzyść cielesności duszy: gdyby nie była cielesna. wybujałej na Wschodzie. nie brakowało i materializmu. aby . skoro jest duchem? Duch bowiem jest ciałem sui generis". że Bóg jest ciałem. Jednakże jako prąd uboczny raz po raz powracał w różnych postaciach.zrobić miejsce dla nadprzyrodzonej łaski i objawienia. cielesne i zmysłowe. Choć był wrogiem filozofii greckiej. którzy nie znali granic w przypisywaniu władz i zdolności duszy ludzkiej. był on filozofią mniejszości wczesnych chrześcijan. ogałacał ze wszelkich przyrodzonych zdolności na to. co związane z życiem i działaniem. z doczesnymi potrzebami ludzkości. Toteż w tym ujęciu religii podstawowym czynnikiem był nie Bóg na niebie. to nie mogłaby działać na ciało. Materialistyczna koncepcję stosował nie tylko do człowieka. doczesnych potrzeb religijnych . ąuia impossibile est) .). po stoicku wszelki byt uważał za cielesny. a w człowieku nie ma nic poza ciałem. MATERIALIZM. aby wykazać wielkość Boga przez wielkość Jego dzieła. 3.rozumem poznać prawdę. Ale nade wszystko kierowała Tertulianem szczególna intencja: aby poniżyć naturę ludzką. lecz jest darem Boga. prawa. korzystał tu z jej argumentów. Przeciwstawienie religii kulturze świeckiej . nie ma nic bezcielesnego poza tym. jest ciałem pewnego rodzaju. 2. właściwy umysłowości rzymskiej. „Cokolwiek jest. OPOZYCJA I WPŁYW. Tertulian wprowadzał wszędzie trzeźwy punkt widzenia. co cielesne. choć w pismach jego nie znajduje się). choć wiele szczegółowych jego poglądów włączył do swej nauki. on ujął ją jako prawo i religia otrzymała odeń formuły prawne. Poniżał człowieka. to właśnie jest prawdą. Jego psychologia była materialistyczna. Tertulian poszedł za stoikami. Rzymianin. co nie istnieje". tylko podczas gdy większość pisarzy chrześcijańskich szła za Platonem. Oparcie filozofii chrześcijańskiej na materializmie i sensualizmie . Zmartwychwstanie Chrystusa „jest pewne właśnie dlatego.Wreszcie i nade wszystko: 4. Wszystko. zostawiał mu jedynie zdolności niższe. aby uwydatnić wszechmoc i łaskę Boga. Pogląd na świat dążący do wywyższenia Boga przez poniżenie człowieka . lecz Kościół na ziemi. UJEMNY POGLĄD NA NATURĘ LUDZKĄ. co dla rozumu jest niedorzecznością (credo. Tertulianizm nie stał się nigdy panującą doktryną w chrześcijańskiej filozofii i teologii. W swej naturalistycznej koncepcji chrześcijaństwa nie był zresztą odosobniony: dzielił ją przede wszystkim Arnobiusz (na przełomie III i IV w. Poniżał ją zaś. niechętny dla spekulacji. kładł i w religii nacisk na to. potrzebne natomiast przygotowanie się sercem do objawienia. Kościół nie uznał koncepcji Tertuliana. jakie próbowano dostosować do chrześcijaństwa. I podczas gdy na Wschodzie rozważano najwięcej te dogmaty. Na całą naturę ludzką miał pogląd ujemny: odmawiał człowiekowi wszelkich wyższych zdolności. Prawda jest bowiem zupełnie inna. niż ją rozum przedstawia sobie.wbrew ujęciu jej z punktu widzenia spekulacyjnej filozofii i perspektyw wiecznych.wbrew przeważającej wśród myślicieli chrześcijańskich tendencji. jest niewykonalne. jego teoria poznania . Tak samo miał towarzyszy w swych wystąpieniach przeciw helleńskiej kulturze. tak samo jak nie poszedł za skrajnym immaterializmem Nysseńczyka. Konsekwentnie i Boga pojmował jako cielesnego. Gassendi w XVII w. że jest niemożliwe" (certum est.sensualistyczna. Tertulian sam pod koniec życia zerwał z Kościołem i przyłączył się do herezji montanistów. który ją stworzył. jaka jest w człowieku. tak samo zdolności czynienia dobra jak poznawania prawdy. absurdem.wbrew przeważającej tendencji do oparcia jej na spirytualizmie i racjonalizmie. które dotyczyły natury Boga. ISTOTĘ TERTULIAŃSKIEGO UJĘCIA CHRZEŚCIJAŃSTWA stanowiło: 1.

uzależniający łaskę od zasługi. że „u żadnego wielkiego myśliciela nie było takiej odległości między szczytami a najniższymi punktami. Z zapałem bronił nauki Kościoła i zwalczał herezje. Stało się to na przełomie IV i V w. Ale i wówczas Augustyn nie dał swym myślom definitywnej postaci: myśli jego do końca ulegały nieustannym przetworzeniom i rozwijały się. że myśl chrześcijańska była nowym początkiem w dziejach filozofii. a tak bardzo ludzki jak on. i pelagianizm. z którego przez długie wieki czerpała filozofia chrześcijańska. AUGUSTYN Na Wschodzie filozofowie chrześcijańscy pielęgnowali dawną tradycję grecką.430) urodził się w Tagasta. Choć wychowany przez matkę w chrześcijaństwie. czy zwłaszcza w poniżaniu człowieka dla ukorzenia go przed Bogiem (najskrajniej u Pascala w XVII w. Zmagała się w nim potrzeba czystej duchowości i płomienna zmysłowość. ROZWÓJ. Powiedziano o nim. umysł gwałtownie przerzucający się od stanowiska do stanowiska. który byłby tak mało święty. De ąuantitate animae. w drodze z Mediolanu do Afryki. traktat O Trójcy (De Trinitate). a także. Zachód najwięcej przyczynił się do tego. ŻYCIE AUGUSTYNA. w której Augustyn streścił swe pisma i skorygował w duchu kościelnym. a było dziełem św. donacjanizm.. które jego samego pociągały dawniej: manicheizm. a na wpół modlitewnej. namiętny i niepohamowany. Etapy. Po nawróceniu zaś dokonało się przejście od doktryn pogańskich do chrześcijańskich. w Numidii. O państwie bożym (De civitate Dei). 413-426. 400 r. przekonanego o nieustannym działaniu łaski nadprzyrodzonej. Augustyn (354 . poczucie wyższości życia duchowego i potrzeba faktów uchwytnych i dotykalnych. odkrywszy braki tej doktryny. pierwotnie wyznawał manicheizm z jego skrajnym dualizmem dobra i zła. a kazania biskupa Ambrożego nawróciły go do Kościoła. usposobiony był doń niechętnie. Św. Augustyna. to drugi brał górę w Augustynie. charakter niejednolity. W mieście ojczystym. wielbiciel autonomicznej kultury umysłowej. chrześcijańskiej postawy wobec Boga i świata. o zależności szczęścia od poznania Boga. ale Zachód dał jej samodzielność.społecznym pojmowaniu religii. znalazł koncepcję filozoficzną będącą wyrazem odrębnej. Koleje życia Augustyna były burzliwe. występujący przeciw jedności Kościoła. Później. 400-410. nie zrywając ze starożytną tradycją (jak chciał Tertulian i inni hellenofobi). Ochrzczony w 387 r. od stanowiska naturalistycznego do supranatura-lizmu. przerzucił się do sceptycyzmu akademickiego.. 143 . nawet manicheizm i sceptycyzm odpowiadały pewnej stronie jego natury i choć wyrzekł się ich. wreszcie Retractationes. toteż nie ma jednolitego systemu w jego pismach. walczył w nim filozof. powolnym Kościołowi i jego dogmatom. rzecz napisana na krótko przed śmiercią. na Zachodzie zaś próbowali iść własnymi drogami. potem akademickiego sceptycyzmu. nie ma go nawet w Retractationes. Rzymie i Mediolanie był nauczycielem retoryki. De vita beata. napisał traktat o stosunku duszy do ciała. Pisma Cycerona pobudziły go do badań filozoficznych. najważniejsze są: Wyznania (Confessiones). że między świętymi Kościoła nie było takiego. o sposobie poznawania prawd nadzmysłowych. powrócił do Afryki i tam spełniał czynności kapłańskie. toteż Wschód dał filozofii chrześcijańskiej od razu wysoką kulturę. We wczesnym okresie Augustyn stał na stanowisku manicheizmu. Później nastąpił powrót do dogmatycznej filozofii w duchu Platona. jako biskup Hippony. przedstawiające stanowisko Augustyna w osobistej formie. Najdawniejsze z zachowanych pisane są w 386 r. na wpół pamiętnikarskiej. PISMA Augustyna są bardzo liczne. Za to jest w nich niezwyczajne bogactwo. Soliloąuia. zawierające zwłaszcza jego poglądy historiozoficzne. nawet te. pod Mediolanem: Contra Academicos. nigdy jednak nie wyzbył się całkowicie manichejskiego dualizmu i sceptyckiej nieufności do wiedzy przyrodzonej. traktat polemiczny przeciw sceptycyzmowi. ale też nie podporządkowując się jej (jak to czynili Orygenes i jego następcy). nie były przypadkowe. potem w Kartaginie. lektura dzieł neoplatońskich skłoniła go do powrotu do dogmatycznej filozofii.) ŚW. główne dzieło Augustyna.. od 395 r. choć tam jeden ze składników jego umysłu ustąpił przed drugim. z ojca poganina i matki chrześcijanki. systematyczny wykład poglądów teologicznych. Dopiero w 386 r. Już po chrzcie. przez które przeszła myśl Augustyna. z chrześcijaninem. Filozoficzne zainteresowania Augustyna pod koniec jego życia coraz więcej ustępowały miejsca teologicznym. Większość prac Augustyna pisana była już w Afryce. jaka była u Augustyna". przechodząc od autonomicznej filozofii do ortodoksalnej dogmatyki. To jeden.

monizm i emanatyzm . Stanowisko to było naturalne w epoce religijnej.Bóg. że tobie rzeczy się takimi przedstawiają. 1. że jestem i że myślę. Było to zerwanie z obiektywizmem. odwrotnie. a zwłaszcza u filozofa chrześcijańskiego. pamięta.wszystko to odpowiadało Augustynowi i oddziałało na sformułowanie jego własnych poglądów. przetrwało ono całe średniowiecze. Nie wystarcza przy tym samo dążenie do poznania. poza który starożytność nie wyszła. Czy wiesz. o ile rozważa się ich treść. ale ich zasadniczy pogląd .Z filozofów starożytności głównym jego źródłem był Platon. iż nie należy twierdzić". Wszakże nie wszelkie poznanie jest potrzebne. że wie. wbrew sceptykom. że dla człowieka celem jest szczęście i że filozofia ma je znaleźć. ale nikt go nie przeprowadził równie konsekwentnie. które doń wiedzie. TEORIA POZNANIA. który nie podlega błędom i przeto stanowi niezawodny punkt wyjścia dla wiedzy. absolutyzm w teorii poznania. oderwanie się od nich i skoncentrowanie na zbawieniu i na życiu wewnętrznym. co do tego ludzie wątpili. Filozofia Augustyna wyrosła na podłożu doktryn zarówno chrześcijańskich. życie psychiczne musiało stać się wzorem dla pojmowania natury rzeczy. myśl. To była 144 . lecz obejmują również przeżycia wewnętrzne.nie przeżyć wewnętrznych. „Pragnę znać Boga i duszę. Augustyn szukał takiego sposobu poznania. ale któż może wątpić. posiadającą pewność bezpośrednią.POPRZEDNICY. ale o własnym życiu wątpić niepodobna. została odwrócona i skierowana ku wewnętrznemu życiu poznającego. że poruszasz się? Nie wiem. że myśli. ale nie powstają. że chce. jeśli wątpi.jak pisał z powodu astronomii . to wie. lecz tylko poznanie Boga i własnej duszy.„poszukiwania bardzo ciekawe i . że to odwrócenie postawy dokonało się w epoce religijnie nastrojonego filozofowania. Badania przyrody są to . dlaczego wątpi. W porównaniu z wiedzą psychologiczną. raczej przypuszczeniem i wiarą niż wiedzą. że pamięta. które je wywołują. „Ty. wraz ze zmienioną postawą umysłu. wiedza fizykalna o rzeczach zewnętrznych musiała się Augustynowi wydać niepewna. 2. Zauważył mianowicie. Platoński idealizm w metafizyce. ale . która dotąd stale i mimo wszelkie trudności zwracała się po nią ku rzeczom zewnętrznym. To ograniczenie Augustyn przekazał stuleciom. lecz posiadając własne tryby rozumowania może sama niektóre prawdy ustalać. Zasada ta. jeśli wątpi. teraz. Znał naukę Platona przeważnie w tym ujęciu. potrzebne jest posiadanie go. to sądzi.odrzucił i przez to właśnie oddzielił filozofię chrześcijańską od współczesnej pogańskiej. znana jako Kartezjańska. we wnętrzu człowieka mieszka prawda". jak Augustyn. znalazł inną jeszcze niezawodną podstawę wiedzy. Ale o szczęściu mniemał. O istnieniu rzeczy zewnętrznych można wątpić. że wątpi.bardzo próżne". zmysły podlegają złudzeniom. że istniejesz? Wiem. jeśli wątpi. myśl szukająca prawdy. nacisk na irracjonalne czynniki życia duchowego. czy ogień jest źródłem życia. że zarzuty sceptyków przeciw poznaniu dotyczą tylko poznania rzeczy zewnętrznych.wedle Augustyna. który chcesz poznać siebie. jeśli wątpi. Poznanie zaś jest możliwe. POZNANIE IDEI i OŚWIECENIE PRZEZ BOGA. że błędy powstają wtedy. Skąd to wiesz? Nie wiem. O platończykach pisał. uznanie odrębności ducha. że: paucis mutatis verbis atąue sententiis christiani ferent. ale na wiele wieków przed Kartezjuszem wypowiedziana przez Augustyna. że dać je może jedynie . Wszystko jest wątpliwe prócz tego tylko. stanowiła zupełne odwrócenie poglądu na poznanie. iż nie wie. że rozumie. a po wtóre. nie podlegają im zawsze. POGLĄDY AUGUSTYNA I. Do szczęścia potrzebne jest (wbrew sceptykom) poznanie. to chce się upewnić. Czy odczuwasz się jako substancję prostą czy złożoną? Nie wiem. Ale Augustyn nie skończył na fenomenalizmie. poznaje najlepiej? Rzeczy zewnętrzne? Nie . I nic więcej? Nic więcej". rozumie. Co umysł. A w innym miejscu: „Czy powietrze. a nie rzeczy. to myśli. a nie będziesz miał zawodu". POZNANIE DUSZY. Jest zrozumiałe. jeśli wątpi. dualizm życia doskonałego i ziemskiego . jeśli wątpi. że myślisz? Wiem". gdy dotyczą zjawisk. Własna myśl jest faktem ze wszystkich najpewniejszym: to słynna zasada Augustyna. A zatem: „Wejdź w samego siebie. I gdy dotąd dusza i jej przejawy traktowane były na podobieństwo rzeczy. czy wiesz. ale po pierwsze. „Nie twierdź nic więcej jak to. jakie jej dali neoplatończycy. I znalazł przede wszystkim to. myśl nie we wszystkim jest od zmysłów zależna. Czy wiesz. jak i starożytnych. że sądzi? Bo choćby wątpił. niemniej żyje. poza własnymi przeżyciami. Twierdzenia niezawodne nie ograniczają się tedy do zjawisk. Nawet i postrzeżenia stają się pewne. Augustyn dzielił punkt wyjścia z filozofami hellenizmu: przyjmował. od rzeczy lepiej poznaje prawdy wieczne. oddziałało tu zobojętnienie chrześcijańskie na zewnętrzne warunki życia. gdy wypowiadamy twierdzenia o rzeczach. Zapewne.

ale jeszcze dalej rozwinął naukę ich o stopniach poznania: ponad stopnie. Podczas gdy np. tak on dowodził . o którą na próżno zabiegamy przyrodzonymi władzami naszego umysłu.to było przekonanie odziedziczone po starożytnych . Bóg udziela duszy drogą oświecenia (illuminatio). są ideami Bożymi. znane Platonowi i Arystotelesowi. Poznanie zakładające bezpośredni udział w nim bóstwa jest poznaniem mistycznym. wyższe jeszcze stopnie. Poznanie umysłowe ma charakter intuicyjny. Wieczne istnienie jest właściwe tylko Bogu. Mamy niezachwianą świadomość prawd wiecznych. że poznanie przechodzi szereg stopni. istniejących obiektywnie. spotęgowanie władz poznawczych. lecz mistyczny. wszystko zaś. umysł dochodzi prawdy wprost bez rozumowania. dla Plotyna była to ekstaza bez myśli. dla Arystotelesa poznanie Boga było rzeczą rozumowania. a wbrew sensualistom . Ta Augustyńska doktryna. przygotowaniem do oświecenia jest więc mniej ćwiczenie umysłu niż oczyszczenie serca.istnieje. to przedmioty. Ale charakter intuicyjnego poznania był w obu wypadkach odmienny: przez nacisk na oświecenie (spotęgowanie władz przyrodzonych) i łaskę Augustyn stworzył podstawy odrębnego mistycyzmu chrześcijańskiego. oświecenie było pojęte jako fakt nadprzyrodzony. W analogiczny tedy do Platona sposób . Z tym łączył się moment drugi: przewaga duszy nad ciałem. dla tego zaś . A wszędzie przewaga była trojaka: była nie tylko metafizyczna. więc prawdy wieczne istnieją w Bogu. Tam oglądanie bóstwa było wynikiem przyrodzonego procesu: umysł poznaje bóstwo. wyróżniająca jego teorię poznania. co wieczne. 145 . przeciwnie. ale nie wszędzie było pojmowane tak samo: dla Filona. podstawowym pojęciem teorii poznania. Łaska oświecenia przypada dobrym. bo uświadamiając sobie prawdy wieczne ma udział w wieczności.jako źródła prawdy. Jeśli „ekstaza" ma oznaczać wyjście z siebie i zjednoczenie z bóstwem.wbrew potocznemu przekonaniu. zanim dojdzie do swego celu. Umysł wedle niej bezpośrednio widzi prawdę. choć w niej miał poprzedników starożytnych. dla Augustyna było ono przede wszystkim aktem bezpośredniej intuicji. Różnił się natomiast tym. Jeśli więc dusza poznaje prawdę. muszą istnieć poza nim. Biorąc za punkt oparcia wiedzę aprioryczną o ideach. to intuicja u neoplatończyków była uwarunkowana przez ekstazę. ale zgodnie z poglądem Platona . mające charakter już nie racjonalny. Mistyczna była ekstatyczna intuicja Plotyna. dla chrześcijańskiego filozofa . Wiedzy. co było intencją jego poprzedników: uczynił Boga ośrodkiem myśli filozoficznej. Była to zupełnie inna droga niż ta. którą dla dowiedzenia tych samych tez dochodziła np. jak to było w duchu religijnej filozofii i jak to czynili również neoplatończycy. lecz wyłącznie ich odbiorcą.było to właśnie spotęgowanie myśli. dla zrozumiałych powodów. kładł.Augustyn dochodził do uznania idealnego świata. a stało się funkcją praktyczną. mistyczna też intuicja Augustyna.przez oświecenie.jak to Augustyn twierdził w zgodzie z Platonem. Augustyn sposobem na wpół racjonalnym i na wpół mistycznym dowodził naczelnych tez metafizyki: istnienia Boga i nieśmiertelności duszy. pojmująca poznanie mistyczne jako ukoronowanie racjonalnego. Skoro więc umysł jest tylko odbiorcą. natomiast w chrześcijańskim poglądzie intuicja nie wymagała ekstazy. że dla niego świat idealny był złączony z Bogiem. więc Bóg . które poznaje. I moment trzeci: przewaga uczucia i woli nad rozumem. bez pośrednictwa ciała i zmysłów. bo sam jest jego częścią. stała się wzorem filozofii średniowiecznej. Moment nadprzyrodzoności i łaski stanowił kamień węgielny chrześcijańskiej nauki o intuicji. II. Teorię tę nazywano później iluminizmem.umysł może wiedzę przejmować wprost.założywszy receptywną naturę poznania . Przeprowadził w poglądzie na świat przewagę Boga nad stworzeniem i całkowitą zależność stworzenia od Boga. filozofia perypatetycka. Nie jest zaś . Wzorem Greków Augustyn przyjmował. Natomiast . ale też epistemologiczna i etyczna. uzasadniał ją w szczególny sposób. Jak inni dowodzili istnienia Boga jako przyczyny świata. to dzięki temu. prawdy wieczne w myśli są odbiciem prawd wiecznych. TEOCENTRYCZNA METAFIZYKA. dzieło łaski. kontemplacji. pogląd jego na świat był konsekwentnie teocentryczny. Pojęcie intuicji było w tym religijnym okresie. może istnieć jedynie w Bogu. A w analogiczny sposób dowodził również nieśmiertelności duszy: musi być wieczna.wytwórcą prawd. „zachwycenie". łącząc argumenty antyczne z nowymi.myśląc uświadamia sobie przede wszystkim prawdy ogólne i niezmienne. Bo dla tamtych intuicyjne oglądanie bóstwa było możliwe przez zjednoczenie się z nim. Augustyn przeprowadził to. Augustyn kładł na to nacisk i poznanie na pierwszym swym szczeblu przestało być dlań funkcją teoretyczną.druga teza. że istnieje Bóg i jej udziela swych idei. Umysł . jak oczy widzą rzeczy (visio intellectualis). w szczególności zaś ograniczony umysł ludzki nie może wytwarzać prawd wiecznych. Tu. za punkt wyjścia przyjmująca wiedzę doświadczalną o realnych rzeczach.

wszelki inny byt istnieje tylko dzięki zrządzeniu boskiemu. ale też i wszelkich jego przemian. ale przyczyną wszelkiego bytu. a nie o ciało. nie tylko stworzył świat. że świat. jak myśl. ani rodzajem ciała. dusza nie znajduje się w jednym miejscu. a) Augustyn osiągnął czysto spirytualistyczną koncepcję duszy. bo wzbudza pragnienie dóbr cielesnych i skłania do wywyższania ich ponad dobra duchowe. pamiętać o sobie itd. bo poznając prawdy wieczne ma udział w wieczności. Dusza nie jest tylko różna od ciała. póki nie spocznie w Tobie" . głoszonego przez Augustyna. Rozum zaś . lecz jest dobrem wszelkich dóbr". Wobec tej przewagi. c) Bóg jest najwyższym dobrem i zarazem przyczyną wszelkiego dobra. Rozkosz zmysłowa jest godna potępienia. która zapowiadała się już od Platona i do której ciążyła myśl chrześcijańska. filozofia Augustyna brzmi jak czysta teologia. Dlatego Bóg jest właściwym celem życia. PRZEWAGA SIŁ IRRACJONALNYCH DUSZY NAD ROZUMEM. że stworzenie może obyć się bez Boga. A na czy m zło polega? Na odsunięciu się od Boga i na pysze. bo odczuwa podrażnienie.to był wynik dokonanego przez Augustyna odwrócenia poglądu na poznanie. PRZEWAGA DUSZY NAD CIAŁEM. On jeden jest bytem niezależnym. że funkcje jej różnią się od funkcji ciała.1. która mniema. że wyższymi świata dziedzinami rządzi Opatrzność.wedle zgodnej opinii całej starożytności -jest bierny: to 146 . jak i cel. jaką w niej posiada Bóg. a) Zasadniczą postacią życia duchowego nie był dla Augustyna rozum. Gdy ciało jest zniszczalne. Wystarczy zaś zastąpić słowo „Bóg" przez „byt" (bezwzględny). należy dbać o duszę. c) Wobec wyższości duszy nad ciałem. 2. bo bliższa Boga. a nie ciało poznaje Boga. Ale nie inaczej jest w innych systemach tej epoki. odkąd raz został stworzony. pamięć. gdzie rzecz jest czynna. a wtedy zobaczysz Boga.znaczy dla mnie tyle. przepadłyby". Nowe było raczej uzasadnienie: jest doskonalsza. nie jest ani własnością ciała. po wtóre. I nie tylko przyczyną jego powstania. stąd trudność widzenia wewnętrznego i konieczność oderwania się od życia cielesnego. lecz tylko z pomocą Bożą: są one rzeczą łaski. dusza. posiada tylko takie funkcje. wbrew poglądowi wcześniejszych pisarzy. Augustyna. jakby tworzy na nowo (creatio continua). Co więcej. a nie gdzie jest bierna: to była jedna przesłanka. „Cóż warta jest mnogość dóbr. który jest dobrem nie dzięki innemu dobru. bo człowiek sam prawdy by nie znalazł.tak zaczynają się Wyznania św. by znaleźć analogię między filozofią Augustyna a filozofią poprzednich. wola. Ciała jest nawet przeszkodą w poznaniu: rozgwar wyobrażeń przedostając się do wnętrza duszy mąci je. bo one tylko mogą być zwracane ku sobie (można myśleć o sobie. aby zagłębić się we własną duszę i znaleźć zawarte w niej prawdy.powiada Augustyn . ale nieustannie zachowuje go. na dobro samo. a) Bóg jest „najwyższym bytem" (summa essentia). i to w najdrobniejszych szczegółach: „Nie należy słuchać tych. Za odrębnością duszy od ciała przemawia szereg względów: najpierw. którzy nauczają. jeśli możesz. Dusza jest substancją samoistną. wbrew starożytnym nie ma nic wspólnego z funkcjami biologicznymi.).ma w Bogu zarówno przyczynę. wiedza o duszy jest pewna. wszystko zaś inne mogłoby nie być. rozwija się już samodzielnie. bo On jeden istnieje z własnej natury. koncepcję. „Gdyby Bóg rzeczom stworzonym swą twórczą moc odjął. Tak cała etyka Augustyna skoncentrowana była w Bogu: wszelkie dążenie do dobra . Bóg jest nie tylko sam bytem. ona jest niezniszczalna. 3. b) Duszę znamy lepiej niż ciało. lecz wola. jest nieśmiertelna. powiada Augustyn. Bóg udziela prawdy umysłom ludzkim. jest odeń doskonalsza: to po Grekach nie było nowością. PRZEWAGA BOGA NAD ŚWIATEM. dobra i szczęścia człowiek nie może zdobyć sam. w myśl bowiem iluminizmu. Bóg kieruje światem. tak samo i wszelkie dobro jest dobrem tylko przez Boga. to dobro i tamto dobro? Wyzbądź się tego i tamtego i patrz. gdziekolwiek ciało zostanie podrażnione. którego „niepodobna oglądać cielesnymi oczami ani żadnym takim zmysłem". w przeciwieństwie do ciała. U podstaw tego twierdzenia leżało takie rozumowanie: Właściwa natura każdej rzeczy przejawia się tam. Co więcej. co należenie do Boga (Mihi adhaerere Deo bonum est). Dążenie do Boga leży w naturze człowieka i zespolenie z Bogiem może jedynie dać mu szczęście: „Uczyniłeś nas dla Siebie i niespokojne jest serce nasze. Dobro . Zarazem Bóg jest przyczyną poznania. mniej religijnie usposobionych okresów. Nie ma w sobie nic materialnego. o ciele niepewna . b) Bóg jest najważniejszym przedmiotem poznania: poznanie przemijających zjawisk nie ma bowiem wartości wobec poznania bytu absolutnego.tak samo jak poznawanie prawdy . Jak wszelki byt istnieje przez Boga. niższą zaś częścią wstrząsają okoliczności i ruchy przypadkowe".

Bez Boga niepodobna ani działać. ale jest osobą. staraj się zrozumieć wierząc. druga .to przedmiot etyki. nie tylko chrześcijaństwo wydało teocentryczny pogląd na świat. Wiara zaś jest rzeczą raczej woli niż rozumu. I w całej przyrodzie nic dziać się nie może bez udziału sił nadprzyrodzonych. NADPRZYRODZONE CZYNNIKI w ŚWIECIE PRZYRODZONYM. była to koncepcja dostosowana do ducha chrześcijaństwa. zwłaszcza z miłości do dobra najwyższego. 4. i są inne. Bóg jako jedyne dobro i piękno . Nikt nie kładł takiego jak Augustyn nacisku na udział wiary w poznaniu. lecz wiara. Istotę Boga w jego przekonaniu stanowiła wola.to rzecz religii. był dziełem rozumnym. byłoby obłędem dbać o świat skończony. Wszystkie gałęzie wiedzy łączyły się u Augustyna. to tym bardziej . aby czynić dobrze i być zbawionym. Ale tam Bóg nie był pojęty jako osoba. bo co skończone. ale i w naturze Boga dopatrywał się pierwszeństwa woli. Była to jedna z najdonioślejszych przemian. ale podstawa jego uległa zmianie: to wszystko nauki o Bogu. panującym od Sokratesa.bytu. jeśli nie będziemy w nie wierzyć".to przedmiot teorii poznania. kto to zrozumiał. jak twierdzili starożytni: że wystarcza znać dobro. b) Czynniki irracjonalne mają przewagę nie tylko w dziedzinie działania. Nie jest tak. jak mówił Augustyn. a jeśli ma znaczenie. Tylko z miłości płyną dobre czyny. Stąd wniosek: naturę ludzką stanowi nie rozum.dobro. c) Jeśli prawdę zdobywa się nie samym rozumem. trzecia dobra. Nie chodziło mu o zastąpienie rozumu. ani istnieć. których nie zrozumiemy. tam zaś monizm. aby je czynić. Cała filozofia Augustyna była ześrodkowana w Bogu. bo ostatecznie miały przedmiot ten sam: Boga. Prawdę o Bogu. która przerasta przyrodzenie człowieka. którym wierzyć nie będziemy. czyli. Tą nauką o pierwszeństwie woli Augustyn zerwał ze starożytnym intelektualizmem. Stary podział wiedzy świeckiej na logikę. Filozofia jego przeszła tedy na całej linii od intelektualizmu do woluntaryzmu. Augustyn ostatecznie zerwał ze starożytnym intelektualizmem etycznym. że wszelkie stworzenie jest skończone. byś mógł wierzyć. Olbrzymia przewaga Boga nad światem miała dla Augustyna źródło swe w tym. ale i w dziedzinie samego poznania. Taki był supranaturalistyczny pogląd Augustyna na świat: najostrzejsze przeciwieństwo wszelkiego naturalizmu. I z tym wiązała się inna jeszcze różnica obu poglądów: w neoplatonizmie świat był emanacją Boga. „Nie pojmiesz patrząc. bo przez miłość. ale analogicznie i w teologii: nie tylko w naturze ludzkiej. Świat jest nicością wobec Niego. wiara i rozum uzupełniają się wzajem: „Zrozum. Bognie tylko jest bytem nieskończonym. Bóg jako osoba wszechmocna i pełna miłości . Teocentryczny był przede wszystkim neoplatonizm. trzeba dobro kochać. godną miłości. to tym bardziej . To stanowiło o zmienionym poglądzie na świat. Bóg jako jedyny byt i prawda . lecz czynna wola. był więc wykonany 147 . „serca". Nieskończoność była dla Augustyna najistotniejszym przymiotem Boga. do Boga.przesłanka druga. wobec Niego świat doczesny utracił znaczenie. wytworem koniecznym naturalnego procesu. Daleko odbiegła ta koncepcja od wiedzy autonomicznej. a jeszcze więcej rzeczą uczucia. gdzie przyrodzony rozum jest jedynym narzędziem i miarą prawdy. aby poznać prawdę. na niej też budowała scholastyka. to tylko jako dzieło i odblask Boga. ale także kierownikiem świata i sędzią. Jeśli więc teoria poznania Augustyna miała charakter woluntarystyczny i w ogóle irracjonalistyczny. której Augustyn dał wyraz. Z infinityzmem łączyła się druga właściwość poglądów Augustyna: personalizm. „Są rzeczy. lecz w tym. jeśli ich nie zrozumiemy. byś mógł zrozumieć". Bóg jako źródło poznania . jako będący wolnym dziełem Boga. ale jedna jako o przyczynie poznania. wierz. Potrzebne jest oświecenie. potrzebna łaska. jakie dzieliły nowy pogląd na świat od starożytnego.działanie. poznać może nie rozum. u Augustyna zaś wolnym dziełem woli Bożej. Dla Augustyna świat. Natura człowieka przejawia się nie w tym. co wie. jest nicością wobec nieskończonego i dla tego. Zerwał z naturalistyczną koncepcją Boga: Bóg był mu już nie tylko bytem wiecznym i przyczyną świata. Bóg zaś nieskończony. Natęż ostrze oczu twego serca i patrz. a nie przez wysiłek myśli. ani poznawać. Takie rozumienie stosunku do nieskończonego bytu wyodrębnia filozoficzną postawę chrześcijaństwa. a nastaw uszy serca i słuchaj". jedynym bycie absolutnym i doskonałym. to tym bardziej jego etyka. ale o uzupełnienie go. Nie tylko wszak Augustyn. Tu dualizm. bo tam Bóg i świat były jednej natury.to rzecz metafizyki. Stanowisko swoje stosował Augustyn nie tylko w psychologii. jeśli poznanie jest rzeczą woli i uczucia. I szczęście można osiągnąć jedynie przez miłość. fizykę i etykę pozostał w mocy. czego chce. można się zbliżyć do Boga.

i tych. zaproponowane przez Augustyna. lecz złe jest odwrócenie się od celów wyższych. Upadek człowieka postawił go po stronie przeciwboskiej.rzeczą łaski. Augustyński wariant nauki o ideach. W ocenie świata. jest ona faktem ostatecznym. wszystko w nim jest pełne cudu. Człowiek jest tedy odpowiedzialny za zło. Właściwością poglądów etycznych Augustyna było. Rozwiązanie konfliktu. pojętej w duchu teologicznym i personalistycznym. „Cokolwiek istnieje. jak nagrodzenie świętych. TEODYCEA. Pierwszą tezą jego było: zło nie należy do przyrody. zbawionych i potępionych. Dobrzy są jedynie ci. Realny powstał przez umieszczenie idei w materii.„państwo ziemskie" (civitas Dei .jak u Platona . Ludzie dzielą się na tych. Dwojakie jest przez to przeznaczenie ludzi: złym należy się kara i będą ukarani i potępieni. jak to czynił Orygenes lub Grzegorz. nie może nie być dobry. gdy nie czynią dobrze. „Idee są to główne formy lub zasady rzeczy. a na łaskę nie może zasłużyć. że złu przypisywały inne pochodzenie niż dobru. w sprawie dobra i zła. Łaski niepodobna uzasadnić. wykonany w czasie i w przestrzeni. Do tego przyłączyła się druga teza: zło nie jest realne. którą platończycy i gnostycy mieli za zło. Augustyn dzielił te dzieje na sześć okresów. że zło jest przejściowe i z końcem świata zniknie. że źli będą nawróceni i dokona się apokatastaza. Bóg wolał stworzyć większe dobro ze złem niż mniejsze bez zła.to zabieganie o rzeczy przemijające i pozbawione rzeczywistej wartości. jak jest absolutne dobro. ma swoje miejsce w porządku świata. Bóg jednakże łaską swą nawrócił i uratował część ludzkości. Był rozprawą supranaturalizmu z naturalizmem w etyce. Ukaranie grzesznych tak samo należy do niej. Zło jest więc tylko negatywnej natury . przeciwnie. jest tylko brakiem dobra. dobrzy zaś będą zbawieni.od Boga. ta część należy odtąd do państwa Bożego. stworzyło podwaliny chrześcijańskiej „teodycei". są więc dobrzy nie z siebie. co nie dostąpili. od powstawania żywych istot z nasienia aż po przebieg dziejów. Po nim czas zostaje 148 . W Bogu istnieje idealny wzór realnego świata: tę teologiczno-metafizyczną naukę nazwano później egzemplaryzmem. choć jedni i drudzy nie zasłużyli na nią. Istnieją tedy . bądź pożądliwość. pożądliwość . To wystarcza do obrony doskonałości boskiego dzieła i nie potrzeba przypuszczać. Zmagania obu państw stanowią dzieje świata. lecz zatruła ją zła wola". trwałe i niezmienne. Zła jest bądź pycha.wedle planu. o ile istnieje.czemuż Bóg jednak i takiemu nie zapobiegł? Temu pytaniu Augustyn przeciwstawił trzeci argument swej teodycei: zło nie psuje harmonii świata. jako dzieło i objaw Boga. ale nie za dobro. łaska jest „dana darmo" i nie byłaby łaską. druga .dwa równoległe światy: idealny w Bogu i realny. że jest udzielana „wedle zasługi". jest do niej potrzebne. które znajdują się w umyśle Bożym". niemniej jest Jego dziełem i przeto jest dobry. od najbardziej codziennych zjawisk. czyli obrony doskonałości stworzenia. wedle których świat stworzył. Zło pochodzi od człowieka. inna przeciw niemu. przez to faktycznie usuwał „łaskę". że ludzkość dzieli się na dwie kategorie. III. gdy odwracają się od dobra lub zwracają ku dobru mniejszemu zamiast ku większemu. manichejskiego dualizmu . Łaski zaś dostąpili nie zasługując na nią. okres szósty zaczyna się z przyjściem na świat Chrystusa i kończy już dzieje ziemskie. zatem Bóg w umyśle swym posiada idee. jedna stanowi „państwo Boże". Nie niższe cele są złe. HETERONOMICZNA ETYKA. Istoty wolne czynią źle wtedy. Pelagiusz uznawał wprawdzie działanie łaski. Świat jest znikomy wobec Boga. Z jednej strony świat. Jednak z drugiej strony istnienie zła jest niewątpliwe. jest dobrem". ale przez nią jedni są dobrzy. dobro . leżała główna trudność filozofii Augustyna. To był chrześcijański platonizm. jeden z najważniejszych. Augustyn miał potężne poczucie zła. pycha . 1. zastępował ją wymiarem sprawiedliwości i zastępował religię etyką. a dobro . nie ma absolutnego zła. lecz z laski Bożej. nawet materia. co jej dostąpili. wszystko. co dostąpili laski. 2.to chęć wystarczenia sobie bez Boga. Dla Augustyna nie było godnych łaski: przyznanie wolności ludzkiej współdziałania w zbawieniu byłoby pomniejszeniem Boga.powtórzmy to raz jeszcze nie wyzbył się nigdy całkowicie. gdyby była udzielana za zasługi. Tak przepołowiona jest etyka Augustyna. NAUKA o ŁASCE.civitas terrena). Łaska jest tedy przyczyną. Świat jest objawem najgłębszej istoty boskiej. czyli zło jest rzeczą przyrody. Jedna część stworzeń idzie z Bogiem. Jedynie przyzwyczajenie stępiło w nas poczucie cudu. jakie zna historia etyki chrześcijańskiej. ale pojmował ją tylko jako „pomoc" i „oświecenie" i twierdził. a drudzy źli. jedna jej połowa jest wyrazem najdalej idącego supranaturalizmu: bez łaski człowiek nie może dobrze czynić. Na tym tle toczył się spór Augustyna z Pelagiuszem o łaskę. lecz jest dziełem wolnych stworzeń. „Bóg dobrą ustanowił przyrodę.

wierność Zakonowi i miłość . o wszechmocnym Bogu i o wolnym człowieku. Grecy skłaniali się do finityzmu i naturalizmu. Wobec tej pełni motywów. jego postawa była introspekcyjna. Arystotelesa i Demokryta. głoszący. Przez niego prąd idealistycznej myśli z platońskiego źródła wpłynął do średniowiecza. mianowicie od Ojców greckich. gdyż jest dziełem Bożym. natomiast przyjmował go jako koniec świata. Wedle znanej formuły: sprowadził dogmatykę chrześcijańską na ziemię. wiary. Dochodzenia antropologiczne i historiozoficzne wyróżniały Augustyna także od innych pisarzy chrześcijańskich. że ciało nie jest złem. WPŁYW. kładł nacisk w dziejach świata na treść powszechną i rozumną. Bezpośrednich następców Augustyn miał niewielu: wkrótce po jego śmierci nastąpił zupełny upadek oświaty. Ze zmienionej postawy wypłynął zmieniony pogląd na świat. Długo augustyńska tradycja była bez współzawodnictwa. dopiero w XIII w.doktryna miłości i łaski. negatywna koncepcja zła. Ale gdy w parę wieków potem scholastycy podjęli na nowo budowę chrześcijańskiego poglądu na świat. Wprowadzając nowe zasady do filozofii Augustyn nie mógł jednakże i nie chciał całkowicie wyzwolić się od dawnych. zbawienia. jako kontemplację Boga. a inni w wieczne zatracenie: dzieje kończą się rozdziałem ostatecznym i nieodwołalnym. Przez włączenie historii do rozważań filozoficznych dodał jeszcze jeden motyw do tych. myśl biblijna i myśl spekulatywna. a przecież właśnie dualizm był ostatnim słowem jego historiozofii. stanowiła jedyny typ ortodoksalnej filozofii. i jako twórca poglądu na świat stanął obok Platona. co należą do państwa Bożego. Rzeczywiście. ale z drugiej strony uważał ją za przywilej Kościoła. przez to nastąpił odwrót od starożytnego uniwersalizmu. Postawa introspekcyjna. ale i te pojmowali bezczasowo. w teorii poznania . wśród łacińskich filozofów średniowiecza był nieporównanie więcej znany i słuchany niż wszyscy Ojcowie Wschodu. Zerwał z klasyczną postawą Greków. jak nikt przed nim. której istotą jest wola. Augustyn położył podwaliny pod nową chrześcijańską filozofię. wolności. uznanie wolności a zarazem predestynacji człowieka. miłości i łaski niż do rozumu i doświadczenia. racjonalizm i mistycyzm. Był najbardziej wpływowym myślicielem chrześcijaństwa. mówili wprawdzie o rozwojach i emanacjach. z jej obiektywizmem i intelektualizmem. ci w spekulacjach swych zmierzali do poznania natury Boga. Miał prawdę za dostępną jednostkom. Z tych ogólnych własności augustynizmu wypływały szczegółowe jego teorie: w metafizyce egzemplaryzm. obojętni dla przemijających zdarzeń. jako nieodwołalny wynik jego rozwoju. ISTOTA AUGUSTYNIZMU. Na tym podłożu sformułował oryginalne poglądy filozoficzne.wszystko to złączyło się u Augustyna. Połączył dwa krańce religijnie pojętej filozofii: naukę o Bogu i naukę o człowieku. prowadziła do personalizmu. on zaś także ku poznaniu natury człowieka. duch religijny i duch kościelny. Cała zaś koncepcja filozoficzna Augustyna oparta była na większym zaufaniu do woli. przez obiektywną i intelektualną postawę bardziej zbliżony do filozofii starożytnej. Agustyn. jak i miłosierdzie Boże. Za tę koncepcję dziejów Augustyn został nazwany pierwszym historiozofem. sprzeczności nie od razu mogły być usunięte ani samodzielna myśl chrześcijańska wyraźnie odseparowana od starożytnej.pochłonięty przez wieczność. ci. Różne dążności pierwotnego chrześcijaństwa. było to zadanie dla stuleci. i iluminizm. Miał ją za daną bezpośrednio. kazała widzieć w Bogu przede wszystkim osobę. będący chrześcijańską postacią Platońskiego dualizmu między światem idealnym a realnym. Przezwyciężył intelektualizm. starożytnym nie znane.w przeciwieństwie do hellenistycznego monizmu . że znane są nam prawdy wieczne niezależnie od doświadczenia. Augustyn zwalczał manichejski dualizm w pojmowaniu początku świata. w spekulacjach swych zajmowali się wyłącznie bezczasowym absolutem. by okazać zarówno sprawiedliwość Bożą. że świat musiał się wobec Niego wydać znikomy i że powstał . Pojmowanie zaś Boga jako nieskończonego sprawiło. przyjmujący interwencję Boga w poznaniu.skrajny dualizm Boga i świata. pojmująca nawet Boga na podobieństwo własnych przeżyć. przeciwnie. starogreckich i starochrześcijańskich. Zwalczał manichejski dualizm dobra i zła. ale 149 .aprioryzm. jego cnoty. a z drugiej strony uważał ją za dar nadprzyrodzony. które filozofię chrześcijan wyróżniały od filozofii Greków. Tomasz z Akwinu przeciwstawił jej nowy typ filozofii chrześcijańskiej. która karze. wejdą w wieczną szczęśliwość. które zbawia. Ci bowiem. Taki koniec potrzebny był w przekonaniu Augustyna. a jednak w pożądliwości cielesnej widział źródło zła. Stąd rozliczne napięcia i sprzeczności w jego poglądach. a wola miała dlań pierwszeństwo przed rozumem. pojął Boga jako nieskończonego. pojmowanie dziejów jako zmagania się dobra ze złem. niemniej cel ostateczny pojmował intelektualistycznie. a świat jako twór nadprzyrodzony i dzieło łaski. czynili to na podstawach stworzonych przez Augustyna. w etyce . Twierdził.

Tomasz z Akwinu. Miejsce spekulacji filozoficznej zajęła z jednej strony czysta mistyka (w duchu Pseudo-Areopagity). zależne od późnych neoplatończyków. pierwotnie rozwijająca się tak żywo. wskazują. Augustyn zwyciężył na razie. wzmogły się wpływy Augustyna jako reakcja przeciw arystotelizmowi i powstał tzw. Odtąd myśl Wschodu chrześcijańskiego. Maksyma Wyznawcy (580-662). przez usta Pelagiusza. Głównym zaś przedstawicielem neoplatońsko-mistycznego prądu był anonimowy autor pism O imionach boskich.. 2. Inny z biskupów. Przekład Arystotelesa na język syryjski wywołał oddźwięk podobny do tego. iż żył nie wcześniej niż w końcu V stulecia. OPOZYCJA przeciw augustynizmowi musiała wziąć w obronę czynniki pomniejszone przezeń lub pominięte: czynniki doczesne. jaki w 7 wieków później miał wywołać przekład jego dzieł na łacinę. O teologii mistycznej. „augustynizm XIII w. 3.. Valla). po wyczerpaniu się Grecji. z których. zapoczątkowany przez Orygenesa i Grzegorza Nysseńczyka. w VIII i IX w. Jeszcze za czasów Augustyna i w łonie samego Kościoła doszedł do głosu. jak powiada Eucken. I na długie wieki Pseudo-Dionizy stał się największym autorytetem chrześcijańskiej filozofii mistycznej. oraz b) na hierarchiczny ustrój bytu.". Za Karolingów. 3. Autor ten znany jest pod nazwą Pseudo-Dionizego lub Pseudo-Areopagity. systemy Kartezjusza i Malebranche'a. a wielkie chrześcijańskie systemy tego czasu. niewymownej pracy. Kościół stanął po stronie tomizmu. podczas pierwszego rozkwitu średniowiecznej filozofii. świetne zakończenie w dziele Jana z 150 . w XVII w. w postawie i w wynikach zbliżały się do Augustyna. nastąpiło nawet dalsze wzmożenie czynników neoplatońskich. aby z powrotem odnaleźć równowagę życia. Jamblicha i Proklosa. zwłaszcza z r. Augustyn sformułował filozoficzną postawę chrześcijaństwa. Wśród pisarzy chrześcijańskich Wschodu utrzymał się trwale kierunek helleński. W V w.wpływ Augustyna działał i później. Trzeba było. racjonalne. zwłaszcza w kompromisowej posiaci „semipelagianizmu". Wbrew panującej doktrynie neoplatońskiej niektóre umysły zaczęły zwracać się do realistycznej filozofii Arystotelesa i do jego trzeźwej sylogistyki. Więcej od innych pisarzy chrześcijańskich kładł nacisk a) na transcendencję Boga. Pisma jego. Biskup Synesios podawał za alegorię to wszystko. sposobów odnowienia chrześcijaństwa szukano znów w Augustynie. WSCHÓD. podawał bowiem swe pisma za dzieło Dionizego Areopagity. czyli stanowisko uważające prawdę za ustaloną i dążące jedynie do pojęciowego jej sformułowania. Jansenizm był augustynizmem XVII w. już wówczas arystotelizm odciągał od spekulacji. Z początkiem nowożytnego okresu. Od tego czasu Augustyn stał się decydującym czynnikiem średniowiecznej myśli. co później nazywano „scholastyką". Poglądy jego doznały szczególnego rozpowszechnienia od VII stulecia dzięki propagandzie i komentarzom innego pisarza chrześcijańskiego. bronił preegzystencji duszy i prawieczności świata. bezpośredniego ucznia apostołów i pierwszego biskupa Aten (fikcja ta przetrwała całe średniowiecze. Jednakże wschodnia patrystyka znalazła jeszcze w VIII w. O hierarchii niebieskiej i O hierarchii kościelnej. przejętego neoplatonizmem. po Reformacji. 2. 431 i 451. -Trzy były najważniejsze nawroty augustynizmu: 1. 1. z drugiej zaś to. co w Piśmie nie zgadzało się z poglądami neoplatońskimi. W XIII w. Wpłynęły jednak na to także rozłamy w łonie Kościoła. ale i stare szkoły kościelne w Aleksandrii i Antiochii. który zamykał szkoły. aż ujawnił ją renesansowy humanista. weszła w długotrwałe stadium konserwatyzmu i stagnacji. W imię zaś czynników empirycznych wystąpił przeciw czystemu augustynizmowi w XIII w. Nemesios z Emezy. Przyczyniła się do tego polityka Justyniana. a dążący do uzgodnienia wiary chrześcijańskiej z nauką grecką. cielesne. ale czynił to w sposób skrajny i wysuwając na czoło jedne składniki życia otamował inne. który jest poza bytem i rozumem i daje się ująć jedynie przez mistyczne upodobnienie z Nim. nie tylko ateńską. i oddzielenie się od Kościoła prowincyj Syrii i Egiptu. samodzielna myśl teologiczna urwała się. a skłaniał do „scholastycznego" pojmowania zagadnień.. odpadnięcie nestorianizmu i monofizytyzmu. Od V w. prąd oponujący przeciw jego skrajnemu supranaturalizmowi. empiryczne. jednakże przeciwny prąd zachował swą żywotność. VI wiek był świadkiem przejściowego odnowienia arystotelizmu. KONIEC PATRYSTYKI I. przyrodzone. rekrutowali się właśnie najwybitniejsi myśliciele. U Pseudo-Dionizego wpływy neoplatońskiej filozofii absolutnej na naukę chrześcijańską doszły do szczytu.

na Wschodzie ustabilizowała się w tej postaci. która ją przechowała do czasów nowożytnych. Wiek V był już panowaniem barbarzyńców na Zachodzie. Zadanie. Jeszcze przed Augustynem Ambroży formułował zasady moralności chrześcijańskiej posiłkując się pojęciami stoickimi. 1. i traktatami teologicznymi (traktaty te rozstrzygają dawniejszy spór o to. (395) dokonany został podział państwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie. moralne. jaką otrzymała od Ojców. Arystotelesa i neoplatończyków. 1. Był zależny przede wszystkim od Augustyna. Dzięki tym ich zbiorom pewne reszty umiejętności będące dorobkiem starożytnych zostały przechowane przez najgorsze stulecia upadku aż do chwili. którego podstawą były: dualizm na miejsce gradacji i stworzenie na miejsce emanacji. kiedy w średniowieczu zaczęło na nowo budzić się życie umysłowe. że główne zainteresowania były tu nie teoretyczne. jak świat powstał z Boga i jak może doń powrócić? . dwukrotnie był zdobywany przez najeźdźców i niszczony przez Wandalów. Niemniej zagadnienia filozoficzne były wszędzie w ogólnym zarysie te same. czy Boecjusz był chrześcijaninem) dał wzór pracy scholastycznej.aby te zagadnienia sformułować i rozwiązać. I. Rzym jeszcze w IV w. polegało na tym. Wschód i Zachód. ZACHÓD. Fundamenty etyki kładł też Grzegorz Wielki. wytwarzającej hart i spokój ducha i dającej pociechę w nieszczęściu. jedyny. potem zaś kazał stracić powziąwszy podejrzenie o wrogą polityczną działalność) uczył filozoficznej postawy wobec życia. ale tam nie rozwijała się już dalej. Z końcem IV w. dogmatyki i mistyki w system pełny a prawowierny. Więcej niż samodzielnymi pomysłami. Izydor. że uczeni jego następcy . Bizancjum zaś tę samą patrystyczną filozofię przekazało Rosji.Damaszku. Była to puścizna starożytności. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFII WIEKÓW I-V W filozofii tego okresu spotkały się różne tradycje i kultury. Drugą właściwością Zachodu było. przetłumaczywszy niektóre pisma Arystotelesa i neoplatończyka Porfiriusza. gdy na Zachodzie filozofia weszła w okres bujnego rozwoju. przestał być ośrodkiem umysłowym imperium. Wszakże wkrótce po Augustynie nastąpił upadek kultury umysłowej na Zachodzie. 3. pogaństwo i chrześcijaństwo. i odtąd losy Wschodu i Zachodu rozeszły się jeszcze dalej. W tym samym czasie. jakie stawiali sobie ówcześni uczeni. w VII i Anglosas Będą w VIII wieku. którą Boecjusz przekazał średniowieczu. z programu tego wykonał jedynie część. A obok ich rozwiązania gradualistycznego i emanacyjnego chrześcijaństwo wytworzyło własne. lecz co najwyżej o podtrzymywaniu życia umysłowego. jak na Wschodzie. w jakie zaopatrzył swe przekłady. Historyczny punkt widzenia tego Ojca Kościoła uczynił. który mógł pod względem wpływu mierzyć się z Augustynem. W początku V wieku Marcjan Capella ułożył szkolny podręcznik nauk wyzwolonych. 4. a później Kasjodor. największego po Orygenesie i Grzegorzu systematyka Wschodu. II. Jednakże i Zachód wydał w tych złych stuleciach jednego niepospolitego myśliciela. lecz praktyczne. Kasjodor. Jego Źródło wiedzy zespoliło dotychczasową pracę myślicieli chrześcijańskich na polu filozofii. który pierwotnie obdarzał Boecjusza dostojeństwami. bo były wyznaczone przez wspólną umysłom postawę religijną. by z pism wielkiego Augustyna wykroić katechizm lub przystępną encyklopedię. nieporównanie gwałtowniejszy niż na Wschodzie. ISTOTA BOGA. Potrzebne były najprostsze książki szkolne. arcybiskup Sewilli. ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE BOGA. W tych warunkach nie można było myśleć o rozwijaniu. Później nauka Ojców greckich znalazła schron w Bizancjum. a nie subtelne traktaty filozoficzne. Jaki jest stosunek Boga do człowieka i człowieka do Boga. w V w.jak Tino Prosper. Koniec patrystyki miał też na Zachodzie inny zupełnie charakter niż na Wschodzie.byli w większości nie systematykami. Komentarzami. Ale i to było doniosłe: jego przekłady stały się na długie wieki jedynym źródłem znajomości filozofii Arystotelesowskiej. skompilował encyklopedię rzeczy boskich i ludzkich (Institutiones divinarum ac saecularium lectionum). które były zbyt trudne dla jego epoki. połączyły się tradycje grecka i wschodnia. Bóg i człowiek: to były dwa główne przedmioty ówczesnej filozofii. Będą . wykształconego i subtelnego: Boecjusza (480-525). lecz historykami. Nosił się z wielkim zamiarem przełożenia na łacinę wszystkich pism Platona. a po nim analogiczne zbiory informacji i ekscerptów zestawił Izydor. Pismem zaś De consolatione philosophiae (pisał je jako więzień Teodoryka. oddziałał przekładami i komentarzami. senator rzymski (477-562). 2. Wszyscy myśliciele ówcześni skłaniali się 151 .

że dusza jest obrazem Boga. Był to dla wszystkich myślicieli tej epoki właściwy cel czynności ludzkich. W tych doktrynach. ale ostatecznie została odrzucona. Terminy filozoficzne. . wskazując na negatywność zła. która za przedmiot dociekań filozoficznych miała niepoznawalny i niewypowiedzialny absolut. POWRÓT DUSZY DO BOGA. POJĘCIA I TERMINY W epoce. jakimi posługiwali się chrześcijanie. wśród chrześcijan zaś ustaliło się przekonanie. miały jednak w 152 . terminologia filozoficzna musiała mieć charakter szczególny: wysilała się. Czyniła to głównie przez terminy negatywne (do nich należy m. za nimi pogląd ten wyznawał Orygenes i wielu teologów chrześcijańskich IV i V w. Filozofowie hellenistyczni wywodzili je na ogół z materii. Zmagała się koncepcja dychotomiczna z trychotomiczną. Bóg-człowiek. twórczości. Analiza stanów mistycznych odkryła nowe zagadnienia psychologii. uznanie objawienia. W szczegółach natomiast panowała rozbieżność poglądów. Wśród chrześcijan było sporne nawet to: które z własności człowieka należą do jego natury. by wypowiedzieć to. II. Ogólne pojęcie człowieka było wspólne całej epoce: istotą jego jest dusza. Było to naturalne zamknięcie teocentrycznych systemów: wedle nich wszystko poczęło się z Boga i wszystko musi do Boga powrócić. że Bóg naturalnym sposobem nie jest poznawalny. a które są darem łaski. że Bóg daje się poznać. że ma początek i będzie mieć koniec. Ale czy dusza nieśmiertelna jest też odwieczna . dla tych . Przez hellenistycznych filozofów był pojęty jako byt absolutny. ale i kosmicznej: jest nie tylko pozarozumowy.połączenie z bóstwem. lecz też wśród samych Greków i samych chrześcijan. wiary jako warunków poznania stworzyło nowe zagadnienia epistemologiczne. epistemologicznych. a przeto niepoznawalności Boga. w chrześcijaństwie zaś zapanowała dualistyczna koncepcja stworzenia. losem . wytłumaczenie zła było zadaniem szczególnie doniosłym i trudnym. 2. że poza ciałem i duszą człowiek posiada jeszcze składnik najwyższy: pneumę. ale jest zasadniczo innej natury niż On. wywodzących wszystko z Boga.nadprzyrodzona istota boska. dla tamtych była to sprawa dedukcji. Uznawano je powszechnie. i wśród chrześcijan utrzymywała się długo. że stworzony był z niczego. Zagadnienie to było dyskutowane we wszystkich obozach. ale tylko na drodze objawienia.. u chrześcijan zaś z pojmowaniem Boga jako bytu łączyło się pojmowanie Go jako sędziego. twierdzącą. 3. 2. działania. psychologicznych. życie "oddane Bogu i oczekiwanie łaski . dopatrywanie się w zdarzeniach dziejowych zmagania się sił Bożych z ziemskimi skierowało umysły ku rozważaniom nad filozofią historii. była ona dla epok następnych skarbnicą nazw oznaczających byt nadziemski i poznanie naprzyrodzone. Wśród Greków zmagało się dualistyczne i monistyczne pojmowanie. ale nigdzie nie przyjęły się. poznania.rzecz objawienia. został on ostatecznie potępiony przez Kościół. 3. ale dla Greków były to abstrakcyjne hipostazy. to było przekonanie bez mała powszechne. nie tylko między Grekami a chrześcijanami. ale w 553 r. 4. OGNIWA POŚREDNIE MIĘDZY BOGIEM A ŚWIATEM. że świat jest ukształtowany z materii odwiecznej: Ojcowie zaś Kościoła doszli do twierdzenia. termin „absolut") i superlatywne. że ciało jest więzieniem duszy. niewiele różniły się od innych. Takie podłoże metafizyczne dawało sposobność do szczegółowych rozważań filozoficznych. NATURA DUSZY.ta kwestia dzieliła filozofów. 4. Grecy stali na stanowisku preegzystencji. chrześcijańscy .nowe zagadnienia etyczne.przeważnie z wolności. etycznych. Grecy skłaniali się do przekonania. POCHODZENIE ZŁA. monistyczna emanacja była ostateczną koncepcją hellenizmu.Powszechne było przekonanie o transcendencji Boga nie tylko epistemologicznej. wszelkie odmiany i odcienie pojęć oznaczających nadbytowość i nadrozumność. że nie ma naturalnego związku duszy z ciałem. dla tych . W epoce tej wymyślone zostały wszelkie sposoby wyrażania transcendencji. SKŁADNIKI CZŁOWIEKA.do twierdzenia. Że dusza jest niematerialna i nieśmiertelna. STOSUNEK BOGA DO ŚWIATA. in. ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE CZŁOWIEKA. dla chrześcijan zaś ogniwem był Chrystus-Logos. ale i pozaświatowy. Sporna była rola ciała: wśród Greków przeważała doktryna. na jego celowość jako środka oczyszczającego i na znaczenie moralne okupionej przezeń wolności człowieka. Następnie: greckie systemy emanacyjne skłaniały się ku uznaniu boskości duszy. dla tamtych ogniwem był byt przyrodzony. W systemach hellenistycznych wypowiadane było przekonanie o nadrozumności. co niewypowiedzialne. celem . oświecenia boskiego. chrześcijański zaś pogląd głosił.upadek. 1. Chrześcijanie bronili doskonałości świata. doktryny materialistyczne pojawiały się nawet wśród chrześcijan. NATURA CZŁOWIEKA.

A i stare szkoły greckie miały jeszcze swych przedstawicieli (m. cywilizacja starożytna grecko-rzymska miała wciąż jeszcze lata wspaniałości i przewagi. Atenagoras. in. ilość obozów filozoficznych zwiększyła się jeszcze: koło połowy stulecia współcześnie ze stoikiem Markiem Aureliuszem i Numeniosem. Z żywego ruchu filozoficznego II stulecia wiek III od razu w pierwszej połowie zebrał dojrzałe owoce. Dotąd terenem filozofii było kwitnące Imperium Rzymskie. W końcu stulecia działali późniejsi gnostycy (Bardezanes) i bardzo już liczni apologeci Wschodu. Wówczas już i Zachód chrześcijański znalazł swoisty wyraz w doktrynie Tertuliana. Od soboru nicejskiego skonsolidowało swą naukę i wydało w tym stuleciu swych wielkich myślicieli: na Wschodzie Ojców kapadockich z Grzegorzem Nysseńskim na czele. Najtypowszy przykład: Logos. Wtedy to z pierwszym systemem chrześcijańskim wystąpił Orygenes. a drugi dopiero zaczynał. Ale już za życia Augustyna stosunki zmieniły się radykalnie. dekadencji starożytnej cywilizacji. Justynian zamknął po 9 wiekach jej istnienia Akademię ateńską. Tacjan. mistyka Pseudo-Dionizego i obóz odnowicieli arystotelizmu.w tym samym czasie. Chrześcijaństwo zaś weszło w tym wieku w nową fazę: od edyktu mediolańskiego w 313 r. Przyszły nowe ludy. W III w. neopitagorejczycy. Rozwój chrześcijaństwa. Wobec nich wszystkie inne straciły swe znaczenie. co pisma apologetów chrześcijańskich i gnostyków (ok. W pierwszej połowie I wieku n. jak Apoloniusz z Tiany. Seneka. Dokładniej mówiąc. w II w. Ale w VI w. W 476 r. satyry Lukiana . 375 nastąpi] początek wędrówek narodów. dokonywały się w nim trzy procesy: 1. już i na Wschodzie opadł poziom kultury. co listy św. W II w. a ponadto już i wcześni apologeci chrześcijańscy z Justynem na czele. doszło do rozprawy między dwiema potęgami filozoficznymi epoki: filozofią neoplatońską i chrześcijańską. Pawła (około 60 r. z 201 r. z wielkim zaś systemem neoplatońskim . które pokonały Imperium Rzymskie i zniweczyły cywilizację starożytną. Napływanie nowych ludów. Ireneusz. zarówno greckie jak chrześcijańskie: uczył tam bowiem Klemens Aleksandryjski. wschodni. jaka w tym okresie dokonała się w filozofii. żył naówczas Sekstus Empiryk). spotykali się na terenie Imperium Rzymskiego. sceptycy. nieco później na Wschodzie . twórcę manicheizmu). typowy dla zachodnich stosunków encyklopedysta-kompilator. zostało uznane za religię państwową. założonej przez Jamblicha. Wewnętrzny proces kończenia się. W tym czasie na Zachodzie działał Boecjusz i Kasjodor. występowali głównie gnostycy. Wschód pozostał jeszcze ośrodkiem kultury. była w znacznej mierze konsekwencją olbrzymich przemian natury etnicznej. Neoplatonizm rozwijał się teraz zwłaszcza w szkole syryjskiej. w aleksandryjskiej Szkole Katechetów.mistyk Maksym Wyznawca. które na miejsce tamtej zniszczonej cywilizacji stworzyło nową. Pierwszy wzmiankowany kościół chrześcijański (w Edessie. Wiek 153 . Podczas gdy na Zachodzie narody barbarzyńskie objęły władzę. w V w. dokonała się pełna recepcja przez chrześcijan starożytnej kultury umysłowej. przestało być prześladowane. politycznej i religijnej.e. głosili jednocześnie swe teorie stoicy. a w 395 podział państwa rzymskiego na zachodnie i wschodnie. pisma filozoficzne Seneki i romans Petroniusza powstały w tym samym czasie. i myśl wschodnia miała rzeczników (jak Persa Manesa. a jednocześnie z nim Amoniusz Sakkas. a na Zachodzie Ambrożego i pod koniec wieku Augustyna. Do III w. Wśród Greków odtąd neoplatonizm nadawał ton filozofii. W 529 r. in. W V w. Bazylides i Walentyn. w Aleksandrii przygotowywały się naówczas wielkie systemy. 170).treści prawie zawsze pewien odcień szczególny. Cesarstwo Zachodnie upadło. neopitagorejczykiem. a od 380 r. zwyciężanie przez nie Rzymu i niszczenie jego cywilizacji. Cała kultura tego okresu szła dwoma torami. wydał Proklosa i ateńską szkołę neoplatonizmu. m. jak Filon. W IV w.Plotyn. a ponadto jeszcze myśliciele grecko-żydowscy. 2. greccy. zbliżony do nich Marcjon.). Przez czas jakiś twory cywilizacji starożytnej j chrześcijańskiej pozostawały obok siebie.) wzniesiony był w tym samym pokoleniu. 3. W szczególności dwa fakty miały nieobliczalne skutki dla dziejów Europy: w r. z których jeden już kończył się. za Klemensa i Orygenesa. W dalszym swym przebiegu III wiek rozwijał już tylko myśli wypowiedziane w swym początku. Rzym stał się pastwą Wandalów. chrześcijańscy. A potem przyszła zupełna stagnacja na Wschodzie i Zachodzie. Teofil. W I w. CHRONOLOGIA Filozofowie najróżniejszych kierunków. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Przemiana. co Termy Karakalli (215).

co na schyłku starożytności. Ze starożytnej kultury zostało tyle. Od 260 roku zaczęła się przyjmować w krajach alpejskich i naddunajskich. ale jednocześnie rozwijało się wewnętrznie. scholastyka zaś zastała je już gotowe.). w nowym środowisku. stanowi co innego: jest to filozofia opracowująca dogmaty wiary.118) i Plutarcha (ok. Ale patrystyka ustalała dogmaty. nad światem przyrodzonym. ale i nad dziełem Bożym. Przez te trzy wieki korzystając z tej cywilizacji wielkie rzesze żyły spokojne. III wiek wydał jeszcze wielkich prawników rzymskich. w 589 chrzest Wizygotów i Longobardów. 1. 98 . ale charakter odmienny. II wiek .).dzieła historyczne Tacyta (ok. Filozofia religijnej epoki nie była jednak wyłącznie teologiczna. nastąpiło złupienie Aten. a upadkiem Rzymu i całej cywilizacji starożytnej. nie mógłby się z niej wyłamać. kto by chciał. 75r.. Istotę średniowiecznej filozofii. że uczucia religijne były tak rozwinięte. którą znamy z Pompei i Herkulanum (zasypane w 79 r. wytłumaczyć. po r. Symptomatyczna data: ostatnie Igrzyska Olimpijskie odbyły się w 395 roku. Wandalów w Afryce północnej. to w końcu już Ambroży czy Augustyn. nie były wyznaczone przez dogmaty i na ogół były autonomiczne. ta stanowi chrześcijańską filozofię średniowiecza.jest więc w swych intencjach racjonalna. Tymczasem religia chrześcijańska szerzyła się w całej Europie. Nie zawsze w wiekach średnich filozofia była „służebnicą teologii". Zamknięcie Akademii Platońskiej nastąpiło w tym samym roku 529. ale nie wielkich scholastyków. kosmologicznych. Heteronomiczność wraz z racjonalnością stanowią jej cechy podstawowe. ale stała się też podstawą organizacji państwowej. W 268 r. Już w V wieku jest państwo Ostrogotów we Włoszech. Religia była teraz nie tylko potrzebą dusz. Institutiones iuris Gaiusa (ok. w 496 chrzest Franków. odpowiadała programowi papieży. geograficzne i astronomiczne dzieła Ptolemeusza (ok. w 455 r. lecz zakłada je jako zapewnione przez objawienie . przez Wandalów. analogiczne poczynania 154 . w 380 uznanie chrześcijaństwa za religię państwową Rzymu. nazywanej „scholastyką". objawiały się nie tylko w teologii. usystematyzować . 100). poezje Martialisa. Początki jej przypadają na IX w. Laicy używają pojęcia scholastyki w sensie formalistycznych a pedantycznych dociekań . a potem zniszczona przez najazd barbarzyńców. co było właściwością jego epigonów. I gdy w początku okresu przedstawicielami najwyższej kultury umysłowej byli Plutarch czy Pliniusz. ale znaczne jej działy. w VI wieku państwo Longobardów we Włoszech. rozciągają na cały okres to.). Nauka była krępowana tam tylko. co założenie poświęconego pracy umysłowej zakonu benedyktyńskiego. Podstawowym przekonaniem jej było. ile w Kościele i w Bizancjum. epistemologicznych. CZĘŚĆ DRUGA FILOZOFIA ŚREDNIOWIECZNA Po upadku kultury starożytnej upłynęło parę stuleci niepokoju politycznego i ciemności umysłowej. Tak pojęta scholastyka nie była wyłączną własnością średniowiecza. Ta nowa filozofia chrześcijańska miała podłoże tak samo religijne jak filozofia poprzedniego okresu. 105 r. taka jej koncepcja. I oto cała ta cywilizacja materialna i duchowa została zagrożona. Gdy tamta przypada jeszcze na dobę starożytną. 300 nastąpiła szybka chrystianizacja Brytanii. gdzie stykała się z wiarą. 2. jak zauważył wybitny historyk (Gilson). a w dziedzinie kultury umysłowej: Kwintyliana dzieło o wymowie (ok. obejmujące duży zakres zagadnień logicznych. Historię naturalną Pliniusza. zadowolone. 160). to znaczy. Natomiast prawdy te usiłuje wyjaśnić. Wizygotów we Francji południowej i Hiszpanii. zasobne. a rozwój trwa do XIV w. że świat nie ma samoistnego znaczenia wobec Boga ani życie doczesne wobec wiecznego. na północnym zachodzie Europy zaczęła budzić się znów myśl filozoficzna. 160). nie tylko w dociekaniach nad Bogiem. zanim około IX w. Wielu prawd naczelnych nie dochodzi. satyry Lukiana i Juwenala (ok. formowało nowy pogląd na świat. Panował w niej ten sam duch. Parę wieków trwające walki Rzymu z napływającymi nowymi ludami zakończyły się ich zwycięstwem. Sparty i Koryntu przez Gotów. Właśnie dlatego. w 410 złupienie Rzymu przez Wizygotów. Chrześcijaństwo nie tylko szerzyło się. W przeciwieństwie do patrystyki bywa nazywana scholastyką.I wydał tę kulturę materialną. Miała charakter na wskroś religijny. i nawet ten. Papiniana i Ulpiana.jest więc w założeniach heteronomiczna.

używane w pejoratywnym znaczeniu. więc też świat przyrodzony nie mógł być w oczach średniowiecznych filozofów bytem jedynym. Jednakże nie był wówczas typem jedynym filozofii. lecz co najwyżej jego obrazem lub symbolem. DO XII W. prawdy wieczne. Że kultura średniowieczna miała swe słabe strony i słabe działy. ani monistyczne (bo Bóg jest bytem innego rodzaju niż stworzenie). ale w zasadniczych punktach miała postawę stałą i niezłomną. dialektyki z mistyką. który jest bytem absolutnym). jak to czyniła Grecja. które dochodziły prawd teologicznych niezależnie od objawienia. mającej charakter cechowy. 2) Okres pełnych systemów średniowiecznych. w XIII wieku. mało dokonały w zakresie podstaw nauki. PIERWSZY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (WCZESNE ŚREDNIOWIECZE. analogiczny odcień miała np. z jaką były rozwiązywane. a stopniowo traci je też „scholastyka". zwłaszcza wśród laików. Choć dzieliła się na walczące ze sobą obozy i szkoły. zgromadziła szkoła w Chartres. fideizmu z racjonalizmem. to nie ulega wątpliwości. ani mechanistyczne (bo Bóg jest wolny i dusza jest wolna). Podobnie oceniono wówczas i inne działy kultury średniowiecznej. rozwijając się długo i konsekwentnie w jednym kierunku. Słynny spór średniowieczny o pojęcia ogólne (uniwersalia) dotyczył faktycznie nie samych pojęć. dusze rozumne są bytami innego porządku niż rzeczy przyrodzone. Ale niezwyczajne przejęcie się jej zagadnieniami i niezwykła subtelność. ani materialistyczne (bo Bóg nie jest materialny). od XIV wieku. obejmowała zagadnienia nie tylko formalne. nazwa średniowiecznej sztuki . ale w przeciwieństwie do starożytnej jej okres szkolny nie wzbogacił filozofii nowymi myślami. Podobnie do sztuki średniowiecznej. materializm na rzecz spirytualizmu . Doktryny jej były przekazywane z pokolenia w pokolenie i trudno nieraz odnaleźć pierwotnego ich twórcę. jakich w XII w. jakie prawdy są zgodne z Ewangelią. trwający do XII w. ale też nie przejęły jej w całości od poprzedzającej epoki: rozpoczęły od fragmentów filozofii i nauki starożytnej. nie doszła do tak zwartego i wykończonego systemu pojęć. jądro jego było natury metafizycznej. Ojcowie Kościoła nie od razu znaleźli. Wyrazy „scholastyka". Autonomiczną nauką w całości istotnie nie była. Nie znajdowały do niej dostępu doktryny relatywistyczne (bo istnieje Bóg. Ale „gotyk" znaczenie to już stracił. przypadkowo ocalonych po upadku starożytnej 155 . aprioryzmu z empiryzmem. a dla niektórych nie był w ogóle bytem prawdziwym.„gotyk". ŹRÓDŁA i POWAGI STAROŻYTNE. intelektualizmu z woluntaryzmem. wieki średnie nie nauczyły się eksperymentacji ani prawidłowej indukcji. Wielowiekowe dzieje średniowiecznej filozofii rozpadają się na trzy okresy: 1) Okres rozwijania się i kształtowania tej filozofii. Wbrew potocznemu mniemaniu praca pozateologiczna scholastyków nie ograniczała się do subtelności logicznych.i już tych poglądów nie było w średniowieczu.) 1. a jeszcze mniej w zakresie jej praktycznych zastosowań. Natomiast nigdy typ ten nie osiągnął takiego rozpowszechnienia i nie stał się tak reprezentatywny. lecz ich przedmiotów. i ich próby utworzenia chrześcijańskiej filozofii szły w rozbieżnych kierunkach. ani humaniści i filozofowie przyrody. 5. emanatyzm na rzecz kreacjonizmu. Istniały w średniowieczu prądy nieprawowierne. A i wśród prawowiernych prądów nie wszystkie były scholastycznego typu: nie byli scholastykami ani mistycy w rodzaju św. Ocenę taką nadał im wiek XVIII. Z czasem wszakże odrzucili panteizm na rzecz dualizmu. 3. klasyczny okres scholastyki. 3) Okres krytyki średniowiecznej. wśród erudytów bizantyńskich i wśród teologów protestanckich. Nigdy filozofia. 4. Ale szereg kwestii pozostał nie zdecydowany i w wiekach średnich toczył się spór idealizmu z realizmem. Dla ich zagadnień brakło zainteresowania i nie wyrobiła się naukowa metoda. Bernarda lub Eckharta. Bóg. ani sensualistyczne (bo Boga i duszy zmysłami poznać niepodobna). włącznie. tak też i średniowieczna skończyła się rozbiciem na szkoły. i ona posiadała ujemne znaczenie i obraźliwą intencję w swym brzmieniu. „średniowieczny" bywają często.występowały już przedtem w starożytności i potem w czasach nowych. jak w wiekach średnich. ale i rzeczowe. nie pozwala mówić o „upadku" filozofii w średniowieczu. „scholastyczny". Nauki szczegółowe były wówczas długo w upadku. Wieki średnie swej kultury filozoficznej i naukowej nie budowały od początku. Podobnie jak filozofia starożytna. którego filozofowie wyznawali skrajnie odmienny pogląd na świat. Ale inaczej było w filozofii. a także „średniowiecze". filozofia średniowieczna była tradycyjna i bezosobista.

Arystoteles był we wczesnym średniowieczu autorytetem jedynie w rzeczach logiki. która zajmuje się naturą ciała i wszystkim. szedł tedy w parze ze znikomą jej znajomością. etykę i filozofię historii. przechowane w przekładach Boecjusza. scholastycy odzyskali najważniejsze pisma starożytnych filozofów. nie wyszło w treści i charakterze poza encyklopedyczne prace Izydora i Bedy.. poznano dopiero w XII w. ŹRÓDŁA i POWAGI CHRZEŚCIJAŃSKIE.. Znano Cycerona i Senekę. których pisma Jan Szkot Eriugena przełożył w IX w. definicje. pośrednikami między starożytnością a średniowieczem byli też eklektyczni pisarze łacińscy ze schyłku starożytności. Hiszpan. Dopiero w XII w. zwłaszcza w rzeczach formalnych: brano odeń zagadnienia.bezpośrednio nie znano. I dopiero w XII i w XIII w. 1128. gdy przełożona została część dzieła Jana z Damaszku. zawierające teorię wnioskowania i dowodzenia. co było jego oryginalną myślą. przede wszystkim Analityki. zoologia. która omawia węże i robaki. przed XFI wiekiem znano jedynie pisma logiczne. o Piśmie św.. 570636). Więcej wiedziano o Platonie z pism Augustyna. Tekstów greckich znano bardzo mało. 2. 3. przez Boecjusza komentarze do Arystotelesa i Por-firiusza oraz przez własne traktaty logiczne Boecjusza. gdyż znajomość języka greckiego była rzadkością. ale traktowano ich raczej jako informatorów o starożytnych poglądach niż jako autorytety. W swej późnej. definitywnej formie grecka patrystyka stała się dostępna Zachodowi dopiero w XII w. który niezupełnie słusznie uchodzi za ojca duchowego scholastyki. I tu przemiany dokonał wiek XII. która traktuje o Trójcy św. Znajomość Ojców również była ograniczona. Z niego czerpano zarówno to. w przekładzie dokonanym przez Jakuba z Wenecji w r. PIERWOTNA POSTAĆ FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ. choć pisane w pomyślniejszych już nieco dla nauki czasach.epikurejczyków. Encyklopedie zostawili trzej najsławniejsi pisarze Zachodu. Wszelako bezpośrednia znajomość jego poglądów była niesłychanie uboga. Kasjodor lub Chalcidius. w przekładzie Cycerona i Chalcidiusa. Obok starożytnych („filozofów") drugim źródłem byli pisarze chrześcijańscy patrystycznej doby („Ojcowie"). Platońskiej i neoplatońskiej. ale to nie była czysta nauka Platona. autor Origenesseu Etymologiae. Przede wszystkim dobrze znane były dzieła Augustyna.kultury. jak Marcjan Capella. jest 156 . a na podstawie wiadomości pośrednich nie umiano się nimi przejąć. brano zeń całą filozofię: teorię Boga i świata. teorię poznania. a i z tych jedynie najmniej ważne: De interpretatione (Hermeneutyka) i (od X w. jak to. stoików. zasady rozumowania. metafizyczne i inne zaczęto poznawać dopiero w XII w. Sekstusa Empiryka i innych. i Hraban Maur (776-856). chrześcijańskiego pisarza z IV w. psychologię. Neoplatonizm znano głównie z Pseudo-Dionizego i Maksyma Wyznawcy. cechujący średniowiecze. Innych doktryn filozoficznych . żyjący w odstępach stuletnich i piszący w początkach VII. Dwa wcześniej znane traktaty odróżniano potem jako Logica vetus od pozostałych. Z pism jego znano długo tylko fragment Timaiosa. które zwano Logica nova. I tu znajomość źródeł powiększyła się dopiero Zainteresowanie grecką filozofią we wczesnej scholastyce ograniczało się do tych trzech doktryn: perypatetyckiej. sceptyków . Oto co ze starożytnej filozofii znano i co jedynie mogło znaleźć się w najzasobniejszej nawet bibliotece średniowiecznej: Z Arystotelesa. ogół średniowiecznych uczonych mógł posługiwać się tylko łacińskimi przekładami. W innych działach filozofii. Ale ważniejszym od nich wszystkich źródłem był Boecjusz. zresztą pomogłyby niewiele. VIII i IX wieku: Izydor z Sewilli (ok. który dla całego wczesnego średniowiecza był najobfitszym źródłem i nieporównanie największą powagą.735). autor De rerum natura. ryby. De rerum naturis Hrabana. Łacińska patrystyka lepiej była znana. zwłaszcza Ojców greckich. Zadanie średniowiecza wobec nauki ograniczało się w pierwszych jego stuleciach do ratowania i zbierania fragmentów dawnej nauki. Zamierzenia naukowe były encyklopedyczne. ponadto posiadano wykład logiki w De dialectica Augustyna i w podręcznikach Marcjana Capelli i Kasjodora. Pozostałe części Organonu. ptaki i pszczoły. Informatorami. Anglik. Jego prace przyrodnicze. autorytetem był Platon.) Kategorie. Znajomość logiki Arystotelesa w pierwszych stuleciach średniowiecza była uzupełniona tylko przez Isagogę Porfiriusza. pojawiły się przekłady Fedona i Menona. świętach i sakramentach. Był sam dla średniowiecza powagą. co było platonizmem. co dotyczy życia i śmierci.. który udostępnił pisma Lukrecjusza. biskup moguncki. po wiekach wrzenia i wędrówek narodów. Jest to teologia. jest to antropologia. Z filozoficznie ważnych pism posiadano w przekładzie główne dzieło Orygenesa. Kult filozofii starożytnej. a przed XIII znajomość ich nie rozeszła się w Europie łacińskiej. zwłaszcza w teologii i kosmologii. Będą Venerabilis (672 . synodach.

Reichenau. pochodzące z czasów Karolingów. od Karola Wielkiego. dalej na wschód były w St. pierwszy samodzielny filozof średniowiecza . o muzyce i medycynie. teologicznych. Jednakże był okresem pączkowania. śniegu. psychologiczny (De animae ratione). Reims. pozostał po nim traktat teologiczny (Defide).to fizyka w starożytnym znaczeniu słowa. Później. odszukiwania starożytnych wzorów. która opisuje ziemię znaną naówczas.. Księżycu i gwiazdach. brano dosłownie starożytne (stoickiego pochodzenia) określenie filozofii. etyczny (De virtutibus et vitiis). Odżyła mniej więcej razem z kulturą artystyczną: scholastyka wytworzyła się razem z gotykiem. filozofia. generacja wybitnych uczonych: mniej więcej jednocześnie żyli Bernard z Clairvaux. popierał naukę. za Karolingów. powietrzu. który poszukuje sensu mistycznego w twierdzeniach autorów duchownych i świeckich i miesza idee starożytne z ideami chrześcijańskimi. Główne szkoły. ale stałym korytem płynęło życie umysłowe we Włoszech. że w XIII wieku system średniowiecznej filozofii powstał od razu gotowy i skończony. wznowiło się życie umysłowe i odżyła kultura teologiczno-filozoficzna. który wzniecił spór teologiczny o predestynację. Hugon od św. nauka . a potem XII wiek są we wczesnym średniowieczu doniosłymi dla filozofii okresami. wiek różnorodnych zainteresowań. Wergilego i innych poetów łacińskich. autor traktatu o stosunku poznania i wiary. Schroniskiem kultury umysłowej w pierwszych latach średniowiecza były Wyspy Brytyjskie. teologia. ROZKWITY FILOZOFII WE WCZESNYM ŚREDNIOWIECZU. który upamiętnił się skrajnie realistycznym poglądem w logice. o nowej Akademii. gromadził uczonych na swym dworze. gdy Karol Wielki. piorunie i błyskawicy. burzy. Wąskim. zakładał szkoły. ale przygotował rozkwit i umożliwił to. za Grzegorza VII. Była nim zwłaszcza w XII w. Fredegisus. Hraban. o rzemiosłach i o pokarmach. Wiek XII był to wiek bujny. A) W pierwszych stuleciach średniowiecza nauka się nie rozwijała: umiano wówczas tylko biernie konserwować odziedziczone fragmenty dawnej nauki. Najbardziej ożywione stosunki naukowe łączyły Francję z Anglią. wyrabiania metody i terminologii. Wiktora.nie były wówczas rozgraniczone. Paschasius Radbert. co się w nich znajduje. Chartres. spełniający funkcje jakby ministra oświaty za Karola Wielkiego. Abelard. lodzie i rosie. Senekę i starszego Pliniusza. zwłaszcza południowych. Z całej Europy zjeżdżano tu na studia: Alkuin.Irlandczykiem. stoikach i cynikach.Niemcem.IX wieku. Wówczas. który był w ogóle okresem wielkiego rozkwitu tego kraju. humanistycznych. Najpierw przełom VIII . wielki reprezentant mistyki . Duszą ówczesnego ruchu umysłowego był Alkuin. o sztuce wojskowej i wodnej. o gospodarstwie rolnym. organizator nauk za Karola Wielkiego. Gilbert de la Porree. na schyłku VIII wieku rozpoczął się rozwój filozofii średniowiecznej. praeceptor Germaniae.. który cytuje Owidiusza. pełen zrozumienia dla znaczenia wiedzy. dzielny humanista. że jest „poznaniem rzeczy ludzkich i boskich". perypatetykach. Anzelm. nie kwitnięcia: pełnej koncepcji filozoficznej nie stworzył. doprowadził ją do szczytu. 5. To uchodziło wówczas za filozofię. Gallen. Cycerona. ale wszyscy zamieszkiwali Francję. o wagach. . I w wieku XII szybko postępowała naprzód. miarach i liczbach. W XI w. filozoficznych. po niej następuje geografia. w końcu przychodzą traktaty o geologii i mineralogii. określa prawdziwą filozofię w myśl Ojców kapadockich. kraje i miasta wraz z tym. ośrodkiem kultury stała się Francja. Lukrecjusza.Jest to dzieło kompilatora starożytności. wiek zbierania materiałów. Jan Szkot. Corbie. był Anglikiem. Od niego wywodzili się inni uczeni owego czasu. Niespokojne czasy w drugiej połowie IX i w X w. Fulda. jak Servatus Lupus. św. a zarazem dzieło chrześcijanina. Gottschalk. ŚRODOWISKA FILOZOFICZNE. niebie i świetle. kwitła szkoła w Bęc w 157 . Hugon od św. a przynajmniej zastój w dziele Karola Wielkiego. rozszerzył studia i na ziemie niemieckie. Rozwój ten nie był jednak ciągły. stulecia te stanowią lukę między okresem rozwoju nauki starożytnej a okresem rozwoju średniowiecznej. Okres ten wydał jednego filozofa dużej miary: Jana Szkota Eriugenę. wiatrach. spowodowały upadek. Piotr Lombard. Po stuleciach stagnacji przyszła w połowie XII w. Słońcu. logiczny (De dialectica). Wiktora. traktująca o atomach i żywiołach. były we Francji: w Tours. Cały słynny spór o uniwersalia we wczesnym średniowieczu toczył się między Francuzami. wiek wytwarzania i ścierania się nowych koncepcji. która wspomina o platończykach. chmurach. Orleans. B) Dopiero pod koniec XI w. jak ów Hraban Maur. Pierwszy rozkwit kultury umysłowej średniowiecza nastąpił dopiero na przełomie VIII i IX wieku. jeden z twórców scholastyki Włochem. historia filozofii. który w XIII w. uczyli się i nauczali w szkołach francuskich. epikurejczykach i cyrenaikach.

w XII w. spotykane od VIII w. stopień zaś wyższy teologia. Ta ostatnia była uosobieniem świeckiej filozofii i jeśli filozofię przeciwstawiano teologii. kosmologiczne. 158 . logiczne zaś w trivium jako dialektyka. Na tym kończył się zasób nauk świeckich (które tylko w niewielu szkołach miały zakres bardziej rozległy) i . katedralne i kapitulne. Wszakże stary program szkół nie został zmieniony: zagadnienia metafizyczne. a także formy literackie średniowiecza zostały wytworzone nie od razu. szczególniej Anzelma Kantuareńskiego. które wiązały najściślej filozofię z teologią. Od IX wieku przestała być li tylko encyklopedią nauk. retoryki i dialektyki. szczególniej najwybitniejszego ich przedstawiciela. ale i nauki. Formy nauczania. SZKOŁY były w rękach duchownych. opracowane zostały dopiero na przełomie XI i XII w. A nawet szkoły „pałacowe". geometrii. najsławniejsza z nich była na dworze francuskim. w szkołach uczono siedmiu tzw. 7. większość zagadnień została odzyskana. bądź też specjalne studium dialektyki. zaczęła odzyskiwać swe właściwe tematy: logiczne. Filozofia nie stanowiła odrębnego działu studiów. były kierowane przeważnie przez duchownych. znaczenie klasztorów było mniejsze). Tok nauczania był taki: stopień niższy stanowiły nauki świeckie. nie znało schematów. wytworzyło je i przekazało następnemu okresowi. Obok tych kierunków. dokonał się proces skoncentrowania życia umysłowego w Paryżu. 5) Dialektyków. szczególniej Hugona od św. drugi wytwarzał się powoli i skrystalizował się dopiero w drugim rozkwicie wczesnego średniowiecza. 2) Scholastyków. już w pierwszym rozkwicie w IX wieku znalazł głównego na wieki średnie przedstawiciela. były inne. które kwitło szczególniej w XI i początkach XII w. dostępne również dla świeckich. Samo natomiast w formach było indywidualne. Jana Szkota Eriugenę. Omówić tedy wypada kolejno: 1) Panteistów.. odnawiający starożytną wiedzę. odpowiednik greckiej „techne"). Koncepcję odrębną filozofii wytworzył dopiero następny okres średniowiecza. Wiktora. u niektórych myślicieli łączyły się i uzupełniały.. astronomii i muzyki. tu jako nauczyciele zbierali się uczeni i tworzyły się środowiska naukowe. Obie znalazły wybitnych przedstawicieli od początku XII w. Pierwszy miał w starożytnej filozofii gotowe wzory i przeto wybił się wcześnie. Pierwszy został rychło uznany za heterodoksalny. a mistyka kontemplacyjnym sposobem do poznania prawdy. Studia świeckie były pojmowane jako propedeutyka do teologii. Te dwa kierunki nie wykluczały się wzajem. w trivium zaś dialektyka. przeciwnie. Były to bądź szkoły klasztorne (z nich do X w. drugi był dziełem filozofii ortodoksalnej. Było okresem ustalania nie tylko form: ustaliło także program i metodę średniowiecznej nauki. to w sensie dialektyki i logicznego traktowania zagadnień. zwane scholastycznymi. w których pierwotnie wykładał sam biskup i najwybitniejsi członkowie kapituły. Właśnie wczesne średniowiecze jest okresem wyrabiania tych form. Więc najpierw istniał zarówno kierunek panteistyczny. Boecjuszu i innych. Sztuki wyzwolone dzieliły się na 2 grupy: grupa trzech (trivium) sztuk humanistycznych (artes triviales. Był to bądź kierunek humanistyczny. bądź też szkoły biskupie. „sztuk wyzwolonych" (artes liberales lub saeculares). sermonicales lub rationales) składała się z gramatyki. traktujące ją względnie samodzielnie lub w łączności ze „sztukami". najważniejsze były benedyktyńskie. 8. Filozofia ortodoksalna rozwijała się znów w dwóch kierunkach: scholastycznym i mistycznym. niezgodny z nauką Kościoła. do tej chwili nauka była przedscholastyczna. zespół sztuk wyzwolonych nazywano czasem „filozofią").Normandii. których wykaz i program wieki średnie odziedziczyły po chrześcijańskich pisarzach z ostatniej epoki rzymskiej. potem specjalni „nauczyciele" (magistri). tylko jeszcze nie ułożona w system. Szkoły były nie tylko czynnikami nauczania. ogólnikowym poznaniem rzeczy ludzkich i boskich (choć jeszcze w XII w. 4) Twórców syntezy między scholastyką a mistyką. w XI i XII w. psychologiczne i etyczne były traktowane w związku z teologią. scholastyka dążyła spekulatywnym. szczególniej Abelarda. Nauki świeckie nosiły nazwę „sztuk" (artes. tu były biblioteki. 3) Mistyków. 6. W XII w. Wśród nauk wyzwolonych przewagę miało trivium. Ten program i ta metoda. KIERUNKI FILOZOFICZNE WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA były bardzo różnorodne. szczególniej Bernarda z Clairvaux. jak i kierunek stojący na stanowisku dualizmu Boga i stworzenia. W XII w.następowała teologia. We Włoszech stały naukowo najwyżej: Salerno i benedyktyński klasztor w Monte Cassino. przeciwstawionego objawieniu. psychologiczne. realnych (artes quadriviales lub reales) składała się z arytmetyki. szczególniej w Chartres i Laon. a grupa czterech (quadrivium) sztuk matematyczno-przyrodniczych. STANOWISKO FILOZOFII.

POGLĄDY. oni byli jego poprzednikami bezpośrednimi. ŻYWOT I PISMA. która co najwyżej umiała encyklopedycznie zestawiać skromne wiadomości naukowe. komentował Boecjusza. jaki wydała filozofia średniowieczna. Maksyma Wyznawcy. Filozofia arabska stanowi zjawisko równoległe do łacińskiej i musi tu być także omówiona. z którego pochodzą glosy do Boecjusza. Był wielką powagą naukową swych czasów. czerpał z Augustyna. znał natomiast pisma chrześcijańskich neoplatończyków. zgrupowanych szczególniej w szkole w Chartres. 1. teologia może co najwyżej negatywnie ustalić. co myśl objąć jest zdolna. lecz alegorycznie. Tworząc świat. Główne jego oryginalne pisma: 1) traktat O przeznaczeniu (De praedestinatione). z nich korzystał. W epoce niemowlęctwa nauki ten subtelny filozof był zjawiskiem prawie niepojętym. 2) traktat O podziale natury (De divisione naturae). 2) Okres następny. gdzie odtąd przebywał jako pierwszy uczony nadworny. „żywą zagadką". Jan Szkot Eriugena urodził się w początku IX wieku w Brytanii. anachronizmem. co poznajemy z Boga. jest „wszystkim we wszystkim": jest to 159 . powstał na samym początku. Przyjmował. W epoce. lecz tylko Jego objawienia (teofanie). Koncepcja Boga taką metodą uzyskana odbiegała od dosłownej nauki Pisma i weszła na drogę abstrakcyjną. mianowicie greckich Ojców Kościoła: Grzegorza. Eriugena twierdził. Sam Bóg jest ponad wszelkimi kategoriami. nie wychodzi poza Siebie. gdy pisał De praedestinatione: nie znał wówczas jeszcze greckich Ojców Kościoła. a neoplatońską koncepcję wyczytał z aluzji u Ojców łacińskich. to znaczy niczym z tego. przede wszystkim w wielkim sporze IX w. po zapoznaniu się z Ojcami greckimi. KONCEPCJA BOGA. która rozwinęła się w scholastyce a dostosowywała rozumowanie do brzmienia Pisma. Właściwa natura Boga jest w ogóle niepoznawalna. zawarty w Bogu. ROZWÓJ. natomiast nawiązanie do Ojców greckich stanowiło odrębność Eriugeny. Ale jednocześnie jest . choć był człowiekiem świeckim. stanowiły one jakby wyrzeczenie się wcześniejszego panteizmu. co w Nim samym jest zawarte. nikt nie wejdzie do nieba inaczej jak przez filozofię. To jego słowa: nemo intrat in caelum nisiper philosophiam. jak mówi jego przydomek (Eriugena . miał gnostycką koncepcję Pisma. ani nawet że działa: tu Eriugena posunął konsekwencję swej negatywnej filozofii dalej niż którykolwiek z pisarzy chrześcijańskich. zawierające objawienie. Ale Pismo św. System Eriugeny był tedy typowo emanacyjny. należał do tego szeregu rozwojowego. ERIUGENA I PRĄD PANTEISTYCZNY System najbardziej zbliżający się do panteizmu. był jedynym umysłem o aspiracjach systematycznych i zdolnościach spekulacyjnych. Wszyscy ci filozofowie wyszli ze środowiska o kulturze łacińskiej. że Bóg jest „niczym".. utorowaną przez neoplatonizm. Na parę lat przed połową stulecia został wezwany na dwór Karola Łysego. System Eriugeny był typu neoplatońskiego. jak dawni Ojcowie Wschodu. Tworzenie świata jest nie aktem woli. stawaniem samego Boga. To środowisko nie było wszakże naówczas jedyne: filozofia rozwijała się jednocześnie i wśród Arabów. Tłumaczył na łacinę pisma Pseudo Areopagity i Maksyma Wyznawcy. że świat wywodzi się z Boga i że Bóg jest „istotą wszechrzeczy". POPRZEDNICY. to nie sama Jego natura. jak na owe czasy. Eriugena pisał. podstawowe dzieło metafizyczne. że między objawieniem a rozumem panuje zgoda. PseudoDionizego. lecz wydaje to. ale to czyniło całe wczesne średniowiecze. Był czystej krwi filozofem.Boga jest tylko rozwijaniem się. zapewne w Irlandii. który został zapoczątkowany przez Plotyna. pojmujący świat jako konieczny wytwór rozwoju Bożego. już w IX w. był dziełem Eriugeny. uczoności. Pism samego Plotyna Eriugena nie znał. w tym okresie rozwinął swój filozoficzny system i napisał De divisione naturae.6) Humanistów. że jest substancją ani też że jest miłością. nie można orzec o Nim nawet tego. lecz procesem koniecznym. znał język grecki i nawet pisał poezje greckie. z którego cały wszechświat powstaje. podczas gdy w większości myśliciele średniowiecza byli teologami. Przez nią zyskiwał wolność dla filozofii. 1) Okres wczesny.wszystkim: źródłem. brał nie dosłownie.pochodzący z Erynu). czym Bóg nie jest. władze kościelne odwoływały się doń w sprawach teologicznych. 3) Okres późny. o przeznaczenie (predestynację). głos w religijnoetycznym sporze o przeznaczenie. dostosowującą sens jego do wyniku rozumowania i będącą zupełnym przeciwieństwem tej. Znał również Ojców łacińskich. To. twórczość. bo nadmiar bytu i dobroci. Był człowiekiem niezwykłej. zwłaszcza Augustyna. musiał być urzeczywistniony..

Ale poznanie zaczyna się od dołu: zaczyna się od władz niższych. Istnieje łaska Boża. gatunki są zatem wcześniejsze od jednostek. co nie istnieje. a jakże moglibyśmy być zbawieni bez łaski i jaki sens miałby sąd bez wolności? Potępienie nie może być rzeczą predestynacji. Rzeczy istnieją tylko przez to. jak Ratramnus ze słynnej szkoły w Corbie i humanistycznie wykształcony Servatus Lupus. nie jest sam rzeczywisty. a rzeczywiste są tylko ogólne idee. przekraczający wszelkie kategorie i niepoznawalny (Bóg Ojciec Pisma świętego). Filona i innych) sposób.Dzieje świata to wyjście z Boga i powrót doń. w którym każda z czterech natur stanowiła nie tyle rodzaj bytu. w wygodny do zapamiętania (zresztą niezupełnie oryginalny. Wówczas Hinkmar zwrócił się o pomoc do świeckiego uczonego. że jest nicością. Ten stanął na stanowisku jednej predestynacji. ale gdy osądzić go rozumem. a grzech nie jest (jest tylko brakiem dobra. lecz tylko przemijającym przejawem. czyli jednostki powstają z gatunków. Wszczął go Gottschalk głosząc Augustyński pogląd o predestynacji podwójnej: cnota jest tak samo od Boga przeznaczona. a w najwyższej swej postaci sięga poprzez idee do niezmiennej i jedynej natury Boga. dobra i zła. KONCEPCJA POZNANIA Eriugeny odpowiadała jego koncepcji bytu. bo nic nie istnieje poza Bogiem. Eriugena mniej zajmował się szczegółowymi kwestiami teologii i filozofii. NAUKA o PRZEZNACZENIU. który poznaje już nie rzeczy. nie są bynajmniej abstrakcjami umysłu. 2) Natura tworząca. przeciwnie. jako panteista oddziałał. zrealizowaniem idei. wedle przekazanej przez Greków hierarchii: najpierw zmysł wewnętrzny. bo świat powróci do tego.poparli ją inni duchowni. Była teocentryczna: nie ma innego przedmiotu poznania poza Bogiem. ale istnieje też i wolność ludzka niesłuszna jest nauka. Eriugeny. . pierwotny byt. na etapy. które są niematerialne. przeto nie może być przyczyną rzeczy przeciwnych. Koncepcja świata u Eriugeny zgodna była z tradycją i konsekwencją emanatyzmu. to okazuje się. a stworzona: to zespół idei wyłonionych z Boga. w którym świat wyłonił się z Boga i do Boga powróci. lecz. istnieje naprawdę tylko Bóg. czyli świat materialny w gruncie rzeczy sprowadza się do niematerialnego. wiedza zaś może tylko dotyczyć tego. Wynikało stąd przekonanie o realności pojęć (tzw. lecz idealne prototypy ich w Bogu. Biskupi: Hraban Maur z Moguncji i Hinkmar z Reims oparli się tej nauce. którą niegdyś głosił Grzegorz Nysseński. Osiągnął poczwórny podział natury. lecz w obu znalazł jeszcze po dwie postacie. KONCEPCJA STWORZENIA. co jest. zbawienia i potępienia. przez które Bóg objawia się i daje poznać (utożsamiony z Synem Bożym. czy drugiej. bo predestynacja jest wiedzą z góry przez Boga posiadaną. 2. Pogląd na świat Eriugeny był typu symbolicznego: świat. następnie rozum. że partycypują w Bogu. jaki znamy. ile etap jego emanacyjnego rozwoju. Rzeczy nie są same realne. która zaprzecza czy to jednej. a świat jest Jego objawieniem. idee zaś przez to. będący dalszą emanacją Boga. ta sama. boć zarówno zbawienie jak i sąd ostateczny są objawione. Rzeczy zaś jednostkowe tyle tylko mają realności. ile mają jej idee. rzeczywistymi siłami. 4.ze względu na to. lecz jest tylko symbolem rzeczywistości. nie może być wiedzy i nie może także być 160 . Materia daje rozłożyć się na składniki i wtedy okazuje się zespołem własności. Poznanie ma tę samą ewolucyjną naturę. O tym. Rzeczy powstają z prototypów. Świat zewnętrzny ma za sobą świadectwo zmysłów. 4) Natura nie stworzona i nie tworząca: to Bóg jako kres wszechświata. podobnie jak śmierć jest tylko brakiem życia). Eriugena rozdzielił. bo przygotowany przez stoików. a potępionym . że partycypują w ideach. Jako panteista był w wiekach średnich rozumiany. Była to na wskroś immaterialistyczna koncepcja rzeczywistości. od zmysłów zewnętrznych. Logosem). natomiast . które wytwarzają szczegółowe zjawiska. identyczny zresztą z początkiem. 3) Natura stworzona i nie tworząca: to świat rzeczywisty. że dawała należne miejsce łasce Bożej . realizm pojęciowy).formuła panteizmu. 1) Natura tworząca. jak grzech.być złymi i zasłużyć na śmierć wieczną. Szczegółowo wypowiedział się jednak w kwestii predestynacji. 3. Bóg jest jeden. lecz tylko są objawieniem realnego Boga. jako negującej wolność i odpowiedzialność ludzką. nie ograniczył się do zwykłego podziału na Boga i świat. a zebrany przez nie materiał przejmują władze wyższe. czyli na naturę tworzącą i naturę stworzoną. Przejęty konstruowaniem wielkiego systemu. a nie stworzona: to Bóg jako najwyższy. co byt: i ono rozwija się w szeregu szczebli. zabrawszy na życzenie duchowieństwa głos w toczącym się wówczas sporze. jednakże panteistyczne przeważają. Ale sam Bóg jest niepoznawalny i tylko objawienie się Jego jest przedmiotem filozofii. z czego wyszedł. Cały ten proces emanacyjny. Wprawdzie nie wszystkie wypowiedzi Eriugeny brzmią w ten sposób. wybranym jest przeznaczone być dobrymi i mieć życie wieczne. jednostka materialna nie jest samoistnym bytem.

predestynacji.. Był bliski Eriugenie. że wcielenie. ZNACZENIE. Zdecydowany panteista. gdyż swą gnostycką koncepcją Pisma św. ulegli ich wpływom doktrynalnym. a jeszcze przez Honoriusza III w 1225 r. pokrewne sekty. Ale idee. Poprzez sekty i prądy religijne. „nie może być zbawiony. że wpływ ten pozostał poza głównym korytem średniowiecznej scholastyki. Waldensi. i zwłaszcza wpływ Augustyna sprawił. które okazały się szczególnie podatnym terenem dla doktryn panteistycz-nych. OPOZYCJA. daje się wykazać ciągły łańcuch tradycji 161 . Jednakże żadne stanowisko nie zostało powszechnie przyjęte.w przeszło 3 stulecia od śmierci Eriugeny . Choć potępione. iż wywołały . to nie może być dobra i zła moralnego. że jest organem Chrystusa". choć cofnięte. że każdy człowiek jest tak samo synem Bożym jak Chrystus. Strasburgu. natomiast scholastyka poszła innym torem. miały ośrodki w Kolonii. szerzące się wśród ludu. która utożsamiała okresy dziejów ludzkich z powstaniem osób boskich. jak też ludowe ruchy religijne. mówi o Bogu. mianowicie panteizmu i panteistycznego mistycyzmu w wiekach średnich. Najwcześniej potępienie spotkało jego naukę o przeznaczeniu. Tworzyły się sekty. jakim była szkoła w Chartres. Przeto predestynacja jest tylko jedna: dla wybranych. skazane na spalenie. że system Eriugeny jest bardziej zracjonalizowany. braci i sióstr „wolnego ducha". że każdy jest. Pokrewne mu systemy chrześcijańskie bywały w patrystyce. herezję amalrycjan. Etyczną konsekwencją jego nauki było. Ale tworzyły się znów inne. która. uchodzili na południe Francji w okolice Lugdunu. co Pismo św. wykładał pod koniec XII wieku w Paryżu dialektykę. I wywarło wpływ. może więcej jeszcze niż filozofia Orygenesa czy Pseudo-Dionizego. Amalrycjanie. zmartwychwstanie. bo cokolwiek jest. łaciński duch. Jest to najbardziej neoplatońska ze wszystkich filozofii chrześcijańskich. zainicjowana we Włoszech przez Joachima de Fioris. Jednakże zachodni. zasługi i winy. dzieło Eriugeny było czytane. ale bardziej stanowcze potępienie spotkało De divisione naturae. Moguncji. Eriugena nie stworzył odrębnego typu filozofii: jego system emanacyjny w istocie swej nie różni się od neoplatonizmu. . lecz każdego człowieka. objawieniem się Boga i że do każdego z nas stosuje się to. Pokrewna była sekta „wiecznej ewangelii". Synody z 1210 i 1215 r. jak ta. mniej mistyczny niż systemy Ojców greckich. były w pełnym rozkwicie w XIII w.interdykt jego pism z 1225 roku. dotrwały czasów Eckharta i wielkiego rozwoju mistyczno-panteistycznych spekulacji w XIV wieku. Ze względu na swą treść nie mógł być przyjęty przez prawowierne średniowiecze. odrzucała niektóre dogmaty. ale pokazał średniowieczu co do formy wzór jednolitego. Ale ważne było. jest Bogiem. prowincje. kraje stanęły do walki o teorię wolności i predestynacji. przejęli ich nauki. że na progu wieków średnich odbyła się próba sił takiego systemu. Amalryk z Bene pochodził z okolic Chartres i zależny był od tej szkoły. ale sobór w Walencji (855) odrzucił artykuły tamtego soboru. wprawdzie sobór w Kiersy w 853 r.. (Odrębne miejsce wśród pism Eriugeny zajmowały jego późne glosy do Boecjusza i wpływ ich był inny: one dla następnych stuleci stały się właśnie wzorem metody scholastycznej). nie przestały działać. Co więcej. ale jeszcze radykalniej i jaskrawiej ujął jego stanowisko. które wedle tych idei żyły i nauczały. Duchem św.. głosił. które potępione zostało przez Leona IX w 1050 r. że „wszystko jest jednem". Późniejsze. chrześcijaństwo podzieliło się na obozy.Idee Amalryka stały się podłożem sekty „amalrycjan". kto nie wierzy. uznał stanowisko Eriugeny. Kompromis panteizmu Eriugeny z dogmatami chrześcijaństwa był powierzchowny. np.. tyle tylko. natomiast było wzorem dla poczynań pozascholastycznych i heterodoksalnych: Eriugena był przeważnie uważany za „ojca antyscholastyki". w podstawach swych system Eriugeny został obcy duchowi chrześcijaństwa. kościoły. wyższym ponad grzech. Wpływ Eriugeny objął zarówno szczyt ówczesnej uczoności europejskiej. że skoro Bóg w nas wytwarza wolę i uczucie. Wpływy amalrycjan szły także na wschód i dosięgły ziem nadreńskich. że człowiek jest organem Bożym. np. zetknąwszy się z nimi. prześladowani. ukrzyżowanie dotyczy nie wyłącznie Chrystusa. Panteistyczne nauki Eriugeny zostały na większą skalę odnowione w XII i w początku XIII wieku. a potem teologię. a wtedy oddziałały tak silnie. Amalryk pod naciskiem cofnął przed śmiercią swe nauki w 1204 r. niekompilacyjnego systemu. które stanowiły ośrodek herezji waldensów. potępiły amalrycjan. Doktryny te szerzyły się zwłaszcza w sektach begardów i beginek. System Eriugeny musiał spotkać się z oporem Kościoła. a synod w Langres (859) gwałtownie zaatakował Eriugenę. monistycznym pojmowaniem stosunku Boga i świata. sądu ostatecznego i odkupienia. tak samo jak Chrystus. idealistycznym pojmowaniem rzeczywistości był w niezgodzie z podstawami chrześcijaństwa. WPŁYW. zwolennicy Gottschalka zarzucali mu powrót do herezyj Orygenesa i Pelagiusza. przekonany o immanencji Boga w stworzeniu. zgodnie z jego nauką.

Był nim św. natomiast dialektyką. Żadne z krańcowych stanowisk nie utrzymało się w scholastyce na stałe. inni odmawiali jej wszelkiej wartości. pierwotnie wędrowny sofista. POPRZEDNICY BEZPOŚREDNI. 1088). czyli czysto rozumowego dochodzenia prawdy. gotowych wzorów. Już po trzech latach został przeorem klasztoru.1089). jak panteizm. a zarazem zdecydowanym przeciwnikiem destrukcyjnej dialektyki Berengara. dialektyk przejęty wyższością rozumu i chcący wszystko racjonalnie wytłumaczyć. najbardziej wszakże znanym przedstawicielem ruchu był św. zasadniczo różnił się odeń charakterem: w przeciwieństwie do namiętnego 162 . Ruch ten. wprawdzie jest to niezgodne z zasadą sprzeczności. skąd zwany jest Anzelmem Kantuareńskim. uczynić.: jednakże twierdził. w rozumieniu Eucharystii zerwał z prawowierną nauką. Berengar z Tours (zm. ŚW. nauczyciel Berengara. zupełnie odmienne części: w Bęc wiódł cichy żywot uczonego i nauczyciela. Anzelm. lata męskie od 1060 spędził we Francji. ten. Oto np. 1103). nie wyłączając zasady sprzeczności. Włoch. Wielkiego filozofa wydał dopiero na przełomie XI i XII wieku. zmuszonego toczyć z królem angielskim walkę o prawa Kościoła. Takie poczynania wywołały reakcję. Był tym. dialektyką bowiem nie pozwalała mu uznać zmiany substancji bez zmiany akcydensów. a od 1070 arcybiskup kantuareński w Anglii. Popisy ich nie przynosiły nauce korzyści.od Eriugeny aż po schyłek średniowiecza. Bóg bowiem ma władzę nieograniczoną i mógłby. Ale był po Augustynie pierwszym myślicielem. wniknął w jego ducha i zdołał samodzielnie posługiwać się jego zasadami. na północy osiadły. aby nawet to. dotyczą wyłącznie rzeczy ludzkich. Rozmnożył się w XI wieku typ „dialektyków" (zwanych także „filozofami" lub „sofistami"). ani u nikogo ze współczesnych Anzelm nie mógł znaleźć wzoru i musiał poń sięgać aż do Augustyna. gdyby chciał. umysł Augustyńskiemu kongenialny. zajmował katedrę arcybiskupią w Canterbury. nie było. gdy zaczęli posługiwać się nią teologowie. nie miał bowiem. lecz musiał sam wytwarzać stopniowo metodę i teorię. „Alter Augustinus" nazywano go w średniowieczu. Piotr Damiani nie zajmował jeszcze wobec dialektyki zupełnie skrajnego stanowiska. Ku temu dążył przede wszystkim Lanfranc (ok. ale właśnie jest to zasada tylko ludzka. poprzednikiem zresztą tylko w dialektyce. zwalczając wiedzę na rzecz wiary. Anzelm. Życie jego rozpada się na dwie. Już w okresie najżywszych sporów XI wieku próbowano znaleźć równowagę między Pismem św. Był on zdania. Ostatnie lata. Umysłem pokrewny Augustynowi. W Niemczech szerzył go Otloh z Regensburga (1010-1070) i Manegold z Lautenbachu. Niebawem reakcja stała się gwałtowna: hiperdialektyzm wywołał antydialektyzm. który stanowi scholastykę w ściślejszym znaczeniu. a dialektyką. odbierającego jej wszelkie prawa na rzecz wiary. POPRZEDNICY. podważała nieraz prawdy wiary. którzy wędrując z miejsca na miejsce popisywali się swą sztuką. a później opatem. ŻYCIE ANZELMA. mającym najwięcej zwolenników wśród dawniejszych zakonów. który potężnie pchnął naprzód myśl chrześcijańską w kierunku zapoczątkowanym przez niego. Anzelm był następcą Augustyna. Gdy jedni byli za wyłącznym posługiwaniem się dialektyką. co już się stało. ANZELM I POCZĄTKI SCHOLASTYKI Prąd najpotężniejszy średniowiecznej filozofii. bo dla metafizyki ani u niego. wędrowny nauczyciel (zm. a nie boskich. 1010. Piotr Dam i ani we Włoszech (1007 . stosowana do kwestii teologicznych i wówczas z natury rzeczy pozbawiona możności sprawdzenia wyników. Zderzyły się wówczas krańcowe poglądy. Lanfranc był nauczycielem i bezpośrednim poprzednikiem Anzelma. był ruchem konserwatywnym. w Canterbury zaś życie dygnitarza kościelnego. który filozofię nazwał „służebnicą teologii". przestrzegał przed przecenianiem dialektyki i w ogóle wiedzy świeckiej. Dialektyka. mianowicie w Bęc. dokąd udał się. Anzelm (1033-1109) urodził się w Aosta w Piemoncie. że dialektyką musi całkowicie podporządkować się dogmatom. pociągnięty sławą Lanfranca. nie od razu znalazł dojrzały wyraz. łatwo stawała się rozumowaniem dowolnym i sofistycznym. ale też nie stanowiły dla niej niebezpieczeństwa. że zasady dialektyki. Był podziwianym powszechnie dialektykiem. do którego posunęli się niektórzy mistycy XII w. Podczas gdy wcześniejsi pisarze średniowieczni powtarzali mechanicznie formuły Augustyna. przede wszystkim zasadniczą koncepcję stosunku wiary do rozumu i zasadniczą koncepcję Boga. „ojciec scholastyki". benedyktynów i cystersów. od 1093 aż do śmierci.1072). po nawróceniu zaś kierownik szkoły klasztornej w Bęc w Normandii. Wystąpienie Anzelma było poprzedzone przez spór o wartość dialektyki. Wziął od niego bardzo wiele. Już Fulbert.

in. Z jednej strony zrozumienie jest wyższym stopniem poznania niż ślepa wiara: „Wydaje mi się to niedbałością" . aby rozumieć". Postępował tu jak Eriugena.pisał „nie przykładać się. Podstawą jej był skrajny realizm pojęciowy: pojęciom nie tylko jednostkowym. Anzelm bez dyskusji stosował go w dociekaniach filozoficznych.. Inne pojęcia rozumiał analogicznie. Rozum nie jest instancją. była myśl o racjonalności Boga i świata. słynny traktat o odkupieniu. W drugim okresie. podczas gdy tamci. są tylko indywidualnymi odmianami tego samego 163 . na wzór Augustyna (gatunki są wzorami. Jądro poglądu Anzelm ujął w swej dewizie: wiara poszukująca zrozumienia (fides ąuaerens intellectum). jak dawniejsi teologowie. Pisma te pochodzą z pierwszego okresu. Rozum jest wolny i samodzielny. był scholastykiem. dlaczego nią jest. nie może służyć jako argument. z tą różnicą. ani czysty racjonalizm. ale on sformułował jej zadanie. Założeniem. lecz jest czymś istniejącym realnie i samoistnie.Forma pism Anzelma była osobista i swobodna. że dusza jest nieśmiertelna i wolna. podaje. Żaden scholastyk nie stosował dialektyki w szerszym zakresie niż Anzelm: ten starał się dowieść nie tylko. że Bóg istnieje. WIARA i ROZUM. ale nie podaje. że świat jest stworzony z niczego. które odtąd spełniała świadomie. pisał już tylko specjalne prace teologiczne i dewocyjne. że mają tę samą wspólną istotę. które go upoważniało do takiego ujmowania prawd wiary. wykluczali możność stosowania doń zasad logicznych. pojęcie „sprawiedliwości": czyny są sprawiedliwe przez udział w nich sprawiedliwości samej. nie dochodzić prawdy. na wzór Plotyna (jednostki powstają z gatunków). w którą wierzy i którą kocha serce moje. Ale z drugiej strony wiara wyprzedza zrozumienie i jest dlań normą.Afrykanina był naturą pełną spokoju i słodyczy. ale sam w sobie nieponadlogiczny. 3. gdy Anzelm był opatem. Według niego „chrześcijanin powinien przez wiarę dojść do zrozumienia. Pismo św. i jakie posiada własności. Anzelm zaś stanowił jeden z najważniejszych etapów tego procesu. ale z operacji jego ma być eliminowana. Na stosunek wiary i rozumu. W szczególnie dobitny sposób Anzelm zastosował realistyczną doktrynę w teorii odkupienia: nie twierdził. o istnieniu i naturze Boga. Toteż stosował przy poznawaniu natury Boga zasadę sprzeczności. jak u Augustyna. ze względu na nadlogiczność Boga. by. Trójcę. abym wierzył. Cur Deus homo. wcielenie. co jest prawdą. Założeniem tak pojętego grzechu i odkupienia było. POGLĄDY. u Augustyna był niepoznawalny już tylko dla nas. ale nawet starał się uzasadnić „tajemnice" wiary. „Prawda" jest nie tylko w umyśle. wedle których Bóg stworzył jednostki). lecz prawdę objawioną objaśniać. Wiara ma być punktem wyjścia i dojścia w rozumowaniu. dla Anzelma zaś natura Boga całkowicie odpowiadała prawom logicznym. Anzelm zaś egzemplarycznie. w co wierzymy". Od czasów Ojców Kościoła dokonywał się stały proces racjonalizacji poglądu na świat. że ten pojmował realizm emanacyjnie. Jest to faktycznie dewiza całej dojrzałej scholastyki. po utwierdzeniu w wierze. Zadaniem rozumowania nie jest sprawdzać. Późniejsi scholastycy próbowali uzasadniać realizm pojęciowy. pt. U PseudoDionizego i Eriugeny.w granicach dogmatu. który stał się miarodajny dla filozofii średniowiecznej. 2. W tym sensie był pierwszym scholastykiem. tak samo jak sądy są prawdziwe przez udział w nich prawdy samej. 1. jako biskup. która by mogła sprawdzać prawdy wiary. do zrozumienia tego. lecz uzasadniać wiarę. scholastycznej metody wykładu jeszcze nie miał. RACJONALNOŚĆ BOGA i ŚWIATA. że Chrystus ofiarą swą wykupił ludzkość od szatana. ale . Chodziło mu o to. nie po to bowiem chcę rozumieć. że pisma jego „do tego najbardziej się nadają. „Pragnę w jakikolwiek sposób zrozumieć prawdę Bożą. i rozum. jeśli chodzi o treść metafizyczną i o metodę myślenia. Wedle niej dla poznania prawdy potrzebna jest i wiara. Objaśnianie to Anzelm pojmował jeszcze ogólnikowo. ale pośrednia między nimi swoista postawa scholastyczna. któremu zaprzedała się grzechem pierworodnym. Bóg był ponadlogiczny. lecz wierzę. W myśl Anzelma już i przed nim działała teologia i filozofia chrześcijańska. np. m. by podać racje i uczynić dla umysłu koniecznym to. Uważał. . lecz że dał nią zadośćuczynienie Bogu za obrazę tym grzechem popełnioną. że wszyscy ludzie są gatunkowo jednym i tym samym. Założenie racjonalności bytu dało dialektyce Anzelma styl platoński. Dialogus de grammatico i De veritate są drobniejszymi pracami treści logicznej. odkupienie. ale i ogólnym odpowiada rzeczywistość. natomiast schematycznej. Monologium i Proslogion traktują o głównych zagadnieniach teologii. Nie był to czysty fideizm. PISMA. Pisma i dialektyki Anzelm sformułował pogląd. w szczególności racjonalizacji idei Boga. zależnych od neoplatonizmu. wynik rozumowania jest z góry wyznaczony przez wiarę i musi być z nią zgodny.. co wiara podaje jako fakt. REALNOŚĆ POJĘĆ. a nie przez zrozumienie do wiary". prawda była dowiedziona koniecznymi racjami bez odwoływania się do powagi Pisma".

„największej" (ens quo maius cogitari neąuit). czyli zakłada Boga. W szkołach. byłaby więc czymś sprzecznym. Metafizyka ta była równie teocentryczna jak Eriugeny. lecz wyłącznie na podstawie pojęcia Boga. jak się wyrażał. nie może biec w nieskończoność. w stosunku do jakiejś innej rzeczy. Dowód ten. później zaś jednolite „sumy".„człowieka w ogóle". Ta przyczyniła się wybitnie do wytworzenia literackiego typu dojrzałej scholastyki. 2. Zatem istota najdoskonalsza nie może istnieć tylko w myśli. Anzelma z Laon (zm. ponad którą nie ma doskonalszej. w jaki sposób wielość ludzi jest w gatunku jednym człowiekiem. wreszcie. kierowaną przez ucznia jego. a tylko rozwinięcie od Anzelma. Spośród zbiorów. Przeprowadzał dowód w ten sposób: Jeśli posiadamy pojęcie istoty najdoskonalszej. zawdzięcza im swą sławę filozofia.również w Monologium . Anzelm szukał na tej samej drodze dowodu istnienia Boga. której pozbawiona byłaby istota najdoskonalsza istniejąca tylko w naszej myśli. który wyłożył w Proslogionie. które są mniej lub więcej dobre. WPŁYW. jest więc od niej o tę własność doskonalsza. Dzieło swe oparł 164 . Piotr Lombard był Włochem. że wiele osób. zakładają istnienie czegoś. pochodzący z lat 1150-1152. był taki: Jeśli istnieją rzeczy. Anzelm dodał doń jeszcze . Osnowa tego dowodu pochodziła od Augustyna. DOWODY ISTNIENIA BOGA miały ze wszystkich pomysłów Anzelma największe znaczenie. jednak zupełnie od niej różna. które jakąś własność posiadają względnie. to istnieje ona w naszej myśli. Jego współcześni i bezpośredni następcy byli tylko dialektykami: dla zagadnień metafizycznych nie mieli zrozumienia. czyli na Boga. b) Poza tym Anzelm był autorem zupełnie samodzielnego dowodu. Anzelm sformułował 1) metodę filozofii średniowiecznej wedle zasady fides quaerens intellectum. lecz musi istnieć w rzeczywistości: wynika to z pojęcia Boga. ale szereg ten. rozważając ową najtajniejszą naturę. W tym samym duchu Anzelm pisał z powodu dogmatu Trójcy św. musi więc być istota. sam wykładał w paryskiej szkole katedralnej. Przeto istota najdoskonalsza. tworzą szereg o doskonałości wzrastającej. Tamte w rzeczywistym świecie znajdowały podstawę do wniosku. sprawcą i celem. zatem cała ludzkość zawiniła przez Adama i cała została odkupiona przez Chrystusa. które w tym wieku powstały. lecz Augustyna. nie z ducha Plotyna. mianowicie własność istnienia rzeczywistego.to Bóg. I wszelki byt względny zakłada byt bezwzględny. a od 1159 był biskupem paryskim. lecz był jego przyczyną trojaką: wzorem. zaczęto teraz wedle jego wzoru traktować teologię dialektycznie. Formy te ukonstytuowały się ostatecznie w XII w. ucieleśnionym przez Anzelma. czy również w rzeczywistości ? Jeśli istota najdoskonalsza istnieje w rzeczywistości. to musi istnieć i owa inna rzecz. jest jednym Bogiem?" Klasyczne. Oddziałał najwięcej przez szkołę teologiczną w Laon. metafizyka ta była dualistyczna. gdzie dotąd uczono tylko bądź dialektyki. dające na podstawie sentencji systematyczny wykład nauki uznanej przez Kościół. który z logicznego pojęcia wnosi o istnieniu jego przedmiotu. 1117). bądź dogmatycznej teologii. W XII w. tu zaś Anzelm podjął próbę dowiedzenia istnienia Boga bez odwoływania się do świata. co jest bezwzględnie wielkie. 2) zaczął budować metafizykę średniowieczną. Idee Anzelma nie od razu znalazły oddźwięk. jeden tylko Hugon od św. Były to najpierw zbiory „sentencji". co jest bezwzględnie dobre. który po studiach odbytych w Paryżu. zastosowania dialektyka i skrajnie realistyczna teoria pojęć Anzelma znalazły w dowodach istnienia Boga. z największym uznaniem spotkał się zbiór Piotra Lombarda Quattitor libri sententiarum. Więc dobra względne. a) Dowód. Wiktora. wybranych z Pisma i doktorów Kościoła. Podobnie każda względna wielkość wskazuje na coś. nie byłaby najdoskonalsza. ta istota najdoskonalsza . ZNACZENIE ANZELMA. Wcześniej oddziałały metodologiczne poglądy Anzelma. to jakże. znany jest pod nazwą dowodu ontologicznego. znalazła formy zewnętrzne odpowiadające systematycznym dążeniom. od 1140 r. Wiktora był godnym jego kontynuatorem. Bóg nie był w niej identyczny ze światem. gdyby istniała tylko w myśli. którym posługiwał się w Monologium. pojmie.Bóg. to posiada własność. Licznych następców znalazł dopiero w XIII w. Opierał się na pojęciu Boga jako istoty najdoskonalszej lub. z których każda jest Bogiem doskonałym. A bezwzględne dobro to jest . głównie w klasztorze św. W ten sposób artykuł wiary został wytłumaczony przy pomocy realizmu Platońskiego. 1. jak każdy szereg rzeczywisty. 4.samodzielny wariant: Istoty stworzone są nierównej doskonałości. Ale: czy istnieje tylko w naszej myśli. że istnieje Bóg.: „Kto nie pojmuje. gdy scholastykę opanowały aspiracje do stworzenia metafizyki w wielkim stylu. Było rzeczą zwyczajną w teologii z pojęcia Boga wywodzić Jego własności: że jest jeden lub że jest wieczny..

Leibniz (różnica była słowna: ens quo maius cogitari nequit Kartezjusz zastąpił przez ens perfectissimum. jego dowód ontologiczny. a przeciwnikiem był wówczas bez mała tylko Tomasz z Akwinu i część jego uczniów. Ten „geniusz religijny XII wieku" był duszą owego potężnego ruchu religijnego. Pisma o znaczeniu filozoficznym: De gradibus humilitatis et superbiae (ok. Natomiast Bernard nie korzystał z mistyków panteistycznych. Nawet w XIX w. jakich było wiele w XII w. Będą. uformowały się obie odmiany mistycyzmu. natchnionych przez Plotyna. Miał z nią wspólne zadanie: poznanie prawd nadprzyrodzonych. stało się zwyczajem wypowiadać poglądy filozoficzne i teologiczne w postaci komentarzy do Sentencyj Lombarda. że na czele paryskiego fakultetu teologicznego przez 38 lat stał wierny uczeń Lombarda. Ale nie zdołał rozwiać wątpliwości. Wywołał ją realizm Anzelma i. na Janie z Damaszku. teologowie ówcześni nie tylko nie przyjęli go. krytykiem był Gaunilon. De gratia et libera arbitrio (ok. Izydor. później opatem klasztoru w Clairvaux. a wtedy traktowało ją w duchu panujących teorii Augustiańskich. Bernard (1091 . BERNARD I POCZĄTKI MISTYKI ŚREDNIOWIECZNEJ Mistycyzm stanowił w filozofii średniowiecza drugi. znalazł przewagę wśród filozofów. przechowało się przeszło 240 takich komentarzy średniowiecznych. jak Albert Wielki. między którymi są komentarze mistrzów scholastyki. POGLĄDY. Szczególne były koleje dowodu ontologicznego. 1. i zaczynając od Abelarda.. Był wielkim kaznodzieją swego stulecia. ze stanowiska realizmu umiarkowanego. w pracy Liber pro insipiente. wyciągnięte przez Anzelma. Dzieło Lombarda. Oddał się całkowicie sprawom religii i Kościoła. w młodych latach. Boecjusz. Głównym źródłem były dlań pisma czysto religijne. Tomasz z Akwinu. MISTYKA A MISTYCYZM. Narazić nie oddziałał. wytworzonego przez cystersów. Skrajny realizm zwalczano ze stanowiska nominalizmu. choć mało filozoficzne. i Kant w XVIII w. Wśród licznych w średniowieczu mistyków. Gaunilonowi Anzelm odpowiedział w swym Liber apologeticus. był nieugiętym tępicielem herezyj. zwłaszcza św. zaletę jej stanowiła prostota i przejrzystość. ale przeważnie nawet nie wspominali o nim. od wczesnego wieku był cystersem. a korzystał też z myślicieli XII w. miał zastąpić scholastykę. usiłujących bezpośrednio obcować z Bogiem. Malebranche i. Duns Szkot i wielu innych. Ale jeszcze w czasach nowych rozwijali go wybitni filozofowie: Kartezjusz. 1126). jak Kasjodor. ekskluzywnej. Św. doctor mellifluus. wziętość dowodu zmniejszyła się. Dowód ontologiczny doczekał się odprawy jeszcze za życia Anzelma. 1. że z posiadania przez umysł pojęcia istoty doskonałej nie wynika jej istnienie w rzeczywistości. 1127). rozumując zaś jak Anzelm. jak Pseudo-Dionizy i Eriugena. Wyrazicielem mistycyzmu ekskluzywnego był św. zakonnik z Marmoutier. ŚW. miał zwolenników wśród filozofów katolickich. POPRZEDNICY. należy przedtem już ustalić. rycerskiego rodu. ale gdy scholastyka widziała drogę do nich w rozumowaniu. można dowieść istnienia każdej fikcji. od końca bowiem XII w. De consideratione (1149-1152). na pisarzach takich. jak Hugon i Abelard. Następnie zarzucał. że rzecz ta istnieje. który wychował parę pokoleń na tym podręczniku. Pawła. ani największa. Natomiast w XIII w. odegrało znaczną rolę w dziejach filozofii. Bernard. mistycyzm widział ją w kontemplacji i uczuciu. Duns Szkot. Augustyn był tak samo głównym źródłem średniowiecznej mistyki. poparty przez autorytet Arystotelesa. Bonawentura. do wyjątkowego jej powodzenia przyczyniło się. Bonawentura. 3. obok scholastyki. OPOZYCJA. Piotr z Poitiers..głównie na św. a przeto upadają i dalsze konsekwencje. wielki prąd ortodoksalny. Bronił go Aleksander z Hales. od końca XII w. który znalazł wyraz w drugiej wyprawie krzyżowej. że aby wyprowadzić własności rzeczy z jej istoty. Była to przeciętna suma. ŻYCIE I PISMA. nie filozoficzne. Zarzucił Anzelmowi. Jana i św. 1121). ani najlepsza. Dzieło jego było na wskroś teologiczne. Już we wczesnym średniowieczu. W XIV w. na początku XII wieku..1153) pochodził z burgundzkiego. w drugiej tylko ją uzupełnić. Augustynie i innych Ojcach Kościoła. pomimo krytyki Kanta i potępienia przez Kościół. i analogiczne zarzuty wysunęli później klasyczni krytycy dowodu ontologicznego: Tomasz z Akwinu w XIII w. 2. Na tle stosunku do scholastyki wytworzyły się dwie odmiany mistycyzmu średniowiecznego: w jednej. a Leibniz przez ens necessarium). szczególniej. który. nieliczni tylko zajmowali się teorią mistyki i uzasadniali możliwość 165 . jak był źródłem scholastyki. został przyjęty prawie powszechnie. De diligendo Deo (ok. filozofią zajmowało się tylko przygodnie.

przejęty podziwem dla Jego wielkości. traci swoje własności i nabiera własności wina. dla mistyki chrześcijańskiej jest połączeniem z Bogiem drogą uczucia i woli przez akty pokory i miłości. Szczyt pokory był dla niego pierwszym stopniem poznania: pozwala nam. Oparł się dialektycznym wysiłkom swego czasu i użył całej powagi. operującej abstrakcjami. droga inna niż ta. Mistyczny charakter tej teorii poznania zbliżał ją do teorii panteistycznej Plotyna czy Eriugeny. 4) Scholastyka usiłowała prawdy objawione zrozumieć władzami przyrodzonymi umysłu. musi im pomóc łaska. że chciała być 3) sama sobie celem. pozostaje odrębną substancją. miłością. Bernard był przeciwnikiem nauki czy to świeckiej. jakimi posługuje się scholastyka. a zwłaszcza za to. Był przeciwnikiem nauki za to. Wedle porównania Bernarda. 3) Dosięga się jej nie wedle stałych reguł. 2) Dla panteizmu poznanie mistyczne jest faktem przyrodzonym. W teorii. pokorą. Wszakże mistycyzm. ale się z Nim nie utożsamia . W akcie kontemplacji umysł styka się ze swym przedmiotem i ta bezpośredniość czyni ją bliższą doświadczeniu niż dialektyce. bronił on dualizmu Boga i stworzenia tak samo jak scholastyka. Widząc tedy niższość wiedzy czysto rozumowej i mając przekonanie. 3) Dla panteistów poznanie mistyczne jest aktem umysłowym. a za świętym Benedyktem przyjmował dwanaście stopni pokory. wlana w wielką ilość wina. mianowicie. sed ex revelatione divina transcendit). jak mówił jeden z następców Bernarda. reprezentowany przez Bernarda. dusza jest wówczas jak kropla wody. przekracza granice umysłu ludzkiego (intellectus humani metas non propria industria. nie tylko uprawiał mistykę. że wiedzy wyższej nie można osiągnąć bez pomocy nadprzyrodzonej. Bernard odróżniał cztery stopnie miłości. wedle Bernarda. Dusza potęguje wówczas swe zdolności i upodabnia się do Boga. człowiek w stanie kontemplacji wchodzi ponad samego siebie (supra semet ipsum). Do poznania wiodła. które. ale także głosił mistycyzm. zatopione światłem słonecznym. jaką cieszył się w Kościele. SZCZEBLE POZNANIA MISTYCZNEGO. 2. Chrześcijańskiemu mistycyzmowi obcy był panteizm. Naturę poznania i naturę bytu mistycy wyobrażali sobie na podstawie doświadczenia wewnętrznego. MISTYKA A SCHOLASTYKA. 3. wydaje się samo światłem. a nawet jedynym środkiem poznania prawdy. mistycy zaś zdawali się na poznanie naprzyrodzone: gdyż wiara i kontemplacja są darami nadprzyrodzonymi. wspólna im jest opozycja przeciw racjonalizmowi. współczuciem i świętością. 5. gdy umysł oglądając Boga. Próżno jest wysilać rozum. Ze względu na tę teorię poznania należy on nie tylko do dziejów mistyki. narzędziem zaś mistyki . człowiek może utożsamiać się z Bogiem. specjalna łaska Boża. Wiedza dla wiedzy jest „haniebną ciekawością". że chciała być: 1) czysto racjonalna. lecz w sposób bardziej indywidualny i osobisty. Łaskę zaś uzyskujemy przez pokorę i miłość. ale jakby i z samej siebie. ale i do dziejów filozofii. każdy musi tu po swojemu szukać drogi do Boga. co szukają 166 . która. Cenił natomiast tych. 1) Metodą scholastyki było rozumowanie. Jak pierwszy stopień osiągamy przez pokorę. MISTYCYZM PRAWOWIERNY A PANTEISTYCZNY. natomiast rozwinęli swoisty mistyczny pogląd na poznanie. 2) autonomiczna.intuicja i kontemplacja. posiada znamiona odrębne: 1) Dusza w ekstazie upodabnia się wprawdzie do Boga. natomiast dla nauki chrześcijańskiej Bóg jest innej natury niż człowiek i dlatego bezpośrednie poznanie Boga drogą naturalną nie jest możliwe. Abelarda i Gilberta. by zwalczyć filozofów-dialektyków. drugi przez współczucie. Po nim dopiero osiągamy stopień drugi: przez poznanie własnej nędzy zyskujemy współczujące zrozumienie nędzy bliźnich. zapomina o sobie. bo siły ludzkie są niedostateczne. wówczas dusza wyrywa się nie tylko z ciała. Wtedy następuje stopień trzeci: cierpiąc nad własną i cudzą nędzą oczyszczamy swe serce i czynimy je zdolnym do oglądania rzeczy boskich. One więc poznającemu potrzebniejsze są od rozumowania. dla mistycznego poznania potrzebna jest więc pomoc nadprzyrodzona. POTĘPIENIE NAUKI. Z drugiej znów strony ta teoria poznania przeciwstawiała się scholastyce. która była jakby chrześcijańskim odpowiednikiem Platońskiej erotyki. Bernard i inni prawowierni mistycy chrześcijańscy nie stworzyli nowego poglądu na świat. 2) Wedle mistyków dosięga się prawdy nie samym tylko umysłem bezstronnym i beznamiętnym. ale właśnie uczuciem i afektem. Zdobycie prawdy możliwe jest tylko przez podniesienie i pogłębienie życia duchowego. czy teologicznej. Jest to długa droga. 4. a zatapia się w Bogu. ponieważ posiada tę samą naturę. tak trzeci przez kontemplację.swych usiłowań. Szczytem kontemplacyjnego poznania jest ekstaza: następuje ona wtedy. Bernard należał do tych mistyków. poznać własną nędzę. że obcowanie z Bogiem jest najlepszym. trzeba życiem zasłużyć na pomoc Bożą. czyli teorię. którzy łączyli praktykę z teorią. Bo. którą obrali uczeni świeccy i teologowie-dialektycy. jest jak powietrze.

pochodził z rodu hr.Anzelm. praktyczną. ŻYCIE. Bernard był twórcą średniowiecznego mistycyzmu w tym samym sensie. Zahamował go w zakonie cystersów. do którego Hugon należał. najpierw na studiach. Hugon (1096 . POGLĄDY. Wiktora pod Paryżem. . których jest siedem. mechaniczną i logiczną. główne pismo teologiczne. Charakter i rozwój swego umysłu naszkicował w Didascalionie. natomiast w rzeczach teologii należał do konserwatywnego augustyńsko-mistycznego kierunku. połączył wysiłki obu. Izydor. który Arystoteles pozostawił poza granicami filozofii. zmarł młodo. W naukach świeckich poprzednikami jego byli encyklopedyści wczesnego średniowiecza. Hraban Maur i ich późniejsi następcy. jak Kasjodor. gramatykę. Hasłem jego było: „Ucz się wszystkiego. HUGON OD ŚW. gramatyką i historią. dodawszy wszakże dział logiczny. który wszakże odbiegł od ekskluzywizmu Bernarda. łowiectwo. Z drugiej wszakże strony mistyczna filozofia Bernarda znalazła licznych zwolenników. urodzony w Saksonii. domową i polityczną. 1115 przebywał w klasztorze św. WIEDZA ŚWIECKA. Z świetnością umysłu łączył niezwykłą pokorę i pobożność. Wpływ jego na rozwój filozofii był szczególny: z jednej strony zahamował go. Podział ten przejął w zasadzie z Arystotelesa (przez pośrednictwo Boecjusza). klasztory miały szerzyć życie zacne. to tylko jako meditatio mortis. odwróciły się od nauki. Ta dwoistość pozostała w szkole i pismach „wiktorianów". matematykę i fizykę. jeśli zaś miały uprawiać filozofię. POPRZEDNICY. Wiktora pod murami Paryża. WIKTORA SYNTEZA SCHOLASTYKI I MISTYKI Synteza scholastyki i mistyki podjęta została już w XII w. zamiłowany i postępowy w naukach świeckich. zajmował się też naukami specjalnymi: matematyką. Zgromadzenie kanoników regularnych św. Naukę dzielił na cztery działy: na teoretyczną. Z wiktorianów pierwszym i najbardziej wpływowym nauczycielem był Hugon od św. jak Rudolf Ardens. W filozofii pracował na polu logiki i teorii poznania. Wiktora pod Paryżem. żeglarstwo. było opactwo św. czyli szukająca prawdy. Te wielkie działy nauki rozczłonkował dalej. W przeciwieństwie do ekskluzywnego Bernarda. rolnictwo. Uczeni ówcześni wielbili niezwykłą uniwersalność jego umysłu. Wiedza teoretyczna.bo to czyn miłości. Wiktora. zarówno jak teologicznych.W sprawach metodologicznych skłaniał się do arystotelłzmu i przygotował jego recepcję. na którym powstała. Założyciel był biegły. 167 . wszakże Arystotelesa znał mało. tyleż co wyzwolonych. najważniejsze z pism filozoficznych. PISMA. było misternie ułożoną encyklopedią nauk wyzwolonych. Poprzednikiem Hugona w mistyce był Bernard. Wiedza mechaniczna. W opactwie tym istniała szkoła od 1108 r. które w owych czasach były naturalnym terenem pielęgnowania nauk. dzieli się na etykę indywidualną. od r. i zakony. i mechaniczny. . z drugiej pobudził.Pozostawił też liczne pisma mistyczne i przekład Hierarchii niebiańskiej Pseudo-Dionizego. Wiedza praktyczna. w spekulacji . bądź dla zbudowania samych siebie . obejmuje trzy poddziały (również zgodnie z klasyfikacją Arystotelesa): teologię. Jednym z wybitniejszych jego uczniów był Izaak Stella. są to: tkactwo. posiadało opactwo pod wezwaniem św. kierująca czynami. a głównym inicjatorem Hugon od św. wedle poglądu. Wiktora. pierwszą jego część opracował ponownie pod nazwą: Epitome in philosophiam. równie mocnego w naukach świeckich jak w teologii. że nic nie jest zbędne".De sacramentis christianae fidei (1136. Terenem. geometrię.wiedzy bądź dla zbudowania innych . Hugon był gorącym zwolennikiem nauki racjonalnej. produkcja narzędzi (armatura). założona przez Wilhelma z Champeaux. w jakim Anzelm był twórcą scholastyki: stworzył podstawę dla dalszego rozwoju. kroniki. Augustyna. 1. Didascalion.1141). psychologii i kosmologii. od 1130 jako kierownik szkoły. obejmuje sztuki „nie wyzwolone". w spekulacji tak samo jak w mistyce. . 1120 jako magister. kierująca obyczajami. który Arystoteles włączał zazwyczaj (pod nazwą „poetycznego") do działu praktycznego. który wtedy wziął górę. zobaczysz potem. Wiktora. Blankenburg. głównie przez pośrednictwo Boecjusza. a nie wiedzę. czyli na etykę właściwą.1141). Przede wszystkim zaś mistycyzm zakwitł w XII wieku w opactwie św.bo to czyn rozsądku. WPŁYW. Był jakby predestynowany do uzgodnienia i połączenia wysiłków filozofów i teologów różnego typu. od r. autor Speculum universale z końca XI wieku. było jedną z pierwszych średniowiecznych sum teologicznych. ekonomikę i politykę.

a od wiedzy racjonalnej ważniejsza . rozwijał jego zaczątki psychologii stanów mistycznych. Wiedza polega bowiem na ujmowaniu rzeczy jako obecnych. bądź prowadzi do upodobnienia z Bogiem (tę zwał intelligentia). którą Hugon nazywał „teatryką". 2. Na pytanie. że podstawa nauk jest empiryczna. dlaczego to. najwyższy. która sama przez się jest 168 . nauka zaś poszukuje składników prostych. które są ponad rozumem. Matematyka nie stanowi wyjątku: jej liczby i linie są wyabstrahowane z doświadczenia. który zostawił wiele cennych spostrzeżeń o wiedzy. Hugon przyjmował. dzieli się na gramatykę i sztukę dyskutowania. rozumu i kontemplacji. lecz przez pobudzenie woli. która jest słuszna". są one wytworem abstrakcji. WIARA. brakowało natomiast w średniowieczu uczonych specjalistów. zgodne z rozumem. Wiedzę opieramy na doświadczeniu i rozwijamy przez abstrakcję. co jest zgodne z wyobraźnią. Natomiast Hugon zaprzeczał. Prawdy są bowiem czworakie: wywodzące się z rozumu. jak to ustalił był Arystoteles. rozmyślanie i kontemplacja. które sprzeciwiają się rozumowi i które przeto rozum odrzuca. trzy są sposoby oglądania bytu: myślenie. Postawa mistyczna skłoniła go do bacznego rozważania własnej duszy i twierdził. aż spłynie łaska. WIEDZA MISTYCZNA. Przedmiot ma wspólny z wiedzą. można tylko przygotować się i czekać. Niższe obejmują tylko stworzenia. by splątaną i niewyraźną rzeczywistość uczynić jasną i wyraźną. sprawnie działają tylko nasze oczy cielesne. A gdy dalej postawione będzie pytanie. obejmującą teorię dowodu. odrębności i substancjalności duszy. nie mogą zaś być przedmiotem wiary prawdy. co jest ponad i poza rozumem. organizowania im widowisk. a tym bardziej oczy kontemplacji. a do owego ostatecznego przemienienia umysłu. lecz wyszukiwał zdolności przyrodzone. Nie przypisywał duszy fantastycznych zdolności nadprzyrodzonych. „Wola Boża nie dlatego jest słuszna.W tym zestawionym przez Hugona programie nauk świeckich nie brakło nic z tego. jest wszechogarniającą intuicją. W rzeczywistości nie ma linii bez płaszczyzn i ciał. Nie mogąc prawdy oglądać musimy brać ją na wiarę. Inaczej znów rzecz biorąc. Kontemplacja posiada znów szereg szczebli: jest ich przynajmniej sześć. w rzeczywistości istnieją tylko ciała złożone. Hugon. rozrywek. że samowiedza daje nam niezachwianą pewność co do istnienia. Wiedza (sapientia) ma dwojakie zadanie: bądź służy życiu ziemskiemu (scientia). przez trzecie . Prawdy wywodzące się z rozumu są przedmiotem wiedzy i wiara wobec nich nie jest potrzebna. wyższe dochodzą do tego. że On tego chce". by to. jakoby nauka ograniczała się do zbierania doświadczeń. Nie dla wszystkiego można szukać wytłumaczenia i zrozumienia. jak ongi Augustyn. należy odpowiedzieć. Tu Hugon szedł drogami św. Bernarda. lecz to. którzy by wypełnili ten program filozofa. że „pierwsza przyczyna. co w rzeczywistości jest zmieszane. i to nie tylko ze wzglądu na słabość naszego rozumu. gdy wychodzi on poza siebie. gdyż niektóre prawdy z natury swej rozumowi nie mogą być dostępne i nie mogą stać się przedmiotem wiedzy.wiedza mistyczna. nie można go szukać przede wszystkim dla woli Bożej. oczy rozumu są zamglone. wiedzy zaś w wielu wypadkach posiąść nie możemy. aby byt poznać w całości: oczy ciała. która uczy mówić i dyskutować. co słuszne. Wreszcie wiedza logiczna. czyli umiejętność bawienia ludzi. Doświadczenie wewnętrzne Hugon uważał za pewniejsze od zewnętrznego. Przedmiotem wiary mogą być natomiast prawdy zgodne z rozumem i te. czym zajmowała się starożytność w swej klasycznej epoce. . oddzielić i wyodrębnić. należy odpowiedzieć: „Bo jest zgodne z wolą Bożą. Podobna jest też rola fizyki: dąży ona do tego. Wiara to znajomość rzeczy przyszłych. przekraczające rozum i sprzeciwiające się rozumowi. co Bóg chce. gdy umysł wychodzi poza samego siebie i łączy się z Bogiem. jeszcze nie obecnych.siebie. a rozumiał jako ścienna ludorum. ale więcej niż domysł.medycyna oraz szczególna sztuka. powstaje nie na drodze umysłowej. a wreszcie „przemiany". dlaczego wola Boga jest słuszna. trzeci. a są potrzebne. Wiara jest niezbędna tam. dlatego właśnie jest słuszne. Trojakie trzeba mieć oczy. ale naturę odmienną. Do takiego zaś ujmowania rzeczy boskich brak nam warunków. Jakkolwiek ważne dla Hugona były nauki świeckie. W pierwszym wypadku wiara może być z czasem zastąpiona przez wiedzę. Ma ona mniej pewności niż wiedza. 3. wyższe dosięgają Stwórcy. Niższe zaczynają od tego. O rzeczach boskich nie jest możliwa wiedza zupełna. Kontemplacja dokonywa najpierw „rozszerzenia umysłu". to jeszcze ważniejsza była dlań teologia. zabaw. później jego „podniesienia". pierwszy ma za przedmiot rzeczy zewnętrzne. drugi ma już charakter pojęciowy. retorykę i dialektykę. przez pierwsze dusza widzi świat zewnętrzny. że chce rzeczy słusznych. jest poznaniem zmysłowym i obrazowym.Boga. które służą do pogłębienia i do skupienia umysłu: tylko tyle bowiem człowiek uczynić może sam z siebie. dał również głęboką analizę wiary. o jakich traktuje matematyka. przez drugie . gdzie wiedza nie jest możliwa. jest słuszne.

jak Anzelm był twórcą scholastyki. którzy budowali filozofię na doświadczeniu wewnętrznym. teoretyk kontemplacji. Treścią sporu o uniwersalia było. napadał na naukę z troski o wiarę. stał się prawdziwie aktualny w końcu XI i pierwszej połowie XII w. powszechniki. cudami poparte. co znajduje w sobie. łączącą dwa wielkie prądy filozofii.tym. czyli Benjamin maior). wiktorianie wrócili do ekskluzywnej mistyki w duchu św. 3) Poszczególne poglądy Hugona miały również doniosły wpływ. Przez to powstał słynny spór średniowieczny o przedmioty ogólne. Grzegorz etyki. co ogląda w świecie zewnętrznym. i jeśli późniejsze systemy scholastyki uzupełniały dialektyczne traktowanie zjawisk przez intuicję. Pisał on: „Augustyn był księciem teologii. ABELARD I SPÓR O UNIWERSALIA Obok metafizyków inny typ filozofów wczesnego średniowiecza stanowili dialektycy. a dialektykę traktował jako „sztukę szatańską". Źródło jego leżało w filozofii 169 .to zawdzięczały to zbliżeniu z mistyką. umysł pokrewny Hugonowi. POPRZEDNICY STAROŻYTNI SPORU. opierającą pewność na samowiedzy i głoszącą bezwzględną wolność Boga. dialektycy uczynili z tego założenia podstawowe zagadnienie filozofii. Bernard za Grzegorzem. jego określenie wiary i oddzielenie jej od wiedzy. Anzelm poszedł za Augustynem. z mistycznych: De preparatione animi ad contemplationem. Tak na różnych drogach odbywa się poznanie Boga: przez rozum i przez stany mistyczne. Wiktora (zm. Wiktora. czy też jeszcze i z innych. 2) Przez swą filozofię. lecz na wskroś metafizyczny. nie miał wszakże charakteru dialektycznego. należał do szeregu tych myślicieli chrześcijańskich. posługująca się dyskursywnym myśleniem. a spekulację przez doświadczenie i introspekcję . a Hugon łączy ich wszystkich". (Z pism dogmatycznych główne: De Trinitate. a jeżeli odpowiadają. ceniący doświadczenie jako podstawę wiedzy i próbujący jeszcze przed Tomaszem z Akwinu dowodzić istnienia Boga na podstawie empirycznej. ale z drugiej strony był to gorliwy mistyk. Bonawenturą. to jakie. na woli i wolności. Uczniem i następcą Hugona był Ryszard od św. W następnej wszakże generacji. Ostatecznie dwie są drogi poznania Boga: przez rozum i przez wiarę na podstawie objawienia. pomijała intuicyjne i introspekcyjne czynniki w poznaniu. Bernarda. A podobnie i objawienie boskie jest dwojakie: albo przez oświecenie wewnętrzne. a Bernard mistyki średniowiecznej. Jego klasyfikacja nauk świeckich była jeszcze miarodajna w XIII wieku. że pojęciom odpowiada rzeczywistość. Metafizycy opierali swe teorie na założeniu. czyli „uniwersalia". św. w osobie Waltera od św. 1173). św. oceniający wyżej niż inni myśliciele XII wieku potęgę rozumu. Przez swą doktrynę. wśród nich przełomowe stanowisko zajął Abelard. Spór ten był wywołany przez dialektyków. lecz natury ich przedmiotów. Rozum znów dwojako poznaje Boga: bądź na podstawie tego. bądź tego. przez świat wewnętrzny i przez zewnętrzny. Był to z jednej strony świetny dialektyk. Piotra Lombarda. lecz analitycznej. w r. zastąpić wiarę przez wiedzę. ogólnych i abstrakcyjnych. czyli Benjamin minor. czym jest. że mistyka miała udział w rozwoju scholastyki. przez naturę i przez łaskę. i stanowił ważne ogniwo dziejowe między Augustynem a Bonawenturą i Dunsem Szkotem. UCZNIOWIE. Ryszard od św. mistyki i scholastyki był św. dotyczył bowiem nie natury pojęć. 1) Wybitnie przyczynił się do tego. Wiktora za Dionizym. myślicielem pokrewnym Hugonowi. w którym zwalczał czterech słynnych myślicieli ówczesnych: Abelarda. ZNACZENIE HUGONA. Był twórcą połączonego systemu scholastyki i mistyki. Wówczas pociągnął większość wybitnych umysłów. Wcześnie wszczęty. Jądrem jego było: czy rzeczywistość składa się z samych przedmiotów jednostkowych i konkretnych. oddziałał na oba. albo przez pouczenie z zewnątrz idące. drugi wielki wiktorianin. czy pojęciom ogólnym odpowiadają przedmioty rzeczywiste. Gilberta de la Porree i Piotra z Poitiers. Czysta scholastyka. Zagadnienie to scholastyka otrzymała w puściźnie po starożytnych. Był najwybitniejszym umysłem filozoficznym w okresie między Anzelmem a rozkwitem filozofii średniowiecznej w XIII wieku. dążącym do harmonijnego połączenia wiary i nauki. nie ma przyczyny". pragnący uzasadnić wszelkie dogmaty racjonalnie. Do tradycji scholastycznej przeszedł jego układ systematyczny teologii. którzy dokonali pracy już nie konstrukcyjnej. W XIII w. Wyrazem nieufności do nauki był namiętny pamflet Waltera Przeciw czterem labiryntom Francji. i De gratia contemplationis. systematyk stanów mistycznych. kładący nacisk na czystość serca jako na warunek poznania. Dionizy mistyki.

więc o tym. stojącej na stanowisku. czy bezcielesne i 3) czy istnieją oddzielnie od rzeczy zmysłowych. W tym rozumieniu „realizm" przeciwstawia się idealizmowi. była mniej paradoksalna niż dla myślicieli innych epok i innego typu umysłowego. i c) nie tylko są od rzeczy niezależne. przedmiotami jednostkowymi.wyrazami. ale też miał je za przyczyny. który zaprzeczał istnieniu takich przedmiotów i w gatunkach widział tylko wyrazy. którędy są realne. W odpowiedzi na swe pytanie Boecjusz przychylił się do interpretacji językowej: mniemał. to chcę rozważyć l)czy istnieją (w przyrodzie). lecz ogóły. że przedmiotem pojęć nie są rzeczy jednostkowe. czy też tylko w umysłach jako myśli. albo jej wręcz zaprzecza. . i najwięcej jest używany w filozofii nowszej. a oznaczać wszak mogą jedynie wyrazy. albo wyraz. Odpowiedź Boecjusza średniowieczni myśliciele spoili z zagadnieniem Porfiriusza. odpowiedzi nie dał. mianowicie pojmował je jako myśli Boże. o Bogu i jego własnościach. z których rzeczy emanują. że poza przedmiotami fizycznymi. Te praedicabilia Porfiriusz omówił szczegółowo w swym Wstępie do Kategorii Arystotelesa (stąd zazwyczaj Isagogą zwany) i przy tej okazji postawił potrójne pytanie : „Co się tyczy rodzajów i gatunków. że rzeczywistość obejmuje inne jeszcze poza jednostkowymi przedmioty. a wyrazów i pojęć nie rozdzielał. ale o wyrazach. Odpowiedź ta. utrzymana była w duchu kompromisowym. I stąd powstało przeciwieństwo realizmu pojęciowego. 2) jeśli istnieją w przyrodzie. 2. b) istnieją poza rzeczami. tak często używany w filozofii. Boecjusz. Realiści mieli również wzór w Plotynie. ale rzeczy są zależne od nich. czy też tylko znaków językowych? Pytanie to było inspirowane przez tradycję stoicką. który również pisał komentarze do Kategorii. że dzieło Arystotelesa o Kategoriach traktowało nie o rzeczach realnych. ale te 170 . Arystoteles w uzupełnieniu swego spisu kategoryj wyróżnił był pięć postaci orzeczników (praedicabilia). wedle niego pojęciom odpowiadały idee. jak Augustyn i Plotyn. Natomiast w drugim znaczeniu „realizm" oznacza twierdzenie. realne są także gatunki. czy też raczej w nich?" Porfiriusz postawił jedynie pytanie. Wszakże scholastycy zrozumieli wagę tego przygodnie i ubocznie postawionego pytania. że nie są li tylko naszymi wyobrażeniami. który idee pojmował nie tylko jako wyprzedzające rzeczy. że idee były dla Boga wzorami przy tworzeniu rzeczy. W jednym oznacza twierdzenie. W duchu znów takiego Plotyńskiego realizmu Eriugena pojmował uniwersalia. 1. były przed rzeczami. jako mogące być orzekane o rzeczach. swoiście średniowieczny. Realiści skrajni mieli wzór w Platonie. Od tamtego realizmu różni się zasadniczo: tamten o realności gatunków albo nic nie twierdzi. Jego przeciwieństwem jest nominalizm. Wstęp Porfiriusza był dostępny wiekom średnim w łacińskim przekładzie Boecjusza. Termin „realizm". ani nie i nie była dość prosta i wyraźna. nawiązująca do Arystotelesa. że przedmioty fizyczne są realne. subiektywizmowi. aby z niej mogła skorzystać początkująca myśl scholastyczna. mianowicie w ten sposób: jeśli gatunki jako ogólne nie są czymś rzeczywistym w przyrodzie. boć Arystoteles przypisywał kategoriom zdolność oznaczania rzeczy. to są . i nominalizmu. co ująć można chyba tylko pojęciem. nie mówiła wyraźnie ani tak. mianowicie przez pośrednictwo Porfiriusza. między którymi były rodzaje i gatunki. który Platońskiej nauce o ideach dał interpretację religijną. że gatunkom odpowiadają realne przedmioty. Dla myślicieli średniowiecznych. zagadnienie to było szczególnej wagi. traktujących nie o konkretnych faktach przyrody. który uznawał. a zarazem myśl. Wieki średnie przejęły zagadnienie uniwersaliów nie wprost od wielkich filozofów starożytności. Po stoicku Boecjusz przeciwstawiał tylko rzeczy i wyrazy. lecz o przedmiotach nadprzyrodzonych. Jest to realizm „pojęciowy". Tak wytworzyła się alternatywa: albo rzecz. to czy są cielesne. przedmioty ogólne. lecz przez pośrednictwo komentatorów. W duchu takiego skrajnego PlatońskoAugustyńskiego realizmu pojmował uniwersalia Anzelm. poszedł dalej niż Porfiriusz i dał odpowiedź na jego pytanie. znali natomiast myślicieli od niego zależnych. Samego Platona filozofowie wczesnego średniowiecza znali mało.Ale w związku z pytaniem Porfiriusza Boecjusz sam postawił nowe pytanie: Czy kategorie zestawione przez Arystotelesa są gatunkami realnych rzeczy. której Boecjusz podlegał na równi z arystotelesowską: dla stoików bowiem logika miała do czynienia wyłącznie z wyrazami. ma w niej dwa różne znaczenia. Mieli tedy wzór w Augustynie.Platońsko-Arystotelesowskiej. Wzór umiarkowanego realizmu przedstawiał Arystoteles: pojęcia mają przedmioty realne i odrębne. rzeczy miał za zależne od idei dlatego. a nigdy postrzeżeniem. W porządku przeto logicznym i metafizycznym idee wedle tego poglądu były wcześniejsze od rzeczy.

co stale powtarzał realista Arystoteles: że nie istnieje nic poza jednostkowymi rzeczami. A i nominalizm. „głosami". Późniejsze fazy jego nauki szły zatem ku rozwiązaniom kompromisowym. jakie im przekazała filozofia. w Paryżu. umiarkowane arystotelesowskie ujęcie było jeszcze zbyt skomplikowane jak na ówczesny poziom naukowy. Realistycznym przeciwnikiem Roscelina był Wilhelm z Champeaux (1070. Spór o uniwersalia zaczął się wtedy. STARCIE SIĘ DOKTRYN w ostrej formie nastąpiło dopiero na progu XII w. 1. Ale nominalizm wyciągnął odmienną konsekwencję: jeśli gatunki nie mogą być realnymi rzeczami. 2. z wyjątkiem jednego listu. Roscelin. za odtwarzający jedynie nieprzebrane bogactwo rzeczywistości. jeśli nie stworzył. Przedmiotem np. nie formułując go nawet. m. później (pod naporem krytyki Abelarda) twierdził już tylko. przeciwnie. A jądrem nominalizmu było to. I jego pisma nie dochowały się. zdanego na dociekania czysto pojęciowe.intellectus essentiarum discussor. od niego antyrealistyczna postawa występowała już w wyraźnej postaci nominalizmu. Nominalistyczne stanowisko zajmował Eryk z Auxerre (841 . bo poza rzeczami konkretnymi nic nie istnieje i istnieć nie może. by wszystko. stosowali je naiwnie w toku rozważań. non opifex. Myśliciele ówcześni nie przypuszczali. ale realizmu . realistycznego dogmatu szukać uzasadnienia. Et enim mówili . została potępiona na synodzie w Soissons w 1092 r. Ale w jego czasach i realizm miał zwolenników: należał do nich Remigiusz z Auxerre (841 . skłonni byli raczej uważać umysł za bierny.nie są poza rzeczami. wiedziała tylko o nim ogólnikowo dzięki Boecjuszowi. że rodzaje są jedynie wymawianymi przez nas dźwiękami. czego dowiedli. Pisma jego. Nauczał. Z jednej strony teoria bytów ogólnych nie znajdowała poparcia w bezstronnym rozumowaniu. zakonnik z Compiegne. zajmowanym bez dyskusji. Wywodził stąd. a potem nawet. Krańcowe rozwiązania były już zbyt proste dla myśli filozoficznej. gdy obok tego realizmu wystąpił nominalistyczny antyrealizm. najlepsi myśliciele . POWSTANIE NOMINALIZMU. inni. która w tym stuleciu gwałtownie postępowała naprzód. Realizm ten miał wyłącznie skrajną postać platońską. nauczyciel szkół w Reims i w Paryżu. in. Toteż realizm był normalnym stanowiskiem wczesnego średniowiecza. Czołowym przedstawicielem nominalizmu był wówczas Roscelin (1050-1120). mogły być subiektywnym wytworem umysłu. 171 . iudex.Arystotelesowskiego.zajmowali świadomie i formułowali swe stanowisko. biskup w Chalons. Był to realizm dogmatyczny. Ale tradycja stoicka przerwała się przed wiekami średnimi i scholastyka nie otrzymała gotowych wzorów nominalizmu. która prowadzi do takich konsekwencji. pojęcia „człowiek" jest istota właściwa każdemu człowiekowi. non institutor. Spór nabrał wszakże znaczenia dopiero w XI w. że miał gotowe a autorytatywne wzory. wyłonił się z realizmu.908). Eriugena i Anzelm . że był naturalną postawą dla teologicznego filozofa. PIERWOTNA FAZA SPORU. że wszystkie jednostki w gatunku mają istotę jedną i tę samą. Choć był uczniem Roscelina. a wspólna gatunkowi ludzkiemu. lecz przez Boecjusza ta umiarkowana koncepcja znana była średniowieczu. to w każdym razie rozwinął „teorię głosów" (sententia vocum) i rozpowszechnił „sektę nominalistów". Ruch nominalistyczny nie powstał zapewne jako gwałtowna reakcja. Doktryna ta. uczeń Eriugeny. i jego poglądy znane są tylko z polemik (Abelarda). mianowicie w szkole stoików. został wierny realizmowi. a i to tylko z polemik przeciw niemu prowadzonych. Realizm miał wyraźny związek z hiperdialektycznymi dążeniami tego stulecia: dowodzić wówczas umiano. Z tego stanowiska traktował zagadnienia teologiczne. Szukanie kompromisu stało się w sporze o uniwersalia ideą przewodnią XII wieku. istniało w rzeczywistości. sami nie przypuszczali.jak Gerbert i Fredegisus. został odrzucony przez większość ówczesnych uczonych.876). gdzie nauczał od 1087 r. co wszystkiego umieli dowieść. Starożytność posiadała również swoją doktrynę nominalistyczną.1121). REALIZM zapanował od początku wieków średnich nie tylko dlatego. jak mówił. Nie bezpośrednio z tekstów Arystotelesa. że mają istotę taką samą. który jej służył za podłoże. Nauczał pierwotnie. że nie istnieje nic poza jednostkowymi rzeczami: nie ma barwy poza barwnymi ciałami ani mądrości poza mądrą duszą. czego kto chciał. że jedynie podobną. czyli. Dociekania te przy realistycznym stanowisku nabierały od razu bezpośredniego znaczenia. ci zaś. nie przechowały się i poglądy znane są jedynie z drugiej ręki. i doszedł tu do doktryny zwanej „tryteizmem": jeśli istnieją trzy osoby boskie. a to zmusiło go do zmodyfikowania doktryny. by wielkie koncepcje pojęciowe. w gatunkowej formie i istocie każdej rzeczy. lecz są trzej bogowie. Wieki średnie czerpały obie doktryny z tego samego źródła: z Boecjusza. jako heretycka. nauczyciel w Paryżu. tajemnicę Trójcy. 3. ani nie myśleli uważać za słuszną teorii. to nie ma jednego. to są tylko wytworami mowy. Ale walcząc z nowym stanowiskiem musiał dla starego. Pierwsza fala antyrealizmu przyszła już w IX w. są w rzeczach. więcej jeszcze dlatego.

Długo uchodził za głównego przed Tomaszem filozofa wieków średnich. oba dzieła pisane są między 1133 a 1136 r. jako trzy własności Boga. który Ducha świętego interpretował z grecka. Przede wszystkim zaś w teologii chodził własnymi drogami. Pod koniec życia. gdy nagle odmieniły się jego losy i rozpoczęła się seria nieszczęść. najpierw w Laon. Odosobnionym zjawiskiem była jego etyka: twierdził. była to wszakże tylko nowa redakcja wcześniejszej Theologia christiana w 5 księgach. Był to teolog. boć Bóg nie mógł nic innego uczynić niż dobro. STANOWISKO w DZIEJACH FILOZOFII. Z Teologii. ze względu na pierwszeństwo chronologiczne i na skalę dziejowego wpływu. uczył dialektyki w szeregu szkół. jaką pozostawiły wieki średnie). . że rozum może obejść się bez wiary. jak każda realna rzecz. która jest zachowana w całości. to jednak się w niej mieści. Bernard z Clairvaux. jak i przeciw Wilhelmowi. Genowefy.1140. 1118 dziełem De unitate et trinitate divina. Genowefy. ŻYCIE. przechował się jedynie fragment znany pt. stanowi klasyczny przykład zastosowania metody scholastycznej. Zajmował centrum tej dyskusji. Wyjątkowe koleje życia.ale z drugiej strony. kompromis dokonał się na ogół w duchu Arystotelesa. że Abelard wyłamał się z głównej linii rozwoju scholastyki. który stworzenie uważał za konieczne. W tej akcji XII w. walczył z obu partiami występując z krytyką zarówno przeciw Roscelinowi. potem od 1113 r. tyle że wyciągał najbardziej radykalne konsekwencje z Anzelmiańskiej fides ąuaerens intellectum. 1. prześladowaniami kościelnymi i dramatycznymi przygodami. Doszedł był wówczas do szczytu powodzeń. upoważniająca do tworzenia nazw ogólnych? Dość. wrócił do życia czynnego i ze wzrastającym wciąż powodzeniem nauczał znów na Górze św. Piotr Abelard (1079 . bo dźwięk jest tak samo jednostkowy. Abelard był uczniem Roscelina i pierwotnie stal na jego skrajnie nominalistycznym stanowisku. najwięcej zaważył w sprawach metodologicznych. gdzie wykłady jego wywoływały entuzjazm wśród słuchaczów. że pojęcia ogólne nie mogą być li tylko dźwiękami. jak na wieki średnie. Były one zasadniczym faktem w dziejach średniowiecznego sporu o uniwersalia. znów w Paryżu. 1121. czyż nie musi istnieć taka lub inna podstawa w rzeczach. Później studiował teologię pod Anzelmem z Laon i sam z kolei wykładał teologię. czyż gatunki mogą być tylko nazwami. Czas jakiś spędził w klasztorze. potępionym w r. 2. Był istotnie umysłem wyjątkowym. w ustaleniu metody teologicznej: nie wymyślił wprawdzie metody przeciwstawiania i uzgadniania powag. W 1118 nieszczęsna miłość do Heloizy zmusiła go do porzucenia stanowiska i do ucieczki. wypełniony triumfami nauczycielskimi i literackimi. głównego dzieła teologicznego. uświadomiwszy sobie. Historia calamitatum zawiera autobiografię Abelarda (jedyną autobiografię uczonego. że intencja ł przekonanie decydują o wartości działania (opus bonum ex bona procedat intentione).Sic et non. I tym razem wzorem była filozofia starożytna: mianowicie. konfliktów i przygód romantycznych. dialektyka pozwala rozumieć prawdy wiary. rozum przenika i oświetla nawet tajemnice. oraz pierwszą redakcją Dialektyki. w szczególności zaś zagadnienie uniwersaliów pojął w sposób subtelny i wszechstronny. lecz dialektyki. Glossae in Porphirium i odnalezione po wiekach Glossulae super Porphirium są częściami jego zaginiony dialektyki. Wiarę rozumiał na wskroś racjonalistycznie: sądził. osobistością i wyjątkowy miał żywot. ale też mało typowym dla swoich czasów. zestawienie powag w kwestiach teologicznych. Działalność pisarską rozpoczął w r. porzucił je jednak niebawem. Urodzony w Palais w zachodniej Francji. w latach 1136. jako ducha świata: który Trójcę pojmował modalistycznie. Antagonista Abelarda. nie posługujący się interpretacją augustyńską pojawił się pod wpływem studiów klasycznych w szkole w Chartres).Scito te ipsum zawiera etykę. Introductio ad theologiam. W 1121 nauka jego została potępiona na synodzie w Soissons. Wówczas 172 . że choć wiek XII posiadał realistów nawet bardzo skrajnych (czysto platoński realizm. 1141. ABELARD. Ale w 1141 r. Choć może się wydawać. ale zastosował ją w swym Sic et non w wielkim stylu. że nie było dlań zagadek (nihil vidit in aenigmate). brało udział wielu uczonych: ale pierwsze miejsce. potem w Paryżu w szkole katedralnej i w szkole na Górze św. został ponownie potępiony na synodzie w Sens. ale wiara nie może bez rozumu. pełne triumfów. POGLĄD NA UNIWERSALIA. potem długie lata w pustelni. potępionego w r. Erudycja jego dotyczyła więcej autorów klasycznych niż kościelnych. . to jednak przeważały próby pojednawcze. należy się Abelardowi.1142) był wyjątkową. Jako świetny dialektyk. Zasługi jego i wpływ leżały nie na polu teologii. 3. najpierw na prowincji. która dzięki niemu uzyskała niebywały rozgłos. zwróciły na Abelarda szczególną uwagę historyków i uczyniły postać jego popularną nawet wśród laików. powie o nim.

Było to rozwiązanie najbliższe doktrynie perypatetyckiej. Forma jest immanentna rzeczom. np. aby być orzeczeniami zdań. ogólnym w dzisiejszej terminologii . prób pokrewnych rozwiązaniu Abelarda i przeważnie odeń zależnych. ale było najbardziej filozoficznym zagadnieniem wczesnej scholastyki. będącego normalną postawą scholastyków. a nawet. nazywane sermonizmem. Te własności sprawiają.znaczenie znaku. i te również utrzymywał w duchu Arystotelesa. Czyli. na który składa się szereg operacji umysłu. co istnieje. Uniwersalia właściwie służą do tego. Pogląd ten miał w XII w. kronikarz sporu. ogłoszona przez traktat De generibus et speciebus. Wszystko. Proces poznania zaczyna się zawsze od postrzeżeń. 3) Wytworzenie w pierwszej połowie XII w. wedle niej każdy przedmiot jest zarówno jednostką jak gatunkiem i rodzajem. Abelard z kolei postawił pytanie. Te rozwiązania logiczne Abelard uzupełniał przez psychologiczne. ale nie jako zwykłe dźwięki. Cecha ogólności nie przysługuje żadnej poszczególnej rzeczy. zależnie od tego. Rozwój sporu o uniwersalia przeszedł we wczesnym średniowieczu następujące fazy: I) Panowanie realizmu o typie platońskim. to znaczy należą do mowy. zbiór tych przedmiotów podobnych jest przedmiotem pojęcia ogólnego. lecz . tylko substancje jednostkowe. Pod pozorami formalnej. bezpośrednio nie odpowiada im żaden przedmiot. gatunkowe. 5.znalazł takie rozwiązanie: uniwersalia nie są głosami. INDYFERENTYZM. zwolenników: pisze o nim Jan z Salisbury. 1. w odróżnieniu od nominalizmu.jest nie sam znak fizyczny ani desygnat. są tylko materiałem poznania pojęciowego. że uniwersalia są nie w rzeczach. Ale są między przedmiotami takie. która upoważnia do orzekania o nich pojęć ogólnych. DALSZE ROZWIĄZANIA SPORU. Pojęcia ogólne nie są wrodzone. że nie ma przedmiotów innych niż jednostkowe. lecz nabyte. czyli nieodrębne (indifferens) od własności innych jednostek tegoż gatunku. 4. że natura każdej rzeczy jest na wskroś jednostkowa. wszakże żaden wybitny zwolennik nie jest znany. który jest podmiotem zdania i któremu one służą za orzeczenia. Pogląd ten mówił. był bliski obu poprzednim teoriom. które posiadają naturę podobną. ale są między sobą podobne (substantialis similitudo). Rozróżnienie pojęć występujących jako podmioty i występujących jako orzeczenia było nowym motywem wprowadzonym przez Abelarda do dyskusji nad uniwersaliami. Oprócz sermonizmu wiek XII wytworzył jeszcze szereg prób umiarkowanego rozwiązania zagadnienia uniwersaliów. lecz pojęcia (conceptus). STRESZCZENIE. którego autorem jest zapewne Joscelin z Soissons. KONFORMIZM. są wytworem. Było to rozstrzygnięcie w myśl Arystotelesa. pod jakim względem jest rozpatrywany. i ta całość jest przedmiotem pojęcia ogólnego. logicznej kwestii 173 . staje się fikcją umysłu (figmentum animi). rozum na drodze abstrakcji wydobywa z nich poszczególne składniki i tworzy przedstawienia ogólne. Istnieją. Pogląd ten miał dawną tradycję. reprezentowany przez Gilberta de la Porree. Abelard nie był konceptualistą. Pierwszą reprezentował Walter z Mortagne. traktowana jako samoistna. by jednostkom dawać wspólną nazwę. lecz w umysłach. gdyż skłaniał się doń jeszcze Hraban Maur. dostarczane przez zmysły i wyobraźnię. To pośredniczące stanowisko Abelarda bywa niekiedy. z których każda jest różna. l odpowiadał: jednostki jednego gatunku posiadają pewną formę wspólną (forma communis) i ta jest podstawą. a potem Wilhelm z Champeaux: w XII w. Wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu. że jednostki jednego gatunku stanowią pewną całość. 2) Pojawienie się nominalizmu: pierwsze zapowiedzi w IX w. Był to pogląd psychologiczny: przypisywał uniwersaliom byt nie fizyczny i nie idealny. KONCEPTUALIZM. ale pośrednio odpowiada ten. 3. Ogólne są nie rzeczy i nie nazwy. TEORIA «STANU» i TEORIA «WZGLĘDU». stanowiska pojednawczego w duchu realizmu Arystotelesa.. daje się wydzielić jedynie drogą abstrakcji. Jednostka i ogół . jest jednostkowe. lecz przysługuje ich zbiorowi. I ta teoria zakłada. lecz sermo). lecz wyrazami (nie vox. Wedle obu tych teorii jednostki są ogólne.to tylko różne stany (status) przedmiotów. lecz jako dźwięki posiadające znaczenie. TEORIA ZBIORU. gdy są ujmowane w ogólny sposób: ogólność zależy od punktu widzenia. Platon był zarazem człowiekiem i Grekiem. Zagadnienie uniwersaliów nie było ani jedynym. który pozostał dotąd anonimowy. został rozwinięty w traktacie. rozumiane jako pewne stany psychiczne. reprezentowana przez Adelharda z Bath: przedmiot jednostkowy jest gatunkiem lub rodzajem. ale obrazy rzeczy. zdecydowane wystąpienie dopiero pod koniec XI w. jaka jest w rzeczach jednostkowych podstawa. ale każda jednostka zawiera obok własności odrębnych (differens). 2.Zupełnie podobna była teoria „względu" (respectus). ani nawet najbardziej dyskutowanym. mają formę wspólną (conformes) i ta jest przedmiotem pojęć ogólnych. . lecz psychiczny. według niego.

Jej kierownicy i uczniowie byli na ogół ludźmi mającymi temperament bardziej krytyczny niż konstrukcyjny i bardziej naukowy niż metafizyczny. teolog i poeta. spór ucichł. Odtąd przez cały XI w. myśląca filologicznie i retrospektywnie. a ówczesny przebieg jego. tłumaczył matematyków arabskich i Euklidesa z arabskiego na łacinę. Jan z Salisbury (ur. idąc za nim. jak na owe czasy. odkąd w 990 r. Z połową XII w. autor jednej z pierwszych średniowiecznych klasyfikacji nauk.Następca jego. „najzdolniejszy po Bernardzie z Chartres gramatyk". doctor universalis. Na progu zaś XII w. był człowiekiem o wykwintnej kulturze umysłowej. Szkoła ta. który zostawił dzieło logiczne niezaprzeczenie samodzielne: była to Księga sześciu zasad (Liber sex principiorum). prowadzący rozległe studia z zakresu astronomii. że poczynania naukowe wczesnego średniowiecza nie ograniczały się do prac scholastycznoteologicznych. rodzaj wypisów naukowych.rozważano w nim podstawowe zagadnienia metafizyczne i epistemologiczne.1148. bo jest wiele innych równie ważnych. Szkoła kwitła zwłaszcza za trzech kanclerzy: Bernarda. DALSZY ROZWÓJ. Gilbert był najbardziej filozoficznym umysłem szkoły. który studiował w samym Chartres. Grecji i terytoriach arabskich zyskał rozległą. nacechowany potężnym wzrostem nominalizmu. aż wreszcie przestało je zajmować. jak o nim pisał jeden z współczesnych. Anglik. Umiarkowanie realistyczne rozwiązanie. a jednocześnie mężem politycznym. 1180). Spór o uniwersalia był rozprawą naturalizmu z idealizmem. matematyczną. a później był tamtejszym biskupem. 1110. jak na owe czasy. SZKOŁA W CHARTRES. do której zaliczano tak wybitnych uczonych. Inny Anglik. druga wielka szkoła. okresie rozkwitu wczesnej scholastyki. Zajął się Boecjuszem. Bliski szkole był (choć nie należał do niej bezpośrednio) Adelhard z Bath. był najpierwszym humanistą swojego wieku. kanclerz od 1119 r. dotyczące natury bytu i natury poznania. filozoficzną. Wiek XIII znalazł gotowe kompromisowe rozwiązanie. znany pod nazwą Heptateuchon. późniejszy biskup z Poitiers (zm. Gilberta i Teodoryka. i Alan z Lilie. szkoła w Chartres. utrzymał Platoński realizm. kanclerz od r. Był pierwszym autorem średniowiecza. fizjologii. Zagadnienie to przez długi przeciąg czasu poruszało umysły. HUMANIZM WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA W XII wieku.. młodszy brat Bernarda. uczony Fulbert. PRZEDSTAWICIELE SZKOŁY W CHARTRES. zgromadziła humanistów. filozofii przyrody.1145). Szkoła w Chartres jest dowodem. stanowiąca uzupełnienie Kategoryj Arystotelesa. ale usiłował uzgodnić go z Arystotelesem i w ten sposób przygotował teren do recepcji Arystotelesa i rozkwitu scholastyki w XIII w. nie było. Uczniem szkoły był Wilhelm z Conches (1080 . powzięte przez wiek XII i pogłębione przez studia nad Arystotelesem. zwiastował koniec scholastyki. zmarły między 1150 a 1155. studiował we Francji 1136.. 174 . ostatecznie orzekł. w filozofii nowych owoców nie wydała. któremu na ogół hołdowała szkoła. Natomiast odnowił się z całą gwałtownością w XIV w. kształcony we Francji. Zestawił podręcznik nauk wyzwolonych. że „nie warto siwieć nad tym zagadnieniem". wytworzyła cechy. gdy Paryż kształcił teologów i dialektyków. psychologii. który w podróżach po Włoszech. empiryzmu z aprioryzmem. byli to humaniści. był „najdoskonalszym pośród platończyków naszego wieku". kierownikiem jej został wybitny. które ją odróżniły od innych szkół: stała się środowiskiem uczonych specjalistów. jak Radulf Ardens. 1141. Powiększył znacznie bibliotekę szartryjską pozyskawszy dla niej nie znane dotąd teksty naukowe starożytne i rozszerzył studia astronomiczne i medyczne: był uosobieniem naukowych wysiłków szkoły. . skupiło wszystkich bez mała myślicieli i sporu o uniwersalia w XIII w. Mówiono nawet o odrębnej „szkole Porretańskiej". . zamiłowani w starożytności i czerpiący ze źródeł starożytnych wiedzę przyrodniczą i matematyczną. Starodawna szkoła w Chartres nabrała znaczenia. uczeń jego Gilbert de la Porree. pisał doń komentarze.Po nim kanclerzował do 1141 r. 1154). trwały jej złote czasy. ok. który próbował sam dać mu rozwiązanie (podobne do Gilberta). Jan z Salisbury. Bernard z Chartres. natomiast znakomicie podniosła ogólną kulturę naukową średniowiecza i przez to umożliwiła dalsze postępy filozofii. Teodoryk z Chartres. zm. dziejopis zagadnienia. sformułowane klasycznie przez Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu. wiedzę przyrodniczą. zmarły około 1130. był znów „najpilniejszym badaczem naukowym". znawcą klasyków.

odzyskane przez nich. 3. który zawsze grozi rozważaniu zagadnień tak abstrakcyjnych jak te. 175 . jak Gilbert i Jan. Teodoryk i Wilhelm. fizjologicznej. którego poemat De mundi unlversitate posiadał już same tylko znamiona starożytnego poglądu na świat. który uniwersalia sprowadzał do idei Platońskich. jak to i w dawniejszych epokach bywało. Postawa ta zapewniła szkole w Chartres jej własną kartę w dziejach uczoności średniowiecznej. w sporze o uniwersalia szkoła była na ogół twierdzą konserwatywnego realizmu. Rozmiłowanie humanistyczne w literaturze starożytnej wpłynęło nie tylko na formę. Z dzieł Platona znano naówczas jedynie Timaiosa i z dialogu tego czerpano w Chartres teorię świata. ze swą umiarkowaną empirystyczną teorią poznania. występował on teraz w swoistej. Promotorem jego był przede wszystkim Bernard. pitagoreizm. jak sądził. Teodoryk w Heptateuchonie ogłosił po raz pierwszy najważniejsze pisma Organami. Wywołało mianowicie kult szczególny Platona. PLATONIZM. niektórzy uczeni z Chartres. Wilhelm i Gilbert pierwsi w łacińskiej Europie znali przyrodnicze pisma Arystotelesa. króla Henryka i papieża Adriana IV. że postrzeżenie jest podstawą. a nie znają innych. podawał już jako rzecz naturalną. Zwłaszcza Gilbert przejął się Arystotelesem: uzupełniał nie rozwinięte części jego Kategorii. podobnie jak Abelard. ale Platon schrystianizowany. medycznej. w Chartres zaś w XII w. Np. Uczeni z Chartres byli zarazem humanistami i przyrodnikami. Postawa humanistyczna nie była w wiekach średnich przeciwieństwem przyrodniczej: tworzyły one wspólny front uczonych specjalistów przeciw ogólnym spekulacjom teologiczno-filozoficznym. drugi na krytyczne i empiryczne Arystotelesa. a abstrakcja i indukcja drogą do zasad naukowych. Dzieła starożytne. 2. chrześcijańskiej postaci i na podstawie spekulacji liczbowych dowodził jedności i troistości Boga. Adelhard i Wilhelm. Filozofię rozumiał nie tylko jako poznanie naukowe. Podstawa szkoły była tedy dwoista: Platońska metafizyka i Arystotelesowska logika. bo znają tylko jedno rozwiązanie zagadnienia. Potrzebna jest ludziom wiedza rzeczowa. A podobnie i Jan z Salisbury. U Teodoryka z platonizmem łączył się. z którą XII wiek zapoznał się przez pośrednictwo arabskiego traktatu. Ta dwoistość nie mogła nie wytworzyć pewnych niezgodności w doktrynach szkoły. POGLĄDY SZKOŁY. znane odtąd łącznie pod nazwą Logica nova. stał się logicznym natchnieniem szkoły. z duszą świata. Co więcej. Teodoryk. mają odpowiedź na wszystkie pytania. Arystoteles. zinterpretowany przez Augustyna. a żadnych specjalnie chrześcijańskich. stali się bojownikami nowego stanowiska. w jakiej szartryjscy uczeni wypowiadali swe myśli. Był wrogiem werbalizmu. Po tylowiekowej przewadze aprioryzmu te głosy wzywające do empiryzmu były zjawiskiem niemałej wagi. utożsamiali Ducha św. które były na pierwszym planie w filozofii i teologii wieków średnich. że w tysiącleciu finalistycznego pojmowania świata znaleźli się jednak zwolennicy koncepcji czysto przyczynowej i mechanistycznej. i skierowały umysły ku tym właśnie specjalnym badaniom raczej niż ku ogólnym konstrukcjom i dociekaniom teologicznym. głosił je jednocześnie dialektyk Abelard i mistyk Hugon. a jego Polycraticus (1155). przełożonego przez Konstantego Afrykanina. przyjęli w fizyce Demokrytejską atomistykę. Najdalej zaś w przejęciu antykiem posunął się zbliżony do szkoły szartryjskiej Bernard z Tours. ale i na ich treść. astronomicznej. a pod wpływem Analityk zajmował się szczegółowo kwestią zasad wiedzy i podkreślał indukcyjne pochodzenie tych zasad. zwanego Pantegni. dotąd nie znane scholastykom: Analityki pierwsze. Z wszystkich przedstawicieli szkoły szartryjskiej poszedł najdalej w recepcji Arystotelesa. Topikę i De sophisticis elenchis. Zresztą poglądy te były w duchu czasu: głoszono je i poza humanistycznym środowiskiem szartryjskim. ale też jako życie zgodne z tym poznaniem. dający teorię logiki na tle współczesnych stosunków naukowych. 1. ODZYSKANIE LOGIKI ARYSTOTELESA i EMPIRYZM. ale poszczególni jej członkowie. rozszerzyły ogromnie zakres wiedzy matematycznej i przyrodniczej. jeden kładł nacisk na spirytualistyczne i idealistyczne teorie Platona. Na wzór jego Teodoryk interpretował Księgę Rodzaju. ZAINTERESOWANIA PRZYRODNICZE i HISTORYCZNE. Platon był najwpływowszym filozofem wczesnego średniowiecza. Kultura humanistyczna szkoły była w niej również bodźcem do starania się o rzadkie i nieznane rękopisy i o przekłady naukowych dzieł starożytnych. W zakresie logiki szkoła znakomicie powiększyła znajomość Arystotelesa. który rozwijał teorię nauki Arystotelesa. Było to rzeczą doniosłą. i Metalogicus (1159). są jedynymi w swoim rodzaju pomnikami XII w. zawierający teorię życia publicznego. Wytworzyły się dwa obozy w Chartres. dokonał się zwrot do czystego platonizmu. był kronikarzem współczesnego życia umysłowego. W duchu jego nauki mistrzowie z Chartres próbowali w pojednawczy sposób rozwiązać spór o uniwersalia. rozległa i wszechstronna. Tylko ignoranci.zaufanym Tomasza Becketa.

Teorie naukowe szartryjskiej szkoły mogły być głoszone bez przeszkód i opozycji. Porfiriusz. nauka rozwijała się swobodnie. Ruch naukowy wśród Arabów zaczął się mniej więcej w czasie działalności Jana Szkota Eriugeny. 1. Rozwijała się w innych warunkach niż chrześcijańska: Arabowie znali bowiem dzieła greckich filozofów i na ich podstawie budowali dalej. w czasach panowania dogmatyzmu. Powstały wówczas astronomiczne prace Albategniego. a potem Kordowa były przez te wieki stolicą naukową świata. KULTURA UMYSŁOWA ARABÓW. ale gdzie religia nie wchodziła w grę. Organonu i pism neoplatońskich. cała „syryjska" szkoła neoplatońska. Tylko bowiem teorie teologiczne były naówczas ściśle cenzurowane. Wyjątkowo tylko zapalczywi antyintelektualiści. że „jest chrześcijaninem. Wielu wybitnych później filozofów greckich było pochodzenia syryjskiego: Jamblich. matematyków. FILOZOFOWIE ARABSCY Podczas wczesnego średniowiecza w Europie zachodniej równolegle z łacińską. Pisali po arabsku: język ten bowiem odgrywał wówczas tę samą rolę. prawdopodobnie już wprost z tekstów greckich. Z wielkiej szkoły o światowym znaczeniu stała się prowincjonalną uczelnią. Prawa. chrześcijańską filozofią rozwijała się inna jeszcze filozofia: filozofia Arabów. Studia przyrodnicze i humanistyczne.. Wilhelm de Conches zastrzegał. tam podawał się za akademika. nie byli pochodzenia arabskiego: pochodzili z Azji Środkowej. Wszak i Amalryk nie bez wpływu szkoły szartryjskiej wytworzył swą herezję. komentowane i rozwijane w Europie jeszcze w XVII w. w Hiszpanii. nauka grecka znalazła przytułek w Persji. reprezentowany w Chartres. PRZEJĘCIE FILOZOFII GRECKIEJ PRZEZ ARABÓW. powstał traktat optyki Alhazena. kwitły w Chartres. ośrodek w Anglii. Nie mogła wytrzymać współzawodnictwa Paryża i jego wszechnicy. gdzie czyniono obserwacje między innymi nad pochyleniem ekliptyki. jak Walter od św. W drugiej połowie XII w. przejętych sprawami wiecznymi i patrzących na rzeczy z punktu widzenia wieczności i zupełnie niehistorycznie. w tej szkole nie wstydzono się przyznawać do niewiedzy i zajmować w niektórych kwestiach stanowisko sceptyckie. zawierało faktycznie doktryny neoplatońskie. Rozkwit ten był najpierw rozkwitem nauki pozytywnej. który przełożył na nowo szereg dzieł naukowych. Timaios. który tam był reprezentowany. poza tym dzieła uczonych greckich. Galena. astronomów. DALSZE KOLEJE I SPADKOBIERCY SZKOŁY. in. Alfersaniego. I cały okres od VIII do XII wieku. W X zaś wieku założony został instytut przekładów. Natomiast poglądy teologiczne inspirowane przez szkołę szartryjską nie mogły ujść kondemnat. nie akademikiem". w Oksfordzie. i utrzymały się tam tak długo. które były tłumaczone. Dwa obserwatoria zostały ufundowane przez Al-Mamuna. w Bagdadzie i w Damaszku. Wreszcie. Gdy w Grecji zabrakło warunków dla konserwacji i rozwoju nauk. Puściznę naukową Greków Arabowie przyswoili sobie w nadzwyczaj szerokim zakresie. przy tym zainteresowania stulecia poszły w innym kierunku niż ten. między innymi anonimowe dzieło. Reforma kalendarza została przeprowadzona 176 . denuncjowali atomistykę jako naukę heretycką. jak Alfarabi lub Awicenna. Na IX w. był okresem rozkwitu u Arabów najpierw na Wschodzie. OPOZYCJA. algebry. przygotowującą adeptów do fakultetów paryskich. który jeszcze po 5 stuleciach był natchnieniem Keplera. okres wywalczania pierwocin naukowych na Zachodzie. To dotyczy zwłaszcza Jana z Salisbury. Syryjczycy posiadali tłumaczenia arcydzieł filozofii greckiej. aż w XV w. akademicy platońscy po zamknięciu Akademii w Atenach. W Persji jednak filozofia nie znalazła sprzyjającej atmosfery. Fedon) i liczne pisma neoplatońskie. tak znakomici. logarytmu. co łacina na Zachodzie. nawet próby zastosowania algebry do geometrii. wiele dzieł Platona (Państwo. m. pociągnęły cały świat naukowy i rozrosły się ponad przodującą dotąd filozofię. a zwłaszcza w XIII w. syryjscy uczeni znaleźli gościnne przyjęcie na dworze bagdadzkim. na dwór perski schronili się m. zaczął się rozkwit Arabii. Tym bardziej „akademicki" był Jan z Salisbury.Również godne jest uwagi. przypadają początki trygonometrii. W XI w. nie zanikł. Przełożony został cały Arystoteles (może bez Polityki). lepsze widoki otworzyły siew Syrii. Najpierw Bagdad. Wiktora.) pisma Arystotelesa zostały przełożone z syryjskiego na arabski. Gdy zaś w VII w. potem na Zachodzie. które w XII w. znalazły w XIII i XIV w. szkoła w Chartres interesowała się jednak zjawiskami historycznymi i zdarzeniami współczesnymi. Wśród filozofów znanych jako „filozofowie arabscy" niektórzy. szkoła w Chartres utraciła swe znaczenie. in. że w czasach. które choć zwane było Teologią Arystotelesa. Jednakże typ studiów. zmienił tylko teren. Teofrasta. jak w kwestiach dialektyki. Pod Al-Mamunem (w początku IX w. a zarazem stanowił zaczątek eksperymentalnych badań psychologicznych. drukowane.

pierwiastki religijne zajmowały zawsze naczelne miejsce w ich kulturze. Przyczyna neoplatońskich skłonności u filozofów arabskich była podwójna. a o której mniemali. 177 . chemię alchemia. czy też można o Jego atrybutach wypowiadać się tylko negatywnie („cyfatyści" i „dżabaryci")? Dotyczyły też stosunku człowieka do Boga: czy czyny dobre i złe pochodzą z przeznaczenia. na 5 wieków przed reformą gregoriańską. Liczne szkoły i akademie powstały na Wschodzie i w Hiszpanii. pojawił się w XII w. nad specjalnymi badaniami brały górę ogólne religijno-filozoficzne teorie. ich dyskusje teologiczne bynajmniej nie ustały. Algazela. W doktrynie Arystotelesa Alfarabi położył nacisk na to. pod przewództwem wybitnego filozofa. 2. ale nie mistyczna: wszelki byt wyłania się z Boga. które system neoplatoński ze wszystkich systemów starożytnych zaspokajał najłatwiej. Odtąd wśród arabskich filozofów przyjął się Arystotelesowski dowód istnienia Boga (w takiej postaci: świat jest przypadkowy. W X w. ale faktycznie posiłkowali się najwięcej neoplatończykami. przesiąknięta perypatetyzmem i neoplatonizmem. wśród których panował neoplatonizm („szkoła syryjska"). medyczne. POCZĄTKI PERYPATETYZMU ARABSKIEGO. Ale perypatetyzm Arabów był zniekształcony przez niewierne przekłady i dowolne komentarze. Ale od razu ten pierwszy arabski arystotelik odbiegł od czystego arystotelizmu ku neoplatonizmowi. druga zaś wewnętrzna: wśród Arabów silnie były rozwinięte zainteresowania teologiczne. ale nawet perypatetycy byli przesiąknięci doktryną Plotyna. współczesny Eriugenie (zm. Powoływali się na Arystotelesa. Oni wytworzyli drugi prąd w filozofii arabskiej. że w ramy Arystotelesowskiego dualizmu wkładano szczeble pośrednie i łączono je w system emanacyjny. szerzył on koncepcję antyfilozoficzną. czysto religijną. 2. więc poza sobą musi mieć przyczynę. nawiązujący do mistycznej grupy sufich. PERYPATETYCY ARABSCY. Niejednokrotnie wszakże astronomię przyćmiewała astrologia. na Wschodzie i na Zachodzie. POGLĄDY FILOZOFÓW ARABSKICH 1.). Dyskusje teologiczne zaczęły się jeszcze przed zapoznaniem z naukami greckimi. opartą na zasadach filozoficznych innych niż greckie. ściślej filozoficznymi. 3. jedna zewnętrzna: źródła filozoficzne Arabowie otrzymali od Syryjczyków. przeciwstawili własną koncepcję świata. W X w głównym arystotelikiem był Alfarabi: ten zaczął interpretować system Arystotelesa emanacyjnie. która miała wyraźną przewagę wśród filozofów arabskich. co dla religijnie usposobionego filozofa było istotnie najważniejsze: na Boga i na rozum „czynny". teologowie ortodoksalni. Gdy Arabowie zapoznali się z nauką grecką. Właściwym inicjatorem kierunku był Alkendi. około 870 r. po Alfarabim wytworzyła się cała sekta „braci czystości i szczerości" sekta religijna i mistyczna. mianowicie uprawiał wbrew perypatetyckiej szkole „teologię negatywną". Trzeci wreszcie prąd. 1.przez Arabów w 1079 roku. która rozpoczęła kampanię przeciw filozofii. a starająca się godzić filozofię grecką z Koranem. Dotyczyły natury Boga: czy posiada własności charakteru zmysłowego i ludzkiego. Zresztą ta przewaga pierwiastka platońskiego nad arystotelesowskim była filozofii arabskiej wspólna z filozofią chrześcijańską tej samej epoki. mottekalemini. Większość arabskich uczonych zaczęła odtąd w duchu Greków rozstrzygać swe zagadnienia. czy z wolności („dżabaryci" i „kadaryci")? I już od IX w. którzy występowali w duchu ra-cjonalistycznym i narzucili racjonalistyczny charakter całej dyskusji teologicznej. PRĄDY W FILOZOFII ARABSKIEJ były przede wszystkim trzy: 1. Koncepcji tej arystotelesowsko-neoplatońskiej. że bardziej odpowiada Koranowi. znaleźli się hiperdialektycy wśród Arabów: byli to dysydenci zwani mutazilitami. tłumacz i komentator Arystotelesa. Prowadzone były badania chemiczne o charakterze eksperymentalnym i praktycznym. lecz połączyły się z innymi. Arabowie bowiem byli nie tylko ludźmi nauki. zoologiczne. Do grupy perypatetyków należała ogromna większość filozofów arabskich od VIII do XII w. ale nie może połączyć się z Bogiem. botaniczne. Było zjawiskiem powszechnym w filozofii arabskiej. i to w formie najbardziej krańcowej. i jeszcze w tym samym stuleciu doprowadził filozofię arabską do zagłady. a tą przyczyną jest Bóg) i odtąd stałym przedmiotem dyskusji stał się rozum „czynny". Istnieli wśród Arabów perypatetycy i platonicy. Jego koncepcja świata była emanacyjna. badania geograficzne. Prąd ten opanował sektę aszarytów. Za mistrza wybrali Arystotelesa. I w niej naczelne miejsce zajmowała idea neoplatońska: traktowanie świata jako wywodzącego się z Boga i powracającego doń.

wszelka więc mnogość w stworzeniu może jedynie być wynikiem dalszych aktów tworzenia. w systemie Arystotelesa przesunął Awicenna punkt ciężkości ze świata na Boga i na Jego stosunek do świata. ani jednostkowe. encyklopedycznie wszechstronny. Dojrzała scholastyka korzystała także z rozwiązania. według niego. by zapewnić nieśmiertelność indywidualną duszom ludzkim. a nie woli (w jaskrawym przeciwieństwie do chrześcijan miała wolę za własność czysto ludzką. jakie Awicenna dał zagadnieniu uniwersaliów: przyznawał on im byt trojaki. był plemienia irańskiego. I tylko w ostatnim znaczeniu przedmioty pojęć są ogólne. Zmysły i wyobrażenia służą tylko do przygotowania poznania rozumowego. Pisał też podręczniki naukowe. Awerroes. a w XII w. a nie komentarzami dosłownymi (ad litteram). AWICENNA (Ibn Sina. za wieczny. a z jedności tylko jedność powstać może. rozum czynny nie jest składnikiem duszy. Awicenna dawał na wszelkich polach przewagę ogółowi. zwłaszcza w nauce o rozumie. ale również nie są jednostkowe. bądź na drugiej formie: Albert Wielki pisał parafrazy na wzór Awicenny. 2. ale tylko rozum bierny zaliczał do indywidualnych władz człowieka. to cechuje je inna. jest jeden i ten sam dla wszystkich ludzi. jest wprawdzie stworzony. 178 . To wszystko było zgodne z Arystotelesem. potem dopiero inteligencje niższe (które zamieszkują i poruszają sfery niebieskie). był również cenionym logikiem i metodologiem. a jednostkom przypisywał jedynie niesamodzielną rolę. Jednakże wyjątkowo uzyskać można je i bez tego przygotowania. trzecia natura (tertia natura). 999. Wierny starożytnemu uniwersalizmowi. ale odwiecznie. Widziała w nim. dzieło myśli Bożej. że istnieją 1) ante res jako wzory wszechrzeczy w umyśle Bożym. zawierającą fizykę. miała świat za stworzony z materii (a nie ex nihilo). Wtedy działali najbardziej głośni jego przedstawiciele: w XI w. lecz istnieje poza duszami. zmarł w Hamadanie. o ile podlegają ogólnym prawom i o ile ich losy wpływają na los ich gatunków. urodzony w pobliżu Buchary i w Bucharze czynny aż po upadek Samanidów w r. której jednak dawał sens odmienny. W sposób typowy dla Arabów. odtąd wiódł życie tułacze. Wiktora (o wiek młodszego). A zaś Roger Bacon zapoczątkował trzecią jeszcze odmianę komentarzy: per quaestiones. Późniejsi scholastycy w swoich komentarzach wzorowali się bądź na jednej. wreszcie. Bóg jest jednością. a Tomasz z Akwinu komentarze ad litteram. Najpierw powstał tylko jeden najwyższy intelekt. nie został stworzony od razu i nie cały bezpośrednio przez Boga. Po trzecie. czynny zaś traktował jako nadindywidualną zasadę. z których zwłaszcza Kanon medycyny cieszył się długotrwałym uznaniem. ogólność jest więc tylko wytworem umysłu (intellectus informis agit universalitatem). to rzeczy same w sobie nie są ogólne. 980. Jeśli zaś jest wytworem umysłu. Zostawił dzieło typu encyklopedycznego Szifa (Księga uzdrowienia) zawierające w 18 tomach logikę. a) Metafizyka Awicenny pojmowała świat teocentrycznie. scholastycy nazywali Sufficientiae). W tych zagadnieniach można było znaleźć u Arystotelesa tylko częściowe i szkicowe poglądy. najsławniejszy arabski filozof na Wschodzie. fizykę. Komentarze te były obszernymi parafrazami tekstów Stagiryty. jakie pisał Awerroes. Natomiast porządek powstawania świata Awicenna pojmował już po neoplatońsku. Mianowicie świat. jakim jest rozum czynny. Po wtóre. a skoro nie są ani ogólne. c) Awicenna był nie tylko metafizykiem-mistykiem. b) Teoria poznania Awicenny była odpowiednikiem jego metafizyki. oraz komentarze do Arystotelesa. Awicenna musiał je uzupełnić i uczynił to w duchu neoplatonizmu. sławny filozof i nie mniej sławny lekarz. W szczególności jego klasyfikacja nauk znalazła uznanie i pośród łacińskich filozofów. Posługiwał się w niej terminologią Arystotelesa. wówczas poznanie jest mistyczne. lecz kończy się na ogółach. matematykę. ale zupełnie inaczej niż metafizyka chrześcijańska.Po tych początkach arabski perypatetyzm wszedł w erę rozkwitu. metafizykę (część dzieła. ale bo też miała to samo źródło: Arystotelesa. której nie należy przypisywać Bogu).1037). 2) in rebus jako istota rzeczy i 3) post res jako wytwory abstrakcji. a przeto i Opatrzność: rządzi tylko losami gatunków. twierdząc. potem najniższe (intelekt czynny w człowieku) i. Natomiast do poznania prawdy sam rozum bierny nie jest zdolny: udziela mu jej to nadludzkie źródło. najpierw. Nawet wiedza Boża nie sięga już materialnych jednostek. Rozum miał za nieśmiertelny. czas jakiś przebywał w Ispahanie. jednostkowymi zaś zdarzeniami tylko o tyle. była zupełnie podobna do klasyfikacji Hugona od św. najsławniejszy filozof na Zachodzie. uczył Awicenna. Wieczność rozumu biernego wystarcza jednak. formy rzeczy materialnych.

Rzeczy nie składają się z formy i materii. 6. Zajmował wysokie godności pod rządami paru kalifów. iżby między nimi był rzeczywisty związek. I jeśli rzecz posiada jakąś własność dłużej niż moment. dotyczy również człowieka: sam z siebie nie jest zdolny nic czynić. nie jest formowaniem materii. niemniej wytworzyli oryginalny pogląd na świat. c) Ta i tej podobne teorie doprowadziły Awerroesa do swoistego poglądu na stosunek filozofii i religii. Każda istota mogłaby być inna. Przede wszystkim. Uważał Arystotelesa za największego z ludzi. lekarz. polemiki ze zwalczającym filozofię Algazelem (Zniszczenie zniszczenia). aż pod koniec życia. II. Rzeczy więc nie są przyczyną tego. co się dzieje. ale we wszystkich duszach jest jeden i ten sam.hierarchię bytów między Bogiem a człowiekiem . 1126. prawnik. W szczegółach koncepcja ich przedstawia się tak: 1. 4. to nie dlatego. potępione przez muzułmanów.są zgodne. choć nie chcieli nic innego. Świat przedstawiali sobie jako rozbity na atomy niczym ze sobą nie związane. to takąż własność może mieć każda inna. jak chcieli perypatetycy. Może też zmienić ją na każdą inną. religia głosi to samo. lecz łączeniem i rozłączaniem się atomów. W zasadzie . co filozofia. i to. Ponieważ nie ma określonych możliwości. może łączyć atomy dowolnie. Komentarzami tymi zyskał też największą sławę. Więc przyczyną wszystkiego może być jedynie Bóg. nieograniczone są w świecie możliwości i nieograniczona panuje w nim zmienność. faktycznie jednak nie wykonał tego programu. że tak jest mądrze i dobrze. Bóg może czynić z nimi. a takiej nie posiadają.3. Zatem wszelkie działanie jest działaniem Boga. Byłaby to bowiem ich własność stała. lecz dlatego. Teksty religijne inaczej rozumieją filozofowie. Mógłby czynić inaczej i co innego byłoby wówczas dobre i mądre. utrzymywane w łączności tylko przez Boga.mówił . lecz to jest mądre i dobre. Wolność Boga nie jest też ograniczona przepisami mądrości i sprawiedliwości: Bóg nie dlatego tak czyni. jak trzymać się wiernie Pisma. że Bóg zwykł wywoływać je łącznie 5. o zgodności religii i filozofii. że istnieje wieczna materia. Co Awicenna twierdził o rozumie czynnym. Toteż zadanie swe widział w komentowaniu jego pism. Co dotyczy rzeczy. także teologowie często je interpretują po swojemu. on przeniósł na cały rozum: rozum jest jeden i bezosobowy. z których jeden zwłaszcza miał dziejowe znaczenie: był to pogląd na naturę rozumu i nieśmiertelność duszy. Jeśli więc jakaś jedna rzecz posiada pewną własność. ograniczająca wolność Boga. Zupełna prawda była dla Awerroesa tylko jedna: filozoficzna. On to w każdym momencie udziela atomom ich własności i porusza je. Późniejsze średniowiecze nazywało go „Komentatorem". Jeśli jakieś dwie rzeczy zdają się' być przyczyną i skutkiem. to własność ta musi być w niej wytwarzana na nowo. AWERROES (Ibn Roszd. które podlegałyby urzeczywistnieniu. co Bóg czyni. ale jest bezosobowy. 3. b) W szczegółowych kwestiach wytworzył oryginalne poglądy. dla innych prawda jest dostępna tylko w religijnej postaci. nie ma w świecie praw ani składników stałych. za niego czyni Bóg. za Almanzora. Dusze indywidualne umierają wraz z ciałami. lecz składają się z materialnych atomów.1198) z Kordowy. tak samo jak Arystotelesa nazywało „Filozofem" bez dalszych określeń. Ci ortodoksi arabscy. a inaczej ludzie prości. to tylko własnościami przypadkowymi (akcydensami). został potępiony i wygnany za swe poglądy filozoficzne. czterech aż traktatów o jedności rozumu. Pisma jego. przechowane zostały dzięki Żydom hiszpańskim. niezbyt trafnie. i jego nieśmiertelność nie jest nieśmiertelnością dusz jednostkowych. Wszystkie atomy są z natury swej jednorodne i jeśli różnią się między sobą. on jest tylko biernym narzędziem. Każda więc rzecz może posiadać każdą własność. pozostał wierny tradycji. co chce. a tylko ludzkość jest nieśmiertelna.przejął z małymi odmianami od Awicenny. Posiadają go wszystkie dusze ludzkie. Jest nieśmiertelny. Wynikiem doktryny mottekaleminów było tedy odrzucenie 179 . ogólną gradualistyczną koncepcję świata . 2. co dzieje się w świecie. I nieliczne tylko umysły zdolne są pojąć prawdę filozoficzną. jego interpretacja Arystotelesa była daleka od autentyczności. a) Awerroes chciał poglądy panujące w filozofii arabskiej oczyścić z pierwiastków neoplatońskich. teolog. Między rzeczami nie ma stałych związków. Pogląd ten nazwano. Ten atomizm był podstawową teorią mottekaleminów. nauką o podwójnej prawdzie. Rzeczy są pozbawione zdolności działania. Był autorem słynnych komentarzy do Arystotelesa. Ponieważ każda rzecz dopuszcza każdą własność. matematyk. którym Opatrzność obdarzyła ludzkość: ponad Arystotelesa umysł ludzki wznieść się nie może. MOTTEKALEMINI. był ostatnim wielkim filozofem Arabów. więc mottekalemini odrzucali założenie perypatetyków. niż jest. wszystkie więc własności rzeczy są przelotne. ale obrazowo.

które np. Awicenny był analogiczny do systemu Orygenesa. logice i fizyce znalazł jeszcze pewne zalety. jeśli zaś wynika. Próby zaś w wielkim stylu uzgodnienia teologii żydowskiej z Arystotelesem dokonał Mojżesz Majmonides. skupienie woli i myśli w Bogu. Filozofia ich długo nie stykała się z filozofią łacińską. wyroki zaś Boga nie mogą natrafiać na opór. autor Przewodnika błądzących. a w drugim skrytykował doktryny filozofów. Idee arabskie i podobne do nich żydowskie oddziałały silnie na chrześcijańskich filozofów. Ponieważ tylko Bóg działa. PRZECHOWANIE FILOZOFII ARABSKIEJ PRZEZ ŻYDÓW. że Żydzi mieli tradycję filozoficzną podobną do Arabów. Za sposób otrzymania objawienia uważał. Nie mogąc przeciwdziałać zrządzeniom boskim. jak to czyniła scholastyka. Doszedł do przekonania. doszedł do koncepcji świata pełnej cudu i tajemniczości. przez scholastyków uważany błędnie za Araba i nazywany Awicebronem. a zarazem własną tych tekstów interpretację.. Druga część była mistyczna: pozytywną drogę do poznania znalazł w mistyce i objawieniu. Za najgorsze błędy filozofii uważał też te. Filozofia arabska w tym okresie znalazła schronienie wśród Żydów Hiszpanii i południowej Francji. zwłaszcza na pierwszą generację XIII w. Mottekalemini głosili tedy fatalizm.1204). poddał krytyce całą wiedzę. miała z nią mniej analogii niż z patrystyką. do sceptycyzmu wobec zasady przyczynowości. Filozofia Arabów. pożar wywołał Bóg. że trzyma się zewnętrznych własności rzeczy nie wnikając w jądro prawdy. bo jest martwym ciałem. Przyszedł okres prześladowań filozofii przez władców arabskich. Odrzuciwszy wywody filozofów i oparłszy się na objawieniu. Ale na progu XIII wieku wdarła się w jej rozwój. 180 . Ich tradycyjna nauka. odnowiony przez Awicennę. a nie przyczyną. 1. ludzie muszą je przyjąć jako nieodwołalne fatum. Było to tym łatwiejsze. wszechmocy i sprawiedliwości Bożej. ale opracowana dopiero w IX i XIII wieku). które były w niezgodzie z objawieniem. ogień zaś był tylko czasowym poprzednikiem. ale odjęły jej znaczenie. a zwłaszcza w dwóch następnych stuleciach. to tylko dzięki interwencji boskiej. W XII w. choć współczesna scholastyce. który. jakie miała przedtem. jakie wytworzyło średniowiecze. Co więcej. zaprzeczały stworzeniu świata przez Boga. System np. cały system neoplatoński. opanowanie popędów. Prześladowania wytępić jej nie zdołały. zawarta w dwóch księgach. podobnie jak większość mistyków chrześcijańskich. pod wpływem Awicebrona odżył w XIII wieku. Poza tym niektórzy myśliciele żydowscy dążyli do filozofii czystego neoplatonizmu i perypatetyzmu. ale faktycznie panteistyczna. Najwięcej wszakże zwolenników od połowy XIII w.. zwana Kabałą. wrogi filozofii duch wziął górę wśród Arabów. znalazła doktryna formalnie perypatetycka. którą czerpano z Awicenny i zwłaszcza z Awerroesa. zawierającym stare doktryny żydowskie. że racjonalna metoda w filozofii ma ograniczone zastosowanie i nie daje pewności. WPŁYW FILOZOFII ARABSKIEJ NA CHRZEŚCIJAŃSKĄ. MISTYCY SCEPTYCZNI. Był współczesny Anzelmowi. Najwybitniejszym przedstawicielem neoplatońskiego prądu był Tbn Gabirol. jak mottekalemini. które działać nie może. albo czysta filozofia. W metodyczny sposób. Arabowie byli bardziej krańcowi: albo czysty Koran. była systemem emanacyjnym. opatrzności. Algazel z Bagdadu był zarazem wybitnym filozofem i wrogiem filozofii.obiektywności reguł etycznych. 2. Arabowie i Żydzi dostarczyli scholastykom teksty Greków. przezwyciężenie zmysłów. 7. autor dzieła Źródto Życia. w pierwszym przedstawił. Nie ma żadnej konieczności. W matematyce. Jezirah i Sohar (oparta na źródłach dawniejszych. żyjący w połowie XI w. Ogień nie może być przyczyną pożaru. jak Awicenny koncepcja uniwersaliów. a o generację starszy od Bernarda z Clairvaux. współczesny Awerroesowi (1135. ale przesiąkniętym ideami Platońskimi i neoplafońskimi. III. To była negatywno-sceptyczna część jego dzieła. po platońsku pojmował Arystotelesa. scholastyczne próby pojednania wiary i rozumu były im na ogół obce. jaką zastał. Takie rozważania doprowadziły Algazela do potępienia filozofii. Różne pomysły arabsko-żydowskie stały się własnością średniowiecza. zwolenników jej zwano „awerroistami łacińskimi". nie mówiąc o tym. Alfarabiego dowód istnienia Boga. a stworzenie nie. więc wola ludzka nie ma możności przeciwstawiania się boskiej. zresztą tak samo jak Awerroes. by z przyczyny wynikał skutek. spopularyzowany później przez Kartezjusza. ale w filozofii same tylko błędy. do którego był zbliżony poglądami. Między innymi doszedł. Zostawił dwa główne dzieła: Dążenia filozofów i Zniszczenie filozofów. który w filozofii chrześcijańskiej nie miał wyznawców od Eriugeny. Dzieło to było jednym z najbardziej konsekwentnych systemów emanacyjnych. Dążyła raczej do samodzielnych konstrukcji niż do wyjaśniania prawd wiary. jak teoria spostrzeżeń wzrokowych Alhazena itd.

od skrajnego racjonalizmu do skrajnego irracjonalizmu. Pytanie. (np. konserwowany przez Syryjczyków i Arabów. czy też raczej wola Boża jest ostateczną racją. Augustyn) i używany stale aż do czasów Boecjusza i Kasjodora. Główne zagadnienie metodologiczne brzmiało: Jaki jest skład i układ wiedzy świeckiej? Było rozwiązywane według dwóch tradycji: a) podział Platoński (na logikę. że świat został stworzony z niczego. z dogmatem Wcielenia (Anzelm). przekazany został średniowieczu przez Boecjusza. wpłynęły na wytworzenie się prądu sceptycznego wśród scholastyków. przejęty przez Ojców Kościoła (Orygenes. Przez kilka zaś wieków płynęła z nim równolegle. 181 . to filozofia Arabów wypłynęła z głównego prądu i w nim też znalazła ujście.Pytano także. fizykę i etykę).Zagadnienie klasyfikacji miało szczególną wagę w okresach szybkiego powiększania zasobu wiedzy. ich idee. logiczne i psychologiczne. II. W końcu przeważył umiarkowany pogląd: że rozumem prawd wiary ani odkryć. przynajmniej na razie. Eriugenę i stosowany był jeszcze w XII w.Jaki jest stosunek Boga do stworzenia? Panteiści przedstawiali stworzenie świata emanacyjnie (Eriugena). . b) podział Arystotelesowski (na nauki teoretyczne i praktyczne). filozofowie-przyrodnicy usiłowali pojąć je „wedle zasad fizyków" (Teodoryk z Chartres). wynalazło dowód ontologiczny. wciągnęła w spór cały bez mała świat uczony.: Jak dowieść istnienia Boga? Wczesne średniowiecze zachowało dowód Augustyński. dzieła jego. które wśród Arabów przyczyniły się do walki z filozofią. 1. Bernard z Clairvaux i inni). wytworzony w Akademii. . Zagadnienie klasyfikacji nauk. bywało zaprzeczane przez wielu myślicieli tego okresu. Również i drugie pytanie: czy posiada wartość jako służebnica teologii.Działanie mottekaleminów i Algazela na chrześcijańską filozofię było mniej silne. Działanie Algazela było wszakże po części odwrotne do jego zamierzeń. którzy uważali ją jedynie za „służebnicę teologii" (Piotr Damiani. czy można wytłumaczyć naturę świata (np. zagadnienia teologiczne (traktowane na podstawie Pisma św. 2. a potem w XII w. która w IX w. przez Jana z Salisbury). Zagadnienia filozofii przyrody bywały rozważane rzadko (szkoła w Chartres). czy posiada ona wartość sama przez się. Eucharystii (dialektyczne zasady Berengara prowadziły do zaprzeczenia transsubstancjacji). względnie niezależne). Alkuina. prawowierni teologowie głosili. zwłaszcza Aleksandra z Afrodyzji. było zaprzeczane przez niektórych zapalczywych teologów (np. ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA Zagadnienia filozoficzne tego okresu stanowiły zespół dość luźny. Wiktora). uznany przez stoików.) i II. rozwinięty przez komentatorów. Zagadnienia teologii posiadały nieraz znaczenie filozoficzne. Zagadnienie wartości nauki świeckiej. można je rozumem wytłumaczyć. był do nauki średniowiecznej wprowadzony przez Izydora. a reprezentowany był w nim zwłaszcza przez Hugona od św. Zagadnienia filozofii świeckiej należały we wczesnym średniowieczu prawie wyłącznie do zakresu filozofii teoretycznej. a także z kwestią łaski i przeznaczenia. Najżywotniejsze były zagadnienia metodologiczne. Zagadnienia etyczne i inne zagadnienia natury praktycznej były traktowane częściej jako sprawy katechizmu niż nauki. Niektóre szczegółowe zagadnienia dogmatyki. a więc w początkach średniowiecza. Zagadnienie metody wywołało zacięty spór między teologami: czy prawd dotyczących Boga i rzeczy wiecznych można dochodzić za pomocą dialektyki przyrodzonym rozumem ludzkim? Zagadnienie to wywołało najbardziej różnorodne odpowiedzi. niektóre działy filozofii były wówczas zupełnie lub prawie zupełnie zaniedbane. 1. Jeśli za główny prąd filozofii europejskiej uważać ten. a potem w zachodniej. 2. 1. bądź pochodziły z pogranicza logiki i metafizyki (problem uniwersaliów!). były wśród chrześcijan źródłem informacyjnym o filozofii. miały również związek z filozofią: tak było z dogmatem Trójcy (nominalizm Roscelina prowadził do tryteizmu). Teodoryk z Chartres). przypomniało dowód kosmologiczny (Adelhard z Bath). ani sprawdzić nie można. która nie podlega tłumaczeniu. ale gdy zostały objawione. łacińskiej Europie. Wiktora. . rozważane dialektycznie. łącznie z teorią podwójnej prawdy Awerroesa. który płynął najpierw w Grecji. Walter od św. Wyróżniały się dwie grupy: I. 3. Jednak w XIV w. Logiczne bądź miały charakter formalny. Np. zagadnienia nauk świeckich (od Pisma św.

5. a wtedy była pojmowana jako oddzielna nauka.... Natomiast było rzeczą pospolitą. wydało Anzelma i Roscelina. w ostatniej księdze swej Kroniki). zależną głównie od platonizmu. Podłożem tego logicznego zagadnienia był pogląd metafizyczny na naturę bytu: czy istnieją inne jeszcze przedmioty poza jednostkowymi? Panteiści. było zestawienie funkcji umysłu. Etyka we wczesnym średniowieczu rzadko była uprawiana naukowo. vel subiective. Odpowiedzi pierwotnie krańcowe. co też nie było po arystotelesowsku. CHRONOLOGIA Od potowy VIII w.3. jak wiktorianie. Filozofia historii występowała niekiedy obok etyki. Będą posiadał język. szły pod koniec okresu ku umiarkowanemu rozwiązaniu. I mieli do rozporządzenia spory zasób terminów. aby wskazać drogę. Np. jeszcze w XII w. zubożonym znaczeniu. Dopiero przed połową XI w. XII wiek wydał zarówno etykę filozoficzną (główne dzieło: Scito te ipsum Abelarda). Konstrukcję historiozoficzną innego typu. Na polu tym pracowali zarazem mistycy panteistyczni. Berengara i Lanfranca. rozwijali idealistyczną koncepcję bytu. kwitnące w drugiej połowie wieku. który dokonał się w dwóch pierwszych pokoleniach XII w. dojrzała generacja. ale także jako naturę indywidualną. nie zaś jako część systemu filozofii. Nie wypływało zresztą z zainteresowań ściśle psychologicznych. np. causaliter. Zagadnienie uniwersałiów. wczesnych scholastyków. causative. który kontynuował poglądy Augustyna. 4. jak stosunek Boga i stworzenia (który ma być pojęty teocentrycznie. opracowywali je głównie mistycy. jaką umysł ma przejść. w przeciwieństwie do późniejszych. około 700 r. Arystotelesowskie pojęcia formy i materii. były. od drugiego . nie w Arystotelesowskim rozumieniu. jak traktaty mistycznoascetyczne (np. jak Eriugena. który subtelnie rzecz wyrażał: „In eo sunt omnia: intelligitur exemplariter. wytworzył Joachim de Fioris. od XIII w. zaczął się szereg pokoleń czynnych na polu filozofii: do pokolenia Karola należał Alkuin. by dosięgnąć Boga. wybitni pisarze pojmowali ją wręcz jako „jakość". jak Eriugena. i platonicy. Materię pojmowano bądź (pod wpływem ksiąg Genezy i Augustyna) jako chaos. imponujących ilością. W tym samym czasie kończyła się chlubnie tradycja wschodniego chrześcijaństwa (Jan z Damaszku był o pokolenie starszy od Alkuina) i zaczynała filozofia wśród Arabów (Alkendi był współczesny Eriugenie). Te dwa pokolenia XI wieku przygotowały rozkwit filozofii.. jak Bernard z Chartres. ale nie panteistycznie). w duchu radykalnego realizmu. ale jego dualizmowi historycznemu dał interpretację inspirowaną przez walkę papiestwa i cesarstwa. stały się naczelnymi dla scholastyki. dzięki Boecjuszowi. Potem nastąpił zastój nie tylko w filozofii Wschodu. do której przyzwyczaiły czasy nowożytne. współczesny im był Awicebron wśród Żydów. X wiek nie pozostawił ani jednego pamiętnego nazwiska. Zagadnienia psychologiczne. 6. od pierwszego brali terminologię Ojców. non autem inhaesive. od czasów Karola Wielkiego. że starożytne terminy filozoficzne były teraz używane w zmienionym. znane i używane już we wczesnym średniowieczu: ale posługiwano się nimi swobodnie. pogardzaną przez uczonych. W średniowieczu historia nie grała tej roli. ale i Zachodu. starszy nieco był Awicenna. potem radykalnego nominalizmu. ale szerzącą się wśród sekt religijnych. POJĘCIA I TERMINY Nie miały we wczesnym okresie średniowiecza nic z tego bogactwa przesubtelnych rozróżnień ani też tej schematyczności. ordinative et conservative. Bernard i Teodoryk z 182 . A tak samo było z formą: wcześni scholastycy pojmowali ją jako gatunkową istotę rzeczy. Psellos w Bizancjum. ale pod koniec okresu zostali w mniejszości. o dwa pokolenia młodszy był Szkot Eriugena. Następne pokolenie.przede wszystkim terminologię Arystotelesa. już w najpierwszych czasach. Uczoną historiozofię dał Otton z Freisingu (De duabus civitatibus. tężyzną i różnorodnością myślicieli: do wcześniejszego należał Wilhelm z Champeaux. jakie scholastykom mogły być potrzebne. symboliczną i apokaliptyczną. która wydała Fulberta. Jednakże raz po raz powstawały konstrukcje historiozoficzne. dlatego też mogli odróżniać formae substantiales i accidentales. co było zupełnie nie w duchu Arystotelesa. jakie sobie stawiało wczesne średniowiecze. bądź też jako cielesność. Piotra Damianiego. i teistyczni. Terminologię filozoficzną czerpali z dwóch źródeł: z Augustyna i Boecjusza. jaką znamy z późniejszych jego stuleci. ich rówieśnikiem był Algazel. Nie miała jeszcze określonego typu i metody. Głównym zadaniem psychologicznym. które potem. cechował właśnie osobisty zasób pojęć i sposób wyrażania myśli. w tak trudnej do wyrażenia w duchu chrześcijańskim sprawie. Sermones in canticum canticorum Bernarda) i podręczniki mądrości życiowej (przykład główny: Polycraticus Jana z Salisbury). jako atomiczną strukturę. vel compositive".

Boehner. Dal Prą) nie podziela interpretacji panteistycznej poglądów Eriugeny. jeszcze drugi wielki uniwersytet: w Oksfordzie.Chartres. przyrodniczych i matematycznych. na przełomie XI i XII w. początek Kapetyngów we Francji (987). nie przechowały się i doktryny ich nie są dokładnie znane. Roscelina i Wilhelma.632). Rozkwit filozofii w XII w. 1000): wszystkie te wydarzenia polityczne. Kwestie takie są liczne. Przemiana nastąpiła w związku z dwoma faktami. w 831 Sycylii.. dużo bowiem pism z wczesnego okresu średniowiecza zaginęło. św. przypadło na czas potęgi papiestwa (Henryk IV w Canossie. odżył ruch filozoficzny. rozdział Kościoła wschodniego i zachodniego (1054). założenie państwa ruskiego przez Ruryka. Filozofia Abelarda jest splotem kwestii spornych: czy metoda sic et non miała u niego intencję sceptyczną? czy teologia jego była racjonalistyczna? czy stanowisko jego w sprawie uniwersaliów było sermonistyczne. mianowicie Uniwersytetu w Neapolu. czy post reml Jaką rolę odegrał w dziejach scholastyki. że oświatowa polityka papieży dążyła do uczynienia z Paryża głównego ośrodka studiów teologicznych. Gilson. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Pierwsze w tym okresie ożywienie ruchu filozoficznego. Szczególniej dotkliwe są luki w dziejach dialektyki. Wilhelm z Conches. jakie zaszły w końcu poprzedniego okresu: z zorganizowaniem pracy naukowej oraz z odzyskaniem starożytnej filozofii. w 711-13 Hiszpanii. W samym początku tego okresu żył Mahomet (ok. np.. 1077). Uniwersytet Paryski.. Te dwa uniwersytety stanowiły główne ośrodki w XIII w. Po tych czterech generacjach nastąpiła znów przerwa w rozwoju: w następnym pokoleniu. które wydało Awerroesa i Majmonidesa. z powstawaniem wielkich katedr romańskich i początkiem gotyku we Francji. w pobliżu wielkich wydarzeń politycznych związanych z jego osobą Natomiast wydarzenia późniejsze.99). Przyczyniło się do tego to. Bernard. a ruch. Jeżeli Paryż trzymał prym w teologii i filozofii teologicznej. zwłaszcza te. za Anzelma. Wzór wszystkich innych. trwał przez cały okres. przekształcenie się papiestwa w potęgę świecką. Abelard. Zmiana w organizacji polegała najpierw na powstaniu uniwersytetów.. to samo dotyczy ich poprzedników w IX w. Adelhard z Bath. ale sam był do końca średnich wieków główną uczelnią łacińskiego świata. był jednoczesny z rozkwitem sztuki. DRUGI OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (OKRES SYSTEMÓW ŚREDNIOWIECZNYCH. uformowanie się systemu feudalnego. POWSTANIE UNIWERSYTETÓW. wypraw krzyżowych (I wyprawa w latach 1096 . Gilbert. nie wybił się żaden scholastyk łaciński. Steenberghen.) W XIII wieku filozofia rozpoczęła nowy okres. które nastąpiło w IX w. 570 . jaka jest podana w niniejszej książce. społeczne. Drugie ożywienie ruchu filozoficznego. XIII W. powstał około 1200 r. Oksford przodował w studiach humanistycznych. czynnego głównie między 1120 a 1150 r. Uniwersytety włoskie w rozwoju filozofii XIII wieku większej roli nie odegrały. a także pierwsza faza wielkiej architektury i rzeźby romańskiej (mniej więcej od r. czy konceptualistyczne? czy uważał uniwersalia za będące in re. I dopiero z początkiem XIII w. powstania zakonu cystersów. Interpretują je raczej jako „monizm egzempla-ryczny": świat jest w Bogu tylko w tym sensie. a dla znacznej części przechowanych rękopisów nie udało się dotychczas ustalić autora ani daty. a potem jego rozpadnięcie się na dzielnice (1054). Piotr Lombard. Był on założony przez Fryderyka II jako 183 . Nie tylko był modelem innych. De Wulf. chrzest Polski (966) i Skandynawii (1000). jako zrzeszenie nauczycieli i uczniów szkół Paryża i stopniowo zorganizował się w ciągu XIII w. do następnego zaś. Już w 643 nastąpił podbój przez mahometan Afryki północnej. Jan z Salisbury. który wywołał. Wiktora. Wkrótce po paryskim powstał w XIII w. artystyczne nie miały współczesnych sobie ważniejszych wydarzeń filozoficznych. jak powstanie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Niemieckiego Narodu (962). Wydarzenia te nie pozostały bez wpływu na filozofię. a w szczególności metody scholastycznej ? W naszych czasach wzmógł się jeszcze spór dotyczący Eriugeny: czy rzeczywiście był panteistą? Wielu historyków (Cappuyns. wszakże z jednym doniosłym wyjątkiem.. 1. że Bóg jest jego doskonałym wzorem. pisma głównych bohaterów sporu o uniwersalia w XI w. Hugon i Ryszard od św. Eryka i Remigiusza z Auxerre. za Szkota Eriugeny przypadło na czas po Karolu Wielkim. które przyszły koło millenium.

logikę jego uzupełniano przez traktaty Porfiriusza. Czynny był w tym uniwersytecie myśliciel tak niezależny. a taki sam charakter miała i praca pisarska. ąuaestiones ąuodlibetales. Praca nauczycielska miała charakter komentatorski. byli Anglicy i Włosi. niebawem druga katedra przypadła franciszkanom. co zostało dokonane w teologii i filozofii przez ostatnie 40 lat. Studiowano w nim bez przeszkód Arystotelesa. całkowicie płynne i indywidualne w początkach średniowiecza. c) hierarchiczność i ciągłość: fakultety stanowiły hierarchię.z niewielką tylko przesadą . „artes" były przygotowaniem do prawa. władze duchowne przerzucały uczonych nauczycieli z kraju do kraju. ściśle związana z nauczycielską... poddana królowi. teologów. licencjatem. odtąd mógł już wykładać. zainstalował się w Paryżu w 1217 r. b) międzynarodowość: nacje pracowały obok siebie. . lub uroczystych debat na dowolny temat. czyli fakultety: „artystów". utworzony w 1216 r. Wielki spór filozoficzny XIII w. student obowiązany tylko był pracować z jednym z magistrów. Pierwszym profesorem dominikańskim był Roland z Kremony. ąuaestiones disputatae. (dzięki powszechnemu strajkowi wykładających) dominikanie otrzymali pierwszą katedrę teologii. . jak Dawid z Dinant. przekazywanych przez tradycję zagadnień i teorii. Przejście między nauczycielem a uczniem było ciągłe: uczył się.świecka wszechnica. Wydział filozofów był w hierarchii niższy. aż zostawał wreszcie magistrem. jakich zakony wydały (zwłaszcza Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu w jednym. która została zdecydowana przez interwencję Aleksandra IV na korzyść zakonów.. „dekretalistów". ale był najliczniejszy. a niebawem opanowanie jej przez potężne zakony. było dziełem zakonników. Franciszka). Zakon dominikanów (zakon kaznodziejski). Uniwersytety stały się od razu głównym. reprezentował faktycznie cały uniwersytet. znane pod nazwą sum. Nie było bodaj wybitniejszego filozofa w XIII w. a franciszkanów (bracia mniejsi św. medycyny. by ponownie stać się uczniem i studiować teologię. czyli filozofów. dokonano pierwszych przekładów jego dzieł.Aleksander z Hales. na wydziale teologii zaś czytano Sentencje Piotra Lombarda. uzupełniane tylko przez kilku innych autorów (np. I niebawem cała nauka znalazła się w rękach zakonów. wykładania i pisania. ale około połowy wieku pojawiły się: dominikanie głosili przeważnie nową doktrynę. 3. nauka dojrzałego średniowiecza nie daje podstawy do rozróżniania w niej grup narodowych. pisma naukowe ówczesne miały stale postać komentarzy. Sposoby uczenia się. Roger Bacon mógł napisać w 1271 r. nie władzom kościelnym. rzadsze były opracowania dyskusji uniwersyteckich. Drugim zjawiskiem organizacyjnym wielkiej wagi było wzięcie udziału w pracy naukowej i uniwersyteckiej. klasyczne „sumy" scholastyczne pochodzą z XIII wieku. W 1229 r. Magister musiał w swych wykładach czytać i komentować ściśle określone teksty. Aleksandra i Bonawentury w drugim). „Szkolarz" musiał przejść ściśle określony kurs nauki: zostawał kolejno bakałarzem. rozegrał się między zakonnikami. Poza tym jeszcze wiek XIII upodobał sobie systematyczne i kompletne zestawienia zagadnień. pociągnął całe zgromadzenia do pracy naukowej. póki sam nie zaczął uczyć (w tym samym najczęściej uniwersytecie). że była uprawiana w zakonach: przede wszystkim przewagę myśli zbiorowej nad indywidualną i przez to skoncentrowanie wysiłków dookoła określonych. Przykład wielkich uczonych. zwłaszcza przez dominikanów i franciszkanów. Niejedną swą własność filozofia dojrzałego średniowiecza zawdzięcza temu. franciszkańskim . Opozycja świeckiego duchowieństwa przeciw przewadze zakonów pod wodzą Wilhelma de Saint-Amour doprowadziła w Uniwersytecie Paryskim do zaciętej walki w 1252. tzw. a przeważnie przerywał swe wykłady filozoficzne. Gilberta i Piotra Hiszpana). tzw. ZEŚRODKOWANIE NAUKI w ZAKONACH. Pierwotnie nie było różnic doktrynalnych między obu wielkimi zakonami. we francuskim Paryżu najsławniejszymi nauczycielami w XIII w. i to do tych samych wciąż tekstów: były to stale Commentarii in Aristotelem lub In ąuatuot libros Sententiarum Petri Lombardi'. a franciszkanie konserwatywną.że wszystko. teologii (stąd filozoficzne wykształcenie teologów). ale studiował dalej.Te stałe formy uczenia i pisania 184 . czyli prawników. 2. który by nie brał udziału w życiu uniwersyteckim.. Teksty te na fakultecie filozoficznym były brane prawie wyłącznie z Arystotelesa. Charakterystycznymi cechami organizacji uniwersyteckiej były: a) wolność nauki: studia odbywały się bez immatrykulacji. utworzony w 1209 r. WYTWORZENIE SCHEMATÓW w NAUCZANIU i NAUCE. osiadł tam w 1219 r. i medyków. Uniwersytety zespoliły cztery grupy uczonych. otrzymały teraz formy stałe. kraje wymieniały uczonych. Boecjusza.1259. Wśród nich znaleźli się pionierzy postępu i przez nich dokonało się wielkie dzieło naukowe stulecia: recepcja Arystotelesa i stworzenie arystotelesowskochrześcijańskiej filozofii. a nawet prawie wyłącznym terenem pracy naukowej i dyskusji naukowych.

Odzyskano w XIII w. wobec panującego dotąd w scholastyce prądu augustyńsko-platońskiego. Lukrecjusza. Przy tym jednocześnie z pismami Arystotelesa przełożone zostały pisma neoplatończyków. lecz przystosowanie się ich wzajemne. jak nigdy przedtem ani nigdy potem. Recepcja Arystotelesa oznaczała. zmianę postawy subiektywnej na obiektywną. lecz najpierw w przekładach arabskich z komentarzami arabskimi. recepcją Arystotelesa.przez Roberta Grosseteste. gdzie był interpretowany w duchu neoplatońskim. to dzięki wielkiej już dojrzałości myśli średniowiecznej.były dokonywane dopiero począwszy od połowy XIII wieku. Jednocześnie poznano oryginalne traktaty filozoficzne i specjalne traktaty naukowe arabskie z zakresu fizyki (zwłaszcza optyki). przetłumaczenia i przyswojenia starożytnej filozofii dokonane zostało w XII w. Doktryny jego zostały wchłonięte przez naukę chrześcijańską. Ten renesans nauki obejmował również i antyk chrześcijański: grecką patrystykę. jak pisma sceptyka Sekstusa. szukała go i znalazła. jeśli nie zdezorientował średniowiecznych uczonych i mógł być przez nich zasymilowany. PRZEKŁADY STAROŻYTNYCH FILOZOFÓW. Wyciąg z Ennead 185 . Dzieło odzyskania. Rozkwit scholastyki. Najwcześniejsze przekłady Metafizyki (Metaphysica vetitstissima i Metaphysica media) były robione jeszcze w XII wieku wprost z greckiego. tłumaczył z kastylijskiego. jak Alfarabi. jeśli nie wyłącznie. Sekstusa Empiryka. Przekładów. a po niej i przez nią dla innych działów: dla teorii poznania. to przeważnie. Gundissalvi nie znał arabskiego. Źródła te zostały odzyskane przez pośrednictwo Arabów i Żydów. ok. ODZYSKANIE FILOZOFII STAROŻYTNEJ. Pisma filozoficzne odzyskane obecnie miały dla średniowiecza nierówne znaczenie. na który mu Arabów przekładał Ibn Saud.. W procesie przyswajania kultury starożytnej był to etap środkowy: przyszedł później niż recepcja kultury społeczno-państwowej. na dworze arcybiskupa Rajmunda założone było kolegium tłumaczeń. ale pozwalały precyzyjnie wyrażać myśli. W Toledo w drugiej ćwierci XII w. W Hiszpanii wyróżniali się jako tłumacze Gundissalvi i Gerard z Kremony (zm. łącznie z żydowskimi i arabskimi komentarzami. zwłaszcza Awerroesa.były monotonne. poprzedził bowiem recepcję starożytnej wiedzy. jak dzieło epikurejczyka Lukre-cjusza. Na Sycylii był czynny Michał Szkot. który w misjach bawił między Arabami. astronomii. i w początkach XIII w takim szerokim zakresie. Arystoteles pozyskał świat łaciński dla swej logiki. jak Euklides i Galenus. które nastąpiło dopiero za Odrodzenia. Od połowy zaś tego stulecia akcja poprowadzona została systematycznie: zaczęta została w Hiszpanii i na Sycylii. Jednakże systematyczne tłumaczenia z oryginału . Recepcja starożytnej filozofii w XIII wieku była. ale wynik w XIII w. kiedy powstały. Rozbudzona myśl scholastyczna potrzebowała materiału naukowego. Majmonides. 1162) tłumaczył wprost z greckiego część Arystotelesowskich Meteorologica i De generatione et corruptione. albo mało oddziałały. Wilhelma Moerbecke i Bartłomieja z Messyny . 1187). gdzie stykała się kultura arabska z łacińską. ważny systematyczny traktat Jana z Damaszku został w XII wieku przełożony (pod nazwą De fide orthodoxa) i przez to udostępniony Zachodowi. a nie wynikł z niej. Niektóre. Wszakże przekłady starożytnych filozofów z arabskiego miały charakter tylko tymczasowy. wreszcie dla całego systemu filozofii teoretycznej i praktycznej. Dla nauki był wiek XIII prawdziwym „renesansem". ponadto i uczonych. RECEPCJA ARYSTOTELESA. dokonywano też na dworze neapolitańskim Fryderyka II i Manfreda. były celowe i żywe i dopiero po wiekach używania stały się martwymi schematam pedagogicznymi i literackimi. Awicenna. Wcześnie na Sycylii Henryk Arystyp (zm. przeszły bez wrażenia. Trochę przekładów przywiózł był ze swych podróży Adelhard z Bath z początkiem XII w. emocjonalnej na intelektualną. przede wszystkim Arystotelesa. zwiększenie czynnika empirycznego. z którego od wczesnego średniowiecza znano tylko fragmenty pism logicznych. medycyny. tłumaczył wówczas mnich Konstanty Afrykanin. Pierwsze przekłady dokonywane były z arabskiego na łacinę: skromne początki pracy translatorskiej datowały się od XI w. Zasłużonym tłumaczem był wymieniony już poprzednio Jakub z Wenecji. 4. poza tym pisarzy neoplatońskich. Żywoty słynnych filozofów Laertiosa Diogenesa. matematyki. w krajach. Wszakże Arystoteles nie od razu został przekazany Zachodowi w czystej formie. które przełożyło całą puściznę Arystotelesa wraz z komentarzami arabskich i żydowskich filozofów. zwany Janem Hiszpanem. obce duchowi wieków średnich. Wielką rewelacją były natomiast pisma Arystotelesa. 5. 6. trwający od XII wieku. zjawiskiem analogicznym do Renesansu XV wieku. ale wcześniej niż odnowienie literatury. Proklosa i ekscerpty z Plotyna. w czasach. był odmienny: było nim nie wyparcie scholastyki przez naukę starożytną. psychologii i filozofii przyrody. Materiał był olbrzymi.

tym razem z klauzulą „dopóki nauka nie zostanie poprawiona". teza o wieczności świata. który z Oksfordu przybył do Paryża i tam od r. Różnica między obozami była zresztą tylko różnicą stopnia. Za to w XIII wieku. znany pod fałszywą nazwą Teologii Arystotelesa. Niektórzy augustyniści korzystali z interpretacji Arystotelesa przez Awicennę. przede wszystkim hilemorfizm. ale każde miało innego: jeden był platonizmem. weszła w okres dojrzałości. tłumacz Arystotelesa. Pod koniec stulecia Duns Szkot wytworzył nowe stanowisko. rodzaj metafizycznego podręcznika późnego neoplatonizmu. Oba przeciwstawiające się stanowiska miały starożytnych poprzedników. 1241 wykładał. Na razie tedy wraz z wpływami Arystotelesowskimi wznowiły się i wzmogły wpływy Platońskie i neoplatońskie. tzw. ale był to platonizm i arystotelizm schrystianizowany. ciało jako kolejne emanacje Boga. zgodnie z zasadami chrześcijaństwa. przyswoił sobie jego poglądy. jak np. Trwał niedługo: z końcem stulecia scholastyka weszła już w nową fazę.wytworzyło się wyraźne i zasadnicze przeciwieństwo augustynizmu i tomizm u. Pozostało tak i później. 8. wywarły doniosły wpływ na myślicieli XIII w. będące kompromisem augustynizmu z 186 . i z tego powodu mówi się częstokroć o „augustynizmie awicennizującym". Dla filozofii. I gdy pojawiły się pierwsze próby wprowadzenia arystotelizmu do filozofii chrześcijańskiej. Arystotelizm. libri naturales. gdy scholastyk pisał „Filozof". ten już ostrożniejszy od Gundissalviego. a niebawem studia te zostały oficjalnie zaaprobowane. oraz wyciąg z Proklosa.Plotyna. hodowanej na Platońsko-Augustyńskim idealizmie. a w szczególności ich naturalistycznego wykładu przez Dawida z Dinant. OKRES KLASYCZNY. W latach 1270 i 1277 nastąpiło potępienie arystotelizmu. 1252 Nacja angielska zobowiązała studentów do czytania De anima. Od połowy XIII wieku Arystoteles stał się największą powagą filozoficzną scholastyki. STANOWISKA w XIII WIEKU.arystotelizmem. nawet wolny od przymieszek neoplatońskich. 7. W r. a) Augustynizm i tomizm. dała się wykładać teistycznie. a w 1255 cały wydział artium wprowadził studia Arystotelesa. a decydującym momentem stało się wystąpienie Tomasza z Akwinu z nowym systemem chrześcijańskiej teologii i filozofii. silna nową organizacją nauki. a za Arystotelesem w filozofii: stanowisko ich oznaczane było nazwą „augustynizmu XIII wieku". duszę. ale już tylko heterodoksalnego. W Oksfordzie nakazy nie obowiązywały. jak wiek IV przed Chr. żaden bowiem z filozofów XIII wieku nie wyzbył się całkowicie dawnego augustynizmu i żaden również nie został całkowicie obcy Arystotelesowi. opartym całkowicie na Arystotelesie. Był okresem. Tworzyli długo najliczniejszy obóz (właściwie szereg pokrewnych grup). Wtedy . a pozycję zwolenników Augustyna wzmacniały zakazy kościelne studiowania Arystotelesa. 1283 zakaz Grzegorza. drugi . nazywany Liber de causis. które utrzymało się do końca stulecia. klasycznym okresem filozofii starożytnej. oparta na wynikach kilkuwiekowego rozwoju. 1231 z okazji reorganizacji Uniwersytetu Paryskiego. Dalsze studia rozwiały pierwotnie obawy władz kościelnych: nauka Arystotelesa. A w r. Próby przyswojenia Arystotelesa i przystosowania go do nauki chrześcijańskiej pojawiły się już były w XII w. w chwili zapoznania się z jego pismami.. Konserwatywni myśliciele wypowiadali się za Augustynem w teologii. traktował intelekt. zakazał uczenia w duchu Arystotelesa. który w najwyższej postaci zrealizował dążenia scholastyki. Kościół w 1210 i 1215 r. realizm i empiryzm Arystotelesa był rewolucją. Zakaz był ponowiony przez Grzegorza IX w r. Poza Hiszpanią pierwszy posługiwał się pojęciami Arystotelesa Wilhelm z Owernii. oczyszczona z przymieszek neoplatońskich. Filozofia chrześcijańska poprzednich stuleci z mozołem szukała swej drogi. Niezgodne zaś szczegóły zostały zmodyfikowane przez chrześcijańskich zwolenników: dzieła tego dokonali Albert Wielki i Tomasz z Akwinu. dotyczyło to przyrodniczych dzieł Arystotelesa. korzystająca z wiedzy starożytnej. Ale wpływ Arystotelesa wzmagał się. Bujna filozofia tego stulecia nie była jednolita. zwłaszcza w początku. Na tle stosunku do nowej filozofii Arystotelesa rozdzieliły się stanowiska XIII w. Grzegorz powołał też komisję mającą zadanie oczyszczenia dzieł Arystotelesa. Ale XIII wiek dokonał dzieła oczyszczenia tekstów Arystotelesa.zaraz po połowie stulecia . I nie trzymał się ich Bacon. Już Gundissalvi. przełożone w XII wieku. i scholastycy rozdzielili się na konserwatystów i postępowców-arystotelików. rozumiał przez tę nazwę Arystotelesa. miał momenty niezgodne z nauką chrześcijańską. odtąd. jednocześnie zresztą wprowadził elementy neoplatońskie. różne stanowiska znalazły wówczas swych przedstawicieli. choć Urban V przypomniał w r. 1366 studiowanie Arystotelesa zostało na uniwersytecie oficjalnie nakazane. Mimo zakazu Arystoteles był studiowany. Wiek XIII był okresem klasycznej filozofii średniowiecza.

Rola doktryn tych w XIII w. a działalność zapomnieniu. na wydziale artystów. Nie była to wszakże postać pierwotna. Wywodząc poglądy Dawida z Didant z poglądów Aleksandra. więcej przypominał dialektyków poprzedniego stulecia. polegała na tym. natomiast bezpośrednia analiza odnalezionych fragmentów Dawida zdaje się wskazywać. a głównego przedstawiciela miała w Sigerze z Brabantu. Źródłem obu doktryn był Arystoteles. jak zwalczanym. MATERIALIZM. ale pierwsze wyraźniejsze jego wpływy dają się zauważyć dopiero w XIV w. wypisów.powstał dopiero w czasach Odrodzenia. w drugiej przez pośrednictwo Awerroesa.. który filozofię Stagiryty interpretował naturalistycznie. ufających bezwzględnie rozumowi i tylko jemu. Nie był to wszakże platonizm i arystotelizm czysty: bo i w nich poglądy Platona i Arystotelesa wyznawane były właściwie nie w swej pierwotnej postaci. iż one jedyne chciały wówczas autonomicznie dochodzić prawdy bez odwoływania się do Pisma św.próby odtworzenia platonizmu i arystotelizmu antycznego. po neoplatońsku. u Buridana. że w takiej postaci źródła przejęte zostały od Arabów. co rodzajowe. Dzieło jego nosiło tytuł Quaternuli lub De tomis id est de divisionibus. i istniały w XIII w. od Renana. że jego pisma uległy zniszczeniu. O treści jego wiedziano długo jedynie z kondemnat i z polemik Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu. forma czy materia? Pytanie było niezgodne z duchem Arystotelesa. lecz musiały być ujęte teocentrycznie. Uczył się w gimnazjum greckim i znał język grecki.Arystotelesa pojmował jako bliskiego platonizmowi. A więc: materia. dwa przynajmniej arystotelizmy i dwa platonizmy. I. czyli przekonania. przełożony na łacinę przez Gerarda z Kremony). tak jak przedstawicieli drugiej awerroistami. a po wtóre. 1. tłumacz Awerroesa na łacinę (1217). a Kurdziałek wydal (w r. ARYSTOTELIZM HETERODOKSALNY. Stanąwszy na stanowisku Arystotelesowskiego hilemorfizmu.tomizmem. ale także jego komentatorzy. Wszystkie te możliwości były realizowane. jaką mu nadali dawni komentatorzy lub nowi zwolennicy w XIII wieku. Już Tomasz z Akwinu nazywał swych przeciwników (monopsychistów) awerroistami. Ale niedawno A. Birkenmajer odnalazł. że doktryny Platona i Arystotelesa same przez się nie wystarczały w tym teocentrycznym okresie. co wspólne rzeczom. potem zaś kierunki ortodoksalne. zanim został przystosowany do wiary chrześcijańskiej. Ona bowiem jest wspólnym podłożem rzeczy. zajmujące główne miejsce w filozofii XIII wieku. Awerroizm arabski scholastycy poznali w początkach XIII wieku. Miało postać notat. ale termin „awerroizm łaciński" utarł się dopiero w XIX w. Dziś niektórzy historycy wolą ruch ten nazywać „arystotelizmem radykalnym" lub „heterodoksalnym". że przedmioty składają się z formy i materii. Dawid był związany z dworem Fryderyka II. po chrześcijańsku. bo wywodził się od Arystotelesa. Dawid zaś odpowiadał: Bytem prawdziwym jest to. b) Obok tamtych głównych prądów stulecia jako prądy uboczne pojawiły się . ale zapewne wykładał też w początkowych latach XIII wieku w Paryżu. Będzie on tu omówiony najpierw. 1963) obszerne fragmenty jego dzieła. parafraz i objaśnień do dzieł Arystotelesa. Michał Szkot. druga zaś była owym „awerroizmem łacińskim". Ujęcie takie było możliwe bądź w postaci teistycznej. arystoteliku greckim II wieku naszej ery. a źródłem drugiej był na pewno Awerroes. Ta neoplatońska interpretacja miała podwójną przyczynę: najpierw tę. kondemnaty spowodowały.pod wpływem nowych źródeł . ARYSTOTELICY I AWERROIŚCI Arystotelizm. W tej drugiej postaci bywa nazywany awerroizmem łacińskim. historycy powoływali się na informacje Alberta Wielkiego. lecz pojęte były w duchu Plotyna. arystotelik arabski XII wieku. Dawid nie był typowym przedstawicielem swego wieku. Źródło pierwszej historycy skłonni byli widzieć w Aleksandrze z Afrodyzji. nie od Awerroesa. Formy 187 . DAWID z DINANT był za życia myślicielem równie sławnym.doktryna oparta na poglądach Aleksandra z Afrodyzji . oddziałał najpierw na filozofię Zachodu w swej dawniejszej postaci.. lecz taka. był pierwszym awerroistą „łacińskim". dla którego tak samo forma. Jedna postać heterodoksalnego arystotelizmu pochodziła od Dawida z Dinant. a „aleksandryzm" . W myśl tego historycy filozofii nazywali przedstawicieli pierwszej doktryny aleksandrystami. Arystotelizm nie schrystianizowany występował znów w dwóch postaciach: w jednej korzystał bardziej bezpośrednio z samego Arystotelesa. a zwane od niego skotyzmem. emanacyjnie. Dawid zapytywał: Co jest bytem prawdziwym. Poglądy Aleksandra znane były w średniowieczu (mianowicie jego komentarz do De anima. jak materia były składnikami bytu. który . POGLĄDY DAWIDA. że naturalistyczna interpretacja arystotelizmu była jego własna. bądź w panteistycznej. POPRZEDNICY.

nauka jego została potępiona. Z tego. to zaś. ten jedyny materializm średniowieczny. nie zmysłowym. wedle przykładu Dawida. gdzie w kilka lat potem (między 1281 a 1284 r. JEDNOŚĆ ROZUMU LUDZKIEGO była pierwszą ich tezą: „rozum wszystkich ludzi jest jeden i ten sam". II. Konsekwencja tej tezy powiodła go jeszcze dalej. To. nie są w stały sposób związane z bytem. nie byli czystej krwi arystotelikami. jest sama cielesna i z ciałem ginie. Ale Awerroes i awerroiści rozwijali specjalnie zagadnienia metafizyczne. a w 1270 i 1277 r. Był magistrem wydziału artystów. natomiast zasłużył sobie na pochwałę Odrodzenia: „Nie był zgoła szaleńcem Dawid z Dinant" . ich arystotelizm był niemniej zmieszany z innymi składnikami niż arystotelizm Tomasza z Akwinu. a tylko 188 . Dawid podjął tę myśl i wyprowadził wniosek. O poglądach jego informuje też akt potępienia. że Bóg jest identyczny z materią. Założywszy. co potocznie zaliczamy do rzeczywistości. Awerroiści ufali Awerroesowi. ale nie mogli pominąć milczeniem. Był słynną w swoim czasie postacią i współcześni potępiali go. ale pojęta jako zespół rzeczy zmysłom dostępnych. są przeto tylko zjawiskami (apparentia). byli też bardziej samodzielni. była czynnikiem pojęciowym. był szczególnego rodzaju. nieskończona. rozum zaś tym ex quo constituuntur animae. a nawet wówczas dopiero doszedł do szczytu rozgłosu i powodzeń. a Awerroes jeden go zrozumiał. które Arystoteles ledwie naszkicował i których nie rozwiązał wyraźnie. POGLĄDY. Człowiek umiera. co rodzajowe. Teza ta miała doniosłą konsekwencję: zaprzeczała nieśmiertelności osobistej.zaś. . lecz wspólne ich podłoże. co jest różnokształtne w rzeczach.. Materializm Dawida. odróżniające ich od ogółu prawowiernych filozofów. wydają się nam istotami różnymi. Są ujmowane przez zmysły i istnieją tylko dla zmysłów. jako różnorodne. Ostatnio odnaleziono rękopisy innych prac.„kiedy materię mienił rzeczą doskonałą i boską". Z tej analogii materii i rozumu Dawid wyciągnął niespodziewany wniosek: rozum jest podłożem form i materia jest podłożem form. jest tylko zjawiskiem. Materia jest tym ex quo constituuntur corpora. więc . nie różnorodności. Nowożytny materializm uważa. Tymczasem Dawid mówił o materii. Po drugim potępieniu musiał już wystąpić z uniwersytetu i miał stanąć przed trybunałem wielkiego inkwizytora Francji. było wzięte z doktryny perypate-tyckiej . Wszak materia ma wszelkie własności Boga: jest niezmienna. wynaturzeniem arystotelizmu. po odrzuceniu jej pozostaje jako byt prawdziwy „materia pierwsza". Aleksander z Afrodyzji utożsamił był rozum czynny z Bogiem. Pogląd Dawida był. tak samo jak jego zagadnienie. Ta bowiem twierdzi. pochodzi z ich formy i jest zjawiskowe. MATERIALNY ROZUM i MATERIALNY BÓG. Po pierwszym potępieniu nie przerwał wszakże nauczania. podający główne tezy Sigera. jest wytworem rozwoju cielesnego. Natomiast dusza rozumna jest niematerialna i przez to niezniszczalna. co rodzajowe. poświęcone zagadnieniu rozumu czynnego. ogromna większość należy tedy do zjawisk. jak to formułował akt potępienia. że realne jest tylko to. co ich różni. nie jest zaś indywidualna. Wprawdzie każdy człowiek posiada swą duszę indywidualną. lecz można ją jedynie poznawać rozumem. 2. ale ta ma tylko funkcje zmysłowe. niż to sami przyznawali. wszędzie jedna i ta sama (materia prima quae solą entitas est rerum). Założenie. referaty Tomasza z Akwinu i list Egidiusza z Lessines. poniekąd był przeciwieństwem teorii potocznie nazywanej tym mianem. człowiek i osioł. Dante pochlebnymi słowy uwiecznił go w Boskiej komedii. skoro nie posiada materii. że istotne w rzeczach jest to. tu zaś jedynie rozum. ale opuścił Francję i udał się do Włoch. bo jeden i drugi są tą samą materią. Z dzieł jego długo znane było tylko De anima intellectivaz 1272/3 r. spotykały go represje. średniowieczny zaś uważał je za zjawiska. że rzeczy zmysłowe są realne. ale rozum nie potwierdza tej różnorodności. W sposób analogiczny do ciał Dawid z Dinant pojmował istoty duchowe. 1. Awerroiści „łacińscy" XIII wieku podtrzymywali z pierwotnego arabskiego awerroizmu specjalnie niektóre tezy. Była to materia w starożytnym rozumieniu: nie zespół rzeczy. wszechobecna i z niej wywodzi się wszelki byt. że niepodobna jej widzieć ani żadnym zmysłem postrzegać.rozum i materia są tym samym. Istnieje przeto poza ciałem i tylko przemijające z nim się łączy. przez szereg lat pociągał swą doktryną zastępy szkolarzy i stawał na czele opozycji w uniwersytecie. SIGER z BRABANTU był przywódcą ruchu awerroistycznego w Paryżu. która jest zasadą mnogości i indywidualności. tam za realną uważał materię.pisał Giordano Bruno .) życie zakończył. że bytem prawdziwym jest materia. ale też jest jedna i nieindywidualna. czynnikiem jedności.ale dla niej właśnie forma była czynnikiem rodzajowym. Od 1266 r. jak on Arystotelesowi: Arystoteles jeden odkrył prawdę. AWERROIZM ŁACIŃSKI.Taki panteistyczny pogląd na Boga i materię nie mógł znaleźć uznania wśród scholastyków.

Tomasza. 2. której etyka chrześcijańska przyjąć nie mogła: zaprzeczenie odpowiedzialności. 1277 formułuje zarzut hipotetycznie: quasi sint duae veritates contrariae. Twierdzili więc. które decydują o biegu zdarzeń ziemskich. lecz po to. Zakaz ponowiony został w 1215 i 1231 r. pisanej około r. Był to motyw neoplatoński. którym awerroiści uzupełnili skromne informacje Arystotelesa o powstaniu świata. a jednocześnie chcieli być z Kościołem w zgodzie. A w 1277 r. Bacon w wykładach paryskich 1241 . Stworzenie jest więc odwieczne tak samo jak Bóg. ale to już wykracza poza kompetencje filozofa. może nie być prawdziwe wedle wiary. Każda nauka ma swe zasady i wnioski każdej są zależne od tych zasad: nie mogą być modyfikowane nawet przez wiarę. zaprzeczać nie potrzebuje". która dla prawowiernych myślicieli chrześcijańskich była nie do przyjęcia: zaprzeczenie wolności Boga w tworzeniu.tylko w społeczności. a więc nie jako akt woli Bożej. nie wskazuje na to. a także niektóre tezy Tomasza z Akwinu. jakie wytworzyło się wśród radykalnych arystotelików: A) Wystąpiła. Wypowiadali bowiem tezy jawnie niezgodne z nauką Kościoła. tezy awerroizmu. bo podważało ten zasadniczy pogląd na stosunek wiary i rozumu. których nie może wyprowadzić ze swych zasad. Sposób. mianowicie. B) Pojawiła się również koncepcja filozofii jako nauki niezależnej od światopoglądu. wedle Wł. OPOZYCJA. Istota sprawy.1247 również nie dostrzegł głównej innowacji Awerroesa: monopsychizmu. w każdym razie dotąd nie został znaleziony taki tekst. Boecjusz z Dacji (w tekście niedawno odnalezionym przez węgierskiego historyka) pisał: „O czymkolwiek filozof jako filozof twierdzi lub zaprzecza. W r. Bóg. 4. Dla scholastyki było to rozwiązanie nie do przyjęcia. z determinizmu psychologicznego wyciągali znów konsekwencję. Nie było tedy początku świata. by wiedzieć. 1256 Albert został wezwany do papieża Aleksandra IV dla wyjaśnienia „jedności rozumu". w szczególności zjawiska astronomiczne. na którym wznosił się gmach scholastyki. lecz jaka była o niej opinia filozofa". I to miało konsekwencję. lecz przez szereg instancji pośrednich. że co jest prawdziwe wedle filozofii. Zjawiska fizyczne są z sobą ściśle przyczynowo powiązane. czyni to wyłącznie w oparciu o przyczyny i naturalne zasady. nie było pierwszego człowieka. Późniejsze kondemnaty wywołane zostały przez uformowanie się w Paryżu szkoły awerroistycznej pod przewodem Sigera. Seńki. jeśli chce. leżała w rozumieniu filozofii. co twierdzili dawni wielcy myśliciele. ukazał się nowy dekret potępiający 219 tez.Bóg nie może znać jednostek. dekret biskupów zgromadzonych w Paryżu nakazał spalenie dzieła Dawida z Dinant i zakazał czytania niektórych pism Arystotelesa i Awicenny jako nie dających się pogodzić z wiarą. Bezczasowy proces powstawania świata awerroiści pojmowali jako proces konieczny. I ta teza miała ważną konsekwencję: Bóg nie będąc przyczyną bezpośrednią świata nie może przewidzieć jego kolei: na tej podstawie awerroiści zaprzeczali opatrzności. STWORZENIE ŚWIATA NIE BEZPOŚREDNIO PRZEZ BOGA. Cały zaś ów postępowy proces tworzenia awerroiści pojmowali w duchu neoplatońskim. TEORIA DWÓCH PRAWD. Alberta.mówili . Materia . Rogera Bacona i innych. jaka jest w rzeczywistości prawda". potem także Idziego Rzymianina i Rajmunda Lulla. Już w 1210 r. jaka jest prawda o duszy. DETERMINIZM POWSZECHNY. w jaki go cytował.to wykład tego. więc . Twierdzenia nauki są ważne jedynie w odniesieniu do jej założeń. co sobie wyobrażali ludzie. 3. Siger z Brabantu pisał: „Naszym głównym zamierzeniem nie jest badać. Biskup paryski Stefan Tempier potępił w 1270 r.ludzkość jest nieśmiertelna. jako odbywający się poza czasem. ale które nie są / tymi zasadami sprzeczne i nie burzą jego nauki. AV następnych latach wprowadzono w uniwersytecie szereg obostrzeń skierowanych przeciw awerroistom. Do teorii tej nie uciekał się Awerroes. może uczynić inaczej. Jest to możliwe. 1240. Od tego dopiero czasu datują się wystąpienia przeciw awerroistom Bonawentury. Potępienie z f. by wiedzieć. Tak samo Albert w Summa de creaturis. Z determinizmu powszechnego awerroiści wywodzili determinizm psychologiczny. myśl o historycznym jej traktowaniu: filozofia . jednostki zaś wszelkie są materialne. Na co mu odpowiadał Tomasz: „Nie po to studiuje się filozofię. by zdawał sobie sprawę z istoty awerroizmu i z jego niezgodności z nauką chrześcijańską. Celem człowieka jest osiągnięcie szczęścia tu. Najwięcej zaś walczyli z Awerroesem prawowierni zwolennicy Arysto189 . Jednym z pierwszych autorów znających Awerroesa był Wilhelm z Owernii. między którymi zresztą oprócz awerroistycznych znajdowały się tezy neoplatońskie. w tym życiu. a Kościół podaje prawdy wiary. oni głoszą filozofię. natomiast korzystali z niej awerroiści łacińscy. Oficjalnie nie głoszono podwójnych prawd. A prawdom.jest pierwiastkiem obcym Bogu. na ziemi. ale .

Te nowe poglądy były przeważnie treści epistemologicznej i psychologicznej. ŚW. jak i scholastykę. 5) przez jego następców rozszerzany w dziedzinie teorii poznania i broniony przed systemem arystotelesowsko-tomistycznym. wyzyskał jego hasła jako hasła wolności i postępu społecznego. domagający się radykalnego oddzielenia filozofii od teologii. w XIV w. W dziejach tego nurtu drugim etapem była działalność Egidiusza z Orleanu (w końcu XIII w. którą interpretacja awerroistów kompromitowała w oczach chrześcijan. Augustyn. 3) uzupełniony w zakresie filozofii przyrody przez franciszkanów z Oksfordu. który w duchu awerroizmu wykładał etykę Arystotelesa. Etap trzeci tworzyli Tomasz Wilton i Jan z Jandun. największą rolę odegrali dwaj ludzie: 190 . 2) wprowadzony do zakonu braci mniejszych i do Uniwersytetu Paryskiego przez Aleksandra z Hales i przezeń rozwinięty w dziale teologii i psychologii. Wszelako „augustynizm XIII w. najwięcej przez Roberta Grosseteste. Wytrzymała wszystkie ataki. chcieli uratować filozofię Arystotelesa. I mogła wtedy wystąpić jawniej. ROZWÓJ AUGUSTYNIZMU. wierny tradycji. które odróżniły go od augustynizmu panującego we wczesnym średniowieczu. pierwszy wydał pracę pod tytułem: De unitate intellectus contra Averroem. Ze współczesnych Sigerowi wybijał się jeszcze wśród awerroistów Boecjusz z Dacji. Wówczas. Ten „augustynizm XIII wieku" wchłonął wszakże pewne poglądy.wiktorianie. inspirowanej przez Aleksandra z Afrodyzji. Natomiast awerroizm łaciński. Odpowiedzią na to ostatnie pismo była De anima intellectiva Sigera.. 1342). Roland z Kremony) i franciszkanów. BONAWENTURA I AUGUSTYNIŚCI XIII W. Bonawenturze. Niebawem jednak wśród dominikanów zapanował tomizm. był 1) zainicjowany na początku stulecia przez Wilhelma z Owernii i paru innych współczesnych mu scholastyków. Rozwinięty został przeważnie przez uczonych franciszkanów. W początkach augustynizmu. ROZWÓJ ARYSTOTELIZMU I AWERROIZMU. po odzyskaniu pism Arystotelesa. wyszły na jaw przeciwieństwa w ich poglądach i . należeli zarówno do księży świeckich (np. choć znalazły się między nimi poszczególne pomysły stoickie (rationes seminales) i neoplatońskie (teoria światła). 1270 De unitate intellectus contra aver-roistas. Jego niedawno odkryte wybitne dzieło De aeternitate mundi formułowało podstawowe założenia całego nurtu filozoficznego.. oni to dopiero pismom swym nadali ton zaczepny wobec Kościoła. tzw.powstał zacięty i długotrwały spór awerroistów z aleksandrystami. Czynili to przćde wszystkim Albert Wielki i Tomasz z Akwinu. POPRZEDNICY AUGUSTYNIZMU. Augustynizm w nowej postaci. gdy natomiast poglądy ich mogły być głoszone swobodnie. usposobiony na ogół odpornie wobec nowych źródeł. Wreszcie etap czwarty. Wilhelm z Owernii). doczekała się Odrodzenia. opierał się przeważnie na Augustynie i wraz z nim zajmował postawę platońską. System prawowierny. przeniósł w swym Defensor pacis awerroizm na grunt polityki. I oto okazała się rzecz szczególna: w dobie skierowanych przeciw obu represji Awerroes i Aleksander występowali jako sojusznicy. przetrwała średniowiecze. jak do zakonu dominikanów (np. stworzył szkołę. był stanowiskiem poniekąd kompromisowym. był konserwatywny.). także na podłożu poglądów Aleksandra z Afrodyzji wytworzyła się we Włoszech szkoła filozoficzna. któremu jednak stopniowo ulegał. Wcześni zwolennicy augustynizmu w XIII w. Najważniejsze zaś ogniwo między nim a szkołą stanowił w zakresie scholastyki św. który pierwszy uzyskał panowanie w XIII w. a pochodziły głównie od Arystoteles a. była może w XIII w. drugi zaś w r. Głównym źródłem i główną powagą szkoły był św. zaczęty w połowie XIII wieku. indywidualną własnością Dawida. Po Dawidzie z Dinant nie ma śladów dalszego trwania materialistycznej koncepcji. przed dojrzałym sformułowaniem go przez Bonawenturę. Marsy li usz z Padwy (zm." nie był wiernym odwzorowaniem doktryny św. a w zakresie mistyki stanowili . Anzelm. Zgodnie z tradycją augustyńską obejmował zarówno mistykę.telesa: dla nich sprawa była szczególnie ważna. typowej dla XIII w. przyjaciel Jana z Jandun. zwłaszcza w Padwie i Bolonii. Augustyna. a najznakomitszego przedstawiciela miał w św. łączącym tę doktrynę z niektórymi nowo odzyskanymi poglądami starożytnych. która trwała mimo zakazy. franciszkanie natomiast zostali wierni tradycji augustyńskiej. Poza Paryżem szkoła awerroistów miała swe siedziby we Włoszech. „starą szkołę franciszkańską". 4) doprowadzony do najpełniejszego wyrazu przez Bonawenturę.

Postęp zaś jego polega tylko na abstrakcyjnym ujmowaniu tego. 1249). znajduje najogólniejsze prawdy. urodzonym w Toskanii. Od 1248 r.że stworzenie było nie aktem woli Bożej. ale też. To odwołanie się do zdolności wrodzonych poprowadziło Bonawenturę jeszcze dalej: do uznania czynników nadprzyrodzonych w poznaniu. W psychologii od Arystotelesa wziął pojęcie rozumu czynnego. wstąpił do zakonu franciszkanów. W teologii dowodził istnienia Boga zarówno sposobem Augustyna. biskup Paryża (zm. jak Arystoteles. profesor paryski. „abstrahując i oczyszczając". lecz wprost odwrotnie: prawdy szczegółowe poznajemy przez ich „wieczne zasady" (in rationibus aeternis). jak twierdzą empiryści. Akceptował wiele nowych doktryn. Mniemał. B) Teoria abstrakcji wystarczała Bonawenturze do wytłumaczenia powstania i rozwoju poznania. Soliloguium. 1245). ale uważał na ogół jego stanowisko za niezgodne z nauką chrześcijańską. ale do jego poglądów jeszcze się nie przekonał. jak wszyscy prawie zwolennicy augustynizmu. że poznanie świata cielesnego osiąga się na drodze doświadczenia i abstrakcji. Był umysłem nadzwyczaj wszechstronnym. TEORIA POZNANIA jego była samodzielnym połączeniem arystotelizmu z augustynizmem. Nie było jego aspiracją tworzenie nowych poglądów. (ukończona później przez innych uczonych). Był z pochodzenia Włochem. Na drodze abstrakcji ze zmysłowych obrazów umysł dochodzi do pojęć i dalej.starych nie chciał się wyrzec. Główne jego dzieło scholastyczne: Commentarii in ąuatuor libros Sententiarum Pet r i Lombardi (1248). Główne dzieła mistyczne: Itinerarium mentis in Deum. oderwany został od pracy naukowej i stanął na czele zakonu braci mniejszych. teologiem i filozofem. którego stał się najznakomitszym następcą. ale interpretował go po augustyńsku jako światło udzielone przez Boga umysłowi. W teorii poznania twierdził. lecz przeciw teoriom arystotelików arabskich: że materia jest wieczna. i wprowadził przez to pojęcie materii duchowej. wstąpił w 1231 r. poznajemy tedy nie tak. który korzystał z całego Arystotelesa. Ostrze jego polemiki zwrócone było co prawda nie wprost przeciw Arystotelesowi. co zawarte w spostrzeżeniach. to dlatego. I przez to. Jego wielka Summa universae theologiae. Św. Jednakże w pojmowaniu poznania zmysłowego korzystał już z poglądów Arystotelesa. a . Znając prawdy ogólne i wieczne. racjonalizmu z mistycyzmem. nawet w zagadnieniu poznania głosił poglądy zgodne z Augustynem: że zasady poznania zawdzięczamy szczególnemu oświeceniu boskiemu. Znamy bowiem prawdy wieczne. Breviloquium. reprezentantem w XIII w. . A) Rozwój poznania pojmował empirycznie. był tradycjonalistą. jak Augustyn.że Opatrzność nie czuwa nad wydarzeniami jednostkowymi. i filozoficzne jego poglądy trzeba wyłuskiwać z traktatów teologicznych. że jeśli umysł odróżnia w niezawodny sposób prawdę od fałszu. był tam uczniem Aleksandra z Hales. które zostało już w tradycji szkoły. Wszakże. niż to było zamierzone przez Arystotelesa. lecz zachowanie dawnych. wykładał w Paryżu.1. umysł na ich podstawie wydaje sądy o prawdach szczegółowych. starej tradycji scholastycznej. że pojęcia tworzymy nie drogą abstrakcji. Franciszka z Asyżu i pod tym imieniem jest znany powszechnie. Jan Fidanza (1221-1274) przezwany został „Bonawenturą" przez św. że poznanie pierwszych zasad wymaga pośrednictwa Bożego. Studiował w Paryżu w latach 1243 1245. a prawdy wieczne są w 191 . Tu apelował do zdolności wrodzonych. Poznanie zaczyna się od spostrzeżeń. Ta zdolność zakłada zaś znajomość „niezmiennych i wiecznych reguł prawdy". jak i sposobem Arystotelesa. lecz procesem koniecznym. że dusza samą siebie poznaje bezpośrednio. ALEKSANDER z HALES (zm. znał już wiele pism Arystotelesa. lecz przez odrębną władzę umysłu. była ostatnim ogniwem w tworzeniu się dojrzałej formy scholastycznego wykładu. BONAWENTURA. Był na ogół wierny tradycji scholastycznej. ŻYCIE I DZIEŁA. iż posiada wrodzoną „naturalną zdolność sądzenia" (iudicatorium naturale). był biskupem i kardynałem. zacząwszy swą teorię poznania od Arystotelesa. Był pierwszym wybitnym uczonym franciszkaninem i jego poglądy filozoficzne utrwaliły się w zakonie. kładł nacisk na teologię. Ci dwaj uczeni byli głównymi bezpośrednimi poprzednikami Bonawentury. czyli teorii abstrakcji z teorią iluminacji. W 1238 r. POGLĄDY BONAWENTURY. 2. kończył ją na Augustynie. od 1273 r. Zaprzyjaźniony z wielkim arystotelikiem Tomaszem z Akwinu. przeto w zasadniczych punktach został wierny filozofii PlatońskoAugustyńskiej. 1. Był zapewne pierwszym uczonym łacińskiego średniowiecza. do zakonu braci mniejszych. scholastykiem zarazem i mistykiem. pisana zapewne w czwartym dziesięcioleciu XIII w. w jego przekonaniu. przerastającym mistrza. Ale skąd poznanie czerpie pewność? . WILHELM z OWERNII. Rozróżnienie zaś formy i materii zastosował szerzej nawet. . innego już tłumaczenia.że rzeczy materialne i duchy niższe nie zostały stworzone bezpośrednio przez Boga. jak Arystoteles.to wymagało. W 1257 r. bo także do przedmiotów bezcielesnych. znał dokładnie Arystotelesa. .

Bonawentura poświęcił mistyce znaczną część swych dzieł. odtworzyć drogę. główny motyw perypatetycki jego filozofii. Istoty zaś porządku 192 . lecz i w duszach (oczywiście. A jest to najwyższa z trzech dróg duszy. 4) natchnionego przez kontemplację (per contemplationem suspensae). Do pojęcia Boga nie dochodzimy na drodze rozumowania. Przeto istnienie jego nie wymaga dowodu. aby rozumieć pochodny. Z teorii poznania Bonawentury wynikało. ład i prawo. poznajemy dzięki światłu nadprzyrodzonemu-Z genetycznym empiryzmem Bonawentura łączył tedy „iluminizm". Najniższe jest widzenie umysłu przyrodzonego (visio intelligentiae per naturam inditae) . ale supranaturalizm był drugim.Bogu i w Bogu tylko można je oglądać. jakie rozróżniała średniowieczna mistyka i jakie Bonawentura przedstawił w specjalnym dziełku De triplici via. Jeśli zaś dla względów apologetycznych dowód ma być przeprowadzony. Pełne poznanie Boga mogło dlań być jedynie poznaniem mistycznym. lecz . Empiryzm był wprawdzie jednym biegunem teorii poznania Bonawentury. Że zaś wszelkie prawdy poznajemy przez wieczne. świat poznajemy przez Boga. Najpierw wyzwolenie duszy ze zła (via purgativa). gdzie materia jest czymś zupełnie różnym od ciała). NAUKA o BOGU i ŚWIECIE. aby rozumieć ograniczony. Poznanie Boga przez Jego dzieła miał za najniższy szczebel. jaki mamy w duszy. Nie przyswoił sobie wszakże poglądu Arystotelesa w czystości. że rzeczywistość jest tylko obrazem prawdziwego bytu. Usiłował. Przede wszystkim trzymał się hilemorfizmu: był to. Augustyńska zaś oparta była na założeniu. mistycyzm i racjonalizm. jakiego dostąpić możemy w stanach mistycznych. Natomiast do pojmowania świata wprowadził szereg myśli. idealne wzory. co chciał łączyć. 3) pouczonego przez Pismo (per Scripturam eruditae). aby dojść do najwyższego. to może być oparty na samym pojęciu Boga. że Boga znamy bezpośrednio. poznać byt pełny. jaka kiedykolwiek była głoszona. tym bardziej w poznaniu Boga. Połączenie poglądów Augustyna i Arystotelesa. co poznajemy. wreszcie zjednoczenie z Bogiem (via unitiva). nawet przyrodzone. przyjmujący nieempiryczne i nawet nadprzyrodzone źródło poznania. 5) objaśnionego przez proroctwa (per prophetiam illustratae) i 6) pogrążonego w zachwycie (per raptum absorptae). że byt prawdziwy nie jest inny od przyrodzonej rzeczywistości. nasuniętych XIII wiekowi przez studium antyku. dążył do syntezy scholastyki z mistyką uważając poznanie mistyczne za ukoronowanie racjonalnego. dość powiedzieć. wedle wzoru Augustyna i Anzelma.za wiedzę praktyczną. Była teologią najbardziej pozytywną. że uznawał mnogość form w jednej rzeczy. lecz odwrotnie. 2. a objawianie się tego ładu i prawa widział w człowieku i jego porządku moralnym. wśród której żyjemy. Rzeczy poznajemy nie wprost. wyższe jest poznanie Boga przez obraz Jego. istniejące w umyśle Bożym („egzemplaryzm"). jak większość scholastyków (w szczególności Tomasz z Akwinu). Stopniowe wznoszenie się poznania przedstawiał jako sześć stopni widzenia. Boga zaś może oglądać jedynie ten. więc wszystko. Wszelkie rzeczy. Faktycznie zaś to. zmierzało do połączenia stanowisk tak różnych.potem następuje 2) widzenie umysłu podniesionego przez wiarę (perfidem sublevatae). obok genetycznego empiryzmu w teorii poznania. w sensie arystotelesowskim. było bodaj jeszcze bardziej rozbieżne. póki nie zrozumieliśmy stwórcy. jeszcze wyższe jest poznanie Go wprost. lecz przez ich wieczne. jak wiktorianie. poznajemy przez Boga. C) Już tedy w poznaniu rzeczy przyrodzonych Bonawentura widział czynnik nadprzyrodzony . kogo sam Bóg oświeci. za wiedzę spekulatywną. potem wewnętrzne jej oświecenie (via illuminativa). niezbędne jest poznać byt pierwotny. jaką umysł przejść musi. o które kusił się Bonawentura. Bóg jest „jak najbardziej obecny" (praesentissimus) w myśli naszej. Nie rozumiemy bowiem stworzenia. lecz znajdujemy je we własnym umyśle. mistycznego poznania. Teologia Bonawentury. Arystotelesowska teoria poznania wyrastała bowiem z przekonania. była radykalnym przeciwstawieniem „teologii negatywnej". był wielkim mistykiem XIII wieku. jak aprioryzm i empiryzm. a nie przez pośrednictwo rzeczy stworzonych. udzielonym przez szczególną łaskę. W duchu Augustyna i podobnie jak to przed stuleciem czynili wiktorianie. Nie Boga poznajemy przez świat. Do atrybutów Boga zaliczał Ordo et Lex. Synteza Bonawentury usiłowała tedy łączyć dwa bardzo odmienne poglądy na świat: pogląd naturalistyczny starożytnych i symbolistyczny średniowiecza. uznająca bezpośrednie i pozytywne poznanie Boga. Teologii nie miał. a materię widział nie tylko w ciałach. Najwyższe szczeble tej drabiny należą już do poznania mistycznego: w nich dusza wchodzi na drogę zjednoczenia się z Bogiem. Bonawentura pojmował Boga zgodnie z Augustynem i tradycją.

Anglik. Podczas gdy w Paryżu zapanował arystotelizm. jak najbardziej odpowiadające Augustyńskiemu poglądowi na świat. zaszczepione przez Boga w ciałach. Palatii w Rzymie. którzy z filozofami franciszkańskimi odnajdywali więcej związków niż z dominikańskimi. 2. Mateusz z Aąuasparta (ur. Włoch. Metafizyka światła pozwala uzmysłowić abstrakcyjne pojęcia Augustyńskiej i Arystotelesowskiej metafizyki. B) Teoria „racji zarodkowych" (rationes seminales) służyła do wytłumaczenia rozwoju ciał. Piotr Olivi. . SZKOŁA. Anglik. Bonawentura włączył do swej filozofii dwie te doktryny starożytne. stanowiących odrębne cechy tej postaci augustynizmu. poza nim dopiero ciała mają formy swoiste (formae speciales). 3. -światło jako powszechna forma ciał. METAFIZYKA ŚWIATŁA i RACJE ZARODKOWE. utożsamiwszy zarodki z „formami" rzeczy. Przewaga ta była nie tylko metafizyczna. .aprioryczny sposób dowodzenia istnienia Boga. Był zdania. w XIII w. którzy działali w 193 . .. b) w Anglii .Adam z Marsh. Bonawentura zmodyfikował teorię tę twierdząc. Nawet więc w teorii ciał Bonawentura znalazł sposobność do wprowadzenia teocentrycznych tendencji augustynizmu. została odnowiona przez Roberta Grosseteste. gdyby nie miała przyczyny w samych ciałach. ur. jego współcześni i dwie generacje uczniów. który sam tu korzystał z neoplatończyków. Nawet działanie Boga. Wilhelma Ockhama i wszystkich myślicieli późniejszego średniowiecza niechętnych spekulacji . który uczył w Oksfordzie (zm. 3. czwartej generacji augustyńsko-franciszkańskiej szkoły należeli Wilhelm z Ware. że jest powszechną formą (forma communis) ciał.mówiąc wchodzącym wówczas w użycie językiem Arystotelesowym . gdy daje łaskę i poznanie duszom.formą. . że światło nie jest materią. Tę teorię stoicką Bonawentura połączył z Arystotelesowską. 1245). które wszakże spajali z Augustyńska metafizyką. jaka wytworzyła się w XIII w. na Dunsa Szkota. dał zarodkom znaczenie nadprzyrodzone. 1302). . 1292). lecz siłą działającą w materii. Oksford stał się twierdzą augustynizmu. intuicyjne poznanie Boga i własnej duszy. arcybiskup kantuareński (ur. Augustyna: nieskończona przewaga Boga nad stworzeniem i duszy nad ciałem. Twierdził mianowicie. Sprawy moralne zaliczał do dziedziny sztuki (ars) raczej niż wiedzy. zm.mnogość form w substancjach. Bonawentury ujęcie teologii jako scientia practica oddziałało na najznakomitszych filozofów w następnych pokoleniach. WSPÓŁCZEŚNIE z BONAWENTURĄ głosili augustynizm: a) we Francji Jan z La Rochelle (de Rupella. Prawidłowość rozwoju byłaby niezrozumiała. które stanowią o odrębnych własnościach każdego gatunku.aż po humanistów Odrodzenia. Na podobieństwo światła tłumaczono działanie rozumu czynnego. co filozofii samego św. czyli . obaj lektorzy S. Szczególnie typowy pod tym względem był Mateusz Aąuasparta. będące najsubtelniejszą i najbliższą bezcielesności postacią materii. utalentowani i samodzielni myśliciele. i Wilhelm z la Marę. a potem jego kolega jako profesor Uniwersytetu Paryskiego. który wywołuje jego rozwój i celowo nim kieruje. generał zakonu. a jego promieniowanie daje obraz wytwarzania się wszelkiej materii. z iluminizmem i egzemplaryzmem. UCZNIOWIE Bonawentury: Jan Peckham.powszechny hilemorfizm i uznanie istnienia materii duchowej. Roger z Marston. między 1235 a 1240. Według niej światło.: poprzednicy Bonawentury (o których była mowa poprzednio). Co więcej. około 1240. Służyła do wytłumaczenia natury materii. kardynał. który opracował zwłaszcza psychologię (w Summa de animd). 1298). obozu tomistów. że zarodki rzeczy są to myśli Boże. zm. bo Boga i duszę znamy nieporównanie lepiej niż świat materialny. . Filozofia augustyńska rozwinęła się głównie wśród członków zakonu franciszkańskiego. W każdym ciele zawarty jest od początku „zarodek".Można wyróżnić przynajmniej cztery pokolenia augustynistów w XIII w. stanowi jej postać pierwotną.Nie tyle ogólna postawa.rationes seminales itd. próbowano zrozumieć jako zsyłanie przezeń światła. mianowicie: połączenie w teorii poznania iluminizmu z genetycznym empiryz-mem Arystotelesowskim. ile te specjalne doktryny były przedmiotem dyskusji w szkole i opozycji ze strony drugiego wielkiego obozu filozoficznego. Ten pogląd na świat w połączeniu z nowymi ideami XIII wieku wyłonił szereg doktryn specjalnych. Osnowa jego była ta sama. 1. Scholastycy ci odznaczyli się zwłaszcza subtelnymi analizami epistemologicznymi. że światło jest w każdym ciele. A) Metafizyka światła była neoplatońskiego pochodzenia. bezpośrednie. około 1200.moralnego dopatrywał się w podporządkowaniu działania rozumowi (recta ratio). który rozpoczął w połowie stulecia długi szereg wybitnych franciszkańskich profesorów Oksfordu. ISTOTA AUGUSTYNIZMU XIII WIEKU. zm. podobnie jak to uczynił w teorii światła. korzystając w tym znów z Augustyna. ale i epistemologiczna. Do następnej. Ryszard z Middletown. uczeń Aleksandra z Hales. uznana już przez Augustyna.

od 1235 r. autor pracy O ruchu serca. w którym przebył lat czternaście. Bezpośredni poprzednicy Bacona: A) w Oksfordzie zasłużył się na polu badań empirycznych jeszcze przed Baconem Alfred z Sareshel. 5. POPRZEDNICY. Gdy ta pod koniec XII w. On to jeszcze przed Bonawenturą. co w zakresie nauk matematycznych i przyrodniczych Arabowie na progu XIII w. Pracował w trudnych warunkach.. Był umysłem pod wieloma względami nie średniowiecznym: indywidualista. „naukę eksperymentalną" i filozofię moralną. odkąd papieżem został gorący jego zwolennik Klemens IV. Szkoła empirystów oksfordzkich była niejako dalszym ciągiem szkoły w Chartres. 4. wśród franciszkanów oksfordzkich wyodrębniła się grupa. szkoła angielska objęła jej tradycję naukową. który poświęcił się specjalnym badaniom naukowym. Jednakże przyswoił sobie też różne czynniki neoplatońskie. Metafizykę pojmował w duchu Augustyna. a którego traktat o magnesie był ceniony jeszcze w XVII w. 194 . 1294). scholastykę z mistyką. B) Poza Oksfordem już tylko sporadycznie były prowadzone badania empiryczne i głoszony program empiryzmu. a zakazane przez przełożonych zakonnych. rozwijał te same tematy.Dante . Roger Bacon (ur. A i w późniejszych latach pisał wiele. perspektywę. kuli i piramidy. a zwłaszcza bez linii prostej. Wykładał pierwotnie w Paryżu. A gdy zabrakło pa-pieża-opiekuna. Pisma te nie tylko swą doktryną. Autobiograficzne szczegóły zawiera Opus tertium. a przygotowywali zwrot. organizator studium franciszkańskiego w Oksfordzie.w poglądach swych zbliżył się najwięcej do obozu augustyńskiego. zwany też Alfred Anglicus. przerwał pracę pedagogiczną i oddał się całkowicie badaniom naukowym. że światło jest pierwotną postacią materii. matematykę. pod wpływem arabskich traktatów optycznych. Cechowało go zamiłowanie do badań empirycznych. Ale była bogatsza od szkoły w Chartres o to wszystko. Głównym jego dziełem było Opus maius. a także zmysł filozoficzny: był nie tylko wybitnym przyrodnikiem. biskup Lincolnu. Od 1257 r. PISMA. podjął stary neoplatoński pogląd. lingwistykę.ostatnich dziesięcioleciach XIII w. w grupie tej wyróżnił się Roger Bacon. którą powziął w związku z rozważaniami nad naturą światła. Speculum astronomiae było treści astrologicznej. nieprzyjaciel autorytetów. udostępnili Zachodowi. a on sam ukarany więzieniem. między 1210 a 1215. a Opus tertium przeróbką obu: wszystkie trzy pochodzą z 1267 r. pogląd na stosunek nauki i teologii. zm. pisma Bacona zostały potępione. ale też wybitnym na swe czasy znawcą języków. spisał swe główne dzieła. Sam zaznaczył się w nauce zwłaszcza myślą o matematycznym traktowaniu przyrodoznawstwa. obejmujące w 7 częściach teorię błędów umysłu ludzkiego. W XIII w. studiował w Oksfordzie i Paryżu. zachowując ogólną naukę augustynizmu. ale i tonem pewnym siebie i zaczepnym drażniły konserwatywnych uczonych i władze kościelne. łączył. jak augusty-niści. np. Warunki te zmieniły się. wśród stałych przeszkód ze strony przełożonych. głównym jego nauczycielem był Robert Grosseteste. Miał główny ośrodek w Oksfordzie i głównego przedstawiciela w Baconie. Jeden z najsławniejszych i najbardziej reprezentatywnych ludzi XIII wieku . pod mianem skotyzmu. Anglik. usposobiony krytycznie wobec wszystkich i wszystkiego. ale naukę w duchu empiryzmu. która. augustynizm miał licznych zwolenników aż do końca wieków średnich. kątów i figur niepodobna tedy znać przyrody. zaczęła chylić się ku upadkowi. Opus minus jest streszczeniem poprzedniego. którego nazywał „mistrzem eksperymentu" (dominus expe-rimentorum). ok. Przede wszystkim zaś Robert Grosseteste lub Greathead (1175-1253). Bacon jeszcze i w innych traktatach. Jako swego poprzednika Bacon sławił szczególniej Francuza Piotra z Maricourt. Bacon z niezwykłą szybkością w przeciągu 1267 r. jaki w filozofii scholastycznej dokonał się w następnym stuleciu. a zatem prawa rozchodzenia się światła są prawami tworzenia się materialnego świata. ROGER BACON I EMPIRYZM ŚREDNIOWIECZNY Pomiędzy zwolennikami filozofii augustyńskiej na wyróżnienie zasługuje odłam. franciszkanin. ŻYCIE. Około połowy stulecia wstąpił do franciszkanów w Oksfordzie. zajmowała się specjalnie naukami empirycznymi i matematycznymi. Bez znajomości linii. a intelektualizmem swym zbliżał się do Tomasza z Akwinu. ten polecił mu wykonać prace projektowane. gdyż te są zasadniczymi kształtami. doktryny szkoły zostały zmodyfikowane przez Dunsa Szkota i w tej zmienionej formie. Communia naturalium. które odegrało doniosłą rolę w dziejach średniowiecznej nauki. Na przełomie XIV w.

„Można zbudować okręty. ale ze związku tego wyciągnął szczególny wniosek: że muzyce dowody matematyczne zawdzięczają swe piękno. Roger Bacon miał pojęcie bardzo prymitywne. Pisał o mieszaninie zawierającej saletrę. a do oglądania prawdy może dojść tylko na drodze doświadczenia. ale i eksperymentem. Umysł zaspokaja się jedynie oglądając prawdę. co nie było poglądem nowym. którzy pierwsi światu dali naukę. a za to mniej . nic bowiem w pomysłach ludzkich nie jest doskonałe". Tylko wiedza doświadczalna ma charakter przekonywający.ogólnymi zagadnieniami filozofii. BACONA.POGLĄDY R. czyli umyślnym wywoływaniem zjawisk dla ich doświadczalnego badania. Do matematyki zaliczał muzykę. daje pewność. posłuszne kierownictwu jednego człowieka. które będą wiosłowały bez pomocy ludzi. Twierdził. że nauczy odkrywać przyszłość i przeszłość. wybucha z wielkim hukiem. celował jego imiennik. Franciszek Bacon). w cztery wieki później. a wprost przez wzrok tego. pojmował naukę jako postępujący i nieskończony proces: „Prawdy szukać będziemy aż do końca świata. mianowicie przez argumentację i przez doświadczenie. Jego rozważania geograficzne. a nie trzymali się wyłącznie zmysłów". bo ono pociąga umysł ku zbawiennym prawdom". która. powtórzone bez cytowania przez Piotra d’Ailly. ale i sam eksperymentował. żaden argument. I Roger Bacon. co jest na ziemi. nieraz naiwnych i fantastycznych. że ogień parzy. i na to święci patriarchowie i prorocy. tradycyjną filozofią augustyńską. a zupełnie wyjątkowo jak na średniowiecznego myśliciela. Argumentacja prowadzi do wniosków. to jest doświadczenie ludzkie i filozoficzne.. Wszakże Bacon był empirystą nie w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. ale doświadczenie pojmował szerzej. jeśli się ich nie zna matematycznie". Żadne rozumowanie. DOŚWIADCZENIE PRZYRODNICZE. Można też budować wozy. aniżeli gdyby były pełne poruszających je ludzi. że „wiedza eksperymentalna" przedłuży życie ludzkie. Natomiast o metodzie uogólniania faktów doświadczonych. Powoływał się tu na astronomię: zjawiska astronomiczne bowiem posiadają matematyczną prawidłowość. przeciwnie . co jest na niebie. łączył ją ze starą filozofią. jak średniowiecznej tradycji. Bez doświadczenia niepodobna nie wiedzieć w dostateczny sposób". Głosił hasło doświadczenia. Bacon posługiwał się nie tylko prostym doświadczeniem. że doświadczać można nie tylko rzeczy zmysłowych. nie tylko przyrodzonych. niektóre były prawdziwie zastanawiające. zapalona w żelaznej rurze. których nie będzie ciągnęło żadne zwierzę. a zjawiska ziemskie zależne są od astronomicznych. niedyskursywne. zyskali oświecenie wewnętrzne. w Oksfordzie zajmowano się głównie zagadnieniami przyrodniczymi. które zostały urzeczywistnione dopiero w 1582 r. O Bogu. Doświadczeniem było dla Bacona wszelkie poznanie nieabstrakcyjne. Ale ono człowiekowi nie wystarcza. ale i nadprzyrodzonych. Z hasłem doświadczenia Bacon wystąpił przeciw zwykłemu w scholastyce spekulatywnemu rozstrzyganiu zagadnień. lecz przez doświadczenie. tak że będą pływać jak największe statki na rzekach i morzach. „Niepodobna" . trzeba przeto umysłowi innego sposobu. 1. nie usuwa wątpliwości. tego trzeba doświadczyć. ale i nadzmysłowych. połączenie metody doświadczalnej z matematyczną było od Grosseteste'a charakterystyczne dla szkoły oksfordzkiej. podobnie jak później Kartezjusz.pisał Bacon . Pisał o szkłach zbierających promienie słońca w jednym miejscu i mogących wrogowi uczynić szkodę. który usiłował budować nową naukę. Za to znów trafnie. bądź też neoplatońską. Zarazem znał wagę matematycznego badania zjawisk. miały przez to pośrednictwo pewien wpływ na odkrycie Ameryki. 2. Jedno osiąga się przez zmysły zewnętrzne: tak doświadczamy przy pomocy specjalnie wykonanych przyrządów tego. Nie tylko układał teorię wiedzy eksperymentalnej. DOŚWIADCZENIE MISTYCZNE.„znać rzeczy tego świata. tak samo jak o przyrodzie. Wśród różnorodnych jego pomysłów i przepowiedni. wiedzę prawdziwą zdobywamy nie przez rozumowanie. O kalendarzu wyrażał myśli. jadąc szybciej. A „dowody matematyczne powinny zmierzać do piękna (esse in fine pulchritudinis). a które będą poruszać się z gwałtowną szybkością". Pisał: „Dwa są sposoby poznania. żadna teoria nie przekonają np. Co prawda-jest to już doświadczenie innego rodzaju. Sam fabrykował przyrządy do badań. o metodzie indukcji (w której. A nie tylko badał. „Dwojakie jest doświadczenie. i zadowalano się bądź starą. zmusza do ich wyciągania. Był przekonany. uwaga uczonych była ześrodkowana na zagadnieniach teologiczno-filozoficznych. Podczas gdy w Paryżu i w większości środowisk naukowych XIII w. którą razem z faktami naukowymi wyczytano u autorów arabskich. ale nie daje pewności. ale starał się też praktycznie stosować swe badania i opierać na nich wynalazki. niż to się czyni obecnie.odpowiadało zarówno starożytnej. wszelkie 195 .

przekraczające przyrodzone zdolności umysłu i wymagające nadprzyrodzonego. obaj dominikanie. Granica między prawdami przyrodzonymi a nadprzyrodzonymi została zatarta. który chciał w filozofii odłączyć wiedzę od wiary. ceniąc jego program empirycznej nauki. W połowie XIII w. teraz zaś podstawą jej stał się empiryzm perypatetycki. lecz doświadczamy ich w sobie. i na tym tle wyobrażał sobie swoją misję: odnalezienie objawionej prawdy. POPRZEDNICY. że wszystkie prawdy znane są tylko dzięki objawieniu. tylko nie przez zmysły. hołdowała w filozofii nie augustynizmowi. doświadczenie uważał za sposób odzyskiwania objawienia. niezbędne. Był krańcowym dualistą w metodzie: przyrodoznawstwo było dlań wyłącznie rzeczą doświadczenia. Arystotelizm chrześcijański nie mógł być kopią greckiego. Na tym tle Bacon snuł fantastyczną historię filozofii. filozoficzne tak samo jak tajemnice religii. pierwszy filozof związany z Polską: był on neoplatońskim metafizykiem i uczonym przyrodnikiem w jednej osobie. albowiem przez tysiąc lat z górą była budowana na podstawie Platońskiego idealizmu. ale zaznaczał.poznanie bezpośrednie. zostało ono zatracone i tylko częściowo odzyskane przez filozofów greckich. najwybitniejszym przedstawicielem tego stanowiska był Witelo. Toteż Bacon nie oddziałał na współczesnych. Bacon. drugie . Pracując w bardzo ciężkich warunkach i obdarzony zbyt niecierpliwym temperamentem. Za to uczeni nowożytni. nadprzyrodzone. lecz odnowionemu naówczas neoplatonizmowi. wszystkim ludziom dane. TOMASZ Z AKWINU Utworzenie chrześcijańskiego arystotelizmu w XIII wieku było przewrotem dla chrześcijańskiej filozofii. ok. Ponadto przyjmował jeszcze trzecie: praobjawienie. a filozofia . zagniewany na ludzkość. Bacon potępił. 1310). 2. i to podwójnie.wyłącznie rzeczą wiary. zrzekł się filozofii na rzecz wiary. że doświadczenie jest możliwe tylko dzięki objawieniu. System ten był dziełem Tomasza z Akwinu. Ale jest to doświadczenie inne: mistyczne. Znał trojakie oświecenie: jedno przyrodzone. Został najwcześniej przyjęty przez zakon kaznodziejski i zwolennicy jego w XIII wieku stanowili „szkołę dominikańską" („młodszą". jaką uprawiali poganie. który też zapoznał ich z doktrynami neoplatońskimi.wewnętrzne. może nawet więcej niż jego współcześni domieszał fantazji do faktów. czcili w nim zwiastuna nowych czasów. autor cennego traktatu o tęczy. wiernej jeszcze augustynizmowi). W nowszych czasach dualizm taki znalazł wielu zwolenników. lecz musiał być nowym systemem. 1277). aby jakąkolwiek wiedzę posiąść. Pod koniec zaś stulecia wytworzyła się grupa przyrodników-neoplatończyków na zachodzie Niemiec. Ostatecznie pogląd Bacona był taki. Druga grupa empirycznych badaczy XIII w. Pojęcie poznania jako procesu receptywnego i na tym pojęciu oparł swą empiryczną teorię poznania. a nie znając dokładnie jego iluministycznej filozofii. że Bóg. nie przyczynił się do postępu nauki. Obok doświadczenia zewnętrznego jest więc jeszcze doświadczenie wewnętrzne. analogicznym do tamtego. boskiego oświecenia. a niegdyś udzielone „patriarchom i prorokom" żydowskim. jak oglądanie przyrody. Głównymi myślicielami wśród nich byli: Ulryk ze Strasburga (zm. Ten postępowy badacz empirycznych faktów był zacofanym filozofem ze starej szkoły augustyńskiej i mistycznej. nawet szedł jeszcze dalej od innych augustynistów w iluminizmie i mistycyzmie. zaś był wyjątkiem. Zalecał metodę doświadczalną. Rozum sam przez się nie jest zdolny do poznania prawdy: filozofię autonomiczną. empiryk. W związku z tym określał filozofię jako „wyjaśnienie boskiej mądrości przez doktryny i dzieło" i tłumaczył powolne jej postępy tym. w przeciwieństwie do starszej. Nie poszedł z nowym prądem. Ale program jego istotnie mógł się przyczynić do postępu nauk. Zamiłowania do badań przyrodniczych wśród dominikanów niemieckich rozbudził Albert Wielki. Prawd objawionych też doświadczamy. Pojęcie dowodu i na nim oparł rozgraniczenie wiedzy i wiary. Oglądanie Boga uważał tedy tak samo za doświadczenie. POKREWNI MYŚLICIELE. dlatego tę grupę myślicieli nazwano szkołą alberty stów. obejmujące wszelką prawdę. w której Grecy byli spadkobiercami Żydów. a zwłaszcza Teodoryk (Dietrich) z Freibergu (zm. ŚW. bo wszystkie pochodzą z objawienia. wydziela jej prawdę skąpo i zmieszaną z fałszem. zarówno w pojmowaniu przyrodoznawstwa jak i filozofii. we własnej duszy. ZNACZENIE R. Wzorem dla Tomasza był Arystoteles. w XIII w. solidaryzował się z augustyńską teorią poznania. od niego przejął: 1. 196 . od którego imienia zwie się tomizmem. Jego filozofia była w gruncie rzeczy sceptyczna wobec czystej wiedzy. BACONA.

3.. mnogość form. wcześniejsi scholastycy. nauka ta. od prawd dostępnych dla rozumu. odpowiadał w myśl Arystotelesa. by pójść w kierunku czystszego arystotelizmu. takich filozofów było już wielu. System chrześcijańskiego arystotelizmu jest poniekąd wspólnym dziełem Alberta i Tomasza. 4. System Arystotelesa pociągał średniowiecznych myślicieli swą logiką. Przewrót tomistyczny przygotowali ci uczeni XII w. który przed Tomaszem najwięcej uczynił dla utworzenia chrześcijańskiego arystotelizmu. nauczał od 1226 w różnych miastach niemieckich. biskup. Albert uznał wyższość doktryny filozoficznej Arystotelesa nad tą. Niemiec. a ponadto jeszcze neoplatończycy chrześcijańscy. Niejednokrotnie odwoływany na urzędy jako prowincjał. który skierował uwagę jego na filozofię Arystotelesa. przypomniał zaniedbany przez poprzednie pokolenia kosmologiczny sposób dowodzenia istnienia Boga. odnalezioną przezeń u Arabów (Awicenny).). którą do jego czasów posługiwali się chrześcijańscy uczeni. która oddziela ortodoksję chrześcijańską od pariteizmu. 5. brakło w nich bowiem uznania. Niemniej w wielu punktach wskazał nową drogę. Nie wyzwolił się również jeszcze z augustynizmu (przyjmował rationes seminales. POPRZEDNICY BEZPOŚREDNI. które dopiero Tomasz porzucił. wprowadził do scholastyki XIII w. Od niego też tomizm czerpał hierarchiczną koncepcję świata jako drabiny coraz doskonalszych bytów. jak Anzelm. W nauce o przymiotach Boga źródłem jego był zarówno Augustyn jak i Arystoteles. Pojęcie środka i na nim oparł swą etykę. to jest walczyć zarówno ze starą scholastyką. Bollstadt. Natomiast jego teologia i psychologia zdawały się prawowiernym filozofom niemożliwe do przyjęcia. miał za życia autorytet zupełnie wyjątkowy. nauczyciel młodego Tomasza na fakultecie artystów w Neapolu. że dół tej drabiny. Dopiero Tomasz z Akwinu umiał wykazać. De unitate intellectus contra averroistas i inne. odrzucał wprawdzie jego psychologię i odrzucał teorię poznania. ślad tego uznania pozostał w postaci przydomku „Wielki" nadanego jemu jednemu spośród wszystkich scholastyków. jak Pseudo-Dionizy. kompromisową koncepcję uniwersaliów. Uczony wielkiej wiedzy i talentu. filozofią przyrody. ALBERT zwany WIELKIM (1193-1280). odpowiadał: bo taki właśnie świat jest doskonały. Przede wszystkim przez pojęcia istoty (essentia) i istnienia (esse). jak Bernard. pierwszy twierdził. Dzieła jego składają się w znacznej części z komentarzy do Arystotelesa. i na nich oparł teorię duszy i ciał. Jednakże w wielu punktach godził się z Augustynem. którzy recypowali pewne działy arystotelizmu. Ale wraz z naukami Arystotelesa przejął i doktryny neoplatońskie. Pojęcie aktu (czyli energii) i potencji oraz pojęcia formy i materii. wywołanymi przez filozofię Arabów. Można rzec. jak i neoplatońskiej wersji. Abelard) lub genetyczną teorię poznania (np. Od niego bodaj wyszedł impuls do historycznej 197 . Trójca św. Na pytanie.po neoplatońsku. na których oparł rozróżnienie Boga i stworzenia. była syntezą historyczną w wielkim stylu. należał do nich np. w oczach potomności zaćmiony nieco przez sławę ucznia. On pierwszy oddzielił dziedzinę tajemnic religii (jaką jest np. 1245-1248 w paryskim uniwersytecie. Był to punkt widzenia pochodzący już nie od Arystotelesa. scholarz padewski. a inne przyrodo-znawstwa (theologica non conveniunt cum physicis in principiis). ale góra . że inne są zasady teologii. aż po człowieka włącznie. iluminację jako warunek poznania). że zdarzeniami kieruje Opatrzność. że świat jest stworzony w czasie. pojęty jest w tomizmie i po arystotelesowsku. Albert. Tym wszakże. jak jest zbudowany świat. szybko jednak urzędy te składał i wracał do Kolonii do pracy nauczycielskiej. Niektóre znów motywy tomizmu pochodziły ze źródeł neoplatońskich. Pojęcie przyczynowego powiązania zdarzeń i na nim oparł pogląd na stosunek Boga i stworzenia. jak i nowymi prądami. Te pojęcia Tomasz jeszcze uzupełnił. Piotr z Hibernii. poza tym napisał Sumę teologiczną oraz specjalne rozprawy De natura et origine animae. jak teorię uniwersaliów (np. a od 1248 w nowo utworzonej wyższej uczelni (studium generale) w Kolonii. z rodu hr. i zaczął przystosowywać ją do nauki chrześcijańskiej. mistycy. ale kontynuował dzieło jego w teologii. duszę jako substancję. Przyjmując zasady filozofii Arystotelesowskiej Tomasz musiał przeciwstawić się platonizmowi. dlaczego jest tak zbudowany. Korzystając z idei neoplatońskich Tomasz nigdy jednak nie przekroczył tej granicy. Gilbert). W początkach XII w. jak i wiele innych nauk Tomasza. był mistrz jego w Kolonii. pojęciem poznania. v. psychologię i filozofię przyrody. dominikanin od 1223 r. że dusza jest nieśmiertelna. lecz od Plotyna. zarówno w jego augustyńskiej.. a także do Pseudo-Dionizego i do Lombarda. legat papieski. natomiast na pytanie. że filozofia Arystotelesa jest z tymi i z wszystkimi innymi artykułami wiary chrześcijańskiej zupełnie zgodna.

w Królestwie Neapolitańskim. ŻYWOT. Studia odbywał u benedyktynów w słynnym klasztorze Monte Cassino. wchodzili nieraz w XIV i XV w. W 1243 r. pochodził z rodu hrabiów Akwinu. ale też podejmował specjalne badania doświadczalne. ale tej dał formę skończoną. Życie jego zeszło w pracy naukowej. Tomasz z Akwinu (ur. Św. a tomiści je bagatelizowali. znaczny rozgłos. stosowanej potem przez awerroistów. został dominikaninem. a także umiał uwolnić się od spraw kościelno-administracyjnych. w konflikt z „tomistami". Albert tworzył wspólny front filozoficzny ze swym wielkim uczniem. którym Bonawentura i tylu innych . znani pod nazwą „albertystów". Wpływy jej objęły też Kolonię. a także motywy neoplatońskie jego filozofii. Tomaszem. że nie znał przyrody. a nie najmniej śledzono go w Krakowie. ALBERT WIELKI 198 . zwłaszcza Ulryk i Teodoryk. W sporze tym albertyści mieli tendencję do wyolbrzymiania różnic między Albertem i jego uczniem. W XIII i XIV w. Spór ten miał w XV w. gdzie Heimeryk de Campo (zm. Był uniwersalnym umysłem. 1225 lub nieco później . Urodził się na zamku pod Akwinem.filozofów średniowiecznych poświęciło znacz na część życia. Z różnorodnej jego inicjatywy naukowej Tomasz podjął tylko część teologicznofilozoficzną. uczeń Jana.zm. 1274) był Włochem. Zainicjował ją w Paryżu w początkach XV w. wskazując na zgodność zasadniczej orientacji obu. pracował nie tylko nad systemem filozofii. Jan z Nowego Domu. uczniowie ci. 1460). Natomiast na schyłku średniowiecza uformowała się wspomniana już oddzielna szkoła albertystów.interpretacji Arystotelesa. Zarzucał Augustynowi. wiódł z tomistą Gerardem de Monte spór na temat różnic doktrynalnych między Albertem a Tomaszem. zwłaszcza w dziedzinie botaniki zdobył znaczną wiedzę. Inni za to uczniowie Alberta kontynuowali jego badania przyrodoznawcze. jako zakonnik wolny był od spraw osobistych.

to w Paryżu. pisana do końca życia i niedokończona. Pracował kolejno to w Kolonii. Poza tym zostawił wiele prac monograficznych pisanych przeważnie w związku z dysputami uniwersyteckimi (Quaestiones disputatae.. na ogół jednak wiara i wiedza stanowią dwie różne dziedziny. Przede wszystkim pozostawił trzy wielkie dzieła. główne dzieło Tomasza. w pracy tej przyszedł mu z pomocą papież Urban IV. POGLĄDY. w Kolonii. 3) Suma teologiczna. oraz prac aktualnych o charakterze polemicznym. 1257). w związku z wygłaszanymi tam wykładami. nieśmiertelność duszy. a Tomaszowi ich interpretację krytyczną i poprawienie jego błędów. WIEDZA i WIARA. 1252. nawet w zagadnieniach filozoficznych. W Paryżu wykładał od r. zaczęta w 1265 r. Dziedzina wiedzy.ŚW. w 1269 r. Disputationes ąuodlibetales). ale zmarł w drodze. został ponownie przez władze swe skierowany do Paryża. ale 199 . ale jednocześnie paru kompetentnych uczonych powołał do studiów nad jego filozofią: Wilhelmowi z Moerbecke powierzył przełożenie dzieł Arystotelesa. który wprawdzie ponowił ogólną prohibicję Arystotelesa. pisany wcześnie podczas pierwszego pobytu w Paryżu. aby bronił prawowiernego stanowiska w sporach doktrynalnych wywołanych tam przez awerroistów. był stamtąd wezwany przez papieża do Lugdunu na sobór. Są wprawdzie niektóre prawdy dostępne rozumowi a zarazem objawione. z których każde rozważa całokształt ówczesnych zagadnień: 1) Komentarz do Sentencyj Piotra Lombarda. np. np. przeciw Sigerowi z Brabantu (De unitate intellectus contra averroistas. W 1272 r. w przekonaniu Tomasza. został z powrotem powołany do Włoch. 2) Suma filozoficzna. TOMASZ Z AKWINU Przebywał najpierw w klasztorze w Neapolu. dojrzałe dzieła pisane są po r. Dla spełnienia tego zadania Tomasz opuścił Paryż i udał się do Włoch. dziedzinę rozumu od dziedziny objawienia. Suma teologiczna zawiera definitywne sformułowania.Obszerne komentarze do całego prawie Arystotelesa stanowią jeszcze jeden wykład poglądów filozoficznych Tomasza. gdzie Albert Wielki stał się dlań mistrzem w filozofii. Tomasz oddzielił wiedzę od wiary. a od 1245 r. 1. dla założenia studium generale w Neapolu. zaczęta w Paryżu. była rozległa: rozum poznaje nie tylko rzeczy materialne.. Do systemu swego Tomasz doszedł nie od razu: komentarze do Lombarda zdradzają jeszcze wpływ dawniejszej scholastyki. W 1274 r. . najkompletniejsze. czyli Summa contra gentiles. Powziąwszy przekonanie o słuszności zasad perypatetyckich pracował nad uzgodnieniem ich z nauką chrześcijańską. Wyraźniej od dawnych scholastyków i od współczesnych augustynistów w rodzaju Bacona. skończona w Rzymie w 1264 r. przeciw Wilhelmowi de Saint-Amour (Contra impugnantes Dei cultum. 1270). PISMA Tomasza są bardzo liczne. Później. stosownie do potrzeb naukowych i pedagogicznych zakonu. 1260.

Scholastycy XII w. stworzenie świata w czasie. wspólne mu z Arystotelesem. materia .również Boga. filozofia wyłącznie na zasadach rozumu. Był to pogląd umiarkowanie realistyczny. Jego działanie. A) Substancje i uniwersalia. składa się z formy i materii. Jego własności. Musiała ona wypaść inaczej niż koncepcja dawnej scholastyki. próbowali jeszcze dowodzić wszystkich prawd objawionych. uniwersale ante rem: jest on ideą w umyśle Bożym. wedle którego Bóg stworzył świat realny. że implikuje jego istnienie. a materia tego. ani dusza. Człowiek czy kamień istnieją nie dzięki swej „istocie". są to prawdy wiary. którą udostępnia na drodze przyrodzonej. To stanowcze rozgraniczenie. Tomasza nie jest bezpośrednio znany umysłowi ludzkiemu ani Bóg. wzorem.mnogości.złożonym. któremu filozofia następnych stuleci tak wiele poświęciła pracy. Rzeczy jednostkowe. stąd mogą być wyabstrahowane przez umysł. ale same substancjami nie są (universalia non sunt res subsistentes. które jedynie objawienie może ludziom udostępnić. które są dla rozumu niedostępne. 3) Poza tym należy jeszcze przyjąć powszechnik niezależny od rzeczy. bytami samodzielnymi. co zaś jest czysto 200 . ale żadna mu się nie sprzeciwia. pochodzi z jednego źródła: od Boga. Według św. One więc muszą służyć za punkt wyjścia dla wszelkiego poznania. z istoty ich nie wynika. według Tomasza dowód tajemnic wiary przekracza możliwości rozumu. Istotą każdej rzeczy jest to. a stworzenie . której istotę stanowi: to universale in re. Teologia buduje na podstawie objawienia. Są one zawsze złożone: 1. Filozofia. a drugiej wyprowadzonej przez rozum (jak uczyli awerroiści). istnieją w substancjach. ale nie zmienia tej. Wcielenie. B) Składniki bytu. a jedynie podstawę ma (fundamentaliter) w rzeczach. jednej objawionej. jeśli zaś mnogości. Na tej podstawie powstała prosta koncepcja rozgraniczenia filozofii i teologii. są substancjami. w duchu Arystotelesa. lecz dzięki jakiemuś innemu czynnikowi. boć wszelka prawda. jakie występowały w sporze o uniwersalia. można jedynie prawd takich bronić i wykazywać niesłuszność zarzutów przeciw nim skierowanych. Nie może być sprzeczności między objawieniem a rozumem. W tej postaci nie istnieje on w jednostkowych rzeczach. jeśli służy teologii. Stąd Bóg jeden jest bytem koniecznym (musi istnieć. każda traktuje inaczej. jak Trójca św. było nowe.To potrójne rozróżnienie połączyło wszystkie trzy zasadnicze koncepcje. że przygotowuje do wiary (praeambula fidei). Niektóre prawdy przekraczają rozum. Stąd też Bóg jest bytem prostym. że muszą istnieć. być nie może. co indywidualnie różne. jaką Bóg zsyła na drodze łaski. Forma jest podstawą tego. Powszechniki istnieją. bo to leży w Jego istocie) i niezależnym (istnieje z własnej natury). . sed habent esse solum in singularibus). objawiona zarówno jak naturalna. i tylko one. Nawet gdy traktują o tych samych prawdach. Istnieją jednak prawdy. a stworzenie jest bytem przypadkowym i zależnym (bo istnienie nie leży w Jego naturze)... Z niego wynikł pogląd na sprawę uniwersaliów. co wspólne jej gatunkowi i zawarte w definicji. Złożone są istoty (essentia) i istnienia (existentia). Jedynie tedy jednostkowe przedmioty są substancjami. było początkiem krytycznego rozsegregowania prawd ze względu na ich różną naturę. uzupełnia. dane są mu tylko rzeczy jednostkowe. I w tym leży zasadnicza różnica między Bogiem a stworzeniem. 2. na jaką się dawniejsza scholastyka pomimo różnych usiłowań nie zdobyła. dokonane na podstawie ściślejszego pojęcia wiedzy. Prawda. Natomiast istota rzeczy stworzonych istnienia nie implikuje. grzech pierworodny. co w jednostkach jest gatunkowe. I w tym leży zasadnicza różnica między światem duchowym a cielesnym. ani żadne prawdy ogólne. które Tomasz nazywał też refleksyjnym (reflexivum). paryski wydział filozoficzny (artystów) zabronił członkom swym zabierać głos w sprawach teologicznych. Jego istnienie. było to zasadnicze stanowisko Tomasza. to i cielesności. kompetencje zostały rozdzielone i w 1272 r. ale tylko w łączności z jednostkowymi rzeczami. jak Anzelm. Rozdział ten obu dyscyplin został odtąd na ogół przyjęty w scholastyce. bo składa się przynajmniej z istoty i istnienia. zwane także przez Tomasza powszechnikiem bezpośrednim (uniwersale directum). i że jej broni. forma jest źródłem jedności w substancjach. 2) Powszechnik może być wyabstrahowany przez umysł: jest to uniwersale post rem. I wedle rzeczy jednostkowych kształtował Tomasz swą koncepcję bytu. ani istota rzeczy materialnych.Istota Boga jest taka. Mogą mieć trojaką postać: 1) Powszechnik może być zawarty w substancji jednostkowej. to jedynie w tym sensie. Istota substancji cielesnych jest znów złożona z formy i materii. realnie (formaliter) istnieje tylko w umyśle. która za punkt wyjścia rozważań brała od razu idee wieczne lub pojęcie Boga. czyli samoistnymi bytami. podwójnej prawdy o tej samej rzeczy. 2. NAUKA o BYCIE. . Co cielesne.

nie ma przyczyny. musi wyprowadzać istnienie Boga nie z nie znanej nam istoty Jego. Forma jest aktem. Tomasz stawał w opozycji do panującego w scholastyce przekonania. naukę o świecie. Trzy pierwsze są odmianami dowodu zainicjowanego przez Arystotelesa. to w jaki sposób. z której wynikają inne własności. albowiem analiza bytu skończonego przekonywa. czwarty (ex gradibus perfectionis) z faktu. jest więc niezmienny. rządząca przyrodą a działająca celowo. że istnieje. nie wymagającą dowodzenia. ale musi być aposterioryczny. Nie pozostaje więc nic innego. to pojęlibyśmy od razu. jak się wyrażał Jan z Damaszku. Bóg jest tedy samoistny. że gdybyśmy znali istotę Boga. to (wbrew augustynizmowi) posiada tylko formę. zaszczepioną w sercu każdego człowieka. co mogłoby być przyczyną Jego zmiany. i wskazuje na Boga jako na swą przyczynę. Istnienie Boga nie jest prawdą oczywistą (propositio per se nota). zrywał z tezą obozu augustyńskiego. Wszystkie opierają się na założeniu. że istnieją istoty różnej doskonałości. jak chciał Augustyn. bo powstanie i koniec byłyby zmianami. ale cóż. wreszcie piąty (ex gubernatione rerum) z powszechnej celowości przyrody wnosi. naukę o duszy. jest bytem prostym. drogą „negacji lub „eminencji" . Potrzebny jest dlań dowód. świat duchowy i cielesny. Własności Boga nie były za czasów Tomasza przedmiotem sporu. były ustalone powagą Pisma św. lecz ze znanych nam Jego dzieł. trzeci (ex possibili et necessario) z przypadkowości rzeczy wnosi. Dowód istnienia Boga jest tedy możliwy. i Ojców i Tomasz nie różnił się w tym punkcie od innych filozofów swego wieku. a także 3) jaka własność Boga jest zasadnicza. Zarówno w dowodzie Augustyna. materia zaś tylko potencją. wszystkie inne są bytami zależnymi (entia ab alio. Był to wniosek obcy dotychczasowej scholastyce. jest wieczny. Ten fundament jest Arystotelesowski. naukę o poznaniu i naukę o działaniu (czyli filozofię moralną). że nie posiada on w sobie samym przyczyny swego istnienia. choć użyte są w perypatetyckim trybie rozumowania: jako inicjatora ostatniego dowodu Tomasz wymienił Jana z Damaszku. drugi (ex ratione causae efficientis) z niesamoistności świata wnosi.duchowe. że istnieje pierwsza przyczyna ruchu. 3) że istotą metafizyczną Boga jest samoistność (aseitas): Bóg jest jedynym bytem. Pierwszy dowód (ex motu) z istnienia ruchu wnosi. że istnieje istota samoistna będąca przyczyną świata. Nie jest prawdą wrodzoną. jak oprzeć dowód istnienia Boga na doświadczeniu. bądź przez nieskończone wzmożenie własności istot skończonych. Bóg jest czystym aktem. bo podstawą wszelkiej złożoności jest materia. 2) że wszakże rozum ludzki nie może poznać ich wprost. Tomasz dał pięć dowodów istnienia Boga. który istnieje sam przez się. nie ma dlań 201 . lecz musi istnieć przyczyna pierwsza. Twierdząc tak. stanowią warianty tej samej myśli. bez początku i końca. dla którego Bóg był „jak najbardziej obecny w duszy ludzkiej". 3. B) Przymioty Boga. wnosi. który urzeczywistnia się tylko stopniowo. nie wynika ani z pojęcia prawdy. Sporne było natomiast: 1) czy można je rozumem poznać. że szereg przyczyn nie może iść w nieskończoność. Powyższe rozróżnienie Tomasz formułował również przy pomocy ogólniejszego jeszcze. NAUKA o BOGU. Przyznawał. Niemniej jest to jedyna droga do upewnienia się o Jego istnieniu. Tomasz był zdania. które są wszakże jednego typu.czyli bądź przez zaprzeczenie. 3. obejmujący Boga i stworzenie. ani z pojęcia doskonałego bytu. entia participata). W doświadczeniu dany jest byt skończony i niedoskonały. jak chciał Anzelm. potem zaś. jest niematerialny. jak i Anzelma (oba były uznawane przez panujący w XIII wieku obóz augustyński) Tomasz widział błędy. dwa ostatnie zawierają motywy neoplatońskie. I droga ta faktycznie prowadzi do celu. niezłożonym. jako samoistny. nie możemy więc istnienia Boga wywodzić a priori z Jego istoty. stworzenie zaś zawiera zawsze czynnik potencjalny. Istnienie Boga nie jest także prawdą opartą na apriorycznym rozumowaniu. przeszedłszy do zdolności duszy. 2) jeśli można je poznać. że 1) własności Boga można poznać rozumem. Wszystkie te dowody są typu kosmologicznego. Na tej podstawie ontologicznej wznosi się system Tomasza. nie istnieje nic. że istnieje istota najwyższa. że istnieje poza nimi istota konieczna. iż istnieje istota najdoskonalsza. kiedy istoty Jego bezpośrednio nie znamy. W budowie tej rozważymy kolejno: naukę o Bogu. bardzo daleki od Boga. istota Jego jest identyczna z istnieniem. oryginalność tomizmu objawia się w samej budowie. czyli bytu możliwego i rzeczywistego. czy też raczej należy je uważać za przedmiot wiary i objawienia. bo byt prosty nie może mieć składników. A) Istnienie Boga. Arystotelesowskiego przeciwstawienia potencji i aktu. lecz tylko pośrednio. czyli co stanowi Jego „istotę metafizyczną".

Bóg działa więc w sposób wolny. jest niedostateczny. aby istota wolna była pierwszą przyczyną swych działań". jest czynny wszędzie. nie konieczności. czyli stworzenie. który. że własnością Boga jest doskonałość. a okazjonalizmem. że świat nie ma początku (Awerroes). wszechmoc. czyli dziełem przypadku. Każda istota działa wedle właściwego jej sposobu działania. wola itd. Gdyby bowiem świat nie był wprost stworzony przez Boga. Jeszcze dalszy był Tomasz od Alberta Wielkiego. o różnym stopniu doskonałości: od żywiołów. Mnogość i różnorodność stworzeń były potrzebne. Tomasz w sprawie współdziałania Boga w dziejach świata zajmował stanowisko pośrednie między deizmem. musiało więc kiedyś nastąpić nadanie tego bytu. rozwija się celowo wedle planu boskiego. Nauka o aniołach stanowiła tę część systemu Tomasza. co zaś jest rzeczywiście. stanowią one. Tomistyczne pojęcie stworzenia zawierało następujące składniki: 1. a która. 3. był zaś zdania. według Tomasza. lecz objawienia i wiary. zwierzęta aż do człowieka. Stworzenie odbyło się według idei Bożych. więc ono tylko mogło być działaniem Boga. Te istoty 202 . Działanie na podstawie idei jest właściwym sposobem działania istot rozumnych i wolnych. ale samo stworzenie za rzecz wiary. dowód bowiem operuje pojęciami. byłaby niezależna od Boga. 2. scholastycy. istnieć musi bowiem ciągłość między stworzeniem a Bogiem. to już rzecz nie dowodu. 4. że jeśli zgodzimy się na nie. Majmonides. rośliny. tak samo jak racjonalnie dowodził istnienia Boga i stworzenia świata. Bóg miał w wiecznych Swych ideach niejako program świata: stworzenie polegało na zrealizowaniu tych idei. Tłumaczył świat jako dzieło Boże. o której pisali Platon i Arystoteles. jak i że ma początek (augustyniści). czyli opatrzności. i drugie jest możliwe. i nie miałby tej jedności. Sprawa dowodu w nauce o stworzeniu wywołała znaczną rozbieżność zdań. Stworzenie jest aktem woli. mądrość. 5. Nauka o stworzeniu świata wynikała dla Tomasza z jego pojęcia Boga i pojęcia rzeczy skończonych. Stworzenie nastąpiło w czasie. Bóg. to stworzenie w czasie było dlań tylko rzeczą wiary. A) Stosunek Boga do świata jest stosunkiem stwórcy do stworzenia. a nie przez instancje pośrednie. w której czynniki biblijne i neoplatońskie miały przewagę nad perypatetyckimi. NAUKA o ŚWIECIE. ale też kieruje nim. a więc dzieło rozumne i celowe. Toteż świat jest uporządkowany. byt ich bowiem jest samoistny i nadany (ens ab alio). na którym Tomasz poniekąd wzorował swą teorię stworzenia. Te wszystkie własności mogą być ustalone drogą negacji. poprzez złożone ciała nieorganiczne.rodzaju i przeto nie może być definiowany itd. lecz da się wytłumaczyć. Zarówno dowód. który jest przeto celem świata. nawet i w wolnych czynach istot rozumnych. inteligencja. Drogą zaś eminencji ustalić można. uważał nie tylko czasowy początek. bo „wcale nie należy do pojęcia wolności wyboru. Te pośrednie istoty to czyste inteligencje. Przez ten swój udział Bóg transcendentny jest poniekąd immanentny światu. to już czasowy charakter stworzenia da się dowieść. niezależnych od czasu. pojęcia zaś są ogólne i dotyczą tylko własności rzeczy. jako przyczyna sprawcza i celowa. Stworzenie dokonane zostało wprost przez Boga. który eliminuje działanie samych stworzeń. Świat został stworzony z niczego (creatio ex nihilo). Zresztą dowód jest w tym wypadku wykluczony z natury rzeczy. jak tego chciały systemy emanacyjne. a wszystkie służą Bogu. niezbędny składnik hierarchicznego układu świata. uważał „stworzenie z niczego" za rzecz wiary. 4. jako odwieczna. wzięli układ chórów anielskich wprost od niego. a urzeczywistnił tylko jedną. Bóg rozporządzał wielu możliwościami. jak to wyobrażali sobie neoplatończycy. czyli anioły. Części niższe służą wyższym. odwrotnie. nie zaś z odwiecznej materii. Ale gdy sam fakt stworzenia i powyższe cztery jego własności były dla Tomasza rzeczą dowodu i wiedzy. gnostycy i niektóre wczesne systemy patrystyczne. B) Budowa świata nie jest faktem ostatecznym. bo bez nich Bóg nie mógłby był wyrazić pełni Swej istoty. a w szczególności Tomasz. Składały się na nią: a) nauka biblijna o aniołach i b) spekulacje mistyczne nad stopniami hierarchicznymi bytu. Tymi wieloma różnorodnymi pojęciami ograniczony umysł ludzki próbuje ująć prostą naturę Boga. pochodzące od neoplatończyków. który eliminuje udział Boga w działaniu stworzeń. Te wszystkie znamy z doświadczenia: ale poza nimi muszą być inne jeszcze. które można pojąć tylko jako stworzone. Tomasz tłumaczył ją racjonalnie. wyższe. Istnieją tedy różnorodne stworzenia. Zespolenia biblijnych aniołów z neoplatońskimi inteligencjami dokonał był jeszcze Pseudo-Dionizy. Bóg nie tylko stworzył świat. właściwy istotom rozumnym. jaką rzeczywiście posiada. logicznie więc i jedno. to byłby wynikiem sumowania się przyczyn.

a nie. Wszelkie tedy poznanie ludzkie jest pochodzenia empirycznego. jako oddzielną substancję. Tomasz traktował rozum psychologicznie. twierdzenie jego. NAUKA o POZNANIU. Jednakże człowiek spełnia inne jeszcze czynności. on dokonywa właściwego aktu poznawczego. Tomasz pojmował empirycznie genezę poznania. a forma wyższa obejmuje już niższe. A) Nauka Tomasza o poznaniu ludzkim była w szczególnie ostrym przeciwieństwie do wcześniejszej tradycji scholastycznej. np. mistyków i szkołę franciszkanów. abyśmy. umysłowego ze zmysłowym. jak myślenie i funkcje fizyczne. podjęty przez Augustyna. jak tego chciała szkoła augustyńska. Poznanie polega na upodobnieniu podmiotu do poznawanego przedmiotu. 6. prawzorów tych bezpośrednio wcale nie oglądamy. poznawali rzeczy przez ich wieczne prawzory (in rationibus aeternis). jako władzę duszy. Możliwe jest. jak Bóg. Jeśli zaś i dusza. arystotelesowskie. nie może obejść się bez pośrednictwa zmysłów. Jedność formy była jedną z tez Tomasza najsilniej atakowanych. 1. Zaczyna od ujmowania konkretnych. to była bodaj najśmielsza. najryzykowniejsza część jego filozofii. że chrystianizm nie wymaga bezcielesnego spirytualizmu ani także dualizmu duszy i ciała. ciało również należy do natury człowieka. nie licząc się z naturą ludzką. To wrażanie obrazu w duszę odbywa się przy zetknięciu z przedmiotem. jako czynny tej istoty pierwiastek. ale dąży do poznawania ich ogólnych. jak człowiek. 5. Stał na stanowisku: 1) receptywności poznania oraz 2) łączności poznania wyższego z niższym. złączony z ciałem. że przedmiot wraża w duszę swój „obraz" (species). postrzega zmysłami. ale potem wybiega daleko poza zmysły. ale z ducha był jak najbardziej nowoczesny. tak samo jak zmysłowe. jest raczej jakby światłem. nie mogą więc być środkiem (medium) poznania rzeczy. i ciało stanowią części człowieka. samorzutność poznania oraz niezależność umysłu od zmysłów. metafizycznie. Posiadamy rozum i dzięki niemu poznanie postępuje naprzód na drodze abstrakcji. Ale zmierza do umysłowego ujęcia rzeczy. bo czynność rozumu jest najwyższą z czynności. ani z własnej natury. jest to dusza rozumna. jak według Arystotelesa. gorszyła się tym. Według niego.pośrednie między Bogiem a człowiekiem mają też własności pośrednie. Augustyńska tradycja głosiła zaś. musi się też rozpoczynać proces poznania. Człowiek nie posiada idei wrodzonych. Stąd pochodzi niezastąpiona rola zmysłów przy powstawaniu poznania. który panował w niej 203 . Była ona odpowiednikiem jego hilemorficznego dualizmu. nie poznają przez zmysły. który polega na tym. Od władz niższych. który Augustyn i jego następcy. że istnieje mnogość form w człowieku. było niemożliwe. I dusza ludzka jest formą człowieka. które padając na wyobrażenie wydobywa zawartą w nim istotność. Istotność tę poznaje rozum bierny. Ale wykazał. zaczyna od zmysłów. przypisywali ludziom. a nie samoistną substancją. bądź umysłowe. to w jaki sposób są złączone? Jak forma z materią. ma więc może i inne formy? Nie. przeciwnie. lecz narzędziem człowieka. Anioły poznają więc prawdę w sposób. że człowiek nie jest samą duszą i że dusza jest formą ciała. jak Awerroes. ale nie jego kres. Jest to poznanie właściwe „czystym inteligencjom". W myśl Arystotelesowskiego hilemorfizmu Tomasz pojął duszę jako formę istoty organicznej. że funkcje fizyczne zostały zaliczone do funkcji duszy. tzn. receptywnie. Choć pogląd ten miał źródła starożytne. Tomasz porzucił pogląd Platona. I ostatecznie wszelkie poznanie rozumowe. że tylko dusza jest człowiekiem. Franciszkańska szkoła uważała za niemożliwe łączenie w jednej zasadzie tak różnych rzeczy. musi mieć jedną formę. jak zmysły wobec obrazów zmysłowych. ale człowiekowi nie jest dane. lecz poznają przez iluminację. Jest ono procesem receptywnym. jest receptywne. Z tą teorią dostał się do scholastyki tok myśli trzeźwiejszy i bardziej liczący się z faktami niż ten. Nie iżby poznanie takie. i twierdziła. w przekonaniu. zetknięcie zaś odbywa się przez pośrednictwo zmysłów. jednostkowych przedmiotów. które nie mają ciał i zmysłów. Wbrew pierwotnej tradycji Tomasz stanął na stanowisku psychofizycznej jedności człowieka. gdyż rozumne poznawanie jest czynnością właściwą i wyróżniającą człowieka. Hilemorfizm Tomasza w rozumieniu człowieka. jest to poznanie aniołów. W doczesnym życiu (secundum praesentis vitae statum) umysł. ciało zaś jest nie częścią. zmysłowych. tak samo jak teoria poznania augustynistów była wyrazem ich czystego sptrytualizmu. aby być jedną substancją. jakie opisuje szkoła augustyńska. Rozum czynny sam nie jest właściwie władzą poznawczą. więc umysłowe zmysłowymi. że człowiek. NAUKA o DUSZY. Nie mógł jednak zrezygnować z niej. zachowuje się wobec niej tak samo biernie. Taka była ogólna teoria poznania Tomasza. istotnych własności. Także nie jest prawdą. niezależności duszy. Władze poznawcze człowieka są bądź zmysłowe. Wraz z Arystotelesem dzielił rozum na czynny i bierny. Władze wyższe posługują się niższymi. ale nie ludzi. 2. że da się ona uzgodnić z chrystianizmem.

pojmował je jako poznanie. empiryzm. wiedza aprioryczna. 7. uniwersalizm. hilemorfizmem bronił jedności ludzkiej natury i przeciwstawiał się rozrywaniu duszy i ciała. więc też rozumowo poznajemy tylko gatunki. wraz z Grekami. empiryzmem. na stanowisku intelektualizmu. Pogląd ten Tomasza przeciwstawiał się teorii Platońskiej. do której dotąd odwoływała się scholastyka. przeciwstawiał się woluntaryzmowi Augustyna i emocjonalnej postawie mistyków. Tomasz poszedł zupełnie inną drogą: poszedł za Arystotelesem i jego etyką umiaru i rozumu. Wczesna scholastyka niewiele pracowała na polu filozofii moralnej w założeniu. Dualizmem między bytem absolutnym a względnym. Własności te sprawiły. wrodzona. dla niej poznanie własnej duszy było poznaniem najpierwotniejszym. Ze starożytnych doktryn dwie miały największy wpływ na etykę chrześcijańską: stoicki ascetyzm i neoplatoński ekstatyzm. intelektualizm. a z drugiej – nominalizmowi. FILOZOFIA MORALNA. przekonaniem o wyższości ogółu nad jednostką. Ale w analizie życia moralnego uwzględnił nie tylko ostateczny cel. to oparcie filozofii chrześcijańskiej na doświadczeniu. w stanowczym przeciwieństwie do woluntaryzmu augustyńskiej szkoły. był bardziej 204 . b) Duszę własną poznajemy tylko pośrednio. jak Grecy. hilemorfizm. że poznajemy jedynie to. realizmem umiarkowanym przeciwstawiał się z jednej strony skrajnemu realizmowi platończyków. Iluminizm. to wszystko jest niepewne i niepotrzebne. Tu przeciwieństwo ze szkołą augustyńską było najostrzejsze: ta bowiem twierdziła. władze zaś duszy i samą duszę . a nie jednostki materialne. Twierdził też. obiektywizm. lecz i cele bliższe. nieoczekiwane. poznajemy więc bezpośrednio jedynie czynności duszy. że dane nam są rzeczy zewnętrzne. między Bogiem a stworzeniem. a nie. że poznanie rozumowe jest zawsze ogólne. dualistycznemu rozumieniu człowieka. Natomiast Tomasz zastrzegał. co przejęci dobrami wyższymi potępiali niższe. Bóg był dlań ostatecznym celem i miarą czynów ludzkich. B) Odrębność tej teorii poznania przejawiała się również w zagadnieniach szczegółowych: a) Przedmioty materialne możemy poznawać rozumem. nadprzyrodzone oświecenie umysłu. intuicyjna. Ostateczny cel życia widział w szczęściu. W badaniach tych wzorował się na Arystotelesie. co rzeczywiste. wolnej woli. Wbrew tym. przeciwstawiał się indywidualizmowi. przekonaniem. Tomasz głosił więc pierwszeństwo rozumu i stał. nieśmiertelnej duszy.. tej filozofii głoszącej istnienie Boga. intelektualizmem. co było w tomizmie nowe. ale poznanie Boga. Tomasz zaś do systemu włączył dział ten jako równoległy z filozofią teoretyczną. opatrzności. Dla trafnego wyboru dóbr rozum musi poprzedzać wolę i kierować nią. Posiadamy przeto o nich wiedzę ogólną i pewną. że Tomasz należał raczej do mniejszości filozofów średniowiecznych. obiektywizmem. dla której właściwym przedmiotem poznania rozumowego był świat niematerialny. Pod tym względem tomizm nie różnił się od augustynizmu.dotychczas. że rzeczy zewnętrzne są nam dane bardziej bezpośrednio niż wewnętrzne. wystarcza doświadczenie. realizm. To. przeciwstawiał się subiektywnej postawie mistyków i augustynistów. Teza ta była wynikiem obiektywnej postawy Tomasza: uważał. Bóg zaś najdoskonalszym przedmiotem poznania. nie naukowej. Poznanie bowiem jest najwyższą funkcją człowieka. Tomasz wraz z Arystotelesem cenił każde dobro i każdemu chciał wyznaczyć należne mu miejsce. postawą umysłu zwróconą ku światu zewnętrznemu i przekonaniem. ale szczęście pojmował zgodnie ze swą teocentryczną i intelektualistyczną filozofią. przeciwstawiał się augustyńskiemu aprioryzmowi. nauką o pierwszeństwie intelektu w poznaniu i działaniu. z którego wywodzi się wszelkie inne. którego czas przyszedł jeszcze w XIII w. tomizm przeciwstawiał się panteizmowi.wyłącznie na drodze refleksji. co tylko potencjalne. że dusza poznaje siebie przez bezpośrednią intuicję. a zespoliwszy jego subtelne pojęcia etyczne z chrześcijańską postawą wobec życia. że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. uniwersalizmem. że sprawy moralne są natury praktycznej. a przez to przy ogólnej teocentrycznej postawie znajdował miejsce na badania empiryczne. stworzył system etyki o nieporównanej pełni i konsekwencji. Najogólniejszymi własnościami tomizmu były: dualizm Boga i świata. OGÓLNE WŁASNOŚCI TOMIZMU. a nie przeżycia wewnętrzne. nie wyłączając poznania przedmiotów zewnętrznych.

odkąd powstała. Tomizm został w szczególności zaatakowany za jedność formy. księża świeccy. Przedtem wszakże wydał Franciszka Suareza (1548 .. który wznowił naukę Tomasza.. przeważnie nawet pomijając to. profesora Uniwersytetu Paryskiego. 1277 zostało uchylone przez biskupa paryskiego w 1325 r.jezuitów uznał ją również za swoją. biskup paryski. W r. główny ośrodek średniowiecznej nauki. Ale ostatecznie spór o filozofię Tomasza skończył się jej zwycięstwem. Ściślej mówiąc. odrzucenie materii duchowej. typu tego nie było. jak Alhambra. w którym poddał krytyce 117 twierdzeń Tomasza.materia nie 205 . który bronił przeciw Kilwardby'emu jego nauki o jedności formy. należał do nich Ptolomeusz z Lukki. należy jednak pamiętać.wybitnym niż typowym myślicielem scholastycznym. Tradycje jej podtrzymywał przede wszystkim zakon dominikański.1313 uznał oficjalnie naukę Tomasza za naukę zakonu. Miał przeciwników nawet wśród dominikanów. Nie odpowiadał jednak duchowi epoki. obiektywną i empiryczną postawą różnił się od wcześniejszej tradycji schelastycznej. a i tu wygasł w XVII wieku. za teorię pośredniego poznawania duszy. opartej na Augustynie. Szkoła Tomasza. i Egidiusz z Lessines. Natomiast ich fundamenty filozoficzne były zupełnie różne. platońskiego. Tomizm miał z augustynizmem wiele poglądów wspólnych. uznanie materii za podstawę indywidualności.czysta materia mogłaby istnieć samodzielnie. np. kierowany przez Towarzystwo Jezusowe. Zwłaszcza. Tomasza opanowała przede wszystkim Paryż. Stolica Apostolska wielokrotnie od Jana XXII po Benedykta XV ogłaszała naukę Tomasza jako naukę Kościoła. przejęli jego poglądy. W XIII i nawet XIV w. w najświetniejszych naówczas uniwersytetach Europy. Ruch ten. Ale najwięcej oponentów miał Tomasz wśród franciszkanów. Nauka św. Wybitny myśliciel dominikański początku XIV w. Co więcej. Filozofię chrześcijańską Tomasz jakby zbliżył z powrotem do filozofii starożytnej. przed połową XIII w. sam prowincjał angielski i arcybiskup kantuareński. Tomasz walczył na dwa fronty: z heterodoksalną i z ortodoksalną filozofią. za odrzucenie iluminizmu. W czasach nowych dwukrotnie dokonał się nawrót do tomizmu. co prawda w formie swobodnej. autor Defensa doctrinae divi Thomae. który wykończył pismo Tomasza De regimine principum. Tomasz miał przeciwników wśród duchowieństwa świeckiego. Middleton i de la Marę. najgoręcej broniących augustyńskiej tradycji. jako prawowierne systemy chrześcijańskie musiały być zgodne w swych tezach teologicznych. Spór o naukę Tomasza stał się najważniejszym sporem filozoficznym XIII wieku. Pod koniec zaś średniowiecza stolicą tomizmu stała się Kolonia. który później bardzo się rozpowszechnił.1617). Od XVI zaś wieku potężny zakon. za potencjalność materii i odrzucenie rationes seminales. tezę o indywidualizującej materii. Pierwszy raz w XVI w.Wszakże ci zwolennicy nauki Tomasza przyjęli ją na ogół tylko częściowo. autor specjalnego dzieła Correctorium fratris Thomae. nie zdołał wyjść poza Hiszpanię. nie przestała już istnieć. 1305). 1317). miał ośrodek w Hiszpanii. Koimbra. np. miały inną teorię poznania i inną psychologię. „starej scholastyki". co było własną koncepcją Akwinaty. perypatetyckiego. Tomasza. Znikły wątpliwości co do jej prawowierności: potępienie z r. OPOZYCJA wyszła od panującej jeszcze w XIII w. pełnej odstępstw (nie ma realnej różnicy między istotą a istnieniem. który na kapitułach generalnych w latach 1278. w tymże 1277 roku odrzucił szereg doktryn Tomasza. i do karmelitów przez generała zakonu Gerarda z Bolonii (zm.: wówczas powstał ruch usiłujący regenerować upadającą scholastykę przez powrót do Tomasza. wprowadzając zaś do niej obce pierwiastki z filozofii Augustiańskiej.). Tomasz zyskał sobie nazwę doctor communis. Także niektórzy profesorowie Uniwersytetu Paryskiego. . a jego samego za doctor ordinis. iż przed Tomaszem. . który w r. Herveus z Nedellec (Natalis. od jednego antyku.. 1567 przez papieża Piusa V został uznany za piątego doktora Kościoła. bojowo wystąpili przeciw niemu zwłaszcza trzej uczniowie Bonawentury: Peckham. a augustynizm wystąpił przeciw niemu. który wykończył komentarze Tomasza do niektórych pism Arystotelesa. 1323 r. zawerroizmem i z augustynizmem. UCZNIÓW I ZWOLENNIKÓW Tomasz miał przede wszystkim wśród dominikanów. Robert Kilwardby. należał do nich Stefan Tempier. zm. On wystąpił przeciw awerroizmowi. zwłaszcza Piotr z Owernti (zm. . Stworzył drugi typ scholastyki. z Arabów. tzn. Salamanka. naukę o jedności formy. nawrócił do innego antyku. który jako biskup potępił doktryny Tomasza w 1284 r. który miał rozwinąć się w następnym stuleciu. 1277 potępił niektóre jego tezy. ale zarazem torował drogi dla krytycyzmu. a przy tym był to tylko tomizm częściowy. bronił filozofii św. Doktryna Tomasza dostała się również do zakonu augustianów przez Egidiusza Rzymianina (1247-1316). z Dunsa Szkota. tomizm był jeszcze poglądem mniejszości.

magister teologii Uniwersytetu Paryskiego. odrzucenie teorii iluminacji. . POGLĄDY.jest zasadą indywiduacji. dzięki niej. i tym nade wszystko przygotował nowy augustynizm Szkota. które pochodziły ze wspólnej tradycji kościelnej. Główne dzieło: komentarz do Sentencyj. W przeciwieństwie do obiektywnej postawy Greków i Tomasza. że siły przyrodzone nie wystarczają do poznania pełnej prawdy. 1. jak cała koncepcja Boga i stworzenia.. Poglądy Dunsa miały wiele wspólnego z poglądami Tomasza: nie mówiąc już o poglądach teologicznych. gdzie osiągnął doktorat teologii. którzy jeszcze przed Dunsem poddali się wpływom Tomasza: Wilhelm z Ware. Mimo to wszystko zasadnicza postawa i tendencja Szkota była inna niż Tomasza. ale zasadnicza postawa została augustyńska. Dzieła jego. a potem nauczał w latach 1305-1308. a tylko wola jest czynna. a potem nauczał w Oksfordzie. W Paryżu potem powstał drugi. nieco przed 1270 r. mianowicie do jego pism logicznych. którzy przyswoiwszy sobie zdobycze św. Był umysłem przede wszystkim krytycznym. Tomasza zmodernizowali swą doktrynę. ŻYCIE I PISMA. nauczyciel Dunsa. był franciszkaninem. zwany Opus Oxoniense. Najwybitniejszą zaś postacią między starą a nową szkołą. od 1277 r. od którego jest ona zwykle zwana skotyzmem. Tomasza w Rzymie. metafizycznych i psychologicznych. jak dzieła Tomasza. Szkot przejął od Arystotelesa i Tomasza pojęcie nauki. Głosił psychologiczne pierwszeństwo woli przed rozumem. niemniej przyczynił się do tego. wyprzedził go w opozycji przeciw tradycyjnemu w szkole iluminizmowi. którą można oglądać jedynie w świetle wiecznym przez specjalne oświecenie boskie. ta przewaga psychologiczna rozrosła się u niego w metafizyczną przewagę dobra nad prawdą i w etyczną przewagę miłości nad poznaniem. W Oksfordzie pisał również komentarze do Arystotelesa. Tomasz głosił głównie poglądy wspólne myśli chrześcijańskiej ze starożytną. lecz wedle przeżyć wewnętrznych. postawę introwersyjną. by naukę tę znów uczynić aktualną. przeładowane polemiką i subtelnymi dystynkcjami. doszedł do poglądów. Woluntaryzmem odnowił istotny punkt filozofii Augustyna. zmarł tam niebawem.. jak aposterioryzm w teorii poznania. była tak różna. wspólne im były ponadto najogólniejsze pojęcia ontologiczne oraz poglądy epistemologiczne i psychologiczne. . w ten sposób powstała „nowa szkoła franciszkańska".. Do nauki należy to. W teorii poznania pozostał wierny Augustyńskiemu przekonaniu. usunięty na drugi plan przez jego zwolenników w XIII wieku. w 1304 r. Istota wyrównania polegała na tym.dowód istnienia Boga przeprowadzony przez Tomasza jest niedostateczny). modelując swe poglądy nie wedle rzeczy zewnętrznych. zajmował. podział funkcji psychicznych. że tomizmowi zostały uczynione możliwie największe ustępstwa. Jego krótkie życie było całkowicie poświęcone nauce. Odtąd rozwija się filozofia pojęta na wzór Tomasza i znana pod nazwą „neotomizmu". udał się do Paryża. bo rozum jest władzą bierną. oraz zainicjowana przez tegoż papieża Akademia św.Był jednym z najsubtelniejszych myślicieli średniowiecza. krótszy od tamtego komentarz Reportata Parisiensia (lub Opus Parisiense). teraz nie są mu już przypisywane. jak różni byli Augustyn i Arystoteles. koncepcja uniwersaliów. które długo uchodziły za dzieło Szkota. daleki od uniwersalistycznej i intelektualistycznej filozofii Tomasza. ale zastosowawszy je skrupulatnie. zm. Inicjatywa wyszła od franciszkanów. Kościół nadał mu tytuł doctor subtilissimus.jednostki mogą być poznawane bezpośrednio. Akcja Dunsa Szkota przygotowana była już w starej szkole augustyńskiej przez niektórych jej członków. Pobudką doń stała się encyklika Leona XIII Aeterni patris z 1879 r. Quaestiones disputatae super philosophiam. ur. w 1308 r. Drugi nawrót do nauki Tomasza nastąpił w drugiej połowie XIX w. . zalecająca odnowienie filozofii w duchu Tomasza. PRZEWAGA WIARY NAD ROZUMEM. przeniesiony do Kolonii. nie obejmowały już tak równomiernie i systematycznie całej pełni ówczesnych zagadnień. Duns Szkot. zmarł w 1293 r. POPRZEDNICY. DUNS SZKOT Ostatnia forma filozoficzna XIII wieku była wyrównaniem antagonizmu między dwoma głównymi obozami filozoficznymi stulecia: augustynizmem a tomizmem. Szkot zaś rozwijał swoiście chrześcijańskie motywy. Twórcą nowej doktryny był Duns Szkot. podobnie do Augustyna. świecki ksiądz. Uczył się. co jest znalezione przez 206 . otrzymał odmienne wyniki. które cechował indywidualizm i woluntaryzm. między Bonawenturą a Szkotem był: HENRYK z GANDAWY.

lecz jako akt bezpośredniego poznania przedmiotu obecnego. Przez swą postawę bardziej krytyczną niż konstrukcyjną Szkot był zwiastunem nowej epoki. a nawet jak ta. że forma gatunkowa (ąuidditas) nie może być jedyna. bo istnienie nie należy do istoty rzeczy skończonych. Że Bóg jest rozumem i wolą. Różnił się więc poglądem na poznanie psychologiczne. jednakże przesunął ich granicę. i dzieło jego stoi na pograniczu dwóch typów filozofii średniowiecznej: budującej i krytycznej. Tomasz. co zawarte jest w pojęciu.w to wszystko należy wierzyć. Ale poszedł dalej w realizmie: przypuszczał. różnił się od Tomasza. ufnej w rozum i tej. z powodu swej orientacji introwersyjnej. tylko przez intuicję. że stworzył świat z niczego. A i dla Szkota teologia przestała już być scientia proprie dicta. Za równie pierwotne. Szkot. zrezygnował. Intuicja daje poznanie indywidualne i egzystencjalne. Szkot dowody te uważał za niedostateczne. w języku scholastycznym: forma jest principium individuationis. W ważnych jednak punktach. miał akty umysłu zwrócone ku samemu sobie i ujmujące przeżycia wewnętrzne. jest veritas solidissima. a nie rozumu i nauki. a może po prostu . przeciwnie. znacznie redukując dziedzinę rozumu. prawda nadprzyrodzona. aczkolwiek zachował jego zasadę rozgraniczenia wiary i rozumu. Szkot nie mógł nie kłaść nacisku na jednostkowe. a nie przez abstrakcyjne rozumowanie można stwierdzić istnienie i obecność rzeczy. Język ten nazywa „formą" istotny czynnik rzeczy. by wiarę przetworzyć w wiedzę. jak akty postrzegania zewnętrznego. lecz indywidualna dusza i jej zbawienie). przeciwnie. że istnieją jedynie konkretne jednostki. ani wykazać udziału Boga w działaniach stworzeń. poznaje za to ich właściwości powszechne i istotne. Trójca św. Wyłom był przez to zrobiony i następnemu pokoleniu filozofów łatwo już było całą teologię wyłączyć z nauki. 2. przekraczająca rozum. lecz tego dowieść niepodobna. Zaliczał wprawdzie do nauki niektóre tezy teologiczne. Szkot nie kwestionował tych prawd. Dla Szkota ogóły były w rzeczach: przejął realistyczne stanowisko Tomasza. I Szkot. wszechmoc. mądrość. Mówił. bardziej sporna. wedle Szkota zaś nie może być dowiedziona ogromna większość tez teologicznych. jak np. Indywidualizm Szkota nie był wszakże skrajny. wszechobecność. lecz podstawową cechą bytu. znajduje się też w rzeczy. przypisywał rozumowi również zdolność poznawania jednostek. stało się odtąd powszechną własnością scholastyki. że cechuje Go niezmienność. że rozum poznaje jedynie gatunki. abstrahując od obecności rzeczy i ich indywidualnych cech. Nie można również dowieść nieśmiertelności duszy ani stworzenia duszy przez Boga. wierny uniwersalistycznemu poglądowi Greków. ale w Arystotelesowsko-scholastycznym języku. ale za to przypadkowe. choć nie miała intencji sceptycznych. Ale także poznanie przedmiotów zewnętrznych pojmował inaczej. jak ta. ale uważał je za prawdy objawienia i wiary. Szkot przejął w zasadzie teorię poznania Tomasza i tłumaczył poznanie nie odwołując się do nadprzyrodzonego oświecenia. a przez to rozszerzając dziedzinę wiary. ale kwestionowała zdolności rozumu i przez to. Wiedza abstrakcyjna.zdrowy rozsądek. gdyż był przekonany.rozum. Tomasz dowodził. lecz że istnieje poza tym w każdej rzeczy forma indywidualna (haecceitas): to była scholastyczna formuła indywidualizmu. 207 . Zerwał ze starożytnym uniwersalizmem. co mu przypisywał Tomasz. jak chciał Tomasz. nieskończoność. punkty i linie miał za istniejące realnie w rzeczach. wiodła do sceptycyzmu. Wedle Tomasza jedynie tajemnice wiary. Niemniej z aspiracji scholastyków. ale rozum nie wszystko znaleźć może. dla niego indywidualność była nie wtórną. PRZEWAGA JEDNOSTKI NAD OGÓŁEM. Nie zamierzał zresztą przez to poniżać jej wartości. stał się rzecznikiem indywidualizmu metafizycznego. Ale też inaczej pojmował funkcje rozumu: zaprzeczał. opatrzność . ma nawet stopień pewności niedostępny dla rozumu przyrodzonego. intuicyjne poznanie. a przynajmniej istota bytu była ogólna. ale nie mówił. jakie Bóg ma własności. 3. otóż Szkot twierdził. jakoby poznanie rozumowe miało charakter wyłącznie abstrakcyjny. twierdził. prawdziwość. zaczynającej się w XIV wieku. Nie pojmował intuicji mistycznie. lecz rzeczą formy. PRZEWAGA INTUICJI NAD ABSTRAKCJĄ. że istnieje Bóg i że jest jeden. Może doprowadziły go do tego względy natury metafizyczno-religijnej (osnową chrystianizmu jest nie gatunek ludzki. To rozróżnienie dwóch rodzajów poznania. Tego prostego stanowiska nie wyrażał w prosty sposób. dla którego byt. Analiza Szkota nie kwestionowała prawd teologicznych. sprawiedliwość. wszelki modus intelligendi pojmował jako modus essendi. miłosierdzie. Abstrakcyjne poznanie rzeczy musi być zawsze poprzedzone przez intuicyjne. że ogóły to tylko fictiones intellectus: to było dopiero stanowisko następnej generacji filozofów. że natura bytu jest jednostkowa. Wielkości geometryczne. gdyż jej zasady nie wywodzą się ex evidentia rei. nie mogą być dowiedzione . która zwątpiwszy w rozum zdała się na samą wiarę. Indywidualne cechy nie są rzeczą materii. że wszystko. wprowadzone przez Szkota..

od Augustyna nikt nie zajął go tak stanowczo. po recepcji Arystotelesa groziło. c) jednostka nad ogółem. Aby zmniejszyć jej paradoksalność. Tam Bóg był zależny od dobra i prawdy. uważał bowiem za niezbędne oddzielenie czynnika duchowego od biologicznego. Żadna doktryna chrześcijańska nie różniła się bardziej od doktryn starożytnych. ale twierdził. gdyż z natury swej jest ona wolna. był motywem swoiście chrześcijańskim i wystąpił mocno u Augustyna. Po wtóre zaś. ale zresztą wolność Jego jest nieograniczona. co dla nas jest konieczne. Szkot temu przeczył. prawda jest tylko jednym z dóbr. to musi posiadać ją istota najdoskonalsza. to inna byłaby słuszna". Budowniczy świata u Platona budował go wedle idei wiecznych.wola może kierować rozumem. PRZEWAGA WOLI NAD MYŚLĄ. będących tworem wolnej woli Bożej . w którym a) wiara miała przewagę nad rozumem. bo Bóg może je ustanawiać arbitralnie. należy więc Boga pojmować jako wolę. że to. więc Bóg jest wolny w swych wyrokach. ale w XIII wieku. Mnogość form była potrzebna Szkotowi szczególniej w psychologii. tu zostało wszechstronnie rozwinięte. Doszedł tak do uznania w rzeczy mnogości form. częstokroć nie pozostaje mu nic innego. arbitralność prawd. lecz wolność. najzupełniej obcy filozofii starożytnej. Wykazywał najpierw. bo gdyby inna była przezeń ustanowiona. czynników intuicyjnych i udziału woli w poznaniu. tu świat był zespołem jednostek. Spór ten 208 . że drugie odbywa się zawsze z jej udziałem. że ma w nim udział . chrześcijańscy filozofowie walczyli dawno o ich oddzielenie. Powstała przez to szczególna koncepcja poznania: zainicjował był ją niegdyś Augustyn. skoro prawda jest zależna od niepojętych wyroków Bożych i mogłaby być zupełnie inna. Szkot robił ustępstwa na rzecz tomizmu. Nie rozum. do których musiałby się stosować. prymat woli. tu jako dzieło wolności. 4. niż jest. jak tylko odwołać się do objawienia.to najtypowsze motywy skotyzmu. dialektycznymi argumentami poparte. przyznawał. dalekie od idei starożytnych i swoiście chrześcijańskie w swej osnowie. które jest procesem na wskroś biernym. Tam osnowę świata stanowiły prawdy ogólne. W związku z tym przekonaniem był irracjonalizm Szkota. Skoro wola jest władzą najdoskonalszą. Tomasz twierdził. jako wolna. Wprawdzie Szkot zastrzegał. Było to stanowisko zasadniczo Augustyńskie. by 3+2 nie było 5) ani sprzeciwiać się dwom pierwszym przykazaniom dekalogu. OPOZYCJA. ISTOTA SKOTYZMU. duchową i cielesną. ale też atakował Tomasza. ale powrócił znów u Szkota. które od niego nie zależały. odróżnił cognitio prima i secunda. jak Szkot. że ma w nim udział intuicja. Prawdy są prawdami tylko dlatego.Mnożył dystynkcje pojęciowe i wszystkie przypisywał rzeczom. Nie poznanie. to musi być formą podwójną. Wola. w przekonaniu. lecz wola stanowi istotę duszy. będzie znów utożsamione. jeśli dusza jest formą ciała organicznego. Nie ma reguł dobra. z sugestii Augustyna Szkot uczynił subtelny system scholastyczny. b) intuicja nad abstrakcją. lecz wolna wola upodabnia i zbliża człowieka do Boga. jego zaś zaatakowali tomiści. Prawda i dobro nie są w swych podstawach obiektywne i niewzruszone. to dla Boga było rzeczą wolnego wyboru. tu zaś jako częściowo irracjonalny. Teorię. Zmieniona też została ocena władz umysłu. Szkot ograniczył podwójnie. Gdzież rozum mógłby sam dochodzić prawdy. by dzieło Swoje uczynić dobrym. Łączył indywidualizm z pojęciowym realizmem. natomiast . uznanie form indywidualnych. tam pojęty był jako racjonalny. Aktów woli nic nie może wyznaczać. Kierując zaś rozumem wola do działań jego. co u Augustyna było jedynie naszkicowane. którą Tomasz uważał za niemożliwość. tu dobro i prawda od Boga. że Bóg je ustanowił.. u jego następców pod wpływem źródeł starożytnych zeszedł na drugi plan. tam jako twór konieczny. teraz rozwinął ją Szkot. Pomimo licznych wspólnych tez poglądy na świat Tomasza i Szkota były fundamentalnie odmienne. że poznanie jest dziełem abstrakcyjnego rozumu. jak chcieli intelektualiści. „Bóg może inną regułę ustanowić jako słuszną.wola. voluntas sua est prima regula. przede wszystkim do poznania. jest movens per se. który prawie całą teologię kazał mu wyłączyć ze sfery rozumu i nauki. Poznanie nie jest najwyższym celem życia. i d) wola nad myślą. że pierwsze stadium poznania odbywa się bez udziału woli. Łączenie ich było puścizną starożytności. Ostateczną tedy osnową bytu nie jest konieczność. Prymat woli. Dawny spór augustynizmu z tomizmem zamienił się w spór tomizmu ze skotyzmem. Taki pogląd miał daleko idące konsekwencje: cechą woli jest wolność. co oddzielili. że jedna rzecz może mieć tylko jedną istotę. i że w tym leży granica wolności Boga. że rozum kieruje wolą. Rozum nie może więc kierować wolą. Odebranie wielkiej dziedziny prawd rozumowi i oddanie ich wierze. jest najdoskonalszą z władz. iż Bóg nie mógłby tworzyć rzeczy sprzecznych i niemożliwych (np. Ale to. wprowadza moment aktywności i wolności.

ZESTAWIENIA ZAGADNIENIA FILOZOFICZNE XIII WIEKU Zagadnienia scholastyczne. ale dowód ontologiczny nie został zaniechany i stosunek do niego rozdzielił scholastyków na obozy. spowodowało szereg specjalnych zagadnień i sporów. Zagadnienia ontologiczne najogólniejszej natury scholastyka postawiła właściwie dopiero w tym okresie. równie wrogi obu stronnictwom. jedni pisali ad mentem Thomae. drudzy . Zagadnienia teologii filozoficznej. górę dzięki Albertowi i Tomaszowi. wtedy zbliżyli się dla wspólnej obrony. np. Charakterystycznym tematem dyskusji było również: czy stworzenie świata zostało dokonane w czasie. skompletowane i zespolone. główną innowację tomizmu stanowił bowiem empiryzm. które odtąd stały się typowymi dla scholastyki: czy czysta materia jest tylko potencją? czy istnieje również materia duchowa? czy każda rzecz posiada jedną tylko formę. co on zapoczątkował. a ograniczona ilość rozwiązań. a wiele różnorodnych rozwiązań. I co do własności Boga sporna była przede wszystkim metoda ich ustalania. ale dobór tych zagadnień był uwarunkowany potrzebami teocentrycznego systemu. że obejmowało zarówno Boga jak i stworzenie. Idee jego przyczyniły się do wytworzenia nowej scholastyki XIV wieku: ta via moderna powstała. czy też może posiadać ich mnogość ? czy zasadą indywidualności jest forma. materia i forma. We wczesnym średniowieczu było niewiele zagadnień. ale pracowała skutecznie w różnych dziedzinach. Wprowadzenie pojęć tych. Największa rozbieżność panowała między intelektualistycznym pojmowaniem Boga przez awerroistów i tomistów a woluntarystycznym pojmowaniem Henryka z Gandawy lub Dunsa Szkota. czy też emanacją Boga? Pod wpływem bowiem Arabów emanacyjne stanowisko znów w XIII w. jaka z nich jest własnością główną („istotą metafizyczną Boga"). znalazło w XIII w. który toczył się przedtem i potem. które zadowoliło prawie wszystkich. SZKOŁA SKOTYSTÓW rozwijała się nadal głównie w zakonie franciszkanów. ile sposobu ich dowodzenia. a także. nominalistów nie było w tym okresie scholastyki i spór. oraz powszechnych składników bytu. Można w pewnym sensie rzec. które ze wszystkich kwestii ontologicznych najwięcej niepokoiło poprzednie stulecia. tomistyczna i skotystyczna. ale sam przygotował reakcję przeciw niej. materii i formy. czy przedwiecznie? z wiecznej materii. gdy śmielsi spośród jego uczniów przeprowadzili radykalnie to. Zagadnienia epistemologiczne rozrosły się znacznie w XIII w. wielkich obozów filozoficznych było zaledwie kilka: heterodoksalny obóz awerroistów i dwa prawowierne: augustyński i arystotelesowsko-tomistyczny. Potem szkoła Szkota wraz z tomizmem uległa regeneracji w Hiszpanii w XVI wieku. 3. Szkot nie tylko stworzył szkołę. znane kolegium skotystów. Gdy wszakże w XIV wieku powstał w scholastycznej filozofii nowy prąd. A) Stosunek Boga do świata był głównym przedmiotem sporu między ortodoksalną a heterodoksalną filozofią: czy świat jest dziełem woli Bożej.wiele zagadnień. rozwiązanie. jak substancja i akcydens. podobnie jak psychologiczne i kosmologiczne. do skrajnego realizmu i formalizmu. teraz zaś. idee Szkota doprowadzone w niej były do największej abstrakcyjności. Zagadnienia teorii poznania były nawet tymi. przeciwnie .. 1.. które zdecydowały o powstaniu nowego typu filozofii chrześcijańskiej w XIII w. które we wczesnym średniowieczu stanowiły dość luźną całość. dzięki nowym pojęciom ontologicznym. znajdowało zwolenników.ad mentem Scoti.wywołał trwały antagonizm i utworzyły się jakby dwie scholastyki. istota i istnienie. W XV wieku wydała jeszcze scholastyków takich. czy z niczego? czy bezpośrednio przez Boga? B) W dyskusjach filozoficzno-teologicznych między prawowiernymi obozami różnica zdań dotyczyła nie tyle samych tez. Bywały łączone w późnym średniowieczu pod nazwą via antigua. np. że w tomizmie scholastyka doszła do szczytu. ale sama była przezeń wywołana. W podstawowym zagadnieniu istnienia Boga dowód kosmologiczny wziął w XIII w. 2. rozwijała się jeszcze w XVII wieku: Wadding założył w 1625 r. Trwała do końca średniowiecza. jak Jan Magistri lub Tartaretus. ustał na przeciąg XIII wieku. czy zawsze tylko ogólne? Natomiast zagadnienie uniwersaliów. Szczególnie wybitnych sił nie wydała. w skotyzmie zaś zaczęła przygotowywać nowożytną filozofię. i czy istnieją formy indywidualne. w logice i gramatyce spekulatywnej. który przeciwstawił 209 . czy materia. Wystąpiła ona z opozycją przeciw skotyzmowi.. Teraz powstały zagadnienia dotyczące pojęcia bytu tak ogólnego. których współcześni uważali za wielkich filozofów i których wpływ z Paryża dochodził aż do Krakowa. zostały w XIII w.

jak psychologia postrzegania wzrokowego. cognitio confusa i distincta. uległa przeobrażeniu w duchu Arystotelesa. nauka Arystotelesa uległa zakazowi. a oryginalniejsi myśliciele. stosunek duszy do jej czynności (czy dusza jest realnie różna od aktów psychicznych) oraz klasyfikacja władz psychicznych. którymi operować będzie późna scholastyka. W filozofii przyrody dyskusje miały ośrodek w dwóch panujących naówczas teoriach ciał: w hilemorfizmie tomistów i w teorii zarodków szkoły augustyńskiej. W XIII również wieku powstała Ars Lullica. bo nie odpowiadały scholastyce. Ale teorie antyczne i nowe pomysły nie były jeszcze uzgodnione z filozofią chrześcijańską. doczekała się systematycznych kompendiów. w XIII w. 6. czy tylko władzą duszy? jest jeden. Augustyńskiemu aprioryzmowi. 1240). owe rozróżnienia. w rodzaju subiectivum i obiectivum. założone zostały wielkie zakony poświęcające się pracy naukowej. zagadnienia celu ostatecznego.się dawnemu. substancja i akcydens. stały się one rzadkością. okres zaś klasyczny powrócił do nich znowu. Symptomatem tej pełni zagadnień. były „sumy". udziału woli i rozumu w działaniu moralnym. znalazła również definicja Arystotelesowska. Pierwsze ćwierćwiecze przygotowało rozkwit: powstała wówczas w Paryżu główna uczelnia średniowieczna. Powstawały wówczas. Obie były zresztą pokrewne. naturale.perseitas. jednakże pewne jej działy. nieporównane dla swej systematyczności i kompletności. Etyka. Przedmiotem dyskusji był stosunek duszy do stanów organicznych (pod postacią zagadnienia wielości form). obie dynamicznej natury. forma i materia. POJĘCIA I TERMINY W XIII stuleciu ustabilizowały się zasadnicze pojęcia i fundamentalna terminologia scholastyki: istnienie (existentia) i istota (essentia). W dziełach tych rozważano ogromny zakres różnorodnych zagadnień etyki normatywnej. semantyka. od IX do XII w. wolności woli itp. Logika formalna w tym stuleciu zeszła wobec teorii poznania na drugi plan. historiale. 210 . zwolenników w XIII w. 5. przez tzw. rozum czynny: jest przyrodzony. tak zwanych summae de virtutibus. logica nova. w stuleciu tym powstało najsławniejsze w wiekach średnich kompendium. oprócz ogólnych sum teologii i filozofii. została znów w XIII w. mająca znaleźć sposoby mechanicznego rozszerzania wiedzy. abstractus i concretus. traktującą o „własnościach terminów". Albert i Tomasz najwięcej przyczynili się do uformowania tego fundamentalnego zasobu pojęć. rozszerzona w XII w. W XIII w. których szczytem było dzieło Tomasza stanowiące część drugą jego Sumy teologicznej. 1250). powiększona przez logica modernorum. Najsławniejszymi encyklopediami XIII wieku były: De proprietatibus rerum Bartłomieja Anglika. dominikanina (ok. która we wczesnej scholastyce była traktowana przeważnie katechizmowo i ascetycznie. akt i potencja itd. W psychologii XIII w. przyszedł już czas kompendiów logicznych. Jednakże wiedza logiczna. psychologicznej i socjologicznej. która w XIII w. Od takich encyklopedii wieki średnie zaczęły były swą pracę naukową. pozostała ona zresztą odosobnionym w wiekach średnich zjawiskiem. Kwitły studia filozofii starożytnej. genus physicum i metaphysicum. sumy poszczególnych działów. atomistyczne tendencje Arabów nie przyjęły się. a będącą trzecim i ostatnim nawarstwieniem logiki średniowiecznej. jaką filozofia chrześcijańska osiągnęła w XIII wieku. i niezliczone inne dystynkcje pojęciowe. każde ćwierćwiecze posuwało wybitnie naprzód rozwój filozofii. praw moralnych. W psychologii sporna była nawet sama definicja duszy. Summulae logicales Piotra Hiszpana (od 1277 papieża Jana XXI). i zwłaszcza Speculum ąuadruplex (doctrinale. morale) Wincentego z Beauvais. kombinatoryka logiczna pomysłu Rajmunda Lulla. zwaną grammatica speculativa. minoryty (ok. czy inny w każdym człowieku? W związku z tym (przez awerroistów) ożył spór o nieśmiertelność duszy. CHRONOLOGIA Stulecie XIII przeszło w nieustającym napięciu sił twórczych. A jednocześnie opracowywano encyklopedie wiedzy pozytywnej. logika. podziału cnót i natury poszczególnych cnót. haecceitas. przeważały zagadnienia ogólne i spekulatywne. Przedmiotem najbardziej zaciętego sporu o charakterze metafizyczno-psychologicznym była najwyższa władza duszy. kompendia filozoficzne. gdyż obok tradycyjnej. jak etyka. formalis i realis. Duns Szkot zaś swymi subtelnymi dystynkcjami pojęciowymi utorował drogę dalszemu rozwojowi scholastyki: on to wprowadził lub spopularyzował owe actuaUtas. czy nadprzyrodzony? jest oddzielną substancją. W tym samym czasie rozwinęły się badania nad logiką semantyczną. ens reale i intentionale. doczekały się pod wpływem Arabów bardziej szczegółowego i empirycznego ujęcia. Platońsko-Augustyńskiej. filozofia przyrody.formalitas.

czy może być uważany za typowego myśliciela XIII w. (Carton)? Zasługi naukowe 211 . mistrzów zeszłego pokolenia zastąpili teraz ich uczniowie. A jednak w nim zaczęły się pojawiać formy ustrojowe. utworzonego na progu XIII w. Bacona. a w 1288 wstąpienie na tron Osmana I. interpretacja myśliciela wyjątkowego. zostali potępieni przez Kościół. Aleksander z Hales. Dante urodził się w 1265 r.. w samym Paryżu działał Siger z Brabantu. zanim jeszcze zostały ukończone wielkie katedry romańskie (Bamberg 1237. natomiast w rzeźbie wystąpili już prekursorzy Renesansu. platońskoaugustyńskiej tradycji (Wilhelm z Owernii. A od 1202 do 1270 odbyło się aż pięć wypraw krzyżowych. Sporządzono okulary (1280). Tomasza są opracowane i wyświetlone w najdrobniejszych szczegółach. przyłączenie Walii 1284 i Szkocji 1286). 1292 napisał Vi ta nnova. jak pojmował „oświecenie" umysłu (trojaka koncepcja według Cartona). w 1231 w Cambridge. w 1243 w Salamance. Roger Bacon żył jeszcze. jakim był Roger Bacon: czy znał pojęcie eksperymentu. Wojny Albigensów trwały od 1209 do 1229. Haureau). Współcześnie z nimi działał znakomity przedstawiciel augustynizmu.Trzecie ćwierćwiecze: okres najpłodniejszy i najświetniejszy. Nawet technika zrobiła pewne postępy. w 1257 Sorbona paryska. . z natury rzeczy. . w Anglii (Magna Charta 1215. Jednocześnie rozwijał się wprawdzie awerroizm. I on także miał swój początek już w XII w. główna część katedry w Reims jest z 1211 .1241. We Włoszech katedra florencka zaczęta została w 1296 r. Dunsa Szkota jest przedmiotem dyskusji: czy był on skrajnym realistą? czy był sceptykiem? czy był deterministą? Najwięcej niezgody wywołuje.Drugie ćwierćwiecze: Znalazła się droga porozumienia scholastyki z antykiem. Cimabue. 1250) i literackie (Legenda aurea Jakuba de Yoragine. ale także tylko początek i tylko we Francji. Ale i w filozofii prawowiernych scholastyków pozostały kwestie sporne. Pierwszymi myślicielami świata byli Albert i Tomasz z Akwinu. czemu zaprzecza Duhem. Rozszerzyły się widnokręgi świata: w latach 1271 . zwłaszcza poglądy św. Elżbiety w Marburgu) zaczęty został w 1225. wskazują pisma R. Albert Wielki. które miały się potem stać typowe dla czasów nowożytnych: w Szwajcarii (Wieczny Związek Szwajcarski 1291). w 1229 w Tuluzie.jak Dawid z Dinant i Amal-ryk z Bene. WYDARZENIA WSPÓŁCZESNE Wiek XIII był okresem intensywnego życia umysłowego.. czy znał metodę uogólniania faktów. parę pożytecznych wynalazków przypada na ten wiek. 1200 powstał Uniwersytet Paryski. Za nim powstały uniwersytety w różnych krajach: w r. Wszakże znajomość i tego nawet stulecia zawiera luki: pisma nieprawowiernych myślicieli zostały zniszczone. ale był jej najpełniejszym ucieleśnieniem. a zaraz po końcu stulecia (1302) busolę. KWESTIE SPORNE Filozofia XIII wieku jest z całego średniowiecza najlepiej przechowana i znana. czemu zaprzecza Manser. 1298).Czwarte ćwierćwiecze: Wielkich filozofów zabrakło. ale bez uznania i wpływu. Katedra w Chartres poświęcona została w 1260. w Rzeszy (powstanie Hanzy 1250. nic dziwnego. zaczęto fabrykować papier (w Hiszpanii była już fabryka w XII w. Prantl. że poglądy ich bywają wykładane w różnorodny sposób (nowa interpretacja Sigera przez Mandonneta i Dawida przez Thery'ego). Na wschodnich granicach Europy działy się rzeczy groźne: najazd Tatarów na Rosję 1224. 1227 założony został uniwersytet w Neapolu. czy był filozoficznym sceptykiem (Carton). O jakich wynalazkach marzono.1293 Marco Polo odbywał swe podróże do Azji Wschodniej. i zarówno Dawid jak Siger znani są jedynie z drugiej ręki. a ok. Równolegle z wielką filozofią średniowiecza rozwijała się wielka sztuka średniowiecza: ze scholastyką równolegle gotyk. Wiek XIII wydał dzieła erudycyjne (Speculum Wincentego z Beauvais. oraz Roger Bacon. Najsławniejszy malarz włoski stulecia. założyciela państwa tureckiego. Był to okres ostatecznego uformowania się prawowiernej filozofii. . którzy bronili ich doktryn i po części je rozwijali. początki Zakonu Krzyżackiego. W poglądach np. Bonawentura. Moguncja 1239). W r. Wiek XIII nie był wolny od walk i wojen. czy również metafizykiem. ale uległ wobec przeciwdziałania Kościoła. sięganie Tatarów aż po Polskę (bitwa pod Legnicą 1241). wzór wszystkich innych. w 1290 uniwersytet w Lizbonie.). Największe jego dzieła należą do wieku XIII. Najsamodzielniejszy w tej rzeszy był Henryk z Gandawy. pracowali nad tym zarówno zwolennicy starej.). Pod wieloma względami wiek XIII nie tylko należał do kultury średniowiecznej. czy był wyłącznie empirykiem (Duhem. zm. Nicolo i Giovanni Pisano. W Niemczech pierwszy kościół gotycki (kościół św. od czwartej do ósmej. Robert Grosseteste) jak i przedstawiciel nowego arystotelizmu. był jeszcze bizantyński w stylu. Pod koniec zaś stulecia wystąpił nowy mistrz. który wskazał kierunek dalszemu rozwojowi scholastyki: Duns Szkot.

4. więcej bronili ich. niescholastycznego typu. suma i komentarz do Sentencji Lombarda były wciąż główną postacią pracy naukowej. KOŃCOWY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (OKRES KRYTYKI ŚREDNIOWIECZNEJ. Nowych systemów scholastyka już nie potrzebowała i nie wydała. przeciwnie. jeszcze w pełni średniowiecza. E. wszakże schyłek scholastyki nie był schyłkiem średniowiecznej filozofii. Potrzeba ujęcia wiedzy w system została nasycona. Humboldt. Doktryny filozoficzne tych szkół pozostawione były przez twórców w formie dojrzałej. Nowa filozofia średniowieczna zachowała formy zewnętrzne starej scholastyki. to nie byłoby Odrodzenia i Reformacji (Picavet). które hamował dotychczasowy rozwój scholastyki: scholastyka z natury rzeczy pracowała na podłożu dogmatyzmu. Nowych źródeł już nie pozyskano. niż je rozwijali. 3. dominikanie i franciszkanie szli nadal na czele ruchu. Ruch krytyczny.. Doktryna tego obozu bywa nazywana „nominalizmem". a nie naukowy. Nowa filozofia podważyła podstawy. Inni. podczas gdy ona była jej objawem schyłkowym. Smith). Spowodowała schyłek scholastyki. że mają charakter poetycki. Renan). w Paryżu i Oksfordzie. Ruch ten stworzył nowy obóz filozoficzny: „nową szkołę". Misterna konstrukcja scholastyki została rozbita siłami. regulamin studiów i formy wykładów nie uległy zmianie. wysubtelniali i przesubtelniali swe narzędzia logiczne. uczniom pozostała rola bierna. z którym tylko tomizm i skotyzm mogły się równać pod względem rozpowszechnienia i znaczenia. była wynikiem wewnętrznego rozwoju filozofii. która wydała jeszcze wiele świetnych umysłów i myśli nowego. Nie była spowodowana przez warunki zewnętrzne. czyli via moderna. z krytyką zaś związały się tendencje sceptyczne. który dokonał tego rozkładowego dzieła. Metodą scholastyczną krytykowała doktryny scholastyczne. lecz sprawdzanie ich podstawy. apriorystycznej i uczuciowej. PRZYCZYNY POWSTANIA NOWEGO OKRESU. które od XIV w. lub „okhamizmem". intelektualnej i znów na bardziej idealistycznej. W XIV w. zanim obce siły w czasie Odrodzenia zwróciły się przeciw niej. XIV W. czyli „stara filozofia". jakie wytworzyły się w XIII wieku. uwagę badaczy pochłonęły inne zagadnienia i praca filozoficzna poszła innym torem. empirycznej. Ruch. ale zmieniła jej zamierzenia i charakter.) 1. nauka dalej koncentrowała się w uniwersytetach i uprawiana była przez zakony. Istotnym zamierzeniem postępowych filozofów było teraz nie budowanie teorii. które scholastyka sama wydała. Inną drogą poszły samodzielne umysły epoki: drogą krytyki. Późniejsze wieki uważały tę formalistykę za istotę scholastyki. uprawiana w kilku szkołach dawniejszej daty. upadek jej nastąpił w wyniku jej wł