Tadeusz Pilch „Zasady badań pedagogicznych”, wyd. Żak, Warszawa 1995 Spis treści Rozdział 1.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym . . . . . .3 1.1. Pojęcie nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 l .2. Cechy i zasady poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 l .3. Owoce poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3.1. Cele badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 l .3.2. Prawa nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.3. Prawidłowości nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.4. Teoria naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 l .4. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4. l. Wyjaśnienia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.2. Wyjaśnienia funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.3. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . 9 l .4.4. Wyjaśnienia logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Rozdział 2. Terminy i pojęcia badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . 10 2.1. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel, organizację, przedmiot i procedurę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.2. Problemy i hipotezy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2. l. Formułowanie problemów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2.2. Formułowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.3. Pojęcie modelu w badaniach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.4. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . 15 2.4. l. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4.2. Wskaźniki i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.5. Klasyfikacja jako narzędzie poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Rozdział 3. Metody badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 3. l. Metody - techniki - narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.2. Eksperyment pedagogiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3.3. Monografia pedagogiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 3.4. Metoda indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 3.5. Metoda sondażu diagnostycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Rozdział 4. O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych - opracowała Teresa Bauman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 4. l. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.2. Przedmiot i cel badań jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych . . . . . . . 27 4.4. Dobór badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5. Cechy charakterystyczne badania jakościowego . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.1. Relacja badacz — badany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5.2. Język w badaniach jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.3. Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.5.4. Wyobraźnia i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.6. Proces badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.7. Badania jakościowe w pedagogice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.8. Rodzaje metod jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 4.8.1. Otwarty wywiad pogłębiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 4.8.2. Metoda biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.3. Jakościowa analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 4.8.3.1. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.4. Obserwacja uczestnicząca czyli badanie przez wspólne doświadczenie…………………………………………………………33 4.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 5. Techniki badań pedagogicznych ... . . . . . . . . . . . . . . . .76

5.1. Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 5.1.1. Narzędzia obserwacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 5.2. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.2.1. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . . . . . . . . . . .83 5.2.2. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych . . . .85 5.3. Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 5.4. Badanie dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.5. Analiza treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 5.6. Techniki projekcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92 Rozdział 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . 94 6. l. Pomiar środowiska wychowawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Pojęcie i skale pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6.2. l. Skala nominalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 6.2.2. Skala porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.3. Skala interwałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.4. Skala ilorazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6.3. Techniki socjometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.4. Testy pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4. l. Istota i właściwości testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4.2. Klasyfikacja testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4.3. Zasady stosowania testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział 7. Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych - opracował Andrzej Radźko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 7.1. Sztuka konstruowania próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.3. Korelacje, rozkłady i oszacowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Rozdział 9. Organizacja i etapy badań naukowych . . . . . . . . . . . . 171 9. l. Schemat organizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 9.2. Faza koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 9.2. l. Wybór tematu, przedmiotu i celu badań . . . . . . . . . . . . . . . . 172 9.2.2. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.2.3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 9.2.4. Wybór terenu badań i dobór próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 9.2.5. Typologia zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 9.2.6. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi . . . . . . 182 9.2.7. Typologia wskaźników do zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.2.8. Metody techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.2.9. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć . . . . . . . . . . . . . . 188 9.2.10. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9.2.11. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań . . . . 190 9.2.12. Harmonogram badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.2.13. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.3. Faza badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3. l. Przeprowadzenie badań właściwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3.2. Uporządkowanie materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.4. Weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uogólnienie wyników . . . . . . . 198 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rozdział 10. Zasady opracowania materiałów badawczych . . . . .203 10.1. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych . . . . . . . .203 10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne . . . . . .210 10.4. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań . . . . . . . . . . . . .216 10.5. Analiza jakościowa, klasyfikacja zagadnień i zależności . . . . . . .218 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Rozdział 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego . . . . . . . . . .221 11.2. Znaczenie konstrukcji i języka narzędzi badawczych d/a rzetelności wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 11.3. Czynniki zniekształcające wartość poznawczą materiałów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11.4. Badania całościowe i badania reprezentacyjne . . . . . . . . . . . . . . .228 11.5. Zasady doboru próby reprezentacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.6. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 ROZDZIAŁ I Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

W osiągnięciach naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Fr. Bacon 1.1. Pojęcie nauki Bardzo różne treści i desygnaty mieszczą się w pojęciu nauka. Owe treści zmieniają się w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucając jednak najbardziej jaskrawe zniekształcenia tego pojęcia musimy się zgodzić na jego wieloznaczność, przyjąć i zaakceptować jego okazjonalne znaczenie czyli występowanie pojęcia nauka tylko w stosowanym kontekście. Termin nauka przybiera więc sens dydaktyczny - kiedy oznacza czynności nauczania lub uczenia się. W tym znaczeniu mówimy o nauce szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym. Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wówczas pod tym pojęciem kryje się dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoły wyższej lub instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnictwa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysłu, historia, budownictwo lądowe, cybernetyka - to przykłady z niesłychanie bogatej listy dyscyplin naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych całego świata. Obok tych potocznych znaczeń pojęcia nauki pojawia się, ono także w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojęcie nauki w znaczeniu treściowym. Przez naukę rozumiemy wówczas kompletny system uzasadnionych twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości (przyrodniczej, społecznej, technicznej), o sposobach jej poznawania i użytecznego przekształcania. Mówiąc prościej jest to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach między nimi, genezie i rządzących nim i prawidłowościach. W takim znaczeniu możemy rozumieć np. pedagogikę, psychologię, geologię, chemię, astronomię. Kolejny przykład teoretycznego znaczenia pojęcia nauki spotykamy wówczas gdy używamy go w sensie historycznosocjologicznym. Jest to wówczas dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się wyspecjalizowanej działalności poznawczej, uprawianej przez uczonych, jako odrębną grupę społeczną, wytwory tej działalności w postaci systemów wiedzy o rzeczywistości regulujących ludzkie działanie i wytwarzanie, narzędzia i środki tej działalności tzn. aparaturę, warsztaty badawcze, źródła, czasopisma, instytucje społeczne powołane do uprawiania nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wyników poznania i wdrażania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens pojęcia nauka. Zawiera zarówno elementy ludzkiej aktywności, swoistą formę świadomości społecznej oraz zespół instytucji funkcjonujących w określonych warunkach historycznych ( por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966). Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojęcia nauki, kiedy używamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wówczas ogół czynności składających się na działalność badawczą prowadzącą do tworzenia i rozwijania nauki w sensie treściowym zgodnie z metodami mającymi zapewnić obiektywne, zasadne i uporządkowane poznanie danej dziedziny rzeczywistości. To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczególnie bliskie i użyteczne. Łatwo jednak zauważyć, że powyższe definicje operują zakresem treści i desygnatów nie wykluczających się lecz najczęściej wobec siebie

komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka zawierają w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego. Dlatego najważniejszym zabiegiem dla takiego rozumienia nauki jest określenie reguł, zasad wedle jakich taki proces przebiega a treść zostaje utrwalona. 1.2. Cechy i zasady poznania naukowego W procesie poznania naukowego można wyróżnić dwa zespoły faktów. Jeden zespół to zabiegi instrumentalne, drugi zaś to dyspozycje psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska muszą być regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty były rzetelne i adekwatne. W tym celu zostały sformułowane ogólne cechy i zasady poznania naukowego na tyle ogólne aby mogły być uznane za niezawodne dla różnych obszarów ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, humanistycznej czy technicznej. Składają się na nie:2 a) postępowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny dobór, układ i metodologiczną poprawność czynności i zabiegów gromadzenia wiedzy. b) język pozwalający na ścisłe i jednoznaczne formułowanie słowne wyników poznania, zapewniający ich powszechne rozumienie, pozytywną lub negatywną sprawdzalność oraz możliwość porównania z istniejącymi teoriami na dany temat. c) twierdzenia mogą tylko wówczas być uznane za naukowe jeśli mają dostateczne uzasadnienie, pozwalające je przyjąć jako pewne lub odznaczają się wysokim stopniem prawdopodobieństwa. d) wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania danej nauki i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system twierdzeń naukowych. e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa ustawicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń naukowych. f) twórczy charakter rezultatów poznania oraz możliwość ich praktycznego wdrażania ( por. Stanisław Kamiński Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961). Rezultatem takiej postawy i takich zabiegów są przede wszystkim prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbędne rzeczy na innym miejscu. Tu natomiast chcę uzupełnić powyższy model teoretyczny poznania naukowego zespołem dyrektyw praktycznych o aforystycznej postaci, które spotyka się w podręcznikach metodologicznych różnych autorów. Badania i badacza winny znamionować następujące cechy: a) intelektualna dociekliwość i sztuka wyszukiwania owocnych tematów. Beveridge nazywa to „węchem" problemowym. E.B. Wilson dodaje, że sławę o nauce zyskuje się nie dzięki zręczności w rozwiązywaniu zagadnień lecz umiejętności ich wybierania. Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada iż w osiągnięciach artystycznych i naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Historia wynalazków i od kryć naukowych wielokrotnie potwierdziła te prawdy. Przypomnijmy choćby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawitacji czy wreszcie anegdotyczną historię prawa Archimedesa. b) śmiałość i inwencyjność myślenia. Regułę tę najdobitniej wyraził i dowiódł własnym przykładem Albert Einstein „nie dokonuje wielkich odkryć - kto nie bada niemożliwości" - rzekł ów uczony i stworzył swą teorię względności na swe czasy niemożliwą. W humanistyce również jesteśmy uwikłani i ograniczeni tysiącami schematów i rzekomych ostatecznych rozstrzygnięć. Nic bardziej szkodliwego niż w nie wierzyć. Dlatego tak ważna jest następna cecha. c) krytycyzm i ostrożność. Ojciec nowoczesnej metodologii Kartezjusz taką zostawił przestrogę: nie należy przyjmować żadnych sądów prócz tych, których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna, że nie można w nie wątpić. Jest to na tyle ważne zasada, że pojawia się u różnych badaczy w różnych postaciach. M. Bunge powiada, że w nauce wątpienie jest twórcze a nie paraliżujące. A jeszcze inny uczony R. Morton uważa iż „nauka czyni ze sceptycyzmu cnotę". d) systematyczność, ścisłość i precyzja - to cechy, którym szczególnie dużo uwagi poświęcił Tadeusz Kotarbiński. Większości reguł dobrej roboty towarzyszą powyższe zalecenia bądź to w charakterze idei przewodnich bądź w charakterze idei wspomagających. „Jasność myśli i oszczędność słów" - to atrybut sformułowań naukowych w opinii T. Kotarbińskiego. e) wszechstronność i bezstronność odnoszą się do wszechstronnego analizowania przedmiotu badań i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków. Badaczowi nie wolno dyskwalifikować w procesie badawczym ani metody, ani przesłanki, ani wyniku tylko z tego powodu, że nie jest zgodna z regułami metodologicznymi określonej szkoły lub przeczy uznanym prawom lub podważa uznane zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali intuicjonizm jako nienaukową doktrynę epistemologiczną. Spotyka ich zresztą pełna wzajemność ze strony fenomenologów. Do naukowych anegdot należy słynne powiedzenie Hegla - „jeśli przyroda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". f) rozległa wiedza o przedmiocie badań - to postulat paradoksalny. Żąda bowiem od nas abyśmy znali to co chcemy poznać. Al e to tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń treściowych. E.B. Wilson może z przesadą powiada, że sześć godzin spędzonych w bibliotece może oszczędzić sześciu miesięcy pracy w laboratorium. Zabieg czytania i poznania uprzednich dokonań ratuje nas często przed wyważaniem otwartych drzwi - czyli spełnia bardzo ważny postulat prakseologiczny. Pozwala także spełnić inną ważną

To co wyżej zebrałem niech raczej pełni rolę pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy niż gorsetu krępującego ruchy i usztywniającego postawę. Owoce poznania naukowego Pełna i prawdziwa odpowiedź na pytanie o efekty poznania naukowego nie jest łatwa. Mają o n e po s t a ć z d a ń a na l i t yc z n yc h . przecież subiektywnej. Odmienną postacią praw naukowych przeciwstawną prawom empirycznym są tzw. Z drugiej strony ograniczenie się do badania opinii dzieci. Jedną z podstawowych funkcji praw naukowych jest możliwość przegania kształtu przyszłości w dowolnym punkcie czasowym. Bardzo trudno o prawa uniwersalne. Temu sprzyja lektura. Należy w tym miejscu rzec bez ogródek. tzn. 1.1. Nie istnieją w naukach społecznych (socjologii. Opis świata nie jest przecież tożsamy z jego wyjaśnieniem. Poznawanie sądów o faktach zasłania ich naturę oraz rządzące nimi prawidłowości. Muszą być jednak spełnione następujące warunki: a) układ. czyli zdaniach ogólnych. pedagogice. o maksymalnej zawartości informacji (J. maksymalnie ogólnej. Badacz musi posiadać margines swobody i samodzielności . procesu dydaktycznego. Nie wyczerpują całej wiedzy o sztuce badań naukowych. Poznanie bowiem spełnia zarówno pewne funkcje indywidualno-psychologiczne jak i określoną rolę społeczną. do którego odnosi się prawo musi być względnie izolowany. Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane także niekiedy sprawozdawczymi) i stwierdzają istnienie prawidłowości.regułę dobrej roboty sformułowaną przez T. które w ubiegłym roku bawiło z rodzicami nad morzem Czarnym. których zasięg czasoprzestrzenny jest ograniczony „kondycjonalnie". To główne schematy podstaw badawczych i reguły naukowego postępowania. W treści tego pozornego paradoksu zawiera się zalecenie myślowego wykonania zamierzonego zadania dla poznania środków. ich ocen i sądów może być całkowicie mylące. Pierwsze z nich zwą się prawami ogólnymi i oznaczają stały bezwyjątkowy związek pewnych zjawisk. Nie chcę rozstrzygać tych wątpliwości. 1. Pojawia się także inne pytanie .staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". Cele badań naukowych Pierwsza wątpliwość jaka rodzi się w teoretycznych rozważaniach o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczególnie w pedagogice . takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy a są nimi prawa nauki i prawidłowości.3. Jest to zdanie orzekające jakąś . jak kolonie letnie dla dzieci. 1972). Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej.3. l. sił i kłopotów czekających nas w rzeczywistym procesie badawczym. Polega to na towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk. budowane są na przesłankach mających charakter zdań spostrzeżeniowych czyli na doświadczeniu. Przykładem takiego prawa są prawa dynamiki. Czy w badaniach powinniśmy szukać odpowiedzi na pytanie . Spójrzmy jednak jak różnie funkcjonować będzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia astronomicznego. Kotarbińskiego w następującym paradoksie: „cokolwiek czynisz .to pytanie czy powinniśmy badać fakty czy sądy o faktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartości teorii. maksymalnie pewnej. W humanistyce trudno znaleźć przykłady takich praw. b) ilość czynników znana i określona. maksymalnie prostej. Poznanie stawki żywieniowej. c) cechy układu i jego elementów znane. wykształcenia wychowawców i innych elementów materialnych niekoniecznie da nam obraz wartości wychowawczej pobytu dziecka na obozie. fakty przysługiwania pewnych cech bądź fakty zachodzenia określonych relacji z określoną częstotliwością. tautologii logicznych uzasadnionych nie d r o g ą d o ś w i a d c z e n i a l e c z w d r o d z e samego r o z u m o w a n i a l u b immanentnej st rukt ur y. lub li A jest większe od B to B jest mniejsze od A".bo to jest warunkiem oryginalności bez której nie ma postępu ani w nauce ani w sztuce. że pozycja nauk humanistycznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest wyraźnie upośledzona. Such. Oba rodzaje praw mają charakter praw empirycznych. organizacji dnia. interpretacji. Weźmy pod uwagę tak prosty przykład. historii) VU formalne. Nie ma takiej konieczności. 1. Postacią takiego prawa jest takie np. Pragnąłem wskazać tylko na ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze. zdanie: je ciało jest rozciągłe" (przykład Kanta. Badanie faktów nakłada na nas konieczność ich oceny. Niekiedy na użytek społecznych mówi się o prawach historycznych.2. Częściej jeszcze i może słuszniej jest przyjąć za logikami (Popper. Są to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistości. jak jest" czy „dlaczego tak jest". innymi narzędziami poznawane. Prawa nauki Prawa n a u k i są to n a l e ż y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e sprawdzone twierdzenia n a u k i m a j ą c e postać zdań ogóln y c h l u b w p r z y b l i ż e n i u o g ó l n yc h .wątpliwość. Ajdukiewicz i innymi) na użytek wiedzy społecznej termin: generalizacja historyczna.3. prawo ciążenia i inne prawa nauk przyrodniczych. prawa formalne. Jakże inną bowiem ocenę sformułuje dziecko wiejskie będące po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta. spadania liścia z drzewa. twórcy tego terminu). Postawmy więc najpierw pytanie o cele poznania naukowego. reakcji chemicznej.

Inaczej ma się w przypadku generalizacji historycznej. W rodzinie alkoholicznej występuje ubóstwo. wyższe kwalifikacje nauczycieli danej szkoły powodują. b) prawidłowości strukturalne. że proporcjonalnie większa liczba dzieci dostaje się do szkół wyższego szczebla.zakładają. zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp. Prawidłowości jako element teorii poznania są ściśle spokrewnione z filozoficznymi tezami determinizmu. że dwa zdarzenia lub więcej zdarzeń stale występują łącznie tworząc określone jednolite struktury. hipotez ogólnych. Ich rola sprowadza się do uznania na ich podstawie określonej prawidłowości. prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie. stale powtarz aj ąc e się z w i ą z k i l u b relacje cech i zdarz eń z achodz ąc yc h w rzecz ywi st oś ci .3. a więc wskutek tego) . Każdy doświadczony pedagog wie jak krucha jest wartość owej generalizacji i w każdej chwili mogą pojawić się przypadki podważające jej uniwersalność i zmieniające wartość poznawczą twierdzenia. Od prawa wymaga się aby pozwalało wnioskować „na podst awi e p r z yp a d k ó w z n a n yc h o p r z y p a d k a c h n i e z n a n yc h " oraz aby pozwalało wnioskować „z prz ypadkó w przeszłych o przypadkach przyszł ych ". tzw.prawidłowość zbudowane na zasadzie wyczerpującego wyliczenia zamkniętej (choć nie zawsze) klasy przypadków. Spośród licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy tu tylko konieczne warunki jej naukowości. zanieczyszczenie rzeki powoduje jej biologiczne obumieranie. c) determinizm metodologiczny -jest regułą racjonalnego naukowego myślenia nakazującą rozpatrywać badane zjawisko we wszystkich jego zależnościach i szukać dla jego wyjaśnienia takiego zespołu warunków. mówimy o „środowiskowej determinacji niedostosowania społecznego". Łatwiej też w połączeniu z treścią terminu determinizm zrozumieć klasyfikację rodzajów prawidłowości naukowych. Lublin 1970. Omijając filozoficzne spory toczone wokół treści i znaczeń tego pojęcia należy z naciskiem podkreślić doniosłe znaczenie instruktywne i instrumentalne założeń determinizmu teoriopoznawczego i metodologicznego. z których zaistnieniem jego wystąpienia jest prawidłowo związane. Leing) i inne.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk.błędne wnioskowanie o przyczynie i skutku wyprowadzone ze zwykłego następstwa w czasie. nadmierna podaż towaru powoduje obniżkę cen. Jedno z potocznych określeń determinizmu utożsamia go z twierdzeniem iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom.4. Tak przedstawia się drugi zespół efektów poznania naukowego. matrycowe powielanie losów pokoleniowych (R. b) determinizm teoriopoznawczy .jest poglądem mówiącym o możliwości przewidywania i odtwarzania biegu zdarzeń na podstawie warunków w jakich one zachodzą. Świadectwem jest chociażby maksyma „post hoc ergo propter hoc" (po tym. że po każdym zdarzeniu wcześniejszym (przyczynie) stale i koniecznie następuje zdarzenie późniejsze (skutek). s. 1. 179). zwane inaczej prawidłowością współistnienia. Cechuje je otwartość ontologiczna i otwartość epistemologiczna czyli w każdym akcie poznania mogą pojawić się zdarzenia. Rozwijając takie rozumowanie determinizmu wyróżnia się 3 jego wersje: a) determinizm ontologiczny . Np. Obok praw nauki i prawidłowości naukowych trzecim owocem procesu poznania jest sama nauka. polegają na tym. przypadki potwierdzające lub korygujące czasoprzestrzenny zasięg prawdziwości twierdzenia. Jeśli zachowane zostaną określone reguły logicznego rozumowania wnioskowanie takie powinno być niezawodne. Ze względu na rodzaj związków wyróżniamy następujące rodzaje prawidłowości: a) prawidłowości przyczynowe . procesów i rozwoju.3.jest tezą dotyczącą ustroju samej rzeczywistości. Szukając bardziej obrazowego określenia teorii naukowej można nazwać ni ą system zdań powiązanych ze sobą logicznie i rzeczowo oraz spełniających pewne kryteria pragmatyczne (Stanisław Kamiński . Są narzędziem poznania a nie kryterium prawdy. Np. 1. Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadziło w historii ludzkich działań do dramatycznych nieporozumień. Wśród zjawisk społecznych przykładem takiego typu prawidłowości mogłyby być środowiskowe uwarunkowania socjalizacji. która może lecz nie musi wystąpić. Pomijając niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty ogólnego i generalizacji historycznej oraz różnic między nimi – chcę tylko uświadomić czytelnikowi ich użytkowe znaczenie. niepowodzenia dydaktyczne. Zatem teoria naukowa musi być: a) uporządkowana . Teoria naukowa Suma praw naukowych. Dlatego też dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne będzie krótkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim są prawidłowości nauki. c) prawidłowości funkcjonalne istnieją wówczas gdy określonym zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska związanego z nim organicznie lub czasowoprzestrzennie. założeniem o przyczynowym charakterze zdarzeń. Prawidłowość nauki Prawidłowością naz yw am y obiektywne.3. obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny.

pokierować tokiem jej spraw dla celów człowieka. Może. historycznie. Główną rolą teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognostyczna. Nietzschego teoria naukowa porządkuje rzeczywistość. oraz tym większe im częściej między zdaniami . d) napięcia i stresy społeczne. Wyjaśnienie genetyczne dotyczy więc na ogół procesów i zjawisk dość znacznie rozciągniętych w czasie. Pozwala opanować rzeczywistość. Pozwala weryfikować. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje Wspomniałem już wcześniej. zależności genetycznej lub celowościowej. j a k a j e s t p r z y c z y n a „B". Część jest prawdziwa statystycznie. w jakich dochodzi do przekształceń zjawiska. porządkujący zabieg w procesie badawczym pojawi się nam w końcowych partiach podręcznika. mówiąc krótko obejmować analizę całych epok historycznych. Pozwala człowiekowi poznać świat. Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwiniętej . Nade wszystko zaś rozdzielanie tych dwu zabiegów poznawczych w humanistyce jest szkodliwe. rozumieć.b) niesprzeczna wewnętrznie (koherentna) c) obiektywna (dowiedziona empirycznie) d) intersubiektywnie komunikowalna (informatywna) e) weryfikowana (twórcza).1. a staramy się go tylko wytłumaczyć. inne są prawdziwe tylko hipotetycznie. kroków wyjaśniających) ma postać praw ogólnych. J est r o d z a j e m r o z u m o w a n i a p o l e g a j ą c y m na w yp r o w a d z e n i u u z n a n e g o z góry z d a n i a z i n n y c h z dań j u ż u z n an ych w skończonej liczbie kroków. Zdaniem F. Prawdopodobieństwo trafnego wyjaśnienia jest tym większe im więcej zdań (przesłanek. Wyjaśnienie genetyczne daje obraz przemian. W yj aś ni ani e jest procedurą rozum owania m a j ą c ą na c e l u u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na p y t a n i e d l a c z e g o z d a r z ył o si ę „A". czy odpowiedź na pytanie „jak jest" czy raczej na pytanie „dlaczego tak jest"? Nazwałem tak postawione pytanie sofizmatycznym — bo zawiera ono w sobie nieostre rozumienie terminów. praw statystycznych lub generalizacji historycznych. Odpowiednio więc zbudowany łańcuch zdań o różnym stopniu ogólności. Warunkiem poprawnego wyjaśnienia (zwanego też tłumaczeniem) jest posługiwanie się prawdziwymi przesłankami. b) utrwalony wzorzec kulturowy. „jaka jest przyczyna stanu A". wyjaśnienie winno być ostatnim członem łańcucha przesłanek powiązanych ze sobą stosunkiem wynikania. Czy oto jego zdaniem jest opis świata. Podobnych przyczyn możemy wymienić wiele. zasady rozwoju. przekształcenia może dzielić duża różnica czasu. budowę. Możemy więc wymienić a) uwarunkowania historyczne.spotkamy się z wyjaśnieniem typu genetycznego. idąca w lata i ich wielokrotności. instytucja w ciągu jakiegoś czasu. okupanta) itp. Jest to na ogół próba odpowiedzenia na pytanie „dlaczego zaszło zdarzenie A" lub „jak doszło do zdarzenia A". Przykładem.wnioskiem zachodzi stosunek wynikania logicznego.jest chyba doskonałym przykładem tego typu wyjaśnienia. upraszcza ją i utrwala jej obraz. Jest to zresztą zdaniem Nietzschego błąd ludzkiego poznania bo rzeczywistość jest zmienna. Czy można sobie wyobrazić postawienie prawidłowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? Opis jako techniczny. że w teorii poznania naukowego pojawia się sofizmatyczne poniekąd pytanie o cel poznania naukowego. przewidywać i działać . jakim podlega proces. Obecnie natomiast pragnę scharakteryzować pojęcie i treść wyjaśnienia jako pewnego rodzaju sztuki poznawania i objaśniania rzeczywistości.czyli racjonalizować cały obszar ludzkiej aktywności. Wreszcie wyjaśnienie „powstania i zadań placówek wychowania pozaszkolnego" musi posiłkować się interpretacja genetyczna.4. Podobnie w temacie „unowocześnienie procesu dydaktycznego" . zjawisko. 1. część jest prawdziwa na zasadzie „zgody powszechnej".przesłankami i zdaniem . jej pochodzenie. fazy procesu. Taki rodzaj wyjaśnienia spotykamy w pedagogice głównie w badaniach historycznych ale nie wyłącznie. wyjaśnia rodzaj i nasilenie czynników powodujących zmiany w badanym przez nas obiekcie. chaotyczna i bogata i jest to jej przyrodzona natura. co s p o w o d u j e „C". w którym prowadzimy wyjaśnienie. „Przeobrażenie funkcji i struktury rodziny" . itp. Teoria naukowa oprócz instrumentalno-metodologicznych funkcji pełni określone i ważne funkcje psychologiczne i kulturowe. czy jego wyjaśnienie. e) celowe działanie instytucjonalne (np. operuje logicznie nieścisłą konotacją nazw zbiorowych. poszczególne zdarzenia. ukazuje okoliczności. który może być poddany operacji wyjaśniania jest zdanie „społeczeństwo polskie w nadmiarze pije alkohol". zrozumieć rzeczywistość. c) brak konkurencyjnych sposobów spędzenia czasu. które z góry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe). któremu początek dają zdania spostrzeżeniowe a kończą prawa ogólne musi być poddany określonym manipulacjom metodologicznym aby pełnić określone utylitarne funkcje.4. Jest to zjawisko. Wśród wymienionych warunków naukowości występują zarówno dyrektywy logiczne jak również wymogi pragmatyczne. 1. respektowanie reguł obowiązujących w danym języku. Wyjaśnienia genetyczne Najpospolitszym rodzajem wyjaśnienia naukowego jest wyjaśnienie genetyczne.

Zmiana zjawiska A wpływa na zmianę zjawiska B a ta zmiana powoduje zmianę zjawiska A. poziomem materialnym rodziny a aspiracjami oświatowymi dzieci . które były „przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej. zjawiska lub procesu.udowodnieniu. Tak więc częstym sposobem wyjaśniania. W wyjaśnieniach genetycznych dystans czasowy między zdarzeniami może być znaczny. Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie „jak". internaty i inne). Oto obyczajowość grupy pierwotnej wydaje nam się niekiedy całkowicie irracjonalna. że taka zależność na pewno istnieje lub jej istnienie posiada wysoki stopień prawdopodobieństwa. A czy czułość matki i sankcjonowana kulturowa surowość ojca nie znajduje teleologicznego wyjaśnienia? Bo przecież ani genetycznie ani funkcjonalnie nie można ich wyjaśnić. Strukturę jakiejś instytucji można zrozumieć lub uzasadnić po zorientowaniu się w celach tej instytucji. 1. urlopy wychowawcze. Znana reguła pragmatyczna „post hoc ergo propter hoc" (po tym. że zjawiska nie wywołują się wzajemnie. Szukamy zatem dla wyjaśnienia faktów. a więc wskutek tego). Wyjaśnienie funkcjonalne Poprzedni sposób wyjaśniania zjawisk fizycznych a także społecznych jest bardzo rozpowszechniony z racji swej „oczywistości". Podobnie można snuć wnioski o zależności między zatrudnieniem kobiet a przestępczością nieletnich. często mogą zachodzić równocześnie. nigdy nie występują równocześnie. Dopiero poznanie celów jakim służy wyjaśnia jej istotę i sens. zaburzeniami funkcji rodzinnych.2. faktów. „po co istnieje instytucja". która tłoczy wodę do zbiornika. Także ich powstanie tłumaczone być może zamierzonym wywołaniem przez istniejący lub dopiero przyszły cel. Przy założeniu istnienia zależności funkcjonalnych odrzucamy pojęcie przyczyny. Wypływ wody powoduje włączenie pompy.to sprawa pewnych procedur badawczych i zabiegów statystycznych. to zaś otwiera nowy rynek pracy znowu głównie dla kobiet. świetlice. Pytaniem pomocniczym przy próbie interpretacji Ideologicznej jest „po co". którym owe fakty lub zdarzenia „służą". Jeden to śledzenie kształtu. Trudniej szukać przykładów w rzeczywistości społecznej z racji niejednoznacznego charakteru zależności i wielokierunkowych łańcuchów zależności.w czasie analizy jest zachowanie tożsamości badanego obiektu badań. Inny też jest rozmiar czasowy zachodzących zależności. W procesie rozumowania odwracamy kolejność następstwa zdarzeń i rację wyjaśniamy. które sposobne są do teleologicznej interpretacji. Pogląd o funkcjonalnym rodzaju zależności bierze się z przeświadczenia. Rozumowanie nasze obejmuje dwa wątki tematyczne. warunków.4. lecz tylko wpływają wzajemnie na swoje zmiany. Zasada wyjaśniania celowościowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie. Np. 1. „po co zaszło zdarzenie A".3. jakości i wszelkich cech „samego" obiektu badań. instytucji lub zdarzeń okoliczności „przyszłych". szczególnie w naukach przyrodniczych jest wyjaśnienie teleologiczne (celowościowe). praca chałupnicza i inne) te zaś powodują zmniejszenie zatrudnienia kobiet. Nie wyczerpują one jednak różnych możliwości interpretacji zależnościowej między zdarzeniami lub zjawiskami. oraz co bardzo ważne . nie pytamy „dlaczego". Rola badacza polega na selekcji i wyodrębnieniu zasadniczych zjawisk reagujących funkcjonalnie względem siebie. Drugi nurt penetracji i rozważań . ze skutku . Równocześnie można wyprowadzić wiele innych zależności funkcjonalnych z tego samego zjawiska.to taki schemat rozumienia prawidłowości nie jest konieczny w sensie poznawczym. przyczynowej roli w przemianach „w stawaniu" się przedmiotu naszych badań. W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk. czyli instytucji.to wyłowienie z materii historycznej zdarzeń. przedszkola. reakcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp. jakie realizuje lub jakie jej postawiono.4. lub „co jest przyczyną zjawiska A". Znanym powszechnie przykładem może być działanie domowego hydroforu. Powstaje jednak wątpliwość czy cel jakiegoś działania nie jest tożsamy ze skutkiem tego działania? Jeśli tak jest istotnie w sensie ontologicznym . badania z uwzględnieniem grup kontrolnych lub badania grup zróżnicowanych i obserwacja nasilania badanej zmiennej . Kwestia dowodu funkcjonalnej zależności między zatrudnieniem ko-biet-matek a niedostosowaniem społecznym lub np. „jak zjawisko A wpływa na zjawisko B". Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne Omówione wyżej typy wyjaśnień naukowych najpowszechniej spotyka się w empirycznych badaniach społecznych. Występuje więc tutaj szczególna sytuacja sprzężeń wielokierunkowych. W wyjaśnieniach funkcjonalnych dystans czasowy między zdarzeniami jest niewielki. Praca zawodowa utrudnia opiekę i wychowanie dzieci. Woda podnosząc swój poziom wyłącza silnik i pompa przestaje tłoczyć wodę. choć logicznie błędna jest dość powszechną regułą rozumowania i wyjaśniania. Powstają więc inicjatywy i formy pomocy dla matek wychowujących dzieci (zasiłki rodzinne. Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i często stosowany sposób wyjaśniania nazywa się wyjaśnieniem funkcjonalnym. tłumaczymy przez następstwo. Oto zwiększone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie się placówek i instytucji wychowania pozaszkolnego (żłobki.to najprostsze zabiegi empiryczne i statystyczne pozwalające wnioskować o funkcjonalnym rodzaju zależności.

Krajewski . Prawdziwość tych schematów gwarantowana jest samą ich wewnętrzną budową.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Warszawa 1960.który nasuwa najbardziej płodny sposób rozstrzygnięcia.wyjaśnienie naukowe nosi indywidualne piętno swego wykonawcy. Teoretycznie każde zdarzenie. to A jest większy od C. który przy pewnych warunkach gwarantuje niezawodność wniosków. Praca ta zawiera bardzo obszerną bibliografię prac z teorii nauki. myślowego wypróbowania najbardziej właściwego sposobu interpretacji. Jest jednak pewien schemat rozumowania. jakby sztuki. zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejścia. Warszawa 1968. Warszawa 1970. że wszystkie inne rodzaje wyjaśnienia oparte są o określone prawidła wnioskowania logicznego.O narzędziach i przedmiotach poznania. Logiczny sposób wyjaśniania zastosuje nauczyciel tłumacząc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki przez pojedynczych uczniów .4. Często należy je łączyć dla uzyskania pełniejszego obrazu istniejących zależności.O uniwersalności praw nauki.S. Warszawa 1982. Tadeusz Pawłowski . zależności jest nieskończona. Zależy ono od badającego. Warszawa 1985. Należy także dodać. albo jeżeli A jest większy od B. J. Ponadto w pewnych okolicznościach i przypadkach określany typ wyjaśnienia może okazać się całkowicie chybiony w innych zaś jest bardzo użyteczny. W. Wyjaśnienie logiczne Wreszcie należy wymienić szczególnie ważny typ wyjaśniania naukowego .1. PWN. że badania naukowe są rodzajem twórczości. Literatura zalecana: Godnym zalecenia źródłem pogłębienia wiedzy o omówionych w rozdziale problemach są następujące książki: Stanisław Kamiński . zatem niektórzy członkowie ZHP są laureatami olimpiady matematycznej. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel. inne mniej owocne. Są więc w istocie niepowtarzalne. sylogizmy i schematy zdaniowe. każdy przypadek badań nosi indywidualne piętno. a B jest większy od C. od przedmiotu. Izydora Dąmbska . Warszawa 1972. Jedne z omawianych tu typów wnioskowania są bardziej. Czasem także dobór odpowiedniego typu wyjaśnienia .Zasady nauki.wnioskujemy o przyczynach.Prawa nauki. 1. ROZDZIAŁ II Terminy i pojęcia badań pedagogicznych „Aby dobrze znać rzeczy trzeba znać ich szczegóły" La Rochefoucauld Próba klasyfikacji badań jest zamiarem ryzykownym. proces są niepowtarzalne.Struktura nauki. Lublin 1970 r. że w większości przypadków szczególnie w humanistyce nie wystarcza jeden typ wyjaśnienia. Inne: Bunge M. zmysłu poznawczego . To mała cząstka prac poświęconych teorii i klasyfikacji nauki.to kwestia jakby intuicji. organizację.Pojęcia i metody współczesnej humanistyki. Nagel .wyjaśnienie logiczne.to prawa logiczne. Wrocław 1977. Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie fragmenty. stosując badania powtarzalne i inne procedury oparte o takie umowne przeświadczenia. Najbardziej znane przykłady . Such . E. . Wspomniałem już. Posiada .Metodologia badań społecznych. Praktycznie niektóre wykazują podobieństwa i dlatego traktujemy je jako takie same.pomocą kogoś bliskiego. Podobnie jak w wielu innych sytuacjach procesu badawczego . lub zależność między ich częściami nosi znamiona oczywistości. W. Stefan Nowak. W logice taka procedura wyjaśnienia nazywa się wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy się pełnym prawem naukowego obywatelstwa. Należy tu przyznać. Prawdziwość i skuteczność wyjaśnienia to nade wszystko efekt wnikliwej postawy poznawczej. Warszawa 1967.O przyczynowości. 2. Każda zależność. zniknięciem książki ze stołu zabraniem przez osobę skoro przed wejściem tejże książka na stole leżała a po wyjściu znikła. przedmiot i procedurę Klasyfikacja zastosowana do rodzajów badań będzie obarczona formalnymi i pozaformalnymi błędami. Jevons . fakt.4. Ilość sytuacji związków. Jeżeli każde S jest P i K jest S to K jest P. Weźmy praktyczny przykład z podręcznika logiki: niektórzy uczniowie klasy są laureatami olimpiady matematycznej wszyscy uczniowie klasy są członkami ZHP. od organizacji i wielu jeszcze okoliczności. Wyjaśnienia logiczne to właśnie rozumowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania.

skutek . Szukamy odpowiedzi na pytanie „dlaczego". Wszystkie te badania wymagają specjalnych zabiegów organizacyjnych dla zachowania ich rzetelności. Efekty badań terenowych zarówno w obcej jak i polskiej tradycji socjologicznej i pedagogicznej były bardzo owocne i do dziś stanowią przykłady modelowych rozwiązań badawczych. Z punktu widzenia celu badań wyróżniamy w pedagogice a) badania teoretyczne b) badania weryfikacyjne c) badania diagnostyczne Nazwy badań w zasadzie określają ich charakter. Częstą praktyką jest powtórzenie badań w celu obserwacji zmian. Warszawa-Lwów 1934. J. okoliczności i uwarunkowań. Inny sposób podziału badań przyjmiemy stosując kryterium organizowania ich przebiegu. że badany układ lub . o wyspecjalizowanych zadaniach i komplementarnych obszarach badawczych. wszechstronnych. Znamy objawy. Pietera z lat 50. Ich przebieg jest zaprogramowany i ściśle kontrolowany. W każdym badaniu empirycznym kryje się cząstka owego teoretycznego poznania. Służą badaniom zmian jakiejś cechy pod wpływem celowo wprowadzonego czynnika do badanego układu lub pod wpływem naturalnego upływu czasu i naturalnych okoliczności. Pisarski. Wywodzą się z tradycyjnej szkoły badań socjologicznych. lub badań resortowych pochłonęły wiele środków bez widocznych efektów poznawczych a nade wszystko praktycznych. W badaniach diagnostycznych znamy efekt „czegoś". Każde jednostkowe badanie dostarcza drobnego elementu budującego teorię danej dyscypliny.to właśnie ów podział problemów badawczych między zespoły. Można zatem wyróżnić z tych względów: a) badania zespołowe b) badania terenowe c) badania powtarzalne (panelowe) Samotny. T. Dudę-Dziewierz oraz zespoły opracowujące jakieś tematy wspólne. I. wiemy co chcemy wyjaśnić. że na studia wyższe idzie coraz mniej młodzieży wiejskiej? W badaniach weryfikacyjnych znany był nam tylko przedmiot badań. Znane u nas pod nazwą tematów węzłowych. prawa rozwoju i przemian badanej rzeczywistości. Grellerówna. Coraz powszechniej uruchamiane są ogromne zespoły badawcze. D. z góry wyznaczony ze względu na jakieś jego cechy. S. Zawistowicz-Adamską.to próba sprawdzenia skutków zastosowanych rozwiązań. Suma tych zespołów oraz problemów. że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne. Odznaczają się takie badania wysokim stopniem jednolitości warsztatowej. pozwalającej budować uogólnienia.poszukujemy przyczyn.. skutków działania jakiegoś układu. rozproszone po różnych instytucjach. indywidualny badacz należy do rzadkości. kiedy to zespół ludzi obejmował badaniami pewien teren. M. Aż prosiły się o takie badanie bardzo kontrowersyjne ongiś praktyki robotnicze dla studentów. Dlaczego? co jest tego przyczyną? Jakie warunki powodują drugoroczność wśród uczniów określonej szkoły? Co sprawia. Ich osobliwość .jednak istotne walory porządkujące i wyjaśniające. jakie rozstrzygają daje wrażenie badań kompleksowych. Mysłakowskiego. Badania terenowe mają mniejszy. Bujaka. Badania powtarzalne (panelowe) . np. II. ich kierunku lub nasilenia. często ściśle określony zasięg terenowy. źródeł. to także poszukiwanie cech. Najpowszechniejsze badania . Ranga uogólnień zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka. Nie znaliśmy jego skutków i przebiegu.to szczególny rodzaj badań oparty o kilka teoretycznych założeń i dość żmudne zabiegi organizacyjne. Szukaliśmy odpowiedzi na pytanie „jak". Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Byłoby rzeczą bardzo interesującą przeanalizować warsztat i efekt badań w tak różnym czasie jak badania Le Playa z drugiej połowy XIX w. Kursa. Badania teoretyczne . środowisko. „co jest przyczyną zdarzenia”. generalizacje. Mysłakowskiego z lat 30. Z. Kieruje takimi badaniami sztab ludzi. Z. Badania weryfikacyjne .to badania mające na celu diagnozę określonego stanu rzeczy lub zdarzenia. Wychowanie w środowisku małomiasteczkowym. właściwości zdarzeń i procesów.możemy uznać. i najświeższe pedagogów toruńskich we wsi Ciche Górne. Badania pedagogiczne może w większym stopniu niż gdzie indziej określane są przez cele jakim służą. Odmienne w swych założeniach organizacyjnych są badania terenowe. Takie badanie stosujemy szukając wad i zalet „tradycyjnego" i „nowoczesnego" modelu rodziny i stosunków wewnątrz rodziny. Badacz zakłada więc. Mówiąc bardziej ogólnie . Takie właśnie badania były źródłem socjograficznych opracowań socjologów i pedagogów. jako że i tutaj nie ma pełnej jasności. K. Coraz więcej badań organizowanych jest przez rozproszone zespoły. Wypada tu wymienić F.to wszelkie poznanie zmierzające do gromadzenia wiedzy teoretycznej. Wzrasta liczba młodzieży narkotyzującej się. Zespół badawczy jest starannie dobierany i specjalnie przygotowywany do badań. coraz częściej jednotematyczne badania prowadzone są na wielkich obszarach kraju lub nawet w różnych krajach świata. Dotychczasowa praktyka nie potwierdziła walorów takich badań zespołowych. Posługuje się najczęściej wystandaryzowanymi narzędziami badań.

jej struktury. Ufa wreszcie. Ajdukiewicz egzamplifikując ich gramatyczny charakter podkreślał jednoznaczność pierwszych i wieloznaczność drugich. iż w jego typologii odgrywają rolę zarówno czynniki organizacyjne. Kolejnym kryterium podziału badań jest przedmiot naukowego poznania. poszukują przyczyn głównych i wtórnych. III. Są jakby „bogatsze" w problematykę i zakres tej problematyki. Przy badaniu zjawisk rozproszonych często na wielkich obszarach i zbiorowościach znowu musimy się uciec do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. Trudności organizacyjne odnoszą się do identyfikacji elementów układu (czasem nawet po latach). funkcji efektywności. badania powtarzalne i zespołowe. W tych obrazach zawarte są określone sugestie wyjaśniające. opinie nauczycieli o reformie szkolnej. dominujących i uzupełniających. Wrażenie takie jest uzasadnione poniekąd. albo inaczej mówiąc poszczególne rodzaje badań nie mogą korzystać z formalnej właściwości klasyfikacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu Ten obszar działalności intelektualnej człowieka jest bowiem niesłychanie zindywidualizowany. rozstrzygają problemy zawierające co najmniej dwie zmienne. To różnego typu sondaże i badania statystyczne zbiorowości. W badaniach zbiorowości dominują techniki kwestionariuszowe. także elementu intuicji bądź fantazji. Charakteryzując w ten sposób zróżnicowanie proceduralne badań mam świadomość. zbiorowości. dają szansę różnorodnych odpowiedzi. skale. Badania panelowe choć oparte o kruche zasady empiryczne i posługujące się zawodnymi regułami wnioskowania są niezwykle atrakcyjną formą poznawania genezy i kierunku zdarzeń społecznych. IV. Wymienione przykłady zostaną sformułowane w tym wypadku inaczej. Wyróżniamy zatem: a) badania opisowe b) badania wyjaśniające Badania opisowe mają za przedmiot pojedyncze zjawiska. jak i zróżnicowanie przedmiotowe. Drugie zaczynają się najczęściej od wyrazu „jak" lub podobnie i nie mogą być skwitowane tak definitywną odpowiedzią. którego owocem jest opis sprawozdawczy. że badane zdarzenie lub układ są względnie izolowane. indywidualne zdarzenia. K. To najczęściej badanie. Badania wyjaśniające szukają przede wszystkim związków między cechami. Ścisłość definicyjna klasyfikację taką uczyniłaby nieużytecznym . wymagającym dużej znajomości rzeczy. ale bez odrębnych badań mogą to być tylko domniemania nieuprawnione empirycznie. Te dwa rodzaje pytań dają podstawę do rozróżnienia 2 typów problemów badawczych. gdzie dominującym kryterium podziału jest procedura badawcza. często kontro-wersyjnych. Przykładem takich badań może być skład socjalny studentów. oraz 2) problemów dotyczących relacji i związków między zmiennymi czyli pytań o złożone zależności. „Rola wychowawcza i kształcąca wakacji wobec dzieci szkolnych". pytań rozstrzygnięć i pytań dopełnień. Dominują tu badania źródeł. sposób spędzenia wakacji przez dzieci szkolne. zastosowania trafnych i rzetelnych narzędzi badań. Szczególnie kusząca jest możliwość świadomego kształtowania rozwoju wydarzeń „tworzenia" nowych jakości przez celowe wprowadzanie czynnika eksperymentalnego. tak zresztą jak i wrażenie. „Subiektywne i obiektywne przesłanki postawy niechęci nauczycieli do reformy szkolnej". Z tego względu wyróżnić można a) badania instytucji b) badania zbiorowości c) badania zjawisk i procesów Rozróżnienie powyższe zawiera sugestię. zachowania szczególnej staranności i jednolitości podejścia badawczego u kolejnych uczestników badań. oczywiste. pośrednio metoda badawcza. 1) problemów dotyczących cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze jakby fakty. których wyjaśnienie może być jednoznaczne. że innych procedur badawczych wymagają badania opisowe i zespołowe. zabiegi statystyczne. aby w zmiennych warunkach i czasie badały jednak to samo. jeśli pominąć niedoskonałości języka autora. że me może ono być ścisłe. Po wtóre zakłada. Tu dominują sondaże ankietowe. zdarzenia. Pierwsze zaczynają się od partykuły „czy" i wymagają odpowiedzi „tak" lub „nie". Są wielowątkowe bo poszukują różnych możliwości wyjaśnienia. Powyższe sformułowania. Źródłem tego rozróżnienia jest istnienie w logice 2 rodzajów pytań: tzw. Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formułowane problemy jest zabiegiem trudnym. wymagają namysłu i określonego poziomu orientacji w problematyce. Ale w każdym przypadku za okoliczność rozstrzygającą przyjmują kryterium dominujące. dokumentacji. zmiennymi. istoty i charakteru procesów wychowawczych. często tylko hipotetycznie rozstrzygalne.pewne zdarzenia są takie same w dwu punktach czasu. Na koniec należy wymienić jeszcze jeden typ klasyfikacji badań. eksperymentalne sposoby wywoływania reakcji. zależności między zjawiskami. które dają fotografię. „Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania się ilości młodzieży chłopskiej na studiach wyższych". rejestracyjne i opisowe sposoby gromadzenia materiałów. Intuicja badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiegoś zjawiska. Jakby określają naszą niewiedzę. zawierają w sobie wiele niejasności. wszelkiego typu testy. Weźmy oto jako przykład badanie placówki wychowawczej. Każdy przypadek stwarza inne szansę i inne konieczności powszechnym zjawiskiem będzie krzyżowanie się różnych typów badań i reguł postępowania. Przenosi innymi słowy na zjawiska społeczne cechy i właściwości fizycznych bądź chemicznych układów doświadczalnych. że na układ lub zdarzenie oddziaływają w określonym kierunku tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejące.

że badać będziemy wpływ rodziny na aspiracje jej młodzieży. jakie techniki i narzędzia dobieramy aby je rozwiązać. Na marginesie tego postulatu należy przypomnieć trafne propozycje H. Jakość wiedzy potrzebnej dla sformułowania hipotez roboczych można podzielić na 2 grupy. ale dopiero z treści problemów dowiadujemy się. Przeprowadzamy wówczas rodzaj sondażu dla zdobycia podstawowych wiadomości o interesującej nas społeczności. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości tym samym określają teren badawczych poszukiwań. Np. rozmowy z opiekunem społecznym.schematem. Problemy a hipotezy 2. ad 1) „Jakie są rozmiary dojeżdżania młodzieży do szkół ponadpodstawowych". Bo choć problemy badawcze określają zakres naszej niewiedzy. W naszym przypadku mogłoby to być: zapoznanie się z danymi urzędowymi. Problem badawczy. Rozstrzygnięcie problemu badawczego może mieć dwojakie konsekwencje. metod. wymagającym poważnego namysłu i pewnego zasobu wiedzy. „nie". jednak aby można było kierować ich przebiegiem. ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące. przedmiotu i organizacji narzucających badaczowi za każdym razem inne dyspozycje i wymagających innej postawy poznawczej. Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny. W przypadku zupełnego braku wiadomości pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala na ich szybkie poznanie. Tak ważny. Do pierwszej należą wiadomości o przedmiocie badań i to wiadomości typu demograficznego. że francuski uczony G.. Do drugiej grupy wiadomości zaliczyłbym wiadomości ogólne z zakresu wychowania. Stanowią podstawę tworzenia hipotez. Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań. Najlepszym źródłem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu. ad 2) „Jaki jest wpływ dezorganizacji rodziny na aspiracje oświatowe młodzieży".2. Drugie wywodzą się z pytań dopełnień i odpowiedzi na nie są złożone. W fazie koncepcji nie można niestety zdobyć całkowitej pewności. Pierwsze wywodzą się z pytań rozstrzygnięć i odpowiedzią na nie jest definitywne i jednoznaczne „tak". . wielowarstwowe. Musimy zaufać naszej wiedzy i intuicji badawczej. bez wyraźnie postawionego pytania". jest konieczność zawarcia w nich wszystkich generalnych zależności między zmiennymi. zawarty w temacie badań. Dzięki temu dość ściśle będziemy mieć wyznaczony zakres badanych zjawisk.2. 2) Drugim warunkiem poprawności sformułowanych przez nas problemów. Formułowanie problemów badawczych. „jest tak i tak" itp. 3) Trzecim warunkiem poprawności problemu badawczego jest jego rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna. oraz znajomość badań i wyników badań podobnych lub zbliżonych zagadnień na innym terenie. zaznaczyć trzeba. to kwestia nawet paru lat. po wtóre może doprowadzić do ważnych ustaleń naukowo-poznawczych. kulturalnego itp. Formułowanie hipotez Dochodzimy w tym miejscu do momentu. czy problem posiada te dwa istotne walory. Dokonana typologia. a poznanie takie. praw społecznych. przedmiotem badań może być rodzina wiejska. możemy domyślać się nawet kierunków tych zależności. jeśli chcemy aby był prawidłowy. potrzebna jest wiedza bardziej szczegółowa o przedmiocie naszych zainteresowań. Ta otwartość poznawcza i elastyczność wykonawcza .2.e jego celów. 2.to ważne atrybuty badacza humanisty i taką postawę wywołać miała zaprezentowana klasyfikacja. uciec się można do badań wstępnych. oraz b) relacji łączących zmienne. problemy. Formułowanie problemów stanowi więc ogromnie ważny etap w koncepcyjnej fazie badań. ekonomicznego. Np. będącymi w dyspozycji instytucji. czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji. Bechelarde powiada iż „nie ma nauki. przy celowym braku ścisłości definicyjnych miała ukazać tylko główne obszary penetracji intelektualnej humanistyki' Służyć może uświadomieniu niezwykłego zróżnicowania procesu badawczego w zakres. Problemy badawcze pośrednio stanowią podstawę do typologii zmiennych zależnych i niezależnych a także wskaźników do zmiennych. Formułowanie problemów badawczych jest więc ze wszech miar ważnym zabiegiem. w którym konieczna jest pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. polegający na precyzyjnym rozbiciu tematu na pytania.1.2. elementów socjologii. Muszyńskiego wedle którego problemy dotyczą dwu kategorii faktów: a) własności „przedmiotów". Zabieg ten musi jednak spełniać kilka warunków. 2. uwarunkowane. to aby zrobić to trafnie trzeba sporo wiedzieć o przedmiocie naszych badań. Oczywiście skutki te nie wykluczają się wzajemnie. 1) Otóż sformułowane problemy muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy. Możemy zdawać sobie sprawę z istnienia zależności między dwoma zjawiskami. obiekcie lub zjawisku. Od problemów także zależy. ankieta wśród dzieci na temat wielkości rodzin itp. Po pierwsze może przynieść określone korzyści praktyczne. bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu.

. Bardziej jasny staje się wówczas sam problem i znacznie łatwiej opracować można cały warsztat badawczy i techniki badawcze. znając szereg wskaźników określających poziom danej cechy. Orzekamy o właściwościach małżeństw rozwodzących się na podstawie badań wybranego celowo lub losowo zbioru małżeństw. Natomiast jego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznościami tworzy zależność. Ten apel wielkiego filozofia. Oznacza to. jak przeprowadzić eksperyment pedagogiczny. poznane szlaki. co i jak należy zbadać. zespołowych i robionych na wielkich populacjach. . że . lecz w dziedziny niepoznane. Nie wolno nam faktów dobierać lub odrzucać w zależności od ich „przylegania" do prawdopodobieństw zawartych w hipotezach. osiągniętego (. powiązań między jego elementem. że podstawą uogólnienia jest prawie zawsze badanie niepełnej liczby elementów jakiegoś globalnego zbioru. śmiałości w formułowaniu hipotez. może stanowić hipotezę wyjściową do badań sprawdzających jej prawdziwość. Brak wszelkich placówek oświatowych. Hipoteza w dalszym toku postępowania badawczego może być udowodniona przez zebranie danych popierających wysuwaną zależność lub obalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych świadczących o fałszywości założenia. brak kontaktów ze środowiskiem kulturalnym będą uważane za wskaźniki niskiego poziomu kulturalnego środowiska . Określają. z pozoru niesposobne do poznania. że podawane przykłady nie roszczą sobie prawa do prawdziwości.: „niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego wpływa ujemnie na ambicje naukowe dzieci". Zbudowanie hipotez jest zabiegiem polegającym na zbudowaniu domniemanej teorii dotyczącej natury zjawiska. Kartezjusz apeluje do nas.) na p o d s t a w i e d a n y c h w y j ś c i o w y c h " (T. jego wielkości i proporcji itp.3. Reguły te określają właściwą liczebność próby oraz inne statystyczne cechy zbiorowości badanej. często nie doceniane. a wi ęc t e ż i d o m y s ł w p o s t a ci uogólnienia. Hipotezy buduje się wierząc. brak inteligencji. Ich znaczenie. Nie dotyczy zaś poszukiwania wiedzy i śmiałości w podejmowaniu tematów. O określonym poziomie kulturalnym czy materialnym możemy mówić. lub „powstanie wielkiego zakładu przemysłowego wpływa na zwiększenie zainteresowań młodzieży wykształceniem technicznym". Od hipotez bowiem także zależy.Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakresów można dopiero przystąpić do formułowania hipotez. 1. 2. brak zainteresowania prasą. Stanowią one równocześnie wyzwanie badawcze.podobnie jak bywa w autentycznych badaniach .cechy tego środowiska.wyprowadzane z uogólnienia prostych obserwacji. Tę śmiałość sankcjonuje wielki Einstein pięknym aforyzmem: „nie dokonuje odkryć. Powinna być na tyle precyzyjna. często bardzo małą część ogólnego zbioru. A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności interesujących badacza oraz cech środowiska. Pojęcie modelu w badaniach społecznych W badaniach społecznych regułą jest budowanie uogólnień w oparciu 3 indukcję niezupełną. — Hipotezy złożone . Posługiwać się możemy dwoma rodzajami hipotez w zależności od stopnia ich ogólności. stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań. Hipoteza musi określać zależności między zmiennymi.mogą być prawdziwe lub fałszywe. Wprawdzie nie na teren irracjonalnych dywagacji. Jest pożądane wychodzenie poza utarte. do prawd ju ż ogłoszonych. Podział ten ma swoje uzasadnienie w przypadku prowadzenia badań wyspecjalizowanych. W przypadku badań indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojęciowa. Badania takie w pedagogice bardzo często. książką. że nie można w nie wątpić". Typowanie cech znaczących może się dokonać w oparciu o znajomość wskaźników tych cech. Moim zdaniem bardziej pożyteczne jest sformułowanie wielu szczególnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. Hipoteza w badaniach pedagogicznych przybiera najczęściej kształt zależności prawdopodobnej dwu zjawisk. że szczypta niemożliwości w hipotezach jest zawsze bardzo pożądana. aby ściśle ograniczyć zasięg swego znaczenia. W posługiwaniu się hipotezami obowiązuje ostrożność. Pragnę uczynić zastrzeżenie. obiektu lub zjawiska. Będziemy zatem używać określenia hipotez bez tych przymiotników.. Hipoteza wreszcie powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej. w przekonaniu o uniwersalności związku przyczynowoskutkowego.Hipotezy proste . jest jednak bardzo istotne. Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez obejmujących wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska. Niektórzy socjologowie dzielą hipotezy na teoretyczne i robocze. odnosi się jednak do finału poznania. jak zbudować kwestionariusz. Wydaje się. że w naturze panuje pewien ład. Są tylko przykładami o tyle doskonałymi. w socjologii prawie wyłącznie kierują się regułami statystycznego doboru próby reprezentacyjnej. Innymi słowy hipoteza może kierować poznaniem. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. który stanowi określoną. To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliżować naszej inwencji badawczej. „ H i p o t e z ą n az yw a się wszelkie twierdzenia częściowo t yl k o uzasad n i o n e .zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków. np. kto nie bada niemożliwości". p r z e t o t a k ż e w s z e l k i d o m y s ł . 2. która w pewnego typu badaniach. jak będą wyglądały nasze techniki badawcze i główne k ie ru n k i badań. aby: „nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. ale nie może go zastąpić.. Kotarbiński 1960). za p o m o c ą k t ó r e g o t ł u m a c z y m y d a n e f a k t y c z n e .

laka bowiem będzie zasadność (formułowania) opinii i budowania uogólnień na temat polskiej młodzieży robotniczej na podstawie badań młodych robotników Nowej H u t y lub oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie badań jednej placówki. Sam termin model pojawia się w wielorakich znaczeniach. procesów nie można sformułować żadnych formalnych kryteriów. 1973). Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych „Cała nauka opiera się na założeniu. Wymienione znaczenia mają charakter empiryczny. Oto weźmy przykład zjawiska „sieroctwo społeczne". czyli posiadają swoje konkretne l u b statystyczne desygnaty. na miejscu) dom dziecka pod względem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie społecznym. Mówi się więc o modelowym (czyli wzorowym) stanie przedsiębiorstwa. Model występuje też w znaczeniu „przeciętnej" czyli teoretycznej wielkości wynikającej z wielkości rzeczywistych obliczonej jako ich przeciętna. Wilson (Z. Empirycznie jednak opisujemy go przez typologię głównych cech (czyli zmiennych) tego stanu. syndrom osamotnienia) są głównymi. Przy zalecaniu ostrożności w budowaniu uogólnień należy jednak uznać prawo każdego badacza do budowania uogólnień sprawozdawczych pod warunkiem wykonania badań zgodnych z regułami metodologicznymi oraz. odtrącenie przez rodziców (stan emocjonalny). W t ym przypadku modelem zastępczego poznania była rodzina statystyczna. Te trzy cechy (lepiej zespoły cech. w psychologii używa się określenia syndrom. całościowy. Bardzo złożony społecznie proces i skomplikowany stan psychiczny. Np. za bardzo ryzykowne przyjęcie istnienia tej relacji między rodziną szwedzką a rodziną japońska. Pamiętać też należy. rodzaje.to suma ontologicznych faktów i przysługujących im właściwości. o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunków rodzinnych. W sumie to co daje się zaobserwować w każdym zdarzeniu lub zjawisku — to kilka podstawowych cech konstytutywnych dla danego zdarzenia. organizację życia). że podobne zdarzenia zachodzą w podobnych okolicznościach" . badając podkulturę młodzieży nie należy formułować wniosków o kryzysie moralnym społeczeństwa.napisał E. że rozpraszaniu niepewności bądź utwierdzeniu wniosków służą badania weryfikacyjne. czasu wolnego. Z drugiej strony badając dostępny poznawczo (czyli dostępny fizycznie. że podobnie swą rolę spełniają inne domy. obiektywnego podobieństwa. Oczywiście badamy także ich genezę. W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny.B. Nasuwa się pytanie. zdarzeń. manifestacje. skutki. Wszelka niepewność co do istnienia miedzy zdarzeniami. Używa się więc terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejąc przez to jej strukturę. funkcje. Wilson 1964). jak również jako reguła wspomagająca poprawne wnioskowanie i budowanie uogólnień. zjawiskami racjonalnego. towarzyszące mu oraz spowodowane przez nie. globalny. lub statystyczny obraz jej funkcjonowania. Istnienie takiego podobieństwa upoważnia do dokonywania operacji poznawczych na układzie modelowym czyli zastępczym i myślowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z układu modelowego na układ inny. model aktywności kulturalnej studentów (rozumiejąc przez to strukturę zajęć. że j e s t do niego w i s t o t n y sposób p od o b n y. Występuje więc model w znaczeniu normy czyli określonego pożądanego stanu rzeczy. obiektami lub procesami relacji modelowej winna być powodem wzmożonej ostrożności w przenoszeniu wniosków i uogólnień. Teoria modelu jako narzędzia poznania jest bardzo pożyteczna zarówno jako źródło określonej postawy badawczej. 2. ule logicznie zasadne uznamy podobieństwo młodych robotników Nowej Huty i młodych robotników w Polsce. . Rozterki dotyczącej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie zastępczym czyli modelu na przedmiot właściwy. Otóż w metodologii spotykamy pojęcie modelu rozumianego jako narzędzie poznania. poczucie osamotnienia (stan psychiczny). okoliczności zaś to warunki i cechy wywołujące zdarzenie. które poddajemy analizie. Poza kryterium obiektywnej zdroworozsądkowej analizy podobieństw dwu układów. Na czym polega owo podobieństwo zdarzeń i podobieństwo okoliczności? Otóż zdarzenie . obserwacji i opisowi. k t ó r y s t a n o w i n a r z ę d z i e p o ś r e d n i e g o p o z n a n i a i n n e g o u k ł a d u p r z ez to.4. Tak wiec za irracjonalne uznalibyśmy istnienie relacji modelowych miedzy trąbą słonia a pierścienicami. Stwierdzając w roczniku statystycznym wzrastającą z roku na rok ilość rozwodów mamy prawo domniemywać istnienie licznych okoliczności kryzysogennych w polskiej rodzinie. Należą do nich: opuszczenie przez rodziców (fizyczne). że uogólnienia dotyczyć będą ściśle obszaru spraw badanych. sposoby kompensacji i terapii. bądź skutki wychowawcze działalności młodzieżowego domu kultury w Tarnowie do efektywności wychowawczej placówek wychowania pozaszkolnego.). Badając wielkomiejską szkołę średnią nie należy wniosków przenosić na system oświatowy kraju. l u b wię ks z oś ć cech obu u k ł a d ó w j e s t a n a l o g i c z n a a u k ł a d m o de lo w y je s t ba r dz ie j d o s t ę p n y poznawczo. Inaczej rzecz się ma z pojęciem modelu jako kategorii metodologicznej. Powodzenie badań na obiekcie zastępczym czyli modelu zależy od istnienia między przedmiotami.Mniej znane są metodologiczne reguły budowania uogólnień w oparciu o badania niepełne (Sztompka P. nasilenie. które przyjęło się w metodologii nazywać zmiennymi.B. jaki stopień podobieństwa upoważnia do takich operacji i rodzą się rozterki odnośnie prawomocności wniosków i uogólnień. M o d e l to u k ł a d . Każde jednak zjawisko posiada . uczestnictwo w placówkach itp. możemy domniemywać. arbitralny cha rakter i podejmuje ją sam badacz. obiekt globalny również rozstrzygnąć nie można jednoznacznie. zbiorami. konstytutywnymi składnikami zjawiska.

Te empiryczne czynniki wskazujące. lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny. określają ich cel. bo jak większość pojęć w metodyce badań społecznych najłatwiej się definiuje kontekstowo. Badacz musi wybrać i nazwać cechy (zmienne). z d a r z e n i e l u b z j a w i s k o na po ds t aw i e z a j ś c i a którego w n i o s k u j e m y z pewnością.4. Jest oczywiste. kierunek zmian innej osoby. Znaczy to np. tyle.y kontekst kulturowy. Ale życie kulturalne rodziny (zmienna niezależna) określa. Znacznie ważniejsza jest świadomość jaki jest związek między poszczególnymi cechami. „istnienie pomocy dydaktycznych".4. Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiegoś zdarzenia czy procesu . We wszystkich tych wypadkach dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej. że w tym przypadku mamy do czynienia tylko z różnym stopniem ogólności zmiennych.to jakby rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone. jakość lub kierunek rozwoju i wówczas jest zmienną zależną. która determinuje jej ilość. k t ó r e nas i n t e r e s u j e " (S. Np. opisywane. zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny.2. skutki nadmiernego zagęszczenia klas szkolnych. Nowak 1970). Mogą to być: wskaźnik rozwodów. a która podlega wpływom.oznacza decyzję pod jakim względem będziemy badać zdarzenie czy proces. dla opisania lub ocenienia „warunków nauczania" (zmienna) przyjmujemy np. poziom wiedzy i przygotowanie rodziców do wspólnego życia itp. wpływa na zainteresowania. aspiracje k ul turalne dzieci (zmienna zależna). Ich typologia zależy od tego czy chcemy znać źródła czy przejawy zjawiska. Przy badaniu kryzysu rodziny. obserwowalnych mierzalnych równoważników. jaka jest badana cecha nazywamy wskaźnikami. zaburzenia funkcji opiekuńczych i emocjonalnych. Badamy aspiracje życiowe młodzieży. składają się na to zjawisko „kryzys rodziny". W badaniach zmienne mogą pełnić różną rolę. Wskaźniki i ich rodzaje Aby komunikatywnie opisać zmienne bądź to ilościowe bądź jakościowe musimy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. nasilania się). „ilość dzieci w klasie". W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas analizowana w połączeniu z inną.1. 2. Termin „kryzys rodziny" jeśli staje się w jakiejś konfiguracji częścią tematu badawczego jest warsztatowo. Rozmiary alkoholizmu . Jest więc zmienną niezależną. albo ilość rozwodów na każde 100 zawieranych małżeństw. jaki jest kierunek zależności między nimi. być wyrażone ilościowo (wskaźnik rozwodów. Nie taki podział zmiennych jest jednak najważniejszy. Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. mierzone. 2. że wskaźnik . bądź z określonym prawdopodobieństwem.takie zmienne i w każdej sytuacji badawczej musimy umieć odszukać i nazwać zespół zmiennych tworzący jakiś fakt. albo na 1000 małżeństw. która wpływa na inne. empirycznie nieinstruktywny. że inne cechy będziemy badać interesując się procesem dydaktycznym w klasie a inne wówczas gdy badać bodziemy więzi nieformalne między dziećmi oraz ich pozycję w grupie. Te zmienne muszą być takie aby mogły być empirycznie poznawane. zdarzenie lub proces. zagęszczenie klas szkolnych) lub jakościowo (przyczyny rozwodów. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje Typologia zmiennych . Spotkać się można jeszcze w podręcznikach metodyki badań z określeniem zmiennej pośredniczącej. Również tożsamość zmiennej i wskaźnika będziemy obserwować przy następujących zmiennych: przestępczość nieletnich. Wskaźnik jest tu równocześnie zmienną. Otóż wskaźnikiem będzie liczba rozwodów na 10 tyś.to p e w n a cecha.to zespół cyfr a zmienna to sformułowana przez nas tendencja (wskaźnik wzrostu. Wydaje się bowiem. Wymaga tylko praktycznej egzemplifikacji. bądź wreszcie z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w y ż s z y m od p r z e c i ę t n e go iż zac h o d z i z j a w i s k o . zdefiniowania. Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa podstawowe typy jest ogromnie ważna bo określa kierunek badań a także rozwiązania techniczne warsztatu badawczego. Są to jednak już pewne warianty wymienionych już zmiennych lub w przypadku zmiennej globalnej określanie różnego stopnia ogólności i szczegółowości zmiennych. globalnej i inne. które tworzą. czyli pierwsza będzie zmienną zależną a poziom dochodów zmienną niezależną. przyjęliśmy jako jedną ze zmiennych rozwody. skutki wychowawcze i społeczne c/. bezpieczeństwo na drogach. mieszkańców. „ W s k a ź n i k . Zmienną niezależną będzie w tym wypadku środowisko rodzinne a zmienną zależną plany kształcenia. Poziom dochodów rodziny robotniczej (zmienna niezależna) wpływa na formy życia kulturalnego tejże rodziny (zmienna zależna). Jak choćby z powyższych przykładów widać zmienne mogą. Jest to bardzo udana definicja wskaźnika. a właściwie z różnym sposobem ich określania. ilość sierot społecznych. liczone. „wykształcenie nauczycieli" „pora rozpoczynania lekcji" itp. W zależności od tego jedne zmienne nazywają się zmiennymi niezależnymi a drugie zmiennymi zależnymi. Wśród zmiennych wyłowiliśmy „plany dotyczące kształcenia" oraz „rodzaj środowiska rodzinnego". Wśród cech (zmiennych) tego zjawiska przyjęliśmy i takie: wydatki na „życie kulturalne" oraz poziom dochodów. rozmiary alkoholizmu. W jednym przypadku jakaś cecha wpływa na ilość. ilość telewizorów. recepcja przekazów telewizyjnych). Przyjęte zatem przez badacza zmienne nadają badaniom kierunek. że ta pierwsza będzie warunkowana przez drugą. jakość. Nie jest to ani wyczerpująca ani prawidłowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujących kryzys rodziny.

który jak dowodzą badania i uczy doświadczenie może pojawiać się w pewnych postaciach także we własnej rodzinie. To grozi popełnieniem pomyłki albo co najmniej zawężeniem prawa do generalizacji. pełną rodzinę.Kartezjusza regułę nakazującą dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek. Wnioskujemy więc o istnieniu jakiegoś zdarzenia. że wystąpiło zjawisko choroby. jakie budujemy w naukach społecznych w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników mogą być obarczone ryzykiem błędu. zaburzone zachowanie dziecka. Są to więc operacje myślowych i rzeczowych podziałów — klasyfikacji faktów. bezpieczeństwo na drogach . rzeczy. sposób zachowania apatyczny lub agresywny . szukamy innych faktów (wskaźników).5. ile by się dało i ile byłoby potrzeba dla lepszego jej rozwiązania. że większość procesów poznawczych i schematów wnioskowania przebiega wedle takich właśnie reguł. Znajduje ona zastosowanie w różnych etapach badań i służy różnym celom. We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakieś zjawisko. empirycznym związkiem zależności. że młody człowiek został wciągnięty do bandy lub innej grupy nieformalnej. Następnie każdej zmiennej trzeba wynaleźć i racjonalnie przypisać maksymalną ilość empirycznych wskaźników.). że oba zjawiska mają w tym swój udział. Takie wskaźniki nazywane bywają czasem wskaźnikami inferencyjnymi. obserwowalnym i zmienna. Innego przykładu dostarczają badania nad młodzieżą wiejską na studiach. Tymczasem dziecko ma zamożną. Aby zyskać potwierdzenie istnienia takiego faktu musi szukać często żmudnie innych zdarzeń (wskaźników) wskazując. Np. przestępczej. którą wskazuje (określa. Wychowawcza może domyślać się w swojej placówce istnienia tzw. których istnienie dowodzi istnienia całej zmiennej. empirycznej obserwacji cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni związek między nimi. 2. A przecież różny jest wówczas sposób postępowania szkoły. że istotnie taka forma życia w placówce wystąpiła. W innej sytuacji obserwujemy określone.ilością wypadków.. Częściej jednak zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia czy procesu opisujemy. U dziecka obserwuje się nagle symptomy podkultury młodzieżowej (muzycznej. Tradycyjnie będzie to woń alkoholu. zauważył bowiem określone zachowanie młodzieży np. I niczego nie wyjaśnia łatwo sformułowany sąd. Podkreślanie ich odrębności i szczególności w badaniach pedagogicznych byłoby niewłaściwe z tej racji. szerzej. czego nie obserwujemy. że obowiązkiem badacza jest troska aby każdy problem badawczy został rozczłonkowany na maksymalną ilość cech (zmiennych) określonych przez zakres problemów. ale jest to szczególny przypadek wskaźnika empirycznego. które jest wskaźnikiem czegoś. Taki zaś rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem definicyjnym. Widząc kogoś leżącego na ulicy domniemamy. które w świetle wiedzy psychopedagogicznej są wskaźnikami sieroctwa społecznego. Otóż w badaniach pedagogicznych. może wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. może ich nieudolność życiowa. czego się tylko domyślamy. Ale właśnie taka jest natura poznania społecznego. również społecznych wskaźnik W może wskazywać zjawisko Z. zaniedbany wygląd dziecka. co może wskazywać. . Wypieki u dziecka są empirycznym wskaźnikiem gorączki. a nie opilstwa. ale o niewiadomym charakterze. Ten człowiek może być jednak chory. nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywódca czy inni tzw.określamy przez wskazanie ilości wypijanego alkoholu. ale te same wskaźni ki w świetle doświadczenia i znanych teorii zdają się dowodzić iż przyczyna leży w warunkach materialnych tej młodzieży. opuszczanie lekcji. definiuje) jest zjawiskiem obserwowalnym. ale także może wskazywać zjawisko T. „ludzie". szukamy jego potwierdzenia. oceniamy lub uznajemy za istniejące na podstawie bezpośredniej. zjawisk służące analizie. Starannie odrobione lekcje u dziecka są empirycznym wskaźnikiem określonej postawy wobec nauki. drugiego życia. Reguła niniejsza powinna być jedną z naczelnych zasad metodyki badań społecznych.znaczy to. To twierdzenie wymaga krótkiego komentarza. Taki rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem empirycznym. Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mogą być empirycznym wskaźnikiem warunków wychowawczych w internacie (oczywiście nie jako jedyny wskaźnik). Dopiero szczegółowe badania potwierdzają rzeczywisty stan sieroctwa społecznego. Wskaźnik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym. Pewna suma faktów i zachowań dziecka będzie wskaźnikiem jego przynależności do grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktów i zachowań może wskazywać na zaburzenia funkcji rodziny bez przynależności do bandy. Wszystkie twierdzenia. Jeśli jej braknie . Określona ilość faktów (wskaźników) wskazuje. że zaniżone aspiracje są wynikiem poziomu funkcjonowania szkoły wiejskiej. o jego istnieniu lub rozmiarach możemy tylko snuć mniej lub bardziej uprawnione domysły. Szukamy więc innego wskaźnika cechy opilstwa. które potwierdziłyby istnienie domniemywanej cechy.. Wszystkie te zmienne mają charakter ilościowy. Niekiedy zjawisko badane jest ukryte. Poprzedni podrozdział jest przykładem. Dla nas wypływa z tych przykładów ważne doświadczenie i praktyczna reguła. Klasyfikacja jako narzędzie poznania Wśród prawideł racjonalnego postępowania znajdujemy „W rozprawie o metodzie" .wskazują na dezorganizację życia rodzinnego. Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak prostym. Spory wokół problemu trwają od dawna. Może to być zmianowa praca rodziców. gorączka zaś jest empirycznym wskaźnikiem choroby. że jest pijany.

że suma zakresów nazw klasyfikujących jest równa (adekwatna) lub wyczerpała całkowicie zakres nazwy pojęcia klasyfikowanego. pracowników oświaty na nauczycieli szkół. Dwie zasady określają owe stosunki między zakresem pojęć. średnim i zawodowym. że ich zakresy wzajemnie się wykluczają. Natomiast stosunek między zakresem pojęć klasyfikujących a zakresem pojęcia klasyfikowanego określa zasada wyczerpywania (zwane też zasadą całkowitości lub adekwatności). Oznacza ona. Jest to reguła budowania uogólnień. inteligenckiego i innego. czyli w operacjach służących budowaniu całości np. Podziały dychotomiczne oraz wedle zasady są klasyfikacjami prostymi.charytatywne i niecharytatywne itp. Podziały takie mają zagwarantowane zasady poprawności z samej istoty takiej klasyfikacji.Z koniecznością podziałów . Przypadkiem jest. rzeczywistości wychowawczej nie znajdziemy wiele. Takie podziały jednego pojęcia wedle różnych zasad nazywamy klasyfikacją wielowzględową krzyżujących się podziałów. zawodowych i specjalnych. K l a s yf i k a c j a j e s t z bi orem n a z w o o k r e ś l o n yc h s t o s u n k a c h m i ę d z y i c h z a k r e s a m i or az o o k r e ś l o n y c h stos u n k a c h m i ę d z y i c h zakresem a zbi orem k l a s y f i k o w a n y m (T. o których mowa w definicji. Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie podziału wedle pewnej zasady.klasyfikacji spotkamy się także i w operacjach zmierzających do syntezy. podstawowym i niepełnym podstawowym. Można jednak dzielić uczniów wedle innej zasady np. Znany i pomocny dla celów badawczych może być schemat prostokąta. następnie części te lub jedną z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wówczas mamy postać klasyfikacji złożonej wielowzględowej o kształcie piętrowym. albo uczniowie pochodzenia chłopskiego. W tym rozumieniu K l a s y f i k a c j ą n a z y w a się p e w i e n p r o sty l u b złożony podział rozczłonkowanie odpowiednio w yb r a n e go f r a g m e n t u rz ecz ywi s t oś ci p oz a j ę z yk o w e j . zawodowa. co można nazwać inaczej operacją porządkowania. Jeden element należy do zakresu jednego pojęcia i tylko do niego. uczniowie miejscowi. Trudniej już dzielić wieloczłonowe np. Klasycznym przykładem wszystkich podręczników logiki ilustrującym definicję i powyższe zasady jest podział liczb całkowitych na liczby parzyste i liczby nieparzyste.pełnoletni i niepełnoletni. Dzielimy ich na uczniów klas młodszych (1-3). Pierwszy powstaje wówczas gdy zbiór dzielimy na dwoje wedle cech przeciwstawnych. Ponieważ jego podstawą zawsze jednak jest operacja myślowa. wykluczają się.to właśnie dokonywanie operacji klasyfikowania. Przyjmuje ona jeszcze dodatkową kategorię . Ludzi możemy podzielić na kobiety i mężczyzn wedle zasady płci. logiczna i dokonywana aparaturą językową. Oznacza ona. na mieszkańców miast i mieszkańców wsi i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania. administracji szkolnej. Otóż stosunek między zakresami nazw klasyfikujących określa zasada rozłączności (zwana też zasadą wykluczania). R o z u m o w a n i e n al eż y prowadz ić w p o r z ą d k u . Pragnę więc przedstawić pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej ale dla celów praktycznych. klas średnich (4-6) i klas starszych (7-8). Przykładów równie oczywistych w badaniach społecznych a szczególnie v. Jest to tzw. Innymi słowy nie chcę prezentować tu semantycznej teorii klasyfikacji lecz zająć się rzeczywistością pozajęzykową. placówek oświaty pozaszkolnej. Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji złożonej. Na drugim poziomie dzielimy wszystkie człony podziału ze względu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniów bardzo dobrych. sprawcy przestępstw — umyślni i nieumyślni. Wójcik 1965). gromadzenia wiedzy. Całkiem realnie występuje jako narzędzie pomocy szkoły. Weźmy już przytoczony wyżej podział uczniów na uczniów szkół ogólnokształcących. specjalna. zakładaj ą c p o r z ą d e k w k a ż d y m e t a p i e s w o j e g o p o s t ę p o w a n i a i w k a ż d y m p r z e d m i o c i e s wego p o z n a n i a .). uczniom i rodzinom dzieci o słabych wynikach w nauce. którego elementy są stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych. zbiór uczniów jednej konkretnej szkoły. Zasada przynależności do klasy. Istnieją jednak i są bardzo użyteczne klasyfikacje złożone. p o c z yn a j ą c od przedmi ot ów n a j p r o s t s z yc h i wz n o s i ć się s t o p n i o wo do poz nani a przedmiotów bardziej złożonych. uczniów średnich wymagających uwagi oraz uczniów o wyraźnych trudnościach w nauce. Zalecany zaś porządek . Weźmy np. robotniczego. przyjmijmy definicję logiczną klasyfikacji. Równocześnie żadna liczba parzysta nie jest nieparzystą i odwrotnie. że na wszystkich piętrach klasyfikacji występuje podział trójczłonowy. teorii jakiegoś zjawiska. W zakresie nazwy „liczby całkowite" nie ma innych liczb niż liczby parzyste i liczby nieparzyste. Ten odwrotny zabieg został także zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego reguł. Natomiast jeśli jedno pojęcie dzielimy na części. Na trzecim wreszcie poziomie możemy j uż tylko uczniów z trudnościami w nauce podzielić ze względu na charakter środowiska domowego lub wykształcenia rodziców na uczniów z rodzicami wykształconymi na poziomie wyższym. uczniów polskich wedle charakteru szkoły . Przykład powyższy nie jest wydumany. dojeżdżający i mieszkający w internacie lub na stancji. Zatem zakresy ich nazw są rozłączne. czyli zakres został całkowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatów nazwy „liczb parzystych: i liczb nieparzystych" jest równa ilości desygnatów nazwy „liczby całkowite". Istnieją dwa główne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli rozłącznej i wyczerpującej. Godna uwagi w badaniach społecznych jest klasyfikacja skomplikowana.ogólnokształcąca. klasyfikacja dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie . organizacje społeczne . mieszkańców półkuli północnej i południowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu.

który jest spełniany jeśli stosujemy jedną zasadę podziału (jeden wzgląd) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich członów dokonanej klasyfikacji. Metody . Pawłowski . Warszawa 1970. Nie nawołuję do ścisłych. Wymieniłem dwa formalne warunki poprawności klasyfikacji: l) warunek rozłączności. P. Jednym tchem wymieniamy więc wśród metod ankietę i badania historyczno-porównawcze.Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych. Do nich zalicza się 4 postulat maksymalnego ładu.to pedagogiczną swobodę w terminologii badawczej tłumaczyć można tylko młodym wiekiem tego obszaru naukowej aktywności pedagogów. Sprzeniewierzeniem się tej zasadzie byłby podział mieszkańców Krakowa na pracujących i niepracujących a następnie pracujących na żonatych i nieżonatych a niepracujących na cudzoziemców i obywateli polskich. Hiibner . politycznym itd. Np. Zielona Góra 94. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych.techniki . J. II. r. S. Byłby to zabieg szkodliwy. E.Problemy i pseudoproblemy. Cackowski Z. w których czytelnik znajdzie rozwinięcie poszczególnych zagadnień. Warszawa 1973. Oprócz formalnych warunków poprawności wymienione są także pozaformalne postulaty poprawności nadające klasyfikacji walor elegancji. że na gruncie metodologii ogólnej zawsze panował pojęciowy porządek . Meyndz. Sztompka . R. Warszawa.: 2.Sztuka badań naukowych. P. 3) trzecim formalnym warunkiem poprawności jest postulat maksymalnego rozczłonkowania czyli wymieniona już wcześniej kartezjańska zasada maksymalnego podziału.to jednak w obrębie samej dyscypliny odbierają aparatowi pojęciowemu walor uniwersalności i prowadzą do nieporozumień. Podstawowe wszelako reguły klasyfikacji są niezbędne do sprawnego posługiwania się materiałem badawczym. K. 1975. Katowice 1985. Holm.różnicującą tzw. Brzeziński -Elementy metodologii badań psychologicznych.Hipoteza w badaniach pedagogicznych.Myślenie hipotetyczne. ludność możemy klasyfikować w aspekcie demograficznym. 3. test i introspekcję. IV. PWN. Wójcik-Zarys teorii klasyfikacji. medycznym. Uważam jednak. T. J. że na terenie jednej dyscypliny winien panować pewien ład pojęciowy oparty o ustalenia terminologiczne metodologii ogólnej oraz dyrektywę intersubiektywnej komunikowalności. historycznosocjologicznym. lecz przedmiotowa i bezwzględna konieczność wynikająca z natury zadania o które idzie" Stanisław Brzozowski W pedagogice spotykamy się z całkowitą swobodą w określaniu metod technik i narzędzi badawczych. Warszawa 1963. Zielona Góra 1993. lecz rezultatem dwojakiego . Poznań 1964.narzędzia badawcze Sprawa takiego czy innego definiowania pojęć nie jest tylko kwestią arbitralnych określeń. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich fragmentów. Warszawa 1970 r. Nowak Metodologia badań socjologicznych. Edward Hajduk . Warszawa 1978 r.1. Literatura zalecana Dla zainteresowanych polecam książki. Beveridge . T. aspekty klasyfikacji. rozstrzygnięcia. 3.Teorie i wyjaśnienia.Problemy weryfikacji wiedzy. . instytucjonalnym.O metodzie nie rozstrzyga subiektywna. Wrocław-Warszawa 1986 Ossolineum. W.N.I. . Such . J.Problemy. Janusz Gnitecki -Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Grodziński . Warszawa 1965. Warszawa 1985. Dopiero w obrębie podziałów aspektowych stosujemy klasyfikację dodatkową z zastosowaniem względów (zasad). Lublin 1981. Pojęcie nauki możemy klasyfikować w aspekcie treściowym. Giedymin . Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik szukać w literaturze fachowej. Nie są one jednak niezbędne do prowadzenia operacji analitycznych lub syntetyzujących na materiale badawczym. Winter de A. dydaktycznym. założenia. H. 2) warunek całkowitości (wyczerpywania). Barbara Żochowska -Wybrane metodologiczne wzory badań empirycznych w pedagogice.. Warszawa 1969. Zważywszy na takt. Warszawa 1964.Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Muszyński -Wstęp do metodologii pedagogiki. 4. schematycznych klasyfikacji. ROZDZIAŁ III Metody badań pedagogicznych .Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Choć niejasności w tej mierze nie rozstrzyg a j ą o efektach naukowych badań pedagogicznych .

Techniką badań zaś nazywać będziemy „ cz yn noś ci p r a k t yc z n e . 1974). W dalszej części czytelnik znajdzie bardziej szczegółowe omówienie spraw związanych z porządkiem i organizacją procesu badawczego. Najbardziej trafną definicję tego pojęcia dał W. Beveridge w „Sztuce badań naukowych" uważa za podstawowy element wyposażenia każdego badacza. iż w działaniach eksperymentatorskich występuje zarówno czynnik „zabiegów koncepcyjnych". pol e g a j ą c ą na w y w o ł y w a n i u l u b t yl k o z m i e n i a n i u p rz eb i e gu procesów prz ez wprowadz eni e do n i c h jakiegoś nowego c z yn n i k a i obs erwowani u zmian powstałych pod jego w p ł y w e m " (W. Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych. Przyczyny pierwszego rodzaju to tradycja języka przypisująca określonemu pojęciu zbiór desygnatów. to narzędzie badawcze ma znaczenie! rzeczownikowe i i służy do technicznego gromadzenia danych z badań. arkusze lub dzienniki obserwacji. poz wa l aj ąc ym i na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych inform a c j i . o których zgodnie z prawdą można dane pojęcie orzec. Teraz natomiast przystąpić można do omówienia poszczególnych metod i technik stosowanych w badaniach pedagogicznych. Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych określić jeszcze wypada pojęcie narzędzia badawczego. jak też i czynnik „zabiegów instrumentalnych". który decydował będzie o zasadach typologii terminologicznej wywodzi się z logicznej funkcji pojęcia. Treść definicji sugeruje. Taka kolejność ich omówienia oraz wyróżnień zakresowych znajduje swoje odbicie w procesie badawczym. który zresztą W. zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją badań. w tym głównie złożona struktura zabiegów technicznych. a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda.opracowując koncepcję założeń teoretycznych i praktycznego postępowania. ale od obserwacji różniący się bardziej złożoną strukturą. Używając pojęć logicznych można orzec.I. Zaczyński . Zdaniem niektórych pedagogów eksperyment jest szczególnym przypadkiem obserwacji. o p i n i i . Kierując się więc względem na zbiór desygnatów tradycyjnie danemu pojęciu przypisywanych oraz na zespół cech współoznaczanych łącznie przez dane pojęcie postaram się wyróżnić i określić podstawowe pojęcia metodologii badań pedagogicznych. zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym.2. Techniki badań są zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi. prowadzenie wywiadu. Nie dysponując dostateczną ilością miejsca ograniczę się do wyliczenia najważniejszych i zwięzłego ich opisu. że metoda jest pojęciem najszerszym i nadrzędnym w stosunku do techniki i narzędzia badawczego. że podstawą do definiowania będzie sens albo treść nadana temu pojęciu przez logikę czyli funkcja konotacyjna nazwy.rodzaju przyczyn. To ostatnie zaś ma zakres najwęższy i jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec pojęcia metody jak i pojęcia techniki badawczej. Oznacza to. Czynności te w sensie logicznym są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody. które podobnie jak techniki z metodami bywa mylone z techniką badawczą. 3. Metoda natomiast zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze. Technika z kolei jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego. kiedy przystępując do badań. Zaczyński 1968). magnetofon. W zgodzie zatem z tradycją oraz zasadami logiki przez m e t odę b a d a ń r o z um i e ć b ę d z i e m y „zespół t e o r e t yc z n i e u z a s a d n i o n yc h zabiegów k o n c e p c yj n yc h i i n s t r u m e n t a l n yc h o b e j m u j ą c y c h n a j o g ó l n i e j całość p o s t ę p o w a n i a badacza. badanie dokumentacji szkolnej. W tym rozumieniu narzędziem badawczym będzie kwestionariusz wywiadu. Uzasadnienie zarówno takiego podziału pojęć jak i sposobu definiowania znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamińskiego. O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe i oznacza czynność. Drugi rodzaj przyczyn. z m i e r z a j ą c e g o do r o z w i ą z a n i a o k r e ś l o n e go p r o b l e m u naukowego". Ta dopiero decyduje mniej lub więcej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki badań a wybrana technika w sposób jednoznaczny wyznacza narzędzia badawcze. arkusz obserwacyjny a nawet ołówek. np. Pełne wyliczenie i szczegółowy opis metod badawczych w pedagogice wymaga wszechstronnych studiów i bardzo wiele miejsca. że jedną z podstaw określania znaczenia pojęcia jest funkcja denotacyjna tego pojęcia. O t ó ż n a r z ę d z i e b a da wc z e j e s t p r z e d m i o t e m s ł u ż ą c y m do re al i z ac j i w yb r a n e j t e c h n i k i b a d a ń . Zasadność takiej kwalifikacji jest szczególnie przekonywująca jeśli spojrzeć na eksperyment z punktu widzenia dydaktyki. r e g u l o w a n e st aranni e w yp r a c o w a n ym i d yr e kt yw a m i . Eksperyment pedagogiczny Mimo różnych opinii pedagogów eksperyment pedagogiczny uznać należy za metodę badań pedagogicznych. Nadużywając trochę zasad logiki można jednak stwierdzić. wielość narzędzi badawczych (np. staranniej opracowanym zamysłem badawczym i posługiwaniem się większą i różnorodną ilością narzędzi badawczych. notatki z rozmów) oraz konieczność istnienia generalnej koncepcji wiążącej w celową jedność różnorodne . f ak t ó w" (Kamiński A.do rozwiązania określonego problemu w pierwszej kolejności wybieramy odpowiednią metodę . Te różnice. albo inaczej .: obserwowanie. Wyróżnione wyżej pojęcia zachowują względem siebie określony stosunek zakresowy.„Eks perym ent j e s t m et odą naukowe go b a d a n i a okreś l one go w y c i n k a rz ecz yw i s t oś ci ( w yc h o w a w c z e j ) .

Kamińskiego za monografię na gruncie pedagogiki przyjąć należy taką metodę postępowania. s. monografią nazywa się m. Wedle sugestii A. rozumiejąc pod pojęciem instytucji wychowawczej „struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. celowa dezintegracja grupy) lub w postaci działań oczywiście pożytecznych (np. Zaczyński. kanon jedynej zgodności. który obszernie i niezwykle jasno opisał metodę eksperymentu w znakomitej książce pt. zespołu zdarzeń. Mili w postaci słynnych pięciu kanonów. Dlatego też tak obszerne definiowanie monografii nie jest użyteczne dla praktyki pedagogicznej. Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placówki (dom kultury. Wydaje się. „Praca badawcza nauczyciela". lecz w praktyce wychowawczej ze względu na wątpliwości metodologiczne i etyczne jest rzadko stosowana.in. budzenie agresji. Podobnie przedstawia się sprawa z inną parą problemów: przyczyny niepowodzeń w . W socjologii np. że podobną eksperymentowi rolę w nadaniach pedagogicznych mogłaby spełniać metoda porównawcza na gruncie pedagogiki bardzo mało upowszechniona i stosowana. W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas układem jest prawie zawsze jakaś grupa wychowanków. Rezultatem eksperymentu są więc zawsze określone zmiany. Stanowią one fundamentalną zasadę dociekania istoty zachodzących zależności i podstawę zasadnych domysłów uogólniających. lub fragment rzeczywistości wychowawczej ściśle z młodzieżą lub w ogóle ze środowiskiem ludzkim związanym. która prowadzi do opisu instytucji wychowawczych. że określony sposób postępowania badawczego możemy uznać za metodę monograficzną. drużyna harcerska). Metodzie tej stawia się i inne zarzuty sprowadzając się do podawania w wątpliwość jej funkcji poznawczej a nawet rzetelności naukowej. Nie obciąża jej bowiem ani tak wielka ilość wątpliwości metodologicznych ani etycznych. Zmiany nie tylko badanego układu. Drugi czynnik to sposób badania. Kotarbiński 1960.3.poczynania badawcze. W badaniach monograficznych dąży się do „sięgnięcia w głąb" danej instytucji i gruntownego. St. nie jest problemem nadającym się do badań metodą monograficzną. o efektach podejmowanych inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych. choć te są najważniejsze lecz także zasobu naszej wiedzy. Nie są to jedyne problemy związane z eksperymentem na gruncie pedagogicznym. Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wiedzy o skuteczności poszczególnych działań. lub też o wartości nowych metod nauczania. wielostronnego wejrzenia w jej funkcjonowania zarówno jako systemu społecznego. jak również w jego końcowych efektach. nawet do cennych uogólnień lecz na ogół bywa słusznie krytykowana. pogotowie opiekuńcze) i niekiedy instytucjonalne formy działalności wychowawczej (spółdzielnia uczniowska. przemawia za zaliczeniem eksperymentu pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. jeśli istnieje domniemanie. Podobną opinię prezentuje także za M. Pierwszym z nich jest przedmiot badań.W. Dwa czynniki decydują o tym. wyposażenie w wartościowy sprzęt sportowy jednej grupy) ale tylko wobec celowo wybranego zespołu budzi istotne i uzasadnione rozterki moralne. Duvergerem . Więcej. Są to: kanon jedynej różnicy. Oddala ona nieocenione usługi w rozwoju dydaktyki. etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania działań pożytecznych wobec jednej grupy jeśli stosujemy je wobec innej grupy. Nie można więc dopuścić aby w założeniach badawczych przyjęto świadomie działania szkodliwe dla określonej grupy. Kotarbiński wręcz pisze. ale problem: „kompensacyjna rola (wybranego) domu dziecka" w pełni nadaje się do zastosowania omawianej metody. spółdzielnia mieszkaniowa. 3. kanon połączonej różnicy i zgodności. Monografia pedagogiczna Na użytek badań pedagogicznych definicja metody monograficznej musi odbiegać swą treścią i zakresem od przyjętych potocznie znaczeń monografii w naukach społecznych. 186). Celem eksperymentu jest więc wykrycie związków przyczynowo-skutkowych między zmienną niezależną a elementami badanego układu. jako naiwna i mało wydajna (T. Tymczasem swoistość każdej metody badawczej w pedagogice polega m. szkoła. Otóż najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej zależności oparte o zasady przyczynowości i rozumowania indukcyjnego opracował J. badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. dodatkowe formy nauczania. Dla przykładu: „przyczyny sieroctwa społecznego". na badaniu rzeczywistości wychowawczej dla celów wychowawczych. oraz kanon reszt.in. Tych wątpliwości etycznych nie usuwa nawet fakt osiągnięcia pozytywnych efektów wychowawczych czy dydaktycznych w określonej grupie. Swoistym przedmiotem badań dla monografii jest instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celów wychowawczych badana. Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wiąże się z techniką wykrywania zależności między zmienną niezależną a innymi elementami badanego układu. że aczkolwiek ta „metoda prowadzi do cennych domysłów. 1974). Druga sprawa związana ze zmianami układu jest natury moralnej. kanon zmian towarzyszących. Uniwersytet dla Rodziców. Ze zmianami układu jako istotą eksperymentu wiążą się dwie sprawy. „Zmiany te obserwować będziemy w przebiegu samego procesu. bądź pracy wychowawczej. zjawiska lub procesu) specjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania pożądanych zmian układu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym układzie zajdą pod wpływem owego nowego czynnika zwanego zmienną niezależną. że mogą być one rezultatem zaniedbania lub ujemnych skutków w innej grupie. jak i jako związanego ze sobą zbioru osób" (Kamiński A. Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego układu (zbiorowości społecznej. Tak więc świadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci działań szkodliwych (np.

na której wyrosła jedna z ważniejszych metod badań pedagogicznych zwana dziś metodą indywidualnych przypadków. przez denotację czy definicja analityczna) byłaby znacznie trudniejsza. że każda inna próba definicji (np. Niekiedy mogą być wykorzystane elementy eksperymentu wychowawczego. Pod względem merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury i efektywności działań wychowawczych. od zwykłego ratownictwa do naukowej profilaktyki. że w miarę jasno wyróżnia monografię od innych metod badawczych. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieocenione usługi. Bez uwieńczenia badań pedagogicznych rezultatami praktycznymi. p r o w a d z ą c ą do g r u n t o w n e g o rozpoznania s t rukt ury ins t ytucji . zasad i e f e k t yw n o ś c i dz i a ł a ń w yc h o w a w c z yc h oraz o p r a c o w a n i a k o n c e p c j i ulep s z e ń i p r o g n o z r oz wo j o w yc h " . Działalność opiekuńcza wyrastając z ram filantropii szukała naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych form oddziaływania. Jak każda inna metoda. bardzo często wprowadza elementy obserwacji uczestniczącej. Wyobraźnia badacza jest cechą podobnie cenną jak i sceptyczny krytycyzm" (tamże s. Ewolucja szła od filantropii do pracy socjalnej na naukowych podstawach opartej. Metoda monograficzna realizowana być może przez wiele różnorodnych technik. Odrzuca się więc takie rozumienie tej metody wedle której odnosi się ona do badania układów społecznych. których cel poznawczy jest tylko środkiem dla celu głównego tych badań który polega na melioracji badanego fragmentu rzeczywistości wychowawczej. Ograniczenie zaś metody indywidualnych przypadków do analizy konkretnych. Przy badaniu podobnych instytucji pozwala na ostrożne porównywanie struktur. że warunkiem wydźwignięcia człowieka w sytuacji kryzysowej jest wszechstronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizowana pomoc przewidująca obok materialnych bodźców także wyzwalanie praktycznej aktywności człowieka i psychicznej zaradności oraz wiary we własne siły. Metoda indywidualnych przypadków wzbogacona potem o założenia metody grupowej i środowiskowej stanowiła metodologiczną podstawę. Sprawa porównywalności wiąże się z prawem budowania uogólnień w oparciu o badania monograficzne. instytucji lub do badania dynamiki wewnętrznej i przeobrażeń zbiorowości społecznej. Będąc dość łatwa w realizacji nadaje się do systematycznej weryfikacji funkcji założonych danej instytucji. planowania ulepszeń i kontroli ich funkcjonowania. swoistej terapii.i rozpowszechnionych w latach dwudziestych naszego wieku. działalnością terapeutyczną odbiera im w zasadzie społeczny sens. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice sprowadza się do biografii ludzkich. której ta metoda służy. na „przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu tego słowa. Badania w pedagogice sprowadzają się najczęściej do diagnozy. Ponieważ są to badania na organizmach jednostkowych. jednostkowych przypadków wychowawczych ma uzasadnienie w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla praktyki wychowawczej. Istota metody indywidualnych przypadków polegała na przekonaniu. Przyjmując przeto przedmiot badań i funkcję metody indywidualnych przypadków za elementy konstytutywne definicję jej można sformułować następująco: metoda i n d y w i d u a l n y c h p r z yp a d k ó w j e s t sposob e m b a d a ń p o l e g a j ą c y m na a n a l i z i e j e d n o s t k o w y c h l os ó w l u d z k i c h u w i k ł a n y c h w ok re ś l on e s yt u a c j e . Łączy ich kilka. Zaproponowana definicja częściowo projektująca. Definicja pojęcia przez typologię zakresu i f u n k c j i może budzić zastrzeżenia odnośnie jej poprawności. Prawie zawsze posługuje się badaniem dokumentacji. częściowo intencjonalna (przez konotację) ma tę zaletę.. ankiety lub wywiady.. Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. Najbardziej wyróżniającą cechą badań monograficznych w sensie formalnym jest ich ścisła lokalizacja instytucjonalna. Podnoszenie już po raz drugi służebnego znaczenia metod badawczych wobec praktyki wychowawczej jest podkreśleniem zasadniczej i swoistej cechy badań pedagogicznych. 3. zgodnie z zasadami poprawności metodologicznej. traktując je jako formę uzupełniania wiedzy i wzajemnej kontroli. nie poprzestaje na jednej technice badań. Kamiński „słuszna obawa przed uogólnieniami zbyt szerokimi nie powinna ciążyć przesadnie nad badaczem.nauce dzieci wybranej szkoły i kurs przygotowawczy na studia jako forma uzupełniania wiadomości. Z metody pracy opiekuńczej zostały na grunt metody badawczej przeniesione ogólne założenia poznawcze i generalna koncepcja wyrażająca się w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku. Metoda indywidualnych przypadków Metoda indywidualnych przypadków zwana inaczej „studium indywidualnych przypadków" wywodzi się z metod pracy socjalnej rozwijanych w pedagogice opiekuńczej na przełomie . że upadek i nędza mają przyczynę w słabości jednostki oraz. która stanowi punkt wyjścia dla badań naprawczych. Wszelako jak pisze A. sądy uogólniające winny być ostrożne. Wydaje się jednak. 45).4. zasad funkcjonowania i ocenę przyjętych w tych instytucjach rozwiązań problemów wychowawczych. do postawienia diagnozy określonych niedomogów i opracowania koncepcji ewentualnych ulepszeń. Dotychczasowe ustalenia pozwalają nam nazwać: m o n o g r a f i ą m e todę ba da ń której p r z e d m i o t e m są i ns t yt u c j e w yc h o w a w cze w rozumieniu placówki l u b ins t ytucjonal ne form y d z i a ł a l n o ś c i w yc h o w aw c z e j .

proporcja odpowiednich grup wiekowych itp. Wszelka pochopna generalizacja oparta na badaniach małych grup jest niebezpieczna. to w próbie znaleźć się powinny odpowiednie proporcje młodzieży wiejskiej i miejskiej. Wynikało głównie ze ścisłego określenia zakresu przedmiotowego metody. wszystkich elementów i wszystkich cech badanej populacji. ponadto stany świadomości społecznej. Ogólnie należy stwierdzić. Kamińskiego jest rzadko spotykanym przykładem jasności i precyzji naukowej. Kiedy już mowa o alkoholizmie młodzieży jesteśmy w stanie bliżej zorientować się w istocie zadania badawczego. Najbardziej użyteczną techniką w przypadku omawianej metody jest wywiad. W tym jednak przypadku można rzec. A zatem precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala na uściślenie zasięgu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru odpowiedniej próby do badań. że od rzetelności doboru próby zależy nasze prawo do rozciągania uogólnień na całą populację i budowania teorii. ich istoty i przyczyn zrodziła się metoda. przez innych sondażem ankietowym czy sondażem na grupie reprezentatywnej.w yc h o w a w c z e .5. „adaptacja społeczna wychowanków domu dziecka". 41). że cel stworzył metodę i jej funkcje. Podany przykład nie jest zbyt szczęśliwy. którą nie zawsze można precyzyjnie określić. Bardziej precyzyjnych technik doboru próby dostarcza statystyka. Ogólne założenia badań pedagogicznych uzasadniają przyjęcie nazwy sondażu diagnostycznego na użytek praktyki pedagogicznej. Zakres ważności uogólnień teoretycznych z badań empirycznych stanowi odrębny problem metodologiczny. którego przedstawienie wykracza poza przedmiot i ramy niniejszego opracowania. Znakomicie uzupełnia go obserwacja i analiza dokumentów osobistych. która wkomponowana została w praktyczne cele usuwania nieprawidłowości l ub sytuacji zagrożenia w indywidualnych losach ludzkich. Kamiński 1974. Metoda sondażu diagnostycznego Wiele kontrowersji wiąże się z określeniem jednej z najpopularniejszych metod badań społecznych w tym także pedagogicznych jaką jest sondaż. Tak więc badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania. Chodzi tu więc o wszystkie zjawiska. narastania badanych zjawisk. Kierując się powyższymi uwagami definicja omawianej metody może mieć postać następującą: m e t o d a s o n d a ż u d i a g n o s t yc z n e g o j e s t sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach struktural n yc h i f u n k c j o n a l n yc h oraz dynamice zjawisk społeczn y c h . Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji. Technika doboru próby aby była ona reprezentacją populacji generalnej to inna. Np. Przykładami problemów. zwany przez jednych sondażem diagnostycznym. l u b na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych biografii ludzkich z n as t a wi en i e m na opracowanie d i a gn o z y p r z yp a d k u l u b z j a w i s k a w celu podjęcia działań terapeut ycz nych. Biorąc za przykład badanie nad alkoholizmem młodzieży. odrębna sprawa. Badania metodą indywidualnych przypadków posługują się dość nielicznym zestawem technik badawczych. dziewcząt i chłopców. Niekiedy pomocne być mogą techniki projekcyjne. podany przez A. tym dla sondażu diagnostycznego jest określone zjawisko społeczne" (A. w której bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. 3. Badania sondażowe jak wynika z samego sensu nazwy opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby reprezentacyjnej z populacji generalnej. ich tendencji i nasilenia. s. Dopiero bardziej szczegółowe określenia pozwalają w miarę zwężać przedmiotowo i terytorialnie badania. Badania sondażowe mają na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie wszystkich atrybutów strukturalnych i funkcjonalnych. o p i n i a c h i p o g l ą d a c h w y b r a n y c h z bi or ow oś ci . Jej szczególny rodowód i ścisłe pokrewieństwo z metodą pracy socjalnej uzasadniają podkreślenie w definicji funkcji poznawczych i terapeutycznych. Metoda indywidualnych przypadków nastręcza pewne trudności w przedmiocie budowania uogólnień. które stanowią znakomity przedmiot zainteresowania dla omawianej metody będą: „trudności dydaktyczne i wychowawcze a sytuacja rodzinna dziecka". jego zadaniem było tylko ukazanie ogólnej zasady. Rozciąganie prawidłowości poznanych przy badaniu wybranej populacji na populację generalną lub inne zbiorowości wymaga dużej ostrożności. Kamiński i on też dał teoretyczny opis sondażu w literaturze pedagogicznej. Pojęcia tego używa A. O ile pierwszy człon definicji wyróżnia metodę indywidualnych przypadków od innych metod to następny jest swoisty dla każdej metody badań pedagogicznych a nawet dla badań pedagogicznych w ogóle. Zależy" to od charakteru i złożoności poszczególnego przypadku. Prawo do generalizacji rośnie w miarę kompetencji badającego oraz uzyskiwania podobnych wyników w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. opinii i poglądów określonych zbiorowości. Badający musi dążyć do wybrania takiej grupy do badań aby stanowiła ona możliwie najwierniejsze odbicie struktury. n a s i l a n i u się i . Kamińskiego przykład alkoholizmu nie daje się umiejscowić terytorialnie ani demograficznie. Co jest przedmiotem badań sondażowych? „Tym czym dla studium indywidualnych przypadków są losy jednostek ludzkich określonego rodzaju. testy. młodzieży uczącej się i pracującej. „funkcjonowanie rodzin zastępczych i opiekuńczych". Charakterystyka sondażu opracowana przez A. które nie posiadają instytucjonalnej lokalizacji a wręcz odwrotnie są jakby rozproszone w społeczeństwie.

Metoda eksperymentu znalazła pełna i chyba doskonała monografię w pracy A.Niektóre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidualnych przypadków. w: Metodologia pedagogiki społecznej. V. Wrocław 1974. Wrocław 1974 r.Metoda.przedmiotem eksperymentu. Pilch) Wrocław 1974. Warszawa 1989.Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych.Elementy teorii poznania. Nowak. R.M. że działalność komitetu antyalkoholowego może być przedmiotem monografii a wpływ uświadomienia i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm młodzieży . Natomiast alkoholizm młodzieży jako zjawisko społeczne może być przedmiotem sondażu diagnostycznego" (tamże s. Pilch. Warszawa 1979. logiki formalnej i metodologii nauk. Warszawa 1979. analiza dokumentów osobistych. Wybór tekstów red. ankieta. Mieczysław Łobocki -Metody badań pedagogicznych. Wielkość badanej populacji zależy od 'stopnia dokładności badań. Przykładem mogą być pracy etnograficzne F.Młodzież a wartości. Bujaka. Istnieje bogata literatura naukowa powstała w wyniku stosowania metody monograficznej. wyniki uzyskane w badaniach w rejonie płockim większe prawdopodobieństwo zyskują w rejonach uprzemysłowionych itp. Pilch. Edward Hajduk . Pilch. Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako środowisko wychowawcze. M. Warszawa 1972 i wiele innych. S. Metody badań socjologicznych. H. Nader często mamy do czynienia z mieszaniną różnych metod. Hatt. Konieczne bo rzeczywistość wychowawcza jest tak bogata iż nie mogą jej objąć ramy jednej metody.Metoda monografii w badaniach pedagogicznych. Zaczyński Praca badawcza nauczyciela. technika. Swidy . J. 42). R. Wrocław 1974. „W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych doborem próby. w: Metody badań socjologicznych red. red. techniki statystyczne i inne. Kotarbińskiego. W pedagogice można polecić m.in.Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. Dodajmy. Iza Muchnicka . Charakterystyki omawianych metod ograniczają się w zasadzie tylko do opisu ich podstawowych cech. konieczne jest sięgnięcie zarówno do literatury metodologicznej. Lipset. Goode. S. Wśród pedagogów cenne uwagi poświęcił tej metodzie W. Trow. Z. Warszawa 1982.Eksperyment w badaniach społecznych.stąd bardzo pomocna będzie praca: Marynowicz-Hetka E. który ukazuje różnice w zastosowaniu omawianych metod. TERESA BAUMAN ROZDZIAŁ IV O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych . Warszawa 1967. nr 7-8. Jest to zjawisko konieczne i pożyteczne. Janeczko . Nowa szkoła 1958. Irena Lepalczyk .Metoda sondażu w pedagogice empirycznej. tamże E. Wroczyński. wielkości zespołu badającego. Zielona Góra 1994. 43). w: Metodologia pedagogiki społecznej. jak i do opracowań empirycznych powstałych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody. Sondaże ankietowe. W: metodologia pedagogiki społecznej. Warszawa 1965 R. Dlatego nie można poprzestawać na tak ogólnych opisach. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to wywiad. Zawistowicz-Adamskiej. Oraz K. Metody badań pedagogicznych (red. Warszawa 1968 r. K. Nosząc się z zamiarem zastosowania wybranej metody badań. w: Metodologia pedagogiki społecznej (red. Jako przykład pracy empirycznej opartej na metodzie sondażu można wymienić pracę zbiorową pod red. Nieprawidłowe zaś stosowanie najlepszej metody może całkowicie wypaczyć obraz badanej rzeczywistość!. Całkowicie prawie pominięta została technika ich stosowania i organizacja badań. Wroczyński. Nowak.J. red. bo stosowanie różnych metod i technik stanowi źródło dodatkowej wiedzy i czynnik kontroli rzetelności badań. Mazurkiewicz. Np. red. a pożyteczne. P.kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich i n n yc h zjawiskach instytucjonalnie nie zlok a l i z o w a n y c h . Żadna z omawianych metod nie występuje w stanie czystym. Sośnicki .) Andrzej Góralski. Sułka . pracę A. Monograficzne badania układów społecznych. Coleman. Warto za A. Na uwagę i polecenia zasługuje artykuł A. Warszawa 1980 r.Hipoteza w badaniach pedagogicznych.K.p o s i a d a j ą c y c h z n a c z e n i e w yc h o w a w c z e -w o p a r c i u o s p e c j a l n i e d o b r a n ą grupę r e p r e z e n t u j ą c ą pop u l a c j ę g e n e r a l n ą . Literatura zalecana Bardzo jasne i przekonywujące omówienie terminów metodologicznych znajdzie zainteresowany czytelnik w pracy T. Kamińskiego . Wroczyński.Funkcjonowanie szkoły w środowisku wiejskim. . Wroczyński. T. XII. procedura badawcza w pedagogice empirycznej. Dwojakie cele badań monograficznych. Kamińskim przytoczyć przykład. Warszawa 1965 tamże: W. wybranych do badań technik i „dostępności poznawczej w sensie terytorialnym". S. im bardziej analizowaną populację możemy odnieść do podobnej całości" (tamże s. „Młodzież nadużywająca alkoholu może być objęta studium indywidualnych przypadków. w k t ó r e j b a d a n e z j a w i s k o w ys t ę p u j e . Wrocław 1961. Poza tymi ramami dostrzeżone prawidłowości przybierają charakter tym większego prawdopodobieństwa. Problemy diagnostyki społecznej w praktyce pedagogicznej. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice wiąże się z metodą pracy socjalnej -case work . Kwieciński .

F. aby odkrywszy je. idzie raczej o to aby traktowane były jako równorzędny sposób badania zjawisk pedagogicznych. bowiem dotyczących zagadnień nie poddających się badaniu kwantytatywnemu. Traktowanie ich antagonistycznie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji jednej przez drugą. wartościami. Posługuje się metodami jakościowymi przy pomocy których może docierać bardziej „w głąb" badanego zjawiska a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst). S. przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzędzi.1. Podejście jakościowe pozwala na podejmowanie takich zagadnień. które są ważne. możliwości równie obiektywnego poznania go. ale ograniczoną i jednostronną. Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna. Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam: poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas . ale mało ważne. Pozostawiając na uboczu wątek krytyczny . ponieważ uświadamiający słabości i pęknięcia paradygmatu nauki nowożytnej. czyli zarówno jego jednostkowością jak i związkami z innymi. Schiller 4. które są pewne.wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego. stylu życia oraz zjawisk zmiennych. które dotyczą poszczególnych ludzi. Sądzę. Świadomość ograniczeń. Przedmiot i cel badań jakościowych Wybór przedmiotu badania w obydwu typach badań wydaje się z pozoru procedurą podobną.C. np. że można . jednak tak bogaty. Te dwie drogi badawcze można traktować jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie. 4. Jednak inny przedmiot badania może narzucać metoda ilościowa. iż możliwe jest poznawanie rzeczywistości społecznej w różny sposób. z drugiej zaś . stających się. Metody jakościowe powstały więc z jednej strony jako krytyka (zarówno metodologii panującej w pedagogice jak i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych). że wymagający oddzielnej rozprawy .jako propozycja innej wizji badania empirycznego. Uprawomocnienie podejścia jakościowego w badaniach pedagogicznych pozwoli na dostrzeżenie ich. opartej na założeniach filozofii pozytywistycznej i posługuje się w swych badaniach metodami ilościowymi.2. przeżyciami.zajmę się opisem innej metody postępowania badawczego. skłoniły humanistów do poszukiwań innych dróg poznawania i opisywania świata.zjawisk złożonych treściowo i znaczeniowo. elastycznymi. Istnieje wiele problemów w pedagogice zupełnie pomijanych. aby dostrzec w badanym zjawisku nieprzewidziane przez niego wcześniej aspekty. zakłada subiektywny charakter własnej wiedzy jak i każdego poznania.niezwykle ważny. W badaniach jakościowych natomiast możliwe jest podjęcie tematów wykraczających poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podejmowanie problematyki związanej z ocenami. że na gruncie metodologii naukowej niemożliwe jest dostrzeżenie lub podjęcie pewnych tematów. poszukując między nimi zależności przyczynowo-skutkowych. wartości są obecne i trudno je pomijać jako mniej znaczące.traktując rzecz modelowo . o charakterze procesu społecznego. Dla pedagogów jest to różnica tym znaczniejsza. a także . przekształcić po to. Ossowski formułuje ten dylemat następująco: „socjolog musi wybierać pomiędzy ubieganiem się o rezultaty. Bada więc tylko poddające się pomiarowi obiekty. Badacz ma świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany). że badając rzeczywistość społeczną musi posługiwać się narzędziami „miękkimi".o czym pisze A. w związku z wymogiem. jakie niesie ze sobą scjentystyczny sposób myślenia. uczucia. że zajmują się oni zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem człowieka wśród innych ludzi. Uwagi ogólne Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje uczonych. móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną. Taki redukcjonizm pozwala zdobyć o zjawisku wiedzę pewną. Każdy z nich ma swoje wady i zalety. ale niepewne". poddające się pomiarowi zjawiska. W procesie wychowania i kształcenia emocje. w różnego rodzaju placówkach. inny zaś metoda jakościowa. Wyka . mogących stanowić „obiektywne fakty". Założenie o ich komplementarności pozwala zaakceptować tezę. Krocząc jedną z nich badacz podporządkowuje się metodologii. albo o takie. Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnień pedagogicznych możliwych do zbadania na gruncie tej metodologii. jednostkowych przypadków. poznanie a tym samym wzbogacenie naszej o nich wiedzy. każdy jednak pozwala na dostrzeżenie w niej czegoś innego i mimo ich odmienności obydwa przyczyniają się do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej. tym mniejsza była wartość jego rozumowania naukowego". iż metody jakościowe mają za zadanie wyrugowanie z pedagogiki metod ilościowych. które łatwo można zmienić. iż przedmiotem badania naukowego mogą być tylko obiektywnie istniejące.„Im więcej wagi przykładał człowiek nauki do logiki. Różnica polega na tym.S. Nie chodzi jednak o to. Uważa. jaki ta metodologia stawia badaczowi postulując. trudno jest redukować jego poznawanie tylko do wymiaru zdarzeń. bez posądzania ich o nienaukowość czy powierzchowność. Zakłada on "istnienie obiektywnego świata.

Dotyczy to zarówno dzieci o nierozwiniętych jeszcze możliwościach artykulacyjnych jak i dorosłych. niż o nich wie. Jest wiele tematów pedagogicznych. posługujących się językiem różniącym się od języka badacza. Pytanie o częstość występowania sugeruje bowiem potrzebę zastosowania metod ilościowych. np. Problem może być taki sam. ani też sposób ich doboru. Znikoma wartość hipotez badawczych szczególnie uwidoczniła się w badaniach etnograficznych. dotyczy problemów uznawanych przez badanych za intymne. że są one ze sobą nierozłącznie powiązane. a tym samym ogranicza możliwość oglądalności badanego zjawiska. nie ukrywa się także ze swoją wiedzą o badanym. prywatne (np. że takich badań metodami ilościowymi nie dałoby się przeprowadzić. Dobór badanych Ponieważ w badaniach jakościowych rezygnuje się z postulatu reprezentatywności próby (dającej możliwość szerokich uogólnień) a także z rzetelności (pozwalającej na powtórzenie badania przy użyciu tego samego narzędzia) . jeżeli badane zagadnienie jest mało znane. pytanie: „Jakie relacje zachodzą pomiędzy uczestnikami procesu dydaktycznego (pomiędzy nauczycielem a uczniami a także pomiędzy samymi uczniami) na lekcji?" Ów brak uzasadnienia nie wynika z tego. których stawianie w badaniach prowadzonych metodami ilościowymi byłoby nieuzasadnione. wynikającą nie z braku jakichkolwiek założeń badacza. Formułowanie problemów badawczych na gruncie metodologii naukowej obwarowane jest odpowiednimi warunkami.3. taka sytuacja uniemożliwia w sposób naturalny stawianie precyzyjnych hipotez. Każde badanie traktowane jest jako swoiste zjawisko.gdy są one niezdolne do wypowiadania się na temat interesujący badacza. Wiele rodzajów badań jakościowych wymaga od badacza zaprzyjaźnienia się z badanym a przynajmniej dobrego. w których założeniowość nie tylko ogranicza pole badania. problem kar cielesnych stosowanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej). bądź takich. z których nie był w stanie przewidzieć przy konstruowaniu narzędzia. 4.o doborze osób badanych decydują wyłącznie względy merytoryczne.jednostki o wysokim stopniu samoświadomości posiadający dużą zdolność do artykulacji badanych problemów. „Jak częstym zjawiskiem jest stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodziców?". przychodzą do badanego osoby polecone im przez kogoś znajomego. lecz z programowo przez niego przyjętej postawy „naiwnej poznawczo". pomijając przy tym całą gamę relacji. Istnienie hipotezy określa bowiem kierunek naszych poszukiwań. problem: „Jaki wpływ ma środowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" może być badany obydwoma typami metod. badacze docierają do swoich rozmówców przez kontakty nieformalne. czy zgadzają się z naszym o nich mniemaniem b) badane zjawisko jest „drażliwe". Są jednak problemy badawcze. c) osobami badanymi są albo . W pewnych typach badań. wzajemnego poznania się. że badacz zaobserwowałby tylko to. może przy tym pomijać całe spektrum zagadnień. z których badacz nie zdawał sobie sprawy. lecz badany w różny sposób. Nie ma więc większego znaczenia liczba przebadanych osób. pozwalających w miarę poprawnie odpowiedzieć na to pytanie. jednostkowości i niepowtarzalności każdej sytuacji badawczej. które narzuca metoda. redukuje je bowiem do uświadomionych poprzez badacza wątków. sugerując iż właśnie wiedza zdobyta o badanym zadecydowała o tym. gdy: a) chcemy przyjrzeć się zjawiskom w ich kontekście. co chciałby zaobserwować. bowiem nie można formułować hipotez. Badanie jakościowe stosujemy wówczas. gdy chcemy je poznać takimi jakie są a nie stwierdzić. które mogą być badane zarówno przy pomocy metod ilościowych jak i jakościowych.zagadnienia. Należy do nich np. bądź . Np. iż właśnie z nim pragnie przeprowadzić badania. ale i uznawana jest za szkodliwą. wzajemnie od siebie zależne i dopiero w połączeniu przesądzają o nazwaniu badania jakościowym. które badacz bardziej przeczuwa. Podobnie nieuzasadnione byłoby stawianie pewnych problemów badawczych w badaniach jakościowych. W badaniach jakościowych natomiast jest równie ważny problem jak i metoda. lecz z tego. Owe ograniczenia powodują. Dzieje się tak dlatego. To powoduje. które nie może być .4. iż badacz dla badanego nie jest już osobą zupełnie obcą i anonimową. Badacz może celowo dobierać próbę osób do badania jeżeli zależy mu na szczególnym zróżnicowaniu badanych pod względem pewnych cech. których problematyka należała do tematów trudnych. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych Podejście jakościowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badawczych i zakłada swoistą bezzałożeniowość na temat natury badanego zjawiska. Rezygnacja z rzetelności w badaniach jakościowych wynika z prze-świadczenia o wyjątkowości. Zastosowanie metod jakościowych pozwala na podejmowanie w badaniach problemów mało znanych. iż tylko niektóre pytania narzucające się badaczowi mogą stanowić problem badaczy. wymagających kilkakrotnego wglądu w badane środowisko. 4.

uczniów wszystkich równoległych czwartych klas jednej szkoły. Badacze posługujący się metodami jakościowymi dystansują się od metody naukowej także za pomocą języka. Nie sądzę aby holizm był kategorią najtrafniej oddającą sens badania jakościowego.Cechy charakterystyczne badania jakościowego 4. postuluje się nawet zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateoretycznej wiedzy.badacz więc działa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach. zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym. Badanie podobnych zespołów ludzi: np. prowadzonych przez tego samego nauczyciela.„jego określenie nigdy nie jest zapewnione bądź nasycone".powtórzone w tej samej postaci. atmosferze. Podmiotowe podejście do badanego najlepiej obrazują wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy osobą badaną a badaczem: a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania . bogatszą o te doświadczenia i wiedzę. 4.badany. 4. a jeśli nawet próbuje się go ująć całościowo to -jak pisze J.nie ma potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojęciowych. jaką posiada badacz. której wyniku badacz nie jest w stanie przewidzieć. po to aby nie zakłócała (determinowała) przebiegu badania. dbając równocześnie o to aby minimalizować własne tendencje redukcjonistyczne. Opowiadam się za kategorią „kontekst" jako bardziej przystającą do możliwości badacza. lecz chcemy dowiedzieć się „jak jest?" . Pretendowanie do całościowego ujmowania badanej rzeczywistości wydaje mi się równie zuchwałe co przeświadczenie o prawdziwości uzyskiwanych wyników w badaniach ilościowych. przyjmuje wobec niej postawę otwartą. Język w badaniu jakościowym Jeżeli w badaniu nie chcemy sprawdzić „czy jest tak. następuje bowiem zmiana sytuacji badania. 4. przy pomocy której chce opisywać rzeczywistość. Derrida . nie posługuje się kategoriami obcymi badanemu. d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzędziem badania. Niektórzy autorzy postulują nawet ujęcia holistyczne. może zmieniać jego kierunek .5. przyjmując iż takie obiektywizm jest niemożliwy. c) Badany . Jeżeli kontekst . badacz z „odbiornika" i rejestratora. Badany z „nadajnika" może przekształcić się we współtwórcę. jaki badanie wywiera na niego samego. Takie postępowanie uzasadnia po części chęć wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska a po części ograniczoność języka nauki. Każdy nauczyciel wie przecież (a badacze często o tej wiedzy zapominają). literackiego. nie narzuca mu więc własnego języka.jeśli tylko wyrazi chęć . Badacz poznaje rzeczywistość językową badanego i staje się ona jednym z elementów badania.w równym stopniu co badacz wpływa na treść badania. Kontekst nie daje się w pełni określić. e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna. jak przewidywaliśmy?" (hipoteza). h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomiędzy badaczem i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz ma tego świadomość. Ważne w tej relacji jest to. Kontekst Jedną z ważniejszych cech badań jakościowych jest dążenie do ujmowania badanego zjawiska w jego szerokim kontekście. stara się jak najwierniej uchwycić wizję problemu przedstawianą przez badanego.5. Jeżeli badamy tę samą osobę powtórnie. nie ma potrzeby skłaniania osoby badanej do posługiwania się językiem badacza. b) Badacz nie działa z pozycji „lepiej wiedzącego" lecz traktuje badanego jako kompetentnego współtwórcę wiedzy zdobywanej podczas badania .5. że w różnych klasach ten sam temat lekcji wywołuje różne odbiory i różne zrozumienie. Język używany w badaniach jakościowych jest językiem badanego lub wypadkową języków obydwu stron interakcji. nie zawsze umożliwiającą adekwatny opis badanej rzeczywistości. Badacz nie podejmuje badania z gotowa siatką pojęć.Relacje badacz – badany W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania osób badanych. sygnalizującą rozległość spojrzenia na badane zjawisko. celowo rezygnując z języka nauki na rzecz języka potocznego. że przedmiotem staje się poznawana kwestia a podmiotowe stanowiska zajmują dwie strony . formie. przy pomocy tego samego narzędzia. zmienia się co najmniej w świadka a nawet uczestnika badań.badacz i badany. których dostarczyło jej pierwsze badanie.2. własnego wpływu na treść i przebieg badania a także wpływu.3. g) Badacz ma świadomość własnej subiektywności w odbiorze i ocenie sytuacji badawczej.zakłada się bowiem dialektyczność relacji badacz . Nie stara się obiektywizować uzyskanej wiedzy. posługującego się inną aparaturą pojęciową.uznaje się równość kompetencji badanego i badacza. nie będzie tym samym badaniem.5.1. to mamy już do czynienia niejako z inną osobą. dwustronna relacja. ale już nie przeciwstawni sobie wzajemnie. f) Badacz w pełni angażuje się w badanie.

odbywa się jednak na gruncie dobrze przygotowanym. Wyka wyróżnia: otwarty wywiad pogłębiony.6. zaczyna kojarzyć różne opinie. że „rzeczywistość mówi". Przebieg i kształt badania jakościowego nakłada na badaczy odpowiedzialność moralną. bowiem dominująca metodologia naukowa traktuje je nieco podejrzliwie a wyniki tych badań uznawane są niekiedy za „gorszą". informacje. każdy z badaczy musi dokładnie znać i rozumieć sens i istotę badań jakościowych. sygnalizując możliwość ich wykorzystania do badań pedagogicznych. Zarówno wyobraźnia jak i intuicja. Badanie jakościowe wymaga bowiem krytycznego namysłu nad wiedzą już istniejącą i pojawienia się w świadomości badacza przeświadczenia o specyfice proponowanych przez metodologię naukową metod i ich nieadekwatności względem podejmowanego przez niego problemu badawczego. W badaniu jakościowym bowiem nie idzie o szukanie zależności przyczynowo-skutkowych. z którymi wchodzi on w proces badania.8. wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach międzyludzkich. . nie spełniających wymogów stawianych nauce. Wydawać się nawet może. że zawsze warto podążyć ich śladem. Przedstawię kolejno poszczególne metody. niekiedy prowadzą one ku ciekawym odkryciom. z czego rezygnuje. jego wysiłków uzyskania świadomości własnych przed-założeń.4. Wyobraźnia może podpowiadać drogę do nowych odkryć. głębsza refleksja nad całym procesem badania. których wcześniej nie łączył z przedmiotem swoich badań. 4. szczególnie wówczas. W badaniach ilościowych bowiem wciąż sygnalizuje się od czego się odchodzi. nieśmiało. czy droga przez nie proponowana jest słuszna. rozumiana jako „nagle zjawiające się oświecenie lub zrozumienie sytuacji. Intuicja. Nie sądzę jednak aby było możliwe przemyślenie i przeprowadzenie interesującego badania jakościowego. Wyobraźnia i intuicja Ważnym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakościowych jest wyobraźnia i intuicja. o zakłóceniach jakie wnosi proces badania w te relacje.7. dotychczas nie badane lub też styka się z sytuacją szokującą dla niego. poznawania szczegółowych wymogów metody naukowej. 4. jakie oferuje metoda naukowa poszukują innych sposobów empirycznego poznawania rzeczywistości. nie poprzedzone świadomym rozumowaniem. nie można więc przeprowadzić tego typu badań nie wiedząc czym jest to. a że jest ona „mądrzejsza" od badacza. nieprzewidywalną. jego zadaniem jest jej słuchać uważnie. Jednakowoż wyobraźnia i intuicja nie zawsze podpowiadają dobre rozwiązania. czy jako rozjaśniająca koncepcja pojawiająca się w świadomości nawet wówczas gdy nie myślimy świadomie o danym zagadnieniu" podpowiada badaczowi pomysły. to takie osadzenie może być wielostronne. niesprawdzoną. Ujmowanie zjawisk w kontekście pozwala na dostrzeżenie różnych ich aspektów. z czego się rezygnuje. Proces badania Prowadzenie badań jakościowych wymaga od badacza szerokiej wiedzy na temat czynników zewnętrznych wpływających na sam przebieg badania. 4. stąd możliwa jest wielość kontekstów. a także wiedzy o badaniach jakościowych w kontekście zarówno szans. metodę biograficzną. Rodzaje metod jakościowych Wśród metod jakościowych A. Ogromne znaczenie ma. więc odpowiednie przygotowanie zespołu badawczego. fakty. wymogów metody jakościowej a także odpowiednia postawa etyczna. wyzwala odwagę stawiania pytań . gdy podejmuje zagadnienie nieznane. niekiedy jednak prowadzą na manowce. bez znajomości całej procedury badawczej obowiązującej w badaniach ilościowych. gdyż intuicja może pojawić się tylko u tego badacza. Podejmowanie badań jakościowych w pedagogice jest przez wielu zwolenników podejścia ilościowego traktowane jako niechęć do uczenia się skomplikowanych procedur.pozwala na przekraczanie ograniczeń narzucanych badaczowi przez jego własną wiedzę. Badania jakościowe w pedagogice Pedagogiczne badania jakościowe podejmowane są w Polsce rzadko. co pozwala mu lepiej ją rozumieć.z pozoru absurdalnych . 4. nieobiektywną wiedzę. Dotyczy ona zarówno wiedzy badacza o sobie. nową. dzięki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako z różnych stron. której badacz musi być świadom rozpoczynając swoją pracę. Rozumienie zaś jest procesem w którym odkrywane są kolejne zasłony w naszym poznawaniu rzeczywistości. W metodach jakościowych docenia się ich wagę i zakłada. Podobnie jak w badaniu ilościowym. jak i ich słabych stron.rozumiemy jako „osadzenie w" badanego zagadnienia. lecz właśnie o rozumienie. jakie dają badaczowi. Osoby te tylko – nieusatysfakcjonowane możliwościami. chociaż nigdy nie wiadomo. Nastawienie na rozumienie wynika z założenia. których on sam nie przeczuwał. sygnalizuje takie połączenie zjawisk. bywają jedynymi kierunkowskazami dla badacza. Nagłe zjawienie się nowej myśli. Konieczna jest więc niezbędna wiedza dotycząca tematu badań. że w badaniach jakościowych potrzebna jest właśnie większa wiedza badacza. obserwację uczestniczącą oraz jakościową analizę treści. Niesłuszne więc wydaje się oskarżanie osób stosujących w swych badaniach podejście jakościowe o brak kompetencji czy wiedzy metodologicznej.5. którego umysł nastawiony jest na jakieś zagadnienie. czy nie.

badacza). Badacz przychodzi do badanego z dokładną świadomością tego co go interesuje. Zauważyć przy tym należy. Jest to ważne. może nawet mieć wcześniej opracowane pytania jednakże kolejność ich zadania zależy od kontekstu. że wywiad może zabrać im sporo czasu. nie stanowią jednak ram poza które nie można wykraczać. będącej swoistą. Jest to spotkanie dwóch światów jednostkowych. wspólnie budujące wiedzę o interesującym ich zagadnieniu. prowokujących czy nawet drażliwych. jakichś ważnych dla nich wydarzeń czy wyborów. podczas ich wspólnej rozmowy odbywa się nie tylko wymiana informacji. czego chciałby się dowiedzieć. ponadto zarejestrowana wypowiedź pozwala na uchwycenie autentycznego języka badanego i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. Więź jaka łączy jego uczestników jest w dużej mierze decydująca dla przebiegu badania. Zalecenia typu „nie szkodzić". co w pewnym stopniu może przesądzać o jej przebiegu. które formułuje badacz przed wywiadem sygnal i z uj ą tylko kierunki jego zainteresowań. zakładając. które wątki okażą się bardziej. który wytwarza się podczas badania. system wartości. natomiast wyraźnie określa ich problematykę. Uczestnictwo . postawy.Uczestnicy dialogu są od siebie wzajemnie zależni. Otwarty wywiad pogłębiony ma formę rozmowy.Uczestnicy dialogu angażują w rozmowę całą swoją osobowość. które wymieniają pomiędzy sobą doświadczenia i wiedzę. Pytania. Takie podejście do pytań. „nie pouczać" nabierają w badaniach jakościowych szczególnej wymowy.Bardzo ważna dla dialogu jest atmosfera. snuje opowieść. nastawienie do rozmowy badacza powoduje. Badanych traktuje się bowiem podmiotowo. Integralność . dyktafonu itp. od wzajemnych stosunków pomiędzy badanym a badaczem. badacz zaś podążając za opowieścią badanego także może zmienić swój pogląd na wiele spraw. w dużej mierze zależy to od atmosfery panującej podczas badania. iż zarówno to o czym mówią. Nie jest więc możliwe. to oni decydują o czym chcą i mogą ze sobą rozmawiać. a które mniej inspirujące dla rozmowy. Obie strony mają wpływ na przebieg dialogu. że nie ma w dialogu lepiej wiedzącego. przypominanie sobie niektórych faktów ze swego życia. że są odpowiedzialni za to co mówią i potrafią zdać sprawę ze swej działalności. np. W owych wymaganiach zawiera się zarówno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy. badany . ze swego życia. Pytania o pewne zagadnienia powodują uświadamianie sobie przez badanych ich znaczenia. obdarza ich pełnym zaufaniem. Łukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie oddają istotę otwartego wywiadu pogłębionego. w której ona się odbywa. uczestnictwo i integralność. Temat badania wymaga niekiedy kilku spotkań badacza z badanym (często opowieści badanych są długie a rozmowa dla obydwu stron interesująca). nie ma rozmowy z pozycji lepszego. Otwarty wywiad pogłębiony Powinien być prowadzony z pomocą magnetofonu. W takiej rozmowie nie unika się pytań sugerujących. Poczucie wspólnoty jest szczególnie ważne w sytuacji. im więcej intymności i wzajemnego zrozumienia. Łukasiewicz zwraca uwagę na jej pięć zasadniczych cech: równość. są pewnym scenariuszem. w której badany „oprowadza badacza po swoim życiu". Równość oznacza.W dialogu aktywnie uczestniczą obydwie strony. zarówno swój sposób myślenia jak i poglądy. a prawo do zadawania pytań ma nie tylko badacz lecz też badany. bowiem .4. Obydwie strony uczestniczą też w tworzeniu syntezy. Pytania przygotowane przez badacza są pomocne w podtrzymywaniu rozmowy. aby poruszane w rozmowie tematy uznane zostały przez którąś ze stron za zbyt drażliwe lub nietaktowne. P. Wspólnota . iż nie jest on w stanie przewidzieć. Podczas takiej rozmowy może odbywać się proces „redagowania swojej biografii". To badany ustanawia granice obszaru intymności i szczerości do którego wpuszcza badacza. lecz zdarza się. iż taka rozmowa zmienia jedną bądź obydwie strony. jakie obszary (podczas rozmowy z badanym) zostaną odkryte. a nie żelaznymi wytycznymi. Opisując Galtunga metodę dialogową (otwarty wywiad pogłębiony nazywa się często dialogiem). gdyż badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie może brać czynnego udziału w toczącej się rozmowie. nie próbuje w podchwytliwy sposób sprawdzać czy mówią prawdę. Im mniej jest w takiej rozmowie sztuczności. zakłada się. indywidualną interpretacją treści przekazywanych w rozmowie. Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podejrzliwie. Badany odpowiada na nie lub nie. Współzależność . bardziej świadomego (tzn. Badacz nie ustala przed badaniem dokładnego brzmienia pytań. że badania prowadzone w ten sposób skłaniają do postawienia przed badaczem wymagań natury etycznej.snując swoją opowieść. tym korzystniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. dogmatyk nie może prowadzić tego typu badań. wspólnota. propozycjami badacza. Otwarty wywiad pogłębiony jest zaproszeniem . ponieważ jest zamknięty na nowe fakty i opinie niezgodne z własnymi. którym obydwie strony muszą się bezwzględnie podporządkować. należy więc jeszcze przed badaniem uprzedzić badanego. gdy w dialogu bierze udział więcej osób. Badacz przyczynia się do owego budowania poprzez umiejętne podtrzymywanie rozmowy.ich pojawienie się w rozmowie bądź ich brak zależny jest od uczestników dialogu. jednak nie determinują one przebiegu badania. współzależność. jak i to co pomijają. sygnalizują równocześnie jego przygotowanie do wywiadu. nastroju. Opisane przez P. jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru.8. lojalności wobec badanego a także otwartej postawy wobec poruszanych problemów.1.

żaden przedmiotowy wymiar rzeczywistości społecznej. zinterpretować kluczowe dla tekstu kategorie. które jednak nie zinterpretowane pozostają tylko i wyłącznie wspomnieniem jakiejś osoby. Metody biograficzne stosowane w metodologii naukowej koncentrowały się wyłącznie na pierwszej warstwie. w jaki sposób wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiały. że obydwie te warstwy przenikają się wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje pełniejszy obraz człowieka i społeczeństwa.8. zaś podejście jakościowe implikuje przekonanie. Możliwości zastosowania tej metody badawczej w pedagogice są ogromne. kryje się w nich ogromna wiedza o czasach w których żyli ich autorzy. Analiza tekstu może dotyczyć poziomu leksykalnego słownika frekwencyjnego języka tekstu (autobiografia. nieuchronnie uwikłanego w dzieje. ich sposób pisania. Pozostawia się więc owe autobiografie bez opracowania.2. obrazujące proces zmian zachodzących w jego myśleniu a także autobiografie reminiscencyjne. Jednostkowa interpretacja świata nie jest więc dodatkiem do „faktów". 4. natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest raczej marginalnie. nie poddające się weryfikacji. Wśród autobiografii można wyróżnić pamiętniki pisane przez wiele lat. Pod powierzchnią wspomnień. 4. że mówią one znacznie więcej niż mogłoby się wydawać czytelnikowi.8. o ile ktoś ją opowiada. lecz sama jest tą rzeczywistością. która nie może być dla niego ani niszcząca ani deprecjonująca. zrekonstruować przekonania ich twórców. Dotyczy to szczególnie pamiętników nauczycieli.badanego do rozmowy. zdarzeń z wątków. że wyrażone treści są zawsze relatywne wobec tego. na który składa się używanie przez nich określonego języka. skażone piętnem subiektywizmu relacje. Jakościowa analiza tekstu Tekst jest systemem znaków. za konkurs.oprócz ogólnego wstępu . o systemie wartości osób piszących. w konkretnych okolicznościach. wydobyć ukryte w nim założenia. lub wywołane innym bodźcem. Stanowi niejako zapis jednego i jednostkowego życia. nastawiony do materiałów zawartych w autobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo. iż pamiętniki same „mówią" a więc nie ma potrzeby niczego . istnieje więc jako autobiografia tylko o tyle o ile ktoś intencjonalnie przekształca zbiór zdarzeń w wysoce znaczącą i ustrukturowaną całość.pisane np. Jest zjawiskiem subiektywnym również i w tym sensie. stanowiące dla opowiadającego kryterium ich doboru i podstawę interpretacji. a ich funkcja ogranicza się do budzenia postawy heroizmu w kolejnych pokoleniach nauczycieli. o człowieku zbudowana jest niejako z dwóch warstw: jedną jest warstwa faktograficzna. w związku z czym odrzucane były jako mało wiarygodne źródła informacji. o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe. systemu znaków i symboli). który badacz próbuje uporządkować pod kątem zawartych w nim myśli. zanurzonego w świecie. które powstały w pamięci autora . okolicznościowe. że autobiografia istnieje o tyle. pod którą dostrzec je można jedynie przy głębokim.do nich dodawać. Przyjrzyjmy się jednak autobiografii z innej perspektywy. Badacz ponosi także przed badanym odpowiedzialność za to. uzupełnieniem „obiektywnej rzeczywistości". że pamiętniki „same za siebie mówią" lecz sądzę. że wiedza o społeczeństwie. . O ile więc biografie stanowiące dający się udokumentować ubiór „faktów" o człowieku (przebieg życia) nie budziły kontrowersji metodologicznych. W pedagogice rzadko wykorzystuje się autobiografie jako materiał do pogłębionych badań. Techniki opracowywania materiałów biograficznych są różnorodne i zależne od tego czy badacza interesuje wyłącznie twórca autobiografii czy też uwaga badacza skupia się bardziej na treściach zawartych w autobiografii stanowiących przejaw zarówno samoświadomości jak i świadomości społecznej osoby piszącej. Aleksandra nad komunikowaniem się rodziców z dziećmi. rozumiejącej. Jest niewątpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu. jakimi są postrzegane w znaczących kategoriach kultury". iż nie istnieje . Metoda biograficzna Sedno tej metody opiera się na założeniu. Autobiografii przypisywano raczej wartości literackie niż poznawcze.w sensie obiektywnym ." Wybór treści dokonywany jest w oparciu o pewne wartości. uzasadniając. Raczej zakłada się. Autobiografia jest więc przekazem symbolicznym. o ich świadomości (świadczy o niej m. Można przecież założyć. drugą zaś stanowi indywidualny i symboliczny wymiar zjawisk społecznych. które możemy poznać jedynie przez ukazanie ich osobistego wymiaru. Przykładem przebijania się przez powierzchowną deklaratywność mogą być badania Z. że stanowi ona „wytwór interpretującej. wyrażonej i utrwalonej w symbolach działalności indywidualnego podmiotu. sygnalizujące zmienność poglądów autora. wytworzonym przez rozumiejącą i interpretującą jednostkę. Można by założyć. iż „ludzkie działanie nie jest wyznaczone przez wpływ wydarzeń takich „jakimi są rzeczywiście" ale przez wpływ wydarzeń takich.in. W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie subiektywnym. Giza poddaje w wątpliwość odróżnienie autobiografii od biografii (traktowanej jako rejestrację „obiektywnego" przebiegu zdarzeń). wiersz. A. jak ktoś postrzega i rozumie własne życie. jej istnienie jest zależne od jednostkowej świadomości.3. Wydobyć z autobiografii te wszystkie wątki może właśnie uważny badacz. w odniesieniu do konkretnych wartości. odtwarzające koleje losów. Wiedza o społeczeństwie jest zawsze wiedzą „czyjąś" a są takie obszary rzeczywistości społecznej. Poważne problemy kształcenia i wychowania skrywają się często pod powierzchowną warstwą oczywistości. pełnym zaufania kontakcie badacza z badanymi.

co jest opisem wydarzeń oraz tego co stanowi komentarz autorski. 4. staje się uczestnikiem badanej społeczności. Całością są natomiast zespoły jednostek odnoszące się do wybranych zagadnień. zbierać informacji u innych (ankieta. Rokuszewska-Pawełek. w których badacz wchodząc w określoną społeczność.to kategorie umożliwiające strukturalne uporządkowanie wypowiedzi pod kątem kontynuowania przez autora głównego wątku wypowiedzi i odchodzenia od tego wątku. jak i pośredniej . Obecność badacza. przełamany więc zostaje stereotyp myślenia o dystansie między badaczem a badanym.1. niekiedy wyzwala chęć niesienia mu pomocy. że pewne jego elementy mogą być także wykorzystane przy analizach innych tekstów. czyli badanie przez wspólne doświadczanie Wzorem dla obserwacji uczestniczącej są badania etnograficzne. która jest a nie tę „wytworzoną" przy jego pomocy. Sądzę. który można odczytać. Autobiografia jest . iż w metodologii pozytywistycznej przyjęto nazywać metodami pewne sposoby zbierania informacji. wydzielenie z niego wątków głównych i pobocznych. przyczyniają się do pogłębienia ich samoświadomości. Z tego powodu trafniejsze wydaje się nazywanie tej metody badaniem poprzez wspólne doświadczanie. „Jednostki" i „całości" . który zamierza poddać analizie a próbuje zrozumieć i opisać rzeczywistość. czy też bardziej skłonny jest przyznawać. w jakim zostały użyte. a także o świecie. Badacz nie musi stwarzać sytuacji (eksperyment). który nie zbiera materiałów lecz „tylko" próbuje je przeanalizować i zinterpretować. „Konstrukcje" . Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii Zaliczenie przez A. w autobiografii).8. Praca nad tekstem w ich propozycji -polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy których dokonuje się jego analizy. pamiętniki.rodzajem dokumentu. przyjmuje postawę „naiwną poznawczo". wierzenia. która może przejawiać się zarówno w podnoszeniu jego rangi lub uświadamia- . sztuka . Jakościowa analiza tekstów ułatwia nam ich odczytanie. myśli. jego pytania wywołują też określone zmiany w badanych. który może być poddany badaniu. ponieważ są to źródła wiedzy. 4. niespodziewane okoliczności uczyniły je takim. Znaki są częścią kultury i wiele mówią o ludziach tworzących je. „Linia podstawowa" i „linia recesywna" . które zaś stanowią ilustrację dla głoszonych przez autora opinii.4.choćby taka jak percepcja samego siebie.pozwalają na określenie odmian narracji. obyczaje. Autorzy ci wskazują na cztery zestawy kategorii analitycznych ułatwiających pracę nad tekstem.te kategorie pozwalają na wyszczególnienie autonomicznych jednostek narracji (zarówno bezpośredniej -opowieść badanego. 2. 4. sądzę jednak. Interesującym przykładem zastosowania w pedagogice tego typu analizy może być praca Z. Inny pomysł na jakościową analizę tekstu przedstawiają M. Wykę autobiografii i jakościowej analizy tekstu do różnych metod badawczych może budzić pewne zastrzeżenia. określenie tego. uprzedzenia. wcześniejszą wiedzę o badanym zjawisku. Polega to na zakreśleniu wokół najczęściej pojawiających się wyrazów pól semantycznych. wchodzi on w nią bowiem z całym osobistym systemem wartości. wypowiedź). Jakościowa analiza treści jest natomiast techniką opracowywania zebranych materiałów. Jej cechą charakterystyczną jest przełamywanie dualizmu badacz-badany. Bada tę społeczność z pozycji jej uczestnika. legendy. iż to różne. „Struktury procesowe" . jest układem znaków. treści wystąpień. W konsekwencji przebywania w badanym środowisku zachodzą w badaczu różne zmiany . podobnie jak odczytać można zawartość czasopism. który wskazał na różnicę elementów pola semantycznego znaczenia podstawowego słowa „godność" w wypowiedziach rodziców i dzieci. przy jej pomocy ustala się które wyrazy są najbardziej znaczące dla tekstu i jakich obszarów rzeczywistości dotyczą. w momencie jednak gdy informacji się nie zbiera ponieważ istnieją już jako wytwór ludzkiej działalności: idee. iż „obserwator" wchodzi na przemian w rolę badacza i badanego. czyli sposobu w jaki piszący relacjonuje przebieg wydarzeń. bądź traktuje swój los jako wypadkową nacisku systemu społecznego w którym przyszło mu żyć. Badacz chcąc poznać interesujące go zjawisko wtapia się w nie. poznaje jej sposób życia. Aleksandra. ułatwiają ustalenie które fragmenty tekstu są wyznaniami autora. starając się „zawiesić" na czas badań własne założenia. Obserwacja uczestnicząca. co powodować może zmianę jego nastawienia do świata. bądź do faz życia (np.pojawia się problem nazwania czynności badacza. w którym ci ludzie żyli bądź żyją.3.8.notatka prasowa.pozwalają badaczowi na ustrukturalizowanie tekstu. Interesujące jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje życie jako tworzoną przez siebie biografię. nie zaś obcego i niezaangażowanego obserwatora. 3. Innym wymiarem przełamywania dualizmu na linii badacz . Świadomość zachodzących w nim zmian powoduje. Czyżewski i A. że przyjrzy się uważnie wytworom symbolicznej działalności ludzkiej. co pozwala mu na rejestrację siebie zmieniającego się. Drugim niejako krokiem lub też niezależnym od pierwszego jest ustalenie znaczenia tych najczęściej pojawiających się wyrazów i kontekstu.badany jest zaangażowanie badacza w badaną sytuację. które wnioskami. Należą do nich: 1. wywiad) a wystarczy. wiersze. Badacz nie przyczynia się do „stworzenia" materiału. Przedstawiony tu pomysł na analizę tekstu dotyczy w zasadzie analizy autobiografii. że problem polega na tym.komentarze).moim zdaniem . skupianie się przez niego na tym co stanowi sedno opowieści i jej element uboczny. żyjąc w niej.

wzajemne relacje pomiędzy wychowującymi i wychowywanymi. ROZDZIAŁ V Techniki badań pedagogicznych Kto wielkie stawia kroki daleko nie ujdzie . nadając im bardziej ludzki wymiar. Posiada jedynie własne przemyślenia i pewien zestaw kategorii. staje się dla niego mniej obcy. specyfika i siła oddziaływania subkultur młodzieżowych. Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie. która jest zarówno sposobem poznawania jak i oddziaływaniem na badanych. sondaż diagnostyczny. ale je uzupełniają. uświadomić sobie własne cele. osobiste — odbija się to co społeczne i ogólne. Z istoty tej metody wynika chęć dostarczenia badanemu środków. monografię można zaliczyć jedynie do „miękkiej" odmiany metod ilościowych. które pomogą mu lepiej zrozumieć jego własne działania. w którym znaczenia wyjściowe się zawierają. Wydaje się.) wciąż oczekują na lepsze ich poznanie i opisanie. nie relacjonuje „obiektywnych faktów". wychodząc z założenia. Wszystko to. Dlatego też studium indywidualnych przypadków." Badacz nastawiony na wspólne doświadczanie łatwiej „wchodzi" w badane środowisko. hermeneutyka). znaczenie grup rówieśniczych w rozwoju społecznym młodzieży itp. Są budowane w oparciu o inną metodologię. w których badacz celowo wywiera wpływ na badanych są badania prowadzone metodą interwencji socjologicznej. Jednostkową subiektywność traktują bowiem jako odzwierciedlenie świata-jedyny możliwy dla człowieka sposób poznania go i rozumienia. Stopień aktywności badacza jest jednak zależny od specyfiki badanego zjawiska. Jest to jednak wiedza ważna.próbuje uprawomocnić inne sposoby badania rzeczywistości społecznej.jak pisze A. Przykładem badań. Gotowy jest jednak w każdej chwili do poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zależności od wymogów i kontekstu sytuacji w której się znalazł. to jednak w postaci nowego. a granice „wkładu" każdej ze stron procesu zmieniają się. że badanie przez wspólne doświadczanie pozwoliłoby wnikliwiej przyjrzeć się wielu trudno dostępnym zjawiskom . Owa humanistyczna metodologia -jak ją w uproszczeniu nazwała A. oraz od miejsca. nie ogranicza go bowiem „gotowe i zamknięte" narzędzie badawcze. stanowiąca ich podstawę. Jakościowe metody badania wyzbywają się podejrzliwości wobec subiektywności. co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyżej badań jakościowych. Kamińskiego -jest nieobecne. iż w tym co jednostkowe. Kamińskiego i zaliczonych przez niego do metod jakościowych.przy zastosowaniu innych technik zbierania materiału. które ukierunkowują jego „obserwację". a to co społeczne jest zawsze tylko jakąś jednostkową perspektywą. Wyka . Pozwoliłoby na opisanie ich z innej perspektywy. Niezmienna zaś pozostawała metodologia naukowa. Pewne problemy dostrzega bowiem dopiero w trakcie badania. nie jest wyłącznie rejestratorem lecz też aktywnym uczestnikiem wydarzeń.„rodzi się gdzieś pomiędzy (lub ponad) uczestniczącymi w sytuacji badawczej przedmiotami i podmiotami. inny sposób myślenia o świecie i o poznawaniu. cele przeciwnika i pozwolą mu adekwatniej uchwycić kontekst społeczny sytuacji. Badanie przez wspólne doświadczenie jest metodą poznawania zjawisk poprzez pełne zaangażowania uczestniczenie w nich. jak i w samych naukach społecznych (socjologia humanistyczna. które ukrywają się przed poznaniem przy pomocy narzędzi stosowanych w badaniach ilościowych. Nie zastępują metod ilościowych. bądź ujawnić te obszary rzeczywistości społecznej. którą już posiadamy. psychologia humanistyczna). sondażu diagnostycznego i monografii . Jedynym kryterium. Demistyfikuje przy tym to co skrzętnie jest skrywane przez metodologię pozytywistyczną: fałszywość przesłanki o obiektywności świata społecznego i o obiektywności badacza.9. nauczycielami i uczniami. mogłoby stanowić uzupełnienie tej wiedzy. że w przedstawionym przeze mnie metodach brak jest: studium indywidualnych przypadków. w której się znalazł. Źródła tego sposobu myślenia tkwią zarówno w filozofii (fenomenologia. Uwagi końcowe Nietrudno zauważyć. wyłania się choć „z" nich. w badaniach uznanych za jakościowe przez A. Skomplikowane problemy dotyczące wychowania i kształcenia (np. przy zastosowaniu tych metod. jest wciąż jeszcze spisywana na marginesie. bowiem nie rejestruje on rzeczywistości „takiej jaką ona jest". Wiedza o metodach jakościowych jest w naszym kraju niewielka.opisanych przez A. jako dodatek szeroko usprawiedliwiający swoje istnienie. w innym kontekście. 4.niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiązań. Nie ma więc w obserwacji uczestniczącej podziału na badaną rzeczywistość i bezstronnego badacza. w którym prowadzone są badania. przełamuje bowiem monopol metodologii pozytywistycznej na wiedzę o badaniach empirycznych. Metody jakościowe mogą stanowić alternatywną perspektywę dla badań pedagogicznych. które według w/w autora zadecydowało o nazwaniu ich jakościowymi była ograniczona liczba jednostek poddawanych badaniu. lecz interpretuje interesujące go zjawisko a jego interpretacja . Świadczy o tym ilość badań prowadzona przy użyciu tych metod. wspólnego znaczenia. Wchodząc w nowe dla siebie środowisko badacz nie jest wyposażony w gotową siatkę ustrukturalizowanych zachowań i szczegółowych pytań. Wyka .

W pojęciu pierwszym ustalamy ilość i jakość zagadnień. arkusz obserwacyjny. Jest to wprawdzie teza potwierdzana przez wielu badaczy. Określając czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia. Lapidarność tego sformułowania bierze się stąd. które posługują się różnorodnymi narzędziami. Technika badań to czynność poznawcza. Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy. Bywa więc tak. 1970). Jest jak powiedzieliśmy najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historię jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania. Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie. czyli kwestionariusze do ankietowania. na zmiany natężenia i szybkości ich przebiegu w zależności od określonych warunków. Znaczy to. że za technikę uważa się ankietę w znaczeniu kwestionariusza pytań a nie czynności ankietowania. Próba nadania jej większej precyzji równałaby się znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyrażenia.1. Obs er w a c j a j e s t c z y n n o ś c i ą badawczą p o l e g a j ą c ą na gromadzen i u dan yc h d r o gą postrzeżeń. każdy nauczyciel oraz organizator. magnetofonu i kwestionariuszy włącznie. Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej" wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej. W szkicowym stylu zaprezentować pragnę ich charakterystyki. robienia wywiadów. Najpopularniejszą postacią obserwacji jest tzw. bo na drodze źródła danych do badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz. Są to c z yn ności praktyczne. która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych. Stosować ją można i najczęściej stosuje w praktyce każdy wychowawca. Ponieważ zaś w badaniach środowiskowych stosuje się zarówno obserwację „prymitywną" jak również złożoną zwaną systematyczną obserwacją kontrolowaną zachodzi konieczność stworzenia definicji uniwersalnej. faktów (Kamiński A. Obserwacją można bowiem nazwać prostą. Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej. skale do testowania. to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje. że poza generalnymi regułami poprawności.obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu. Wiele bowiem nieporozumień powstaje wokół wszelkich technik. 5. następnie wielkość obiektu obserwowanego (zbiorowości lub instytucji) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie jej do każdego typu obserwacji. Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań. arkusze do opisu itd. Z definicji wynika konieczność zaplanowania następujących elementów: problematyki. nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej . test itp. to najczęściej proces angażujący badacza i innych ludzi. a to nie przysporzyłoby mu przejrzystości. zważywszy. To co w tej definicji wymaga szczególnej uwagi . Mogą to być bądź cechy bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy. O nich mówić będziemy jednak przy omawianiu poszczególnych typów obserwacji. Nie jest to tendencja słuszna. Dla poznania postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny. Obserwacja Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach. że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinniśmy . że obserwacja swe naczelna miejsce wśród sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik pomocniczych. Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym. Wszystko inne to przedmioty i narzędzia służące tym czynnościom. W przypadku procesów lub przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania. Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań. że objęcie definicją wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe. lecz wymagająca wielu zastrzeżeń wstępnych. Z uwagi na jej złożoność i wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą. Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych.Lao-cy Powtórzę użytą już wcześniej definicję techniki badań. Przedstawię obecnie najczęściej stosowane techniki badawcze użyteczne w badaniach pedagogicznych. Należy pamiętać. które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji. poz wa l a j ą c ym i na uz ys kani e optymalnie s p r a w d z a l n yc h i n f o r m a c j i . sposób przygotowania oraz okoliczności zastosowania. Wyżej zorganizowaną formą obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpośrednia l u b pośrednia. które chcemy poznać.to małe słowo „czynności". jakim podlegają. regulowane starannie wypracowanymi d yr e kt yw a m i . każda sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiązań badawczych także w zakresie technicznych rozwiązań. o p i n i i . obserwacja otwarta albo swobodna. czasu oraz sposobu gromadzenia materiału.

ponieważ zakłada. Arkusz obserwacyjny to wcześniej przygotowany kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami. a ponieważ używany jest rzadko można pominąć jego omówienie. Dla rzetelności dodać należy. Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach. Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicząca. w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniającego określoną rolę. na koloniach w czasie świąt zimowych. Może mieć dwie postacie: być jawną lub ukrytą. Obserwacja uczestnicząca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badającego. Niesie ze sobą jednak swoiste niebezpieczeństwo. którymi posługujemy się przy obserwacji pełnią dwojaką funkcję: po pierwsze służą do gromadzenia spostrzeżeń. Narzędzia. nawet przy znajomości granic. zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem.nowych zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji. że omawiany typ obserwacji istotnie może występować bez narzędzi kontrolnych. Wróćmy więc do sposobów gromadzenia materiału badawczego z systematycznej obserwacji planowej. Doskonalszą techniką gromadzenia materiałów jest stosowanie technik standaryzowanych. Notowania mogą być jeszcze oznaczone datą. 5. Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie ograniczone.1. a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej. Szczególnym typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówieśniczej młodzieżowej. Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczności badań nie może być pełne. Stopień szczerości w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia. której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny obiektywizm ocen. a to naszym zdaniem odebrałoby jej atrybut naukowości. Obecnie jeśli obserwację nazywamy systematyczną to określenie to oznacza nie tylko sposób prowadzenia spostrzeżeń. lecz raczej jako etap wstępny do badań szczegółowych. opisy. To co dotychczas było nazywane obserwacją kontrolowaną i niekontrolowaną to po prostu atrybut poprawności i naukowości. gdy część dzieci idzie w gościnę do domów prywatnych. Od sprawności narzędzi obserwacji zależy jej wartość. Ten sposób prowadzenia rejestracji materiału nie daje gwarancji gromadzenia materiału pełnego oraz możliwości weryfikowania prawidłowości prowadzenia spostrzeżeń. Wcześniejsza typologia zagadnień zapobiega przeoczeniu przez badającego któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom. co ma szczególne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych w badane układy lub celowym przekształcaniu zbiorowości. Uzyskujemy od nich ocenę materiału w sensie jego kompletności i prawidłowego kierunku. Do tych pierwszych należą notatki. którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy. W odpowiednich rubrykach pod określonym zagadnieniem notujemy wszelkie spostrzeżone fakty. lecz będzie on pełnił wówczas rolę techniki badawczej niepełnowartościowej. w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe. jaką spełnia nowy jej członek. Wprawdzie w socjologii na określenie typu obserwacji posługującej się narzędziami sprawdzającymi poprawność jej przebiegu używa się pojęcia obserwacji kontrolowanej. Ogólnie i nieprecyzyjnie można podzielić techniki gromadzenia materiałów na niestandaryzowane i standaryzowane.planować prowadzenia badań np. że gromadzą materiał bez wyróżniania poszczególnych zagadnień i aspektów oraz bez umiejscowienia czasowego. Aczkolwiek i tu można stosować pewne sposoby kontroli. Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo częściowe. Ten typ . Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta (chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie). Mają one tę cechę. Jest to więc najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji. że systematyczna obserwacja planowa nie musi posługiwać się narzędziami kontroli.1. Uczestnictwo w badanej zbiorowości daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji. a które w arkuszu uwzględnione nie były. I w tym sensie możnaby nazwać obserwację taką obserwacją niekontrolowaną. stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany. Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego. Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany. opinie i reakcje grupy. Mam tu na myśli tzw. Pełniła ona w naukach społecznych dużą rolę. W każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie . Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe. Obserwacja niekontrolowana jest po prostu nierzetelną techniką badawczą i nie ma powodu upowszechniać jej znajomości. które objąć ma obserwacja. a po wtóre są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania. Narzędzia obserwacji Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposób gromadzenia materiałów. Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania. na które warto zwrócić uwagę. Jak powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora. Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest świadoma roli. nasze materiały dajemy do czytania osobom towarzyszącym. Ponadto daje możliwość wykrycia nowych cech i zależności. Chyba. rejestracja dźwiękowa lub fotograficzna. lecz również sposób ich rejestrowania a to jest tożsame z kontrolą jej prawidłowości. arkusz obserwacyjny lub dziennik obserwacji. zorientowanym w koncepcji badań. Wyróżnienie jednak systematycznej obserwacji planowej kontrolowanej wydaje się być zabiegiem nietrafnym. Np. W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestniczącej.

systematyczny i kontrolowany. Od jego obiektywizmu i skrupulatności zależy rzetelność uzyskanych materiałów. czy w różnym czasie w tej samej zbiorowości czy wreszcie na różnych grupach. Szczegółowe zagadnienia można notować na pojedynczych kartkach a potem chować je do odpowiednio poznaczonych kopert. Prowadzony jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisów dziennych. I znowu . Jeśli dodać. d) szczegółowe opracowanie koncepcji badań. Wśród pedagogów utarła się nazwa wywiadu środowiskowego. zbudowany według specjalnych zasad. czemu lepiej służy kwestionariusz skategoryzowany. które mogłyby rzutować na obiektywność danych. b) jasne sformułowanie zagadnienia i celów obserwacji. Wywiad służy głównie do poznawania faktów. Inne zagadnienia z podpunktami na i nn ej karcie.2. Sama obserwacja powinna być planowa. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeżenia ze względu na czas pojawiania się określonych faktów lub zmienności procesów i stosunków w badanych grupach. systematyczna i dokładna. Ma ona jeszcze i tę zaletę. Obserwacja systematyczna może być prowadzona bezpośrednio lub pośrednio. ani ścisłości w zadawaniu poszczególnych pytań. Od innych wyróżnia go zakres i cel. Określa się je zazwyczaj mianem kwestionariusza. Bardzo bowiem ważną jest sprawa porównywalności danych uzyskanych drogą obserwacji prowadzonej czy to przez różnych badaczy. która obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadów. a także do poznawania wszelkiej problematyki środowiska i aspektów wychowania w środowisku społecznym. kategoryzacja zagadnień. Przy obserwacji pośredniej. Sposób opracowania arkusza obserwacyjnego zależy od konkretnych okoliczności i wymogów badawczych. które można ukierunkowywać. Przy badaniach szczegółowych jednego zagadnienia spełnia on bardzo pożyteczną rolę. że arkusz obserwacyjny jest dobrym Grodkiem do porównania danych między nimi.musimy ograniczyć się do sformułowania szerokiej definicji.1.obserwacji można w pełni uznać za planowany. Zwiększa to ilość zabiegów technicznych i wymaga więcej pracy. Najważniejszym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu są właściwie przygotowane dyspozycje. charakteru i zależności środowiska wychowawczego. Istnieje więc tylko jedno źródło deformacji danych. Celem tych badań jest bowiem możliwie wszechstronne i dogłębne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku. 5. Zagadnienia szersze mogą być rozbite na szczegółowe i mieścić się na jednej karcie. Arkusz obserwacyjny wbrew swej nazwie nie musi być arkuszem zawierającym wszystkie zagadnienia na jednej karcie. Konieczna jest ścisła standaryzacja zagadnień i opracowanie drobiazgowych wskazań badawczych oraz eliminowania możliwych osobistych postaw i zaangażowań.2. rozwijać i uzyskiwać ich wszechstronniejsze naświetlenie. Można także zagadnienia przypadkowe. Ale dopiero wówczas słuszna jest taka nazwa. W przypadku obserwacji bezpośredniej prowadzący badania osobiście wykonuje wszystkie czynności związane z tokiem poznania. Warunkami tej poprawności są: a) wstępna znajomość przedmiotu obserwacji. ale daje nieporównanie wartościowe materiały. nic nie stoi na przeszkodzie aby stosować taką dwustopniową procedurę. Zdarza się jednak prowadzenie wywiadu tylko według pewnego planu w postaci dyspozycji do rozmowy nie narzucających ani kolejności. 5. Podsumowując to pobieżne omówienie obserwacji jako techniki zbierania materiałów należy zwrócić uwagę na konieczność poprawnego jej zorganizowania. Arkusz obserwacyjny daje możliwość porównania i oceny materiałów badawczych pod względem ich jednoznaczności i zakresu. c) bliższe poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych. zachodzi wówczas konieczność stworzenia jednorodnej aparatury badawczej dla uniknięcia większych deformacji uzyskanego materiału. Często jednak pewne sprawy wymagają precyzyjnego i konkretnego poznania. Dla badań środowiskowych tendencja taka nie zawsze będzie najlepsza. W pedagogicznych badaniach środowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalszą techniką gromadzenia materiałów obserwacyjnych. to taki sposób postępowania nie wydaje się wykluczony. Sprawność wywiadu i wartość uzyskanego materiału zależą od wielu czynników. a z taką mamy do czynienia w badaniach wielkich zbiorowości lub licznych problemów materiały gromadzi większa ilość pracowników. że w pedagogicznych badaniach środowiskowych badana zbiorowość rzadko jest wielka. którym jest sam badający. Wywiad Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. jeśli wydają się być ważne. gdy jest to zestaw pytań. Do tego celu lepiej służą swobodne rozmowy według dyspozycji (pytania otwarte).podobnie jak przy określaniu pojęcia obserwacji . Ale. opinii i postaw danej zbiorowości. Wykorzystywany jest przy poznawaniu układów. Tendencje panujące we współczesnej pedagogice zmierzają do opierania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym. zdaniem naszym. opracowanie odpowiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwala ponadto na analizę układów i zależności między zjawiskami.

Celowi temu najlepiej służy maksymalne skategoryzowanie zagadnień. dyskrecja to m. Jeśli badania prowadzi kilka osób. bądź wreszcie możemy pewnych wiadomości nie uzyskać. których nie można zmieniać. konieczne środki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. Pierwsza to respondent. charakterze i . Takt. jeśli respondent ich nie posiada.2. Wywiad skategoryzowany zapewnia większą ścisłość i porównywalność danych. którego forma może w sposób istotny wpłynąć na treść uzyskiwanych danych. Stopień usystematyzowania pytań i ich ujednolicenie to główne różnice konstrukcyjne.jeśli stanowią ekipę . nie używanymi w danej zbiorowości lub przez tę zbiorowość inaczej rozumianymi. może być równie ważne. Następnym źródłem uzyskiwania prawdy niepełnej lub danych fałszywych jest kwestionariusz. chęć ulżenia w kłopotach. ani inne sprawy uboczne. bo przy wywiadzie otwartym nigdy nie uda się wyeliminować cech indywidualnych. przekonanie o naukowym charakterze badań i podnoszenie wagi problemów. których materia często jest drażliwa i koniecznie wymaga zaufania i szczerości. przez podsuwania gotowych odpowiedzi. aby nie sugerować badanemu formy i treści odpowiedzi. Jeśli więc pragniemy zbudować poprawny kwestionariusz. zasadami konstrukcyjnymi. Trzecia wreszcie to prowadzący badania. a więc być niewyczerpujący. Musimy język kwestionariusza dostosować do języka używanego w danej zbiorowości. Jego głównym celem jest uzyskanie prawdy. Może wreszcie być niedostatecznie skategoryzowany. kwestionariusz. tzn. Chodzi tu głównie o jednoznaczne pojmowanie poszczególnych pytań. należy przeprowadzić szczegółowy instruktaż z ankieterami oraz wyposażyć ich w wywiad standaryzowany. toteż dyskusje. Wskazania te mają ogromne znaczenie szczególnie przy prowadzeniu wywiadów środowiskowych. ważnym zagadnieniem staje się jednorodność uzyskiwanych danych oraz możliwość kontroli i porównywalności danych. ukryty i jawny nieformalny.in. 2. Przy organizowaniu ekipy badawczej należy pamiętać. Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji. które zaważyć mogą na dalszym prowadzeniu badań. Mamy wówczas gwarancję. wymiana informacji.będąc głównym źródłem materiału . Drugi ściśle ogranicza kolejność i brzmienie stawianych pytań. Wreszcie ważnym. bądź zostać mimowolnie wprowadzeni w błąd. mimo że respondent nie posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. ani ankieter. prezentowanie przez ankietera własnej wiedzy lub opinii sit niewskazane. tendencyjnie ukierunkowywać tok badań. aczkolwiek nie ostatnim jeszcze. Waga tego problemu wzrasta w miarę zwiększania się ilości osób prowadzących badania.2. Może posługiwać się niestosownym językiem. uzyskiwanie takich samych informacji przy użyciu takiej samej techniki przez różnych badaczy. szczerość i przychylność badanego. określeniami. Dlatego prowadzący badania nie powinien manifestować żadnych postaw i wyrażać żadnych ocen.W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sondażowe według tylko ogólnego planu dają dopiero podstawę do opracowania szczegółowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadów. Narzucają one określony sposób prowadzenia wywiadu. np. że sam ankieter jest także swoistym narzędziem badawczym. kłaść różny nacisk na poszczególne problemy. Należy zatem podporządkować jego indywidualne cechy wymaganiom reguł badania.mogą różnie odbierać określone informacje. jak wynika z powyższych uwag. że przy zachowaniu podstawowych warunków rzetelności rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyskamy jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach. Nieznajomość faktów lub nieposiadanie opinii w pewnych sytuacjach z punktu widzenia wartości materiału. które mogą zapewnić te warunki. wskazane są wszelkie środki. Należy też pouczyć ankieterów o zasadach prowadzenia wywiadu. czyjego sąd lub postępowanie nie spotka się z dezaprobatą ankietera. przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potępianie jej braku. l. a nawet pogłębiania zagadnień przez stawianie pytań dodatkowych. a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom może być powodem dowolnych i różnych interpretacji tego samego zagadnienia. Zdarzają się także próby udzielania odpowiedzi. który . tzn. W tym punkcie badacz staje przed koniecznością rozwiązania szeregu trudności. Może nie obejmować wszystkich ważnych zagadnień. Różnią się one od siebie. Należy więc umiejętnie wychwytywać takie próby. a więc ani respondent. który . że głównym obiektem zainteresowania będzie sam problem badawczy i nic poza tym. warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest zaufanie. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych Wiele spośród powyższych wskazówek wyda się jaśniejszymi na tle omówienia poszczególnych typów wywiadu. musimy objąć nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badawczych. a szczególnie o tym. a nawet wówczas gdy nie jest pewny. W zasadzie w pełni omówione zostały wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany.może stać się przyczyną świadomego zafałszowania prawdy. w której badany poinformowany jest prawdziwie o celach. Na celowe wprowadzenie w błąd wpływa też obawa respondenta przed narażeniem się panującym w danej zbiorowości konwenansom lub stereotypom postępowania. a w żadnym razie nie czynić zabiegów pobudzających do udzielania odpowiedzi na siłę. które chcemy zbadać. 5. Kategoryzacja oznacza zbudowanie ścisłych pytań. Ze względu na sposób prowadzenia wywiadu wyróżniamy wywiad jawny. W badaniach środowiskowych pierwszy sposób daje większe korzyści. jak i jej posiadanie. źródłem uzyskiwania fałszywych danych jest sam prowadzący badania. Jeden daje możliwość swobody w formułowaniu pytań oraz zmieniania ich kolejności. Wskazane więc są zabiegi zapewniające badanemu pełną dyskrecję. tymczasem na drodze do tego stoi szereg przeszkód. Druga to narzędzie badawcze. Ze strony respondenta możemy uzyskać bądź celowo fałszywe informacje. Aby te osiągnąć. niejasnymi lub niezrozumiałymi pojęciami. 3. a także o przywiązanie jednakowej uwagi do wszystkich problemów. Wywiadem jawnym nazywamy rozmowę. oraz ustalenie kolejności ich zadawania. uprzejmość.

. w zależności od liczby osób biorących jednorazowo udział w wywiadzie. w którym badany nie jest poinformowany o roli ankietera. że badany. czasopism.". c) zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym a badającym. Bywają jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe. jak podkreślaliśmy już niejednokrotnie.majsterkowaniu lub innym zajęciom miłośniczym. dając potem możność obliczenia częstotliwości wyboru poszczególnych odpowiedzi. storę zawierają jeden punkt oznaczony zazwyczaj słowem „inne". których celem jest budowanie pewnych . .przedmiocie wywiadu. które niekiedy mogą być różne od osobistych.oglądaniu telewizji. w pytaniu: „Jakie motywy skłoniły Pana(ią) do podjęcia studiów zaocznych". przebiegu i uwarunkowania procesów społecznych w środowisku. pozwalający na zaprezentowanie swej odpowiedzi. Przykładem kafeterii koniunktywnej może być wyżej przytoczona lub np. dotyczące uczestników zajęć świetlicowych.lekturze książek. zależności. skrępowanie obecnością innych lub psychoza zbiorowa.. wyrażająca się w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktów. ankiety. słuchaniu radia. Ankieta zatem. jeśli nie mieści się w żadnym zaproponowanym sformułowaniu.inne. inne. . Pytania ankiety są zawsze konkretne. Kafeterią zamkniętą nazywamy ograniczony zestaw możliwych odpowiedzi. Jeśli przedmiotem wywiadu są zagadnienia drażliwe bądź jeśli rola społeczna badanego w danej zbiorowości określa ściśle jego opinie lub postawy. nie stwarzającą jednak możliwości oceny rozkładu poszczególnych opinii i podstaw.3. 5.. opinii o zdarzeniach. a tym samym utworzenia hierarchii. następująca: „Jakim zajęciom oddajesz się najchętniej w czasie wolnym? . Wywiad ten musi być skategoryzowany.. Może być wypełniana przez samego respondenta bądź przez badającego. reprezentatywności i znaczenia poszczególnych zagadnień. orientując się w fakcie prowadzenia z nim wywiadu.chodzeniu do kina. gdzie pragniemy poznać postawy. Od wywiadu właściwego odróżniają ankietę 3 cechy: a) stopień standaryzacji pytań. kiedy pragniemy poznać możliwości jego zmiany lub modelowania dla potrzeb określonych celów wychowawczych. jednoznacznych i porównywalnych danych na temat jednego zagadnienia. Doceniając zatem jej znaczenie. mogące mieć znaczenie dla wiarygodności badań . Wywiad zbiorowy ma uzasadnienie wówczas. Uzyskujemy wtedy wiedzę obszerną i w miarę wszechstronną. a właściwie wywiad ukryty formalny. poza które odpowiadający wyjść nie może. gdy przedmiotem badań są opinie lub fakty jednorodnej grupy np. a miarę ogólną do przygotowania szczegółowych badań wywiadem lub przy pomocy obserwacji.". o celach i przedmiocie rozmowy. nie powinniśmy badań pedagogicznych. Wywiad. Wypełnienie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich zadaniach kafeterii. Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu. lecz tylko wybiera wśród możliwości. Kafeteria koniunktywna pozwala na wybranie kilku możliwych odpowiedzi. danych liczbowych. Trudniej zaobserwować przy jej pomocy bardziej złożone problemy środowiska wychowawczego.np. celowe jest przeprowadzenie wywiadu ukrytego. pragnienie awansu. Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię.. Należy też pamiętać. motywacje. daje bardzo cenny materiał poznawczy. Nie w pełni może być wykorzystana do poznawania układów i zależności społecznych. A n k i e t a Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów. gdy pragniemy zdobyć wiedzę wyjściową. Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu szerszego rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. jakie daje sformułowany zestaw. -pomaganiu w gospodarstwie domowym. Odmianą takiego wywiadu jest wywiad jawny nieformalny. badania dokumentów). b) zakres i „głębokość" problematyki. faktów. że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. kiedy zależy nam na pogłębionym poznaniu środowiska wychowawczego. ścisłe i jednoproblemowe. .zabawom z kolegami. że wywiadom zbiorowym towarzyszą pewne emocje dodatnie i ujemne. Np. jest t e c h n i k ą gromadzenia i nform acj i p o l e g a j ą c a na w y p e ł n i e n i u n a j c z ę ś c i e j s a m o dz i e l n i e przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. tam. nie jest poinformowany o właściwym jego przedmiocie. czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi. Ze względu na wysoki stopień kategoryzacji ankieta staje się podstawowym narzędziem kontaktu badanego z badającym. Kafeterią półotwartą nazywamy taki zestaw możliwych do wyboru odpowiedzi. Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne i dysjunktywne. gdzie nie możemy uzyskać pełnej wiedz\ o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji. Różnica polega na tym. Stosujemy go tam. Szuka się więc ścisłych skategoryzowanych. pragnienie podniesienia kwalifikacji. kafeteria przedstawiać się może następująco: „poprawa sytuacji materialnej. Wywiady te wymagają dużej sprawności pamięciowej i zręcznego posługiwania się pytaniami rozpoznawczymi. kursów dokształcających itp. Może spełniać pożyteczną rolę w początkowym etapie badań. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości. W trakcie luźnej rozmowy badający usiłuje przez stosowne jej ukierunkowanie uzyskać interesujące go dane. .

uogólnień lub wyznaczanie kierunków działania, opierać w całości na ankiecie. Wyżej podaliśmy tylko niektóre możliwości jej konstrukcji i realizacji. W ankiecie można stosować wiele typów formalnych rozwiązań i wiele sposobów jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku badań wielkiej próby. Wtedy należy dążyć do takich rozwiązań konstrukcyjnych, które zapewniają maksymalną wiarygodność uzyskiwanego materiału. C e c h ą odróżniającą ankietę od wywiadu w sposób najbardziej znamienny, jest to „iż nie wymaga kontaktu bezpośredniego" badającego z badanym „informator jest tu respondentem, który sam pisemnie odpowiada na pytania kwestionariusza" (Kamiński 1974). 5.4. Badanie dokumentów Badanie dokumentów i materiałów jest techniką badawczą s ł uż ącą do gromadzenia wstępnych, opisowych, także ilościowych i nform acj i o badanej i nst yt ucj i czy z j a w i s k u w yc h o w a w c z ym . Jest także t e ch ni ką p o z n a w a n i a b i o g r a f i i j ednos t ek i o p i n i i w yr a ż o n yc h w d o k u m e n t a c h . S a m o d z i e l n i e r z a d k o może w ys t ę p o w a ć w rol i i n s t r u m e n tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . Mimo to badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do często stosowanych technik badawczych. Technika ta pełniąc przez długi czas rolę jednej z głównych technik zdobywania wiadomości doczekała się jednak współcześnie surowej dość krytyki socjologów. Zarzuca się jej małą przydatność do analiz ilościowych, statystycznych, trudno zweryfikować prawdziwość dokumentów i materiałów, które ulegały zafałszowaniu bądź mimowolnemu przez niesprawność pamięci, bądź celowemu przez autorów. Zarzuty te jednak dotyczą tylko pewnej grupy materiałów i dokumentów. Dla potrzeb bowiem badań pedagogicznych wyróżnić musimy 2 rodzaje dokumentów. Pragnąc zachować jednolitą nomenklaturę nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiały statystyczne, obrazujące określone sytuacje, dokumentujące fakty i działania. Dokumenty kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej' placówki czy zjawiska. Np. badając funkcjonowanie domu kultury w środowisku będziemy analizować wszelką dokumentację historyczną, finansową, personalną i dokumentację działalności merytorycznej takie jak dzienniki zajęć, plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyżej krytyczne uwagi. Pedagoga interesować będzie również dokumentacja szersza. Pragnąc poznać bliżej środowisko społeczne uczniów danej szkoły, będziemy korzystać z dokumentów Rady Narodowej, wydziału kultury, miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzeźwień, jeśli interesuje nas alkoholizm środowiska czy młodocianych i wielu innych instytucji. I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osąd socjologów, o którym wyżej była mowa. Wręcz przeciwnie posiada on cechy wyjątkowej rzetelności materiału badawczego. Można go wyrażać przede wszystkim w sposób statystyczny, jego wiarygodność jest wysokiej próby i w każdej chwili może być zweryfikowany. Daje też ogromnie duże i ciekawe możliwości porównań. Ten właśnie typ dokumentów i materiałów w badaniach środowiskowych odgrywa ogromną rolę i rola ta wydaje się wzrastać. Trudno wyobrazić sobie prowadzenie jakichkolwiek badań pedagogicznych, monograficznych, bądź terenowych, których nie trzeba byłoby poprzedzić choćby pobieżną pod względem zakresu i treści analizą dokumentacji. Tak więc można tylko zalecać staranny i trafny dobór dokumentów statystycznych i rzeczowych przy badaniu każdej zbiorowości i każdej instytucji. Analiza tych dokumentów mimo ich że tak powiem „urzędowej" wiarygodności powinna być krytyczna. 2. Innego typu wiedzy dostarczają nam dokumenty opiniodawcze. Do t e j grupy dokumentów zaliczymy wszelkie osobiste materiały powstałe bez udziału badającego w ogóle lub tylko jako czynnika inspirującego. Znajdą się tutaj listy, pamiętniki, wypracowania, wypowiedzi na piśmie na określony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologów wobec tej techniki gromadzenia faktów odgrywa ona jednak ciągle poważną rolę w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych : analizy dokumentów, jednak przez swą specyfikę może być zakwalifikowana do omawianej techniki badań. Ten typ dokumentów, które nazwać można dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej rzeczywistości lecz głównie o opiniach na temat tej rzeczywistości. Rola badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie występuje w ogóle albo ogranicza się do podsunięcia tematu rozważań. Ten typ dokumentów badawczych jest powszechnie wykorzystywany w badaniach pedagogicznych. Prawda, że traktowany jest na ogół jako technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastąpiony dla poznania przeżyć młodzieży, reakcji i postaw dzieci w określonych sytuacjach, bardzo bezpośrednich opinii o rzeczywistości. Nie ma też powodu aby dyskwalifikować tę technikę zbierania materiałów jeśli jest ona traktowana z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie sprawę z jej niedoskonałości. O tak zdobytych materiałach niewątpliwie można orzec, że ich wiarygodność jest niejasna, że mają w zasadzie tylko jakościowy charakter i trudno je zweryfikować. 5.5. Analiza treści Na terenie socjologii pojawiają się tendencje do zmodyfikowania techniki badań polegającej na badaniu dokumentów osobistych. Poddając w wątpliwość ich wartość jako dokumentacji naukowej stosuje się wobec nich nowy sposób

opracowania zwany analizą treści. A n a l i z a t r e ś c i jest t e c h n i k ą badawczą s ł u ż ą c ą do obiektywnego, system a t yc z n e g o i i l o ś c i o w e g o o p i s u j a w n e j treś ci p r z e k a z ó w i n f o r m a c y j n y c h (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje interesować socjologa jako świadectwo określonej autentycznej rzeczywistości. Badacz nie dowierzając jego adekwatności z rzeczywistością interesuje się subiektywnym, wyrażonym w dokumencie wyobrażeniu rzeczywistości. Badający nie szuka tutaj narzędzi pozwalających zweryfikować dokument. Zafałszowania i zniekształcenia celowe i mimowolne stają się przedmiotem analizy socjologicznej pod kątem szukania ich przyczyn, rozmiarów, rodzajów itp. Wyrażają się w nich określone treści psychospołeczne, „projekcyjne manifestacje osobowości autora". Treść dokumentów wyrażać może liczne zjawiska i być świadectwem różnorodnych przemian, charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Biichler studiując problematykę okresu dojrzewania młodzieży, posiłkując się analizą treści pamiętników 3 dziewcząt reprezentujących 3 generacje ukazała przemiany w stosunkach dzieci z rodzicami w określonym przedziale czasowym (40 lat) oraz różnorodne przemiany kulturowe. Analiza treści dokumentów osobistych pozwala na stawianie diagnoz cech psychicznych osób i grup. Wspomniany już B. Berelson wymienia 16 różnych typów zastosowań analizy treści dokumentów osobistych. „Wyróżnia 3 różne sposoby podejścia do analizy materiału symbolicznego: w pierwszym badacz interesuje się cechami samej treści, w drugim wychodząc z analizy treści próbuje sformułować wnioski o autorze treści (...), w trzecim interpretuje treść aby dowiedzieć się czegoś o odbiorcach treści, bądź o skutkach jej oddziaływania. Celowe jest ukazanie możliwości zastosowania tej techniki poznania w badaniach pedagogicznych. Wszędzie tam, gdzie przedmiotem naszego zainteresowania są sprawy dzieci i młodzieży a trudno o nich uzyskać określoną wiedzę innymi drogami można próbować zastosowania analizy treści. Pragniemy np. poznać pragnienia i plany na przyszłość grupy młodzieży. Można wówczas zainicjować napisanie przez badaną grupę opracowania pt. „Moje miejsce w życiu w r. 2000". Albo interesują nas stosunki przyjaźni i koleżeńskie w grupie rówieśniczej, prosimy o wypowiedzi nt.: ..Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treści tych dokumentów może nam dać obszerną wiedzę o osobowości, psychice, pragnieniach i wyobrażeniach młodzieży. Może dać materiał znacznie wszechstronniejszy i bardziej „intymny" niż wywiad, socjogram lub test. W badaniach środowiskowych technika ta ma większą skalę zastosowania. Argumentem na jej korzyść jest to, że wychowawca ma codzienny i stały kontakt z grupą, odpada więc problem trudności zdobycia materiału, pożytek, szczególnie w poznaniu cech psychicznych, życia wewnętrznego jednostek i grup, motywacji i postaw wydaje się być dla badań środowiskowych niewątpliwy. 5.6. Techniki projekcyjne Dążąc do większego uściślenia wyników eksperymentu na gruncie socjologii oraz psychologii powstała nowa technika poznawania postaw indywidualnych i zbiorowych pod działaniem czynnika celowo zorganizowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: „Projekcyjna meto d a b a d a n i a o s o b o w o ś c i p o l e g a na p r z e d s t a w i e n i u ba da n e m u sytuacji bodźcowej, nie mającej dlań znaczenia a r b i t r a l n i e us t al onego przez eks per ym ent at ora, ale zarazem t a k i e j , k t ó r a b ę d z i e m o g ł a n a b r a ć z n a c z e n i a p r z e z to iż osobowość badanego narzuci jej swoje indywidualne z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j ę " (za Nowak 1965, s. 169). A więc jest to wprowadzenie między badającego a badanego czynnika celowo dobranego, co do którego można żywić nadzieję, że wywoła w badanym określone reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich siła, natężenie, trwanie stanowią właśnie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia nie posiada dotychczas standaryzowanych narzędzi prowadzenia badań metodami projekcyjnymi. Najczęściej dotychczas stosuje je psychologia kliniczna i eksperymentalna. Spośród najbardziej znanych wymienimy techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany wyraża w ten sposób swoje uczucia lub reakcje, np.: żąda się zakończenia zdań: „Gdy mój przyjaciel otrzymuje ocenę niedostateczną...", „Gdy na podwórku widzę bijatykę kolegów..." itp. Techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych obrazków, konsekwencji przedstawionych scen, lub przyczyn, które do przedstawionej sytuacji doprowadziły. W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazły do tej pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszczać, że w przyszłości nabiorą zbyt wielkiego znaczenia. Należy się spodziewać, że w miarę ich rozwoju i standaryzacji staną się cenną pomocą w oznaczaniu cech osobowości jednostek i grup rówieśniczych. Ich znaczenie szczególnie w badaniach nad rolą przywódców w grupach rówieśniczych, motywacji określonych działa, jednostkowych i grupowych będzie stale wzrastać. Literatura zalecana: Wymienię tylko większe opracowania poświęcone poszczególnym technikom, pominę zaś ogromną ilość opracowań cząstkowych i artykułów. R. Przezwański - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skórny - Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gerstmann - Rozmowa i wywiad w psychologii. Warszawa 1976, Analizy i próby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyńskiego. Wrocław 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -Wrocław 1968 poświęcony ankiecie. M. Łobocki - Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentów. Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentów osobistych, W.

Zaczyński - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikację techniki analiza treści znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Wałoszynowa. w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, także w: Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treści. Tamże r. VII Metody projekcyjne. Najpełniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych red. L. Wołoszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracował Adolf Molak. oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza. W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomości zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzezińskiego – Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1978, także J. Rembowski – Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i młodzieży. Warszawa 1975. Opracowania ogólne: Metody badań pedagogicznych, (red) Andrzej Góralski – Warszawa 1989, Janusz Gnitecki – Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Warszawa 1985. ROZDZIAŁ VI Pomiar w badaniach pedagogicznych

Pewniej do celu spętany dojdzie niż szalony dofrunie A. Swiętochowski

Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiała na kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miały swoje sądy analityczne, nauki przyrodnicze posiadają sądy syntetyczne. Oba rodzaje praw przekładalne na język liczb i weryfikowalne zasadą oczywistości, regułą logiczną lub empirią, miały swój uniwersalny lub sprawozdawczy charakter. Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne ograniczone w swym zasięgu czasem oraz przestrzenią i w możliwości budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowania swych pozostaje ubogą krewną nauk formalnych i przyrodniczych. Wydaje się, że charakter humanistyki usprawiedliwia owo „upośledzenie" metodologiczne głównie względami ontologicznymi. Najpowszechniej przyjmuje się, że głównym kryterium wyodrębniającym przedmiot humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kulturowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, iż jest on wytworem działania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych może istnieć bez ludzkiej myśli i działania (S. Kamiński 1970). Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) humanistyki mają charakter indywidualny i całościowy, obiekty przyrodoznawstwa posiadają układ mnogościowy. W wyniku tego humanistyka zmuszona jest stosować w procesie poznania opisy idiograficzne i wyjaśnienia wartościujące (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjaśnienia genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywać zdarzenia. Naukowy opis w humanistyce najczęściej miał charakter typologiczny i oceniający a jego przedmiotem często są wartości, obiekt całkowicie obcy przyrodoznawstwu. Coraz mniej zwolenników mają monistyczne koncepcja poznania naukowego, zakładające całkowitą jednorodność świata materialnego i sposobów jego poznania („myśl jest tylko formą istnienia białka"). Ale przy zgodzie na odrębność ontologiczną przedmiotu poznania humanistyki i nauk przyrodniczych zyskuje coraz więcej zwolenników teza o jednolitości aparatu pojęciowego i możliwości jednolitego wyrażania efektów poznania w tych dwu oddzielnych gałęziach nauki. Nie bacząc więc na efekty, komunikatywność i doniosłość swych działań najpierw socjologowie, następnie psychologowie a w ślad za nimi pedagogowie z uporem przekładają fakty swego poznania na język liczb. Tworzy się hermetyczny świat naukowego języka poznania, który operuje złożonymi okresami wyższej matematyki dla wyrażenia banalnych reguł, formułowanych bez badań na poziomie proseminarium. Fascynacja tym sformalizowanym językiem opisu naukowego, rzucająca na kolana całe ośrodki naukowe, odsunęła w cień praktykowane od dziesięcioleci sposoby pomiaru elementów środowiska społecznego, spełniające istotne wymogi naukowości. Przechodzę do obszaru analiz historycznych metodologiczne rozstrzygnięcia z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, które przy uwzględnieniu odrębności ontologicznej nauk o wychowaniu próbowały sformułować ścisły język jej opisu. Taką próbą był „program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku życia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszczą się badania H. Radlińskiej oraz typologia i zastosowanie pojęć statystycznych do badań środowiska, wreszcie najpełniej rozwinięte poznanie ilościowe zjawisk wychowawczych w pracach Józefa Pietera. Propozycje te przy używaniu aparatu pojęć i operacji statystycznych zachowały tak znaczną ogólność i elastyczność, że z powodzeniem mogły być stosowane do opisu bardzo zróżnicowanych problemów wychowania i środowiska wychowawczego. Póki więc zmatematyzowany język opisu używany niekiedy w badaniach zjawisk kulturowych nie udowodni, że istotnie zmienił horyzonty poznawcze pedagogiki - opowiadam się za twórczym stosowaniem aparatu pojęciowego

klasycznej statystyki. 6.1. Pomiar środowiska wychowawczego Próby dokonywania pomiaru środowiska wychowawczego są wyrazem tendencji do ujęcia zjawisk społecznych w ścisłe kategorie ilościowe i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem i zależnościami. Obserwuje się od bardzo dawna dążenie do możliwie najszerszego stosowania pomiarów poszczególnych elementów środowiska lub do mierzenia go jako całości. Wiele dyscyplin społecznych od dawna posiada wypracowane techniki pomiaru środowiska i z powodzeniem dla badań a pożytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice społecznej od dość dawna podejmowano próby określania zasad pomiaru jakościowego i ilościowego środowiska wychowawczego. Najpełniejsze opracowanie teoretyczne pomiarów środowiska dał Ryszard Wroczyński (Wroczyński 1979). Głównie na tym opracowaniu zechcę oprzeć swoją charakterystykę. C e l e m p o m i a r u , jak określa to autor wspomnianej pracy, j e s t uz ys kanie ścisłej wiedzy o środowisku w yc ho waw cz ym w celu p od j ę ci a działań i n t e r w e n c yj n yc h l ub w celu pos t a w i e n i a d i a g n o z y określonej s yt u acj i . Przedmiotem poznania wychowawcy są wpływy środowiska na wychowanka, ich rodzaj i kierunek, poznanie cech i procesów wewnętrznych określonej zbiorowości, poznanie zjawisk, ich natury i siły wspomagających lub hamujących rozwój wychowanka. Pomiar środowiska może zmierzać jak już mówiliśmy bądź do mierzenia poszczególnych składników środowiska, np.: struktury demograficznej, pozycji ekonomicznej, bądź do mierzenia środowiska jako całości np. zależność między charakterem środowiska a stosunkiem dzieci do obowiązku szkolnego. Aczkolwiek uogólnienie powyższe jest dość ściśle ograniczone terytorialnie to determinuje jednak całościowe ujęcie środowiska społecznego. Dla badań pedagogicznych niezbędna jest jednak analiza pojedynczych elementów środowiska i związków zachodzących między nimi. Środowiskowe badania pedagogiczne mają dość ograniczony zakres „Badania środowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do analizowania zależności między prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiskami (na przykład środowisko a zamierzenia życiowe, lektura a zainteresowania, kontakty ze sztuką a kultura artystyczna") (Wroczyński 1979). Dla potrzeb praktyki wychowawczej niezbędne są jednak szersze uogólnienia i ustalenia generalnych wskaźników charakteru i procesów społecznych. Pojęcie wskaźnika występuje w różnym znaczeniu. W badaniach społecznych wskaźnik oznacza pewną wielkość, cechę lub zjawisko, które oznacza istnienie innej wielkości, cechy lub zjawiska. Np. złe postępy w nauce dziecka są wskaźnikiem albo opóźnienia rozwoju umysłowego, albo określonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy zjawiska. Ilość czytanych książek w określonym czasie będzie wskaźnikiem określonego stopnia zainteresowania literaturą itp. W badaniach pedagogicznych wskaźniki mają charakter statystyczny, czyli wielkość i proporcje występowania wskaźników w badanej zbiorowości oznacza istnienie cech przez nie określonych. Np. badając środowiskowe uwarunkowania alkoholizmu młodzieży na 100 przebadanych przypadków w 65 spotykamy się z alkoholizmem rodziców. Możemy wówczas uznać, że alkoholizm danego środowiska jest wskaźnikiem występowania alkoholizmu u młodzieży. Badania dokumentów sądowych wykazują, że 90% przestępstw przeciwko zdrowiu obywateli popełnianych jest pod wpływem działania alkoholu. Tu więc alkoholizm jest wskaźnikiem występowania określonego typu przestępstw. Is t ot a p o m i a r u p o l e ga na u p o r z ą d k o w a n i u , na i l o ś c i o w y m o k r e ś l a n i u p e w n y c h z j a w i s k l u b cech z j a w i s k o c h a r a k t e r z e j a k o ś c i o w y m . P o l e ga to na p r z e k s z t a ł c a n i u z b i o ru faktów jakościowych uznawan ych jako cechy na h i e r a r c h i e i l oś ci ow e r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej operacji konieczne jest istnienie określonego continuum. Pojęcie to oznacza istnienie skali oznaczających stopnie rozmiarów lub siły danego zjawiska. Continuum cechy uspołecznienia zakłada istnienie skali określającej poszczególne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowości. Nie trzeba dodawać, że opracowanie skali określającej natężenie występowania jakiegokolwiek zjawiska społecznego jest przedsięwzięciem nader trudnym. 6.2. Pojęcia i skale pomiaru Poszukiwanie sposobów precyzyjnego budowania takich skal od dawna zaprzątało uwagę badaczy. Helena Radlińska poszukując wskaźników i mierników wpływów środowiska na proces wychowawczy wprowadziła do metodologii środowiskowych badań pedagogicznych pewne pojęcia, które miały być elementami ścisłego, liczbowego określania zjawisk społecznych. I tak średnią określa Radlińska „teoretyczną wielkość wyprowadzoną z wielkości rzeczywistej jako ich przeciętną" (Radlińska 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojęcie to pozwala na określenie danego stanu jako niższego lub wyższego od przeciętnego w danej zbiorowości, a więc na konstrukcję najprostszej skali względnej. Np. średnia ilość uczniów przypadających na jedną izbę lekcyjną na wsi jest niższa od średniej ogólnokrajowej, a znacznie niższa od średniej miejskiej. Innym pojęciem jest norma. „Za normę uważa się wielkość, będącą wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska". Wiąże się to z pojęciem wzorca, który nazywa Radlińska „układem środków wystarczających do osiągnięcia poziomu właściwego normom, co jest w praktyce prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunków bytu" (Radlińska

Odległość między nimi dzielimy na 100 równych części i poszczególnym dzieciom przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu. Skala interwałowa Bardziej złożoną postacią skali jest skała interwałowa. jest raczej narzędziem badania niż efektem badania. Polega na wyróżnieniu i nazwaniu przedmiotów zjawisk lub cech pod jakimś względem. Skalę interwałowa możemy zastosować do uporządkowania dzieci rozwiązujących zadanie.3. motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie znajdują skale. przyporządkowania osoby jakiejś cesze. Skali tej daleko do poprawności. Skala nominalna Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w każdych badaniach. Stąd często mówi się o rangowaniu zbioru. Skala jest szeregiem zdań ułożonych według określonego porządku wyczerpujących możliwe określenia badanego zjawiska. że na jego wykonanie konieczna jest co najmniej godzina.2. a to co jest jej specyficzną własnością polega na określeniu o ile element 5 jest większy od elementu 6.1961. Przyporządkowanie elementów zbioru określonych miejsc na skali porządkowej jest przypisaniem im określonej rangi. przykładem skali rangowej są stopnie wojskowe. innymi słowy konieczną adekwatność między skalą a mierzonym zjawiskiem. „kaszubów". płyty. a więc: „górali". Skala porządkowa Jak mówi jej nazwa. i podzielić na dowolną ilość równych części. mało istotny. albo ze względu na wielkość „majątku kulturalnego" (książki..2. czasopisma.). . Wprowadzanie do pedagogiki pojęcia miernika zakładającego porównywalność wielkości wymaga dużej standaryzacji problemów aby uzyskać jednorodność porównywalnych wielkości. ze względu na wielkość biblioteki domowej. Wzorzec zatem będzie postacią określonego układu zbudowanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjęte w danym społeczeństwie normy. Zawiera ona informacje skali nominalnej. Podobnie postępuje nauczyciel wychowania fizycznego mierząc czas biegu na 100 metrów uczniów danej klasy i porządkuje ich wedle kolejności uzyskanych wyników.2. 6. „Miernik jest to wielkość.podobny do znaczenia innych czynników w środowisku. Skala porządkowa zawiera w sobie skalę nominalną ponieważ nie tylko porządkuje ale i wyróżnia elementy zbioru względem siebie. Pieter w badaniach nad środowiskiem wychowawczym. zawiera informacje skali porządkowej. od 900 zł do 10 tyś. skala porządkowa służy ułożeniu w porządku elementów jakiegoś zbioru ze względu na wybraną cechę. za pomocą której przy zachowaniu jednakowych warunków mierzy się inne wielkości". opinią. czyli wyróżnia elementy zbioru.1. czyli układa elementy zbioru w porządek wedle zasady od największego do najmniejszego. a najwyżej dwie. 6. ale wiemy też o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka z zespołu. „mazurów". melancholik. Możemy taką skalę sporządzić dla określenia zamożności rodzin badanych . . cechy lub układu. sprzęt audiowizualny. na koniec określa odległość (interwał) między elementami zbioru na umownej skali liniowej. Dla jej poprawności konieczne jest uwzględnienie wszystkich możliwych określeń danej sytuacji czyli musi ona być wyczerpująca. np. postawą.ważny . sangwinik. nie nadaje wartości. Można więc powiedzieć. Miała tylko pokazać zasadę konstrukcji. Drugą jej cechą jest rzetelność czyli możliwość uzyskania takich samych wyników przy kolejnych badaniach tej samej próby.: „Wpływ rodziny na wychowanie dziecka jest decydujący i najważniejszy ważniejszy od innych czynników. Tworzymy więc skalę wyróżniającą przeciąg czasu między oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wartość O i ostatniego dziecka i przypisujemy mu wartość 100. 6.. Bardziej złożonym zastosowaniem skali porządkowej będzie uporządkowanie rodzin badanych uczniów. jest natomiast pewnym narzędziem poznania. Przykładem skali nominalnej będzie wyróżnienie czterech temperamentów ludzi: choleryk. kolejności lub innych relacjach. a skalę porządkową nazywa się też skalą rangową. Podział ten niczego nie porządkuje. Dzieci dowolnej klasy możemy uporządkować wedle średniej ocen uzyskanych w ciągu roku szkolnego. Skala porządkowa określa.2. nieistotny". bez orzekania o ich porządku. Dzięki temu zabiegowi wiemy nie tylko. które dziecko jest wolniejsze od drugiego. Jest prawie identyczna z podziałem logicznym. Uczeń nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub 6 ale jest też innym elementem zbioru. Taką właśnie skalę stosował wśród wielu innych J. Skala nominalna może być stosowana do wstępnej klasyfikacji zbioru badanego. „ślązaków" itp. służy rozczłonkowaniu zbioru na elementy ułatwiając tak wyróżnione elementy identyfikować w badaniach. że jeden przedmiot jest większy od drugiego ze względu na jakąś cechę. z których pochodzą. Zakładamy. s. że skala interwałowa zawiera w sobie skale nominalne i porządkowe.ustalając przedział dochodów na osobę w rodzinie stosownie do realnie występującej np. Najprostszym przykładem skali będzie np. W pomiarach postaw. a trzecią trafność co oznacza logiczne dopasowanie poszczególnych stopni skali do rzeczywistości. flegmatyk. Podobną postacią skali będzie podział młodzieży na obozie letnim na regiony. 130). w jakim wykonało sprawdzian. Skala zakłada istnienie pewnego ciągu logicznego stopni oznaczających natężenie pewnego zjawiska. Najbardziej w życiu znanym.

czyli osiągnięcia takiego poziomu ścisłości. Nie sądzę aby sztuczne formowanie stosowania skal było wskazane i pożyteczne. skutków moralnych i innych niepewności. chorych osób. najczęściej nierówna. a możliwości kwestią otwartą. innego narzędzia.4. drużyna harcerska ma przez miesiąc robić zakupy dla starszych. Zbyt bezradni jeszcze jesteśmy wobec społecznej materii procesów wychowawczych. Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na obliczenie stosunku wielkości między dwoma wielkościami skalowanej cechy. lub które w określonej sytuacji są najważniejsze. jest tylko okoliczności sprzyjającą zamiarom badawczym. Z ich zastosowaniem wiąże się bowiem nadzieje na przekroczenie granicy dzielącej pomiar jakościowy od ilościowego. ale i możliwość odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych -np. Nie będzie łatwe znalezienie przykładu zastosowania tej skali w pedagogice. Posiada absolutne zero (-273). 6. Np. Nie jest to technika nowa. i 30. jej „przedziałki" są równe. Skala interwałowa rozpoczyna się w dowolnym punkcie. ist ot y i przemian ni eformaln ych z w i ą z k ó w międzyo s o b o w yc h w g r u p a c h r ó w i e ś n i c z yc h . aktywności kulturalnej. Ich podobieństwo sprowadza się do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. wskutek której musi dokonać wyboru partnera lub partnerów ze względu na jakąś konieczność. Skala ilorazowa Skala ilorazowa zwana także skalą stosunkową jest jeszcze wyżej wyspecjalizowanym sposobem porządkowania zbiorów cech. Z uporem próbują pedagogowie zastosowania skal interwałowych.3.jakościowy pomiar środowiska. Może też w części drugiej wymienić cechę lub cechy. W tym celu każdy wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. Natomiast usytuowanie poszczególnych kolejnych pozycji cechy jest zawsze w równej odległości i oznacza ile razy kolejna cecha jest większa od poprzedniej. Techniki socjometryczne Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie paru informacji o socjometrii. Jedną od drugiej może dzielić dowolna ilość centyli. oraz w postaci graficznej. Potem dość szybko rozwinęła się w wielu postaciach i obecnie jest powszechnie stosowana przez psychologów i pedagogów. Jej użycie daje możliwość stosowania funkcji matematycznych. Jest to marzenie wielu humanistów. bo w różnych odmianach stosowana była jeszcze na przełomie lat 20. Cele poznawcze mogą być . że każda sytuacja badana jest odrębna we właściwościach. że nie używa się liczb ujemnych. Podstawową techniką jest t e s t s o c j o m e t r yc z n y zwany także klasyczną techniką Moreno. każdy jej punkt jest ilorazem wielkości poprzednich. Natomiast skala stosunkowa musi posiadać punkt zerowy. z których większość nadaje się do stosowania tylko w odniesieniu do badań grupowych. Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spełnienie następującego warunku: a) zaistnieć musi (albo może być stworzona) sytuacja jednakowa dla wszystkich członków grupy i uzasadniająca wyrażenie opinii lub dokonanie wyboru spośród wszystkich członków grupy. które ceni. Jej ścisłość i precyzja znajduje na razie zastosowanie w fizyce. najcenniejsze. Socjometria jest zespołem czynności werbalnych i m a n i p u l a c y j n y c h m a j ą c yc h na c el u poznanie u w a r u n k o wań. W dalszych częściach pracy czytelnik znajdzie przykłady typowych skal. który oznacza najmniejszą możliwą wartość danej cechy. Bezradni empirycznie i poznawczo. Określenie powyższe nie jest w pełni precyzyjne. Pamiętając o owych zastrzeżeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewątpliwą wartość informacji oraz ich obfitość pragniemy przekazać podstawowe informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesłać czytelników zainteresowanych jej bliższym poznaniem do literatury fachowej. Od kilkudziesięciu już lat używa skal porządkowych i wraz z ich zastosowaniem zrodził się pomiar środowiska . W takich okolicznościach członkowie grupy otrzymują do wypełnienia test złożony z dwu jakby części. obiektywności. na dowolnej wartości. Jak na razie zasady stosowania skal interwałowych są polem indywidualnej inwencji. że skale wyrażane są najczęściej w dwojakiej postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady. Przykładem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina. Jest to odmiana skali interwałowej. choć nie zawsze poprawnie. jaki posiadają nauki formalne. Oczywiście realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii. kilka nazwisk celowo uporządkowanych itp. W części pierwszej badany wprowadzany jest w sytuację. Socjometria posługuje się kilkoma technikami. przez Janusza Korczaka. Równocześnie stosowaniu i doskonaleniu różnych rodzajów technik socjometrycznych towarzyszy wiele wątpliwości i zastrzeżeń dotyczących ich rzetelności. Bierze się to stąd. 6. z których najczęściej stosuje się oś współrzędnych dla oznaczania cechy i ich liczebności. ale miejsce poszczególnych cech dowolne. Na koniec warto dodać. Pedagogika stosowała prawie zawsze skale nominalne.2. W części drugiej dokonuje wyboru wymieniając jedno nazwisko. ale też w odniesieniu do żadnej prawie techniki badań w pedagogice nie można stworzyć całkowicie poprawnej definicji.Uplasowane w ten sposób rodziny dadzą nie tylko obraz dominującej cechy czy równomiernego rozproszenia. każda wymaga innego poniekąd sposobu poznawania.

Testy pedagogiczne . psuje zabawę. jest bowiem istotnym pytanie o to. Skale może posiadać dowolna ilość stopni. Mimo pozornej prostoty jest to technika bardziej złożona od innych werbalnych technik. To jest ktoś. który oznacza określony układ wyborów przechodnich wzajemnych nie zamykający się w kręgu. kto dokucza słabszym. Są to bardziej złożone odmiany opisanych podstawowych technik. Popularną techniką socjometryczną jest tzw. Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak dużych kwalifikacji. d) pary czyli osoby wzajemnie się wybierające. który skłaniać winna badającego do uwagi i staranności w procesie badawczym. czy pewne ideały osobnicze czy też skłonność do pozostawania w określonych układach. c) zmiany. 3) obojętny . dzięki którym przebieg badań i późniejsze opracowanie jest łatwiejsze. Technika „zgadnij kto" może ułatwić poznanie cech wszystkich członków grupy oraz wzajemnego stosunku uczestników do siebie. Techniki socjometryczne pozwalają badać małe grupy. Krótko mówiąc socjometria dostarczyć może nieocenionych informacji i wiedzy instrumentalnej koniecznej do czynności wychowawczych. chętnie pomaga drugim Kwestionariusz taki powinien być poprzedzony instrukcją o możliwości wpisania kilku nazwisk. Może nas niepokoić mała spoistość grupy. Do najważniejszych należą: a) rola poszczególnych jednostek w grupie. Jest to jedna z wątpliwości towarzysząca socjometrii. c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane. Należy dodać. w określonym porządku. Wiedzę powyższą możemy uzyskać w zależności od sposobu skonstruowania testu. wychowawcom placówek kolonijnych. skale oszacowań oraz porównywania premii. Molaka. stosownie do potrzeb : zamiarów badającego. To jest ktoś. f) łańcuchy socjometryczne.+. a także stanowi niezastąpiony instrument poznania dla psychologów. jakby obojętne. lub poznanie cech. kto jest wesoły. co do celu i przedmiotu badań. Trudno wyobrazić sobie skuteczną pracę z dziećmi w harcerstwie bez umiejętności posługiwania się socjometria. b) rodzaj i natężenie związków emocjonalnych między członkami grupy. co w gruncie rzeczy badamy testem socjometrycznym.++. umiejętności wychowawczych i taktu. f) struktura wewnętrzna grupy. osamotnienie i niechęć do innej jednostki. b) odrzuconych czyli osoby nielubiane. najbardziej popularne. Chodzi wyraźnie o poznanie ról pełnionych w grupie przez poszczególnych jej członków. Każdy badany przy nazwiskach swoich kolegów stawia umówione symbole. jest złośliwy 2. Oprócz wymienionych występuje jeszcze w socjometrii technika szeregowania rangowego. tworzących zamknięty krąg. 4) nie lubię „-". Obok testu socjometrycznego stosuje się tzw. 5) bardzo nie lubię „-". e) skutki określonych zabiegów wychowawczych lub socjotechnicznych. celowo odrzucane. że jest to równocześnie wynik interpretacji testu socjometrycznego. 2) lubię .O. e) paczki czyli grupka osób wzajemnie się wybierających. że scojometria podobnie jak inne techniki nie jest samodzielnym sposobem poznania i powinna być stosowana łącznie z innymi sposobami gromadzenia informacji. d) różnice między grupami. 1) bardzo lubię . upodobanie do osób czy do określonych cech. umie się bawić. 6. Cele poznawcze można sklasyfikować następująco posługując się nomenklaturą użytą przez A. Warto jeszcze pamiętać. takich choćby jak ankieta czy wywiad. darzone niechęcią.różnorodne i na ogół zawsze nastawione na terapię wychowawczą. Pilkiewicza. Jest to podstawowe narzędzie wszelkich działań socjotechnicznych. rozbijacka rola jakiejś jednostki. Czy np.. Przykładem może być następujący kwestionariusz Zgadnij kto? 1. którą ocenia badany swój stosunek do pozostałych członków grupy. cech za które są cenione lub nielubiane. Tak więc test socjometryczny pozwala nam poznać: a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane. Polega on na ustaleniu skali. t e c h n i k ę „zgadn i j k to" .4. „plebiscyt ż y c z l i wości i niechęci". Jest ona szczególnie pomocna nauczycielom. do kierowania rozwojem emocjonalnym i społecznym jednostek i grup wychowawczych. ich natura i znaczenie wychowawcze. instruktorom placówek pozaszkolnych. lubiane itd. jakim grupa ulega pod wpływem określonych czynników. Przy ich pomocy uzyskać możemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zachodzących wewnątrz grupy. Silnie różnicująca pięciostopniowa skala wygląda następująco w propozycji M. W przypadku tej techniki panuje większa jasność. jakimi odznaczają się poszczególne osoby. w zależności od tego co badaliśmy.

Nie będzie odgrywać roli chropowate słownictwo i sposób wyrażania się. Praktycznie trafność testu sprawdza się przez wielokrotne testowanie w różnych sytuacjach. Np. t. 2. Istota i właściwości testów To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru w pedagogice. Są to dwie miary standaryzacji testu. której w y n i k i u j m o w a n e są i l o ś c i o w o i ów r e z u l t a t i l o ś c i o w y j e s t p o d s t a w ą w n i o s k o w a n i a o p e w n yc h wł aś ci woś ci ach p s yc h i c z n y c h o s o b y l u b osób b a d a n y c h . Wołoszynowa. Warunki są. Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwa pojęcia diagnostyczność i prognostyczność testu. Równie naganną postawą jest obdarzenie badań testowych bezkrytycznym zaufaniem a do zjawisk społecznie niebezpiecznych zaliczyć należy próby zastępowania testami możliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych metod oceny wiedzy i osobowości np. iż przy wielokrotnych badaniach tej samej grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach będziemy otrzymywać wyniki takie same lub bardzo do siebie zbliżone. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. inna ilość wiedzy średni. Wystandaryzowany test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanów nie nadaje się do stosowania w Europie. w Polsce.1. Czyli test wystandaryzowany musi posiadać rodzaj skali określającej precyzyjnie. W definicji tej zawarte są 3 cechy konstytucyjne testu. T e s t j e s t to j a k i e ś z a d a n i e l u b p r ó b a w y s t a n d a r y z o w a n i a o m a k s y m a l n y m s t o p n i u o b i e k t yw n o ś c i . . Pierwsza cecha testu .4. Np. instrukcja ocenia obiektywnie jakby „ilość bitów" zawartych w odpowiedziach.to test odznaczający się trafnością i rzetelnością. a szczególnie np. aż jest w stanie stworzyć ścisłe kategorie tego zasobu wiedzy i uznać.6. Jeśli za każdym razem uzyskujemy wiedzę na ten sam temat. Trafność — oznacza to iż test zawsze mierzy to co zamierzał mierzyć. Rzetelność testu oznacza. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu. różnych grup. s. Ich trafność i rzetelność obwarowane są szczególnie ostrymi wymogami. To co wyżej powiedziałem o standaryzacji testu można opisać inaczej. że dana ilość wiedzy oznacza niski poziom wiedzy. że całkowicie inaczej kształtują cechy i wiedzę osób w tych dwu krajach. Np. red. czyli do badania konkretnej właściwości i konkretnej populacji. czyli pytań opatrzonych odpowiednią instrukcją eliminuje dowolność oceny. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7letnich. oznacza to iż test jest trafny. Test wystandaryzowany . Ich wielka różnorodność oraz indywidualizacja narzędzi i sytuacji badawczych utrudniają teoretyczny opis istoty testów pedagogicznych. czyli wielkość porównywalna z innymi. jeśli pomiar wiadomości szkolnych jest zbieżny (wysoko skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku. badania socjometryczne ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opierają się głównie na zadaniach testowych. odpowiednimi jednostkami zróżnicowanie badanych osób. przez różnych badaczy. Jeśli więc spełnione zostaną dwa wymienione wyżej warunki wówczas test zasługuje na opinię obiektywnego. Warszawa 1973. Dla wstępnego uporządkowania wielkiej różnorodności testów przytoczę klasyfikację testów psychologicznych z punktu widzenia celów ich stosowania: 1) Testy inteligencji a) ogólne testy inteligencji b) specjalne testy inteligencji 2) Testy pomiaru wykonania: a) testy mierzące czynności motoryczne b) testy mierzące czynności sensoryczne c) testy mierzące czynności psychiczne 3) Testy osobowości: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne Źródło: Metody badań psychologicznych. test jest diagnostyczny. w którym ocena jednostkowa zależy od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji egzaminatora. bowiem tak różne. a gładkość wypowiedzi nie jest w stanie przysłonić braku wiedzy. Jako przykład niech posłuży egzamin tradycyjny. a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. L. w procesie selekcji szkolnej lub naboru kandydatów do szkół średnich i wyższych. W pedagogice stosowane są najczęściej testy osiągnięć szkolnych a w ograniczonym stopniu także inne testy. Wystandaryzowany test do badania dzieci 7-letnich nie nadaje się do badania dzieci 10-letnich.to standaryzacja. Dlatego zalecam w tym względzie umiar i ostrożność. Nieumiejętne budowanie i przeprowadzanie badań testowych przynosi więcej szkody niż pożytku. I największe starania nie wyeliminują owego subiektywizmu do końca. Test jest diagnostyczny jeśli występuje oczywista i wysoka zbieżność między wynikami badań testowych a faktycznie posiadanymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriów. czyli takiego narzędzia pomiaru. 63. Oznacza ona dostosowanie danego testu do konkretnego celu. którego efekty nie są zależne od subiektywnych właściwości osoby badającej.

Może go stworzyć mając cel i znają ogólne zasady budowania testów osiągnięć szkolnych. że jest to dla pedagogów główna kategoria testów. wówczas test jest prognostyczny. a do stosowania konieczne jest specjalistyczne przygotowanie (Np. który test mierzy. Badacz nie znajdzie takiego testu w literaturze. testy inteligencji Bineta-Termana. testy dojrzałości szkolnej itp. Ilościowe ujmowanie wyników testów oraz operacje statystyczne stanowią specjalny fragment wiedzy. Wobec wyników tej grupy testów należy stosować wyłącznie charakterystyki opisowe z uwzględnieniem ich zróżnicowań. Np. a istnieje tylko przedmiot.) upoważniają badacza do budowania ocen hierarchicznych.czyli podział wedle zasady co test mierzy. Oto testy zdolności (1. Testy wiadomości z uwzględnieniem: a) testów osiągnięć szkolnych II.2.1). Testy czynnościowe (manipulacyjne. Na samym początku przytoczyłem klasyfikację testów ze względu na przedmiot. wykonania) a) przyrządowe b) sytuacyjne 3. Klasyfikacja testów Ilość testów jest ogromna. modelowo i nie można ich zmieniać. Testy projekcyjne Jak już powiedziałem nie jedyny to podział.3.). zasada jego budowy i stosowania. Testy osobowości w rozdziale na: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne 3. oraz 2) kryterium metodyczne czyli podział wedle zasady jak test mierzy to co mierzy I. Inne natomiast testy istnieją realnie. nieformalne) ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiały. Byłoby nonsensem kwalifikować np. . Np. stosowana od dawna i posiadająca wartościową literaturę teoretyczną oraz wiele rozwiązań empirycznych. Dlatego w literaturze nie spotyka się enumerycznego opisu testów.3. do posługiwania się pojęciami kwalifikującymi typu lepszy-gorszy. introwersyjność jako gorszą lub lepszą właściwość od ekstrawersji a zainteresowania estetyczne wyżej cenić niż zainteresowania politechniczne. Zasady stosowania testów Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testów. Klasyfikacja testów można dokonywać z rozmaitych punktów widzenia i stosując różne kryteria. 6. Testy werbalne i niewerbalne a) ustne b) pisemne c) rysunkowe. Jest bowiem i tak że niektóre rodzaje testów jakby nie istnieją modelowo. 6. Testy zdolności w rozdziale na a) testy inteligencji b) testy zdolności specjalnych 2. który mierzą.2. test pomiaru wiadomości szkolnych na poziomie młodszych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej. czyli jak testy mierzą -wyróżnia się również 3 grupy testów: 1.4. lecz raczej próby klasyfikacji rodzajów testów. Testy osobowości (1. który czytelnik znajdzie w kompetentnych opracowaniach zamieszczonych na końcu rozdziału.Test jest prognostyczny jeśli występuje zbieżność między wynikami badań testowych prowadzonym w danym czasie a późniejszymi wynikami osiągnięć.4. testy wiadomości (1.) nie upoważniają do takich operacji. Oczywiście klasyfikacja powyższa dopuszcza krzyżowanie się wszystkich prawie możliwych typów testów z obu grup. Z punktu widzenia metodyki pomiaru. obrazkowe 2. ze względu na stopień poziomu konstrukcji (standaryzowane. sprawniejszy-mniej sprawny. Obecnie podam klasyfikację testów z zastosowaniem dwu kryteriów: 1) kryterium merytoryczne . W testach wiadomości wyróżniłem podgrupę testów osiągnięć szkolnych jako. badanie testem kandydatów ze względu na wiedzę lub właściwości do zawodu lub szkoły potwierdzone zostaną w późniejszym czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie. podziałów ze względu na formy stosowania (indywidualne i grupowe). większy-mniejszy. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyróżnia się trzy grupy testów: 1. Nie uwzględnia on np.

b) używanie tylko sformułowań koniecznych. Tyler – Testy i pomiary w psychologii. że można badać jednorazowo wielką ilość osób i wreszcie wyniki badań można ujmować liczbowo. 3) formalny kształt testu.Techniki pomiaru w socjologii!. niekonkretny (np. również w t. Najpełniejsze omówienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. Pietera Poznawanie środowiska wychowawczego. Warszawa 1978. Warszawa 1973. jeżyk. Warszawa 1978. X „Metody badań socjologicznych" wybór tekstów pod red.. tworzenie się ośrodka przywódczego. . a przez to porównywać. . Wołoszynowa. Testy przyrządowe . Warszawa 1977. zakończony protokółem. d) nie sugerujących. Bardzo interesujących informacji o skalach dostarcza praca W.Kwestionariusze osobowości w psychologii. iż badania tą metodą są krótkotrwałe. Warszawa 1975. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdział poświęcony socjometrii w opracowaniu A. Pragnę na zakończenie stwierdzić. Testy projekcyjne zawierają w sobie jednak duży powab. red. l tejże serii. 5) Sposób badania winien być spokojny. Tyler-Testy i pomiary w psychologii. Warszawa 1965. Testy projekcyjne wywołują najwięcej kontrowersji i są całkowicie specyficzną formą testów. Wynika to z materiału. 2) Czas rozwiązywania i samo zadanie nie powinny być zbyt długie. S.) przez to może być dowolnie rozumiany przez osobę badaną. Cennym oświetleniem genezy i rozwoju metod pomiaru środowiska jest rozdział 3 R. Wroczyńskiego . w: Logiczna teoria nauki. Poznań 1985. Testy sytuacyjne . Suchocki B. Oznacza to 1) właściwą konstrukcję treściową czyli a) dostosowanie użytych sformułowań do poziomu badanych. Warszawa 1990. – Wprowadzenie do teorii testów.G.Rodzaje skal a struktura zdań. Warszawa 1960.E. L. zwane też testami performancyjnymi lub wykonania. Jest on wieloznaczny. Grzywak-Kaczyńska. jasno objaśniony. Niemiecko – Testy osiągnięć szkolnych. Badania przy pomocy testów wymagają więc wiedzy i może większego niż przy innych technikach poczucia odpowiedzialności. Po wtóre analiza rozwiązania testu jest przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa. lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo różniące się od siebie grupy. Aby jednak badania testowe dały dobre rezultaty sam test musi być dobry. Nowak. nie zakłócany nieoczekiwanymi brakami. Walkowiak J. Warszawa 1966. wielkość i wyrazistość winny być atrakcyjne. kto wie jak starać się o jego względy". jakim testy projekcyjne dysponują. Brzezińskiego. która zostaje rozwiązana przez czynności ukazuje: szybkość reakcji. obrazki. Wrocław 1960. Warszawa 1967 oraz B. Testy w szkole. 4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu winno być w miarę komfortowe. Suchocka R. L. red.metody projekcyjne. Warszawa 1979. c) używanie dyspozycji wyraźnie i przejrzyście sfromułowanych. Literatura zalecana: W lekturze nad zagadnieniem pomiaru środowiska wychowawczego pierwszeństwo należy się książce J. oraz spora część znacznie trudniejszej książki J.. Dlatego mimo różnic włączyłem je do jednej grupy. Podstawowe pojęcia i techniki obliczeniowe. Ale to zachowanie wyraża się najczęściej w jakimś wykonaniu. jego estetyka. e) nie stawiających wygórowanych żądań.to zadania wykonywane na klockach.Testy czynnościowe. nie zniechęcające. Molaka. Magnusson D. który obok instrukcji może w procesie interpretacji wykonania kierować się także subiektywnymi przesłankami. Wielką zaletą testów jest fakt. że atrakcyjność diagnostyczna i prognostyczna (terminy te mają specjalny sens a ich objaśnienie znajdzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest równa zawodności poznania testowego jeśli robiona jest nieumiejętnie i niefachowo.Pedagogika społeczna. plamy nieregularne. a także pod redakcją tegoż autora – ABC testów osiągnięć szkolnych. L. 2. znajdują coraz szersze zastosowania i na ich określenie w psychologii i socjologii używa się terminu . Oto grupie osób polecamy przenieść szafę z pokoju do pokoju. T. Sytuacja ta. mętne gramatycznie zdania itp. w opracowaniu Marka Pilkiewicza. Warszawa 1967. Sanockiego . ANDRZEJ RADŹKO ROZDZIAŁ VII Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych „Przypadek sprzyja tylko temu. Pawłowski. Pawłowskiego . Elementy metodologii badań psychologicznych. skłonności do podporządkowania się itd. ale i na skomplikowanych mechanizmach... Skalom poświęcone są w przystępnej formie rozprawy zamieszczone w r.polegające natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie badanej sytuacji wymagającej nie tyle manipulacji co określonego zachowania. w jakiejś czynności. układankach. Także godny polecenia jest artykuł T.

złożona z kilku. dzieci miejskie 12. dzieci. emitowanych w ramach „Politechniki Telewizyjnej". nie powinien uczynić w zakresie ich realizacji ani jednego kroku. klas.powiodło się ono tylko piętnastu (pięćdziesiąt to więcej niż piętnaście). przy tym we wszystkich naszych przykładach jednostkę badania stanowi jeden uczeń. uczniowie wyższych klas szkół podstawowych w całym kraju. kart oceny postępów w nauce etc. wspólnych wszystkim jednostkom badania. mniej zaś może oczywiste. że średnia ta jest inna. b) zbadanie poziomu wiadomości zakresu historii Polski uczniów ostatnich klas zasadniczych szkól zawodowych. uczniowie klas VI z dużych miast (powyżej 100 tysięcy mieszkańców). niepodzielnego obiektu badania. czyli do całej populacji. Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania. opinii. Może stanowić ona zbiór szkół. dzieci z rodzin rozbitych. Przykład: Wśród badanych znajdujemy uczniów klas VIa Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. 2. dwie mające ich po dwoje. d sondażu. 8. Populacja nie musi wcale stanowić zbioru ludzi. Przykłady: a) porównanie rozmiarów absencji szkolnej dzieci z rodzin pełnych i dzieci z rodzin rozbitych. zanim nie zdecyduje się na to. ile jej skonstruowanie. iż rzeczą prowadzącego badania jest nie tyle wybór populacji. 3. tzn. jedną z trojgiem i jedną z czworgiem dzieci to przeciętna liczba dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i pół z wyliczenia l + 2 + ? + 4 : 4 a także osoby sądzące. a więc zbiór wszystkich przedmiotów. To oczywiste. 5. zaś spośród zbadanych dwudziestu leworęcznych . harcerze. które obliczywszy przeciętną liczbę błędów w dyktandzie pragnęły następnie „obliczyć chi od tej średniej". których wynik: pożytecznie jest analizować z pomocą metod statystycznych. dzieci 12. wypracowań. Równie zaś dobrze jednostkę badania stanowić może cała klasa. Po ustaleniu (skonstruowaniu myślowym) interesującej go populacji powinien badacz wyłonić z tej populacji próbę. chyba że interesująca go populacja jest nader nieliczna. a umiejętnością bezbłędnego przerysowywania figury wzorcowej. 6. Jak widać wspomniana grupa uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu należeć może do każdej z wymienionych 10 populacji. 9. tj. Spotykał również osoby przekonane. Badanie prowadzone przez pedagoga polegać może na: a) zbieraniu danych dla opisu sytuacji. aby próba stanowiła zawsze dokładnie 5% populacji.i 13-letnie. że występuje zależność pozytywna pomiędzy praworęcznością. grupa odbywająca lekcje fizyki w pracowni. 10. w których każdy posiada komplet cech uznanych przez badacza jako ważne. c) zaaranżowanie dwóch różnych metod przeprowadzenia wykładu uniwersyteckiego i porównanie stopnia przyswojenia treści przez jego wąchaczy. grup. interesujących nas obiektów. natomiast jego konkluzje odnoszą się do wszystkich obiektów: badanych i pozostałych. Populacja to zbiór wszystkich jednostek badania. w których domach znajdują się telewizory. Niektóre spośród tych osób stały wobec konieczności lub odczuwały pragnienie prowadzenia rozmaitych badań. uczniowie klas VI z terenu województwa radomskiego. jaką właściwie populację zamierza badać. Autor spotykał także osoby uważające za nieodzowne. uczniowie klas VI w całym kraju. Równie więc dobrze jak populację uczniów skonstruować możemy populację par uczniów. skoro spośród osiemdziesięciu zbadanych praworęcznych zadanie to wykonało pięćdziesięciu. Spotykał wreszcie osoby.i 13-letnie. 4. jaką konstruuje sobie populację. c) eksperymentowaniu. Częstokroć badania zawierają więcej niż jeden z wymienionych elementów. Sztuka konstruowania próby badawczej Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. że obejmuje ono część tylko. i to zwykle znikomą. i określenia kompletu cech istotnych dla jednostki. dzieci pochodzące z rodzin robotniczych. d) postawienie pytania słuchaczom studiów technicznych dla pracujących o przystępności dla nich wykładów matematyki. b) testowaniu. Jaka populacja jest badana? Oto dziesięć ewentualności spośród z pewnością stu możliwych praktycznie. 7. Wszystkim tym właśnie osobom autor dedykuje ten rozdział. szkoła. W przypadkach „b". najwyżej kilkudziesięciu jednostek . „c" i „d" stosuje się z zasady metodę reprezentacyjną. równa mianowicie l 3/7 z wyliczenia l +2 + 3 + 4 : 7 .1. 7. zbioru osobników. że jeśli w bloku mieszkają 3 rodziny mające po jednym dziecku. para najlepszych przyjaciół itd.Karol Nicolle Autor niniejszego artykułu spotykał osoby przeświadczone. całych klas lub szkół. kilkunastu. w przypadku „a" – metodę reprezentacyjną lub opis wyczerpujący. Badanie metodą reprezentacyjną polega na tym. Ktoś kto pragnie prowadzić badania. drużyn harcerskich. teoretycznie zaś spośród nieskończonej ich liczby: 1.

gorzej gdy podawane jako wynik badania. zaś VIb 29 uczniów. po drugie zaś. niż przystąpi się do losowania. Jeśli teraz jeden z wylosowanych numerów to nr 68. którzy szczególnie cenią audycje telewizyjne. Próba powinna być wyłoniona w sposób losowy spośród jednostek badania wchodzących w skład populacji. jakie cechy osób badanych i jakie okoliczności w jak znacznym stopniu wywierają wpływ na percepcję audycji telewizyjnych przez ich adresatów. Populację dzieli się wówczas również na podzbiory. W szkole nr l klasa Via liczy 31 uczniów. Jeśli badacz okoliczności tych uprzednio nie sprawdził. aby numerowania dokonano wcześniej. drugi i dalsze. Rezultat? Przeświadczenie. próbę tę trzeba losować. Uczniowie Ci . którym cieszą się wśród uczniów ci właśnie nauczyciele. Jak dokonuje się losowania próby? Skonstruowawszy populację należy ustalić. Badaniem objęto wszystkich uczniów ze wspomnianej klasy i szkoły w Radomiu mających w donnach telewizory. takiej sytuacji: a) nietypowo często uczniowie tej klasy mają liczne młodsze rodzeństwo. Ze względów organizacyjnych często dogodnie jest przeprowadzać losowanie grupowe. istotne jest tylko. badać z poszczególnych klas po kilku uczniów. Jakikolwiek byłby temat badań i którakolwiek spośród dziesięciu podanych przykładowo populacji byłaby dla badacza interesująca. Stosowane bywa losowanie wielostopniowe. pod którymi uczniowie owej szkoły wypadają przeciętnie na tle ogółu uczniów z Kielc i Radomia. c) ta jedna czy dwie nauczycielki. ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerować lub ustalić metodę ich numerowania.wchodzą w skład bardzo wielu możliwych do skonstruowania populacji. a mimo to zawsze znajdziemy wzgląd pięćdziesiąty pierwszy. a co może istotniejsze. czyli skonstruowana populacja. Jeśli populacja jest liczna. Cała populacja zostaje wówczas podzielona na szereg podzbiorów i one. to pod jakim względem? Nie wiadomo przecież a priori. owego fałszu badacz w ogóle sobie nie uświadamia. od 32 do 60 . zainteresowania audycjami telewizyjnymi nauczycieli.nie wywierają one żadnego wpływu itp. które odczytano z tablic liczb losowych.szkoła nr 2 klasa Via itd. niech będzie stosunkowo skromny: dzieci 12. Samo losowanie polega na odczytywaniu numerów z tablic liczb losowych. Zilustrujemy to przykładem możliwie spektakularnym: badacza interesują problemy związane z audycjami telewizyjnymi dla 12. Najczęściej nie jest to możliwe ani potrzebne. za to prawdopodobieństwo błędnych uogólnień byłoby zminimalizowane. Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniów itd. Postulowany zasięg uogólniania. że ktoś poprzestałby na dokładnym zbadaniu bezpośrednim wszystkich uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. Jednostki populacji noszące te numery. Czy zbadano reprezentację określonej wyżej populacji? Ktoś może odpowiedzieć twierdząco i argumentować. To po pierwsze. co gorsza. przeciętna. Pod pięćdziesięcioma uchwytnymi formalnie względami szkoła nr 5 jest „typowa". że dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiają słabe zainteresowanie audycjami . tak że możliwe jest organizacyjnie bezpośrednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. Istnieją rozmaite metody losowania. których różne odmiany znaleźć można w specjalnych wydawnictwach zatytułowanych zwykle: „Tablice Statystyczne". czyli z Kielc i Radomia.szkoła nr l klasa Via.. rozmawiać z nimi na te tematy etc. nie zaś jednostki.badania. A jednak uogólnienie fałszywe. Rzucą na to światło dopiero badania. Interesuje nas np. Badaczowi wypadłoby wówczas odwiedzać tak w Radomiu. od 61 do 97 . czy w klasie Via szkoły nr 5 w Radomiu nie ma np. Nikogo więcej nie badano. Wystarczy sporządzenie wykazu: nr nr od l do 31 . którym muszą zajmować się. w zbiorze jednostek wylosowanych wyróżnia się z . które telewizją interesują się i mogłyby zachęcić uczniów do oglądania audycji. że radomska szkoła nr 5 jest „typowa". byłoby znane. wyklucza możliwość uznania zbadanych osób za reprezentację. b) w szkole nr 5 nietypowo mało nauczycieli interesuje się telewizją. że wszystkie osoby zbadane uczęszczają do tej samej klasy w tej samej szkole. stanowi jednak jeden z warunków stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wyników badania. i po prostu nie mają czasu na oglądanie większości programów. W naszym przykładzie te względy mogą być choćby trzy następujące: liczba i wiek rodzeństwa ucznia. to nie wiadomo. niecelowe jest dokładne numerowanie wszystkich jednostek populacji. Skoro „typowa". to akurat osoby mniej lubiane przez uczniów niż inne. są wylosowywane. poziom autorytetu i sympatii. Wyobraźmy sobie. Sposób przypisania jednostkom numerów jest całkowicie dowolny.szkoła nr l klasa VIb. to nie ma potrzeby numerowania wszystkich jednostek z góry. a także w niektórych podręcznikach statystyki. Próbę stanowią wówczas wszystkie jednostki wchodzące w skład wylosowanych podzbiorów. mówiąc o „typowości" badacz może mieć na myśli dziesięć lub choćby pięćdziesiąt rozmaitych względów. Chcąc więc stosować metody statystyczne uogólniania wyników bezpośredniego badania elementów próby na skalę populacji. a jej jednostki zgrupowane są (zewidencjonowane) w określonych podzbiorach. to fakt.i 13-latków. jak i Kielcach wiele szkół.i 13-letnie z dużych miast. musi być tylko ustalona metoda identyfikacji jednostek noszących wylosowane numery. czyli one właśnie mają zostać bezpośrednio zbadane. niestety jednak ów zbiór 34 chłopców i dziewcząt żadnej z nich nie reprezentuje. Identyfikacji tej dokonujemy w tym dopiero momencie. wchodzą w skład próby. odpowiadający mu uczeń to uczeń ósmy z kolei na liście klasy Via w szkole nr 2.jak widzieliśmy . Wyłanianie próby drogą losowania jest organizacyjnie kłopotliwe. populacja wszystkich uczniów klas VI szkół radomskich. również istotne dla wyników badania określonego zagadnienia. skoro znikoma tylko ich część wejdzie w skład próby.

Jak zatem liczne powinny być próby? Czysto orientacyjnie powiedzieć można. które badacz zamierza wyróżniać i analizować. Oto przykłady zmiennych. ważącą 43 kg. czy „duża". Np. Jeśli np. Jeśli populacja jest stosunkowo nieliczna. absolwentów SN. Przekrojów więc możliwych otrzymamy 4 x 7 . Zbiór wszystkich uczniów klas tworzy interesującą nas populację. wszystkich pozostałych techników oraz pozostałych szkół średnich . absolwentów WSP. następnie spośród wszystkich ulic znajdujących się w wylosowanych rejonach wylosować kilkadziesiąt ulic. spośród których wylosowuje się pewną ich liczbę. zatem w myśl owej orientacyjnej zasady należałoby zbadać przynajmniej ok. to próba „przejściowa": mogąca być traktowana jako „mała" lub „duża". Zależy ona również od liczby podzbiorów i przekrojów. Tak więc w sytuacji badań masowych wielkość populacji nie determinuje wskazań odnośnie do wielkości próby. aby w przekrojach znajdowało się przeciętnie co najmniej po dziesięć jednostek. „płeć'" to zmienna. dochodząc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osób. bowiem metody analizy materiału pochodzącego z prób „małych" i „dużych" są niejednakowe. Określamy zmienną jako zbiór wszystkich możliwych ewentualności. „Dziewczyna" to cecha. Nie jest to prawdą. fizyczne. ogół jednostek wylosowanych traktuje się znowu jako zbiór itd. a z drugiej strony wyróżnić nauczycieli liceów ogólnokształcących. spośród nich wylosować kilkanaście. nieistotny w przypadku obejmowania badaniami populacji licznych. Jest istotne. chemiczne. techników ekonomicznych. które mogą tu być istotne Zmienna Płeć Wzrost Waga Liczba rodzeństwa Zbiór ewentualności dziewczyna. Piotr.2. Niech naszą jednostką badania będzie uczeń klasy VI szkoły podstawowej. składa się z kilkuset zaledwie lub jeszcze mniejszej liczby jednostek. techniczne i pozostałe.28. Np. Postępowanie takie daje możliwość manewru proporcjami w próbie jednostek pochodzących z poszczególnych warstw. Ze względów merytorycznych celowe jest często stosowanie losowania warstwowego. wagi lub liczny rodzeństwa. według zaś typu szkoły miejsca zatrudniania . Znowu orientacyjnie można tu podać zasadę. jej kolega z klasy. biologiczne. Próba. „wzrost" to zmienna itp. 7. Jak liczna powinna być próba? Wbrew dość rozpowszechnionym przekonaniom wielkość populacji nie wywiera zasadniczego wpływu na konieczną wielkość próby. iż próba winna być tak liczna.na cztery grupy. moglibyśmy wyróżnić warstwy: absolwentów uniwersytetów. składa się z nieskończenie wielkiej liczby jednostek. Nie jest to prawdą. 280 osób. wówczas przy dość licznej próbie. istotnego dla nas kryterium i próbę kompletujemy losując do niej jednostki z osobna spośród każdej wyróżnionej grupy zwanej warstwą. Posiadanie takich możliwości jest często korzystne. jest to jednak zysk właśnie tylko dodatkowy. wielotysięcznych. Podane zbiory ewentualności być może nie są pełne w przypadku wzrostu. Próba o liczbie jednostek nie niniejszej niż 100 . np. że próba licząca poniżej 30 jednostek to mała próba. której liczba jednostek zawiera się w granicach 30 do 100. ma 153 cm wzrostu i jest przez .kolei nowe podzbiory. gdyż metody statystyczne analizy materiału odpowiadają założeniu. by z kolei spośród wszystkich budynków mieszkalnych znajdujących się przy wylosowanych ulicach wylosować pewną ich liczbę itd. wyczerpującej zatem pokaźną część całej populacji zyskuje się dodatkowo na precyzji lub wiarygodności konkluzji uogólniających. „149 cm" to cechy. z których odnośnie do jednostki badania realizuje się zawsze tylko jedna. matematyczne. gdyby istotnym dla tematyki badań względem było wykształcenie nauczycieli. absolwentów liceów pedagogicznych i spośród każdej warstwy wylosować osobno jednostki do próby. badając nauczycieli szkół średnich pragnęlibyśmy wyróżnić osoby posiadające wykształcenie filologiczne. do próby reprezentującej populację nauczycieli szkół podstawowych w Polsce.to próba duża. Wielkość potrzebnej próby zależy przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz co do wiarygodności konkluzji. Dzielimy wówczas w populacji jednostki badania na dwie lub więcej grup według pewnego. to populację złożoną z 20 tysięcy jednostek powinna reprezentować próba 200-elementowa. Metodom i technikom losowania poświęcona jest obszerna literatura. z której pochodzi zbadana próba. Operacje statystyczne na zmiennych Dalsze rozważania wymagają operowania pojęciem zmiennej. że jeśli populacja licząca 10 tysięcy jednostek reprezentowana jest przez próbę liczącą 100 jednostek.to według wykształcenia otrzymujemy podział na siedem grup. dla wylosowania próby spośród mieszkańców Warszawy można podzielić miasto na kilkadziesiąt rejonów. czy próba jest „mała". chłopiec od 135 cm do 175 cm (co 1 cm) od 35 kg do 60 kg od 0 do 6 Realizacja dziewczyna 149 cm 43 kg 0 Opisywana przykładowo jednostka badania jest dziewczyną o wzroście 149 cm. iż populacja. jedynaczką. Dziewczynę z naszego przykładu nazwijmy Ewa.

W przykładzie: koszt przejazdu . skali nominalnej. Gdybyśmy natomiast przykład tak zmodyfikowali: y -koszt przejazdu w złotówkach. odpowiedź na pytanie. Znacznie rzadziej obliczany bywa współczynnik skośności zbioru wartości. Czy Ewa i Piotr są jednakowej płci? Odpowiedź: „nie". co do stopnia odbiegania ich od symetrii. 2.koszt w złotówkach). z tym.łączna waga uczniów. Skorelowanie negatywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy . j uż to nieco więcej niż dwukrotność łącznej wagi konkretnych 20 uczniów. Koszt przejazdu 40 uczniów jest dokładnie dwukrotnie wyższy niż koszt przejazdu 20 uczniów. gdy badanie miało charakter wyczerpujący lub charakter „studium przypadku" (case study). jeśli zarobki wszystkich w przedsiębiorstwie miałyby być identyczne. Gdy klasa ma pojechać tramwajem na wycieczkę. zaś fundusz płac oraz liczba zatrudnionych miałyby zostać nienaruszone. mianowicie sztywną cenę jednego biletu. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby 0: nie ma żadnej zależności. Wartość +1 to wskaźnik maksymalnego skorelowania pozytywnego dwóch zmiennych. lecz w ogóle nie wiadomo byłoby. Następna grupa wskaźników to wskaźniki rozproszenia. to korelacja pomiędzy zmiennymi. tj. lecz tylko o opis materiału. to jej realizacjami (nazywanymi często wartościami) są liczby. O ile Piotr jest wyższy od Ewy? Odpowiedź: „o 4 cm". mierzą miary rozproszenia. najistotniejsze jako wynik badania. wartość tego współczynnika wyniosłaby l. Mamy tu jednak element sformalizowany. Jednak łączna waga konkretnych 40 uczniów stanowić zapewne będzie j uż to nieco mniej. a bezsensowność dwóch pozostałych charakterystyczna dla tzw. W przykładzie: liczba uczniów .87. że mogą to być wartości dodatnie (od O do +1). przydatny niekiedy do porównań dwóch rozkładów. x — łączna waga uczniów jadących na wycieczkę. Wzrost. dla której możliwe jest tylko mniej lub bardziej dokładne przybliżenie w postaci funkcji matematycznej. waga. skali interwałowej. Wartość średnia to wskaźnik szczególnie dogodny dla dokonywania porównań pomiędzy odrębnymi zbiorowościami. liczba rodzeństwa to przykłady zmiennych związanych ze skalą interwałową. gdy pewna wartość zmiennej pojawia się szczególnie często. jak je sformułować. Przykład tego ostatniego: „Skuteczność laboratoryjnej metody nauczania fizyki w klasie VI na przykładzie Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu". żadnego związku pomiędzy kosztem przejazdu. To co najciekawsze.liczba przejechanych przystanków. Współczynnik korelacji to miara siły zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. jak też i mogą poważnie różnić się między sobą. Kierunek analizy materiału większości badań wiedzie ku obliczaniu wartości współczynników korelacji.5x (gdzie x . Skorelowanie pozytywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej.liczba uczniów. 3. Równie też rzadko występuje całkowity brak zależności pomiędzy zmiennymi. W przykładzie zaś: koszt przejazdu . medianę. gdy więcej wartości okazuje się niższych od średniej niż wyższych i odwrotnie. Najczęściej mamy do czynienia z zależnością. Tę właśnie cechę zbioru pomiarów.koszt przejazdu. Spróbujmy postawić te same pytania odnośnie sympatii okazywanej tej dwójce przez wychowawczynię: l. Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych wówczas. j a k i ujemne (od O do -1). że pytania 2 i 3 tylko byłyby bezsensowne. pytanie bezsensowne. O ile większą sympatią wychowawczyni cieszy się Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi. Modalną stanowi niekiedy dogodną charakterystykę zbiorowości. Wartość średnia charakteryzuje się tym. Pomiary indywidualne mogą okazywać się wielce wzajem zbliżone. jeżeli rozkłady są skośne. Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwójki: 1. y . Każda zmienna związana jest z którąś ze skal. Związek zmiennej z tą l u b inną skalą decyduje o sposobie analizy statystycznej materiału stanowiącego zbiór realizacji tej zmiennej. ustalić modalną. a bezsensowność trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. 2. to koszt przejazdu uczniów można wyrazić ściśle w postaci funkcji: y = 0. a także związanych z nimi współczynników równań regresji. wówczas mianowicie. a właściwie jej natężenie.wychowawczynię mniej lubiany niż Ewa. a odległością przejazdu tramwajem. sensowność pierwszych dwóch. Czy Ewa i Piotr cieszą się jednakową sympatią wychowawczyni? Odpowiedź: „nie". płeć to przykład zmiennej związanej ze skalą nominalną. Najczęściej obliczane bywają: odchylenie przeciętne. sensowność pierwszego pytania. Sensowność wszystkich trzech pytań charakterystyczna jest dla tzw. Bardzo rzadko pojawia się w niesformalizowanej rzeczywistości społecznej bezwyjątkowa zależność pomiędzy dwiema zmiennymi. możliwa do ścisłego opisu za pomocą funkcji matematycznej. gdy nie idzie o wnioskowanie uogólniające. ile wynosiłaby pensja każdego pracownika. Mediana przydatna jest do porównań. Kto jest wyższy? Odpowiedź: „Piotr". skali porządkowej. wartość -l to wskaźnik maksymalnego skorelowania negatywnego. Miejsce w hierarchii sympatii to przykład zmiennej związanej ze skalą porządkową. Spróbujmy postawić te same trzy pytania odnośnie płci dwojga uczniów: I. że wynik jej przemnożenia przez liczbę zbadanych jednostek równy jest sumie wszystkich pomiarów dokonanych na tych jednostkach. 0. W takim przypadku obliczyć możemy wartość średnią. zaś zmniejszaniu się towarzyszy zmniejszanie. Wartość średnia to np. czy Ewa i Piotr są jednakowego wzrostu? Odpowiedź „nie". wartość współczynnika korelacji wyniosłaby może np. 3. Jest to celem stosowania metod statystycznych. Zbiór wartości współczynnika korelacji zawiera się zawsze w granicach od O do l. wariancja oraz odchylenie standardowe. Kto cieszy się większą sympatią? Odpowiedź: „Ewa". Widać od razu. Jeżeli zmienna związana jest ze skalą interwałową. to mielibyśmy do czynienia właśnie z zagadnieniem korelacji.

że r. chcąc określić siłę skorelowania pomiędzy nimi. Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani. Współczynniki te obliczane z tych samych wyników badania przyjmują zazwyczaj różne wzajem wartości. dzieląc każdą frekwencję przez 34. wzrost i waga. Liczba miejsc po przecinku w podawanych ułamkach nie powinna być nigdy wyższa niż liczba cyfr potrzebna do wyrażenia liczby jednostek w całej zbiorowości. xi . posiadanie lub brak w domu telewizora.0.liczba pomiarów Kolejne operacje 1 Xi Xi (X) 2 Yi Yi (Y) 3 Xi-X O 4 Yi-Y O 5 (Xi-X)2 (Xi-X) 6 (Yi-Y)2 (Yi-)2 7 (Xi-X) (Yi-Y) (Xi-X)(Yi-Y) Dzieląc sumę rubryki „7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk „5" i „6" otrzymujemy wartość współczynnika korelacji. Wszystkie te okoliczności współdeterminują częstotliwość chodzenia do kina. Kwadrat wartości współczynnika korelacji wskazuje na udział określonej zmiennej w determinowaniu zmienności w obrębie drugiej zmiennej. doręczyciele). gdy . zaś zmniejszaniu się wartości zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. konduktorzy. odległość (w km. opinie i w ogóle zbierać dane nadające się do hierarchizowania. o który współczynnik idzie. e) 6. dla uzyskania których frekwencje jako materiał wystarczają. obliczyć twz. Przykład: od każdego z dziesięciu uczniów klas VI dowiedziano się ile razy był w ciągu miesiąca w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty „kieszonkowego" otrzymuje miesięcznie od rodziców (zmienna y). nominalną. Jeśli badacz ma do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą najsłabszą. Oto jak najdogodniej obliczać współczynnik korelacji pomiędzy dwiema zmiennymi. Strukturę tę można by również wyrazić w postaci ułamków dziesiętnych lub procentowo. liczba dzieci do 14 lat w rodzinie a przeciętna liczba godzin snu matki w ciągu doby. Zatem r2 = 0. a wysokość kwot wydawanych na zakup książek.wartość średnia zmiennej \: y . f) pozostali. właśnie wysokość „kieszonkowego" etc. powinien szczególnie zainteresować się koncepcjami Kendalla.) od miejsca zamieszkania do miejsca pracy a czas dojazdu. f) 3. n . b) 9. Dlatego wyrażając siłę korelowania za pomocą współczynnika korelacji rangowej należy wyraźnie podawać.33. ale do niczego ponadto.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej x. nieskorelowanych z wysokością „kieszonkowego" wynosi 67%. Z jakimi okolicznościami może mieć związek częstotliwości chodzenia do kina? Z wieloma takimi. Stąd kwadrat współczynnika korelacji bywa nazywany współczynnikiem determinacji. kto zamierza badać preferencje.zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej. jak: upodobanie do chodzenia do kina. e) funkcjonariusze (np.wartość średnia zmiennej Y. yi . Nie ma sensu podawać. c) 4. d) inni pracownicy umysłowi. Frekwencje: a) 5. Jeśli mamy do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą nie interwałową. Symbolika: r . to udział wysokości „kieszonkowego" w determinowaniu zmienności zmiennej „częstotliwości chodzenia do kina" wynosi 33%. oceny. Współczynnik korelacji to odpowiedź na pytanie o siłę zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. to wówczas nie pozostaje mu w zakresie analizy materiału nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem tych samych miar. d) 7. W częstym użyciu są dwa odmiennie obliczane współczynniki: Speeermana i Kendalla.576. Dlatego ktoś. lecz porządkową. Zbiorowość: 34 ojców. Udział zaś wszelkich innych zmiennych. to możemy wówczas. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziału całej zbiorowości na dwa lub więcej podzbiorów oraz na podaniu frekwencji lub proporcji elementów poszczególnych podzbiorów.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej y.współczynnik korelacji. jego zaś kwadrat. Przykłady skorelowań pozytywnych (oczywiście nie maksymalnych — współczynnik korelacji nie osiąga tu wartości równej aż +1): oceny uczniów z matematyki a oceny z fizyki. b) robotnicy wykwalifikowani.377. Przykłady skorelowań negatywnych (też nie maksymalnych): liczba dni w ciągu roku spędzonych na wagarach. Może więc badacz obliczać proporcje i opisywać strukturę badanej zbiorowości. Kendallowi zawdzięczamy wiele pomysłów dotyczących metod syntetyzowania danych stanowiących realizacje zmiennych związanych ze skalą porządkową. współczynnik korelacji rangowej. Gdy zatem idzie o zbadanych dziesięciu uczniów. Zwróćmy uwagę na bezsensowność prezentowania struktury za pomocą nadmiernie dokładnych ułamków dziesiętnych. Otrzymano następujące dane: x y 5 10 10 60 5 20 11 80 12 50 4 10 3 40 2 60 7 50 l 20 Po obliczeniu współczynnika korelacji okazało się. c) pracownicy umysłowi na stanowiskach wymagających wyższego wykształcenia. iż proporcja uczestników kół zainteresowań wynosi 0. to odpowiedź na pytanie o udział jednej zmiennej w zmienności drugiej zmiennej. tj. X . wysokość kwot wydawanych na zakup alkoholu. Przykład: struktura zawodowa ojców uczniów klasy Via w szkole nr 5. a przeciętna ocen szkolnych.

to w przypadku zmiennych związanych ze skalą nominalną mówi się o zbieżności konkretnych ich realizacji (cech). Wiedza uzyskana drogą badań dokładniejsza jest niż ta. druga zaś z nominalną (i ta ostatnia jest dychotomiczna). Można by dokonać podziału na szereg innych sposobów. Przykłady: l.. Dlatego właśnie pierwszym warunkiem ustalenia struktury jest podjęcie decyzji co do dokładnych kryteriów podziału zbiorowości. Jeśli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą interwałową. od interwałowej do nominalnej). czyli szeregować badanych uczniów poczynając od osiadającego najwyższą średnią do posiadającego średnią najniższą. „zamieszkiwanie daleko od szkoły". druga . Co zyskujemy. jak gdyby związana ona była z inną skalą. Szeroki wachlarz wartości tej związanej ze skalą interwałowa zmiennej (2 min. iż cecha bycia kobietą zbieżna jest z uprawianiem zawodu nauczyciela. co zaś tracimy traktując zmienną. Gdy w przypadku zmiennych związanych ze skalą interwałową mówi się o ich skorelowaniu. Zmienna związana jest zawsze z określoną skalą. to obecnie charakteryzowany jest jako „mieszkający blisko szkoły". płeć). Spotyka się również wypadki operowania zmiennymi związanymi faktycznie ze skalami słabszymi. podzielić zbiorowość ojców jedynie na pracowników fizycznych. obliczamy wartość średnią tych miejsc i stwierdzamy. Zauważmy różnicę: gdy mówimy. którą wówczas wykorzystujemy . 7 min. nie zaś zmiennych. czyja zaś droga do szkoły trwa ponad 20 minut. Gdy mówimy. że czyja droga do szkoły trwa przeciętnie 20 minut lub krócej. Decyzja badacza: uznać. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. uczeń C na pierwszym itd. Badacz jednak może potraktować zmienną tak. +1). o ile dłużej trwa przeciętnie droga do szkoły ucznia A niż droga ucznia B). ten mieszka „daleko" od szkoły. „nauczyciel". druga zaś — z nominalną. odpowiedni jednak tylko dla przypadków. Jeżeli obydwie zmienne związane są ze skalą interwałową lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo -odpowiednim wówczas będzie dwuseryjny współczynnik korelacji. iż skorelowane są między sobą wzrost i waga ciała . jak i „waga" są nazwami zmiennych. tak jak byłyby one związane ze skalami mocniejszymi. zmienna: przeciętny czas dojścia (dojazdu) ucznia z domu do szkoły (w minutach).wszystkich zbadanych uczniów było dziewięćdziesięciu. i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna. jak gdyby była ona związana ze skalą interwałowa (skoro sumowaliśmy miejsca w hierarchii). Decyzja badacza: przejść od skali interwałowej do skali porządkowej. ten mieszka „blisko" szkoły. Zmienna ta to alternatywa: „zamieszkiwanie blisko szkoły".odpowiedni będzie tzw. przejść zatem od skali interwałowej do porządkowej. Zmienną związaną ze skalą interwałowa przekształcono tu zatem w zmienną związaną ze skalą nominalną.4 (średnia jego ocen z pięciu przedmiotów). o ile wyższa jest przeciętna osiągnięta przez ucznia A od przeciętnej uzyskanej przez ucznia B). W przypadku gdy obydwie związane ze skalą interwałową zmienne reprezentowane są tylko dwupunktowo .zmiennej „zawód". punktowo dwuseryjnego współczynnika korelacji.zawarty jest w granicach (-1. Jeżeli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą porządkową. od skali porządkowej do nominalnej lub wprost od skali interwałowej do skali nominalnej. Mógłby to być zarazem przykład zmiennej o reprezentacji dwupunktowej. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. zwany także współczynnikiem Yulea. Jeśli np. Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawień zmiennej „płeć".to zarówno „wzrost". Do określenia siły zbieżności stosowane są rozmaite współczynniki. liczbą 4. liczbą 15 (tyle minut zajmuje mu droga). 23 min itd. 2. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą tzw. 2. niż jest związana naprawdę? Jeśli zabieg nasz polegał na przejściu od skali mocniejszej do słabszej (np. umysłowych oraz pozostałych. Skala: interwałową (można sensownie postawić pytanie. zmienna przeciętna półroczna ocena ucznia z pięciu przedmiotów. to obecnie będzie on charakteryzowany np. nie ma i być nie może żadnej zbieżności ani rozbieżności pomiędzy „płcią" a „zawodem". tetrachoryczny współczynnik korelacji. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą współczynnika Kendalla. Popularnie stosowany jest zwłaszcza współczynnik. Skala: interwałowa (można sensownie spytać. „nauczyciel". jak np. że przeciętne miejsce zajmowane przez telewizję w hierarchii sposobów spędzania wolnego czasu według preferencji wszystkich zbadanych uczniów wyraża się liczbą no.analogicznie jak w przypadku współczynników korelacji . to zmienną związaną de facto ze skalą tylko porządkową potraktowaliśmy tak. gdy obydwie zmienne są dychotomiczne (mające dwie tylko wartości. Zauważmy. prosimy badanych uczniów o uszeregowanie wedle preferencji każdego z nich siedmiu przedstawionych w kwestionariuszu sposobów spędzenia wolnego czasu. których zakres zmienności . uczeń B na czwartym. Obserwujemy zbieżność pomiędzy cechami: „kobieta". obserwujemy rozbieżność pomiędzy cechami „mężczyzna". to „kobieta" i „nauczyciel" są to nazwy cech. kolejnym numerem 3 (trzeci w hierarchii wyników mierzonych średnią ocen z pięciu przedmiotów).) sprowadzony został do dwóch wartości: „nie więcej niż 20 minut" i „więcej niż 20 minut". że pojęcie „struktura zawodowa" może mieć rozmaite konkretyzacje. czyli pomiędzy zmiennymi. to tracimy na precyzji materiału. Można by np. jak gdyby związana ona była ze skalą słabszą. a następnie stwierdzając. iż oglądanie telewizji uczeń A wymienił na drugim miejscu.

Gdy. od skali porządkowej do interwałowej zmuszeni jesteśmy czynić założenia. weryfikacja hipotez dotyczących populacji. to wyniki badań zyskują na zewnętrznej efektywności (dużo rozmaitych solidnych z wyglądu wskaźników liczbowych: przeciętnych.3. zbierano materiał bez intencji. wówczas można przechodzić od skal mocniejszych ku słabszym. dokładnie o tyle przedkłada telewizję nad lekturę. to wiarygodność tej konkluzji również nie przekracza 80%. tj. choć praktyczniej byłoby już w fazie zbierania materiału uprzytomnić sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczyć program zbierania informacji. to jego opis stanowi równanie pierwszego lub wyższego stopnia. absolutnie nie wiadomo czy prawdziwe. że wyobrażenia graficzne regresji zmiennej y względem zmiennej x oraz regresji x względem y to dwie różne linie. Równanie pierwszego stopnia ma taką postać: y . aby reprezentował on opis szerszej populacji.75 0.50 0.25 0.00 Dystrybuanta 0. do której swoją postacią rzeczywista zależność zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna.00 Przypuśćmy.30 0. jedna zaś to założenie wiarygodne w stopniu 80%. że znalezienie jej pozbawione jest praktycznej użyteczności.20 0. miary rozproszenia etc.10 0. Odpowiedź tę zyskuje się budując tzw.10 0. Dlatego właśnie warto budować równanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwóch zmiennych. Tyle warta jest konkluzja. tylko że wówczas nawet ta najpodobniejsza funkcja będzie tak mało podobna swą postacią do faktycznej postaci związku. Gdy pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. którą pytano o jej preferencje? Właśnie dlatego nieskuteczne jest lub ryzykowne wzmacnianie skal. O czym zaś świadczy korelacja o sile równej nie l. łącznie nawet z osobą. Jeśli natomiast przechodzimy od skali słabszej ku mocniejszej. to i wówczas spośród wszystkich możliwych funkcji można znaleźć funkcję podobniejszą swoją postacią niż inne funkcje do faktycznej postaci związku pomiędzy zmiennymi. że każdy. mówiąc obrazowo. których przebieg jest tym bardziej odmienny. Tymczasem przechodząc np. a na trzecim grę w szachy.analizując wyniki.80 lub wyższy). założyć musimy. Bywa iż wiedza dostarczana nam przez zebrany materiał jest w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokładna. konkluzja oparta jest na piętnastu przesłankach. lecz np. o ile przedkłada lekturę nad szachy. 7.bx + a. z którymi związane są zmienne. Tak więc jeśli badanie było wyczerpujące. także w oparciu o dane z próby. Jeśli tak jest rzeczywiście. to z pomocą statystyki charakteryzować można poszczególne zmienne (wartości średnie. to wartość współczynnika korelacji pomiędzy nimi wynosi zawsze 1.) oraz można. Statystyka wnioskowań to szacowanie parametrów w populacji w oparciu o dane z próby oraz. W dziedzinie nauk społecznych stosuje się najczęściej równania regresji prostoliniowej. rozkłady i oszacowania Kolejna możliwość stwarzana przez statystykę to uzyskiwanie odpowiedzi na pytanie o postać korelowania. Korelacje. że trafimy akurat na rodzinę mającą dwoje dzieci? Jak tę szansę obliczyć? Należy liczbę rodzin mających właśnie po dwoje dzieci podzielić przez . Zyskujemy natomiast możliwość uproszczenia procedury analizy.85 0. Jaka jest szansa. Jeśli skorelowanie między dwiema zmiennymi jest słabe. Np. na drugim czytanie książek. Dodajmy. ile warte najsłabsze ogniwo łańcucha zdań stanowiących jej uzasadnienie. im słabiej zmienne x i y są między sobą skorelowane.). a warunkiem przydatności praktycznej tej odpowiedzi jest silne skorelowanie dwóch zmiennych (orientacyjnie współczynnik równy 0. tracą natomiast na wiarygodności.05 1. i to jest często płodniejsze poznawczo. z których czternaście to niepodważalne stwierdzenia faktów. 0. równania regresji. współczynników itp. charakteryzować związki zachodzące między zmiennymi. Jeśli pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. że chcemy wylosować z listy lokatorów tego bloku jedną rodzinę. Wykresem funkcji opisywanej przez równanie pierwszego stopnia jest linia prosta (stąd: „regresja prostoliniowa").8? O związku między zmiennymi nieco odbiegającym ścisłością od funkcyjnego.95 1. musimy wprowadzić i wyjaśnić pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa. zbyt szczegółowa. Aby czytelnik uchwycił dalsze wywody. Przykład: opis rodzin zamieszkujących jedne budynek według dzietności: Liczba dzieci w rodzinie 0 1 2 3 4 5 Liczba rodzin 4 6 5 2 2 1 20 Proporcje rodzin 0. Kto może ręczyć za prawdziwość takiego założenia? Kto i jak może w ogóle je sprawdzić. kto w hierarchii ulubionych sposobów spędzania czasu wymienia na pierwszym miejscu telewizję. Otóż równanie regresji zmiennej y ze względu na zmienną x przedstawia spośród nieskończenie wielu tę właśnie funkcję.20 0.

Dystrybuanta danej wartości zmiennej to prawdopodobieństwo zrealizowania się jej właśnie lub którejkolwiek wartości niższej. czyli aby znane było dokładnie prawdopodobieństwo.Odchylenie standardowe: 40. Statystyka wnioskowań operuje rozkładami teoretycznymi. Przykład: Zmienna: liczba książek w bibliotekach lekarzy. radomskiego wylosowaliśmy 100 uczniów. należy dane ze „swojego" rozkładu empirycznego dopasować do postaci standaryzowanej. a w szczególności dzięki rozkładom dokonywać można nader precyzyjnych i wysoce . Oto przydatność takiej odpowiedzi. radomskim wynosi co najmniej 147. Wybierzmy wiarygodność 99%. Zmierzyliśmy każdego z nich. radomskiego. Dlatego już dawno opracowano tablice rozkładów.58. że liczbowy wskaźnik prawdopodobieństwa odpowiada liczbowemu wskaźnikowi proporcji. 4. Dzięki więc metodom statystycznym. Dystrybuanta najwyższej (końcowej i wartości równa jest l (100%). Prawdopodobieństwo zaś wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wynosiłoby 2-20 . Powtórzmy: prawdopodobieństwo. Wyłania się tu jednak kłopot. a także przypisywanej dystrybuanty.25. z jednym dzieckiem 6. Owa masa rozdzielona zostaje pomiędzy poszczególne wartości zmiennej. A więc prawdopodobieństwo trafienia na rodzinę z dwojgiem dzieci przy losowaniu jednej rodziny z całej klasy wynosi tu 0. Spośród wszystkich uczniów klas VI z terenu woj. że 99% to dystrybuanta przedziału liczb od -2. wynosi 99%. że losując z bloku jedną rodzinę trafimy na rodzinę mającą najwyżej dwoje dzieci? Jeśli wylosujemy obojętnie: rodzinę bezdzietną.. z dwojgiem pięć.liczbę wszystkich rodzin z tego bloku (5:20 = -0. Tak mianowicie ułożyła się sytuacja w tym konkretnym bloku mieszkalnym. Co najistotniejsze życzymy sobie. Poissona.10. Przykład z rodzinami był to przekład rozkładu empirycznego. Obliczanie za każdym razem na własną rękę wartości tych funkcji. że owa średnia w skali całego województwa naprawdę mieści się w tych granicach. aby oszacowanie to miało ustaloną wiarygodność. 5. Pragniemy oszacować przeciętną wzrostu wszystkich uczniów klas VI w woj.58 jako liczbę ograniczającą przedział o wiarygodności 0. w jakim celu posługiwać się rozkładami statystycznymi? Rozkład dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielkość prawdopodobieństwa przypisywanego danej wartości. byłoby nader uciążliwe.25). Okazało się. Standaryzowana liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103-163 -----------40 — 1. Jest to zabieg prosty: od każdej wartości zmiennej należy odjąć wartość średnią. Zamiast terminu „szansa" w użyciu jest termin „prawdopodobieństwo". Wartość średnia: 163. Kolejne pytanie: ile wynosi prawdopodobieństwo. rozkład Chi2. Rodziny bezdzietne są cztery. Np. Sposób podzielenia prawdopodobieństwa (jak wielkie jego porcje przypisane zostały poszczególnym wartościom zmiennej) nazywamy rozkładem prawdopodobieństwa. W naszym przykładzie zmienna (związana ze skalą interwałową) to liczba dzieci w rodzinie.99. 2. czyli traktowania prawdopodobieństwa popełnienia błędu równego 5% jako ryzyko dc przyjęcia. Fishera. nazywamy rozkładem normalnym standaryzowanym. której wartościom przypisane są prawdopodobieństwa realizacji. lecz także od wartości średniej oraz od wielkości rozproszenia mierzonego odchyleniem standardowym. Zatem dystrybuanta wartości: „dwoje dzieci" to prawdopodobieństwo zrealizowania się którejkolwiek z wartości: „brak dzieci''. wielkości prawdopodobieństwa przypisywane wartościom zmiennej przez rozkład normalny zależą nie tylko od samej tej wartości. że tak jest w rzeczywistości. czyli zgódźmy się na prawdopodobieństwo błędu w oszacowaniu równe 1%. „dwoje dzieci". Studenta. zaś tylko 1% wynosi prawdopodobieństwo. np. Prawdopodobieństwo zatem wylosowania rodziny mającej najwyżej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 = 0. Aby więc posłużyć się rozkładem normalnym. 100 jako liczbę jednostek zbadanych w próbie. Ma ona tu sześć możliwych wartości: O. „jedno dziecko".5 Standaryzacji dokonuje się również pragnąc posłużyć się innymi rozkładami. Losową nazywamy taką zmienną. Z tablicy rozkładu normalnego standaryzowanego odczytujemy.58 do + 2. której wartość średnia równa się zero. Stablicowano właśnie tylko rozkład standaryzowany: średnia równa O.2 cm. Zauważmy. Wielkość całej masy prawdopodobieństwa określamy liczbą 1. Zmienna z naszego przykładu to zmienna losowa. podstawianie konkretnych wartości zmiennej i wyliczenie wielkości przypisywanego im przez rozkład prawdopodobieństwa. Liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103. 149 cm jako wartość średnią z próby reprezentującej populację klas VI woj. Byłaby to odpowiedź na pytanie o prawdopodobieństwo wylosowania z tego bloku rodziny mającej najwyżej pięcioro dzieci. 7 cm jako odchylenie standardowe od tej średniej. iż w rzeczywistości średnia jest inna. a odchylenie standardowe od tej średniej równe jest 7 cm.0. Możemy przy tym wybrać sobie dowolną wiarygodność. lecz i od innych parametrów. a nie wynosi więcej niż 150. każdy taki rozkład opisany jest swoistą funkcją przypisującą wartościom zmiennej porcje prawdopodobieństwa. radomskim. o co szło: najwyżej dwoje dzieci". Wymieńmy kilka z nich: rozkład normalny.. tj. Rozkład normalny zmiennej.75. poddać standaryzacji. otrzymujemy z tych liczb wynik: przeciętny wzrost ucznia klasy VI w woj. to uzyskamy to. zaś odchylenie standardowe równa się jeden. tj. iż oszacowanie jest błędne. że średnia wzrostu wynosi 149 cm. z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci.8 cm. rozkład F. Utarty jest zwyczaj uważania za dostateczną już wiarygodność 95%. W jaki sposób a przede wszystkim. bowiem wielkość przypisywanego prawdopodobieństwa zależy nie tylko od wartości zmiennej. Mając cztery liczby: 2. odchylenie równe jeden. Liczbę tę znajdujemy przypisaną rodziną z dwojgiem dzieci w ostatniej rubryce tabelki. a wynik podzielić przez odchylenie standardowe. 3. l. rozkładem Studenta. w których po prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkości prawdopodobieństw przypisywanych konkretnym wartościom zmiennej.

w zakresie której metody statystyki wnioskowań oddają usługi. że hipoteza jest zgodna z rzeczywistością. albo fałszywa. ad c) rezultatem operacji (b) będzie tzw. zatem im większe okazuje się odchylenie standardowe. Gdy sytuacja taka zdarza się. c) repetenci zdarzają się równie często wśród dzieci rodziców rozwiedzionych. Tym też liczniejszej potrzeba próby. Przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są niejednakowe. Błąd drugiego rodzaju polega na uznaniu za prawdziwą hipotezy faktycznie fałszywej. Dla zadowalająco dokładnego i wiarygodnego oszacowania wartości średniej w populacji wystarcza zazwyczaj próba licząca 100-200 elementów. mówimy. tj. konstruktywnych. czyli tzw. b) proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie identyczna jest wśród nauczycielek. błąd pierwszego rodzaju. im bardziej jednostki pod badanym względem okazują się zróżnicowane. radomskiego. Statystyczna weryfikacja hipotez Druga dziedzina. Możliwa jest wobec tego sytuacja. niezależność. iż badacz popełnił tzw. a także oszacowawszy wstępnie wielkość odchylenia standardowego możemy łatwo obliczyć. Większość . a ktoś drugi sądziłby. że spośród wszystkich należących do ZHP uczniów klas VI woj. badacz zaś na podstawie takiej wiedzy. radomskiego wylosowaliśmy 30 uczniów. Każda hipoteza zerowa jest albo prawdziwa. c) konfrontacji standaryzowanej różnicy z odpowiednim rozkładem statystycznym (tu właściwy byłby rozkład Studenta) i odczytaniu najniższego poziomu istotności. a drugiego konstruktywna. Oto kilka przykładów par konkurencyjnych hipotez (na pierwszym miejscu hipotezy zerowe.78.wiarygodnych oszacowań odnoszących się do wielotysięcznych lub równie dobrze wielomilionowych populacji. Dla zadowalającego oszacowania proporcji (np. Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa. albo z n i ą niezgodna. jak wśród dzieci rodziców nie rozwiedzionych. udokumentowania poglądu spoczywa na t ym drugim. Procedura weryfikacji polega na: a) obliczeniu różnicy pomiędzy wartościami średnimi w dwóch próbach. Próby mniejsze niż 100-eIementowe. d) podjęciu decyzji: uznać hipotezę zerową za fałszywą lub uznać przeprowadzone badanie za nierozstrzygające. uczniów klas VI woj. Ustaliwszy swe życzenia co do wiarygodności oraz dokładności oszacowania. spośród zaś nienależących do ZHP.będzie ona w myśl weryfikowanej zerowej hipotezy równa zero. że nie są jednakowe. Jak długo adherent hipotezy konstruktywnej nie uzasadni jej wystarczająco i tym samym nie obali konkurującej z ni ą hipotezy zerowej. Dla celów analizy statystycznej ważne jest rozróżnianie hipotez zerowych i hipotez. Im większej pragniemy wiarygodności oszacowania. Hipotezy zerowe są obalalne. wartość zaobserwowana zmiennej. zależność. prawdziwość hipotezy i decyzja badacza czy uważać ją za prawdziwą to dwie różne sprawy. to obowiązek uzasadnienia. radomskiego) przeciętne ocen z pięciu przedmiotów osiągane przez harcerzy i nieharcerzy są identyczne. wylosowaliśmy 20. a więc prawdziwa. którzy chorowali na odrę) potrzeba liczniejszych prób: do 400 elementów. że gdyby ktoś sądził. Znalazłszy taką wartość odczytujemy prawdopodobieństwo przypisywane przez rozkład wyznaczonemu przez nią przedziałowi. to weryfikacja hipotez.43. Badacz może postanowić uważać hipotezę za prawdziwą lub może postanowić uważać ją za fałszywą. nie zaś pomiarami indywidualnymi. Stawiamy do weryfikacji zerową hipotezę: w skali populacji (wszystkich uczniów klas VI woj. hipotezy konstruktywne . czyli pozostałych uczniów. tak długo obowiązująca jest hipoteza zerowa. jak licznej potrzebujemy próby. równość. Poszukujemy w tablicy rozkładu najwyższej spośród wartości nie przekraczających wartości zaobserwowanej. Błąd standardowy to odpowiednik odchylenia standardowego w sytuacji operowania wartościami średnimi. której rozkładem posłużymy się. albo zgodna z rzeczywistością. a także im większej dokładności. jaką dysponuje postanawia uważać tę hipotezę za fałszywą. Proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie inna jest wśród nauczycielek niż wśród pozostałych kobiet pracujących umysłowo. Stosowany wówczas bywa rozkład zmiennej t. Przeciętna ocen z pięciu przedmiotów okazała się u harcerzy równa 3. Hipotezy konstruktywne to hipotezy głoszące inność. 7. Przypuśćmy. a opartych o bezpośrednie zbadanie choćby tylko 100 jednostek liczącej próby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania tych jednostek z populacji. Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega właśnie na badaniu możliwości obalenia hipotezy zerowej. Hipotezy zerowe to hipotezy głoszące jednakowość. odmienność. Częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców rozwiedzionych inna jest niż częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców nie rozwiedzionych. na drugim konstruktywne): a) przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. jak wśród innych kobiet pracujących umysłowo. niezgodnej z rzeczywistością. Wynik odejmowania podzielić należy przez błąd standardowy różnicy średnich.4. Znaczy to. Prawdopodobieństwo popełnienia przez badacza błędu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotności. rozkład Studenta.uzasadnialne. a zwłaszcza próby małe (do 30 elementów) nie pozwalają na stosowanie rozkładu normalnego. że wyniki w nauce harcerzy i nieharcerzy są identyczne. Komentarz: ad b) należy odjąć od różnicy średnich wartość przeciętna różnicy średnich . tym liczniejszej potrzeba próby. nazwijmy je. zaś u nieharcerzy — 3. b) dokonaniu standaryzacji tej różnicy.

hipoteza o zgodności rozkładów (rozkład chi-kwadrat). W naszym więc przykładzie badacz powinien wybrać drugie wyjście: zdecydować się na uznanie.hipoteza o różnicy rozproszeń mierzonych wariancjami (rozkład zmiennej F). l. Trzeciego wyjścia nie ma. które wydają mi się najbardziej przystępne dla studentów bez przygotowania statystycznego. Podobnie jak w przypadku szacowania. to wartość l . że się powtarza. Oto typowe odmiany treści hipotez zerowych i rozkłady odpowiednie do ich testowania: . to jaka ich liczba będzie odpowiednia do liczności badanej próby.czy należy uwzględnić tzw.analiza wariancji). . że umożliwia bezpośrednio odczytanie poziomu istotności. PWN. tak i w przypadku weryfikacji hipotez dopuszczalne do przyjęcia ryzyko błędu to ryzyko 5%. Warszawa 1975. Warszawa 1969. czy różne"? Aby samodzielnie przeprowadzić statystyczną procedurę weryfikacyjną hipotezy. Szaniawski. . .hipoteza o różnicy średnich w trzech lub więcej populacjach (rozkład F . Literatura zalecana: Podręczników statystyki jest moc. K. badacz wiedzieć musi. Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury weryfikacyjnej jest analogiczny.hipoteza o sile skorelowania dwóch zmiennych (rozkład współczynnika korelacji). Największą przydatność metod statystycznych w badaniach pedagogicznych upatrywałby autor w dziedzinie korelowania zmiennych oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. .hipoteza o niezależności dwóch zmiennych (rozkład chi-kwadrat).81. a jeśli tak. czy jako dwustronny. równo 1. Metody statystyczne w socjologii. . poprawne losowanie prób odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom więcej niż jest to uprawnione. jak to już wyżej zostało powiedziane zależna jest od wielu okoliczności. . WSiP. rozkład Studenta). t.czy rozkład ma być użyty jako temat jednostronny.68. iż badanie to nie przyniosło rozstrzygnięcia pytania „czy wyniki harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. Zenon Rogoziński .hipoteza o średniej różnic (rozkład normalny. Blalock . ani za prawdziwą. Frances Clegg . nie przekraczająca w tablicy rozkładu Studenta wartości l . bo gdy zaczyna coś wymyślać robi to gorzej" Gomez de la Serna Organizacja procesu badawczego. obejmujący w miarę możności wszystkie czynniki.nie uznać weryfikowanej zerowej hipotezy ani za fałszywą. co następuje: -jaki zastosować rozkład. Warszawa 1968. . Hubert M. -jaka jest formuła wartości przeciętnej specyficzna dla treści weryfikowanej hipotezy. Poziom istotności odpowiadający wartości 1. . . liczbę stopni swobody. . Nie jest możliwe zakończenie procedury weryfikacyjnej wykazaniem prawdziwości weryfikowanej hipotezy. które należy . i tym samym rozstrzygnąć sprawę godząc się jednak z prawdopodobieństwem mogącym sięgać 10% popełnienia przez siebie w tym momencie błędu pierwszego rodzaju. Główny wpływ na to mają: charakter i cel badań. że w rezultacie operacji (b) otrzymaliśmy wartość zaobserwowano.hipoteza o różnicy proporcji w dwóch populacjach (rozkład normalny).Wstęp do statystyki społecznej. .tablic tak jest ułożona. Warszawa 1994. red. teren.68 równy jest 0. na którym są prowadzone oraz techniki stosowane w trakcie badań. że najwyższa wartość. czyli zrezygnować z podania rozstrzygnięcia. Polecam takie opracowania. Okazuje się. ad d) przypuśćmy.81.hipoteza o różnicy proporcji w jednej populacji (rozkład normalny). ROZDZIAŁ IX Organizacja i etapy badań naukowych „Najlepsze w historii jest to.uznać za fałszywą weryfikowaną zerową hipotezę o jednakowych wynikach harcerzy i nieharcerzy. Będę się starał przedstawić schemat badań środowiskowych.Po prostu statystyka.10.hipoteza o różnicy dwóch średnich (rozkład normalny. -jaka jest formuła błędu standardowego specyficzna dla treści hipotezy. Teraz badacz ma dwie możliwości: .Statystyka dla socjologów. rozkład Studenta). Główne warunki stosowania tych metod to właściwe wiązanie zmiennych ze skalami.

Wybór terenu badań i dobór próby 5. modyfikować problemów. Bibliografia Faza wykonawcza 1. Wilson powiada: „sukcesy i sławę w nauce zawdzięcza się nie tyle dzięki zręczności w rozwiązywaniu problemów co umiejętności ich wybierania". I chociaż jest to twierdzenie poniekąd ewidentne warto na niego zwrócić uwagę z tego względu. W intencji mojej leży bowiem uzasadnienie możliwości. gdzie każde nowe odkrycie lub propozycja w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzięcznością i nadzieją przez neurotyczne i zalęknione społeczeństwa XX . czego społeczeństwo od nauki oczekuje. a nawet konieczności zastosowania przedstawionego przeze mnie schematu. Badania pilotażowe 11.2. Schemat organizacji badań Faza koncepcyjna 1. Wiele z nich będzie wymagało uzupełnienia go czynnościami dodatkowymi.B. że nie wszystkie badania wymagają uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego schematu. Niech ilustruje to przykład z bliskiej nam dziedziny. Opracowanie klucza kodyfikującego 4. Trudno taką postawę potępić i uznać za niegodną wielkiej idei badań naukowych. Opracowanie teoretyczne Spośród wymienionych kroków postępowania badawczego wiele nie nasuwa wątpliwości co do swojego znaczenia. Metody.przedmiot. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć 10. Problemy badawcze 3. 9. w oczekiwaniach i dążeniach ludzi. Typologia zmiennych 6. Kryje się w tym aforyzmie wiele prawdy. wskaźników. musi być prowadzona ściśle wedle ustalonych założeń. Kodyfikacja i opracowanie statystyczne 5. Hipotezy badawcze 4. konfrontacji. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi 7. co wymaga empirycznego rozwiązania. która przynosi sławę . którzy zajęli się tymi zagadnieniami i sformułowali teorię edukacji ustawicznej zyskało swymi dziełami światowy rozgłos. Temat . Harmonogram badań 13. że domagają się one odrębnego traktowania. Podobnie jest w dziedzinie psychologii. hipotez teoretycznych i narzędzi badań 12. przedmiotu i celu badań Amerykański badacz E. Umiejętność wybierania. Typologia wskaźników do zmiennych 8. uzasadnienie 2. 9. Będzie to więc ramowy plan. Nie można w trakcie badań zmieniać narzędzi. Wybór tematu. które wymagają szczegółowych objaśnień.wykonać w poprawnie zorganizowanych badaniach.1. Dodać trzeba. Faza koncepcji 9. który należy każdorazowo dostosować do potrzeb konkretnego procesu badawczego. cel. Weryfikacja hipotez 7. że poszukiwania badawcze winny uwzględniać całkiem prozaiczne cele. Uporządkowanie materiałów badawczych 3. Oczywista potrzeba ciągłego dokształcania i ciągłej nauki stała się elementem świadomości społecznej i społecznych oczekiwań od kilkudziesięciu lat. a nawet egzemplifikacji. ulepszania a tym samym zmian. Cała procedura badań zawiera dwie główne fazy: koncepcyjną i badawczą. jakimi są powodzenie i uznanie. Kilku uczonych. Przejdę zatem po kolei wszystkie punkty. Analiza jakościowa. Wymaga to orientacji w rzeczywistości społecznej lub technicznej. klasyfikacja zagadnień i zależności 6.2. Ostateczna wersja problemów badawczych. Faza koncepcji wymaga dyskusji. Zawarta jest także w tym zgrabnym powiedzeniu ważna myśl. skoro dzisiaj badania pod każdą szerokością geograficzną są możliwe tylko wówczas jeśli zyska się aprobatę i finansową pomoc ośrodków decyzji. a to łatwiej otrzymać ciesząc się uznaniem i niejaką sławą badacza. techniki i narzędzia badań 9. Są jednak i takie. Przeprowadzenie badań właściwych 2. stosując metodę uproszczonej egzemplifikacji i wyjaśniając treść poszczególnych pojęć.wyraża się rozumieniem co w danej chwili jest najważniejsze. Faza badawcza nie dopuszcza zmian.1. Kryje się także przewrotna myśl.

z faktami. zamiar prowadzenia badań nad zjawiskami związanymi z laserem przez fizyka pracującego w liceum jest trochę utopijny. Zawierają w sobie alternatywną możliwość poszukiwania odpowiedzi. To nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. Jest to zjawisko badawczo niedostępne. Te odpowiedzi zawarte są w konstrukcji gramatycznej i treści pytania. że jest to w ogóle czarnowidztwo i wręcz przenoszenie teoretycznych koncepcji sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt. Sformułowanie jest nieprecyzyjne (poglądy na co?. ale tym gorliwiej zwróciła się w inne obszary aktywności i do innego systemu wartości. zawierającą pytanie o jedną cechę. szerszy zakres naszych poszukiwań. bo nawet teoretyczna literatura w części dostępna jest tylko głęboko wtajemniczonym w wielkich laboratoriach rządowych. młodzież jaka?. odgrywające ogromną rolę w powodzeniu badań. zjawiska. że to niesie za sobą zagrożenie większą niż normalnie dawką subiektywizmu. Zawsze powinniśmy kierować się w takim wyborze osobistym poczuciem związku z daną problematyką. Wybór powinien zależeć od trzeźwej oceny wykonalności zadania. Warszawa-Wilno 1938). jaka jest prawda. Przed paru laty w dyskusji prasowej poświęconej młodzieży użyłem określenia „Pokolenie odwróconych pleców". metodologicznego subiektywizmu w badaniach społecznych i tak nie unikniemy. Określa obszar niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji. Czyli w pytaniu zawarte już było twierdzenie. za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak dowodzą doświadczenia znacznie podnosi efektywność badań. 9. Mają wówczas postać prostą. W tym także mieście się sprawa możliwości ekonomicznych. W owym postulacie wykonalności kryje się pytanie czy obiekt badań. Wymieniano tu głównie religię ale także podkulturę młodzieżową i narkotyki. Jest to osobiste. obcą naszemu lub oficjalnemu systemowi wartości. Drugi rodzaj pytań miałby natomiast postać następującą: „jaki jest wpływ procesów dezorganizacji społecznej na narkomanię młodzieży" oraz „jaki wpływ na sprawność nauczania ma wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". Mogą też być pytaniem o rodzaj związków między cechami zjawiska o rodzaj zależności między zjawiskami i wówczas wyznaczają inny. emocjonalne zainteresowanie tematem. Pierwsze rozpoczyna partykuła „czy" i w zasadzie domagają się tylko potwierdzenia lub negacji. ale jakoś kierunkuje nasze poszukiwania i będzie przedmiotem dalszej obróbki.2. Logiczne podstawy nauczania. na którym należy szukać odpowiedzi na nie. Przykładem pytania pierwszego rodzaju jest: „jakie są rozmiary narkomanii młodzieży". Jedni twierdzili. ale nie cała. problem. Podobnie niedostępna badawczo będzie próba wyjaśnienia przez polskiego pedagoga tajemnicy „sił społecznych" społeczeństwa japońskiego. Niedostępna nie tylko z racji odległości. odwróconą od aktywności. Odpowiedź może być „tak" lub „nie". także z racji nieprzezwyciężonych barier kulturowych. Wszystkie te względy w jednakowym stopniu obowiązują zespół badaczy pracujący pod organizacyjnym i finansowym patronatem rządowego instytutu jak i samotnego studenta studiów zaocznych piszącego pracę badawczą pod patronatem zawodowych i rodzinnych obciążeń. gdyż podnosi on rangę problemów badawczych do jednego z zasadniczych kroków badawczych. o jedną właściwość przedmiotu. Młodzież wprawdzie odwróciła się od pewnego obszaru wartości. Dostępność badawcza to zarówno kwestia kontaktu fizycznego ze zjawiskiem. Problemy badawcze Powtórzę tu przytoczone w 2 rozdziale ważne stwierdzenie G.wieku. przypomnę. Musimy mieć świadomość trudności i pewność. Bechelardea: „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania". dzięki którym kraj ten wolny jest od większości plag społecznych dręczących społeczności „Starego i Nowego Świata". o którym mówi Wilson . Aby lepiej zrozumieć skutki badawcze tego rozróżnienia pytań omawianego za H. żyjącą swoim własnym światem dążeń. „Czy niepowodzenia dydaktyczne wpływają na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". że owszem jest to prawda. podczas gdy nasza młodzież jest jak zawsze aktywna i zaangażowana. że w logice funkcjonują 2 rodzaje pytań tzw. czyli pytanie wyznacza obszar pojęciowy i fizyczny. Powtarzam powtórnie powyższy aforyzm. Szczególnego.2. Ale tego ostatniego w większym stopniu niż zawodowe zespoły badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. Stanowisko takie wywołało polemikę. Drudzy twierdzili. Problemy mają postać pytań. „jakie jest wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". Odpowiedź pełna będzie brzmieć „Niepowodzenia dydaktyczne mają niekorzystny wpływ na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". Trafność wyboru. Koszty badań muszą być brane pod uwagę przy decyzji i planowaniu. To prawda. Rozumiałem przez to młodzież zniechęconą. że nie wolno mieć na uwadze wyłącznie takich spektakularnych i interesownych względów przy wyborze obszaru badań naukowych. Pytania bowiem mogą dotyczyć cech przedmiotu. że je pokonamy. Np. ich własności. . dlatego na użytek jakby ćwiczeń sformułujemy sobie temat: „Poglądy i postawy młodzieży".. pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia (Ajdukiewicz K. zjawisko jest badawczo dostępne. Muszyńskim już w 2 rozdziale. postawa to jedno z pojęć bardzo wieloznacznych. czyli Europy i Ameryki. jak również kwestia orientacji problemowej. zaangażowania. Niech poszczególnym krokom badaczy towarzyszy jakiś przykładowy temat. Niech to co powiedziałem wyżej starczy za określenie celu i uzasadnienie wyboru. Najsłuszniej będzie sprawdzić. Należy jednak powiedzieć.wyraża się czym innym raczej i na ten kierunek działań chciałbym zwrócić uwagę.

Jeśli stawiamy problem: „Czy alkoholizm ma wpływ na przestępczość" . Beveridge jest najważniejszą umysłową techniką badacza. „jak jest" itp. jakim podlegają dorośli. jak twierdzi W. Odpowiedź nie jest także transformacją zweryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. Są to tak samo nic nie mówiące twierdzenia jak i informacje uzyskane z pytań oznaczonych następującą kafeterią: Jaki jest twój stosunek do małżeństwa? — pozytywny — negatywny (właściwe podkreśl). Zawsze jednak na tym etapie wiedza nasza jest niekompletna.3. trzeba go tylko opatrzyć negacją lub afirmacją. bo byłby to daremny wysiłek wobec nieogarnionego bogactwa problemów i ludzkiej niewiedzy. Wyjaśnić temat. do sprawdzenia. Na takie pytanie nie możemy odpowiedzieć „tak". Rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia. Każdy z tych punktów wymaga pewnych wyjaśnień i zastrzeżeń. Winna być twórcza tzn. które powinny spełnić 3 zadania: 1. logicznych i technicznych. Taką hipotezą byłoby zdanie: „społeczne skutki alkoholizmu są szkodliwe". Czy młodzież odznacza się nieufnością do „instytucji" i ludzie „instytucji"? 2. Hipotezy badawcze Odpowiedzi na powyższe wątpliwości powinny nam dostarczyć hipotezy.2. lub „nie". Czym warunkowane są aspiracje i plany życiowe młodzieży? 7. które mają postać pytania dopełnienia. a w szczególności mechanizmy życia. Dla naszego ćwiczebnego tematu możemy przykładowo sformułować następujące problemy: 1. Hipoteza winna zawierać informację konkretną wychodzącą poza proste stwierdzenie faktów. Jak już mówiłem pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmującego. Hipoteza może być wybrana w zasadzie tylko z alternatywy. W tym pytaniu nie ma zawartej alternatywy..to problem o postaci pytania dopełnienia. polegającą na sformułowaniu zestawu pytań. Jakie są przyczyny uogólnionej nieufności młodzieży do ośrodków decyzji i przedstawicieli władzy? 3. Spróbujmy sformułować kilka hipotez na użytek naszych fikcyjnych badań: 1) Młodzież cechuje uogólniona nieufność wobec „instytucji" i ludzi „instytucji" spowodowana doświadczeniami rodzinnymi. 3) Sytuacje konfliktu i zagrożenia powodują zwrot uwagi młodzieży na wartości ahumanistyczne. Pytanie to otwiera przed nami pole inwencji i poszukiwań. Należy wystrzegać się hipotez. i w swej strukturze gramatycznej nie zawierają informacji. gdzie szukać jego rozwiązania. O ile pytania rozstrzygnięcia można nazwać pytaniami kierunkowymi. Dzieje się tak głównie wówczas gdy problem ma postać pytania rozstrzygnięcia. 2) Wartościami szczególnie preferowanymi przez młodzież są dobra materialne. Jak młodzież ocenia społeczność ludzi dorosłych? 6. to pytania dopełnienia są pytaniami twórczymi.Odmiennie rzecz się ma z pytaniami dopełnienia. Ukazać kierunki poszukiwań badawczych oraz sposoby badań 3. Jakie wartości cenione są przez młodzież? 4. Tu hipotez może być wiele. gdzie należy szukać na nie odpowiedzi.hipotezami roboczymi. Informują one bowiem o wszystkich sprawach . W tym etapie badawczym musimy więc wykonać prace koncepcyjną. nastawienie i system wartości społecznych młodzieży? Listę problemów możnaby ciągnąć jeszcze długo. 4) Młodzież bardzo negatywnie ocenia społeczność ludzi dorosłych. Wykonują one jakby pewną robotę po to aby przybrać inną. otwiera ono nie dwie. często wręcz fałszywa z winy stronniczej literatury. W pytaniu tym nie ma także gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekującej tylko znaku negacji lub potwierdzenia aby otrzymać gotową hipotezę. 9. „Jakie są społeczne skutki alkoholizmu młodzieży?" . Budowanie hipotez winno być poprzedzone rozeznaniem i studiami literatury. nie będą jednak drobiazgowo roztrząsał każdej wątpliwości i zastrzeżenia. Musimy je tak stawiać aby po ich sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat. jak alternatywa możliwości. Czy istnieje zróżnicowany stosunek do wartości w różnych środowiskach młodzieży? 5. które nazwałbym „pustymi". jakimi sposobami to robić. Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemów. .I. Dlatego uzasadniony wydaje się zwyczaj nazywania w tym miejscu hipotez.problemu. Te jak wyjaśnia Ajdukiewicz rozpoczynają się na ogół zwrotem „jak". Hipoteza. Czasem hipoteza jest tylko odwróceniem szyku i zmianą formy gramatycznej pytania . lecz znacznie więcej. Osiągamy wówczas znacznie większą precyzję i instruktywność hipotez.to jest to właśnie przykład pytania rozstrzygnięcia. Wyczerpać zakres tematu 2. Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywarły wpływ na poglądy. czyli z zaprzeczenia lub potwierdzenia i będzie mieć postać: „alkoholizm ma wpływ na przestępczość" albo „alkoholizm nie ma wpływu na przestępczość". doskonalszą postać. Mogą brzmieć w ten sposób: „jakie są przyczyny frustracji młodego pokolenia". które będzie częścią hipotezy. inspirować do dociekań.hipotetycznie -o które pytają problemy.

Musimy wówczas z populacji generalnej drogą odpowiednich zabiegów statystycznych wybrać próbę reprezentatywną. że uwarunkowania pewnych zjawisk poza teren danej miejscowości lub mają swe źródło w zjawiskach innego typu niż badane. W naszych badaniach nad pokoleniem odwróconych pleców pojawił się moment wielkiej wagi. że uzyskanie dostępu do terenu badań jest okolicznością tak pomyślną. Ograniczenie badań tylko do terenu wsi w znaczny sposób utrudniłoby badaczowi prawidłowe odczytanie procesów zachodzących w takiej grupie. którym należy się parę słów wyjaśnienia. który od wielu lat prowadzi wychowanie przez technikę. twierdzenie o nieufności wobec instytucji warunkowane jest doświadczeniami rodzinnymi. 11.2. Wszelako po uważnym ich przestudiowaniu widać ile w nich zawartych jest instrukcji technicznych. Przykładem niech będzie badanie grupy rówieśniczej w środowisku wiejskim. Innymi słowy . której z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie przebadać. Mamy możliwość zbadania wszystkich elementów interesującego nas układu społecznego lub instytucji. Ta część populacji generalnej wybrana w specjalny sposób do badań. Sytuacja indywidualnego badacza jest jednak taka. nazywa się próbą reprezentatywną. Zatem należy zwrócić uwagę w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej informacji o rodzinie. młodzież uczącą się. Wybór terenu badań to dopiero część zadania. W badaniach. cech i wskaźników. tym bardziej. Przy badaniach poświeconych zamierzeniom zawodowym młodzieży może odegrać wybitną rolę dom kultury. sesje. Trzeba dodać. a nie był. Podobnie w doborze młodzieży powinny być zastosowane proste schematy doboru losowego. podczas gdy w badaniach poświęconych zainteresowaniom kulturalnym młodzieży ów dom kultury może nie odgrywać żadnej roli i mimo pierwotnych założeń . które będą reprezentować całość. Generalna reguła domaga się. Ma on najczęściej do czynienia z bardzo liczną zbiorowością. Dla socjologa badającego stosunki społeczne w zakładzie pracy populacją generalną będą wszyscy pracownicy zakładu. Np. innym razem krąg zainteresowań trzeba poszerzyć. Całość grupy stanowiącej przedmiot naszego zainteresowania nazywa się populacją generalną. Tych podziałów może być znacznie więcej i wybrane zbiory mogą się krzyżować. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych. które ilustrują poszczególne etapy procesu poznawczego dokonany został wybór celowy. Najpierw kilka pojęć.pozostanie na marginesie zainteresowań badającego. stanowiących przedmiot naszych zainteresowań. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji. stymulatorem kształtowania się specyficznych postaw. Ciągle jednak rozstrzygnięcia wymaga decyzja czy badać będziemy młodzież jednego środowiska czy wielu. że nie śmie już stawiać dalszych żądań. ale może także młodzież wiejską.30. że jest naglony przez okoliczności obiektywne (programy. matury). Rzadko jednak badacz. na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. Młodzież dojeżdżająca do szkoły lub pracy jest przenośnikiem nowych wzorów zachowań. Wybór terenu badań i dobór próby Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego terytorium. Dla pedagoga interesującego się oddziaływaniem wychowawczym Uniwersytetu Powszechnego populacją generalną będą wszyscy wychowankowie wraz z samą instytucją. pozwalające na jakościowy dobór próby. u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu. Powiedzmy od razu. Przykładem na konieczność brania pod uwagę również innych problemów lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych młodzieży rola środków masowego przekazu. pozwalających na dobór próby reprezentatywnej w ustalonej wysokości. Możemy przecież aspirować do ukazania oblicza młodzieży polskiej. Nie zawsze można z góry precyzyjnie określi teren przyszłych badań. Nie ma stałych reguł. grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania. Wybrano grupę młodzieży uczącej się z klas 3 i 4 dwóch średnich szkół technicznych. odnalezienie ich na odpowiednim terenie. Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnować. Wielkość próby oraz sposoby jej doboru zostały omówione w r. Był przypadkowy. że dobór grupy młodych robotników powinien być dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego. Są natomiast reguły. a w badaniach potrzeba kulturalnych — rola poziomu ekonomicznego badanej grupy itp. aby próba reprezentowała wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej. W przypadku badań małej grupy lub funkcjonowania jakiejś instytucji sprawa przedstawia się dość prosto. Szkoły i hotel robotniczy znajdowały się w Warszawie. 9. źródłem innych opinii. Należy się wówczas uciec do wyodrębnienia grupy jednostek. razem 140 uczniów oraz grupę młodych robotników mieszkańców hotelu robotniczego . znajduje się w tak szczęśliwym położeniu. Może się zdarzyć. 7 oraz w r. że zamiar taki dla indywidualnego badacza jest prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo. Dla ekonomisty badającego wysokość dochodów na głowę ludności danego kraju populacją generalną będzie cała ludność danego kraju. W tych jednak formalnie niewłaściwych sposobach doboru grup kryje się mimowolnie duży ładunek przypadkowości i jeśli badacz w pełni wyjaśni wszystkie okoliczności doboru a we wnioskach nie będzie .4. Równie dobrze dotyczyć przecież może określonej placówki lub instytucji. jakie muszą być zbadane. szczególnie w przypadku badań środowiskowych. Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonałości i uproszczeń. może tylko młodych robotników. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. Np. leżącym nie opodal miasta.5) Napięcia i konflikty społeczne w sposób naturalny wyzwalają aktywność młodzieży.wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień.

Zaniżone aspiracje życiowe 7. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi Równie wymagające i trudne zadanie koncepcyjne . zawód (uczeń robotnik) 2. 9. że ład ten oparty jest o porządek przyczynowo-skutkowy. sytuacja materialna rodziny Wieku i płci nie warto uznawać za istotne zmienne ponieważ wiek limituje określony status życiowy. które składać się będą na nowe postawy i poglądy. Takie zmienne wysunąłby zapewne socjolog. Rejestr zmiennych oznacza próbę uświadomienia sobie przez jakie cechy poznawać będziemy istnienie zdarzenia. do pracy itp. Obojętność wobec wartości prospołecznych 9.to próba ukazania przypuszczalnych zależności między poszczególnymi zmiennymi. Niechęć do aktywności społecznej 4. Błędem będzie funkcjonowanie organizacji oceniać przez badanie jej funkcjonariuszy. o których z góry wiadomo. Ich nazwy wskazują na ogół na funkcje.Dystans wobec propagandy werbalnej 12. kontrolnych itd. jeśli istnienie jakiejś cechy objawia się w badaniu różnych zmiennych. że można wyróżnić jeszcze inne cechy. To ostatnie wszakże. procesu. W rozwiniętych empirycznie badaniach spotykamy wielką różnorodność zmiennych. ale wręcz jest korzystne z tej racji. Indyferentyzm ideologiczny 5. nie tylko nie jest błędem. środowisko pochodzenia (wieś.2. inteligenckie. jak to robią organizacje młodzieżowe. selekcyjnych. Ani nie wyczerpują one całkowicie całości problematyki z tego zakresu ani nie są całkowicie poprawne ze względu na zasadę rozłączności zakresowej. a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do szkoły i nauczycieli. przynajmniej w świetle przyjętego przez nas kierunku interpretacji. chłopskie) 3. a kobiet w tej populacji był niewielki procent. dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do obowiązków. są to wszystko ludzie młodzi.Pozytywne nastawienie do przemian 13. Opierają się one o przeświadczenie. Patriotyzm małych grup 10. Sądzę. rozdziału 2. iż jest to swoista forma weryfikacji wyników. Tak więc błędem będzie do badań nt.aspirował do generalizacji . zespoły cech lub charakterystyczne zachowanie młodzieży. Jak pamiętamy najpowszechniej występują dwie kategorie zmiennych: tzw.6.to sytuację taką można przyjąć za dopuszczalną. stosunek do religii 5. przez jakie cechy poznawać będziemy związek między zdarzeniami. zjawiska. innym razem strukturalną lub funkcjonalną. że w przyrodzie panuje pewien ład. Ten porządek raz ma postać genetyczną. Wymienione wyżej zmienne są to w zasadzie zmienne niezależne.4.5. wszelako każde zjawisko jest uwikłane w . że typologia zmiennych jest przedsięwzięciem bardzo wymagającym i odpowiedzialnym. Odwołując się więc do przyjętego stałego przykładu możemy uznać za ważne następujące cechy jako ważne: 1.Odrzucanie autorytetów instytucjonalnych i personalnych. oceny praworządności dobierać więźniów lub policjantów. W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szukać będziemy takiej ich roli. Niedopuszczalny jest dobór celowy grup celowych. Mówiłem już w poprzednich rozdziałach o różnych typach wyjaśniania. Nieufność jako postawa społeczna 2. Świadomość ograniczeń. Identyfikacja z grupami prywatnymi. jakie pełnią | w badaniach. Spróbujmy obecnie przedstawić rejestr zmiennych zależnych: 1. 9. że będą w specjalny sposób nastawione. chyba że ich właśnie chcemy zbadać. typ środowiska rodzinnego (robotnicze. Allocentryczne orientacje młodzieży 8. Mówi się więc o zmiennych pośredniczących. Typologia zmiennych W rozdziale 2 przedstawiłem teoretyczną charakterystykę zmiennych i dla prawidłowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie się z paragrafem 2. Krytycyzm jako mechanizm oceny władzy 3. psycholog. zmienne niezależne oraz zmienne zależne. jakie narzuca dobór grupy badawczej w formułowaniu uogólnień powinien towarzyszyć badaczowi w opisanych okolicznościach.2. To przykładowy rejestr zmiennych do badania poglądów i postaw młodzieży w okresie burzliwych lat 1989-1990. rodzinami 11. wywoływać zdarzenie lub wpływać na przebieg zdarzeń. Wszystko to prawda i dowodzi jednego. która będzie kształtować dane zjawisko. miasto) 6. wreszcie przez jakie cechy poznawać będziemy wpływ jednego zdarzenia na drugie.

Stosownie do uznania nakreślić zależności zachodzące między nimi. Dla całej tej grupy tworzymy jeden schemat IV 1) stosunek do pracy 2) niechęć do akt. Co je charakteryzuje. natomiast nie na odwrót. Takich schematów wiązanych może być więcej. Typologia wskaźników do zmiennych Stajemy przed nową trudnością. co od czego zależeć.określony łańcuch przyczyn i skutków. co znaczyć. to jest oczywiste. Pytania na ten temat możemy sformułować w taki sposób.jako zmienna zależna. ściślej kim chce się być.nie ma sensu. wzajemne. lub co może być przyczyną wybranej cechy. Deklaracja taka może być zawodna. „stosunku obojętnego" lub „niewiary". Kierunek wyjaśniania będzie zatem następujący: Płeć Zmienna niezależna ------------------------------ Stosunek do rozwodów Zmienna zależna Nie zawsze jednak związki są tak proste. Bo jak zakwalifikować środowisko ucznia. Naszym obowiązkiem jest prześledzić takie możliwości wobec wszystkich zmiennych.wówczas tworzymy wskaźniki definicyjne. którego matka jest nauczycielką a ojciec wykwalifikowanym robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do religii? albo preferowanie wartości allocentrycznych? Aby uniknąć takich rozterek musimy dla każdej zmiennej ustalić takie empiryczne cechy. kierunku tych zależności oraz ich rodzaju (tzn. Prawie że zadekretowane konstytucyjnie nie powinno budzić wątpliwości. Jeśli więc mamy dwie zmienne: płeć i stosunek do rozwodów. Wskaźnikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczęszczania do szkoły i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskaźników wobec uczniów szkół dziennych poza stwierdzeniem faktu . To wystarczy. Te trzy schematy nie wyczerpują możliwości powiązań między zmiennymi. aby odpowiedź na nie była równocześnie deklaracją: „wiary". Płeć zatem jest zmienną niezależną a stosunek do rozwodów zmienną zależną. Należy właśnie dlatego dążyć do jasnego przedstawienia owych ewentualnych zależności. Jeśli zawód określa stosunek do pracy i obowiązków . 2) niechęć do aktywności społecznej. Tymczasem życie nie da się pomieścić w żadnych schematach i klasyfikacje niektórych pojęć lub ich desygnatów nastręczać nam będą wielkich trudności. identyfikacja z prawdami wiary. że na ogół zamiary wobec własnego losu. częstość praktyk religijnych. Za wskaźniki wiary uznamy: 1) regularne wypełnianie praktyk religijnych. Jeśli jednak stosunek do religii jest tylko jedną ze zmiennych obrazujących inny zupełnie problem wówczas najczęściej jedynym wskaźnikiem jest deklaracja badanego. Weźmy inny przykład: „aspiracje życiowe" . One to właśnie stanowią bardzo atrakcyjną warstwę naszych dociekań. oto kiedy badamy stosunek młodzieży do religii wówczas ta religijność musi być przez nas ściśle określona. Dla uproszczenia można w jednym schemacie umieszczać całą grupę zmiennych. 4) aspiracje życiowe. społecznej 3) nastawienie do przemian 4) aspiracje życiowe 9. wyznaczona przez niewątpliwe wskaźniki definicyjne (np. Nasz schemat sugeruje jednak bardziej złożone operacje. których istnienie w sposób niewątpliwy wskaże. Zatem wskaźnikami zmiennej aspiracji będą deklaracje badanego na ten temat.2. Musimy jednak wyjaśnić sobie istotną okoliczność. 3) kierowanie się w postępowaniu nakazami religii. Np. czy są to zależności genetyczne czy sprawcze czy raczej strukturalne czyli współwystępowanie. wieloczłonowe. uznajemy. że od zawodu (zmiennej niezależnej) będą zależeć: 1) stosunek do pracy. 2) uznawanie nakazów i zakazów kościelnych. Dlatego wskaźniki powinny być empiryczne i obiektywne. że rozważana przez nas cecha jest właśnie sobą i odróżnia się od innej. Niekiedy związki są powikłane. co zdobyć. Oto niby takie oczywiste sprawy jak pochodzenie społeczne. . Inaczej rzecz się ma ze zmienną typu religijność.7. W tych schematach kryje się nasze zamierzone rozumowanie lub raczej dociekanie co z czego może wynikać. co określa ich poziom? Sądzi się. posłuszeństwo wobec nakazów kościoła). Jeśli takie są niemożliwe do uzyskania . że płeć może wpływać (różnicować) na stosunek do rozwodów. 3) nastawienie do przemian.to czy ten stosunek ulega zmianie w zależności nastawienia religijnego.

Praktyka wykazuje. jakie pragniemy poznać. Regularne wypełnianie praktyk religijnych 2. w zakładzie pracy najodpowiedniejszą techniką jest ankieta. wykonawcze 3. Najbardziej owocnym sposobem typologii wskaźników do zmiennych jest zapoznanie się z badaniami na podobne tematy. Identyfikowanie się z głównymi prawdami wiary 4. że nic ważnego nie zostanie w kwestionariuszu pominięte. Nie ma jednak reguł. Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza obserwacji. cel badań. wówczas widać wyraźnie. iż rzetelne badania środowiskowe wymagają stosowania wielu technik badawczych. wywiady do badania stosunków międzyludzkich techniki socjometryczne. Techniki badawcze są owocniejsze jeśli się wzajemnie sprawdzają i uzupełniają. grupa badawcza to czynniki. których mamy badać i zjawisk.8. Badania diagnostyczne uzyskują większą rzetelność przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego. tu pozostaje więc tylko ograniczyć się do ustalenia uwag dotyczących przygotowania całej aparatury badawczej. sądów i opinii dobrze służą ankiety. kierownicze. Decyzję. że wszelki schematyzm w rozstrzygnięciach warsztatowych nie służy dobrze wynikom badań. że np. jakie to powinny być techniki. czyli z badaniami. Chęć uzyskania sławy w określonej dziedzinie 4. Gwarantuje on. według których można by przypisać określoną technikę określonemu typowi badań. Decyzja co do tego zależna jest od typu badań. Sytuowanie własnej osoby na tle grupy 6. które wymuszają na nas określone decyzje. Plany dotyczące wykształcenia 2. Prowadzenie badań w środowisku wiejskim przy pomocy wywiadu jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. Ten etap obejmuje przygotowanie całości warsztatu badawczego ze wszystkimi szczegółami koniecznymi do sprawnego prowadzenia badań. badania weryfikacyjne znowu najczęściej posługują się obserwacją. wreszcie badaniom teoretycznym najbogatszego materiału przysparzają badanie dokumentów i metody historyczne. do poznania funkcjonowania instytucji czy placówek najlepiej służy analiza dokumentów. Bardziej szczegółowe badania wskazują. Rzeczą najistotniejszą jest wybór najbardziej właściwych technik pomiaru środowiska. Metody choć są poklasyfikowane i zdefiniowane nie muszą występować w czystej laboratoryjnej formie. Tak np. Respondenci wiejscy wyżej cenią sobie bezpośrednią rozmowę. techniki i narzędzia badawcze Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w dużej mierze określa postępowanie w obecnej sytuacji. Stosunek do majątku i dóbr materialnych 5. Stawia się jej dwa . Jeśli z namysłem spojrzeć na sformułowane wskaźniki. zasadniczych i pomocniczych. badacz musi sam podjąć na podstawie wymienionych już okoliczności i doświadczenia innych. które operowały podobnymi wskaźnikami. Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na ogół uzyskać wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. Kierowanie się w postępowaniu nakazami religii Zmienna Wskaźniki 1. Badania monograficzne częściej oparte są na analizach dokumentów. Wybór stanowiska zawodowego. w badaniach terenowych preferuje się techniki werbalne.Wytypujmy więc dla przykładu wskaźniki dla dwu zmiennych jednej niezależnej i jednej zależnej Zmienna Wskaźniki 1. wpływa hamująco na spontaniczność odpowiedzi. Metody. dla innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. Przedmiot. Oczywiście absolutnie obowiązującą postawą jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiązań. Warto pamiętać. Jest natomiast regułą potwierdzoną przez wielu wybitnych pedagogów i socjologów. 9. I to jest także wielki sens tego zabiegu. która nie stwarza wrażenia bezosobowego kontaktu urzędowego. które trzeba będzie tylko odpowiednio ustrukturalizować. Na jedną jeszcze okoliczność pragnę zwrócić uwagę czytelnika. a na wsi wywiad ukryty nieformalny.2. że do poznania postaw. W dalszej części pracy omówione są sposoby przygotowania poszczególnych technik badawczych. Onieśmiela badanego. że po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycznych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza. czyli pytania. celów badawczych zawartych w hipotezach ludzi. Uznawanie nakazów i zakazów kościoła 3. jak wywiad. Dla kogo chciałby być osobą znaczącą Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskaźników jest łatwiejsze.

które objaśniają charakter pojęcia.2. Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym. Możemy nie definiować np.10. jaki warsztat przygotować. 9. wychowawczy. Badania pilotażowe Ten etap procesu badawczego w badaniach społecznych ma bardzo ważne znaczenie. o mylne przypisywanie zmiennych problemów i wszystkich innych wynikających z niejasności i wieloznaczności języka. Ktoś słysząc określenie „pokolenie odwróconych pleców" może uznać jego aforystyczną celność. reguł języka czy prawideł rzeczywistości. istotę celów badawczych. ale niezupełnie pojmować jego sens konotacyjny. Najłatwiejsza i często stosowana definicja w takich przypadkach to definicja kontekstowa. terminów: „indyferentyzm ideologiczny". Opracowanie technik badawczych wymaga od nas dużej uwagi i precyzyjnego operowania pojęciami.główne wymagania: 1) aby obejmowała w miarę możliwości całość badanego zjawiska wszechstronnie i pod różnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopełniała się i sprawdzała.9. „dystans wobec propagandy werbalnej". Sądzę. Spełnia bowiem dwa zadania. przekładamy na język pytań wszystkie elementy problemów i hipotez. Po wtóre . jakie wybraliśmy i opracowaliśmy dla naszych zamierzeń poznawczych. Oprócz zmiennych definiujemy wszelkie terminy. W tym natomiast punkcie interesować nas będą już zagadnienia bardziej złożone. a także niektórych wskaźników i celów badań. o jego charakterze. jaki zaproponowałem do ćwiczeń nie nasuwa wiele wątpliwości. ale być może terminowi „środowisko pochodzenia" chcemy nadać jakiś szczególny sens. Sondaż diagnostyczny prawie zawsze posługuje się technikami kwestionariuszowymi. Przykład. Definiować musimy wszystkie zmienne jeśli stanowią pojęcia nieobiegowe. który zakłada bardziej osobisty. Drugim sposobem definiowania również popularnym i łatwym jest tworzenie definicji projektujących. W moim „dyżurnym" przykładzie badań dokonałbym definicji m. intymny kontakt z badanym. Wówczas obowiązuje nas definicja takiego terminu. Wyniki badań muszą bowiem posługiwać się językiem komunikatywnym i sprawdzalnym.2. procesach w nim zachodzących. inny niż używamy potocznie. uzyskana ze źródeł oficjalnych i obserwacji.służy on samemu badaczowi do uświadomienia co właściwie będzie badał. Ponieważ jednak przedmiotem badań są poniekąd sprawy osobiste. Po wtóre jest okazją do sprawdzenia sprawności narzędzi badawczych. Zabieg jest arbitralny i trzeba zważać aby nasze propozycje definicyjne nie obrażały zasad logiki. „orientacja życiowa młodzieży". To wystarczające sposoby. często decydujące o rzetelności uzyskanych danych z całej zbiorowości. każda bowiem technika jest wykładnią naczelnych problemów badań. „patriotyzm małych grup". Otóż tradycyjnie już w socjologii i pedagogice badanie opinii i postaw grup społecznych nazywa się sondażem. 9. a w każdym razie przed sformułowaniem problemów i hipotez badawczych. że można zastosować szereg innych procedur badawczych lub proponowane uzupełnić innymi. zmiennej „zaniżone aspiracje życiowe". czyli treść. nie używane powszechnie i nie rozumiane jednoznacznie. „wpływ zjawisk społecznych na poglądy". Decyzja co do wyboru takich czy innych narzędzi badawczych. których używamy w koncepcji i które określają w istotny sposób charakter naszych badań. Rozważyć można ewentualność zastosowania wypracowania lub innej formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treści. aby zachować świadomość ważności sprawy i dla ewentualnego uzupełnienia rozmową. które często ludzie traktują jako obszar prywatny . Po pierwsze stanowi weryfikację naszej wstępnej wiedzy o środowisku. które to określenie wchodzi do języka nauki dla oznaczenia pewnych cech postawy społecznej. że mógłby to być wywiad skategoryzowany. albo desygnatu nazwy w kontekście sytuacyjnym. Nie ma więc powodu definiować terminu „zawód". . bo jest to określenie powszechnie w pedagogice i psychologii znane i używane. Jeśli tworzymy pewne nowe pojęcia winniśmy je właściwie zdefiniować. aby wyjaśnić treść używanych pojęć. ale w obecności ankietera. W naszym pojęciu wiedza taka.in. zróżnicowaniu. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć Ten etap spełnia w pewnym sensie rolę kodyfikatora między aparatem pojęć używanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem pojęć samego badającego. wypełniony nawet przez badanego. W pedagogice sondaż nazywamy diagnostyczny ponieważ badania pedagogiczne są z istoty swej nakierowane na cel użyteczny. Unikamy w ten sposób licznych zarzutów o niewłaściwe stawianie problemów. ale raczej należy zdefiniować zmienną „patriotyzm małych grup". czyli wyjaśnienie pojęcia przez umieszczenie go w kontekście językowym. Tu podajemy przykłady typowe. W kwestionariuszu np. Według niektórych opinii wstępny zwiad teoretyczny o przedmiocie naszych badań powinien odbywać się przed opracowaniem narzędzie badawczych i posiadać również określony warsztat zbierania wiedzy i danych o środowisku. jaką wybrać metodę badań i narzędzia poznania. W badaniach nie można więc operować pojęciami i znaczeniami wieloznacznymi i niejasnymi.lepsze efekty da wywiad. Zaznaczyć trzeba. konieczna jest przed podjęciem zamierzeń badawczych. ich liczby oraz charakteru zależy od problematyki badań i możliwości badającego.

który towarzyszy naszym krokom. wskaźników. Jest to jednak przedsięwzięcie pracochłonne i kosztowne. zespołowych. pośrodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna być rozstrzygnięta indywidualnie.2. Może się więc zdarzyć. Jedni uważają.12. 9. Stanowią one bowiem obowiązujący kanon literatury naukowej i zamieszczać je w bibliografii . Należy go dokonać przewidując ewentualne przeszkody w realizacji. 9. Dla przykładu ograniczymy się do sformułowania tematu pracy badawczej. narzędzia zostały tak przygotowane. Sprawdzamy więc badaniami pilotażowymi głównie trafność naszych rozstrzygnięć warsztatowych. choć nie należy w tym wypadku wyciągać pochopnych wniosków. Musimy więc wyeliminować wszelkie okoliczności. 9. Oznacza to. że wszelkie dotyczące dziedziny badań i ogólnoteoretyczne. na które się powołuje w ustaleniach definicyjnych. Rozważamy ewentualną wstępną trafność hipotez. Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtórną weryfikację założeń teoretycznych czyli problemów badawczych. bo reguluje i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych.to obwieszczenie oczywistości. Jest to okoliczność podobna do tej. Po uwzględnieniu tych odrębności bibliografia powinna w zwykłej pracy badawczej dzielić się na: . Sprawdzamy trafność i komunikatywność języka pytań. zmiennych. W przykładzie. Tytuł winien informować o generalnym problemie pracy. Po rozmowach wracamy do problemów i zmiennych. przeprowadzamy po kilka wywiadów w obu grupach. Resztę informacji ważnych i koniecznych przenosimy do tekstu pracy. Drugi obszar weryfikacji . Na zmianę terenu badań może wpłynąć formułowanie wskaźników. Należy jednak unikać włączania do bibliografii podręczników. Spotyka się dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literaturę wykorzystaną albo cytowaną oraz na literaturę przedmiotu. które mogłyby badania uczynić nieowocne. o różnych cechach osobistych i środowiskowych. które w danej populacji mogą nie występować. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistości i jest konsekwencją kroku poprzedniego. ale nie tylko. Zabieg pozytywny zawsze. hipotez. Sprawdzamy trafność naszych rozstrzygnięć odnośnie wyboru grup badawczych. Inne są także wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu w dziale specjalistycznym. Prawda jak zawsze leżu. że przez szczególny zbieg okoliczności podejmiemy badania i czy to przez dobór próby badawczej. czy przez narzędzie nie uzyskamy wiedzy. Kiedy mieliśmy do czynienia z takim wypadkiem? Otóż badania byłyby nieudane gdyby były niewiarygodne. inni. Nie bada tego co powinno badać. Temat ten powinien brzmieć: „Wpływ konfliktów i przemian społecznych na kształtowanie się wybranych elementów postawy i opinii młodzieży robotniczej i uczącej się na przykładzie badań w środowisku wielkomiejskim". Harmonogram badań Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych. Bibliografia Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. Każdy przypadek wymaga odrębnych rozwiązań. Mówiąc krótko cała dotychczasowa droga waży na ostatecznym kształcie naszej koncepcji. który jak pamiętamy miał postać mocno nieprecyzyjną. Badania mogą być także nierzetelne. Mówimy wówczas. zawodów. ich jednorodności lub zróżnicowania. iż bibliografia winna obejmować tylko dzieła cytowane.11. celowo dobierając respondentów z różnych szkół. Dla ostatecznego sformułowania tematu badań znaczenie ma także typologia problemów. że warsztat badawczy. wszystkie inne winny ustąpić przed społeczną rolą informacyjną języka. a inne w podręczniku. zmiennych. Badacza obowiązuje włączenie do bibliografii tych dzieł teoretycznych. która służy do wykorzystania przez czytelnika. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach prowadzonych na różnych terenach i różnych grupach. Nie może się nie udać. o którą nam chodziło. przy zastosowaniu różnych technik badawczych. do których wyraźnie nawiązuje.2.2. Sformułowanie choć może poprawne brzmi okropnie dla ucha. że narzędzie jest nietrafne. Ponieważ język w naukach społecznych dodaje im wiele powabu należy uwzględnić jego reguły i uprościć tekst naszego tematu: „Podstawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1980-1981".13. które mogły stanowić inspirację teoretyczną. przy badaniach powtarzalnych. encyklopedii choćbyśmy je nawet cytowali. która czasem spotyka narzędzie badawcze.to weryfikacja trafności doboru próby badawczej i terenu badań. a w szczególnie narzędzi badań. Badania byłyby wówczas niewiarygodne.Do badań jesteśmy właściwie przygotowani. Odpowiedni porządek winien zawierać w sobie jeszcze i ten zamysł aby przebieg i wyniki wcześniejszych etapów regulowały i korygowały kolejne działania badawcze. gdzie literatura spełnia określoną metodyczną funkcję i powinna być w maksymalnym wyborze. rzetelności wskaźników. słowników. iż dają różne wyniki.

Metody badań psychologicznych T. która powinna być brana pod uwagę jako ważna dla jednorodności wyników.oprócz wszystkich informacji o rodzaju. Przy pracach zbiorowych notka zaczyna się od tytułu. red. Przeprowadzenie badań właściwych Do badań zasadniczych przystąpić należy rychło po zakończeniu badań pilotażowych. Należy w takim wypadku pamiętać. Idealną grupą badawczą z punktu widzenia przynajmniej pewnych badań byłaby grupa studentów jednego roku.. nakłanianie respondentów do wypowiedzi w czasie wyświetlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmów w telewizji. tytuł. Podobnie postępujemy w przypadku artykułu z czasopisma naukowego.. posiada podobne rozumienie pojęć i w jednakowym stopniu potrafi . który należy wziąć pod uwagę to wybór stosownego czasu na przeprowadzenie badań. Wroczyński R. Materiały do studiowania psychologii. miejsce i rok wydania. w którym nie nastąpią wydarzenia. wśród nauczycieli w czasie.dokumenty i źródła Porządek wewnętrzny tych działów winien określać układ alfabetyczny. Jednym słowem. jest liczba osób przeprowadzających badania. zagadnienia lub grupy w takim czasie. po nazwisku i tytule dajemy tytuł czasopisma. nazwisko. Materiały źródłowe . Sprawą następną. czasem nazwiska redaktorów z inicjałami imion. Do śledzenia zmian i przeobrażeń pod wpływem określonych. miejsce wydania i rok wydania. Np. Tak więc nietrafne jest prowadzenie badań wśród uczniów klasy maturalnej tuż przed maturą na temat ich planów życiowych. Warszawa 1972. lub Studia pedagogiczne T. Wołoszynowa L. opierających swoje założenia na takich właśnie okolicznościach. II red. Będzie ona szczególnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona. Reguła ta nie ma zastosowania do badań eksperymentalnych. Notka bibliograficzna powinna zawierać nazwisko autora. W bibliografii raczej nie należy umieszczać gazet i pism popularnych. sposób rejestrowania danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelności danych i dla prawdopodobieństwa popełnienia błędów. którzy badania będą prowadzić. Wrocław 1964. aby nie prowadzić wywiadów np. miejscu i czasie powstania.artykuły . Z powyższych wywodów wynika. w momencie. Np. w którym nie zaistnieją fakty mogące mieć wpływ na badanie wielkości. badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy o szkole podstawowej ośmioletniej odbiera badaniom walor obiektywności i porównywalności. imiona lub inicjały imion. Seria III. celowych bodźców lub nie znanych bodźców służą tzw. miejsce wydania. czasami spotykamy jeszcze bardziej złożoną sytuację. Można sformułować na tej podstawie zasadę nakazującą przeprowadzenie badań określonego zjawiska. Wybraną ekipę ankieterów cechować winna jednolitość pod względem wszystkich istotnych tu cech. Innym czynnikiem. określony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej zmiennej i po jej wprowadzeniu. tytułu jego pracy a następnie po znaku [w]: dajemy poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykułu. są ryzykowne z punktu widzenia obiektywności uzyskiwanych danych. badania panelowe. To wymaga prowadzenia badań w czasie. Trzeba bowiem pamiętać o dynamice przeobrażeń społecznych. aby były możliwie najbardziej codzienne. 9. rok. czyli powtarzane. Jego umiejętność nawiązywania kontaktów. W sytuacji obszernych badań. aby wyniki nie uległy zniekształceniu.3. których jedna osoba nie jest w stanie wykonać. Kiedy zamieszczamy natomiast artykuł z pracy zbiorowej zaczynamy od nazwiska autora.3. Te czynności zamykają proces tworzenia koncepcji. zamieszkujących dom studencki. mogące mieć wpływ na badane przez nas układy społeczne. XII. Faza badań 9. Mielibyśmy wówczas duże prawdopodobieństwo. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. numer i strony. gdy ulegają zmianie ich uposażenia.1. należy dobrać ekipę ankieterów. badania stać się powinny głównym punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. odbioru wypowiedzi respondenta. gdy uwagę respondenta zaprzątają jakieś inne ważne zdarzenia. a nawet jednego seminarium. czasie powstania dajemy także informację o miejscu przechowywania. Zadaniem naszym jest z pomocą narzędzi badawczych zarejestrować pewien stan umiejscowiony w czasie ł przestrzeni. zależności lub cechy.druki zwarte . które pozwalają rejestrować np. Pedagogika opiekuńcza red. badanie funkcjonowania młodzieżowego domu kultury w czasie rozpoczynania nowego roku działalności lub w momencie szczególnej mobilizacji do wielkich imprez. Badający powinien się starać. że ekipa badawcza reprezentuje mniej więcej równy poziom intelektualny. że prowadzący badania jest również szczególnego rodzaju narzędziem badawczym. Jakiekolwiek badania np. Same badania powinny przebiegać również sprawnie i trwać możliwie najkrócej. by okoliczności badań nie były niczym zakłócone. Dokumenty zamieszczamy w układzie alfabetycznym dając informację o jego nazwie. że badania powinny być przeprowadzone szybko.

rodzice.3. Konieczne jest zatem poinformowanie respondenta o celu badań. obejmujących wiele zagadnień ogólnych i szczegółowych oraz prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed koniecznością uporządkowania materiałów badawczych. arkusze obserwacji. a więc: wszelkie kwestionariusze. brak wpływu lub świadomości jego istnienia. troszcząc się o jej jednolitość i przed rozpoczęciem badań wprowadzić w całość zagadnienia i udzielić szczegółowego instruktażu. Zależy to również od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. pojęć a nawet sposobu rozumowania do poziomu respondenta.2. posługujące się zapisem. z niewielkimi wyjątkami. należy zapoznać się z możliwie największą ilością odpowiedzi na poszczególne pytania i stworzyć ogólne kategorie pojęciowe. w których pomieszczą się wszelkie możliwe odpowiedzi na określone pytanie. Wszelako wcześniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze daje gwarancję uzyskania w miarę jednorodnych danych. grupy społecznej lub rodzaju zjawiska. Należy we wstępnej rozmowie wyeliminować poczucie zagrożenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla badanego z powodu podanych faktów. Instruktaż powinien obejmować również sprawy związane z nawiązywaniem kontaktów i pozyskiwaniem zaufania respondentów. Uporządkowanie może być przeprowadzone według następujących zasad: zakresu zagadnienia (zagadnienia ogólne lub szczegółowe).posługiwać się aparaturą badawczą. Ten etap pracy nazwany został kodyfikacją. Przygotowanie do kodyfikacji W drugim etapie przygotowania materiałów staje przed nami konieczność klasyfikacji odpowiedzi według określonego klucza. odległość do szkoły a sprawność nauki itp. typ grupy rówieśniczej. Otóż materiały badawcze stanowią pewną kategorię faktów z rzeczywistości pozajęzykowej. jak również unikanie sformułowań które mogłyby respondenta irytować lub obrażać. pytanie. Tu można określić. o ich naukowym charakterze oraz intencjach badającego.3. W przypadku prowadzenia badań na licznej próbie. skale.). Od umiejętnego nawiązywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zależy często wartość uzyskanych danych. Występują w nim 2 rodzaje pytań: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. Jest to procedura wielce skomplikowana i różnorodna dla poszczególnych technik badawczych. że odpowiedzi grupować się będą w trzy główne kategorie: wpływ dodatni i pożądany. należy starannie dobierać ekipę badawczą. lub inne interesujące nas wskaźniki. zaniedbań wychowawczych w rodzinie może stać się przyczyną uzyskania nie w pełni prawdziwego obrazu. Dla ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omówimy w tym miejscu kodyfikację wywiadu środowiskowego częściowo skategoryzowanego. Stanowią zbiór cech przysługujących przedmiotom. Zasadą jest przystosowanie języka. W tym etapie bardzo pomocna może się okazać znajomość zasad klasyfikacji. Uporządkowanie materiałów badawczych U p o r z ą d k o w a n i e . 9. przy zależności społecznej (uczniowie. Podlegają mu wszelkie techniki badawcze. w której chłopiec przebywa. grupy rówieśnicze. powinny być anonimowe. Te ostatnie posiadają właściwie swój klucz do symbolizacji. Niechęć do udzielania odpowiedzi lub nieufność wobec ankietera prowadzi najczęściej do udzielania wstrzemięźliwych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktów. Istnieje zatem konieczność przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. Nie zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia tak precyzyjnych podziałów. że badania środowiskowe. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje groźba różnego interpretowania określonych zachowań i motywacji. Ten zbiór cech można uporządkować logicznie w sposób przejrzysty i sposobny do analizy. z którymi utrzymuje stałe kontakty?". Również forma i język tych odpowiedzi będą bardzo różnorodne. Trzeba generalnie podkreślić. w zapisach obserwacyjnych czy wreszcie w materiałach uzyskanych z dokumentów.3. ponieważ zawierają wszystkie kategorie odpowiedzi. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kategorii odpowiedzi. opinie o czasie wolnym można znaleźć w ankietach. wówczas należy doprowadzić przynajmniej do logicznego uporządkowania zagadnień i faktów oraz ich umiejscowienia w poszczególnych typach materiałów. Tego rodzaju pewność nie zwalnia nas jednak od stałej kontroli nad przebiegiem badań oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowania narzędziem badawczym czy też niewłaściwego rozumienia pojęć. W przypadku badań metodą obserwacji prowadzący badania powinni być zaopatrzeni w szczegółowe instrukcje i wytyczne na piśmie. Np. że sposób przeprowadzania badań ma ogromne znaczenie dla wartości uzyskanych materiałów. a w szczególności dokonania ich w sposób rozłączny. Im więcej pytań otwartych. która pomieści każdą postać odpowiedzi respondenta. wywiady nieskateryzowane itp. 9. Wreszcie zasadą jest. Jeśli takiej możliwości nie ma. które brzmi: „Jaki wpływ zdaniem Pana(i) mają na syna koledzy. tym większa możliwość dowolności ich wypełniania i interpretacji odpowiedzi respondenta. A taka sytuacja w przypadku badania np. Aby się ustrzec od tych niebezpieczeństw. Aby można było tego dokonać. Z kolei dla większej precyzji dwa pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy. może inspirować do różnych odpowiedzi. A więc w pierwszym etapie odpowiedzi punkt a możemy określić „przestał . Posiada wszakże jeden wymieniony już wyżej cel. Np. Celem tego zabiegu jest przyporządkowanie odpowiednim kategoriom pojęciowym wszystkich możliwych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. wpływ ujemny i niepożądany. w których staramy się uchwycić charakter złego wpływu.

Część z nich znalazła afirmację w uzyskanym materiale. Można jednak powiedzieć. nauka języków obcych itp. aby nie mogły być uznane za przypadkowe. których uzasadnienie znaliśmy tylko częściowo i które nie miały rangi twierdzeń udowodnionych. że działalność domu kultury ma wpływ na aktywizację kulturalną środowiska. jeśli próba była reprezentatywna. lub też danych rzeczywistych. dając tym samym podstawę do wysnucia innych założeń. 9. to poparcie dla jej prawdziwości uzyskujemy wówczas. aby najważniejsze twierdzenia uzasadnić dostateczną ilością dowodów lub przypadków potwierdzających owe przypuszczalne prawdy. Takie postępowanie nazywamy sprawdzaniem hipotez. hipoteza nasza może okazać się wątpliwa lub wręcz fałszywa.4. ile raczej charakter pracy koncepcyjnej. Hipotezy pierwotne były twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym niezupełnym. nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej zbiorowości znajdą potwierdzenie. To z kolei. którymi posługiwaliśmy się przy określeniu hipotezy. ale K) przypadków może czynić ją problematyczną. którą pragniemy badaniami potwierdzić lub obalić. Wyrażając to w liczbach względnych powiemy. problematyki lub metody do zamierzonych przez nas. Weźmy np. że ilość pozytywnych przypadków musi przekraczać 50%. którą teraz omówimy. I nie jest wykluczone. że w przypadku pytań prostych dotyczących cech lub faktów liczba danych. Jeśli np. Obfitość zgromadzonych faktów pozwala na zastosowanie rozumowania wedle zasady indukcji statystycznej. W badaniach tych. Jeśli hipoteza określała jakąś zależność. Część pracy. 9. odmienny tryb weryfikacji hipotez proponuje statystyka. Przy spełnianiu określonych warunków. Potoczne obserwacje i mniemania głoszą. sprawę dojeżdżania młodzieży do szkół. upoważnia nas do uogólnienia określonego twierdzenia na populację generalną. posiadających uzasadnienie negatywne. że młodzież dojeżdżająca codziennie do szkół pociągami lub autobusami osiąga słabsze wyniki w nauce niż młodzież miejscowa. punkt c . jeśli uzyskane średnie wartości będą równe. bądź opierały się na innych badaniach. Takimi danymi będą: udział w kursach. doszukujemy się danych rzeczywistych. które dadzą odpowiedź na postawione pytanie. Inaczej jest z pytaniami złożonymi. podobnych pod względem zakresu. punkt b . Otóż te zweryfikowane hipotezy . Wszelkie wątpliwości w tej materii musimy niestety rozstrzygnąć w sposób arbitralny. Jeśli np.3. założyliśmy. na którym znajdujemy się obecnie. to zależność między tymi zjawiskami będzie niewątpliwa. Weryfikacja hipotez Na początku poczynań badawczych sformułowaliśmy szereg twierdzeń. pochodziły bądź z naszych obserwacji. podobnie jak we wszystkich badaniach środowiskowych prowadzonych metodą reprezentacji.5. że im szerszy jest zakres twierdzenia. Wszystkie czynności badawcze zmierzały do tego. Wymaganiami hipotez określam tutaj stopień ich ogólności. Ponieważ jednak każdy układ społeczny jest niepowtarzalny w pełni.się uczyć". Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawności metodologicznej. a więc rozumowaniu opartym na niedostatecznej ilości dowodów potwierdzających ich prawidłowość. W przeciwieństwie do nauk przyrodniczych w naukach społecznych nie da się określić względnej wielkości danych koniecznych dla potwierdzenia określonej hipotezy. Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wówczas. polegać będzie na myślowym podsumowaniu całości badań i ułożeniu koncepcji przedstawienia ich w postaci zracjonalizowanego wywodu myślowego. uczęszczanie na imprezy kulturalne.3. Na etapie. na 100 przebadanych przypadków ucieczki z domu rodzicielskiego nieletnich 30 z nich będzie miało swoje uzasadnienie w niepowodzeniach szkolnych. Jest to nasza hipoteza. jak i negatywny mają jednakowe znaczenie. polegającej głównie na losowym wybraniu z określonych jednorodnych grup młodzieży proporcjonalnych prób reprezentatywnych. że po uwzględnieniu takich czynników. I w ten sposób uzyskaliśmy potwierdzenie lub negację formułowanych tez na zasadzie określenia przeciętnej wartości badanej wielkości zmiennej lub przeciętnej częstotliwości występowania poszukiwanych cech lub zależności w badanej próbie.„stał się niesforny i niegrzeczny". Celem badań było uzyskanie właśnie potwierdzenia ich prawidłowości bądź też uzyskanie materiału podważającego ich słuszność. w którym postaram się wyjaśnić zasady jego budowy i użycia. Opracowanie teoretyczne i uogólnianie wyników Zarówno ten etap pracy. które obraną hipotezę dodatkowo (poza danymi wyjściowymi) popierały.„zaczął się źle prowadzić (pić. rozwój czytelnictwa. Dla praktyki wychowawczej bowiem zarówno dowód pozytywny. Dokonaliśmy obliczenia wyników oraz weryfikacji hipotez. jak i poprzedni czy jeszcze niektóre inne mają nie tyle charakter techniczny zabiegów. I otóż my szukamy obecnie potwierdzeń liczbowych wśród uzyskanych danych z badań. Wiadomo bowiem. które potwierdziłyby prawdziwość hipotezy musi być większa od liczby danych negujących jej prawdziwość. to musimy uzyskać dane ewidentnie potwierdzające taką hipotezę. gdy ilość przypadków potwierdzających ją jest dostatecznie duża. czynność ta polegać będzie na porównaniu uzyskanych danych z wymaganiami poszczególnych hipotez. część została obalona. palić)". uzyskamy wyniki. Dane wyjściowe. jak krótszy czas nauki pozalekcyjnej czy zmęczenie. Było to zatem rozumowanie zawodne. Dość łatwo przeprowadzić badania w tej materii. Tu opierać się musimy często na stopniach nasilenia. tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badawczym. W następnym rozdziale przedstawiam schemat klucza. gdy skutki wychowawcze lub społeczne danej zależności są możliwe do empirycznego stwierdzenia. które by obraną hipotezę (wbrew danym wyjściowym) obalały.

badań i wyników. Formułowane tam były ogólne założenia i cele badawcze naszej pracy. Zainteresowani muszą sięgać do literatury specjalistycznej. Z kolei powinien przedstawiać wiarygodny materiał. Powrócić nam wypadnie w tym miejscu do samych początków procesu badawczego. Rozdział 5. które tworzą podstawę do budowania uogólnień. uzasadnione uogólnienie o zjawiskach. Kierowałem się intencją zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na użytek badań pedagogicznych. cechach i zależnościach. Rozdział 2. Zilustrujmy zasadę opracowania końcowego planem pracy. Założenia metodologiczne i organizacyjne badań. której przykład towarzyszył nam przez cały rozdział: Temat: Postawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1989-1990. Polega to na stworzeniu konkretnej teorii określonych prawidłowości. Wstęp Rozdział l. przyporządkowanie poszczególnych hipotez generalnym założeniom i celom badań. rzeczywistość czy stosunki. Uwagi końcowe Bibliografia Aneksy * Tak przedstawia się schemat organizacji badań środowiskowych. które dawałyby podstawy do uznania za prawdziwe założeń i hipotez badawczych. mające służyć do zbudowania całego opracowania. Istota konfliktu społecznego i jego wpływ na postawy jednostek. Jeśli wszystkie poprzednie działania były poprawne z punktu widzenia wymogów metodologii. stanowiących przedmiot poszukiwanych rozwiązań. Rozdział 3. która obszernie wyjaśnia szczegółowe postępowanie w konkretnych przypadkach. Zadaniem naszym jest uporządkowanie uzyskanych wyników wedle ich zakresu i znaczenia. Rozdział 4. Rozdział 6. Różnica leży tylko w zakresie ich stosowalności. O ile badania diagnostyczne mają dać wiedzę instrumentalną o historycznie i przestrzennie umiejscowionym obiekcie. Innymi słowy. cel i hipotezy. Schemat takiego wywodu powinien zawierać cel badań i hipotezy badawcze. Części formalne uzyskujemy przez podzielenie całości pracy na rozdziały lub inne części wedle zasady określonych odrębności przedmiotowych. Po uzyskaniu materiału badawczego dotyczącego konkretnej rzeczywistości pierwszym obowiązkiem badacza jest próba zastosowania zdobytej wiedzy do celowego modelowania tej rzeczywistości. aby uzyskać spójną całość. układzie lub zbiorowości społecznej. Nie dałem bowiem tutaj szeregu wyjaśnień bardzo istotnych dla większości procedur badawczych.i inne uogólnienia to jakościowy rezultat badań. a w końcu podać wnioski praktyczne i wskazania do działań korygucych bądź przekształcających określony obiekt. Obraz społeczeństwa w oczach młodzieży. Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. o celu ich przekształcania lub korygowania. uzyskany niezawodnymi metodami. następnie przedstawić środki i metody poszukiwań okoliczności i przypadków uzasadniających lub obalających założenia hipoteczne. W poprzednich etapach dokonaliśmy koniecznych zabiegów statystycznych i werbalnych. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe. to w końcowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawić szczegółowy opis zamierzeń. Postawy młodzieży wobec instytucjonalnych form życia społecznego. to właśnie wyniki naszych badań. możliwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. należy wpierw przeprowadzić „dowód prawdy". o tyle badania teoretyczne służą do budowania teorii ogólnych o zastosowaniu powszechnym. Aby jednak uzyskać uzasadnienie postępowania praktycznego. aby końcowy efekt naszych badań posiadał charakter teorii naukowej określonej skali. Opracowanie końcowe składa się z pewnej ilości części formalnych i części merytorycznych. Oblicze młodzieży w świetle badań naukowych i publicystyki. Pragnę położyć nacisk na schematyczny i ogólny charakter przedstawionego toku. którą kieruje się każdy badacz. Intencją. Tymi właśnie założeniami kierować się należy przystępując do ujęcia całego procesu badawczego w jedną całość. jest stworzenie w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawideł postępowania praktycznego. Pomijamy tu świadomie inne cele badań. Literatura zalecana: . Polega to również na werbalnym opracowaniu wyników liczbowych i rejestracji wszystkich aspektów badanego zagadnienia. bo w gruncie rzeczy ich rola jest podobna. badacz jest zobowiązany do przedstawienia naukowych uzasadnień założeń teoretycznych oraz wykazania na materiale ważącym z odpowiednią „mocą" trafności zamierzeń praktycznych. następnie tok badań i ich opracowanie i wreszcie uogólnienia i wnioski. Aktywność społeczna na tle innych wartości w poglądach młodzieży. Mnie chodziło bardziej o przedstawienie zarysu prawidłowości obowiązującej w badaniach środowiskowych. Rozdział 7. Części merytoryczne natomiast to zadania.

Wstęp do metodologii badań pedagogicznych. ROZDZIAŁ X Zasady opracowania materiałów badawczych „Wpierw wierzy się we wszystko bezkrytycznie. ogólne wyobrażenie jak jest. oraz T. Pawtowskiego Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Warszawa 1978. M. Sucha. Zaczyński . r. Z. czasem nawet przerażenie. potem nie wierzy się wcale i w końcu wierzy się znowu we wszystko. zmienne zaś składają się na . red. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych Typowa postawa początkującego badacza po ukończonych badaniach — to bezradność. Kilka pytań daje obraz zmiennej. Jest na to sposób i to sposób bardzo owocny. Warszawa 1973. Katowice 1976. J. który wykaże czy koncepcja badań była starannie przygotowana czy też zlekceważyliśmy owe etapy. Praktycznie jest tak. znajdujący się w zasięgu ręki. Warszawa 1971. Stoi wobec sterty papierów.1. Nadużywając trochę zasad logiki przyjmujemy. w których zawarte są tysiące informacji. Lutyński.Praca badawcza nauczyciela. czasem nawet domyśla się dlaczego tak jest.H. II.Ogólne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w większości dostępnych podręczników metodyki badań: W. Omówienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka się czytelnik w cytowanej pracy S. iż pojęcia te łączy logiczny stosunek zawierania. Łobocki . Niestety nie bardzo wie. Rozwinięcie problemów badań całościowych i badań reprezentacyjnych znajdzie czytelnik w pracy J. albo inaczej że zakresy tych pojęć są względem siebie nadrzędne i podrzędne. Sztumskiego Wstęp do metod badań i technik badać społecznych. Warszawa 1969. ta zaś jest elementem problemu. Wrocław 1975.Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1968. Sztompka -Teoria i wyjaśnienie. że typologia problemów. Na uwagę w tym punkcie zasługuje praca J. że wskaźnik jest elementem zmiennej. Janusz Gnitecki Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. ale przytacza się powody dla których się wierzy" G. Nowak. zmiennych i wskaźników znajduje się w naszej koncepcji badań. w której typowaliśmy problemy zmienne i wskaźniki. Warszawa 1965.Problemy weryfikacji wiedzy. Warszawa 1970. Nowaka . S. jak udokumentować swoje domysły i przeświadczenia. Zakładamy jednak. r. IV. H.Metodologia badań socjologicznych.Warszawa 1970 oraz w pracy P. Graficzny obraz tej operacji jest następujący: Schemat powyższy potrzebny nam jest po to aby w materiałach badawczych odnaleźć informacje będące wskaźnikami występowania danej cechy (zmiennej) i istnienia problemów. Wrocław 1973. Opis i charakterystykę problemów badawczych i hipotez oraz zmiennych i wskaźników znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyńskiego. że wskaźnikom odpowiadają poszczególne pytania lub raczej odpowiedzi na nie. Gostkowski. potem przez krótki czas wierzy się z zastrzeżeniami. Jest to ważny moment autokontroli własnego warsztatu badawczego. Odpowiednim więc problemom przyporządkowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporządkowujemy odpowiednie wskaźniki. Wiele cennych informacji o badaniach pilotażowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie się w T. Informacje dotyczące opracowania materiałów badawczych i zasad kodyfikacji zawiera praca zbiorowa: Metody badań socjologicznych. Upraszczając powiemy sobie. Zaborowski . Z. Warszawa 1975. Analiz i prób technik badawczych w socjologii red. 5. to nie wybrniemy tak łatwo z chaosu. Zielona Góra 1993. r. tzn. Nowaka . Lichtenberg 10. V. Jeśli bowiem nie trudziliśmy się w wymyślaniu zmiennych. Wracamy oto do tej fazy przygotowania badań. W głowie ma na ogół wyobrażenie czym zakończyły się badania. wskaźników. także w bardzo atrakcyjny sposób przedstawione u S. Z metodologicznych problemów socjologii.Wstęp do metodologii pedagogiki. Muszyński .

w socjogramie. a ściślej każda zmienna. ale zawsze powinny to być bloki oznaczeń wyróżnionych ze względu na jakąś cechę.kwestionariusze. wypracowania i inne muszą być poddane tzw. niekorzystne pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezależnych. Jeśli więc ustalimy np. kodyfikacji. czyli ujednoliceniu. to wartość poznawcza i diagnostyczna tak opracowanego materiału będzie niewielka. że dokonuje się nowe odkrycie.związki między sobą tworząc problemy. W3 W4 W01. także i ze względu na jednorodność problemową. Chyba że jest to całkowicie nowe zjawisko. telewizyjnych bądź literackich. ich cel i sposób wyjaśniania związków między zmiennymi. a to np. 10. czyli jak bogato charakteryzowana jest zmienna. miejsce w nich danego wskaźnika oraz jego charakter. kwestionariusze z klasy 7 są oznaczone od l do 36. w dokumencie urzędowym itp. z klasy 8 od 50 do 85. Przeto w miejsce wskaźników wpisać możemy numery pytań kwestionariusza. z klasy 8c od 150 do 182 itd. Niech wyjaśni to przykład. Ilość tych kategorii określa zdrowy rozsądek. 2) wybór bohatera o negatywnych cechach. Wszelkie narzędzie kwestionariuszowe. Aby uporać się z taką różnorodnością musimy część odpowiedzi przeczytać i na tej podstawie stworzyć ogólne kategorie tych odpowiedzi w taki sposób aby każda cząstkowa odpowiedź mogła być przyporządkowana określonej kategorii. Postawiliśmy w związku z tym pytanie „Jakiego bohatera filmu lub książki cenisz i za co? Otrzymaliśmy 150 odpowiedzi niesłychanie zróżnicowanych. Np. lub w trakcie ich dokonywania w ostateczności obecnie ale nie później powinniśmy uporządkować mechanicznie materiały badawcze. W dobrze przygotowanym kwestionariuszu nie powinno być zbędnych pytań. dzienniki obserwacji. protokoły z rozmów. wypracowania i inne powinny być posegregowane wedle określonych grup występujących w badaniach i oznaczone kolorowo numeracją ciągłą. który nie wiąże się empirycznie lub logicznie z dowolnym problemem jest zbędny. który nie może być przypisany do żadnej zmiennej. wreszcie jakie zmienne określają problem. rodzaj odnotowujemy na sporządzonym schemacie. Interesowało nas w badaniach nad młodzieżą jej stosunek do wartości. możemy wówczas domniemywać. Polega to na uporządkowaniu niesłychanej różnorodności treściowej i stylistycznej odpowiedzi według opracowanych przez badacza kategorii. Może być np. tworzących treść jakiegoś zagadnienia badawczego. Uznaliśmy. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego Wszelkie badania przy pomocy narzędzi pisemnych . Pytania lub materiał. które wskaźnik charakteryzuje. a w drugi uczniów nie uczestniczących w takich zajęciach. w jeden blok grupujemy uczniów biorących udział w zajęciach pozalekcyjnych. A oto przykład takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wskaźników z różnych narzędzi badawczych: lokalizacja wskaźników Problem Zmienna B badawczy X Wywiad Wywiad W1 W2. Można przyjąć inną zasadę oznaczania.W02 W03 W04 W05 Obserwacja W1. z klasy 8b 100 do 128. Schematy takie powinny wyczerpać całą zawartość narzędzi badawczych. Symbole poszczególnych narzędzi. W 02 W02 W01W02W03 Wl. w protokóle z rozmowy kierowanej. W zasadzie każdy problem powinien posiadać swój schemat atrybucji wskaźników. dzienniki. W badaniach mamy na ogół kilka problemów szczegółowych. System taki zapewnia szybką orientację w wielkości poszczególnych grup. protokoły. Rozstrzygać o tym powinna problematyka badań.2. .: w arkuszu obserwacji. ale nie całych badań. dwie kategorie odpowiedzi: l)wybór bohatera o pozytywnych cechach. Zanim przystąpiliśmy do powyższych operacji. lub ze świadomością tychże w głowie wyszukuje ich występowania w posiadanych narzędziach badań. Np. orientacja w teoretycznej problematyce badań i niekiedy pojemności kart perforacyjnych przy obliczeniach maszynowych. nie mieszczące się w naszych hipotetycznych schematach poznawczych.W2 W01 W02 Dokument Testy Zmienna A Schemat powyższy wyczerpuje sprawę jednego problemu. W takiej sytuacji badacz również dokonuje schematycznego zabiegu klasyfikacji (może w innej wersji graficznej) i z listą wskaźników w ręku. że wskaźnikiem owego stosunku będzie identyfikowanie pewnych wartości u bohaterów filmowych. Niekiedy jednak badający ma w dyspozycji więcej narzędzi badawczych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzór kwestionariusza ankiety. jak „liczne". Przyporządkowujemy w ten sposób całą strukturę narzędzia odpowiednim zmiennymi problemom. Teraz można się przekonać jakie pytania nie mieszczą się w schemacie czyli są zbędne.W2 W1 W3 W01 W 01.

innym razem jako kategoryzacji lub kodyfikacji. brak pomocy wszyscy strata dla wszystkich Wskaźnik cech Symbol Treść pytania Kategoria odpowiedzi „instrukcja" . emocjonalne. W naszym przypadku moglibyśmy dokonać następującej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujący wartości intelektualne. 5) b. materialne. Ponieważ to ostatnie pojęcie było dotychczas najczęściej używane i najwierniej oddaje istotę czynności (ujednolicanie). chętni. niezawistni 4 Nr pytania g) uzasadnienie wskazujące na jak jeden zostanie 5 ogólny interes brygady.r. pisemnych narzędzi badań. prestiżowe.w. Występujące tu pojęcia symboli.w. Ponieważ zdarza się. Zasadę podobną można stosować do wszystkich werbalnych. 2) bohaterowie reprezentujący wartości estetyczne. 8) brak odpowiedzi. 9) inne. uczynność. przyjacielskie panujące w brygadzie d) uzasadnianie wskazujące na uprzednie doświadczenia w potrzebie nie zawodzili e) uzasadnianie wskazujące na pewne cechy brygady takie jak uprzejmość. kategorii i kodu są powodem różnego określenia tych czynności . bo pytania zamknięte przez samo wypełnienie są już skategoryzowane. W praktyce stosuje się ją prawie wyłącznie do narzędzi kwestionariuszowych. koleżeństwo.r.raz jako symbolizacji. oznaczające kategorie odpowiedzi. 6) b. otwartych.w. każdy może liczyć na drugich Wskaźnik cech „instrukcja" brak odpowiedzi bezinteresowność w przyjaźni już nieraz pomagali Symbol 0 N 1 2 to ludzie na 3 poziomie. socjocentryczne.w. zgranie wzajemne brygady f) uzasadnienie wskazujące na pewną „filozofię pomocy" pomagałem . Po opracowaniu klucza należy odpowiednio symbole. proponujemy pozostawić je dla oznaczenia całości operacji związanych z opracowaniem materiałów. miałby postać następującą: Nr Treść pytania Kategoria odpowiedzi pytania 22 Dlaczego mógłby Pan liczyć na bezinteresowną pomoc kolegów z brygady? a) brak danych b) nie dotyczy c) uzasadnienie wskazujące na kontakty towarzyskie. w tyle stracą wydajność. 7) b.r.mnie pomogą. że kodyfikację prowadzi kilka osób. Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadające typy odpowiedzi w kwestionariuszu.r.Kategorie muszą być wyczerpujące względem teoretycznej zawartości pojęcia lub empirycznego zapisu zjawiska i muszą być względem siebie rozłączne zakresowe. perfekcjonistyczne. 3) b. nanieść na marginesy przy poszczególnych pytaniach. akord.w.r. Po tym zastrzeżeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pytań otwartych. To najprostszy przykład kategoryzowania wypowiedzi swobodnych. 4) b. pozwalających na trafne przyporządkowanie poszczególnych odpowiedzi kategoriom klucza. konieczne jest wyposażenie klucza w pewne wskaźniki cech.

życie religijne" itp. chodzitowarzyskie poza pracą my na zabawy g) w pracy rozmawiamy o 5 wszystkim. żartujemy. spięć. 0 1 2 3 4 . tłumaczenie. mamy podobne problemy i) długo razem pracujemy. że praca wykonywana można liczyć na 2 jest poprawnie. znamy się. chodzif) utrzymujemy ze sobą kontakty my do szkoły wieczorowej. solidnie. 3 rozumień w atmosferze równości zgrzytów nikt się i jedności nie wywyższa wyjazd i wspólne 4 wycieczki. porządny dom. wzajemnej współpracy pomogą w robocie e) w braku konfliktów i niepobrak zawiści. śmiejemy się. jeden stoi za drugim brak odpowiedzi ad a) „dobra szkoła. atmosferze brak odpowiedzi pożyczanie narzędzi. atmosfera wychowawcza. w koleżeńskiej przyjaźni. sekcja sportowa" itp. 4 otoczenie. przykład rodziców" itp. jesteśmy zgrani. podwórko.7 W czym przejawia się w brygadzie zżycie i zgranie ze sobą ludzi? a) brak danych b) nie dotyczy c) we wzajemnej pomocy sobie w razie trudności. łagodność" itp. udzielanie objaśnień d) w tym. Wskaźnik cech „instrukcja" 6 7 0 1 2 3 Nr Treść pytania pytania 8 Kategoria odpowiedzi d) uczuciowe Symbol e) środowiskowe f) matafizyczne Pytania zamknięte (skategoryzowane) 19 Wiek? a) brak danych b) 1 8-25 lat c) 25-35 lat d) 35-50 lat e) powyżej 50 ad d) „koledzy. jest wesoło 0 N 1 8 h) wszyscy jesteśmy w podobnym wieku. ufamy sobie Jakie czynniki a) brak danych decydują o właściwym wychowaniu dziecka? b) instytucjonalne c) odpowiednie metody podkreślenie podobieństwa generacyjnego znamy swoje wady. we innych. kontakty ze złym środowiskiem" ad e) „religia. 5 cechy wrodzone. udzielanie porad. to nas zbliża. słabości. zastąpią. ad b) „stosowanie car. ad c) „miłość donowa.

czyli statystycznego przedstawienia zależności między zjawiskami i cechami w badanych układach. stopnia natężenia pewnych tendencji. używamy tzw. W przypadku badań małej grupy można pominąć ten etap i przystąpić wprost do zliczania odpowiedzi na przygotowanych tablicach. wpływu na naukę (też dodatnich i ujemnego) oraz wpływów wychowawczych (również dodatnich i ujemnych). Mniej lub więcej dokładnie przewidywaliśmy określone typy odpowiedzi na postawione zagadnienie.piszą wspomniani autorzy . gdy odpowiedź na wcześniejsze pytanie wyłącza następne pytania oznacza się symbolem N. Oznaczenie kategorii symbolami (najczęściej cytrami) i naniesienie ich na kwestionariusze to już czynności mechaniczne. Do właściwego ułożenia kodu konieczne jest jednak uważne przestudiowanie odpowiedzi na każde otwarte pytanie. wobec materiału badawczego. 3. że zwyczajowo i z pewnych technicznych względów (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi oznacza się symbolem O. jest w pełni standaryzowana. plus O. Obecnie rzeczywiste dane bądź tylko potwierdzają nasze antypacje. Wspomniałem już wyżej o zasadach klasyfikowania danych.l. Numery te odpowiadają numerom pytań a w kratki wpisujemy symbole z marginesów kwestionariusza. oznaczamy wybranymi symbolami każde pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol lub więcej w zależności od tego. a „nie dotyczy". przy odpowiedzi na pytanie 8: „dobry przykład w domu i trzymać dziecko z daleka od złego towarzystwa" na marginesie postawimy 2 i 4. To dopiero daje podstawę do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyznaczenia wskaźników cech pozwalających na zaklasyfikowanie odpowiedzi do właściwych kategorii. możność wzajemnego porównywania danych oraz wyszukiwania między nimi związków. Na przykład pytając o znaczenie wychowawcze zajęć pozalekcyjnych posiadamy jeszcze przed rozpoczęciem badań wyobrażenie prawdopodobnych kategorii odpowiedzi.12 Czy zdaniem Pana(i) współpraca szkoły i domu jest konieczna i pożyteczna a) brak danych b) zdecydowanie tak c) raczej lak d) raczej nic e) całkowicie zbędna f) trudno mi powiedzieć 0 1 2 3 4 5 Posługując się tak opracowanym kluczem. Dlatego klucz ogranicza się na ogół do 10 symboli. Otóż ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem antycypowanej klasyfikacji określonego zagadnienia w pierwotnych etapach badań. 2. jeśli technika badawcza. na której jest 10 kolumn. które wymagałyby ogromnego wysiłku i czasu. Podobnie można postąpić. W badaniach pedagogicznych statystyka służy do liczbowego wyrażania zależności między zjawiskami. na którym jest jeszcze miejsce na karcie. Robi się to dla ułatwienia wszelkich obliczeń. liczby i stopnia złożoności planowanych operacji statystycznych". Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone kolejnymi numerami. Pierwszą czynnością jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestionariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. którą jest ujęcie danych w kategorie ilościowe. Antycypacja ta jest wynikiem naszych oczekiwań wobec badań. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne Kiedy już uporządkowaliśmy materiał badawczy i dokonaliśmy kodyfikacji odpowiedzi. Ostatni punkt dotyczy w badaniach środowiskowych głównie opracowywania korelacji. 10. Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna. tzn. Chcę jeszcze raz powrócić do tej materii w sposób już bardziej szczegółowy. aczkolwiek wymagające uwagi. Kiedy zatem kodyfikacja jest potrzebna? „Odpowiedź zależy od trzech czynników . bądź modyfikują je.3. Karta oznaczona tym samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikować ją oraz informuje dokładnie o zawartości ankiety. wielkości badanych cech i innych pojęć charakteryzujących badaną zbiorowość lub zjawisko. jest założeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel pytań. że rzeczywisty materiał nie zniweczy całkowicie tych oczekiwań. gdyby potrzebne dane wyszukiwać za każdym razem w wielostronicowych kwestionariuszach. Ilość kategorii jest ograniczona strukturą karty perforacyjnej. ile kategorii mieści się w odpowiedzi respondenta. możemy przystąpić do następnego etapu pracy. Oto odpowiednio pomniejszony wzór karty kodyfikacyjnej: 1 11 21 31 41 2 12 22 32 42 3 13 23 33 43 4 14 24 34 44 5 15 25 35 45 6 16 26 36 46 7 17 27 37 47 8 18 28 38 48 9 19 29 39 49 10 20 30 40 50 . Należy tu wyjaśnić. liczby pytań. Można oczekiwać. kart kodyfikacyjnych. Ujmowanie wymienionych pojęć w kategorie ilościowe ma na celu łatwiejsze operowanie uzyskanymi danymi. którą się posługujemy. Możemy oczekiwać. Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posłużenia się w badaniach obliczeniami maszynowymi. liczby respondentów lub źródeł informacji. a rozbiciem na organizację czasu (dodatnią i ujemną). że odpowiedzi układać się będą w kategoriach wpływów dodatnich i ujemnych. N i ewentualnie inny symbol literowy. Np.

A jeśli chcemy wiedzieć. Każdy symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy następnie do odpowiednich kratek. Położenie pytań w poziomie pozwoliło na opisanie ich. Jest nim tzw. że zliczanie odpowiednich kategorii odpowiedzi są jeszcze łatwiejsze i sprawniejsze niż przy kartach kodyfikacyjnych. ilość dzieci w kratce 7 itd. Był to zabieg pomocniczy. ich zamożność poznamy w kratce 16. a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych jesteśmy w stanie z jednej poziomej linii odczytać całą wiedzę zawartą w kwestionariuszu. ale utrudnione jest zliczanie na marginesach. Bez nich niemożliwe jest pełne wykorzystanie materiałów badawczych. ale udany. Na marginesie mamy fragment klucza kodyfikacyjnego. Przy badaniach mniejszych populacji. W pytaniu 13 odpowiedzi wyrażone były w procentach całości dochodu i zróżnicowanie między nimi było skategoryzowane. w jakim wieku są te matki. A oto inaczej ułożony arkusz zbiorczy. Jeśli w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza. arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentów „płachta" z racji sporych rozmiarów. Warto zwrócić uwagę na wyraźnie błędne skategoryzowanie pytania 50. U dołu kolumn są od razu proste zliczenia. Zarówno w poprzedniej sytuacji jak i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wykonanie kodyfikacji. (Są to autentyczne odpowiedzi z badań samotnych matek). bez obliczeń maszynowych godny zalecenia jest inny sposób gromadzenia danych. Arkusz zbiorczy (fragment) . W badaniach było 40 matek samotnych z małych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta. Podaję schematyczny przykład takiego arkusza. osoba badana odpowiedziała wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania) czyli uznała. Badania dotyczyły funkcjonowania rodziny matki samotnej. że dąży głównie do wychowania dzieci na porządnych ludzi (kategoria nr 2) oraz chciałaby uniknąć niedostatku na starość (kategoria nr 5). to informację o tym znajdziemy w kratce 68.51 61 52 62 53 63 54 64 55 65 56 66 57 67 58 68 59 69 60 70 Posługiwanie się takimi kartami ogromnie ułatwia wszelkie operacje liczenia danych. Pytanie należało potraktować jako dwa odrębne pytania i dla każdego stworzyć oddzielny klucz. że na pytanie nr 24 (główne dążenia w życiu). Jeśli dodatkowo interesuje nas ile osób lęka się niedostatku . choć możliwości rozwiązań graficznych jest bardzo wiele: Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego dla 112 kwestionariuszy wywiadów o 64 kolumnach (czasem pytanie musi być rozbite na 2 lub więcej kolumn). Są to zabiegi pracochłonne. Arkusz zbiorczy złożony niekiedy z wielu dużych posklejanych razem arkuszy dzielimy poziomo na taką liczbę kratek ile posiadamy kwestionariuszy. Pionowo zaś na taką liczbę kratek ile w kwestionariuszu jest pytań. Wykorzystany być może do zgrupowania symboli skodyfikowanych kwestionariuszy.to kwestia mechanicznego zliczenia 5 (piątek) z kratki 24. ale konieczne. Zaletą arkusza jest to. Między numerem 40 a 41 zrobiono przerwę aby można było sumować oddzielnie obie grupy.

za w.niechęć do pomocy w domu 4 .nie występują 2 .brak odpowiedzi 1 .7 2. .agresywne zachowanie 10.udział w wykroczeniach 7 . Prosta prezentacja statystyczna wyników badań Pierwszą czynnością z zakresu opracowań statystycznych jest ujęcie w liczby podstawowej charakterystyki badań. Wszystkie te dane można ująć w prostą tabelę statystyczną takiego np. ucieczki 6 .. Trudności wychowawcze O . Przedstawiają one proste zależności między danymi. 67 89 śr. kształtu: Liczba badanych osób 280 36 70 91 Wiek badanych 18-25 50 83 125 155 103 Płeć M Wykształcenie podst.troje dzieci 4 .6 3.brak odpowiedzi 1 . Ilość dzieci: O .powyżej 3 dzieci 8. Inny rodzaj tablic służy do przedstawienia uporządkowanego i skróconego obrazu danych pierwotnych.dwoje dzieci 3 .4 4.26-30 lat 3 -31-40 lat 4 .3 1 4. 3.brak odpowiedzi 1 .l dziecko 2 . og. charakterystyka próby pod kątem cech demograficznych i społecznych.do 25 lat 2 .4.samowola. wyższe 21 25-35 35-50 ponad K Są to tzw. odchylenia od normy. wartości średnie.Nr pytania / Nr 1 ankiety 1 2 3 4 5 6 39 40 41 42 2 1 3 1 1 3 4 3 2 3 0 1 2 3 2 3 2 1 1 0 3 2 4 5 6 7 7b 8 2..5 5 6.konflikty z rodzeństwem 5 .7.niechęć do nauki 3 . tablice surowe albo pierwotne. 5 3. Wiek: O .5 2.powyżej 40 lat 3. śr.4 0=8 1= 39 2 = 40 3 = 42 4=18 5 = 13 6 = 7 7 = 16 9 35 36 37 37 37 a b 2 1 1 2 0=3 1 = 80 2= 19 3 = 8 4=2 Razem = = = = 5 28 51 26 4=12 Klucz kodyfikacyjny 1. a mianowicie wielkość próby.

jakie niesie ze sobą stosowanie statystycznych metod do analizowania materiałów badawczych. Innym sposobem statystycznego porządkowania materiałów badawczych jest rangowanie. 2500. Ich układ przybierać może różne postacie. Jej obliczanie wówczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartości jest w miarę symetryczny względem środka. 4100 W obu wypadkach średnia wynosi ok. 1200. Zbliżonym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji badanej jest ustalenie mediany i wartości modalnej.Tablice takie nazwiemy za J. wielkości rodzin itp. Podobnie jak . a przecież z punktu widzenia warunków środowiskowych te grupy ogromnie się różnią i wymagają odrębnej charakterystyki. 4 godz. Guilfordem tablicami publikacyjnymi albo też tablicami statystycznymi złożonymi. 3400. Tablice mogą przedstawiać nie tylko liczby bezwzględne. Pragnę raczej ukazać korzyści poznawcze i ułatwienia. Zasada jednak jest zawsze ta sama i wyraża się w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych. Średnia jednak może dotyczyć wieku badanych. Ich prawdziwą znajomość uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe. Wymienione wartości mogą niekiedy z pożytkiem zastąpić przeciętną i są w pewnych wypadkach bardziej informacyjne niż średnia arytmetyczna. 6500 b) 2500. Ich omówienie znajdzie czytelnik w każdym podręczniku statystyk. zarobków.P. Nie zamierzam wyręczać w tym fragmencie podręczników statystyki. 3400. 3333 zł. W innych bowiem przypadkach średnia może być zawodnym sposobem charakterystyki danych. Możemy przy ich pomoc prezentować procenty jako wskaźniki zmian lub tendencji malejących albo wzrastających. 2 godz. 4100. 3 godz. możemy wreszcie przedstawiać stosunki obrazujące stopnie i zależności pomiędzy cechami zjawisk i zjawiskami społecznymi. Najbardziej pospolitym przykładem obliczania średniej arytmetycznej jest średnia z ocen podzielona przez ich ilość. 2300. Wyższe Razem 3 1 2 1 7 M 2 3 2 1 8 K 18 14 3 4 39 M 15 16 8 2 41 K 21 18 12 5 56 M 19 20 9 6 54 K 17 16 12 1 46 M 24 11 2 4 31 109 99 55 24 282 Przy pomocy tablic statystycznych staramy się przedstawić wszystkie możliwe do wyrażenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym. Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych obliczeń lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzędzia wyskalowane. że treści tu zawarte wystarczają do operowanie materiałem badawczym. Średnie ogól. Weźmy na przykład obliczenie średnich zarobków dla dwu grup badanych a) 1200. 6500. ani tym bardziej stwarzać wrażenia. Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie średniej arytmetycznej. które reprezentują wzajemny stosunek pojęć zawartych w „główkach" tabel: Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych / Wyniki w nauce 1 godz. razem Średnia ocena 4+ 5 21 23 17 13 74 29 32 12 9 82 4 25 24 12 6 67 3+ 24 32 33 16 103 3 19 17 28 24 88 118 128 100 68 414 Razem Tablica może zawierać więcej niż dwie zmienne i wówczas można zbudować ją w sposób następujący: Wiek Płeć 18-25 Płeć 25-35 35-50 Ponad 50 Razem Wykształcenie K Podstawowe Średnie zawód. 2300.

r. 5-8. Zielona Góra 1993. jakie miały wyjaśnić mogą uchronić od ich niecelowego użycia. Zastosowanie pojęć statystycznych do wyrażania kategorii społecznych jest wielką zdobyczą nauk społecznych. jaka jest badana zbiorowość lub jakie posiada związki lub tendencje. które posłużą do weryfikacji hipotez. jaki spełnić miały badania. W zależności od swego charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji kształtuje się jej procentowa częstotliwość występowania w próbie. Swida. powinna występować w dostatecznej ilości przypadków. 4. Bardzo pomocne okażą się penetracje w serii Analizy i próby technik badawczych w socjologii. tendencji lub zjawiska. które swoim istnieniem niweczą lub utrudniają pracę wychowawczą w danym środowisku lub zbiorowości. oraz zagadnienia marginalne badań. jeśli zależności są rzeczywiste.oto efekty etapu analizy jakościowej. Banasiak. 1-5. Charakterystyka badanej zbiorowości na podstawie danych podstawowych. Szmagalski -Wzory satysfakcji życiowej młodzieży wiejskiej. Innymi słowy interesują nas wielkości. J. Zadaniem analizy jakościowej jest wytypowanie wszystkich zależności między elementami badanego układu lub środowiska. J. Nowak. a z kolei poznawanie pewnych wielkości daje nam sygnały istnienia innych cech jakościowych lub zależności. przydatności a po wtóre świadomość celu. Praca zbiorowa: Młodzież a wartości red. 10. Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystykę badanej zbiorowości. . Ogólna znajomość ich roli. Określenie granic znaczenia jest sprawą dość trudną i rozstrzygane być może tylko metodą arbitralną w każdym przypadku oddzielnie. Nie każda wielkość liczbowa jest wiążąca i dlatego nie każda może być podstawą określenia jakościowego. W każdym wypadku powinna być brana pod uwagę. Warszawa 1970. Jest to 13 tom zeszytów z badań nad młodzieżą wiejską. Warszawa 1979. W poszukiwaniu sposobów opracowania materiałów badawczych warto zalecić książki. Kiedy dzisiaj mówimy o uwarunkowaniach procesów wychowawczych. Mam tu na myśli obliczanie odchylenia średniego i standardowego. w których takie zasady zostały w rozwiniętym zakresie zastosowane. które mogą sprzyjać i ułatwiać nasze plany wychowawcze bądź eliminowanie zjawisk. a tym samym zbudowania teorii. Nasze założenia istnienia pewnych wielkości inspirują nas do ich szukania i obliczania.System wartości a struktura społeczna. wyrażonych w liczbach na inne wielkości liczbowe. mamy na myśli wpływ określonych zjawisk. cech i związków. klasyfikacja zagadnień i zależności Równocześnie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy jakościowej zebranego materiału. Warszawa 1965. S. Przy jakościowym opisie bierze się pod uwagę te dane liczbowe. Te dwie czynności wzajemnie się uzależniają.Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. wreszcie klasyfikacja zagadnień z punktu widzenia celów badawczych i szerszych celów wychowawczych . Wrocław 1974. wreszcie na zagadnienia. Z teorią klasyfikacji i porządkowania należy się zapoznać w pracy T. Janusz Gnitecki . które mają znaczenie dla jego charakterystyki z punktu widzenia interesujących nas spraw. Aby mogła spełnić warunek wielkości znaczącej. Nie w każdych okolicznościach wskazane jest posługiwanie się statystycznymi technikami analizy materiału. Warszawa 1965 oraz tegoż autora -Metodologia badań socjologicznych. Warszawa 1976. Bliższym charakterystykom służą bardziej złożone zabiegi wokół wyników badań. Koralewicz-Zębik . jakie reprezentują. pozwoliło bowiem ria precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk społecznych. H. do podejmowania interwencji. które mówią nam o tym. Wójcika .poprzednie techniki rangowanie wprowadza w dane ład i określoną zasadę stosunków i tylko pośrednio charakteryzuje populację i obrazujące ją dane. rozsiewu danych (dyspersji) i współczynnika korelacji. wzajemne ich porównywanie oraz znajdowanie zależności między nimi. niekiedy może to nawet zagmatwać a nie rozjaśniać wyniki badań.Zarys teorii klasyfikacji. Wybór tekstów. decyduje bowiem o przydatności przeprowadzonych badań dla praktyki wychowawczej. przedstawiamy w kategoriach jakościowych jej cechy. Analiza jakościowa. 3. klasyfikacji zależności i zagadnień.5. jeśli istnieje możliwy do stwierdzenia związek między nią a inną wielkością lub gdy jest niewątpliwą przyczyną określonej cechy. Literatura zalecana: Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnień jest rozproszona w cząstkowych opracowaniach. 5. t. To właśnie prowadzi nas do klasyfikacji zagadnień z punktu widzeniach użyteczności lub szkodliwości w procesie wychowawczym na zagadnienia. Wrocław 1966-1975. Mam tu na myśli: J. red. daje podstawę. W pracy tej poziom zmatematyzowania toku narracji przysłania jej jasność. typologia zależności między cechami i zjawiskami badanej rzeczywistości przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych. szczególnie jednak t. Jest to jeden z najważniejszych momentów procesu badawczego. które wcześniej pogrupowaliśmy w dane liczbowe. które należy potraktować jako wyznaczniki praktycznego postępowania oraz zagadnienia teoretyczne. Kilka opracowań znajdzie czytelnik w: Metody badań socjologicznych. oznaczające inne zjawiska społeczne. Porównywanie między sobą wielkości liczbowych daje w efekcie obraz zależności między cechami lub zjawiskami. Pozwoliło to ponadto na obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie ich obrazu. wydawca ZSMP.

Stanowiska na ogół są zdecydowane i skrajne. że imigranci manifestują swoją pierwotną obyczajowość w miejscu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoływał gwałtowny odwrót od owej obyczajowości. ale sympatycy nauk humanistycznych bronią ich argumentami. bardziej owocne jest poznanie „indywidualizujące". Można więc zgodzić się z ograniczeniem czasowym praw społecznych. nawet jeśli ten opis dotyczy przypadków pojedynczych i niepowtarzalnych. Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego biegu wydarzeń społecznych. mieszkańcy Nowej Huty po ogłoszeniu wyników badań socjologicznych o ich chłopskich nawykach i tradycyjnej obyczajowości zaczęli się jej gwałtownie wyzbywać. Nauki o naturze mogą swe wnioski z badań „generalizować". Od całkowitej negacji naukowości humanistyki do obdarzania jej mianem „przewodniczki ludzkości". że są lepsze i gorsze. podczas gdy zabieg taki w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny. Nie są więc nauką zarówno przez przedmiot swego poznania jak i metodę badań oraz sposób budowania teorii.nie robi na owych cząsteczkach wrażenia. natomiast humanistyka jest nauką o kulturze. albo twierdzenia historyczne. w dowolnym punkcie czasowym. Dlatego też bardziej złowieszczo brzmią te zarzuty. Natomiast twierdzenia socjologów angielskich. Tymczasem humanistyka praw takich nie ma. że nie można w nie wątpić" Kartezjusz 11.czyli ważnego atrybutu naukowości. ale trochę bez sensu jest twierdzić. Oto nauki ścisłe i przyrodnicze są naukami o naturze. Wreszcie „niższość" humanistyki upatrywano w jej odrębności i specyficzności przedmiotowej. które naukom humanistycznym odmawiają obiektywizmu. niepowtarzalne) nie mają podstaw do budowania prawidłowości i teorii naukowych. Odpowiedzią na ten zarzut jest stwierdzenie. Zarzut bardzo poważny. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Na pewno jednak można uznać. oparte o mgliste przesłanki empiryczne i wątłe przesłanki logiczne. ponieważ ich obiekt rozumie je i reaguje na nie. Konieczne jest poznanie niektórych przynajmniej zarzutów stawianych naukom społecznym w świetle których jej naukowość albo jest wykluczona albo wysoce wątpliwa. Zjawiska społeczne są subiektywne i „nasycone wartością" jak . Nauki społeczne jako nauki idiograficzne (opisujące przypadki jednostkowe. Zwolennicy skrajnych rygorów naukowości uważają. ale za to czy nie potwierdzają swych kwalifikacji do kierowania rzeczywistością . z wielką zresztą stratą dla życia społecznego środowisk lokalnych. Twierdzenie chemii. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego Spór o status poznawczy teorii społecznych trwa od tak dawna jak dawna jest historia nowożytnej nauki. że prawa społeczne w momencie ich ogłoszenia dezaktualizują się. nie tylko objaśnieniem. Pogląd taki jest utopijny względem wszystkich prawie nauk z wyjątkiem astronomii i niektórych działów fizyki. Praktycznie bowiem jedynym układem empirycznym zamkniętym jest przy pewnych zastrzeżeniach kosmos. Powyższe argumenty za i przeciw naukowości humanistyki żyją ze sobą zgodnie. a to przecież nie jest naukowe bo nie buduje prawidłowości. Prawda jest istotnie taka. że prawdziwa nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarzeń. że opis świata jest także nauką.1. że naukowy charakter tym sprawom nadal Kartezjusz tworząc reguły naukowego myślenia i postępowania badawczego. że dwa przedmioty badań „natura" i „kultura" są istotnie bardzo różne. które straciły aktualność w momencie ich ogłoszenia. że cząsteczki jednej substancji w zetknięciu z drugą ulegają rozpadowi . Natomiast generalizacja rodzi się z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej „indywidualizacji". A tymczasem robią to.ROZDZIAŁ XI Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych „Nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. Obiektywizm bowiem oznacza między innymi historyczną trwałość praw nauki lub choćby pewnego typu uogólnień sprawozdawczych. amerykańskich a także polskich. Np. bo ich autorzy wzajemnie nie uznają ich naukowego charakteru i trwają każdy przy swoim. które opisuje.

W pedagogice badamy przecież kilkuletnie dzieci i osoby z wyższym wykształceniem. Jedyna możliwość zobiektywizowania ich poznania naukowego to wyraźna deklaracja swej postawy wobec wartości i powiązania z wartościami. Badacz nauk społecznych nie posiada w procesie poznania układu odniesienia pozwalającego zmierzyć np. nasilenie jakiegoś zjawiska. W dalszej części badań przez przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjaśnienia. jasno określony zakres i postać subiektywizmu są społeczną funkcją nauk społecznych i cechami konstytutywnymi naukowego poznania w humanistyce. a 7 przejawiło niechęć do „wynurzeń".powiadają obrońcy naukowości humanistyki. Tzw. czyli nie powinny towarzyszyć pytaniom. poziomu obecności pewnej dyspozycji. w określeniu faktów. To istnienie pierwiastka „wartości" w humanistyce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi. Jest pożądane aby w konstrukcji kwestionariusza unikać takiego układu pytań. że przedmiot badań będzie wywoływał opory i zastrzeżenia. Spór więc nie zostanie rozstrzygnięty które nauki są „naukowe". Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. które mają „kontrolować". Nagel (1961). ocenie zdarzeń. w jakich warunkach przebiegał eksperyment. Bywa niestety i tak. Pojawia się ono w wyborze problemu badawczego. Jest w tych decyzjach samotny i zdany na swój subiektywny osąd. a 32 osoby prosiły o okazanie stosownych zaświadczeń. Główna rola narzędzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. Spełni takie zabieg rolą podobną do opisu uczonego biologa. że „korzystne" uznaje się poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej. Ale przebieg rozumowania. . że przyrodnicza natura badań jest obojętna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom chemicznym. Nie będą więc powtarzał ustaleń z poprzednich rozdziałów. ciałom fizycznym obojętny jest światopogląd uczonego i on też nie wpływa na opinię o polu magnetycznym. reguły wnioskowania są jednak takie same . badań źródeł dezorganizacji rodziny. Służy temu jasna deklaracja celów badań. Stawiamy pytania tylko konieczne. 11. Trzeba bowiem wyraźnie powiedzieć. Pragnę natomiast dodać kilka uwag ogólnych regulujących sposoby redagowania narzędzi badawczych. Uczony biolog widząc pewną reakcję ocenia czy jest ona z określonego punktu widzenia korzystna i podejmuje stosowne działania. Pytania obok swej przystępności muszą być wyraźnie i precyzyjnie sformułowane. Z zaskoczeniem stwierdziliśmy. „obiektywne": Otóż nie ma. w którym zawarta byłaby sugestia treści odpowiedzi. Tymczasem w naukach społecznych wartościowanie i subiektywne nastawienie pojawia się co krok. Katolik i marksista mogą być zgodni w opisie zjawiska rozwodów. Dlatego tzw. wartościowanie jest funkcją nauk społecznych. Wszystkie więc starania winny iść w kierunku usprawnienia informacyjnej funkcji narzędzi badawczych. jakie są „obiektywne" i które zajmują się wartościowaniem wedle rozkładu dychotomicznego. Można więc tylko powiedzieć. które pozwoliłoby uznać. że w grupie 120 badanych 18 odmówiło udziału w badaniach. które oceny i wnioski są „prawdziwe". które znowu uznali za wartościowe.2. typie wniosków.powiada E. odpowiadające poziomem trudności poziomowi osób badanych. biologicznym. Rola konstrukcji i języka narzędzi badawczych dla rzetelności wyników Troska o rzetelność i wiarygodność wyników wielokroć pojawiała się w tekście niniejszej pracy. Kwestionariusz nie powinien rozpoczynać się od pytań wymagających deklaracji związanych z osobą badanego. „pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradzać przez swoje usytuowanie. Na 200 przeprowadzonych wywiadów 2 osoby odmówiło udziału w badaniach. wartościować lecz być absolutnie wolna od słabości upodobania lub wstrętu. Społeczna natura przedmiotu badań jest zależna od subiektywnej postawy badającego. Obaj uczeni ocenili swoje doświadczenie. ale mogą się różnić istotnie w ocenie i wnioskach. Bywają rzadkie przypadki eksperymentów naukowych. Czy jest obiektywne kryterium. Nauka nie powinna oceniać. obaj nadali mu pewną wartość i obaj podjęli działania celowe. że króciutkie wyjaśnienie o powyższej zawartości w istotny sposób oddala uprzedzenia do badań i przychylnie nastawia osoby badane.podejmuje stosowne działanie. Należy raczej powiedzieć tak: aktywny stosunek do wartości. naukowego charakteru badań oraz informacja o instytucji firmującej badania. Podobnie pedagog widząc istnienie zróżnicowanego poziomu interesowności i bezinteresowności u dzieci . „metryczkę" należy umieszczać raczej na końcu ankiety. Wieloletnia praktyka dowiodła. że ocenianie. którym poddane zostały kobiety rozwiedzione kwestionariusze wywiadu zostały opatrzone stosowną informacją apelem. w oczekiwaniu. gdzie narzędzie badań spełnia inne funkcje. Pytania o sprawy zwyczajowe uważane za prywatne lub intymne nie powinny być nadmiernie wysuwane na początek kwestionariusza. a prawie co druga żądała wyjaśnień celu badań oraz informacji o instytucji prowadzącej badania.

ma to istotne znaczenie. Otóż wszelkie tego typu instrukcje muszą być formułowane w sposób wyjątkowo jasny i kategoryczny choć grzeczny. Źródłem błędów o podłożu psychologicznym może być sam badacz lub badany. spowoduje nadmierną ostrożność. czy następne pytanie lub kilka pytań należy badanemu zadawać.Niebagatelną rolę w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzędzia odgrywa zestaw instrukcji. Np. Przedmiot pytań powinien być określony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy. przypuszczalnie nie uzyska pełnego obrazu przyczyn. Nieuszanowanie obyczajów i form panujących w badanej zbiorowości czy instytucji niechętnie nastawi potencjalnego respondenta do badań . jakie fakty lub przejawy życia środowiskowego ulec powinny korekcie i w jakim kierunku itp. „Co zmieniło się w ich zachowaniu od tego czasu?" itp. Jest to szczególnie istotna sprawa w zbiorowościach zamkniętych o silnej wewnętrznej strukturze. znalezienie wspólnych zainteresowań i platformy porozumienia.3. zaostrzamy uwagi krytyczne. Rzetelność uzyskiwanej wiedzy . uszanowanie obyczajów i form grzecznościowych obowiązujących w badanej zbiorowości. afirmacja postawy czy opinii.zależy od wielu okoliczności towarzyszących. Goode. jakie czynniki tę wiarygodność mogły zachwiać. Hatt. jesteśmy skłonni twierdzić. „do jakich sekcji (kół zainteresowania) należą?". Np. bo to zmieni nastawienie badanego. P. Np. W technice prowadzenia wywiadu istotną rolę odgrywają tzw. przekonanie badanego o wadze problemu. lecz nie związanych z tematem badań. kiedy to przedmiot badań bardzo często związany jest ze sprawami osobistymi.poza wymienionymi już warunkami . jakim zagadnieniom należy podporządkować poszczególne odpowiedzi. W zależności od odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej zadajemy dalsze: „Jak często?". czasem znaczna opatrzona jest odpowiednimi poleceniami typu: „właściwe podkreśl". badając rolę społeczną domu kultury w danym środowisku możemy zadać pytanie: „Czy dzieci Pana uczęszczają na zajęcia prowadzone przez dom kultury?". badający środowiskowe przyczyny złej frekwencji dzieci w szkole.J. socjologiczne i psychologiczne. Przy opracowywaniu materiałów należy wziąć pod uwagę treść pytań pod kątem ich zawartości (stwierdzenie faktów. Same pytania powinny być postawione w określonym porządku. Częstym źródłem zakłóceń o charakterze socjologicznym może być sam badający. uzasadnienie motywacji). 11. . aby nie było wątpliwości. który mimowolnie powoduje zniekształcenia w interpretacji i notowaniu odpowiedzi. Należy natomiast unikać umieszczenia w jednym pytaniu wielu spraw np. Dla badań pedagogicznych. gdy ten drugi zaakceptował cele badawcze ankietera i czynnie stara się mu pomóc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W. pytania filtrujące. Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest przypuszczalna wiarygodność odpowiedzi i świadomość.np. Tak więc nauczyciel. ważny jest moment nawiązania kontaktu. „Kontakt między ankieterami a respondentem istnieje wówczas. Nie dość wyraźne sformułowanie zalecenia często odbiera pytaniu wartość poznawczą. Są podstawą decyzji. Jeśli polecenie nie będzie dostatecznie jasne wówczas część odpowiedzi nie będzie prawidłowo oznaczona i diagnostyczność całego pytania będzie znikoma. zwrócenie uwagi na łatwość pytań i prostotę zagadnienia. Wyobraźmy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez młodzież w osiedlu górniczym. Powinno się unikać zapowiadania pytaniami pewnych zmian w środowisku lub podejmowania interwencji w konkretnych sprawach. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 źródła zakłóceń wiarygodności: sytuacyjne. Podważanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru przez syna innego zawodu może być okolicznością nie sprzyjającą umocnieniu zaufania i atmosfery szczerości. które decydują. Dla uzyskania takiej postawy badanego należy użyć szeregu chwytów. „wybierz 2 główne możliwości" itp. czasu i okoliczności towarzyszących. jeśli odpowiedź jest niepełna lub wykrętna. tonujemy pochwały. Do pierwszych zaliczamy: niewłaściwy dobór miejsca. W miarę potrzeby można używać pytań sondujących. w których pewne pytania zawierałyby sugestie odpowiedzi na następne pytania lub sugerowały odpowiedź na postawiony przez nie problem. Pytania powinny być powiązane z głównym zagadnieniem i wyrażać hipotezy lub części hipotez badawczych. Istotną rolę odgrywa rola społeczna i zawodowa ankietera w badanej zbiorowości. zależnie od potrzeb i okoliczności.: „Od czego zależy dobra organizacja czasu wolnego dziecka i jakie instytucje lub placówki powinny go organizować?".K. Duma zawodowa górników jest bardzo duża. Wprowadzamy w toku wywiadu pewną korektę jej wypowiedzi. polecamy wybrać z podanej kafeterii 3 możliwości i oznaczyć je wedle ważności. podkreślenie znaczenia jego opinii i wiadomości. które kierują się celami praktycznymi. Część pytań. Unikać zatem należy sytuacji. z których najważniejszymi są: nawiązanie kontaktu towarzyskiego. bądź też próby podsuwania innych spraw. Czynniki zniekształcające wartość materiałów badawczych Przy prowadzeniu wywiadu środowiskowego. nadających się w opinii badanego do zmiany lub interwencji. W umyśle ankietera uformować się może w trakcie wywiadu sąd o badanym. w: Nowak 1965). okazywanie lekceważącego stosunku do uznawanych wartości religijnych czy zawodowych. że matka nie wypowiada obiektywnego sądu o swoim dziecku.

reprezentatywność typologiczna występuje wówczas gdy próba zawiera jednakową liczbę wszystkich elementów danej zbiorowości generalnej. Stwierdzenie takiego faktu jest obowiązkiem prowadzącego badanie. Próba taka może być jednak niereprezentatywna ze względu np. badając motywy dokształcania się nauczycieli dobieramy jednakową liczbę nauczycieli szkół średnich i nauczycieli szkół podstawowych. Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszącej. rozkład zamożności i aspiracji do kształcenia dzieci może być analogiczny w dwu różnych środowiskach (wiejskim i . Tzw. aczkolwiek nie powinno to upoważniać do korygowania odpowiedzi. że nie mieli dostępu do źródeł informacji. Badania całościowe i badania reprezentacyjne Rzadko bardzo stosowane są badania obejmujące całą populację. mimo że na jednego dokształcającego się nauczyciela szkoły średniej przypada kilkunastu nauczycieli szkół podstawowych. Innym rozumieniem reprezentatywności próby jest reprezentatywność ze względu na rozkłady zmiennych. która może być bardzo różna dla niektórych kategorii społecznych. lecz nie powinniśmy ostudzać naturalnych emocji.4. Np. przekazu. gdy przedmiotem naszych badań są warunki materialne rodziny robotniczej itp. W samym procesie przekazu językowego może ujawnić się czynna rola ankietera. musi wiernie odtwarzać nie tylko sens ale i werbalną stronę wypowiedzi. Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identyczności między myśleniem a werbalizacją u osoby badanej. robotniczej i inteligenckiej. Nowak (1970) wyróżnia trzy rozumienia reprezentatywności próby. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna. kobiet i mężczyzn. która uzasadnia badania pełnych populacji to takie sytuacje. Troska badacza winna zatem kierować się na taki dobór próby oraz reguły wnioskowania aby uzyskana wiedza była maksymalnie wierna i społecznie użyteczna. gdzie badania prowadzone są z wyraźnym zamiarem podjęcia doraźnej terapii. emblematu organizacji młodzieżowej jeśli pragniemy poznać opinie rodziców o roli wychowawczej tejże organizacji. w wielu badaniach psychologii wychowawczej. Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich możliwych wartości badanej zmiennej. Natomiast badającemu nie wolno zmieniać tego znaczenia. Generalnie jednak w badaniach społecznych dążymy do uogólnień niezależnie od zakresu naszej penetracji naukowej. także pedagogiki społecznej w zakresie zjawisk opiekuńczych. w tym wypadku płci. są analogiczne do zależności występujących w populacji generalnej. Również zachowanie. Trzecim wreszcie typem reprezentatywności próby jest sytuacja gdy zależności między zmiennymi reprezentowanymi przez próbę. Oprócz narzędzi oraz okoliczności badań ważnym czynnikiem podnoszenia lub obniżania wartości informacyjnych badań jest osoba prowadząca badania. młodzieży chłopskiej. mimo że skład tych grup w populacji generalnej jest bardzo zróżnicowany liczbowo. Błędem więc będzie przypinanie np. Badani często przez nadmiar dobrych chęci informują mimo. że w wywiadzie pedagogicznym stopień zaangażowania emocjonalnego jest wysoki. badanej ze względu na pewne zmienne. Jedyną okolicznością. Dlatego konieczne są zabiegi gwarantujące reprezentatywność wielozmienną. Poznanie społeczne na ogół zabarwione jest emocjami. nadmiernie elegancki ubiór. Np. Emocje te ujawniają się głównie w akcie komunikowania. ale jest to przecież ważki atrybut rzeczywistości obiektywnej. zorganizowanej i niezorganizowanej. Reprezentatywność próby może mieć różne znaczenie. Mogą tu wystąpić istotne rozbieżności. Z taką sytuacją mamy do czynienia w większości badań psychologii klinicznej. ta sama sytuacja może zostać opisana przez różne osoby słowami o całkiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. przyrodniczych i matematycznych. raczej je tonować i tak kierować rozmową aby wypowiedzi zawierały informacje o faktach a nie ocenę tych faktów. jeżeli w populacji generalnej „studentów Uniwersytetu Warszawskiego jest 65% kobiet i 35% mężczyzn wówczas próba reprezentatywna winna zawierać te same proporcje tej zmiennej. 11. zaś prawidła statystyki pozwalają uznać wyniki z nich uzyskane za w pełni poprawny i niezawodny sposób zdobywania wiedzy o całości. starszych i młodszych. Np. oraz o cenie wiarygodności udzielanych wypowiedzi. Nawet badania tak szczególne jak monografie instytucji czy badania metodą indywidualnych przypadków podlegają pewnym regułom badań reprezentacyjnych. Rola badającego i w tym się winna wyrażać. ubiór lub inne cechy badającego mogą wpływać na psychiczne nastawienie respondenta i szczerość jego wypowiedzi. mimo że proporcje tych elementów w populacji generalnej są całkowicie różne. Badacza obowiązuje tylko zasada: sine ira et studio. Oczywiście mamy obowiązek dociec. na reprezentację kierunków humanistycznych. S. w jakim stopniu emocje przekształcają poglądy w konkretnym przypadku. z tej racji. że każde badania zgłaszają pretensje do uogólnień. Aktywna rola badającego wyraża się także w innych okolicznościach. Badania reprezentacyjne są koniecznością ekonomiczną. Próba jest wówczas reprezentatywna gdy rozkłady częstości poszczególnych wartości zmiennych odpowiadają dość ściśle rozkładom wartości tychże zmiennych w populacji generalnej. aby tych emocji nie wzmagać. Badając aktywność społeczną studentów dobieramy równe grupy dziewcząt i chłopców.Prawda.

pewności i dokładności wniosków badawczych rośnie wraz ze wzrostem liczebności próby. Przy doborze próby drogą losowania jesteśmy w stanie określić wielkość prawdopodobnego błędu przy uogólnianiu wyników próby na całą populację. Badania środowiskowe w pedagogice wolne są od podobnych zagrożeń. Im więcej kategorii uwzględniamy tym większa musi być próba. gdy zastosowanie takiej metody doboru jest trafne. „można powiedzieć. jedynej różnicy i kanon zmian towarzyszących. a mimo to nie wystarczyłoby do zdobycia umiejętności posługiwania się wzorami. jak określa to indukcja wyczerpująca i nie wyczerpująca. wartości typowych i korelacji. Badania prowadzone na próbie reprezentacyjnej kierują się zasadami indukcji logicznej. W badaniach środowiskowych bardzo często zachodzi konieczność łączenia obydwu metod. byle hipoteza była prawidłowo zbudowana. Im większa liczba przypadków z populacji generalnej potwierdza naszą hipotezę. Waga odpowiedniego doboru próby rośnie wraz z zakresem uogólnień. 11. jaki chcemy w badaniach osiągnąć. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji określonej populacji. Wreszcie wielkość próby określa stopień dokładności i pewności. Wybór losowy i celowy. odsyłam zainteresowanych do dzieł specjalistycznych. a wartość tez historycznie i terytorialnie zmienna. Sztumski 1976).S. Badania metodą reprezentacyjną oparte są n losowym doborze próby z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania o całości na podstawie części zbiorowości). Przy pobieraniu próby metodą losową dla wielkich populacji statystyka posługuje się odpowiednimi wzorami. Szczegółowe wyjaśnienia zasad techniki obliczania próby podają wszystkie podręczniki statystyki. Ponieważ samo wyjaśnienie użytych pojęć zabrałoby wiele miejsca. Uogólnienia teoretyczne o zasięgu uniwersalnym muszą się opierać na badaniach próby reprezentującej uniwersalną populację. pozwalająca na naukowe określenie wartości środkowych. i na odwrót. pominiemy je tutaj. Próby celowo dobierane nie dają takiej możliwości. pytania egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub ciągnienie kartek z puszki zawierającej cyfry lub nazwiska.małomiasteczkowym). Znajdzie tam czytelnik również pomocne w pracy badawczej omówienie kanonów J. lecz również do weryfikacji hipotez. „Uogólnienie indukcyjne zyskuje pewne większe lub mniejsze prawdopodobieństwo w obliczu danych. które przez to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć" (T. Ich zakres jest zawsze ściśle ograniczony. którą próba reprezentuje. a próba pobrana metodami gwarantującymi jej rzetelność. Wielkie zróżnicowanie badanej zbiorowości pod względem interesujących nas zmiennych zmusza do różnicowania próby a tym samym do jej powiększania. Jak pamiętamy uniwersalny poziom wierności daje badanie całości oczywiście w odniesieniu do tej całości. Inna. Wiedza zdobywana w badaniach częściowych będzie mniej lub bardziej dokładna. Zależy to od tego. tym większe jest prawdopodobieństwo. Jest to w zasadzie słuszne w badaniach społecznych. Tak przeprowadzone badania gwarantują obiektywność otrzymanych wyników i pozwalają na oszacowanie całości. Zasady doboru próby reprezentacyjnej Podstawowym problemem przy doborze próby jest jej liczebność. gdy zachodzi zależność między . A ponieważ znajomość jej zasad konieczna jest nie tylko dla doboru próby. Przy wyborze losowym jednostek z populacji generalnej każda jednostka ma jednakowe szansę trafienia do próby. którą dzielimy badaną zbiorowość. Kotarbiński 1960). Tak właśnie. Wybór taki nie spełnia jednak warunków obiektywności i daje wiedzę tylko szacunkową. aczkolwiek mogą istnieć od tej reguły odstępstwa. ale związki między tymi zmiennymi w jednym i drugim środowisku mogą być całkowicie różne i próba dobrana w jednym środowisku będzie niereprezentatywna dla drugiego. badania reprezentacyjne a właściwie na dobór próby można spojrzeć jeszcze w inny praktyczny sposób. czy drogą doboru celowego proporcjonalnego. Najczęściej jednak w badaniach środowiskowych znajduje zastosowanie indukcja statystyczna. czy próbę dobieramy drogą losowania. Na użytek badań środowiskowych omówić można kilka podstawowych technik doboru do badań metodą reprezentacji. będzie liczebność próby badawczej przy badaniu postaw studentów. Są jednak okoliczności. Np. odległą czasem dość znacznie od prawdy obiektywnej. Walor trafności. że jest ona prawdziwa. Specjalnymi zabiegami usiłujemy zgromadzić maksymalną liczbę przypadków potwierdzających założoną tezę. rzecz jasna. mniej lub bardziej zróżnicowana i bogata w zależności od sposobów dobierania próby i jej modelowej wierności (J.5. Milla . Dla wykazania błędności tezy uniwersalnej wystarczy znaleźć przykład próby podważającej jej słuszność.jedynej zgodności. które wydają się być nietypowe lub posiadać szczególnie charakterystyczne cechy. że pobieranie próby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wówczas. Wybór nie losowy świadomie dopuszcza do próby jednostki. Na wielkość próby istotny wpływ ma ilość wyróżnianych przez nas kategorii statystycznych. które po jej przebadaniu formułujemy. Przykładem takiego losowania są wszelkiego rodzaju loterie. inna przy badaniu postaw młodzieży.

Odmianą prostego wyboru losowego jest s ys t e m a t y c z n y w y b ó r l o s o w y . warunków nauki itp.bardziej teoretyczny niż praktyczny. np. Schemat prostego wyboru losowego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bezzwrotnego. Zaznaczyć należy. że interesować nas będzie poziom wydatków na kulturę wśród nauczycieli szkół podstawowych jednego województwa. Na podstawie prostego wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin województwa i badamy zespoły nauczycieli pracujące w wylosowanych gminach pod kątem interesującego nas zagadnienia. Załóżmy. warstwy i losujemy oddzielnie reprezentację każdej warstwy. 302). Tak można wybrać próbę reprezentatywną spośród uczniów danej szkoły do badań ich środowiska domowego. 11. Metoda ta może mieć zastosowanie np. Dzielimy zbiorowość generalną na zespoły. Do zasad sprawnego działania jeszcze powrócimy. staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". Stosujemy go wówczas.wraca znowu do urny. Dzielimy wówczas całość studentów na 3 lub 4 grupy. W przypadku zespołowego wyboru losowego nie musimy troszczyć się o jednorodność wewnętrzną zespołów.nieznaną i poszukiwaną cechą a jakąś inną cechą. o całości studentów uczelni. gdy po wylosowaniu poszczególnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem wrzucamy do puszki. Inną wersją takiego losowania jest zespołowy wybór losowy.. gdy interesują nas tylko rodzice posyłający dzieci na zajęcia pozalekcyjne. 10. że przy jej pomocy można objąć badaniami duże obszary i liczne zbiorowości bez obawy popełnienia większych błędów. Po wyróżnieniu zespołów dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowego. Losowanie zwrotne zachodzi wówczas. 9. Dowolne operacje matematyczne dadzą nam wiedzę o każdej grupie oddzielnie. przy badaniu warunków dojazdów do szkoły młodzieży sporych regionów lub innych zjawisk wielkich środowisk wychowawczych. Warstwy trzeba dobrać tak. Warstwowy wybór losowy. Bardzo pożytecznym i wygodnym schematem doboru próby reprezentatywnej jest wybór warstwowy.6. poziom wykształcenia. że pragniemy poznać sprawność nauki studentów danej uczelni w zależności od pochodzenia społecznego. Znaczy to równocześnie. Naturalny podział warstwowy spotykamy w szkole. Zasadą wyróżniającą zespoły jest posiadanie określonej cechy. a także zewnętrznie wyróżniają się tymi samymi cechami. Grupy wewnętrznie są jednorodne pod względem pochodzenia społecznego i roku studiów. np. której średnią w zbiorowości generalnej znamy dokładnie" (Rogodziński 1966. 12. pozwalający wyróżnić w populacji generalnej odrębne grupy. o zespołach grup. Jak pisze Profesor Kotarbiński . W innych przypadkach zasadą podziału na warstwy jest określona cecha lub zespół cech. Dzielimy wtedy całą zbiorowość na części. Przykładem takiego doboru próby byłoby postępowanie nauczyciela.. która głosi co następuje: „cokolwiek czynisz.5. że są to listy populacji generalnej. aby każda z nich była wewnętrznie możliwie najbardziej jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. Ich wpływ na rzetelność badań jest niewielki . 6. . Natomiast przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobieństwo wylosowania ciągle wzrasta dla przypadków pozostających w urnie w miarę ubywania poprzednich kartek. Mamy z nim do czynienia wówczas. W praktyce nie ma większego znaczenia. gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy dokonać wyboru podziału populacji na zespoły i wśród zespołów przeprowadzić losowanie.). Powtórne wyciągnięcie tego samego numeru lub nazwiska nie zmienia jego sytuacji . szukając dla każdej oddzielnie poszukiwanej wielkości. itd. Stosuje się go wówczas. różnice terytorialne. a więc zbiorowości posiadającej określone cechy..to paradoksalne powiedzonko zawiera myśl bardzo rozsądną. Załóżmy.. następnie obliczając średnią dla całej populacji. tu zależało mi raczej na wskazaniu na ogólnometodyczną konieczność badań próbnych. 15. który z dużej liczby uczniów o złych postępach w nauce wybrałby celowo określoną próbę dla poznania przyczyn takiego stanu rzeczy. jaki wariant doboru obierzemy. Warunkiem poprawnego przeprowadzenia losowania jest konieczność umieszczenia wszystkich jednostek w zbiorze przeznaczonym do losowania. gdy z list imiennych losujemy co piąty przypadek (1. imaginacyjna próba ma istotny wpływ na powodzenie naszych zamiarów. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiów i losujemy spośród nich proporcjonalną ilość studentów dla każdej grupy. Zachowujemy wówczas absolutnie stałe prawdopodobieństwo wylosowania dla każdego nazwiska bądź cyfry. Badania pilotażowe Badania próbne stanowią egzemplifikację jednej z zasad celowego działania sformułowanych przez Tadeusza Kotarbińskiego. itd. że warstwy między sobą powinny się jak najbardziej różnić.) lub cyfry podzielne przez trzy (np. stanowiących populację generalną. Bardziej szczegółowe omówienie obliczania prób i schematów doboru losowego do badań wszelkiego typu znajdą zainteresowani w literaturze specjalistycznej. Zaletą tej procedury jest to. gminy. s. 3. Prosty wybór losowy jest stosunkowo łatwym zabiegiem i polega na wylosowaniu pożądanej liczby przypadków indywidualnych spośród całej populacji metodą wyciągania kartek z puszki. gdy mamy do czynienia z bardzo liczną populacją generalną. Apeluje bowiem aby zawsze działania właściwe poprzedzać próbą ich wykonania. Nie można więc dokonywać takich operacji na powszechnym spisie mieszkańców danej miejscowości. Nawet myślowa. która przy zaawansowanych i poważnych badaniach okaże się bardzo pomocna.

Trzeba więc strzec przed pokusą pozostawienia w kwestionariuszu pytań. jakie spełnić mają badania pilotażowe to kontrola narzędzi badawczych i całości warsztatu badawczego. czy w pełni oddają intencje respondentów. których orientację oceniamy jako średnią lub niższą od średniej. dotyczy języka. a szczególnie ważne w razie stosowania skali werbalnej. Przy budowaniu skal sprawą niezmiernie ważną jest ich wyczerpujący charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum między poszczególnymi stopniami. co z kolei nie przysparza mu wartości. Wyjątek stanowią pytania kontrolne. które powinny być jednak tak sformułowane. ale o których mniemamy. czy naszym kwestionariuszem. aby inspirowały do wyczerpującej odpowiedzi na postawione zagadnienie. Na koniec badania pilotażowe stanowią podstawę do weryfikacji i opracowania optymalnych narzędzi badawczych. że nie zaszkodzą. zrozumiałe. Staramy się zatem pozostawić w kwestionariuszu pytania celowe. na ich rozłączność i na to. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniają ilość i zakres problemów lecz do pewnego stopnia również schemat badań i punkty „głównego ataku". np. używając wyrażeń militarnych. Tu pilnie należy baczyć na trafność doboru odpowiedzi. skalą. a mianowicie. jakim się posługujemy. Nawet w przypadku celowego pobudzenia ujemnych reakcji należy umieszczać takie kwestie na końcu. by nie powodowały nieprzyjaznych reakcji respondenta. Wybieram celowo informatorów. lecz czyni długim i rozwlekłym. bardziej szczegółowa. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wypadku posługiwania się kwestionariuszami standaryzowanymi. ponieważ jest to przyczyną sporych trudności w trakcie kodyfikacji i powoduje niepotrzebne zwiększanie objętości kwestionariusza. że w badaniach środowiskowych będą one obejmowały od kilku do kilkudziesięciu przypadków. czy są rozłączne i wyczerpujące. rozłączne i wyczerpujące. opiekunów społecznych. układy stosunków społecznych oraz kierunki przeobrażeń i przebiegu procesów. . to sprawdzenie właściwej budowy pytań lub rang skali. dotyczy właśnie unikania pytań drażliwych lub takiego ich formułowania. ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej pracy i zajęcia. Powinny ukazać nam strukturę społeczną zbiorowości.Badania pilotażowe mają nam dać obraz badanego środowiska w głównych jego zarysach. których przydatność okazała się wątpliwa. Brak jest znowu reguł określających liczebność tego etapu badań. od stopnia złożoności problemu badawczego i własnego uznania prowadzącego badania. Liczba kilkudziesięciu przypadków przewidywana jest dla badań na licznej próbie i niejednorodnym terytorium. dla ankieterów. Wybieramy też celowo ludzi. radnych. Zadanie drugie. tak pod względem ich sprawności werbalnej. Mogą posłużyć do charakterystyki terenu przy opracowywaniu całości oraz jako wskazówki do ulepszania narzędzi badawczych. jakie w badanej zbiorowości zachodzą. Na tej drodze uzyskaliśmy potwierdzenie lub obalenie założonego wcześniej istnienia określonych zależności między zjawiskami. Pierwsza to szukanie odpowiedzi. Mogliśmy natomiast zdobyć dane świadczące o istnieniu zjawisk lub cech wcześniej w hipotezach nie uwzględnianych. Niedopuszczalne jest bowiem używanie wszelkich pojęć dwuznacznych lub w swojej treści drażliwych. które okazały się konieczne dla uzyskania pełnej wiedzy o badanych faktach. którzy prowadzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodzicielskich. Ratują nas równocześnie przed poważnymi kłopotami przy późniejszym opracowywaniu badań i poszukiwaniu związków i zależności. że w późniejszych etapach badań takie pytania są kłopotliwe i nieistotne. Zależy to oczywiście od wielkości naszej próby reprezentatywnej. Ponadto pozwalają one na usunięcie zagadnień zbędnych. Czwarta sprawa związana z poprzednią. Szczególnej uwagi w badaniach pilotażowych wymagają pytania z kafeterią oraz skale. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywności nie będą posiadać rangi dokumentów badawczych. a z racji swego istnienia wymagają opracowania badawczego. że pewne zależności lub cechy są nieznaczące dla badanego generalnego problemu. planem obserwacji objęliśmy wszystkie cechy typowe dla badanej zbiorowości lub środowiska. powinny one znaleźć tam swój wyraz. dzielnicowych. a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktów społecznych przyczynia się do podniesienia ich skuteczności. Można powiedzieć. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy stanowią zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny z punktu widzenia przydatności do zbudowania teorii. Większe znaczenie mają badania pilotażowe dla problemów i hipotez badawczych. Chodzi tu o kilka spraw. Słuszność takiej opinii oczywista jest np. Inna sprawa. a więc przywódców formalnych i nieformalnych. które mogą być przebadane. Może się też okazać. a równocześnie na wprowadzenie pytań. Pierwszą cechą każdego narzędzia badawczego jest jego funkcjonalność. Jeśli w rozmowach wyłaniać się będą pewne ważne zagadnienia dodatkowe. Chodzi tu o ich logiczną sprawność. Trzecia sprawa. która wymaga wyjaśnienia w badaniach pilotażowych. W każdym wypadku powinno się dążyć do objęcia nimi wszystkich grup i zjawisk. Pomijam już fakt. Pytania nie powinny dwa razy poruszać tego samego zagadnienia. od których oczekiwać możemy szerokiej wiedzy o badanej zbiorowości. jak też poprawności logicznej. Dla takich właśnie celów potrzebny jest kontakt z przedstawicielami naszego przeciętnego respondenta.

w którym nagminne były wypadki ucieczki wychowanków. że każdemu przypadkowi towarzyszył silny konflikt z jednym z nauczycieli na tle niepowodzeń w nauce. Praktycznie w badaniach społecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcją niewyczerpującą. Jest to więc badanie. Znany był eksperyment wychowawczy w jednym z domów wychowawczych. Indukcja może być „lepsza" lub „gorsza". który w odczuciach wychowanków był konfliktem nierozwiązanym i w ucieczce szukali uwolnienia od gnębiącego ich poczucia zagrożenia. Oznacza on. Przypadki takie są rzadkością w zjawiskach społecznych. czy zjawisk. z różnych rodzin. różne były przyczyny umieszczenia ich w zakładzie. Pewne niezawodne schematy wnioskowania. Chyba że stworzymy sztuczne zbiory. Indukcja eliminacyjna dlatego zasługuje na uwagę pedagoga. że na podstawie pojedynczych faktów domyślamy się istnienia ogólnej prawidłowości. Szczególna uwaga przysługuje w badaniach pedagogicznych wnioskowaniu indukcyjnemu. w różnym wieku. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Parę uwag na zakończenie tego rozdziału i tego podręcznika poświęcić pragnę wnioskowaniu naukowemu. które wypracowała tzw. które odbiega swym zasięgiem i rozmachem od badań spektakularnych populacji idących w tysiące przypadków. których materia jest szczególna i nie zawsze sposobna do każdego rodzaju wnioskowania. że jakiemuś zjawisku A w dowolnej liczbie postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska. których skończoność jest umowna. Kanon jedynej zgodności jest zasadą porządkującą rzeczywistość i rozumowanie. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasadę uogólniania wyrażającej się tym. indukcja eliminacyjna. ale i każdego przypadku. które spod uogólnienia się wyłamują. Istotnie przyczyna leżała głównie w ostrym konflikcie z nauczycielem jednego z przedmiotów. Różne wiodą do tego sposoby. Późniejsze badania dowiodły trafność spostrzeżenia. I ta zasada reguluje myślenie i określony fragment rzeczywistości. I odwrotnie dużo wyjątków i niewielka ilość przypadków budujących uogólnienie indukcyjne świadczą o marnej wartości indukcji.7. Cała istota poznania empirycznego polega na tłumaczeniu uogólniającym. w których identyfikacja i selekcja przesłanek stanowi o zawodności lub niezawodności wniosków. ale twórcza i inspirująca. Zarówno taka preporacja zbioru jak i uniwersalność uogólnienia są umowne i poznawczo jałowe. winy czy lęku. Pomijam zaś indukcję statystyczną. Te zaś jak wiadomo są często podstawą do interwencji pedagogicznych i działań wychowawczych. która jest zawodna. Wydaje się rzeczą absolutnie konieczną aby dla sprawnego kierowania poznaniem empirycznym poznać podstawowe reguły wnioskowania indukcyjnego. a reguły postępowania badawczego zawierają w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego. choć powtarzały się różnicowały przypadki. ale za to badanie pozwalające na wszechstronne poznanie przyczyn. Zależy to od zbioru znanych nam przypadków. która w różnej postaci w tym podręczniku jest obecna. środowisk. niepewna. Uogólnienie indukcyjne zyskuje tym większe prawdopodobieństwo im większa jest liczba przypadków przez które to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć. Jest to bowiem problem szczególnie doniosły w badaniach. choćby w doborze próby badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania badań. Oto możemy wychowanków wybranego domu dziecka za zamknięty zbiór i uogólnienie budowane na indukcji wyczerpującej przyjmować za uogólnienie generalne tego właśnie zbioru. Równocześnie konieczne jest uświadomienie sobie pewnej odrębności nauk pedagogicznych. przebiegu i skutków nie tylko procesu. bądź zachodzenia przemian w wyniku działania bodźców. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekroć pojawi się zjawisko A pojawi się też zjawisko B i ilekroć nie ma . że poddaje każdy badany przypadek szczegółowej jakby wizji pod względem jego cech podobieństwa. Problem zatem sprowadza się do takiego uprawiania rozumowania indukcyjnego. a które popularnie nazywa się kanonami Milla.11. W pedagogice trudno oczekiwać owocnych skutków przez stosowanie schematów sylogistycznych a nawet schematów wnioskowania dedukcyjnego. Idealnym przypadkiem takiego uogólnienia jest sytuacja gdy powstaje ono w oparciu o wyliczenie pełnej listy przypadków danego rodzaju. Inne okoliczności. Równie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji kanonu jedynej różnicy. aby maksymalnie wyeliminować zawodność i stworzyć podstawy do budowania uogólnień wykraczających poza obszar przebadanych przypadków. Tu rysuje się natychmiast pierwsza zasada dotycząca rozumowania indukcyjnego. które by równie jak zjawisko B stale towarzyszyło zjawisku A.to taka która ma więcej przypadków potwierdzających ją i mało wyjątków. Kanon jedynej różnicy dopuszcza następujący przebieg zdarzeń. Szczegółowa analiza dowiodła. które uogólnienie potwierdzają lub zbioru wyjątków. Mamy wówczas do czynienia z indukcją wyczerpującą albo uzasadnieniem zupełnym. Ja pragnę przedstawić te. Tak więc uciekinierzy byli z bliska i z daleka. który ten proces lub zjawisko tworzą. Indukcja „lepsza" . formalnie niezawodne dają w podstawieniach skutki czasami zabawne.

Reguła powyższa ma zastosowanie w sytuacjach gdy w badanym zdarzeniu. Na tle niezmienionych warunków środowiska wprowadzono zmianę jakościową jednego elementu układu (warunki nauki domowej) w wyniku czego nastąpiła zmiana innego elementu układu (wyniki w nauce). Literatura zalecana Dla pogłębienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnień polecam fragmenty książki E. Warszawa 1977. a także jest tak. włożyła ogromny wysiłek w zorganizowanie każdemu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. która dotkliwie odczuwała zaniedbania dydaktyczne uczniów a niewiele zmienić już mogła w zakresie wewnętrznych usprawnień.Przedmiot poznania w naukach społecznych. Z. Trudności dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zanikały. Znane są eksperymenty w organizowaniu środowiska wychowawczego przez szkoły. że niepowodzenia dydaktyczne dotykają i dzieci matek niepracujących. J. nr 18. kanony indukcji eliminacyjnej są podstawą twórczego i innowacyjnego myślenia i działania w naukach społecznych.zjawiska A nie ma też zjawiska B choć wszystkie inne elementy zdarzenia są takie same.Wstęp do metod i technik badań społecznych. logiki formalnej i metodologii nauk. Wreszcie z licznych podręczników logiki w celu zapoznania się z zasadami indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczną pracę T. Często prowadzimy rozumowanie lub działamy bezwiednie wedle kanonów indukcji eliminacyjnej. Lutyńskiego. 6. Dla pogłębionych studiów przydatne będą: Józef Niźnik . Warszawa 1973. 13. zjawisku lub procesie wśród wielu okoliczności celowo zmieniamy wielkość. Przy zachowaniu pełnej ostrożności jaka winna cechować się we wszelkim wnioskowaniu uogólniającym. Wrocław 1966-1975. rozdziały 2. Dla utwierdzenia się w domniemaniu. Warszawa 1979. Jest pożądane aby zasady te pedagog znał i stosował świadomie zarówno w praktyce życiowej jak również w działaniach empirycznych. Krystyna Zamiara . . Sztumski . Prowadzono badania nad wydajnością pracy i w podobnych na ile to możliwe zakładach i brygadach pracowniczych stosowano różne czynniki zmierzające do podniesienia wydajności pracy. że między tymi zmiennymi zachodzi związek przyczynowy. Badający uznali więc. Gostkowskiego i J. Warszawa 1970. To wszelako nie zmienia związku tych dwu zmiennych: pogorszenie się wyników w nauce i rozpoczęcie przez matkę pracy wielozmianowej. Trzecią regułą myślenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian towarzyszących. Nieoczekiwanie nastąpiła istotna poprawa wyników nauczania w tej grupie uczniów. Piotr Sztompka . 14. W jednym z opisanych eksperymentów szkoła. wielkości lub natężenia. że wydajność pracy wzrastała wraz ze zmianą wynagrodzenia oraz ze wzrastała również wraz ze wzrostem kwalifikacji członków brygady. PWN. 1-5. Kwartalnik Pedagogiczny 1973. 3. Kotarbińskiego Elementy teorii poznania. którzy zostali poddani działaniu owego eksperymentu. Karl Popper Logika odkrycia naukowego. Nagel Struktura nauki. ilość lub natężenie jednego elementu w wyniku czego zmienia się inny element układu w stosownych proporcjach pod względem ilości. Jerzy Brzeziński Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice. Dwa mniej ważne kanony pominiemy w tym miejscu. Wrocław 1961. Warszawa 1974. Wszystkie inne okoliczności były takie same. że wielozmianową praca matki ma ujemny wpływ na naukę dzieci.Teoria i wyjaśnienia. że dzieci matek pracujących na różne zmiany nie mają porażek dydaktycznych. Warto tu wyjaśnić. PWN. kącik nauki w domu wraz ze stałymi godzinami odrabiania lekcji. Katowice 1976.Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii. prowadzący badania pedagodzy i kierownictwo szkoły powodowali zmianę pracy matek z wielozmianowej na jednozmianową. Otóż zaobserwowano. Jedyna różnica jaka pojawiała się w warunkach życia tych dzieci to zmiana pracy matki. Miało tu miejsce działanie i rozumowanie wedle kanonu zmian towarzyszących. t. Ponownie muszę odesłać czytelnika do cytowanej już serii: Analizy i próby technik badawczych w socjologii pod red. W pewnych badaniach środowiska wychowawczego wielkiego miasta zaobserwowano taką prawidłowość: zawsze ilekroć pracująca matka zaczynała pracę wielozmianową pojawiały się trudności dydaktyczne u dzieci.