Tadeusz Pilch „Zasady badań pedagogicznych”, wyd. Żak, Warszawa 1995 Spis treści Rozdział 1.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym . . . . . .3 1.1. Pojęcie nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 l .2. Cechy i zasady poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 l .3. Owoce poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3.1. Cele badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 l .3.2. Prawa nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.3. Prawidłowości nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.4. Teoria naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 l .4. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4. l. Wyjaśnienia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.2. Wyjaśnienia funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.3. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . 9 l .4.4. Wyjaśnienia logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Rozdział 2. Terminy i pojęcia badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . 10 2.1. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel, organizację, przedmiot i procedurę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.2. Problemy i hipotezy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2. l. Formułowanie problemów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2.2. Formułowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.3. Pojęcie modelu w badaniach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.4. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . 15 2.4. l. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4.2. Wskaźniki i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.5. Klasyfikacja jako narzędzie poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Rozdział 3. Metody badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 3. l. Metody - techniki - narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.2. Eksperyment pedagogiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3.3. Monografia pedagogiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 3.4. Metoda indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 3.5. Metoda sondażu diagnostycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Rozdział 4. O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych - opracowała Teresa Bauman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 4. l. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.2. Przedmiot i cel badań jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych . . . . . . . 27 4.4. Dobór badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5. Cechy charakterystyczne badania jakościowego . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.1. Relacja badacz — badany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5.2. Język w badaniach jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.3. Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.5.4. Wyobraźnia i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.6. Proces badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.7. Badania jakościowe w pedagogice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.8. Rodzaje metod jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 4.8.1. Otwarty wywiad pogłębiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 4.8.2. Metoda biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.3. Jakościowa analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 4.8.3.1. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.4. Obserwacja uczestnicząca czyli badanie przez wspólne doświadczenie…………………………………………………………33 4.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 5. Techniki badań pedagogicznych ... . . . . . . . . . . . . . . . .76

5.1. Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 5.1.1. Narzędzia obserwacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 5.2. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.2.1. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . . . . . . . . . . .83 5.2.2. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych . . . .85 5.3. Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 5.4. Badanie dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.5. Analiza treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 5.6. Techniki projekcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92 Rozdział 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . 94 6. l. Pomiar środowiska wychowawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Pojęcie i skale pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6.2. l. Skala nominalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 6.2.2. Skala porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.3. Skala interwałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.4. Skala ilorazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6.3. Techniki socjometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.4. Testy pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4. l. Istota i właściwości testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4.2. Klasyfikacja testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4.3. Zasady stosowania testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział 7. Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych - opracował Andrzej Radźko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 7.1. Sztuka konstruowania próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.3. Korelacje, rozkłady i oszacowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Rozdział 9. Organizacja i etapy badań naukowych . . . . . . . . . . . . 171 9. l. Schemat organizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 9.2. Faza koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 9.2. l. Wybór tematu, przedmiotu i celu badań . . . . . . . . . . . . . . . . 172 9.2.2. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.2.3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 9.2.4. Wybór terenu badań i dobór próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 9.2.5. Typologia zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 9.2.6. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi . . . . . . 182 9.2.7. Typologia wskaźników do zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.2.8. Metody techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.2.9. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć . . . . . . . . . . . . . . 188 9.2.10. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9.2.11. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań . . . . 190 9.2.12. Harmonogram badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.2.13. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.3. Faza badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3. l. Przeprowadzenie badań właściwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3.2. Uporządkowanie materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.4. Weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uogólnienie wyników . . . . . . . 198 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rozdział 10. Zasady opracowania materiałów badawczych . . . . .203 10.1. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych . . . . . . . .203 10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne . . . . . .210 10.4. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań . . . . . . . . . . . . .216 10.5. Analiza jakościowa, klasyfikacja zagadnień i zależności . . . . . . .218 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Rozdział 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego . . . . . . . . . .221 11.2. Znaczenie konstrukcji i języka narzędzi badawczych d/a rzetelności wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 11.3. Czynniki zniekształcające wartość poznawczą materiałów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11.4. Badania całościowe i badania reprezentacyjne . . . . . . . . . . . . . . .228 11.5. Zasady doboru próby reprezentacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.6. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 ROZDZIAŁ I Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

W osiągnięciach naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Fr. Bacon 1.1. Pojęcie nauki Bardzo różne treści i desygnaty mieszczą się w pojęciu nauka. Owe treści zmieniają się w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucając jednak najbardziej jaskrawe zniekształcenia tego pojęcia musimy się zgodzić na jego wieloznaczność, przyjąć i zaakceptować jego okazjonalne znaczenie czyli występowanie pojęcia nauka tylko w stosowanym kontekście. Termin nauka przybiera więc sens dydaktyczny - kiedy oznacza czynności nauczania lub uczenia się. W tym znaczeniu mówimy o nauce szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym. Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wówczas pod tym pojęciem kryje się dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoły wyższej lub instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnictwa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysłu, historia, budownictwo lądowe, cybernetyka - to przykłady z niesłychanie bogatej listy dyscyplin naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych całego świata. Obok tych potocznych znaczeń pojęcia nauki pojawia się, ono także w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojęcie nauki w znaczeniu treściowym. Przez naukę rozumiemy wówczas kompletny system uzasadnionych twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości (przyrodniczej, społecznej, technicznej), o sposobach jej poznawania i użytecznego przekształcania. Mówiąc prościej jest to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach między nimi, genezie i rządzących nim i prawidłowościach. W takim znaczeniu możemy rozumieć np. pedagogikę, psychologię, geologię, chemię, astronomię. Kolejny przykład teoretycznego znaczenia pojęcia nauki spotykamy wówczas gdy używamy go w sensie historycznosocjologicznym. Jest to wówczas dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się wyspecjalizowanej działalności poznawczej, uprawianej przez uczonych, jako odrębną grupę społeczną, wytwory tej działalności w postaci systemów wiedzy o rzeczywistości regulujących ludzkie działanie i wytwarzanie, narzędzia i środki tej działalności tzn. aparaturę, warsztaty badawcze, źródła, czasopisma, instytucje społeczne powołane do uprawiania nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wyników poznania i wdrażania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens pojęcia nauka. Zawiera zarówno elementy ludzkiej aktywności, swoistą formę świadomości społecznej oraz zespół instytucji funkcjonujących w określonych warunkach historycznych ( por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966). Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojęcia nauki, kiedy używamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wówczas ogół czynności składających się na działalność badawczą prowadzącą do tworzenia i rozwijania nauki w sensie treściowym zgodnie z metodami mającymi zapewnić obiektywne, zasadne i uporządkowane poznanie danej dziedziny rzeczywistości. To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczególnie bliskie i użyteczne. Łatwo jednak zauważyć, że powyższe definicje operują zakresem treści i desygnatów nie wykluczających się lecz najczęściej wobec siebie

komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka zawierają w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego. Dlatego najważniejszym zabiegiem dla takiego rozumienia nauki jest określenie reguł, zasad wedle jakich taki proces przebiega a treść zostaje utrwalona. 1.2. Cechy i zasady poznania naukowego W procesie poznania naukowego można wyróżnić dwa zespoły faktów. Jeden zespół to zabiegi instrumentalne, drugi zaś to dyspozycje psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska muszą być regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty były rzetelne i adekwatne. W tym celu zostały sformułowane ogólne cechy i zasady poznania naukowego na tyle ogólne aby mogły być uznane za niezawodne dla różnych obszarów ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, humanistycznej czy technicznej. Składają się na nie:2 a) postępowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny dobór, układ i metodologiczną poprawność czynności i zabiegów gromadzenia wiedzy. b) język pozwalający na ścisłe i jednoznaczne formułowanie słowne wyników poznania, zapewniający ich powszechne rozumienie, pozytywną lub negatywną sprawdzalność oraz możliwość porównania z istniejącymi teoriami na dany temat. c) twierdzenia mogą tylko wówczas być uznane za naukowe jeśli mają dostateczne uzasadnienie, pozwalające je przyjąć jako pewne lub odznaczają się wysokim stopniem prawdopodobieństwa. d) wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania danej nauki i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system twierdzeń naukowych. e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa ustawicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń naukowych. f) twórczy charakter rezultatów poznania oraz możliwość ich praktycznego wdrażania ( por. Stanisław Kamiński Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961). Rezultatem takiej postawy i takich zabiegów są przede wszystkim prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbędne rzeczy na innym miejscu. Tu natomiast chcę uzupełnić powyższy model teoretyczny poznania naukowego zespołem dyrektyw praktycznych o aforystycznej postaci, które spotyka się w podręcznikach metodologicznych różnych autorów. Badania i badacza winny znamionować następujące cechy: a) intelektualna dociekliwość i sztuka wyszukiwania owocnych tematów. Beveridge nazywa to „węchem" problemowym. E.B. Wilson dodaje, że sławę o nauce zyskuje się nie dzięki zręczności w rozwiązywaniu zagadnień lecz umiejętności ich wybierania. Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada iż w osiągnięciach artystycznych i naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Historia wynalazków i od kryć naukowych wielokrotnie potwierdziła te prawdy. Przypomnijmy choćby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawitacji czy wreszcie anegdotyczną historię prawa Archimedesa. b) śmiałość i inwencyjność myślenia. Regułę tę najdobitniej wyraził i dowiódł własnym przykładem Albert Einstein „nie dokonuje wielkich odkryć - kto nie bada niemożliwości" - rzekł ów uczony i stworzył swą teorię względności na swe czasy niemożliwą. W humanistyce również jesteśmy uwikłani i ograniczeni tysiącami schematów i rzekomych ostatecznych rozstrzygnięć. Nic bardziej szkodliwego niż w nie wierzyć. Dlatego tak ważna jest następna cecha. c) krytycyzm i ostrożność. Ojciec nowoczesnej metodologii Kartezjusz taką zostawił przestrogę: nie należy przyjmować żadnych sądów prócz tych, których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna, że nie można w nie wątpić. Jest to na tyle ważne zasada, że pojawia się u różnych badaczy w różnych postaciach. M. Bunge powiada, że w nauce wątpienie jest twórcze a nie paraliżujące. A jeszcze inny uczony R. Morton uważa iż „nauka czyni ze sceptycyzmu cnotę". d) systematyczność, ścisłość i precyzja - to cechy, którym szczególnie dużo uwagi poświęcił Tadeusz Kotarbiński. Większości reguł dobrej roboty towarzyszą powyższe zalecenia bądź to w charakterze idei przewodnich bądź w charakterze idei wspomagających. „Jasność myśli i oszczędność słów" - to atrybut sformułowań naukowych w opinii T. Kotarbińskiego. e) wszechstronność i bezstronność odnoszą się do wszechstronnego analizowania przedmiotu badań i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków. Badaczowi nie wolno dyskwalifikować w procesie badawczym ani metody, ani przesłanki, ani wyniku tylko z tego powodu, że nie jest zgodna z regułami metodologicznymi określonej szkoły lub przeczy uznanym prawom lub podważa uznane zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali intuicjonizm jako nienaukową doktrynę epistemologiczną. Spotyka ich zresztą pełna wzajemność ze strony fenomenologów. Do naukowych anegdot należy słynne powiedzenie Hegla - „jeśli przyroda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". f) rozległa wiedza o przedmiocie badań - to postulat paradoksalny. Żąda bowiem od nas abyśmy znali to co chcemy poznać. Al e to tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń treściowych. E.B. Wilson może z przesadą powiada, że sześć godzin spędzonych w bibliotece może oszczędzić sześciu miesięcy pracy w laboratorium. Zabieg czytania i poznania uprzednich dokonań ratuje nas często przed wyważaniem otwartych drzwi - czyli spełnia bardzo ważny postulat prakseologiczny. Pozwala także spełnić inną ważną

Badacz musi posiadać margines swobody i samodzielności . tzn. To co wyżej zebrałem niech raczej pełni rolę pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy niż gorsetu krępującego ruchy i usztywniającego postawę.3. Pragnąłem wskazać tylko na ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze. Nie ma takiej konieczności. Pojawia się także inne pytanie . Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane także niekiedy sprawozdawczymi) i stwierdzają istnienie prawidłowości. maksymalnie pewnej. Such. Owoce poznania naukowego Pełna i prawdziwa odpowiedź na pytanie o efekty poznania naukowego nie jest łatwa. Cele badań naukowych Pierwsza wątpliwość jaka rodzi się w teoretycznych rozważaniach o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczególnie w pedagogice . Przykładem takiego prawa są prawa dynamiki.staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". To główne schematy podstaw badawczych i reguły naukowego postępowania. czyli zdaniach ogólnych. Nie chcę rozstrzygać tych wątpliwości. maksymalnie prostej.3. Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej. Poznawanie sądów o faktach zasłania ich naturę oraz rządzące nimi prawidłowości. pedagogice. Spójrzmy jednak jak różnie funkcjonować będzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia astronomicznego. Bardzo trudno o prawa uniwersalne. 1. lub li A jest większe od B to B jest mniejsze od A". Należy w tym miejscu rzec bez ogródek. b) ilość czynników znana i określona. 1. interpretacji. jak kolonie letnie dla dzieci. budowane są na przesłankach mających charakter zdań spostrzeżeniowych czyli na doświadczeniu. Poznanie bowiem spełnia zarówno pewne funkcje indywidualno-psychologiczne jak i określoną rolę społeczną. Polega to na towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk. ich ocen i sądów może być całkowicie mylące. Postawmy więc najpierw pytanie o cele poznania naukowego. W humanistyce trudno znaleźć przykłady takich praw. organizacji dnia. Opis świata nie jest przecież tożsamy z jego wyjaśnieniem. Czy w badaniach powinniśmy szukać odpowiedzi na pytanie . których zasięg czasoprzestrzenny jest ograniczony „kondycjonalnie". że pozycja nauk humanistycznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest wyraźnie upośledzona. maksymalnie ogólnej.to pytanie czy powinniśmy badać fakty czy sądy o faktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartości teorii. 1972). Pierwsze z nich zwą się prawami ogólnymi i oznaczają stały bezwyjątkowy związek pewnych zjawisk. prawa formalne.regułę dobrej roboty sformułowaną przez T. Nie istnieją w naukach społecznych (socjologii. Z drugiej strony ograniczenie się do badania opinii dzieci. reakcji chemicznej.3.1. sił i kłopotów czekających nas w rzeczywistym procesie badawczym. innymi narzędziami poznawane. spadania liścia z drzewa. Częściej jeszcze i może słuszniej jest przyjąć za logikami (Popper. twórcy tego terminu). Postacią takiego prawa jest takie np.2. c) cechy układu i jego elementów znane. fakty przysługiwania pewnych cech bądź fakty zachodzenia określonych relacji z określoną częstotliwością. Badanie faktów nakłada na nas konieczność ich oceny. do którego odnosi się prawo musi być względnie izolowany. W treści tego pozornego paradoksu zawiera się zalecenie myślowego wykonania zamierzonego zadania dla poznania środków. Jedną z podstawowych funkcji praw naukowych jest możliwość przegania kształtu przyszłości w dowolnym punkcie czasowym. wykształcenia wychowawców i innych elementów materialnych niekoniecznie da nam obraz wartości wychowawczej pobytu dziecka na obozie. zdanie: je ciało jest rozciągłe" (przykład Kanta. Kotarbińskiego w następującym paradoksie: „cokolwiek czynisz . Mają o n e po s t a ć z d a ń a na l i t yc z n yc h . Temu sprzyja lektura. przecież subiektywnej.wątpliwość. Muszą być jednak spełnione następujące warunki: a) układ. Ajdukiewicz i innymi) na użytek wiedzy społecznej termin: generalizacja historyczna. Są to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistości. Oba rodzaje praw mają charakter praw empirycznych. Nie wyczerpują całej wiedzy o sztuce badań naukowych. Weźmy pod uwagę tak prosty przykład. Odmienną postacią praw naukowych przeciwstawną prawom empirycznym są tzw. Jakże inną bowiem ocenę sformułuje dziecko wiejskie będące po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta. historii) VU formalne.bo to jest warunkiem oryginalności bez której nie ma postępu ani w nauce ani w sztuce. tautologii logicznych uzasadnionych nie d r o g ą d o ś w i a d c z e n i a l e c z w d r o d z e samego r o z u m o w a n i a l u b immanentnej st rukt ur y. 1. prawo ciążenia i inne prawa nauk przyrodniczych. takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy a są nimi prawa nauki i prawidłowości. Jest to zdanie orzekające jakąś . l. które w ubiegłym roku bawiło z rodzicami nad morzem Czarnym. Prawa nauki Prawa n a u k i są to n a l e ż y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e sprawdzone twierdzenia n a u k i m a j ą c e postać zdań ogóln y c h l u b w p r z y b l i ż e n i u o g ó l n yc h . jak jest" czy „dlaczego tak jest". o maksymalnej zawartości informacji (J. Niekiedy na użytek społecznych mówi się o prawach historycznych. procesu dydaktycznego. Poznanie stawki żywieniowej.

Leing) i inne. Spośród licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy tu tylko konieczne warunki jej naukowości.zakładają. Łatwiej też w połączeniu z treścią terminu determinizm zrozumieć klasyfikację rodzajów prawidłowości naukowych. hipotez ogólnych. która może lecz nie musi wystąpić. Rozwijając takie rozumowanie determinizmu wyróżnia się 3 jego wersje: a) determinizm ontologiczny . mówimy o „środowiskowej determinacji niedostosowania społecznego". że proporcjonalnie większa liczba dzieci dostaje się do szkół wyższego szczebla. Zatem teoria naukowa musi być: a) uporządkowana . Prawidłowości jako element teorii poznania są ściśle spokrewnione z filozoficznymi tezami determinizmu. b) determinizm teoriopoznawczy .3.błędne wnioskowanie o przyczynie i skutku wyprowadzone ze zwykłego następstwa w czasie. 1. prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie.4. niepowodzenia dydaktyczne. s. nadmierna podaż towaru powoduje obniżkę cen. Teoria naukowa Suma praw naukowych. zwane inaczej prawidłowością współistnienia. tzw.jest tezą dotyczącą ustroju samej rzeczywistości. a więc wskutek tego) . Każdy doświadczony pedagog wie jak krucha jest wartość owej generalizacji i w każdej chwili mogą pojawić się przypadki podważające jej uniwersalność i zmieniające wartość poznawczą twierdzenia. Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadziło w historii ludzkich działań do dramatycznych nieporozumień. Świadectwem jest chociażby maksyma „post hoc ergo propter hoc" (po tym. z których zaistnieniem jego wystąpienia jest prawidłowo związane. założeniem o przyczynowym charakterze zdarzeń. Od prawa wymaga się aby pozwalało wnioskować „na podst awi e p r z yp a d k ó w z n a n yc h o p r z y p a d k a c h n i e z n a n yc h " oraz aby pozwalało wnioskować „z prz ypadkó w przeszłych o przypadkach przyszł ych ". W rodzinie alkoholicznej występuje ubóstwo. procesów i rozwoju. przypadki potwierdzające lub korygujące czasoprzestrzenny zasięg prawdziwości twierdzenia. Wśród zjawisk społecznych przykładem takiego typu prawidłowości mogłyby być środowiskowe uwarunkowania socjalizacji. Jedno z potocznych określeń determinizmu utożsamia go z twierdzeniem iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom. Np. Ich rola sprowadza się do uznania na ich podstawie określonej prawidłowości.jest poglądem mówiącym o możliwości przewidywania i odtwarzania biegu zdarzeń na podstawie warunków w jakich one zachodzą. Np. c) determinizm metodologiczny -jest regułą racjonalnego naukowego myślenia nakazującą rozpatrywać badane zjawisko we wszystkich jego zależnościach i szukać dla jego wyjaśnienia takiego zespołu warunków. Lublin 1970. c) prawidłowości funkcjonalne istnieją wówczas gdy określonym zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska związanego z nim organicznie lub czasowoprzestrzennie.3. Cechuje je otwartość ontologiczna i otwartość epistemologiczna czyli w każdym akcie poznania mogą pojawić się zdarzenia. Obok praw nauki i prawidłowości naukowych trzecim owocem procesu poznania jest sama nauka. Prawidłowość nauki Prawidłowością naz yw am y obiektywne. Dlatego też dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne będzie krótkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim są prawidłowości nauki. Szukając bardziej obrazowego określenia teorii naukowej można nazwać ni ą system zdań powiązanych ze sobą logicznie i rzeczowo oraz spełniających pewne kryteria pragmatyczne (Stanisław Kamiński . 1. zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp. wyższe kwalifikacje nauczycieli danej szkoły powodują.3. obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny. 179). Tak przedstawia się drugi zespół efektów poznania naukowego. polegają na tym. b) prawidłowości strukturalne. zanieczyszczenie rzeki powoduje jej biologiczne obumieranie. Jeśli zachowane zostaną określone reguły logicznego rozumowania wnioskowanie takie powinno być niezawodne. że po każdym zdarzeniu wcześniejszym (przyczynie) stale i koniecznie następuje zdarzenie późniejsze (skutek). matrycowe powielanie losów pokoleniowych (R. że dwa zdarzenia lub więcej zdarzeń stale występują łącznie tworząc określone jednolite struktury. Ze względu na rodzaj związków wyróżniamy następujące rodzaje prawidłowości: a) prawidłowości przyczynowe . Są narzędziem poznania a nie kryterium prawdy. Pomijając niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty ogólnego i generalizacji historycznej oraz różnic między nimi – chcę tylko uświadomić czytelnikowi ich użytkowe znaczenie.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Omijając filozoficzne spory toczone wokół treści i znaczeń tego pojęcia należy z naciskiem podkreślić doniosłe znaczenie instruktywne i instrumentalne założeń determinizmu teoriopoznawczego i metodologicznego. stale powtarz aj ąc e się z w i ą z k i l u b relacje cech i zdarz eń z achodz ąc yc h w rzecz ywi st oś ci .prawidłowość zbudowane na zasadzie wyczerpującego wyliczenia zamkniętej (choć nie zawsze) klasy przypadków. Inaczej ma się w przypadku generalizacji historycznej.

praw statystycznych lub generalizacji historycznych. Podobnych przyczyn możemy wymienić wiele.wnioskiem zachodzi stosunek wynikania logicznego.spotkamy się z wyjaśnieniem typu genetycznego. wyjaśnienie winno być ostatnim członem łańcucha przesłanek powiązanych ze sobą stosunkiem wynikania. Podobnie w temacie „unowocześnienie procesu dydaktycznego" . w którym prowadzimy wyjaśnienie. przewidywać i działać . historycznie. Pozwala weryfikować. Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwiniętej . Jest to zjawisko. c) brak konkurencyjnych sposobów spędzenia czasu. Taki rodzaj wyjaśnienia spotykamy w pedagogice głównie w badaniach historycznych ale nie wyłącznie. itp. które z góry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe). mówiąc krótko obejmować analizę całych epok historycznych. respektowanie reguł obowiązujących w danym języku. wyjaśnia rodzaj i nasilenie czynników powodujących zmiany w badanym przez nas obiekcie. instytucja w ciągu jakiegoś czasu. 1. 1. upraszcza ją i utrwala jej obraz. chaotyczna i bogata i jest to jej przyrodzona natura. któremu początek dają zdania spostrzeżeniowe a kończą prawa ogólne musi być poddany określonym manipulacjom metodologicznym aby pełnić określone utylitarne funkcje. Jest to zresztą zdaniem Nietzschego błąd ludzkiego poznania bo rzeczywistość jest zmienna. Obecnie natomiast pragnę scharakteryzować pojęcie i treść wyjaśnienia jako pewnego rodzaju sztuki poznawania i objaśniania rzeczywistości. Nietzschego teoria naukowa porządkuje rzeczywistość. Czy można sobie wyobrazić postawienie prawidłowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? Opis jako techniczny. Jest to na ogół próba odpowiedzenia na pytanie „dlaczego zaszło zdarzenie A" lub „jak doszło do zdarzenia A". „Przeobrażenie funkcji i struktury rodziny" .jest chyba doskonałym przykładem tego typu wyjaśnienia. Wreszcie wyjaśnienie „powstania i zadań placówek wychowania pozaszkolnego" musi posiłkować się interpretacja genetyczna.b) niesprzeczna wewnętrznie (koherentna) c) obiektywna (dowiedziona empirycznie) d) intersubiektywnie komunikowalna (informatywna) e) weryfikowana (twórcza). b) utrwalony wzorzec kulturowy. J est r o d z a j e m r o z u m o w a n i a p o l e g a j ą c y m na w yp r o w a d z e n i u u z n a n e g o z góry z d a n i a z i n n y c h z dań j u ż u z n an ych w skończonej liczbie kroków. Prawdopodobieństwo trafnego wyjaśnienia jest tym większe im więcej zdań (przesłanek.czyli racjonalizować cały obszar ludzkiej aktywności. oraz tym większe im częściej między zdaniami . operuje logicznie nieścisłą konotacją nazw zbiorowych. Pozwala opanować rzeczywistość. a staramy się go tylko wytłumaczyć. Może. Wyjaśnienie genetyczne daje obraz przemian. fazy procesu. jej pochodzenie. Możemy więc wymienić a) uwarunkowania historyczne. W yj aś ni ani e jest procedurą rozum owania m a j ą c ą na c e l u u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na p y t a n i e d l a c z e g o z d a r z ył o si ę „A". okupanta) itp. że w teorii poznania naukowego pojawia się sofizmatyczne poniekąd pytanie o cel poznania naukowego. idąca w lata i ich wielokrotności. inne są prawdziwe tylko hipotetycznie. porządkujący zabieg w procesie badawczym pojawi się nam w końcowych partiach podręcznika. zjawisko. Pozwala człowiekowi poznać świat. Teoria naukowa oprócz instrumentalno-metodologicznych funkcji pełni określone i ważne funkcje psychologiczne i kulturowe.przesłankami i zdaniem . czy odpowiedź na pytanie „jak jest" czy raczej na pytanie „dlaczego tak jest"? Nazwałem tak postawione pytanie sofizmatycznym — bo zawiera ono w sobie nieostre rozumienie terminów. Przykładem. Główną rolą teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognostyczna. który może być poddany operacji wyjaśniania jest zdanie „społeczeństwo polskie w nadmiarze pije alkohol". Wyjaśnienia genetyczne Najpospolitszym rodzajem wyjaśnienia naukowego jest wyjaśnienie genetyczne. zależności genetycznej lub celowościowej. w jakich dochodzi do przekształceń zjawiska. ukazuje okoliczności. rozumieć.1. Zdaniem F. Warunkiem poprawnego wyjaśnienia (zwanego też tłumaczeniem) jest posługiwanie się prawdziwymi przesłankami. przekształcenia może dzielić duża różnica czasu.4. Wyjaśnienie genetyczne dotyczy więc na ogół procesów i zjawisk dość znacznie rozciągniętych w czasie. pokierować tokiem jej spraw dla celów człowieka. jakim podlega proces. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje Wspomniałem już wcześniej. Odpowiednio więc zbudowany łańcuch zdań o różnym stopniu ogólności. kroków wyjaśniających) ma postać praw ogólnych. czy jego wyjaśnienie. co s p o w o d u j e „C".4. Czy oto jego zdaniem jest opis świata. e) celowe działanie instytucjonalne (np. Wśród wymienionych warunków naukowości występują zarówno dyrektywy logiczne jak również wymogi pragmatyczne. d) napięcia i stresy społeczne. zasady rozwoju. część jest prawdziwa na zasadzie „zgody powszechnej". Nade wszystko zaś rozdzielanie tych dwu zabiegów poznawczych w humanistyce jest szkodliwe. poszczególne zdarzenia. j a k a j e s t p r z y c z y n a „B". budowę. zrozumieć rzeczywistość. Część jest prawdziwa statystycznie. „jaka jest przyczyna stanu A".

Oto obyczajowość grupy pierwotnej wydaje nam się niekiedy całkowicie irracjonalna. Strukturę jakiejś instytucji można zrozumieć lub uzasadnić po zorientowaniu się w celach tej instytucji. Drugi nurt penetracji i rozważań . że zjawiska nie wywołują się wzajemnie. Jeden to śledzenie kształtu. Szukamy zatem dla wyjaśnienia faktów.to najprostsze zabiegi empiryczne i statystyczne pozwalające wnioskować o funkcjonalnym rodzaju zależności. poziomem materialnym rodziny a aspiracjami oświatowymi dzieci . Woda podnosząc swój poziom wyłącza silnik i pompa przestaje tłoczyć wodę. Wypływ wody powoduje włączenie pompy. praca chałupnicza i inne) te zaś powodują zmniejszenie zatrudnienia kobiet. często mogą zachodzić równocześnie. internaty i inne). W wyjaśnieniach genetycznych dystans czasowy między zdarzeniami może być znaczny. lecz tylko wpływają wzajemnie na swoje zmiany. Znana reguła pragmatyczna „post hoc ergo propter hoc" (po tym.to taki schemat rozumienia prawidłowości nie jest konieczny w sensie poznawczym. czyli instytucji. zaburzeniami funkcji rodzinnych. zjawiska lub procesu. ze skutku .3.udowodnieniu. Pogląd o funkcjonalnym rodzaju zależności bierze się z przeświadczenia. W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk. „po co istnieje instytucja". nigdy nie występują równocześnie. Przy założeniu istnienia zależności funkcjonalnych odrzucamy pojęcie przyczyny. nie pytamy „dlaczego". reakcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp. Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie „jak". Rozumowanie nasze obejmuje dwa wątki tematyczne. Występuje więc tutaj szczególna sytuacja sprzężeń wielokierunkowych. Oto zwiększone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie się placówek i instytucji wychowania pozaszkolnego (żłobki.w czasie analizy jest zachowanie tożsamości badanego obiektu badań. Zmiana zjawiska A wpływa na zmianę zjawiska B a ta zmiana powoduje zmianę zjawiska A. W procesie rozumowania odwracamy kolejność następstwa zdarzeń i rację wyjaśniamy. Także ich powstanie tłumaczone być może zamierzonym wywołaniem przez istniejący lub dopiero przyszły cel. tłumaczymy przez następstwo. Dopiero poznanie celów jakim służy wyjaśnia jej istotę i sens.2. instytucji lub zdarzeń okoliczności „przyszłych". jakie realizuje lub jakie jej postawiono. Pytaniem pomocniczym przy próbie interpretacji Ideologicznej jest „po co". badania z uwzględnieniem grup kontrolnych lub badania grup zróżnicowanych i obserwacja nasilania badanej zmiennej .to wyłowienie z materii historycznej zdarzeń. a więc wskutek tego). Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne Omówione wyżej typy wyjaśnień naukowych najpowszechniej spotyka się w empirycznych badaniach społecznych. faktów. warunków. Podobnie można snuć wnioski o zależności między zatrudnieniem kobiet a przestępczością nieletnich. urlopy wychowawcze. przedszkola. „jak zjawisko A wpływa na zjawisko B". Wyjaśnienie funkcjonalne Poprzedni sposób wyjaśniania zjawisk fizycznych a także społecznych jest bardzo rozpowszechniony z racji swej „oczywistości". oraz co bardzo ważne . Praca zawodowa utrudnia opiekę i wychowanie dzieci. świetlice. że taka zależność na pewno istnieje lub jej istnienie posiada wysoki stopień prawdopodobieństwa. Powstają więc inicjatywy i formy pomocy dla matek wychowujących dzieci (zasiłki rodzinne. Kwestia dowodu funkcjonalnej zależności między zatrudnieniem ko-biet-matek a niedostosowaniem społecznym lub np. Powstaje jednak wątpliwość czy cel jakiegoś działania nie jest tożsamy ze skutkiem tego działania? Jeśli tak jest istotnie w sensie ontologicznym . które sposobne są do teleologicznej interpretacji. Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i często stosowany sposób wyjaśniania nazywa się wyjaśnieniem funkcjonalnym. przyczynowej roli w przemianach „w stawaniu" się przedmiotu naszych badań. Np.4. Znanym powszechnie przykładem może być działanie domowego hydroforu. szczególnie w naukach przyrodniczych jest wyjaśnienie teleologiczne (celowościowe). to zaś otwiera nowy rynek pracy znowu głównie dla kobiet. A czy czułość matki i sankcjonowana kulturowa surowość ojca nie znajduje teleologicznego wyjaśnienia? Bo przecież ani genetycznie ani funkcjonalnie nie można ich wyjaśnić.to sprawa pewnych procedur badawczych i zabiegów statystycznych. 1. które były „przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej. lub „co jest przyczyną zjawiska A".4. Trudniej szukać przykładów w rzeczywistości społecznej z racji niejednoznacznego charakteru zależności i wielokierunkowych łańcuchów zależności. Tak więc częstym sposobem wyjaśniania. która tłoczy wodę do zbiornika. choć logicznie błędna jest dość powszechną regułą rozumowania i wyjaśniania. jakości i wszelkich cech „samego" obiektu badań. Równocześnie można wyprowadzić wiele innych zależności funkcjonalnych z tego samego zjawiska. którym owe fakty lub zdarzenia „służą". „po co zaszło zdarzenie A". 1. Zasada wyjaśniania celowościowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie. Inny też jest rozmiar czasowy zachodzących zależności. W wyjaśnieniach funkcjonalnych dystans czasowy między zdarzeniami jest niewielki. Nie wyczerpują one jednak różnych możliwości interpretacji zależnościowej między zdarzeniami lub zjawiskami. Rola badacza polega na selekcji i wyodrębnieniu zasadniczych zjawisk reagujących funkcjonalnie względem siebie.

Prawdziwość i skuteczność wyjaśnienia to nade wszystko efekt wnikliwej postawy poznawczej. Praktycznie niektóre wykazują podobieństwa i dlatego traktujemy je jako takie same. sylogizmy i schematy zdaniowe.Struktura nauki. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel.O narzędziach i przedmiotach poznania.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Zależy ono od badającego. od organizacji i wielu jeszcze okoliczności. J. Wspomniałem już. Warszawa 1982. Warszawa 1970. który przy pewnych warunkach gwarantuje niezawodność wniosków. zniknięciem książki ze stołu zabraniem przez osobę skoro przed wejściem tejże książka na stole leżała a po wyjściu znikła. proces są niepowtarzalne. Ponadto w pewnych okolicznościach i przypadkach określany typ wyjaśnienia może okazać się całkowicie chybiony w innych zaś jest bardzo użyteczny. W logice taka procedura wyjaśnienia nazywa się wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy się pełnym prawem naukowego obywatelstwa. Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie fragmenty. przedmiot i procedurę Klasyfikacja zastosowana do rodzajów badań będzie obarczona formalnymi i pozaformalnymi błędami. Należy tu przyznać. Warszawa 1972. Wyjaśnienie logiczne Wreszcie należy wymienić szczególnie ważny typ wyjaśniania naukowego .Prawa nauki. Każda zależność. od przedmiotu. Często należy je łączyć dla uzyskania pełniejszego obrazu istniejących zależności. zatem niektórzy członkowie ZHP są laureatami olimpiady matematycznej. jakby sztuki.Metodologia badań społecznych. To mała cząstka prac poświęconych teorii i klasyfikacji nauki. Są więc w istocie niepowtarzalne. Krajewski . Jevons . PWN. Literatura zalecana: Godnym zalecenia źródłem pogłębienia wiedzy o omówionych w rozdziale problemach są następujące książki: Stanisław Kamiński . stosując badania powtarzalne i inne procedury oparte o takie umowne przeświadczenia. Teoretycznie każde zdarzenie.to prawa logiczne. Najbardziej znane przykłady .wnioskujemy o przyczynach.który nasuwa najbardziej płodny sposób rozstrzygnięcia. Czasem także dobór odpowiedniego typu wyjaśnienia .4. a B jest większy od C. Warszawa 1960. albo jeżeli A jest większy od B.1. Stefan Nowak. Prawdziwość tych schematów gwarantowana jest samą ich wewnętrzną budową. Jeżeli każde S jest P i K jest S to K jest P.Zasady nauki. Such . Należy także dodać. 2. zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejścia. lub zależność między ich częściami nosi znamiona oczywistości. ROZDZIAŁ II Terminy i pojęcia badań pedagogicznych „Aby dobrze znać rzeczy trzeba znać ich szczegóły" La Rochefoucauld Próba klasyfikacji badań jest zamiarem ryzykownym. . 1. Logiczny sposób wyjaśniania zastosuje nauczyciel tłumacząc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki przez pojedynczych uczniów .O uniwersalności praw nauki. W. zmysłu poznawczego . Posiada . inne mniej owocne. Weźmy praktyczny przykład z podręcznika logiki: niektórzy uczniowie klasy są laureatami olimpiady matematycznej wszyscy uczniowie klasy są członkami ZHP. to A jest większy od C. Jedne z omawianych tu typów wnioskowania są bardziej.to kwestia jakby intuicji.O przyczynowości. każdy przypadek badań nosi indywidualne piętno. Nagel .Pojęcia i metody współczesnej humanistyki. Warszawa 1967. zależności jest nieskończona. Podobnie jak w wielu innych sytuacjach procesu badawczego . Warszawa 1985. Wrocław 1977. W.wyjaśnienie naukowe nosi indywidualne piętno swego wykonawcy. że badania naukowe są rodzajem twórczości.wyjaśnienie logiczne. Tadeusz Pawłowski . Izydora Dąmbska . Jest jednak pewien schemat rozumowania. że wszystkie inne rodzaje wyjaśnienia oparte są o określone prawidła wnioskowania logicznego. Warszawa 1968. Lublin 1970 r. Inne: Bunge M.4. E. że w większości przypadków szczególnie w humanistyce nie wystarcza jeden typ wyjaśnienia. organizację.S. fakt. Wyjaśnienia logiczne to właśnie rozumowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania. myślowego wypróbowania najbardziej właściwego sposobu interpretacji. Ilość sytuacji związków. Praca ta zawiera bardzo obszerną bibliografię prac z teorii nauki.pomocą kogoś bliskiego.

Coraz więcej badań organizowanych jest przez rozproszone zespoły. Efekty badań terenowych zarówno w obcej jak i polskiej tradycji socjologicznej i pedagogicznej były bardzo owocne i do dziś stanowią przykłady modelowych rozwiązań badawczych. K. Zawistowicz-Adamską. źródeł. lub badań resortowych pochłonęły wiele środków bez widocznych efektów poznawczych a nade wszystko praktycznych. Znamy objawy. II. S. Mówiąc bardziej ogólnie . Pietera z lat 50. coraz częściej jednotematyczne badania prowadzone są na wielkich obszarach kraju lub nawet w różnych krajach świata. kiedy to zespół ludzi obejmował badaniami pewien teren. Grellerówna. T. Służą badaniom zmian jakiejś cechy pod wpływem celowo wprowadzonego czynnika do badanego układu lub pod wpływem naturalnego upływu czasu i naturalnych okoliczności. Coraz powszechniej uruchamiane są ogromne zespoły badawcze. Odmienne w swych założeniach organizacyjnych są badania terenowe. Zespół badawczy jest starannie dobierany i specjalnie przygotowywany do badań. Wypada tu wymienić F. Ich przebieg jest zaprogramowany i ściśle kontrolowany. Nie znaliśmy jego skutków i przebiegu. J. że na studia wyższe idzie coraz mniej młodzieży wiejskiej? W badaniach weryfikacyjnych znany był nam tylko przedmiot badań. D. Dlaczego? co jest tego przyczyną? Jakie warunki powodują drugoroczność wśród uczniów określonej szkoły? Co sprawia. Szukaliśmy odpowiedzi na pytanie „jak". Badania powtarzalne (panelowe) . Badania terenowe mają mniejszy. Bujaka. Ranga uogólnień zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka. ich kierunku lub nasilenia. wszechstronnych. o wyspecjalizowanych zadaniach i komplementarnych obszarach badawczych. I. Szukamy odpowiedzi na pytanie „dlaczego". rozproszone po różnych instytucjach.to właśnie ów podział problemów badawczych między zespoły.to próba sprawdzenia skutków zastosowanych rozwiązań. z góry wyznaczony ze względu na jakieś jego cechy. Każde jednostkowe badanie dostarcza drobnego elementu budującego teorię danej dyscypliny. Badania teoretyczne . Posługuje się najczęściej wystandaryzowanymi narzędziami badań. Kursa. Takie właśnie badania były źródłem socjograficznych opracowań socjologów i pedagogów. Wychowanie w środowisku małomiasteczkowym. „co jest przyczyną zdarzenia”. prawa rozwoju i przemian badanej rzeczywistości. skutków działania jakiegoś układu. Aż prosiły się o takie badanie bardzo kontrowersyjne ongiś praktyki robotnicze dla studentów. Wywodzą się z tradycyjnej szkoły badań socjologicznych. M. pozwalającej budować uogólnienia.. W badaniach diagnostycznych znamy efekt „czegoś". W każdym badaniu empirycznym kryje się cząstka owego teoretycznego poznania. Znane u nas pod nazwą tematów węzłowych. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. generalizacje. Pisarski. Dudę-Dziewierz oraz zespoły opracowujące jakieś tematy wspólne. Mysłakowskiego. jako że i tutaj nie ma pełnej jasności. indywidualny badacz należy do rzadkości. wiemy co chcemy wyjaśnić. Z punktu widzenia celu badań wyróżniamy w pedagogice a) badania teoretyczne b) badania weryfikacyjne c) badania diagnostyczne Nazwy badań w zasadzie określają ich charakter. Warszawa-Lwów 1934. środowisko. Wzrasta liczba młodzieży narkotyzującej się. jakie rozstrzygają daje wrażenie badań kompleksowych. Kieruje takimi badaniami sztab ludzi.poszukujemy przyczyn. Wszystkie te badania wymagają specjalnych zabiegów organizacyjnych dla zachowania ich rzetelności. skutek . to także poszukiwanie cech. Z. Częstą praktyką jest powtórzenie badań w celu obserwacji zmian. Najpowszechniejsze badania . Suma tych zespołów oraz problemów. Dotychczasowa praktyka nie potwierdziła walorów takich badań zespołowych. że badany układ lub . że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne.to szczególny rodzaj badań oparty o kilka teoretycznych założeń i dość żmudne zabiegi organizacyjne. i najświeższe pedagogów toruńskich we wsi Ciche Górne. Badacz zakłada więc.to wszelkie poznanie zmierzające do gromadzenia wiedzy teoretycznej.jednak istotne walory porządkujące i wyjaśniające. Mysłakowskiego z lat 30. Odznaczają się takie badania wysokim stopniem jednolitości warsztatowej. Badania pedagogiczne może w większym stopniu niż gdzie indziej określane są przez cele jakim służą. Z. Można zatem wyróżnić z tych względów: a) badania zespołowe b) badania terenowe c) badania powtarzalne (panelowe) Samotny. Byłoby rzeczą bardzo interesującą przeanalizować warsztat i efekt badań w tak różnym czasie jak badania Le Playa z drugiej połowy XIX w.możemy uznać. Inny sposób podziału badań przyjmiemy stosując kryterium organizowania ich przebiegu. okoliczności i uwarunkowań.to badania mające na celu diagnozę określonego stanu rzeczy lub zdarzenia. często ściśle określony zasięg terenowy. Ich osobliwość . właściwości zdarzeń i procesów. Badania weryfikacyjne . Takie badanie stosujemy szukając wad i zalet „tradycyjnego" i „nowoczesnego" modelu rodziny i stosunków wewnątrz rodziny. np.

aby w zmiennych warunkach i czasie badały jednak to samo. oczywiste. „Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania się ilości młodzieży chłopskiej na studiach wyższych". „Rola wychowawcza i kształcąca wakacji wobec dzieci szkolnych". Badania wyjaśniające szukają przede wszystkim związków między cechami. Ajdukiewicz egzamplifikując ich gramatyczny charakter podkreślał jednoznaczność pierwszych i wieloznaczność drugich. W tych obrazach zawarte są określone sugestie wyjaśniające. dają szansę różnorodnych odpowiedzi. Źródłem tego rozróżnienia jest istnienie w logice 2 rodzajów pytań: tzw. wymagającym dużej znajomości rzeczy. „Subiektywne i obiektywne przesłanki postawy niechęci nauczycieli do reformy szkolnej". że me może ono być ścisłe. Dominują tu badania źródeł. zawierają w sobie wiele niejasności. Wyróżniamy zatem: a) badania opisowe b) badania wyjaśniające Badania opisowe mają za przedmiot pojedyncze zjawiska. Ufa wreszcie. zastosowania trafnych i rzetelnych narzędzi badań. Z tego względu wyróżnić można a) badania instytucji b) badania zbiorowości c) badania zjawisk i procesów Rozróżnienie powyższe zawiera sugestię. Trudności organizacyjne odnoszą się do identyfikacji elementów układu (czasem nawet po latach). Są wielowątkowe bo poszukują różnych możliwości wyjaśnienia. często tylko hipotetycznie rozstrzygalne. Powyższe sformułowania. Przy badaniu zjawisk rozproszonych często na wielkich obszarach i zbiorowościach znowu musimy się uciec do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. rozstrzygają problemy zawierające co najmniej dwie zmienne. Ścisłość definicyjna klasyfikację taką uczyniłaby nieużytecznym . pośrednio metoda badawcza. opinie nauczycieli o reformie szkolnej. których wyjaśnienie może być jednoznaczne. Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formułowane problemy jest zabiegiem trudnym. którego owocem jest opis sprawozdawczy. Badania panelowe choć oparte o kruche zasady empiryczne i posługujące się zawodnymi regułami wnioskowania są niezwykle atrakcyjną formą poznawania genezy i kierunku zdarzeń społecznych. że innych procedur badawczych wymagają badania opisowe i zespołowe. Wrażenie takie jest uzasadnione poniekąd. jak i zróżnicowanie przedmiotowe. K. Weźmy oto jako przykład badanie placówki wychowawczej. III. iż w jego typologii odgrywają rolę zarówno czynniki organizacyjne. zabiegi statystyczne. 1) problemów dotyczących cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze jakby fakty.pewne zdarzenia są takie same w dwu punktach czasu. oraz 2) problemów dotyczących relacji i związków między zmiennymi czyli pytań o złożone zależności. zmiennymi. Szczególnie kusząca jest możliwość świadomego kształtowania rozwoju wydarzeń „tworzenia" nowych jakości przez celowe wprowadzanie czynnika eksperymentalnego. Przykładem takich badań może być skład socjalny studentów. Są jakby „bogatsze" w problematykę i zakres tej problematyki. Pierwsze zaczynają się od partykuły „czy" i wymagają odpowiedzi „tak" lub „nie". sposób spędzenia wakacji przez dzieci szkolne. które dają fotografię. rejestracyjne i opisowe sposoby gromadzenia materiałów. Jakby określają naszą niewiedzę. wymagają namysłu i określonego poziomu orientacji w problematyce. pytań rozstrzygnięć i pytań dopełnień. Kolejnym kryterium podziału badań jest przedmiot naukowego poznania. skale. Charakteryzując w ten sposób zróżnicowanie proceduralne badań mam świadomość. W badaniach zbiorowości dominują techniki kwestionariuszowe. IV. Te dwa rodzaje pytań dają podstawę do rozróżnienia 2 typów problemów badawczych. istoty i charakteru procesów wychowawczych. Na koniec należy wymienić jeszcze jeden typ klasyfikacji badań. eksperymentalne sposoby wywoływania reakcji. To najczęściej badanie. albo inaczej mówiąc poszczególne rodzaje badań nie mogą korzystać z formalnej właściwości klasyfikacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu Ten obszar działalności intelektualnej człowieka jest bowiem niesłychanie zindywidualizowany. Każdy przypadek stwarza inne szansę i inne konieczności powszechnym zjawiskiem będzie krzyżowanie się różnych typów badań i reguł postępowania. Drugie zaczynają się najczęściej od wyrazu „jak" lub podobnie i nie mogą być skwitowane tak definitywną odpowiedzią. zdarzenia. indywidualne zdarzenia. że badane zdarzenie lub układ są względnie izolowane. zachowania szczególnej staranności i jednolitości podejścia badawczego u kolejnych uczestników badań. dominujących i uzupełniających. wszelkiego typu testy. tak zresztą jak i wrażenie. Ale w każdym przypadku za okoliczność rozstrzygającą przyjmują kryterium dominujące. zbiorowości. jeśli pominąć niedoskonałości języka autora. Wymienione przykłady zostaną sformułowane w tym wypadku inaczej. także elementu intuicji bądź fantazji. badania powtarzalne i zespołowe. zależności między zjawiskami. Przenosi innymi słowy na zjawiska społeczne cechy i właściwości fizycznych bądź chemicznych układów doświadczalnych. ale bez odrębnych badań mogą to być tylko domniemania nieuprawnione empirycznie. jej struktury. Tu dominują sondaże ankietowe. gdzie dominującym kryterium podziału jest procedura badawcza. To różnego typu sondaże i badania statystyczne zbiorowości. że na układ lub zdarzenie oddziaływają w określonym kierunku tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejące. Intuicja badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiegoś zjawiska. funkcji efektywności. Po wtóre zakłada. poszukują przyczyn głównych i wtórnych. dokumentacji. często kontro-wersyjnych.

Dzięki temu dość ściśle będziemy mieć wyznaczony zakres badanych zjawisk. Drugie wywodzą się z pytań dopełnień i odpowiedzi na nie są złożone. a poznanie takie. możemy domyślać się nawet kierunków tych zależności. 2. wymagającym poważnego namysłu i pewnego zasobu wiedzy. wielowarstwowe. kulturalnego itp. praw społecznych. Bo choć problemy badawcze określają zakres naszej niewiedzy. jednak aby można było kierować ich przebiegiem. Bechelarde powiada iż „nie ma nauki. ad 1) „Jakie są rozmiary dojeżdżania młodzieży do szkół ponadpodstawowych". potrzebna jest wiedza bardziej szczegółowa o przedmiocie naszych zainteresowań. W fazie koncepcji nie można niestety zdobyć całkowitej pewności. Problemy badawcze pośrednio stanowią podstawę do typologii zmiennych zależnych i niezależnych a także wskaźników do zmiennych. Problem badawczy.2.to ważne atrybuty badacza humanisty i taką postawę wywołać miała zaprezentowana klasyfikacja. Formułowanie hipotez Dochodzimy w tym miejscu do momentu. Możemy zdawać sobie sprawę z istnienia zależności między dwoma zjawiskami. Do pierwszej należą wiadomości o przedmiocie badań i to wiadomości typu demograficznego. Od problemów także zależy. będącymi w dyspozycji instytucji. Tak ważny. Ta otwartość poznawcza i elastyczność wykonawcza . Muszyńskiego wedle którego problemy dotyczą dwu kategorii faktów: a) własności „przedmiotów". Problemy a hipotezy 2.schematem. ale dopiero z treści problemów dowiadujemy się. metod. po wtóre może doprowadzić do ważnych ustaleń naukowo-poznawczych. że francuski uczony G. 1) Otóż sformułowane problemy muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy. Formułowanie problemów badawczych jest więc ze wszech miar ważnym zabiegiem.1. Pierwsze wywodzą się z pytań rozstrzygnięć i odpowiedzią na nie jest definitywne i jednoznaczne „tak". „jest tak i tak" itp. w którym konieczna jest pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. oraz znajomość badań i wyników badań podobnych lub zbliżonych zagadnień na innym terenie.2. Musimy zaufać naszej wiedzy i intuicji badawczej. 2. obiekcie lub zjawisku. czy problem posiada te dwa istotne walory. Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań. jeśli chcemy aby był prawidłowy. Najlepszym źródłem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu. ad 2) „Jaki jest wpływ dezorganizacji rodziny na aspiracje oświatowe młodzieży". uciec się można do badań wstępnych. uwarunkowane. ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące. Np. „nie". czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji. przy celowym braku ścisłości definicyjnych miała ukazać tylko główne obszary penetracji intelektualnej humanistyki' Służyć może uświadomieniu niezwykłego zróżnicowania procesu badawczego w zakres. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości tym samym określają teren badawczych poszukiwań.2. Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny. zawarty w temacie badań. Dokonana typologia. 2) Drugim warunkiem poprawności sformułowanych przez nas problemów. zaznaczyć trzeba. 3) Trzecim warunkiem poprawności problemu badawczego jest jego rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna. Przeprowadzamy wówczas rodzaj sondażu dla zdobycia podstawowych wiadomości o interesującej nas społeczności. jest konieczność zawarcia w nich wszystkich generalnych zależności między zmiennymi. . Jakość wiedzy potrzebnej dla sformułowania hipotez roboczych można podzielić na 2 grupy. Po pierwsze może przynieść określone korzyści praktyczne. Oczywiście skutki te nie wykluczają się wzajemnie. Do drugiej grupy wiadomości zaliczyłbym wiadomości ogólne z zakresu wychowania. Na marginesie tego postulatu należy przypomnieć trafne propozycje H. ankieta wśród dzieci na temat wielkości rodzin itp. rozmowy z opiekunem społecznym. W naszym przypadku mogłoby to być: zapoznanie się z danymi urzędowymi. przedmiotem badań może być rodzina wiejska. elementów socjologii. jakie techniki i narzędzia dobieramy aby je rozwiązać. to aby zrobić to trafnie trzeba sporo wiedzieć o przedmiocie naszych badań. że badać będziemy wpływ rodziny na aspiracje jej młodzieży. bez wyraźnie postawionego pytania". Formułowanie problemów stanowi więc ogromnie ważny etap w koncepcyjnej fazie badań. W przypadku zupełnego braku wiadomości pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala na ich szybkie poznanie. to kwestia nawet paru lat.2.. oraz b) relacji łączących zmienne. Stanowią podstawę tworzenia hipotez.e jego celów. Np. ekonomicznego. problemy. Rozstrzygnięcie problemu badawczego może mieć dwojakie konsekwencje. polegający na precyzyjnym rozbiciu tematu na pytania. bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu. przedmiotu i organizacji narzucających badaczowi za każdym razem inne dyspozycje i wymagających innej postawy poznawczej. Formułowanie problemów badawczych. Zabieg ten musi jednak spełniać kilka warunków.

To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliżować naszej inwencji badawczej. Hipoteza wreszcie powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej. że nie można w nie wątpić". że . ale nie może go zastąpić.zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków. że podstawą uogólnienia jest prawie zawsze badanie niepełnej liczby elementów jakiegoś globalnego zbioru. Hipoteza w badaniach pedagogicznych przybiera najczęściej kształt zależności prawdopodobnej dwu zjawisk. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Hipoteza w dalszym toku postępowania badawczego może być udowodniona przez zebranie danych popierających wysuwaną zależność lub obalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych świadczących o fałszywości założenia. Hipoteza musi określać zależności między zmiennymi. co i jak należy zbadać. Wydaje się. do prawd ju ż ogłoszonych. powiązań między jego elementem.podobnie jak bywa w autentycznych badaniach . Hipotezy buduje się wierząc. Badania takie w pedagogice bardzo często.Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakresów można dopiero przystąpić do formułowania hipotez. Tę śmiałość sankcjonuje wielki Einstein pięknym aforyzmem: „nie dokonuje odkryć. Orzekamy o właściwościach małżeństw rozwodzących się na podstawie badań wybranego celowo lub losowo zbioru małżeństw. książką. Posługiwać się możemy dwoma rodzajami hipotez w zależności od stopnia ich ogólności. lecz w dziedziny niepoznane. Brak wszelkich placówek oświatowych.mogą być prawdziwe lub fałszywe.. Kotarbiński 1960). jak przeprowadzić eksperyment pedagogiczny. w przekonaniu o uniwersalności związku przyczynowoskutkowego. Ich znaczenie. lub „powstanie wielkiego zakładu przemysłowego wpływa na zwiększenie zainteresowań młodzieży wykształceniem technicznym". Wprawdzie nie na teren irracjonalnych dywagacji. jego wielkości i proporcji itp.: „niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego wpływa ujemnie na ambicje naukowe dzieci". Stanowią one równocześnie wyzwanie badawcze. aby: „nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. Natomiast jego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznościami tworzy zależność. Reguły te określają właściwą liczebność próby oraz inne statystyczne cechy zbiorowości badanej. Pojęcie modelu w badaniach społecznych W badaniach społecznych regułą jest budowanie uogólnień w oparciu 3 indukcję niezupełną.) na p o d s t a w i e d a n y c h w y j ś c i o w y c h " (T. W przypadku badań indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojęciowa. często nie doceniane. Podział ten ma swoje uzasadnienie w przypadku prowadzenia badań wyspecjalizowanych. Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez obejmujących wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska. kto nie bada niemożliwości". za p o m o c ą k t ó r e g o t ł u m a c z y m y d a n e f a k t y c z n e . aby ściśle ograniczyć zasięg swego znaczenia. p r z e t o t a k ż e w s z e l k i d o m y s ł . brak inteligencji.wyprowadzane z uogólnienia prostych obserwacji. że podawane przykłady nie roszczą sobie prawa do prawdziwości. z pozoru niesposobne do poznania. śmiałości w formułowaniu hipotez. Pragnę uczynić zastrzeżenie. Są tylko przykładami o tyle doskonałymi. Zbudowanie hipotez jest zabiegiem polegającym na zbudowaniu domniemanej teorii dotyczącej natury zjawiska. jak zbudować kwestionariusz. jest jednak bardzo istotne. stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań. 1. W posługiwaniu się hipotezami obowiązuje ostrożność. Nie dotyczy zaś poszukiwania wiedzy i śmiałości w podejmowaniu tematów.Hipotezy proste . O określonym poziomie kulturalnym czy materialnym możemy mówić. Bardziej jasny staje się wówczas sam problem i znacznie łatwiej opracować można cały warsztat badawczy i techniki badawcze. obiektu lub zjawiska. Określają. jak będą wyglądały nasze techniki badawcze i główne k ie ru n k i badań. w socjologii prawie wyłącznie kierują się regułami statystycznego doboru próby reprezentacyjnej. . brak zainteresowania prasą. który stanowi określoną. poznane szlaki. Kartezjusz apeluje do nas. Innymi słowy hipoteza może kierować poznaniem. Niektórzy socjologowie dzielą hipotezy na teoretyczne i robocze.. np. że szczypta niemożliwości w hipotezach jest zawsze bardzo pożądana. że w naturze panuje pewien ład. A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności interesujących badacza oraz cech środowiska. Ten apel wielkiego filozofia. Moim zdaniem bardziej pożyteczne jest sformułowanie wielu szczególnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. odnosi się jednak do finału poznania. brak kontaktów ze środowiskiem kulturalnym będą uważane za wskaźniki niskiego poziomu kulturalnego środowiska . która w pewnego typu badaniach. może stanowić hipotezę wyjściową do badań sprawdzających jej prawdziwość. osiągniętego (. Oznacza to. a wi ęc t e ż i d o m y s ł w p o s t a ci uogólnienia. Typowanie cech znaczących może się dokonać w oparciu o znajomość wskaźników tych cech.3. 2. Będziemy zatem używać określenia hipotez bez tych przymiotników. często bardzo małą część ogólnego zbioru. — Hipotezy złożone . zespołowych i robionych na wielkich populacjach. Jest pożądane wychodzenie poza utarte. 2.cechy tego środowiska. „ H i p o t e z ą n az yw a się wszelkie twierdzenia częściowo t yl k o uzasad n i o n e . znając szereg wskaźników określających poziom danej cechy. . Nie wolno nam faktów dobierać lub odrzucać w zależności od ich „przylegania" do prawdopodobieństw zawartych w hipotezach. Od hipotez bowiem także zależy. Powinna być na tyle precyzyjna.

Wilson 1964). czyli posiadają swoje konkretne l u b statystyczne desygnaty. skutki. czasu wolnego. obserwacji i opisowi. l u b wię ks z oś ć cech obu u k ł a d ó w j e s t a n a l o g i c z n a a u k ł a d m o de lo w y je s t ba r dz ie j d o s t ę p n y poznawczo. k t ó r y s t a n o w i n a r z ę d z i e p o ś r e d n i e g o p o z n a n i a i n n e g o u k ł a d u p r z ez to. towarzyszące mu oraz spowodowane przez nie. syndrom osamotnienia) są głównymi. Badając wielkomiejską szkołę średnią nie należy wniosków przenosić na system oświatowy kraju.4. Istnienie takiego podobieństwa upoważnia do dokonywania operacji poznawczych na układzie modelowym czyli zastępczym i myślowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z układu modelowego na układ inny. Oczywiście badamy także ich genezę.Mniej znane są metodologiczne reguły budowania uogólnień w oparciu o badania niepełne (Sztompka P. Każde jednak zjawisko posiada . że podobne zdarzenia zachodzą w podobnych okolicznościach" . W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny. Nasuwa się pytanie. że podobnie swą rolę spełniają inne domy. rodzaje. zdarzeń. konstytutywnymi składnikami zjawiska. lub statystyczny obraz jej funkcjonowania. 2. Używa się więc terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejąc przez to jej strukturę. które przyjęło się w metodologii nazywać zmiennymi. Poza kryterium obiektywnej zdroworozsądkowej analizy podobieństw dwu układów. bądź skutki wychowawcze działalności młodzieżowego domu kultury w Tarnowie do efektywności wychowawczej placówek wychowania pozaszkolnego. Wszelka niepewność co do istnienia miedzy zdarzeniami. obiektami lub procesami relacji modelowej winna być powodem wzmożonej ostrożności w przenoszeniu wniosków i uogólnień. Należą do nich: opuszczenie przez rodziców (fizyczne). procesów nie można sformułować żadnych formalnych kryteriów. Np. Powodzenie badań na obiekcie zastępczym czyli modelu zależy od istnienia między przedmiotami. M o d e l to u k ł a d . jak również jako reguła wspomagająca poprawne wnioskowanie i budowanie uogólnień. okoliczności zaś to warunki i cechy wywołujące zdarzenie. organizację życia). nasilenie. Te trzy cechy (lepiej zespoły cech. W sumie to co daje się zaobserwować w każdym zdarzeniu lub zjawisku — to kilka podstawowych cech konstytutywnych dla danego zdarzenia. badając podkulturę młodzieży nie należy formułować wniosków o kryzysie moralnym społeczeństwa. Rozterki dotyczącej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie zastępczym czyli modelu na przedmiot właściwy. Pamiętać też należy. poczucie osamotnienia (stan psychiczny). które poddajemy analizie. obiektywnego podobieństwa. Empirycznie jednak opisujemy go przez typologię głównych cech (czyli zmiennych) tego stanu. Z drugiej strony badając dostępny poznawczo (czyli dostępny fizycznie. model aktywności kulturalnej studentów (rozumiejąc przez to strukturę zajęć. Przy zalecaniu ostrożności w budowaniu uogólnień należy jednak uznać prawo każdego badacza do budowania uogólnień sprawozdawczych pod warunkiem wykonania badań zgodnych z regułami metodologicznymi oraz. Wilson (Z. Wymienione znaczenia mają charakter empiryczny. Model występuje też w znaczeniu „przeciętnej" czyli teoretycznej wielkości wynikającej z wielkości rzeczywistych obliczonej jako ich przeciętna. Oto weźmy przykład zjawiska „sieroctwo społeczne". Mówi się więc o modelowym (czyli wzorowym) stanie przedsiębiorstwa.to suma ontologicznych faktów i przysługujących im właściwości. Otóż w metodologii spotykamy pojęcie modelu rozumianego jako narzędzie poznania. zbiorami. obiekt globalny również rozstrzygnąć nie można jednoznacznie.B. Na czym polega owo podobieństwo zdarzeń i podobieństwo okoliczności? Otóż zdarzenie .laka bowiem będzie zasadność (formułowania) opinii i budowania uogólnień na temat polskiej młodzieży robotniczej na podstawie badań młodych robotników Nowej H u t y lub oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie badań jednej placówki. Tak wiec za irracjonalne uznalibyśmy istnienie relacji modelowych miedzy trąbą słonia a pierścienicami. możemy domniemywać. na miejscu) dom dziecka pod względem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie społecznym. że j e s t do niego w i s t o t n y sposób p od o b n y. w psychologii używa się określenia syndrom. funkcje. Sam termin model pojawia się w wielorakich znaczeniach. o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunków rodzinnych. W t ym przypadku modelem zastępczego poznania była rodzina statystyczna. że uogólnienia dotyczyć będą ściśle obszaru spraw badanych. że rozpraszaniu niepewności bądź utwierdzeniu wniosków służą badania weryfikacyjne. zjawiskami racjonalnego. Występuje więc model w znaczeniu normy czyli określonego pożądanego stanu rzeczy. arbitralny cha rakter i podejmuje ją sam badacz. odtrącenie przez rodziców (stan emocjonalny). ule logicznie zasadne uznamy podobieństwo młodych robotników Nowej Huty i młodych robotników w Polsce. sposoby kompensacji i terapii. Bardzo złożony społecznie proces i skomplikowany stan psychiczny. Inaczej rzecz się ma z pojęciem modelu jako kategorii metodologicznej. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych „Cała nauka opiera się na założeniu. globalny. Stwierdzając w roczniku statystycznym wzrastającą z roku na rok ilość rozwodów mamy prawo domniemywać istnienie licznych okoliczności kryzysogennych w polskiej rodzinie. 1973).B. Teoria modelu jako narzędzia poznania jest bardzo pożyteczna zarówno jako źródło określonej postawy badawczej. manifestacje. . uczestnictwo w placówkach itp.napisał E. całościowy. jaki stopień podobieństwa upoważnia do takich operacji i rodzą się rozterki odnośnie prawomocności wniosków i uogólnień.). za bardzo ryzykowne przyjęcie istnienia tej relacji między rodziną szwedzką a rodziną japońska.

Wśród zmiennych wyłowiliśmy „plany dotyczące kształcenia" oraz „rodzaj środowiska rodzinnego". że inne cechy będziemy badać interesując się procesem dydaktycznym w klasie a inne wówczas gdy badać bodziemy więzi nieformalne między dziećmi oraz ich pozycję w grupie. Otóż wskaźnikiem będzie liczba rozwodów na 10 tyś. Np. 2. zdefiniowania. obserwowalnych mierzalnych równoważników. W jednym przypadku jakaś cecha wpływa na ilość. jaki jest kierunek zależności między nimi. rozmiary alkoholizmu. Jest to bardzo udana definicja wskaźnika. bądź wreszcie z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w y ż s z y m od p r z e c i ę t n e go iż zac h o d z i z j a w i s k o . określają ich cel. W zależności od tego jedne zmienne nazywają się zmiennymi niezależnymi a drugie zmiennymi zależnymi. Te zmienne muszą być takie aby mogły być empirycznie poznawane. Jest więc zmienną niezależną. nasilania się). jaka jest badana cecha nazywamy wskaźnikami. „ W s k a ź n i k . kierunek zmian innej osoby. Zmienną niezależną będzie w tym wypadku środowisko rodzinne a zmienną zależną plany kształcenia. bezpieczeństwo na drogach. Jest oczywiste.2. Wskaźnik jest tu równocześnie zmienną. lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny. z d a r z e n i e l u b z j a w i s k o na po ds t aw i e z a j ś c i a którego w n i o s k u j e m y z pewnością. Znaczy to np. mierzone. Są to jednak już pewne warianty wymienionych już zmiennych lub w przypadku zmiennej globalnej określanie różnego stopnia ogólności i szczegółowości zmiennych. która determinuje jej ilość. skutki nadmiernego zagęszczenia klas szkolnych.1. W badaniach zmienne mogą pełnić różną rolę. Przy badaniu kryzysu rodziny. albo na 1000 małżeństw.to zespół cyfr a zmienna to sformułowana przez nas tendencja (wskaźnik wzrostu. „istnienie pomocy dydaktycznych". Te empiryczne czynniki wskazujące. że ta pierwsza będzie warunkowana przez drugą. Wymaga tylko praktycznej egzemplifikacji. Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiegoś zdarzenia czy procesu . Jak choćby z powyższych przykładów widać zmienne mogą.to jakby rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone. Badamy aspiracje życiowe młodzieży. empirycznie nieinstruktywny. Badacz musi wybrać i nazwać cechy (zmienne). opisywane. Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa podstawowe typy jest ogromnie ważna bo określa kierunek badań a także rozwiązania techniczne warsztatu badawczego. Nie jest to ani wyczerpująca ani prawidłowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujących kryzys rodziny. Również tożsamość zmiennej i wskaźnika będziemy obserwować przy następujących zmiennych: przestępczość nieletnich. ilość telewizorów. Nowak 1970). a która podlega wpływom. skutki wychowawcze i społeczne c/. Wśród cech (zmiennych) tego zjawiska przyjęliśmy i takie: wydatki na „życie kulturalne" oraz poziom dochodów. poziom wiedzy i przygotowanie rodziców do wspólnego życia itp. Wydaje się bowiem. „wykształcenie nauczycieli" „pora rozpoczynania lekcji" itp.y kontekst kulturowy. We wszystkich tych wypadkach dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej. Znacznie ważniejsza jest świadomość jaki jest związek między poszczególnymi cechami. mieszkańców. „ilość dzieci w klasie". które tworzą. Przyjęte zatem przez badacza zmienne nadają badaniom kierunek. Termin „kryzys rodziny" jeśli staje się w jakiejś konfiguracji częścią tematu badawczego jest warsztatowo. że wskaźnik . Ich typologia zależy od tego czy chcemy znać źródła czy przejawy zjawiska. składają się na to zjawisko „kryzys rodziny". jakość lub kierunek rozwoju i wówczas jest zmienną zależną. tyle. bądź z określonym prawdopodobieństwem. jakość. Nie taki podział zmiennych jest jednak najważniejszy. Mogą to być: wskaźnik rozwodów. W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas analizowana w połączeniu z inną. albo ilość rozwodów na każde 100 zawieranych małżeństw. zdarzenie lub proces. Poziom dochodów rodziny robotniczej (zmienna niezależna) wpływa na formy życia kulturalnego tejże rodziny (zmienna zależna). że w tym przypadku mamy do czynienia tylko z różnym stopniem ogólności zmiennych.takie zmienne i w każdej sytuacji badawczej musimy umieć odszukać i nazwać zespół zmiennych tworzący jakiś fakt.4. aspiracje k ul turalne dzieci (zmienna zależna). Wskaźniki i ich rodzaje Aby komunikatywnie opisać zmienne bądź to ilościowe bądź jakościowe musimy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny. 2. Spotkać się można jeszcze w podręcznikach metodyki badań z określeniem zmiennej pośredniczącej. bo jak większość pojęć w metodyce badań społecznych najłatwiej się definiuje kontekstowo. Rozmiary alkoholizmu . czyli pierwsza będzie zmienną zależną a poziom dochodów zmienną niezależną. ilość sierot społecznych. globalnej i inne. recepcja przekazów telewizyjnych). Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. która wpływa na inne. k t ó r e nas i n t e r e s u j e " (S. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje Typologia zmiennych . przyjęliśmy jako jedną ze zmiennych rozwody. Ale życie kulturalne rodziny (zmienna niezależna) określa. zaburzenia funkcji opiekuńczych i emocjonalnych. dla opisania lub ocenienia „warunków nauczania" (zmienna) przyjmujemy np. być wyrażone ilościowo (wskaźnik rozwodów. zagęszczenie klas szkolnych) lub jakościowo (przyczyny rozwodów. a właściwie z różnym sposobem ich określania. wpływa na zainteresowania. liczone.to p e w n a cecha.oznacza decyzję pod jakim względem będziemy badać zdarzenie czy proces.4.

że wystąpiło zjawisko choroby. Innego przykładu dostarczają badania nad młodzieżą wiejską na studiach. bezpieczeństwo na drogach . że zaniżone aspiracje są wynikiem poziomu funkcjonowania szkoły wiejskiej. że istotnie taka forma życia w placówce wystąpiła. ale o niewiadomym charakterze. szukamy innych faktów (wskaźników). który jak dowodzą badania i uczy doświadczenie może pojawiać się w pewnych postaciach także we własnej rodzinie. Reguła niniejsza powinna być jedną z naczelnych zasad metodyki badań społecznych. może ich nieudolność życiowa. obserwowalnym i zmienna. Wychowawcza może domyślać się w swojej placówce istnienia tzw. Wnioskujemy więc o istnieniu jakiegoś zdarzenia. szerzej.znaczy to. empirycznym związkiem zależności. Ten człowiek może być jednak chory. Takie wskaźniki nazywane bywają czasem wskaźnikami inferencyjnymi. szukamy jego potwierdzenia. ale jest to szczególny przypadek wskaźnika empirycznego. które potwierdziłyby istnienie domniemywanej cechy. którą wskazuje (określa. Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak prostym. sposób zachowania apatyczny lub agresywny . Dopiero szczegółowe badania potwierdzają rzeczywisty stan sieroctwa społecznego. oceniamy lub uznajemy za istniejące na podstawie bezpośredniej. zauważył bowiem określone zachowanie młodzieży np. Widząc kogoś leżącego na ulicy domniemamy. Spory wokół problemu trwają od dawna. Tradycyjnie będzie to woń alkoholu. Znajduje ona zastosowanie w różnych etapach badań i służy różnym celom. Może to być zmianowa praca rodziców. czego nie obserwujemy. zjawisk służące analizie. Dla nas wypływa z tych przykładów ważne doświadczenie i praktyczna reguła. również społecznych wskaźnik W może wskazywać zjawisko Z. Ale właśnie taka jest natura poznania społecznego. Szukamy więc innego wskaźnika cechy opilstwa. Starannie odrobione lekcje u dziecka są empirycznym wskaźnikiem określonej postawy wobec nauki. Pewna suma faktów i zachowań dziecka będzie wskaźnikiem jego przynależności do grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktów i zachowań może wskazywać na zaburzenia funkcji rodziny bez przynależności do bandy. Jeśli jej braknie . Taki rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem empirycznym.określamy przez wskazanie ilości wypijanego alkoholu. To grozi popełnieniem pomyłki albo co najmniej zawężeniem prawa do generalizacji. Częściej jednak zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia czy procesu opisujemy. zaniedbany wygląd dziecka. We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakieś zjawisko. Wszystkie twierdzenia. 2. pełną rodzinę. definiuje) jest zjawiskiem obserwowalnym. które jest wskaźnikiem czegoś. gorączka zaś jest empirycznym wskaźnikiem choroby. drugiego życia. że młody człowiek został wciągnięty do bandy lub innej grupy nieformalnej. Tymczasem dziecko ma zamożną.. że jest pijany. czego się tylko domyślamy. Klasyfikacja jako narzędzie poznania Wśród prawideł racjonalnego postępowania znajdujemy „W rozprawie o metodzie" . jakie budujemy w naukach społecznych w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników mogą być obarczone ryzykiem błędu. których istnienie dowodzi istnienia całej zmiennej. „ludzie". przestępczej. Następnie każdej zmiennej trzeba wynaleźć i racjonalnie przypisać maksymalną ilość empirycznych wskaźników. Podkreślanie ich odrębności i szczególności w badaniach pedagogicznych byłoby niewłaściwe z tej racji. ale te same wskaźni ki w świetle doświadczenia i znanych teorii zdają się dowodzić iż przyczyna leży w warunkach materialnych tej młodzieży.). Wskaźnik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym. Np. że większość procesów poznawczych i schematów wnioskowania przebiega wedle takich właśnie reguł. może wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. Poprzedni podrozdział jest przykładem. Taki zaś rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem definicyjnym. . Wszystkie te zmienne mają charakter ilościowy. Określona ilość faktów (wskaźników) wskazuje. Otóż w badaniach pedagogicznych. że obowiązkiem badacza jest troska aby każdy problem badawczy został rozczłonkowany na maksymalną ilość cech (zmiennych) określonych przez zakres problemów. To twierdzenie wymaga krótkiego komentarza.Kartezjusza regułę nakazującą dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek.5. ale także może wskazywać zjawisko T. opuszczanie lekcji. Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mogą być empirycznym wskaźnikiem warunków wychowawczych w internacie (oczywiście nie jako jedyny wskaźnik). że oba zjawiska mają w tym swój udział. Aby zyskać potwierdzenie istnienia takiego faktu musi szukać często żmudnie innych zdarzeń (wskaźników) wskazując.ilością wypadków..wskazują na dezorganizację życia rodzinnego. nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywódca czy inni tzw. Wypieki u dziecka są empirycznym wskaźnikiem gorączki. o jego istnieniu lub rozmiarach możemy tylko snuć mniej lub bardziej uprawnione domysły. które w świetle wiedzy psychopedagogicznej są wskaźnikami sieroctwa społecznego. U dziecka obserwuje się nagle symptomy podkultury młodzieżowej (muzycznej. rzeczy. ile by się dało i ile byłoby potrzeba dla lepszego jej rozwiązania. Niekiedy zjawisko badane jest ukryte. Są to więc operacje myślowych i rzeczowych podziałów — klasyfikacji faktów. zaburzone zachowanie dziecka. a nie opilstwa. co może wskazywać. A przecież różny jest wówczas sposób postępowania szkoły. empirycznej obserwacji cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni związek między nimi. I niczego nie wyjaśnia łatwo sformułowany sąd. W innej sytuacji obserwujemy określone.

robotniczego. Weźmy np. zawodowych i specjalnych. Przypadkiem jest. następnie części te lub jedną z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wówczas mamy postać klasyfikacji złożonej wielowzględowej o kształcie piętrowym. Natomiast stosunek między zakresem pojęć klasyfikujących a zakresem pojęcia klasyfikowanego określa zasada wyczerpywania (zwane też zasadą całkowitości lub adekwatności). uczniów polskich wedle charakteru szkoły . Ludzi możemy podzielić na kobiety i mężczyzn wedle zasady płci. Na trzecim wreszcie poziomie możemy j uż tylko uczniów z trudnościami w nauce podzielić ze względu na charakter środowiska domowego lub wykształcenia rodziców na uczniów z rodzicami wykształconymi na poziomie wyższym. przyjmijmy definicję logiczną klasyfikacji.Z koniecznością podziałów . K l a s yf i k a c j a j e s t z bi orem n a z w o o k r e ś l o n yc h s t o s u n k a c h m i ę d z y i c h z a k r e s a m i or az o o k r e ś l o n y c h stos u n k a c h m i ę d z y i c h zakresem a zbi orem k l a s y f i k o w a n y m (T. na mieszkańców miast i mieszkańców wsi i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania. średnim i zawodowym. Trudniej już dzielić wieloczłonowe np. Zatem zakresy ich nazw są rozłączne. zakładaj ą c p o r z ą d e k w k a ż d y m e t a p i e s w o j e g o p o s t ę p o w a n i a i w k a ż d y m p r z e d m i o c i e s wego p o z n a n i a . że suma zakresów nazw klasyfikujących jest równa (adekwatna) lub wyczerpała całkowicie zakres nazwy pojęcia klasyfikowanego. klasyfikacja dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie .klasyfikacji spotkamy się także i w operacjach zmierzających do syntezy. czyli zakres został całkowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatów nazwy „liczb parzystych: i liczb nieparzystych" jest równa ilości desygnatów nazwy „liczby całkowite". Ponieważ jego podstawą zawsze jednak jest operacja myślowa. Natomiast jeśli jedno pojęcie dzielimy na części. podstawowym i niepełnym podstawowym. specjalna. Otóż stosunek między zakresami nazw klasyfikujących określa zasada rozłączności (zwana też zasadą wykluczania). W tym rozumieniu K l a s y f i k a c j ą n a z y w a się p e w i e n p r o sty l u b złożony podział rozczłonkowanie odpowiednio w yb r a n e go f r a g m e n t u rz ecz ywi s t oś ci p oz a j ę z yk o w e j . Jest to reguła budowania uogólnień. albo uczniowie pochodzenia chłopskiego. mieszkańców półkuli północnej i południowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu. Oznacza ona. organizacje społeczne . Weźmy już przytoczony wyżej podział uczniów na uczniów szkół ogólnokształcących. Znany i pomocny dla celów badawczych może być schemat prostokąta. Przykład powyższy nie jest wydumany. Na drugim poziomie dzielimy wszystkie człony podziału ze względu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniów bardzo dobrych. uczniowie miejscowi.pełnoletni i niepełnoletni. Całkiem realnie występuje jako narzędzie pomocy szkoły. Podziały takie mają zagwarantowane zasady poprawności z samej istoty takiej klasyfikacji. czyli w operacjach służących budowaniu całości np.to właśnie dokonywanie operacji klasyfikowania. gromadzenia wiedzy. którego elementy są stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych. Przykładów równie oczywistych w badaniach społecznych a szczególnie v. Równocześnie żadna liczba parzysta nie jest nieparzystą i odwrotnie. Zalecany zaś porządek . p o c z yn a j ą c od przedmi ot ów n a j p r o s t s z yc h i wz n o s i ć się s t o p n i o wo do poz nani a przedmiotów bardziej złożonych. sprawcy przestępstw — umyślni i nieumyślni. Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji złożonej. Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie podziału wedle pewnej zasady. klas średnich (4-6) i klas starszych (7-8).charytatywne i niecharytatywne itp. Pragnę więc przedstawić pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej ale dla celów praktycznych.). Oznacza ona.ogólnokształcąca. W zakresie nazwy „liczby całkowite" nie ma innych liczb niż liczby parzyste i liczby nieparzyste. Jeden element należy do zakresu jednego pojęcia i tylko do niego. Istnieją dwa główne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli rozłącznej i wyczerpującej. pracowników oświaty na nauczycieli szkół. Zasada przynależności do klasy. placówek oświaty pozaszkolnej. co można nazwać inaczej operacją porządkowania. Pierwszy powstaje wówczas gdy zbiór dzielimy na dwoje wedle cech przeciwstawnych. o których mowa w definicji. Podziały dychotomiczne oraz wedle zasady są klasyfikacjami prostymi. Można jednak dzielić uczniów wedle innej zasady np. że ich zakresy wzajemnie się wykluczają. Istnieją jednak i są bardzo użyteczne klasyfikacje złożone. Ten odwrotny zabieg został także zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego reguł. Godna uwagi w badaniach społecznych jest klasyfikacja skomplikowana. teorii jakiegoś zjawiska. uczniów średnich wymagających uwagi oraz uczniów o wyraźnych trudnościach w nauce. dojeżdżający i mieszkający w internacie lub na stancji. Dwie zasady określają owe stosunki między zakresem pojęć. że na wszystkich piętrach klasyfikacji występuje podział trójczłonowy. Takie podziały jednego pojęcia wedle różnych zasad nazywamy klasyfikacją wielowzględową krzyżujących się podziałów. wykluczają się. Wójcik 1965). zbiór uczniów jednej konkretnej szkoły. Klasycznym przykładem wszystkich podręczników logiki ilustrującym definicję i powyższe zasady jest podział liczb całkowitych na liczby parzyste i liczby nieparzyste. Jest to tzw. logiczna i dokonywana aparaturą językową. Dzielimy ich na uczniów klas młodszych (1-3). zawodowa. Przyjmuje ona jeszcze dodatkową kategorię . R o z u m o w a n i e n al eż y prowadz ić w p o r z ą d k u . Innymi słowy nie chcę prezentować tu semantycznej teorii klasyfikacji lecz zająć się rzeczywistością pozajęzykową. administracji szkolnej. rzeczywistości wychowawczej nie znajdziemy wiele. inteligenckiego i innego. uczniom i rodzinom dzieci o słabych wynikach w nauce.

W. J. Zważywszy na takt. dydaktycznym. P. Warszawa 1985.I.N. Uważam jednak.Problemy weryfikacji wiedzy. w których czytelnik znajdzie rozwinięcie poszczególnych zagadnień. historycznosocjologicznym. Nie nawołuję do ścisłych. Warszawa 1964. Winter de A. Choć niejasności w tej mierze nie rozstrzyg a j ą o efektach naukowych badań pedagogicznych . Grodziński . politycznym itd. J. Nowak Metodologia badań socjologicznych. . Warszawa 1965. Hiibner . Nie są one jednak niezbędne do prowadzenia operacji analitycznych lub syntetyzujących na materiale badawczym. Giedymin . Muszyński -Wstęp do metodologii pedagogiki. E.Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Edward Hajduk .to pedagogiczną swobodę w terminologii badawczej tłumaczyć można tylko młodym wiekiem tego obszaru naukowej aktywności pedagogów. 1975. Poznań 1964. r. Do nich zalicza się 4 postulat maksymalnego ładu.O metodzie nie rozstrzyga subiektywna. test i introspekcję. Beveridge . że na terenie jednej dyscypliny winien panować pewien ład pojęciowy oparty o ustalenia terminologiczne metodologii ogólnej oraz dyrektywę intersubiektywnej komunikowalności.Myślenie hipotetyczne. Warszawa 1978 r. Warszawa 1969. Warszawa 1963. Zielona Góra 94. Jednym tchem wymieniamy więc wśród metod ankietę i badania historyczno-porównawcze. ludność możemy klasyfikować w aspekcie demograficznym.to jednak w obrębie samej dyscypliny odbierają aparatowi pojęciowemu walor uniwersalności i prowadzą do nieporozumień. schematycznych klasyfikacji. Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik szukać w literaturze fachowej. ROZDZIAŁ III Metody badań pedagogicznych .: 2. że na gruncie metodologii ogólnej zawsze panował pojęciowy porządek . Wrocław-Warszawa 1986 Ossolineum. Metody . H. Wymieniłem dwa formalne warunki poprawności klasyfikacji: l) warunek rozłączności. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych.różnicującą tzw. Oprócz formalnych warunków poprawności wymienione są także pozaformalne postulaty poprawności nadające klasyfikacji walor elegancji.1. . II.narzędzia badawcze Sprawa takiego czy innego definiowania pojęć nie jest tylko kwestią arbitralnych określeń. rozstrzygnięcia. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich fragmentów. PWN. P.Problemy. Janusz Gnitecki -Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej.Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych. 3) trzecim formalnym warunkiem poprawności jest postulat maksymalnego rozczłonkowania czyli wymieniona już wcześniej kartezjańska zasada maksymalnego podziału.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Brzeziński -Elementy metodologii badań psychologicznych. Podstawowe wszelako reguły klasyfikacji są niezbędne do sprawnego posługiwania się materiałem badawczym. założenia. J. lecz rezultatem dwojakiego .Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. który jest spełniany jeśli stosujemy jedną zasadę podziału (jeden wzgląd) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich członów dokonanej klasyfikacji.Teorie i wyjaśnienia. lecz przedmiotowa i bezwzględna konieczność wynikająca z natury zadania o które idzie" Stanisław Brzozowski W pedagogice spotykamy się z całkowitą swobodą w określaniu metod technik i narzędzi badawczych. Literatura zalecana Dla zainteresowanych polecam książki. Pojęcie nauki możemy klasyfikować w aspekcie treściowym. 3. Warszawa. Such . Warszawa 1973. Lublin 1981.. Byłby to zabieg szkodliwy. T. S. aspekty klasyfikacji. Warszawa 1970.Sztuka badań naukowych. medycznym. Holm. Katowice 1985. Cackowski Z. Meyndz.techniki . Zielona Góra 1993. Sprzeniewierzeniem się tej zasadzie byłby podział mieszkańców Krakowa na pracujących i niepracujących a następnie pracujących na żonatych i nieżonatych a niepracujących na cudzoziemców i obywateli polskich. IV. R. 4. Warszawa 1970 r. K. instytucjonalnym. Np. 2) warunek całkowitości (wyczerpywania).Problemy i pseudoproblemy. 3. Dopiero w obrębie podziałów aspektowych stosujemy klasyfikację dodatkową z zastosowaniem względów (zasad). Barbara Żochowska -Wybrane metodologiczne wzory badań empirycznych w pedagogice. T. Wójcik-Zarys teorii klasyfikacji. Pawłowski . Sztompka .

do rozwiązania określonego problemu w pierwszej kolejności wybieramy odpowiednią metodę . staranniej opracowanym zamysłem badawczym i posługiwaniem się większą i różnorodną ilością narzędzi badawczych. Eksperyment pedagogiczny Mimo różnych opinii pedagogów eksperyment pedagogiczny uznać należy za metodę badań pedagogicznych.2. w tym głównie złożona struktura zabiegów technicznych. arkusze lub dzienniki obserwacji. z m i e r z a j ą c e g o do r o z w i ą z a n i a o k r e ś l o n e go p r o b l e m u naukowego". jak też i czynnik „zabiegów instrumentalnych". który decydował będzie o zasadach typologii terminologicznej wywodzi się z logicznej funkcji pojęcia. Nadużywając trochę zasad logiki można jednak stwierdzić. Zaczyński . Pełne wyliczenie i szczegółowy opis metod badawczych w pedagogice wymaga wszechstronnych studiów i bardzo wiele miejsca. Czynności te w sensie logicznym są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody. zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją badań. Zaczyński 1968). kiedy przystępując do badań. Oznacza to. prowadzenie wywiadu. Te różnice. 1974).„Eks perym ent j e s t m et odą naukowe go b a d a n i a okreś l one go w y c i n k a rz ecz yw i s t oś ci ( w yc h o w a w c z e j ) . Kierując się więc względem na zbiór desygnatów tradycyjnie danemu pojęciu przypisywanych oraz na zespół cech współoznaczanych łącznie przez dane pojęcie postaram się wyróżnić i określić podstawowe pojęcia metodologii badań pedagogicznych. 3. Zasadność takiej kwalifikacji jest szczególnie przekonywująca jeśli spojrzeć na eksperyment z punktu widzenia dydaktyki. W tym rozumieniu narzędziem badawczym będzie kwestionariusz wywiadu.: obserwowanie. o których zgodnie z prawdą można dane pojęcie orzec. pol e g a j ą c ą na w y w o ł y w a n i u l u b t yl k o z m i e n i a n i u p rz eb i e gu procesów prz ez wprowadz eni e do n i c h jakiegoś nowego c z yn n i k a i obs erwowani u zmian powstałych pod jego w p ł y w e m " (W.rodzaju przyczyn. f ak t ó w" (Kamiński A. Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych określić jeszcze wypada pojęcie narzędzia badawczego. Technika z kolei jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego. zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym. arkusz obserwacyjny a nawet ołówek. Techniki badań są zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi. Uzasadnienie zarówno takiego podziału pojęć jak i sposobu definiowania znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamińskiego. Teraz natomiast przystąpić można do omówienia poszczególnych metod i technik stosowanych w badaniach pedagogicznych. Metoda natomiast zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze. Taka kolejność ich omówienia oraz wyróżnień zakresowych znajduje swoje odbicie w procesie badawczym. który zresztą W. Beveridge w „Sztuce badań naukowych" uważa za podstawowy element wyposażenia każdego badacza. Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych. O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe i oznacza czynność. że metoda jest pojęciem najszerszym i nadrzędnym w stosunku do techniki i narzędzia badawczego. że podstawą do definiowania będzie sens albo treść nadana temu pojęciu przez logikę czyli funkcja konotacyjna nazwy. Treść definicji sugeruje. Ta dopiero decyduje mniej lub więcej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki badań a wybrana technika w sposób jednoznaczny wyznacza narzędzia badawcze. albo inaczej . ale od obserwacji różniący się bardziej złożoną strukturą. Przyczyny pierwszego rodzaju to tradycja języka przypisująca określonemu pojęciu zbiór desygnatów. że jedną z podstaw określania znaczenia pojęcia jest funkcja denotacyjna tego pojęcia. wielość narzędzi badawczych (np. np. Nie dysponując dostateczną ilością miejsca ograniczę się do wyliczenia najważniejszych i zwięzłego ich opisu. a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda. Najbardziej trafną definicję tego pojęcia dał W. to narzędzie badawcze ma znaczenie! rzeczownikowe i i służy do technicznego gromadzenia danych z badań. Wyróżnione wyżej pojęcia zachowują względem siebie określony stosunek zakresowy. Zdaniem niektórych pedagogów eksperyment jest szczególnym przypadkiem obserwacji. Używając pojęć logicznych można orzec. magnetofon. badanie dokumentacji szkolnej. iż w działaniach eksperymentatorskich występuje zarówno czynnik „zabiegów koncepcyjnych". które podobnie jak techniki z metodami bywa mylone z techniką badawczą.I. W zgodzie zatem z tradycją oraz zasadami logiki przez m e t odę b a d a ń r o z um i e ć b ę d z i e m y „zespół t e o r e t yc z n i e u z a s a d n i o n yc h zabiegów k o n c e p c yj n yc h i i n s t r u m e n t a l n yc h o b e j m u j ą c y c h n a j o g ó l n i e j całość p o s t ę p o w a n i a badacza. r e g u l o w a n e st aranni e w yp r a c o w a n ym i d yr e kt yw a m i . O t ó ż n a r z ę d z i e b a da wc z e j e s t p r z e d m i o t e m s ł u ż ą c y m do re al i z ac j i w yb r a n e j t e c h n i k i b a d a ń . Techniką badań zaś nazywać będziemy „ cz yn noś ci p r a k t yc z n e . poz wa l aj ąc ym i na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych inform a c j i . o p i n i i . W dalszej części czytelnik znajdzie bardziej szczegółowe omówienie spraw związanych z porządkiem i organizacją procesu badawczego. To ostatnie zaś ma zakres najwęższy i jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec pojęcia metody jak i pojęcia techniki badawczej.opracowując koncepcję założeń teoretycznych i praktycznego postępowania. notatki z rozmów) oraz konieczność istnienia generalnej koncepcji wiążącej w celową jedność różnorodne . Drugi rodzaj przyczyn.

Nie obciąża jej bowiem ani tak wielka ilość wątpliwości metodologicznych ani etycznych.in. Mili w postaci słynnych pięciu kanonów. Wedle sugestii A. Nie są to jedyne problemy związane z eksperymentem na gruncie pedagogicznym. Metodzie tej stawia się i inne zarzuty sprowadzając się do podawania w wątpliwość jej funkcji poznawczej a nawet rzetelności naukowej. że mogą być one rezultatem zaniedbania lub ujemnych skutków w innej grupie. Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego układu (zbiorowości społecznej. Tymczasem swoistość każdej metody badawczej w pedagogice polega m. Podobną opinię prezentuje także za M. jeśli istnieje domniemanie. dodatkowe formy nauczania. Zmiany nie tylko badanego układu. Zaczyński. Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wiąże się z techniką wykrywania zależności między zmienną niezależną a innymi elementami badanego układu. pogotowie opiekuńcze) i niekiedy instytucjonalne formy działalności wychowawczej (spółdzielnia uczniowska. że aczkolwiek ta „metoda prowadzi do cennych domysłów. lub też o wartości nowych metod nauczania. zespołu zdarzeń. W socjologii np. Wydaje się. „Zmiany te obserwować będziemy w przebiegu samego procesu. jak również w jego końcowych efektach. Podobnie przedstawia się sprawa z inną parą problemów: przyczyny niepowodzeń w . Druga sprawa związana ze zmianami układu jest natury moralnej. rozumiejąc pod pojęciem instytucji wychowawczej „struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. nie jest problemem nadającym się do badań metodą monograficzną. Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placówki (dom kultury.W. jak i jako związanego ze sobą zbioru osób" (Kamiński A. Uniwersytet dla Rodziców. kanon połączonej różnicy i zgodności. etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania działań pożytecznych wobec jednej grupy jeśli stosujemy je wobec innej grupy. o efektach podejmowanych inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych. Oddala ona nieocenione usługi w rozwoju dydaktyki. Kamińskiego za monografię na gruncie pedagogiki przyjąć należy taką metodę postępowania. zjawiska lub procesu) specjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania pożądanych zmian układu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym układzie zajdą pod wpływem owego nowego czynnika zwanego zmienną niezależną. monografią nazywa się m. kanon jedynej zgodności. że podobną eksperymentowi rolę w nadaniach pedagogicznych mogłaby spełniać metoda porównawcza na gruncie pedagogiki bardzo mało upowszechniona i stosowana. przemawia za zaliczeniem eksperymentu pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. Nie można więc dopuścić aby w założeniach badawczych przyjęto świadomie działania szkodliwe dla określonej grupy. celowa dezintegracja grupy) lub w postaci działań oczywiście pożytecznych (np. oraz kanon reszt. Stanowią one fundamentalną zasadę dociekania istoty zachodzących zależności i podstawę zasadnych domysłów uogólniających. Tak więc świadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci działań szkodliwych (np. Otóż najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej zależności oparte o zasady przyczynowości i rozumowania indukcyjnego opracował J.in. Dlatego też tak obszerne definiowanie monografii nie jest użyteczne dla praktyki pedagogicznej. Ze zmianami układu jako istotą eksperymentu wiążą się dwie sprawy. wielostronnego wejrzenia w jej funkcjonowania zarówno jako systemu społecznego. spółdzielnia mieszkaniowa.poczynania badawcze. 1974). Są to: kanon jedynej różnicy. na badaniu rzeczywistości wychowawczej dla celów wychowawczych. Dwa czynniki decydują o tym. lecz w praktyce wychowawczej ze względu na wątpliwości metodologiczne i etyczne jest rzadko stosowana. s. Kotarbiński 1960. Monografia pedagogiczna Na użytek badań pedagogicznych definicja metody monograficznej musi odbiegać swą treścią i zakresem od przyjętych potocznie znaczeń monografii w naukach społecznych. W badaniach monograficznych dąży się do „sięgnięcia w głąb" danej instytucji i gruntownego. Kotarbiński wręcz pisze.3. szkoła. Celem eksperymentu jest więc wykrycie związków przyczynowo-skutkowych między zmienną niezależną a elementami badanego układu. który obszernie i niezwykle jasno opisał metodę eksperymentu w znakomitej książce pt. choć te są najważniejsze lecz także zasobu naszej wiedzy. Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wiedzy o skuteczności poszczególnych działań. że określony sposób postępowania badawczego możemy uznać za metodę monograficzną. 3. Drugi czynnik to sposób badania. wyposażenie w wartościowy sprzęt sportowy jednej grupy) ale tylko wobec celowo wybranego zespołu budzi istotne i uzasadnione rozterki moralne. 186). Rezultatem eksperymentu są więc zawsze określone zmiany. kanon zmian towarzyszących. która prowadzi do opisu instytucji wychowawczych. St. nawet do cennych uogólnień lecz na ogół bywa słusznie krytykowana. ale problem: „kompensacyjna rola (wybranego) domu dziecka" w pełni nadaje się do zastosowania omawianej metody. badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas układem jest prawie zawsze jakaś grupa wychowanków. jako naiwna i mało wydajna (T. Swoistym przedmiotem badań dla monografii jest instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celów wychowawczych badana. drużyna harcerska). Dla przykładu: „przyczyny sieroctwa społecznego". Duvergerem . Pierwszym z nich jest przedmiot badań. budzenie agresji. „Praca badawcza nauczyciela". Tych wątpliwości etycznych nie usuwa nawet fakt osiągnięcia pozytywnych efektów wychowawczych czy dydaktycznych w określonej grupie. Więcej. bądź pracy wychowawczej. lub fragment rzeczywistości wychowawczej ściśle z młodzieżą lub w ogóle ze środowiskiem ludzkim związanym.

planowania ulepszeń i kontroli ich funkcjonowania. bardzo często wprowadza elementy obserwacji uczestniczącej. Odrzuca się więc takie rozumienie tej metody wedle której odnosi się ona do badania układów społecznych. jednostkowych przypadków wychowawczych ma uzasadnienie w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla praktyki wychowawczej. że upadek i nędza mają przyczynę w słabości jednostki oraz.. p r o w a d z ą c ą do g r u n t o w n e g o rozpoznania s t rukt ury ins t ytucji . Pod względem merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury i efektywności działań wychowawczych. Metoda indywidualnych przypadków Metoda indywidualnych przypadków zwana inaczej „studium indywidualnych przypadków" wywodzi się z metod pracy socjalnej rozwijanych w pedagogice opiekuńczej na przełomie . Łączy ich kilka. których cel poznawczy jest tylko środkiem dla celu głównego tych badań który polega na melioracji badanego fragmentu rzeczywistości wychowawczej. Podnoszenie już po raz drugi służebnego znaczenia metod badawczych wobec praktyki wychowawczej jest podkreśleniem zasadniczej i swoistej cechy badań pedagogicznych. zasad i e f e k t yw n o ś c i dz i a ł a ń w yc h o w a w c z yc h oraz o p r a c o w a n i a k o n c e p c j i ulep s z e ń i p r o g n o z r oz wo j o w yc h " . Ograniczenie zaś metody indywidualnych przypadków do analizy konkretnych. Istota metody indywidualnych przypadków polegała na przekonaniu. działalnością terapeutyczną odbiera im w zasadzie społeczny sens. Definicja pojęcia przez typologię zakresu i f u n k c j i może budzić zastrzeżenia odnośnie jej poprawności. 45). że warunkiem wydźwignięcia człowieka w sytuacji kryzysowej jest wszechstronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizowana pomoc przewidująca obok materialnych bodźców także wyzwalanie praktycznej aktywności człowieka i psychicznej zaradności oraz wiary we własne siły. Metoda indywidualnych przypadków wzbogacona potem o założenia metody grupowej i środowiskowej stanowiła metodologiczną podstawę. Ponieważ są to badania na organizmach jednostkowych. od zwykłego ratownictwa do naukowej profilaktyki. Metoda monograficzna realizowana być może przez wiele różnorodnych technik. instytucji lub do badania dynamiki wewnętrznej i przeobrażeń zbiorowości społecznej. Sprawa porównywalności wiąże się z prawem budowania uogólnień w oparciu o badania monograficzne. Jak każda inna metoda. zasad funkcjonowania i ocenę przyjętych w tych instytucjach rozwiązań problemów wychowawczych. na „przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu tego słowa. Wydaje się jednak. swoistej terapii. częściowo intencjonalna (przez konotację) ma tę zaletę. przez denotację czy definicja analityczna) byłaby znacznie trudniejsza. która stanowi punkt wyjścia dla badań naprawczych. nie poprzestaje na jednej technice badań. której ta metoda służy. Ewolucja szła od filantropii do pracy socjalnej na naukowych podstawach opartej. 3. Niekiedy mogą być wykorzystane elementy eksperymentu wychowawczego. Przy badaniu podobnych instytucji pozwala na ostrożne porównywanie struktur. Będąc dość łatwa w realizacji nadaje się do systematycznej weryfikacji funkcji założonych danej instytucji. Badania w pedagogice sprowadzają się najczęściej do diagnozy. Dotychczasowe ustalenia pozwalają nam nazwać: m o n o g r a f i ą m e todę ba da ń której p r z e d m i o t e m są i ns t yt u c j e w yc h o w a w cze w rozumieniu placówki l u b ins t ytucjonal ne form y d z i a ł a l n o ś c i w yc h o w aw c z e j . Wyobraźnia badacza jest cechą podobnie cenną jak i sceptyczny krytycyzm" (tamże s. że każda inna próba definicji (np. Najbardziej wyróżniającą cechą badań monograficznych w sensie formalnym jest ich ścisła lokalizacja instytucjonalna. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieocenione usługi. Z metody pracy opiekuńczej zostały na grunt metody badawczej przeniesione ogólne założenia poznawcze i generalna koncepcja wyrażająca się w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku. do postawienia diagnozy określonych niedomogów i opracowania koncepcji ewentualnych ulepszeń. zgodnie z zasadami poprawności metodologicznej. Wszelako jak pisze A. na której wyrosła jedna z ważniejszych metod badań pedagogicznych zwana dziś metodą indywidualnych przypadków.i rozpowszechnionych w latach dwudziestych naszego wieku. traktując je jako formę uzupełniania wiedzy i wzajemnej kontroli. ankiety lub wywiady. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice sprowadza się do biografii ludzkich.nauce dzieci wybranej szkoły i kurs przygotowawczy na studia jako forma uzupełniania wiadomości. Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. Kamiński „słuszna obawa przed uogólnieniami zbyt szerokimi nie powinna ciążyć przesadnie nad badaczem.. Działalność opiekuńcza wyrastając z ram filantropii szukała naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych form oddziaływania. Zaproponowana definicja częściowo projektująca. Bez uwieńczenia badań pedagogicznych rezultatami praktycznymi. sądy uogólniające winny być ostrożne. Przyjmując przeto przedmiot badań i funkcję metody indywidualnych przypadków za elementy konstytutywne definicję jej można sformułować następująco: metoda i n d y w i d u a l n y c h p r z yp a d k ó w j e s t sposob e m b a d a ń p o l e g a j ą c y m na a n a l i z i e j e d n o s t k o w y c h l os ó w l u d z k i c h u w i k ł a n y c h w ok re ś l on e s yt u a c j e . Prawie zawsze posługuje się badaniem dokumentacji.4. że w miarę jasno wyróżnia monografię od innych metod badawczych.

która wkomponowana została w praktyczne cele usuwania nieprawidłowości l ub sytuacji zagrożenia w indywidualnych losach ludzkich. tym dla sondażu diagnostycznego jest określone zjawisko społeczne" (A. Rozciąganie prawidłowości poznanych przy badaniu wybranej populacji na populację generalną lub inne zbiorowości wymaga dużej ostrożności. A zatem precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala na uściślenie zasięgu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru odpowiedniej próby do badań. „adaptacja społeczna wychowanków domu dziecka". ponadto stany świadomości społecznej. Tak więc badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania. Kamiński 1974. Podany przykład nie jest zbyt szczęśliwy. przez innych sondażem ankietowym czy sondażem na grupie reprezentatywnej. narastania badanych zjawisk. Badania sondażowe mają na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie wszystkich atrybutów strukturalnych i funkcjonalnych. Zakres ważności uogólnień teoretycznych z badań empirycznych stanowi odrębny problem metodologiczny. Kiedy już mowa o alkoholizmie młodzieży jesteśmy w stanie bliżej zorientować się w istocie zadania badawczego. Ogólnie należy stwierdzić. Badania metodą indywidualnych przypadków posługują się dość nielicznym zestawem technik badawczych. Kamińskiego przykład alkoholizmu nie daje się umiejscowić terytorialnie ani demograficznie. Badający musi dążyć do wybrania takiej grupy do badań aby stanowiła ona możliwie najwierniejsze odbicie struktury. Technika doboru próby aby była ona reprezentacją populacji generalnej to inna. Chodzi tu więc o wszystkie zjawiska. dziewcząt i chłopców. testy. Ogólne założenia badań pedagogicznych uzasadniają przyjęcie nazwy sondażu diagnostycznego na użytek praktyki pedagogicznej. Pojęcia tego używa A. ich tendencji i nasilenia. Biorąc za przykład badanie nad alkoholizmem młodzieży. Dopiero bardziej szczegółowe określenia pozwalają w miarę zwężać przedmiotowo i terytorialnie badania. ich istoty i przyczyn zrodziła się metoda. Co jest przedmiotem badań sondażowych? „Tym czym dla studium indywidualnych przypadków są losy jednostek ludzkich określonego rodzaju. Np. Najbardziej użyteczną techniką w przypadku omawianej metody jest wywiad. którego przedstawienie wykracza poza przedmiot i ramy niniejszego opracowania. „funkcjonowanie rodzin zastępczych i opiekuńczych". które stanowią znakomity przedmiot zainteresowania dla omawianej metody będą: „trudności dydaktyczne i wychowawcze a sytuacja rodzinna dziecka". Przykładami problemów. n a s i l a n i u się i . Charakterystyka sondażu opracowana przez A. proporcja odpowiednich grup wiekowych itp. Metoda sondażu diagnostycznego Wiele kontrowersji wiąże się z określeniem jednej z najpopularniejszych metod badań społecznych w tym także pedagogicznych jaką jest sondaż. s. odrębna sprawa. Jej szczególny rodowód i ścisłe pokrewieństwo z metodą pracy socjalnej uzasadniają podkreślenie w definicji funkcji poznawczych i terapeutycznych. wszystkich elementów i wszystkich cech badanej populacji. Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji. w której bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. którą nie zawsze można precyzyjnie określić. W tym jednak przypadku można rzec.w yc h o w a w c z e . opinii i poglądów określonych zbiorowości. Kamińskiego jest rzadko spotykanym przykładem jasności i precyzji naukowej. Wszelka pochopna generalizacja oparta na badaniach małych grup jest niebezpieczna. podany przez A. Badania sondażowe jak wynika z samego sensu nazwy opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby reprezentacyjnej z populacji generalnej. że od rzetelności doboru próby zależy nasze prawo do rozciągania uogólnień na całą populację i budowania teorii. Kamiński i on też dał teoretyczny opis sondażu w literaturze pedagogicznej. młodzieży uczącej się i pracującej. 3. Wynikało głównie ze ścisłego określenia zakresu przedmiotowego metody. Metoda indywidualnych przypadków nastręcza pewne trudności w przedmiocie budowania uogólnień.5. 41). zwany przez jednych sondażem diagnostycznym. o p i n i a c h i p o g l ą d a c h w y b r a n y c h z bi or ow oś ci . które nie posiadają instytucjonalnej lokalizacji a wręcz odwrotnie są jakby rozproszone w społeczeństwie. Kierując się powyższymi uwagami definicja omawianej metody może mieć postać następującą: m e t o d a s o n d a ż u d i a g n o s t yc z n e g o j e s t sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach struktural n yc h i f u n k c j o n a l n yc h oraz dynamice zjawisk społeczn y c h . że cel stworzył metodę i jej funkcje. jego zadaniem było tylko ukazanie ogólnej zasady. Prawo do generalizacji rośnie w miarę kompetencji badającego oraz uzyskiwania podobnych wyników w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. to w próbie znaleźć się powinny odpowiednie proporcje młodzieży wiejskiej i miejskiej. O ile pierwszy człon definicji wyróżnia metodę indywidualnych przypadków od innych metod to następny jest swoisty dla każdej metody badań pedagogicznych a nawet dla badań pedagogicznych w ogóle. Bardziej precyzyjnych technik doboru próby dostarcza statystyka. Zależy" to od charakteru i złożoności poszczególnego przypadku. l u b na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych biografii ludzkich z n as t a wi en i e m na opracowanie d i a gn o z y p r z yp a d k u l u b z j a w i s k a w celu podjęcia działań terapeut ycz nych. Niekiedy pomocne być mogą techniki projekcyjne. Znakomicie uzupełnia go obserwacja i analiza dokumentów osobistych.

że działalność komitetu antyalkoholowego może być przedmiotem monografii a wpływ uświadomienia i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm młodzieży . Warszawa 1965 tamże: W. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to wywiad. Wroczyński.) Andrzej Góralski.Niektóre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidualnych przypadków.J. ankieta. „Młodzież nadużywająca alkoholu może być objęta studium indywidualnych przypadków. Warszawa 1968 r. wielkości zespołu badającego. Iza Muchnicka . Na uwagę i polecenia zasługuje artykuł A. S. Bujaka. tamże E. Metoda eksperymentu znalazła pełna i chyba doskonała monografię w pracy A. Żadna z omawianych metod nie występuje w stanie czystym. Oraz K. Wrocław 1974 r. a pożyteczne. Goode. 43). Hatt.Metoda sondażu w pedagogice empirycznej.Młodzież a wartości. „W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych doborem próby. Mazurkiewicz. Konieczne bo rzeczywistość wychowawcza jest tak bogata iż nie mogą jej objąć ramy jednej metody. Warszawa 1980 r. Wrocław 1974. Warszawa 1979.Metoda monografii w badaniach pedagogicznych.Metoda. Np. w: Metodologia pedagogiki społecznej. Charakterystyki omawianych metod ograniczają się w zasadzie tylko do opisu ich podstawowych cech. Dwojakie cele badań monograficznych. wyniki uzyskane w badaniach w rejonie płockim większe prawdopodobieństwo zyskują w rejonach uprzemysłowionych itp. w k t ó r e j b a d a n e z j a w i s k o w ys t ę p u j e . w: Metodologia pedagogiki społecznej. Zielona Góra 1994. Trow. Warszawa 1967. Sośnicki . procedura badawcza w pedagogice empirycznej. Wśród pedagogów cenne uwagi poświęcił tej metodzie W. P. K. Nowak. Wybór tekstów red. wybranych do badań technik i „dostępności poznawczej w sensie terytorialnym".in. Istnieje bogata literatura naukowa powstała w wyniku stosowania metody monograficznej.p o s i a d a j ą c y c h z n a c z e n i e w yc h o w a w c z e -w o p a r c i u o s p e c j a l n i e d o b r a n ą grupę r e p r e z e n t u j ą c ą pop u l a c j ę g e n e r a l n ą .Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. Nader często mamy do czynienia z mieszaniną różnych metod. Monograficzne badania układów społecznych. Warszawa 1965 R. S. M. Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako środowisko wychowawcze. w: Metodologia pedagogiki społecznej (red. Warszawa 1989.Elementy teorii poznania.Funkcjonowanie szkoły w środowisku wiejskim. J.Eksperyment w badaniach społecznych. Zaczyński Praca badawcza nauczyciela. bo stosowanie różnych metod i technik stanowi źródło dodatkowej wiedzy i czynnik kontroli rzetelności badań. V. W: metodologia pedagogiki społecznej. W pedagogice można polecić m. Wrocław 1961.kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich i n n yc h zjawiskach instytucjonalnie nie zlok a l i z o w a n y c h . Nieprawidłowe zaś stosowanie najlepszej metody może całkowicie wypaczyć obraz badanej rzeczywistość!. nr 7-8. Pilch. Jako przykład pracy empirycznej opartej na metodzie sondażu można wymienić pracę zbiorową pod red. techniki statystyczne i inne. Nosząc się z zamiarem zastosowania wybranej metody badań. Wrocław 1974. Pilch. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice wiąże się z metodą pracy socjalnej -case work . konieczne jest sięgnięcie zarówno do literatury metodologicznej. Kamińskiego . Jest to zjawisko konieczne i pożyteczne. TERESA BAUMAN ROZDZIAŁ IV O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych . R. S. Wroczyński. Dodajmy. Wroczyński. T. red. Mieczysław Łobocki -Metody badań pedagogicznych. Kwieciński . technika.przedmiotem eksperymentu. H. logiki formalnej i metodologii nauk. Sułka . R. Janeczko . Warszawa 1972 i wiele innych. Kotarbińskiego.K. w: Metody badań socjologicznych red. Nowak. Problemy diagnostyki społecznej w praktyce pedagogicznej. Irena Lepalczyk . analiza dokumentów osobistych.M. Swidy . Zawistowicz-Adamskiej. im bardziej analizowaną populację możemy odnieść do podobnej całości" (tamże s. Edward Hajduk . Warszawa 1982. Literatura zalecana Bardzo jasne i przekonywujące omówienie terminów metodologicznych znajdzie zainteresowany czytelnik w pracy T. Warszawa 1979. Metody badań pedagogicznych (red.Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych. Warto za A. Natomiast alkoholizm młodzieży jako zjawisko społeczne może być przedmiotem sondażu diagnostycznego" (tamże s. Przykładem mogą być pracy etnograficzne F. red. który ukazuje różnice w zastosowaniu omawianych metod. Metody badań socjologicznych. Pilch. Wroczyński. Wielkość badanej populacji zależy od 'stopnia dokładności badań. jak i do opracowań empirycznych powstałych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody. Nowa szkoła 1958. Coleman. Lipset. Całkowicie prawie pominięta została technika ich stosowania i organizacja badań. Dlatego nie można poprzestawać na tak ogólnych opisach. pracę A. 42). Poza tymi ramami dostrzeżone prawidłowości przybierają charakter tym większego prawdopodobieństwa.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. . Pilch) Wrocław 1974. XII. Kamińskim przytoczyć przykład.stąd bardzo pomocna będzie praca: Marynowicz-Hetka E. Z. Sondaże ankietowe. red.

które są ważne. czyli zarówno jego jednostkowością jak i związkami z innymi.2. Różnica polega na tym. tym mniejsza była wartość jego rozumowania naukowego". a także . W badaniach jakościowych natomiast możliwe jest podjęcie tematów wykraczających poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podejmowanie problematyki związanej z ocenami.S. że zajmują się oni zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem człowieka wśród innych ludzi. Zakłada on "istnienie obiektywnego świata. przeżyciami. Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam: poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas . które są pewne. które dotyczą poszczególnych ludzi. w związku z wymogiem. ponieważ uświadamiający słabości i pęknięcia paradygmatu nauki nowożytnej. że można . Uważa. Traktowanie ich antagonistycznie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji jednej przez drugą. Ossowski formułuje ten dylemat następująco: „socjolog musi wybierać pomiędzy ubieganiem się o rezultaty. które łatwo można zmienić. Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnień pedagogicznych możliwych do zbadania na gruncie tej metodologii. albo o takie. Przedmiot i cel badań jakościowych Wybór przedmiotu badania w obydwu typach badań wydaje się z pozoru procedurą podobną. inny zaś metoda jakościowa. Uwagi ogólne Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje uczonych.niezwykle ważny. trudno jest redukować jego poznawanie tylko do wymiaru zdarzeń. np. W procesie wychowania i kształcenia emocje. zakłada subiektywny charakter własnej wiedzy jak i każdego poznania. Taki redukcjonizm pozwala zdobyć o zjawisku wiedzę pewną. Nie chodzi jednak o to. Metody jakościowe powstały więc z jednej strony jako krytyka (zarówno metodologii panującej w pedagogice jak i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych). Schiller 4. Wyka .„Im więcej wagi przykładał człowiek nauki do logiki.traktując rzecz modelowo . że na gruncie metodologii naukowej niemożliwe jest dostrzeżenie lub podjęcie pewnych tematów. ale niepewne". móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną. bowiem dotyczących zagadnień nie poddających się badaniu kwantytatywnemu. S. stylu życia oraz zjawisk zmiennych. przekształcić po to. iż możliwe jest poznawanie rzeczywistości społecznej w różny sposób. Każdy z nich ma swoje wady i zalety. Podejście jakościowe pozwala na podejmowanie takich zagadnień. aby odkrywszy je. bez posądzania ich o nienaukowość czy powierzchowność. jednak tak bogaty. mogących stanowić „obiektywne fakty". Posługuje się metodami jakościowymi przy pomocy których może docierać bardziej „w głąb" badanego zjawiska a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst). iż metody jakościowe mają za zadanie wyrugowanie z pedagogiki metod ilościowych. że badając rzeczywistość społeczną musi posługiwać się narzędziami „miękkimi". Świadomość ograniczeń. możliwości równie obiektywnego poznania go. iż przedmiotem badania naukowego mogą być tylko obiektywnie istniejące.1. Jednak inny przedmiot badania może narzucać metoda ilościowa. wartości są obecne i trudno je pomijać jako mniej znaczące. z drugiej zaś . Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna. opartej na założeniach filozofii pozytywistycznej i posługuje się w swych badaniach metodami ilościowymi. Bada więc tylko poddające się pomiarowi obiekty. Założenie o ich komplementarności pozwala zaakceptować tezę. Krocząc jedną z nich badacz podporządkowuje się metodologii.zjawisk złożonych treściowo i znaczeniowo.wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego. elastycznymi. poszukując między nimi zależności przyczynowo-skutkowych. poznanie a tym samym wzbogacenie naszej o nich wiedzy. jaki ta metodologia stawia badaczowi postulując. Istnieje wiele problemów w pedagogice zupełnie pomijanych. ale mało ważne. w różnego rodzaju placówkach. Pozostawiając na uboczu wątek krytyczny . Dla pedagogów jest to różnica tym znaczniejsza.zajmę się opisem innej metody postępowania badawczego. 4. jednostkowych przypadków.o czym pisze A. ale ograniczoną i jednostronną. jakie niesie ze sobą scjentystyczny sposób myślenia. każdy jednak pozwala na dostrzeżenie w niej czegoś innego i mimo ich odmienności obydwa przyczyniają się do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej. uczucia. wartościami. aby dostrzec w badanym zjawisku nieprzewidziane przez niego wcześniej aspekty.jako propozycja innej wizji badania empirycznego. poddające się pomiarowi zjawiska.C. przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzędzi. Badacz ma świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany). Te dwie drogi badawcze można traktować jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie. idzie raczej o to aby traktowane były jako równorzędny sposób badania zjawisk pedagogicznych. o charakterze procesu społecznego. F. Sądzę. że wymagający oddzielnej rozprawy . stających się. skłoniły humanistów do poszukiwań innych dróg poznawania i opisywania świata. Uprawomocnienie podejścia jakościowego w badaniach pedagogicznych pozwoli na dostrzeżenie ich.

dotyczy problemów uznawanych przez badanych za intymne. Zastosowanie metod jakościowych pozwala na podejmowanie w badaniach problemów mało znanych. wzajemnego poznania się. np. jeżeli badane zagadnienie jest mało znane. w których założeniowość nie tylko ogranicza pole badania.4. 4. Są jednak problemy badawcze. lecz badany w różny sposób. Badanie jakościowe stosujemy wówczas.3. co chciałby zaobserwować. może przy tym pomijać całe spektrum zagadnień. niż o nich wie. Np. Rezygnacja z rzetelności w badaniach jakościowych wynika z prze-świadczenia o wyjątkowości. gdy: a) chcemy przyjrzeć się zjawiskom w ich kontekście. Dzieje się tak dlatego. W pewnych typach badań. Istnienie hipotezy określa bowiem kierunek naszych poszukiwań. których problematyka należała do tematów trudnych. bądź takich. pytanie: „Jakie relacje zachodzą pomiędzy uczestnikami procesu dydaktycznego (pomiędzy nauczycielem a uczniami a także pomiędzy samymi uczniami) na lekcji?" Ów brak uzasadnienia nie wynika z tego. Nie ma więc większego znaczenia liczba przebadanych osób. Podobnie nieuzasadnione byłoby stawianie pewnych problemów badawczych w badaniach jakościowych. Wiele rodzajów badań jakościowych wymaga od badacza zaprzyjaźnienia się z badanym a przynajmniej dobrego. Problem może być taki sam. sugerując iż właśnie wiedza zdobyta o badanym zadecydowała o tym. Każde badanie traktowane jest jako swoiste zjawisko. które narzuca metoda. iż badacz dla badanego nie jest już osobą zupełnie obcą i anonimową. Pytanie o częstość występowania sugeruje bowiem potrzebę zastosowania metod ilościowych. że takich badań metodami ilościowymi nie dałoby się przeprowadzić. wynikającą nie z braku jakichkolwiek założeń badacza. wymagających kilkakrotnego wglądu w badane środowisko. Owe ograniczenia powodują. Należy do nich np. c) osobami badanymi są albo . Badacz może celowo dobierać próbę osób do badania jeżeli zależy mu na szczególnym zróżnicowaniu badanych pod względem pewnych cech. ale i uznawana jest za szkodliwą. z których nie był w stanie przewidzieć przy konstruowaniu narzędzia. Znikoma wartość hipotez badawczych szczególnie uwidoczniła się w badaniach etnograficznych. że badacz zaobserwowałby tylko to. lecz z tego. Jest wiele tematów pedagogicznych. badacze docierają do swoich rozmówców przez kontakty nieformalne. taka sytuacja uniemożliwia w sposób naturalny stawianie precyzyjnych hipotez. z których badacz nie zdawał sobie sprawy. ani też sposób ich doboru. wzajemnie od siebie zależne i dopiero w połączeniu przesądzają o nazwaniu badania jakościowym. 4. problem kar cielesnych stosowanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej). posługujących się językiem różniącym się od języka badacza. To powoduje.gdy są one niezdolne do wypowiadania się na temat interesujący badacza. czy zgadzają się z naszym o nich mniemaniem b) badane zjawisko jest „drażliwe". W badaniach jakościowych natomiast jest równie ważny problem jak i metoda. redukuje je bowiem do uświadomionych poprzez badacza wątków.jednostki o wysokim stopniu samoświadomości posiadający dużą zdolność do artykulacji badanych problemów. Formułowanie problemów badawczych na gruncie metodologii naukowej obwarowane jest odpowiednimi warunkami. które mogą być badane zarówno przy pomocy metod ilościowych jak i jakościowych. jednostkowości i niepowtarzalności każdej sytuacji badawczej. bądź . przychodzą do badanego osoby polecone im przez kogoś znajomego. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych Podejście jakościowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badawczych i zakłada swoistą bezzałożeniowość na temat natury badanego zjawiska. Dotyczy to zarówno dzieci o nierozwiniętych jeszcze możliwościach artykulacyjnych jak i dorosłych. pomijając przy tym całą gamę relacji. lecz z programowo przez niego przyjętej postawy „naiwnej poznawczo". iż właśnie z nim pragnie przeprowadzić badania. gdy chcemy je poznać takimi jakie są a nie stwierdzić. których stawianie w badaniach prowadzonych metodami ilościowymi byłoby nieuzasadnione. a tym samym ogranicza możliwość oglądalności badanego zjawiska. iż tylko niektóre pytania narzucające się badaczowi mogą stanowić problem badaczy. prywatne (np. pozwalających w miarę poprawnie odpowiedzieć na to pytanie. bowiem nie można formułować hipotez. które nie może być . nie ukrywa się także ze swoją wiedzą o badanym. problem: „Jaki wpływ ma środowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" może być badany obydwoma typami metod. które badacz bardziej przeczuwa. „Jak częstym zjawiskiem jest stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodziców?". że są one ze sobą nierozłącznie powiązane.o doborze osób badanych decydują wyłącznie względy merytoryczne. Dobór badanych Ponieważ w badaniach jakościowych rezygnuje się z postulatu reprezentatywności próby (dającej możliwość szerokich uogólnień) a także z rzetelności (pozwalającej na powtórzenie badania przy użyciu tego samego narzędzia) .zagadnienia.

h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomiędzy badaczem i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz ma tego świadomość.badany. posługującego się inną aparaturą pojęciową. jak przewidywaliśmy?" (hipoteza). nie ma potrzeby skłaniania osoby badanej do posługiwania się językiem badacza. zmienia się co najmniej w świadka a nawet uczestnika badań. jaki badanie wywiera na niego samego.„jego określenie nigdy nie jest zapewnione bądź nasycone". których dostarczyło jej pierwsze badanie. że w różnych klasach ten sam temat lekcji wywołuje różne odbiory i różne zrozumienie. g) Badacz ma świadomość własnej subiektywności w odbiorze i ocenie sytuacji badawczej. c) Badany . następuje bowiem zmiana sytuacji badania.uznaje się równość kompetencji badanego i badacza. Kontekst nie daje się w pełni określić. Jeżeli kontekst . przy pomocy tego samego narzędzia.1.zakłada się bowiem dialektyczność relacji badacz . literackiego. przyjmując iż takie obiektywizm jest niemożliwy. a jeśli nawet próbuje się go ująć całościowo to -jak pisze J. nie narzuca mu więc własnego języka. Badanie podobnych zespołów ludzi: np. Badacz nie podejmuje badania z gotowa siatką pojęć. że przedmiotem staje się poznawana kwestia a podmiotowe stanowiska zajmują dwie strony . Język używany w badaniach jakościowych jest językiem badanego lub wypadkową języków obydwu stron interakcji.5. Pretendowanie do całościowego ujmowania badanej rzeczywistości wydaje mi się równie zuchwałe co przeświadczenie o prawdziwości uzyskiwanych wyników w badaniach ilościowych. Opowiadam się za kategorią „kontekst" jako bardziej przystającą do możliwości badacza. lecz chcemy dowiedzieć się „jak jest?" . ale już nie przeciwstawni sobie wzajemnie. Derrida . e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna.5. Nie stara się obiektywizować uzyskanej wiedzy. sygnalizującą rozległość spojrzenia na badane zjawisko.5. 4. dbając równocześnie o to aby minimalizować własne tendencje redukcjonistyczne. postuluje się nawet zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateoretycznej wiedzy. Nie sądzę aby holizm był kategorią najtrafniej oddającą sens badania jakościowego. d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzędziem badania.2.3.badacz więc działa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach. nie zawsze umożliwiającą adekwatny opis badanej rzeczywistości. nie będzie tym samym badaniem. uczniów wszystkich równoległych czwartych klas jednej szkoły. Badany z „nadajnika" może przekształcić się we współtwórcę. Takie postępowanie uzasadnia po części chęć wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska a po części ograniczoność języka nauki. stara się jak najwierniej uchwycić wizję problemu przedstawianą przez badanego. przy pomocy której chce opisywać rzeczywistość. Ważne w tej relacji jest to.w równym stopniu co badacz wpływa na treść badania.badacz i badany.Relacje badacz – badany W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania osób badanych.nie ma potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojęciowych. Jeżeli badamy tę samą osobę powtórnie. bogatszą o te doświadczenia i wiedzę.5. badacz z „odbiornika" i rejestratora. Badacz poznaje rzeczywistość językową badanego i staje się ona jednym z elementów badania. celowo rezygnując z języka nauki na rzecz języka potocznego. Kontekst Jedną z ważniejszych cech badań jakościowych jest dążenie do ujmowania badanego zjawiska w jego szerokim kontekście. nie posługuje się kategoriami obcymi badanemu. Badacze posługujący się metodami jakościowymi dystansują się od metody naukowej także za pomocą języka.Cechy charakterystyczne badania jakościowego 4. Niektórzy autorzy postulują nawet ujęcia holistyczne. atmosferze. b) Badacz nie działa z pozycji „lepiej wiedzącego" lecz traktuje badanego jako kompetentnego współtwórcę wiedzy zdobywanej podczas badania . to mamy już do czynienia niejako z inną osobą. własnego wpływu na treść i przebieg badania a także wpływu. jaką posiada badacz. po to aby nie zakłócała (determinowała) przebiegu badania.jeśli tylko wyrazi chęć . Podmiotowe podejście do badanego najlepiej obrazują wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy osobą badaną a badaczem: a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania . której wyniku badacz nie jest w stanie przewidzieć. dwustronna relacja. 4. może zmieniać jego kierunek . Język w badaniu jakościowym Jeżeli w badaniu nie chcemy sprawdzić „czy jest tak. f) Badacz w pełni angażuje się w badanie. prowadzonych przez tego samego nauczyciela.powtórzone w tej samej postaci. zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym. przyjmuje wobec niej postawę otwartą. formie. 4. Każdy nauczyciel wie przecież (a badacze często o tej wiedzy zapominają).

W badaniach ilościowych bowiem wciąż sygnalizuje się od czego się odchodzi. Jednakowoż wyobraźnia i intuicja nie zawsze podpowiadają dobre rozwiązania. to takie osadzenie może być wielostronne.pozwala na przekraczanie ograniczeń narzucanych badaczowi przez jego własną wiedzę.6. Podobnie jak w badaniu ilościowym.rozumiemy jako „osadzenie w" badanego zagadnienia. W metodach jakościowych docenia się ich wagę i zakłada. 4. rozumiana jako „nagle zjawiające się oświecenie lub zrozumienie sytuacji. niesprawdzoną. Przedstawię kolejno poszczególne metody. fakty. 4. czy nie. jakie dają badaczowi. wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach międzyludzkich. wymogów metody jakościowej a także odpowiednia postawa etyczna. a że jest ona „mądrzejsza" od badacza. nieśmiało. wyzwala odwagę stawiania pytań . metodę biograficzną. których wcześniej nie łączył z przedmiotem swoich badań. szczególnie wówczas.z pozoru absurdalnych . którego umysł nastawiony jest na jakieś zagadnienie. gdyż intuicja może pojawić się tylko u tego badacza. Przebieg i kształt badania jakościowego nakłada na badaczy odpowiedzialność moralną. głębsza refleksja nad całym procesem badania. Wyobraźnia może podpowiadać drogę do nowych odkryć. dzięki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako z różnych stron. że zawsze warto podążyć ich śladem. Wyobraźnia i intuicja Ważnym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakościowych jest wyobraźnia i intuicja. niekiedy prowadzą one ku ciekawym odkryciom. Nie sądzę jednak aby było możliwe przemyślenie i przeprowadzenie interesującego badania jakościowego. Badania jakościowe w pedagogice Pedagogiczne badania jakościowe podejmowane są w Polsce rzadko. o zakłóceniach jakie wnosi proces badania w te relacje. z którymi wchodzi on w proces badania. zaczyna kojarzyć różne opinie. jego wysiłków uzyskania świadomości własnych przed-założeń. Proces badania Prowadzenie badań jakościowych wymaga od badacza szerokiej wiedzy na temat czynników zewnętrznych wpływających na sam przebieg badania. nie poprzedzone świadomym rozumowaniem. nową. Ujmowanie zjawisk w kontekście pozwala na dostrzeżenie różnych ich aspektów. sygnalizując możliwość ich wykorzystania do badań pedagogicznych. bowiem dominująca metodologia naukowa traktuje je nieco podejrzliwie a wyniki tych badań uznawane są niekiedy za „gorszą". Ogromne znaczenie ma. Badanie jakościowe wymaga bowiem krytycznego namysłu nad wiedzą już istniejącą i pojawienia się w świadomości badacza przeświadczenia o specyfice proponowanych przez metodologię naukową metod i ich nieadekwatności względem podejmowanego przez niego problemu badawczego.5. sygnalizuje takie połączenie zjawisk. Niesłuszne więc wydaje się oskarżanie osób stosujących w swych badaniach podejście jakościowe o brak kompetencji czy wiedzy metodologicznej.8. stąd możliwa jest wielość kontekstów. lecz właśnie o rozumienie. bywają jedynymi kierunkowskazami dla badacza. odbywa się jednak na gruncie dobrze przygotowanym.7. nie spełniających wymogów stawianych nauce. Osoby te tylko – nieusatysfakcjonowane możliwościami. 4. Konieczna jest więc niezbędna wiedza dotycząca tematu badań. Rodzaje metod jakościowych Wśród metod jakościowych A. że „rzeczywistość mówi". Dotyczy ona zarówno wiedzy badacza o sobie. nie można więc przeprowadzić tego typu badań nie wiedząc czym jest to. czy jako rozjaśniająca koncepcja pojawiająca się w świadomości nawet wówczas gdy nie myślimy świadomie o danym zagadnieniu" podpowiada badaczowi pomysły. niekiedy jednak prowadzą na manowce. W badaniu jakościowym bowiem nie idzie o szukanie zależności przyczynowo-skutkowych. poznawania szczegółowych wymogów metody naukowej. której badacz musi być świadom rozpoczynając swoją pracę. jego zadaniem jest jej słuchać uważnie. jakie oferuje metoda naukowa poszukują innych sposobów empirycznego poznawania rzeczywistości. informacje. dotychczas nie badane lub też styka się z sytuacją szokującą dla niego. Podejmowanie badań jakościowych w pedagogice jest przez wielu zwolenników podejścia ilościowego traktowane jako niechęć do uczenia się skomplikowanych procedur. Zarówno wyobraźnia jak i intuicja. jak i ich słabych stron. . Nastawienie na rozumienie wynika z założenia. czy droga przez nie proponowana jest słuszna. Rozumienie zaś jest procesem w którym odkrywane są kolejne zasłony w naszym poznawaniu rzeczywistości. więc odpowiednie przygotowanie zespołu badawczego. bez znajomości całej procedury badawczej obowiązującej w badaniach ilościowych. co pozwala mu lepiej ją rozumieć. których on sam nie przeczuwał. Nagłe zjawienie się nowej myśli. 4. obserwację uczestniczącą oraz jakościową analizę treści. nieprzewidywalną. Intuicja. Wyka wyróżnia: otwarty wywiad pogłębiony. a także wiedzy o badaniach jakościowych w kontekście zarówno szans. każdy z badaczy musi dokładnie znać i rozumieć sens i istotę badań jakościowych. gdy podejmuje zagadnienie nieznane.4. z czego się rezygnuje. że w badaniach jakościowych potrzebna jest właśnie większa wiedza badacza. z czego rezygnuje. Wydawać się nawet może. chociaż nigdy nie wiadomo. nieobiektywną wiedzę.

ich pojawienie się w rozmowie bądź ich brak zależny jest od uczestników dialogu. jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru. jakie obszary (podczas rozmowy z badanym) zostaną odkryte. jak i to co pomijają. Jest to spotkanie dwóch światów jednostkowych. Poczucie wspólnoty jest szczególnie ważne w sytuacji. Opisane przez P. zakładając. np. ze swego życia. są pewnym scenariuszem. Badany odpowiada na nie lub nie. Łukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie oddają istotę otwartego wywiadu pogłębionego. że badania prowadzone w ten sposób skłaniają do postawienia przed badaczem wymagań natury etycznej. W takiej rozmowie nie unika się pytań sugerujących. nie stanowią jednak ram poza które nie można wykraczać. może nawet mieć wcześniej opracowane pytania jednakże kolejność ich zadania zależy od kontekstu. dyktafonu itp. im więcej intymności i wzajemnego zrozumienia. badany . Łukasiewicz zwraca uwagę na jej pięć zasadniczych cech: równość. gdyż badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie może brać czynnego udziału w toczącej się rozmowie. uczestnictwo i integralność.8. a nie żelaznymi wytycznymi. To badany ustanawia granice obszaru intymności i szczerości do którego wpuszcza badacza. w której ona się odbywa. jakichś ważnych dla nich wydarzeń czy wyborów. Podczas takiej rozmowy może odbywać się proces „redagowania swojej biografii". a prawo do zadawania pytań ma nie tylko badacz lecz też badany. system wartości. prowokujących czy nawet drażliwych. Współzależność . Zalecenia typu „nie szkodzić". co w pewnym stopniu może przesądzać o jej przebiegu. które wymieniają pomiędzy sobą doświadczenia i wiedzę. Pytania. Równość oznacza. Uczestnictwo . wspólnie budujące wiedzę o interesującym ich zagadnieniu. w dużej mierze zależy to od atmosfery panującej podczas badania. wspólnota. Nie jest więc możliwe.1. iż zarówno to o czym mówią. Badacz przychodzi do badanego z dokładną świadomością tego co go interesuje. jednak nie determinują one przebiegu badania. Obydwie strony uczestniczą też w tworzeniu syntezy. nie próbuje w podchwytliwy sposób sprawdzać czy mówią prawdę. W owych wymaganiach zawiera się zarówno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy. które formułuje badacz przed wywiadem sygnal i z uj ą tylko kierunki jego zainteresowań. należy więc jeszcze przed badaniem uprzedzić badanego. Pytania przygotowane przez badacza są pomocne w podtrzymywaniu rozmowy. sygnalizują równocześnie jego przygotowanie do wywiadu. Otwarty wywiad pogłębiony Powinien być prowadzony z pomocą magnetofonu. bardziej świadomego (tzn.Uczestnicy dialogu są od siebie wzajemnie zależni. który wytwarza się podczas badania. zakłada się. natomiast wyraźnie określa ich problematykę. lecz zdarza się. ponieważ jest zamknięty na nowe fakty i opinie niezgodne z własnymi. a które mniej inspirujące dla rozmowy. Obie strony mają wpływ na przebieg dialogu. to oni decydują o czym chcą i mogą ze sobą rozmawiać. będącej swoistą. Integralność . że nie ma w dialogu lepiej wiedzącego. ponadto zarejestrowana wypowiedź pozwala na uchwycenie autentycznego języka badanego i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. tym korzystniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. P. obdarza ich pełnym zaufaniem. Wspólnota . czego chciałby się dowiedzieć. dogmatyk nie może prowadzić tego typu badań. Otwarty wywiad pogłębiony ma formę rozmowy. badacz zaś podążając za opowieścią badanego także może zmienić swój pogląd na wiele spraw. snuje opowieść. które wątki okażą się bardziej. propozycjami badacza. iż nie jest on w stanie przewidzieć. Badanych traktuje się bowiem podmiotowo. Badacz przyczynia się do owego budowania poprzez umiejętne podtrzymywanie rozmowy. Pytania o pewne zagadnienia powodują uświadamianie sobie przez badanych ich znaczenia. lojalności wobec badanego a także otwartej postawy wobec poruszanych problemów. Im mniej jest w takiej rozmowie sztuczności. że są odpowiedzialni za to co mówią i potrafią zdać sprawę ze swej działalności. Więź jaka łączy jego uczestników jest w dużej mierze decydująca dla przebiegu badania. nie ma rozmowy z pozycji lepszego. iż taka rozmowa zmienia jedną bądź obydwie strony. postawy. w której badany „oprowadza badacza po swoim życiu". Opisując Galtunga metodę dialogową (otwarty wywiad pogłębiony nazywa się często dialogiem). że wywiad może zabrać im sporo czasu. indywidualną interpretacją treści przekazywanych w rozmowie. „nie pouczać" nabierają w badaniach jakościowych szczególnej wymowy. Takie podejście do pytań. przypominanie sobie niektórych faktów ze swego życia. nastroju. od wzajemnych stosunków pomiędzy badanym a badaczem. gdy w dialogu bierze udział więcej osób.snując swoją opowieść.W dialogu aktywnie uczestniczą obydwie strony. Badacz nie ustala przed badaniem dokładnego brzmienia pytań.Uczestnicy dialogu angażują w rozmowę całą swoją osobowość. nastawienie do rozmowy badacza powoduje. Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podejrzliwie. bowiem . Zauważyć przy tym należy. zarówno swój sposób myślenia jak i poglądy.4.Bardzo ważna dla dialogu jest atmosfera. Jest to ważne. którym obydwie strony muszą się bezwzględnie podporządkować. Temat badania wymaga niekiedy kilku spotkań badacza z badanym (często opowieści badanych są długie a rozmowa dla obydwu stron interesująca). badacza). aby poruszane w rozmowie tematy uznane zostały przez którąś ze stron za zbyt drażliwe lub nietaktowne. Otwarty wywiad pogłębiony jest zaproszeniem . współzależność. podczas ich wspólnej rozmowy odbywa się nie tylko wymiana informacji.

systemu znaków i symboli). Przykładem przebijania się przez powierzchowną deklaratywność mogą być badania Z. które możemy poznać jedynie przez ukazanie ich osobistego wymiaru. Pozostawia się więc owe autobiografie bez opracowania. które powstały w pamięci autora . A. Dotyczy to szczególnie pamiętników nauczycieli.żaden przedmiotowy wymiar rzeczywistości społecznej. wiersz. skażone piętnem subiektywizmu relacje. że mówią one znacznie więcej niż mogłoby się wydawać czytelnikowi. obrazujące proces zmian zachodzących w jego myśleniu a także autobiografie reminiscencyjne. o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe. które jednak nie zinterpretowane pozostają tylko i wyłącznie wspomnieniem jakiejś osoby. iż nie istnieje . jakimi są postrzegane w znaczących kategoriach kultury". Aleksandra nad komunikowaniem się rodziców z dziećmi. kryje się w nich ogromna wiedza o czasach w których żyli ich autorzy. Jednostkowa interpretacja świata nie jest więc dodatkiem do „faktów". Przyjrzyjmy się jednak autobiografii z innej perspektywy. lub wywołane innym bodźcem. O ile więc biografie stanowiące dający się udokumentować ubiór „faktów" o człowieku (przebieg życia) nie budziły kontrowersji metodologicznych. 4. Wiedza o społeczeństwie jest zawsze wiedzą „czyjąś" a są takie obszary rzeczywistości społecznej. Wydobyć z autobiografii te wszystkie wątki może właśnie uważny badacz. a ich funkcja ogranicza się do budzenia postawy heroizmu w kolejnych pokoleniach nauczycieli. która nie może być dla niego ani niszcząca ani deprecjonująca. odtwarzające koleje losów. o ich świadomości (świadczy o niej m. natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest raczej marginalnie. Giza poddaje w wątpliwość odróżnienie autobiografii od biografii (traktowanej jako rejestrację „obiektywnego" przebiegu zdarzeń). Wśród autobiografii można wyróżnić pamiętniki pisane przez wiele lat. Można by założyć.2. Autobiografii przypisywano raczej wartości literackie niż poznawcze. Stanowi niejako zapis jednego i jednostkowego życia. uzasadniając. na który składa się używanie przez nich określonego języka. Poważne problemy kształcenia i wychowania skrywają się często pod powierzchowną warstwą oczywistości. który badacz próbuje uporządkować pod kątem zawartych w nim myśli. że stanowi ona „wytwór interpretującej.in. Pod powierzchnią wspomnień. Jakościowa analiza tekstu Tekst jest systemem znaków. że autobiografia istnieje o tyle. wytworzonym przez rozumiejącą i interpretującą jednostkę.badanego do rozmowy. Raczej zakłada się.pisane np. ich sposób pisania. Metoda biograficzna Sedno tej metody opiera się na założeniu. wyrażonej i utrwalonej w symbolach działalności indywidualnego podmiotu.3. iż pamiętniki same „mówią" a więc nie ma potrzeby niczego . o ile ktoś ją opowiada. nieuchronnie uwikłanego w dzieje. Jest niewątpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu. jej istnienie jest zależne od jednostkowej świadomości. W pedagogice rzadko wykorzystuje się autobiografie jako materiał do pogłębionych badań. okolicznościowe.8. zaś podejście jakościowe implikuje przekonanie. że wiedza o społeczeństwie. że obydwie te warstwy przenikają się wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje pełniejszy obraz człowieka i społeczeństwa. W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie subiektywnym. nie poddające się weryfikacji. stanowiące dla opowiadającego kryterium ich doboru i podstawę interpretacji. o systemie wartości osób piszących. drugą zaś stanowi indywidualny i symboliczny wymiar zjawisk społecznych. Można przecież założyć." Wybór treści dokonywany jest w oparciu o pewne wartości. Możliwości zastosowania tej metody badawczej w pedagogice są ogromne. że wyrażone treści są zawsze relatywne wobec tego.w sensie obiektywnym . lecz sama jest tą rzeczywistością. nastawiony do materiałów zawartych w autobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo. o człowieku zbudowana jest niejako z dwóch warstw: jedną jest warstwa faktograficzna. Analiza tekstu może dotyczyć poziomu leksykalnego słownika frekwencyjnego języka tekstu (autobiografia. zinterpretować kluczowe dla tekstu kategorie. istnieje więc jako autobiografia tylko o tyle o ile ktoś intencjonalnie przekształca zbiór zdarzeń w wysoce znaczącą i ustrukturowaną całość. Jest zjawiskiem subiektywnym również i w tym sensie. zdarzeń z wątków.do nich dodawać. . wydobyć ukryte w nim założenia. pełnym zaufania kontakcie badacza z badanymi. uzupełnieniem „obiektywnej rzeczywistości". za konkurs. pod którą dostrzec je można jedynie przy głębokim. Techniki opracowywania materiałów biograficznych są różnorodne i zależne od tego czy badacza interesuje wyłącznie twórca autobiografii czy też uwaga badacza skupia się bardziej na treściach zawartych w autobiografii stanowiących przejaw zarówno samoświadomości jak i świadomości społecznej osoby piszącej. iż „ludzkie działanie nie jest wyznaczone przez wpływ wydarzeń takich „jakimi są rzeczywiście" ale przez wpływ wydarzeń takich. w odniesieniu do konkretnych wartości.8. jak ktoś postrzega i rozumie własne życie.oprócz ogólnego wstępu . sygnalizujące zmienność poglądów autora. w związku z czym odrzucane były jako mało wiarygodne źródła informacji. że pamiętniki „same za siebie mówią" lecz sądzę. w konkretnych okolicznościach. 4. zanurzonego w świecie. Metody biograficzne stosowane w metodologii naukowej koncentrowały się wyłącznie na pierwszej warstwie. w jaki sposób wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiały. Badacz ponosi także przed badanym odpowiedzialność za to. rozumiejącej. zrekonstruować przekonania ich twórców. Autobiografia jest więc przekazem symbolicznym.

moim zdaniem . że przyjrzy się uważnie wytworom symbolicznej działalności ludzkiej. Praca nad tekstem w ich propozycji -polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy których dokonuje się jego analizy. Aleksandra. Badacz chcąc poznać interesujące go zjawisko wtapia się w nie. jest układem znaków. Obecność badacza.1.8. „Jednostki" i „całości" . ułatwiają ustalenie które fragmenty tekstu są wyznaniami autora. Znaki są częścią kultury i wiele mówią o ludziach tworzących je. 4. czyli sposobu w jaki piszący relacjonuje przebieg wydarzeń. Całością są natomiast zespoły jednostek odnoszące się do wybranych zagadnień. Interesującym przykładem zastosowania w pedagogice tego typu analizy może być praca Z.choćby taka jak percepcja samego siebie. „Konstrukcje" . że problem polega na tym. starając się „zawiesić" na czas badań własne założenia.8. bądź traktuje swój los jako wypadkową nacisku systemu społecznego w którym przyszło mu żyć. co powodować może zmianę jego nastawienia do świata. jak i pośredniej . jego pytania wywołują też określone zmiany w badanych. przełamany więc zostaje stereotyp myślenia o dystansie między badaczem a badanym. w momencie jednak gdy informacji się nie zbiera ponieważ istnieją już jako wytwór ludzkiej działalności: idee.te kategorie pozwalają na wyszczególnienie autonomicznych jednostek narracji (zarówno bezpośredniej -opowieść badanego. Drugim niejako krokiem lub też niezależnym od pierwszego jest ustalenie znaczenia tych najczęściej pojawiających się wyrazów i kontekstu. który zamierza poddać analizie a próbuje zrozumieć i opisać rzeczywistość. 4. co jest opisem wydarzeń oraz tego co stanowi komentarz autorski. „Linia podstawowa" i „linia recesywna" .to kategorie umożliwiające strukturalne uporządkowanie wypowiedzi pod kątem kontynuowania przez autora głównego wątku wypowiedzi i odchodzenia od tego wątku. która może przejawiać się zarówno w podnoszeniu jego rangi lub uświadamia- . co pozwala mu na rejestrację siebie zmieniającego się. „Struktury procesowe" . Przedstawiony tu pomysł na analizę tekstu dotyczy w zasadzie analizy autobiografii. Innym wymiarem przełamywania dualizmu na linii badacz . Jakościowa analiza tekstów ułatwia nam ich odczytanie.4. zbierać informacji u innych (ankieta. Wykę autobiografii i jakościowej analizy tekstu do różnych metod badawczych może budzić pewne zastrzeżenia. że pewne jego elementy mogą być także wykorzystane przy analizach innych tekstów. który nie zbiera materiałów lecz „tylko" próbuje je przeanalizować i zinterpretować. żyjąc w niej. Należą do nich: 1. iż w metodologii pozytywistycznej przyjęto nazywać metodami pewne sposoby zbierania informacji. Autorzy ci wskazują na cztery zestawy kategorii analitycznych ułatwiających pracę nad tekstem. W konsekwencji przebywania w badanym środowisku zachodzą w badaczu różne zmiany . wypowiedź). które wnioskami. Z tego powodu trafniejsze wydaje się nazywanie tej metody badaniem poprzez wspólne doświadczanie. podobnie jak odczytać można zawartość czasopism. iż „obserwator" wchodzi na przemian w rolę badacza i badanego. poznaje jej sposób życia.pojawia się problem nazwania czynności badacza. Interesujące jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje życie jako tworzoną przez siebie biografię. w którym ci ludzie żyli bądź żyją. który wskazał na różnicę elementów pola semantycznego znaczenia podstawowego słowa „godność" w wypowiedziach rodziców i dzieci. a także o świecie. pamiętniki. niekiedy wyzwala chęć niesienia mu pomocy. w których badacz wchodząc w określoną społeczność. wcześniejszą wiedzę o badanym zjawisku.rodzajem dokumentu. Badacz nie musi stwarzać sytuacji (eksperyment). obyczaje. wywiad) a wystarczy. w autobiografii). określenie tego. sądzę jednak.notatka prasowa. wydzielenie z niego wątków głównych i pobocznych. przyczyniają się do pogłębienia ich samoświadomości. Inny pomysł na jakościową analizę tekstu przedstawiają M. które zaś stanowią ilustrację dla głoszonych przez autora opinii. Sądzę. Świadomość zachodzących w nim zmian powoduje. 3. która jest a nie tę „wytworzoną" przy jego pomocy. sztuka . treści wystąpień. Bada tę społeczność z pozycji jej uczestnika. wchodzi on w nią bowiem z całym osobistym systemem wartości. Jej cechą charakterystyczną jest przełamywanie dualizmu badacz-badany.3. niespodziewane okoliczności uczyniły je takim.pozwalają na określenie odmian narracji. 2. wierzenia. Rokuszewska-Pawełek. uprzedzenia. Czyżewski i A. Obserwacja uczestnicząca. czy też bardziej skłonny jest przyznawać. legendy. wiersze. myśli. który można odczytać. w jakim zostały użyte. staje się uczestnikiem badanej społeczności. skupianie się przez niego na tym co stanowi sedno opowieści i jej element uboczny. czyli badanie przez wspólne doświadczanie Wzorem dla obserwacji uczestniczącej są badania etnograficzne. ponieważ są to źródła wiedzy. Jakościowa analiza treści jest natomiast techniką opracowywania zebranych materiałów. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii Zaliczenie przez A.badany jest zaangażowanie badacza w badaną sytuację. 4. Polega to na zakreśleniu wokół najczęściej pojawiających się wyrazów pól semantycznych. iż to różne. przyjmuje postawę „naiwną poznawczo".pozwalają badaczowi na ustrukturalizowanie tekstu.komentarze). nie zaś obcego i niezaangażowanego obserwatora. Badacz nie przyczynia się do „stworzenia" materiału. przy jej pomocy ustala się które wyrazy są najbardziej znaczące dla tekstu i jakich obszarów rzeczywistości dotyczą. który może być poddany badaniu. bądź do faz życia (np. Autobiografia jest .

lecz interpretuje interesujące go zjawisko a jego interpretacja . wychodząc z założenia. hermeneutyka). Badanie przez wspólne doświadczenie jest metodą poznawania zjawisk poprzez pełne zaangażowania uczestniczenie w nich. nauczycielami i uczniami. inny sposób myślenia o świecie i o poznawaniu. Wchodząc w nowe dla siebie środowisko badacz nie jest wyposażony w gotową siatkę ustrukturalizowanych zachowań i szczegółowych pytań. Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie. to jednak w postaci nowego. Uwagi końcowe Nietrudno zauważyć.9. w których badacz celowo wywiera wpływ na badanych są badania prowadzone metodą interwencji socjologicznej. Metody jakościowe mogą stanowić alternatywną perspektywę dla badań pedagogicznych.) wciąż oczekują na lepsze ich poznanie i opisanie. w innym kontekście. iż w tym co jednostkowe.opisanych przez A. wyłania się choć „z" nich. Stopień aktywności badacza jest jednak zależny od specyfiki badanego zjawiska.„rodzi się gdzieś pomiędzy (lub ponad) uczestniczącymi w sytuacji badawczej przedmiotami i podmiotami. w którym znaczenia wyjściowe się zawierają. przełamuje bowiem monopol metodologii pozytywistycznej na wiedzę o badaniach empirycznych. Dlatego też studium indywidualnych przypadków. ROZDZIAŁ V Techniki badań pedagogicznych Kto wielkie stawia kroki daleko nie ujdzie . które ukrywają się przed poznaniem przy pomocy narzędzi stosowanych w badaniach ilościowych. Pewne problemy dostrzega bowiem dopiero w trakcie badania. Nie zastępują metod ilościowych. jak i w samych naukach społecznych (socjologia humanistyczna. uświadomić sobie własne cele. która jest zarówno sposobem poznawania jak i oddziaływaniem na badanych. Przykładem badań. Demistyfikuje przy tym to co skrzętnie jest skrywane przez metodologię pozytywistyczną: fałszywość przesłanki o obiektywności świata społecznego i o obiektywności badacza. Jakościowe metody badania wyzbywają się podejrzliwości wobec subiektywności. Wydaje się. Gotowy jest jednak w każdej chwili do poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zależności od wymogów i kontekstu sytuacji w której się znalazł. że w przedstawionym przeze mnie metodach brak jest: studium indywidualnych przypadków. cele przeciwnika i pozwolą mu adekwatniej uchwycić kontekst społeczny sytuacji. przy zastosowaniu tych metod. wzajemne relacje pomiędzy wychowującymi i wychowywanymi. w którym prowadzone są badania. staje się dla niego mniej obcy. sondażu diagnostycznego i monografii . oraz od miejsca. Są budowane w oparciu o inną metodologię. jako dodatek szeroko usprawiedliwiający swoje istnienie. Kamińskiego -jest nieobecne. mogłoby stanowić uzupełnienie tej wiedzy. Owa humanistyczna metodologia -jak ją w uproszczeniu nazwała A. Wszystko to. a to co społeczne jest zawsze tylko jakąś jednostkową perspektywą. monografię można zaliczyć jedynie do „miękkiej" odmiany metod ilościowych. Jedynym kryterium. Jest to jednak wiedza ważna. sondaż diagnostyczny.jak pisze A. którą już posiadamy. specyfika i siła oddziaływania subkultur młodzieżowych.niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiązań.próbuje uprawomocnić inne sposoby badania rzeczywistości społecznej. Wyka . Kamińskiego i zaliczonych przez niego do metod jakościowych. Niezmienna zaś pozostawała metodologia naukowa. nie ogranicza go bowiem „gotowe i zamknięte" narzędzie badawcze. Źródła tego sposobu myślenia tkwią zarówno w filozofii (fenomenologia. nadając im bardziej ludzki wymiar. bowiem nie rejestruje on rzeczywistości „takiej jaką ona jest". bądź ujawnić te obszary rzeczywistości społecznej. Wyka . Jednostkową subiektywność traktują bowiem jako odzwierciedlenie świata-jedyny możliwy dla człowieka sposób poznania go i rozumienia. w badaniach uznanych za jakościowe przez A. Skomplikowane problemy dotyczące wychowania i kształcenia (np. Świadczy o tym ilość badań prowadzona przy użyciu tych metod. które według w/w autora zadecydowało o nazwaniu ich jakościowymi była ograniczona liczba jednostek poddawanych badaniu. znaczenie grup rówieśniczych w rozwoju społecznym młodzieży itp. wspólnego znaczenia. psychologia humanistyczna). co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyżej badań jakościowych. stanowiąca ich podstawę. 4. Wiedza o metodach jakościowych jest w naszym kraju niewielka. Z istoty tej metody wynika chęć dostarczenia badanemu środków. nie relacjonuje „obiektywnych faktów". że badanie przez wspólne doświadczanie pozwoliłoby wnikliwiej przyjrzeć się wielu trudno dostępnym zjawiskom .przy zastosowaniu innych technik zbierania materiału. które ukierunkowują jego „obserwację". Posiada jedynie własne przemyślenia i pewien zestaw kategorii. ale je uzupełniają. które pomogą mu lepiej zrozumieć jego własne działania. w której się znalazł. Nie ma więc w obserwacji uczestniczącej podziału na badaną rzeczywistość i bezstronnego badacza. nie jest wyłącznie rejestratorem lecz też aktywnym uczestnikiem wydarzeń. jest wciąż jeszcze spisywana na marginesie. Pozwoliłoby na opisanie ich z innej perspektywy. a granice „wkładu" każdej ze stron procesu zmieniają się." Badacz nastawiony na wspólne doświadczanie łatwiej „wchodzi" w badane środowisko. osobiste — odbija się to co społeczne i ogólne.

każda sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiązań badawczych także w zakresie technicznych rozwiązań. 5. że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinniśmy . Są to c z yn ności praktyczne. Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie. To co w tej definicji wymaga szczególnej uwagi . test itp. o p i n i i . które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji. Obserwacja Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. a to nie przysporzyłoby mu przejrzystości. Próba nadania jej większej precyzji równałaby się znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyrażenia. które posługują się różnorodnymi narzędziami. Przedstawię obecnie najczęściej stosowane techniki badawcze użyteczne w badaniach pedagogicznych. które chcemy poznać. Obserwacją można bowiem nazwać prostą. Nie jest to tendencja słuszna. że za technikę uważa się ankietę w znaczeniu kwestionariusza pytań a nie czynności ankietowania. to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje. arkusze do opisu itd. zważywszy. O nich mówić będziemy jednak przy omawianiu poszczególnych typów obserwacji. magnetofonu i kwestionariuszy włącznie. Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej" wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej. Obs er w a c j a j e s t c z y n n o ś c i ą badawczą p o l e g a j ą c ą na gromadzen i u dan yc h d r o gą postrzeżeń. obserwacja otwarta albo swobodna. poz wa l a j ą c ym i na uz ys kani e optymalnie s p r a w d z a l n yc h i n f o r m a c j i . Stosować ją można i najczęściej stosuje w praktyce każdy wychowawca. robienia wywiadów. faktów (Kamiński A. Mogą to być bądź cechy bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy. Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym.Lao-cy Powtórzę użytą już wcześniej definicję techniki badań. każdy nauczyciel oraz organizator. Dla poznania postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny. Ponieważ zaś w badaniach środowiskowych stosuje się zarówno obserwację „prymitywną" jak również złożoną zwaną systematyczną obserwacją kontrolowaną zachodzi konieczność stworzenia definicji uniwersalnej. nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej . W szkicowym stylu zaprezentować pragnę ich charakterystyki. arkusz obserwacyjny.obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu. sposób przygotowania oraz okoliczności zastosowania. Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej. Znaczy to. Jest jak powiedzieliśmy najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historię jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania. lecz wymagająca wielu zastrzeżeń wstępnych. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie jej do każdego typu obserwacji. Jest to wprawdzie teza potwierdzana przez wielu badaczy. Technika badań to czynność poznawcza. W przypadku procesów lub przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania. Najpopularniejszą postacią obserwacji jest tzw. Należy pamiętać. czyli kwestionariusze do ankietowania. Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy. skale do testowania. która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych. Z definicji wynika konieczność zaplanowania następujących elementów: problematyki. Wiele bowiem nieporozumień powstaje wokół wszelkich technik. 1970). że objęcie definicją wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe. jakim podlegają. Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych. Bywa więc tak. czasu oraz sposobu gromadzenia materiału. następnie wielkość obiektu obserwowanego (zbiorowości lub instytucji) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy. Wszystko inne to przedmioty i narzędzia służące tym czynnościom. Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach.to małe słowo „czynności". bo na drodze źródła danych do badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz. Wyżej zorganizowaną formą obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpośrednia l u b pośrednia. na zmiany natężenia i szybkości ich przebiegu w zależności od określonych warunków. Z uwagi na jej złożoność i wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą. że obserwacja swe naczelna miejsce wśród sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik pomocniczych. Określając czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia. regulowane starannie wypracowanymi d yr e kt yw a m i . że poza generalnymi regułami poprawności. Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań. to najczęściej proces angażujący badacza i innych ludzi. Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań. Lapidarność tego sformułowania bierze się stąd. W pojęciu pierwszym ustalamy ilość i jakość zagadnień.1.

którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy. nasze materiały dajemy do czytania osobom towarzyszącym. Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie ograniczone. rejestracja dźwiękowa lub fotograficzna. lecz raczej jako etap wstępny do badań szczegółowych. Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicząca. Chyba. a po wtóre są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. Może mieć dwie postacie: być jawną lub ukrytą. Mam tu na myśli tzw. Pełniła ona w naukach społecznych dużą rolę. zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem. Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczności badań nie może być pełne. którymi posługujemy się przy obserwacji pełnią dwojaką funkcję: po pierwsze służą do gromadzenia spostrzeżeń. Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest świadoma roli. Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania. lecz również sposób ich rejestrowania a to jest tożsame z kontrolą jej prawidłowości. w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniającego określoną rolę.1. że systematyczna obserwacja planowa nie musi posługiwać się narzędziami kontroli. Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego. nawet przy znajomości granic. Jest to więc najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji. Wyróżnienie jednak systematycznej obserwacji planowej kontrolowanej wydaje się być zabiegiem nietrafnym. w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe. I w tym sensie możnaby nazwać obserwację taką obserwacją niekontrolowaną. Obecnie jeśli obserwację nazywamy systematyczną to określenie to oznacza nie tylko sposób prowadzenia spostrzeżeń. Aczkolwiek i tu można stosować pewne sposoby kontroli. Arkusz obserwacyjny to wcześniej przygotowany kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami. której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny obiektywizm ocen. jaką spełnia nowy jej członek. a ponieważ używany jest rzadko można pominąć jego omówienie. Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany. Ten sposób prowadzenia rejestracji materiału nie daje gwarancji gromadzenia materiału pełnego oraz możliwości weryfikowania prawidłowości prowadzenia spostrzeżeń. Notowania mogą być jeszcze oznaczone datą. ponieważ zakłada.nowych zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji. Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach.1. na koloniach w czasie świąt zimowych. Uczestnictwo w badanej zbiorowości daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji. Od sprawności narzędzi obserwacji zależy jej wartość. co ma szczególne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych w badane układy lub celowym przekształcaniu zbiorowości. Ponadto daje możliwość wykrycia nowych cech i zależności. lecz będzie on pełnił wówczas rolę techniki badawczej niepełnowartościowej. Jak powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora. opisy. Ten typ . Obserwacja uczestnicząca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badającego. a które w arkuszu uwzględnione nie były. Obserwacja niekontrolowana jest po prostu nierzetelną techniką badawczą i nie ma powodu upowszechniać jej znajomości. Wprawdzie w socjologii na określenie typu obserwacji posługującej się narzędziami sprawdzającymi poprawność jej przebiegu używa się pojęcia obserwacji kontrolowanej. W każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie . Dla rzetelności dodać należy. Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta (chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie). Narzędzia. Uzyskujemy od nich ocenę materiału w sensie jego kompletności i prawidłowego kierunku. Np. Mają one tę cechę. W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestniczącej. że omawiany typ obserwacji istotnie może występować bez narzędzi kontrolnych. zorientowanym w koncepcji badań. Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo częściowe. 5. Do tych pierwszych należą notatki. Stopień szczerości w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia. Narzędzia obserwacji Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposób gromadzenia materiałów. Wróćmy więc do sposobów gromadzenia materiału badawczego z systematycznej obserwacji planowej. a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej. Szczególnym typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówieśniczej młodzieżowej. opinie i reakcje grupy. stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany. a to naszym zdaniem odebrałoby jej atrybut naukowości. gdy część dzieci idzie w gościnę do domów prywatnych. że gromadzą materiał bez wyróżniania poszczególnych zagadnień i aspektów oraz bez umiejscowienia czasowego. że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania. Ogólnie i nieprecyzyjnie można podzielić techniki gromadzenia materiałów na niestandaryzowane i standaryzowane.planować prowadzenia badań np. Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe. na które warto zwrócić uwagę. Wcześniejsza typologia zagadnień zapobiega przeoczeniu przez badającego któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom. Niesie ze sobą jednak swoiste niebezpieczeństwo. To co dotychczas było nazywane obserwacją kontrolowaną i niekontrolowaną to po prostu atrybut poprawności i naukowości. W odpowiednich rubrykach pod określonym zagadnieniem notujemy wszelkie spostrzeżone fakty. arkusz obserwacyjny lub dziennik obserwacji. Doskonalszą techniką gromadzenia materiałów jest stosowanie technik standaryzowanych. które objąć ma obserwacja.

b) jasne sformułowanie zagadnienia i celów obserwacji. która obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadów. ale daje nieporównanie wartościowe materiały. Istnieje więc tylko jedno źródło deformacji danych. Można także zagadnienia przypadkowe. Arkusz obserwacyjny daje możliwość porównania i oceny materiałów badawczych pod względem ich jednoznaczności i zakresu. 5. Sprawność wywiadu i wartość uzyskanego materiału zależą od wielu czynników. charakteru i zależności środowiska wychowawczego. zachodzi wówczas konieczność stworzenia jednorodnej aparatury badawczej dla uniknięcia większych deformacji uzyskanego materiału. Wśród pedagogów utarła się nazwa wywiadu środowiskowego. I znowu . Podsumowując to pobieżne omówienie obserwacji jako techniki zbierania materiałów należy zwrócić uwagę na konieczność poprawnego jej zorganizowania.2. kategoryzacja zagadnień. Wywiad Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. Arkusz obserwacyjny wbrew swej nazwie nie musi być arkuszem zawierającym wszystkie zagadnienia na jednej karcie. Zdarza się jednak prowadzenie wywiadu tylko według pewnego planu w postaci dyspozycji do rozmowy nie narzucających ani kolejności. Ma ona jeszcze i tę zaletę. gdy jest to zestaw pytań. Ale. c) bliższe poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych. Najważniejszym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu są właściwie przygotowane dyspozycje. że arkusz obserwacyjny jest dobrym Grodkiem do porównania danych między nimi. zbudowany według specjalnych zasad. Często jednak pewne sprawy wymagają precyzyjnego i konkretnego poznania. a z taką mamy do czynienia w badaniach wielkich zbiorowości lub licznych problemów materiały gromadzi większa ilość pracowników. czemu lepiej służy kwestionariusz skategoryzowany. Sposób opracowania arkusza obserwacyjnego zależy od konkretnych okoliczności i wymogów badawczych. Do tego celu lepiej służą swobodne rozmowy według dyspozycji (pytania otwarte). Tendencje panujące we współczesnej pedagogice zmierzają do opierania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym. Celem tych badań jest bowiem możliwie wszechstronne i dogłębne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku.podobnie jak przy określaniu pojęcia obserwacji . Dla badań środowiskowych tendencja taka nie zawsze będzie najlepsza. systematyczna i dokładna. nic nie stoi na przeszkodzie aby stosować taką dwustopniową procedurę. Warunkami tej poprawności są: a) wstępna znajomość przedmiotu obserwacji. Zwiększa to ilość zabiegów technicznych i wymaga więcej pracy. ani ścisłości w zadawaniu poszczególnych pytań. Prowadzony jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisów dziennych. W pedagogicznych badaniach środowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalszą techniką gromadzenia materiałów obserwacyjnych. jeśli wydają się być ważne. którym jest sam badający. Bardzo bowiem ważną jest sprawa porównywalności danych uzyskanych drogą obserwacji prowadzonej czy to przez różnych badaczy. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . zdaniem naszym. które można ukierunkowywać. Od innych wyróżnia go zakres i cel. Konieczna jest ścisła standaryzacja zagadnień i opracowanie drobiazgowych wskazań badawczych oraz eliminowania możliwych osobistych postaw i zaangażowań. systematyczny i kontrolowany. d) szczegółowe opracowanie koncepcji badań. Inne zagadnienia z podpunktami na i nn ej karcie. Jeśli dodać. czy w różnym czasie w tej samej zbiorowości czy wreszcie na różnych grupach. a także do poznawania wszelkiej problematyki środowiska i aspektów wychowania w środowisku społecznym. Zagadnienia szersze mogą być rozbite na szczegółowe i mieścić się na jednej karcie. które mogłyby rzutować na obiektywność danych. Od jego obiektywizmu i skrupulatności zależy rzetelność uzyskanych materiałów. opinii i postaw danej zbiorowości. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeżenia ze względu na czas pojawiania się określonych faktów lub zmienności procesów i stosunków w badanych grupach. opracowanie odpowiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. Przy obserwacji pośredniej.musimy ograniczyć się do sformułowania szerokiej definicji.2. Ale dopiero wówczas słuszna jest taka nazwa.obserwacji można w pełni uznać za planowany. Określa się je zazwyczaj mianem kwestionariusza. Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwala ponadto na analizę układów i zależności między zjawiskami. W przypadku obserwacji bezpośredniej prowadzący badania osobiście wykonuje wszystkie czynności związane z tokiem poznania. rozwijać i uzyskiwać ich wszechstronniejsze naświetlenie. Wykorzystywany jest przy poznawaniu układów. Obserwacja systematyczna może być prowadzona bezpośrednio lub pośrednio. Sama obserwacja powinna być planowa. że w pedagogicznych badaniach środowiskowych badana zbiorowość rzadko jest wielka. Szczegółowe zagadnienia można notować na pojedynczych kartkach a potem chować je do odpowiednio poznaczonych kopert. to taki sposób postępowania nie wydaje się wykluczony. 5. Przy badaniach szczegółowych jednego zagadnienia spełnia on bardzo pożyteczną rolę. Wywiad służy głównie do poznawania faktów.1.

musimy objąć nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badawczych. Druga to narzędzie badawcze. charakterze i . Jeśli badania prowadzi kilka osób.może stać się przyczyną świadomego zafałszowania prawdy. Wywiadem jawnym nazywamy rozmowę. jak wynika z powyższych uwag. ani ankieter. Przy organizowaniu ekipy badawczej należy pamiętać. aby nie sugerować badanemu formy i treści odpowiedzi. a szczególnie o tym. ukryty i jawny nieformalny. Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji. Należy zatem podporządkować jego indywidualne cechy wymaganiom reguł badania. tzn. dyskrecja to m. a nawet pogłębiania zagadnień przez stawianie pytań dodatkowych. Zdarzają się także próby udzielania odpowiedzi. tymczasem na drodze do tego stoi szereg przeszkód. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych Wiele spośród powyższych wskazówek wyda się jaśniejszymi na tle omówienia poszczególnych typów wywiadu. który . bo przy wywiadzie otwartym nigdy nie uda się wyeliminować cech indywidualnych. mimo że respondent nie posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. 5. a także o przywiązanie jednakowej uwagi do wszystkich problemów. które zaważyć mogą na dalszym prowadzeniu badań. których materia często jest drażliwa i koniecznie wymaga zaufania i szczerości. a więc ani respondent. Musimy język kwestionariusza dostosować do języka używanego w danej zbiorowości. Takt. bądź zostać mimowolnie wprowadzeni w błąd.W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sondażowe według tylko ogólnego planu dają dopiero podstawę do opracowania szczegółowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadów. Należy też pouczyć ankieterów o zasadach prowadzenia wywiadu. Następnym źródłem uzyskiwania prawdy niepełnej lub danych fałszywych jest kwestionariusz. a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom może być powodem dowolnych i różnych interpretacji tego samego zagadnienia. l. ważnym zagadnieniem staje się jednorodność uzyskiwanych danych oraz możliwość kontroli i porównywalności danych. w której badany poinformowany jest prawdziwie o celach. Wskazane więc są zabiegi zapewniające badanemu pełną dyskrecję. Chodzi tu głównie o jednoznaczne pojmowanie poszczególnych pytań. należy przeprowadzić szczegółowy instruktaż z ankieterami oraz wyposażyć ich w wywiad standaryzowany. Narzucają one określony sposób prowadzenia wywiadu. jeśli respondent ich nie posiada. Różnią się one od siebie. Ze strony respondenta możemy uzyskać bądź celowo fałszywe informacje. Wreszcie ważnym. że głównym obiektem zainteresowania będzie sam problem badawczy i nic poza tym. a nawet wówczas gdy nie jest pewny. przez podsuwania gotowych odpowiedzi. aczkolwiek nie ostatnim jeszcze. przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potępianie jej braku. oraz ustalenie kolejności ich zadawania. 2. Stopień usystematyzowania pytań i ich ujednolicenie to główne różnice konstrukcyjne. który . Wywiad skategoryzowany zapewnia większą ścisłość i porównywalność danych. Wskazania te mają ogromne znaczenie szczególnie przy prowadzeniu wywiadów środowiskowych. Jego głównym celem jest uzyskanie prawdy. których nie można zmieniać.2. tendencyjnie ukierunkowywać tok badań. Jeden daje możliwość swobody w formułowaniu pytań oraz zmieniania ich kolejności. Ze względu na sposób prowadzenia wywiadu wyróżniamy wywiad jawny. które mogą zapewnić te warunki. Aby te osiągnąć. 3. warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest zaufanie. Waga tego problemu wzrasta w miarę zwiększania się ilości osób prowadzących badania. konieczne środki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. prezentowanie przez ankietera własnej wiedzy lub opinii sit niewskazane. Mamy wówczas gwarancję. Jeśli więc pragniemy zbudować poprawny kwestionariusz.in. a w żadnym razie nie czynić zabiegów pobudzających do udzielania odpowiedzi na siłę. kłaść różny nacisk na poszczególne problemy. Pierwsza to respondent. które chcemy zbadać. Trzecia wreszcie to prowadzący badania. nie używanymi w danej zbiorowości lub przez tę zbiorowość inaczej rozumianymi. niejasnymi lub niezrozumiałymi pojęciami. bądź wreszcie możemy pewnych wiadomości nie uzyskać. którego forma może w sposób istotny wpłynąć na treść uzyskiwanych danych. Kategoryzacja oznacza zbudowanie ścisłych pytań. że przy zachowaniu podstawowych warunków rzetelności rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyskamy jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach. Może posługiwać się niestosownym językiem. Może nie obejmować wszystkich ważnych zagadnień. wskazane są wszelkie środki. Może wreszcie być niedostatecznie skategoryzowany. określeniami. W tym punkcie badacz staje przed koniecznością rozwiązania szeregu trudności. W badaniach środowiskowych pierwszy sposób daje większe korzyści. przekonanie o naukowym charakterze badań i podnoszenie wagi problemów. wymiana informacji. tzn. Należy więc umiejętnie wychwytywać takie próby.będąc głównym źródłem materiału . Nieznajomość faktów lub nieposiadanie opinii w pewnych sytuacjach z punktu widzenia wartości materiału. chęć ulżenia w kłopotach.mogą różnie odbierać określone informacje.2. W zasadzie w pełni omówione zostały wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany. może być równie ważne.jeśli stanowią ekipę . Drugi ściśle ogranicza kolejność i brzmienie stawianych pytań. a więc być niewyczerpujący. czyjego sąd lub postępowanie nie spotka się z dezaprobatą ankietera. np. Dlatego prowadzący badania nie powinien manifestować żadnych postaw i wyrażać żadnych ocen. że sam ankieter jest także swoistym narzędziem badawczym. Na celowe wprowadzenie w błąd wpływa też obawa respondenta przed narażeniem się panującym w danej zbiorowości konwenansom lub stereotypom postępowania. Celowi temu najlepiej służy maksymalne skategoryzowanie zagadnień. zasadami konstrukcyjnymi. kwestionariusz. uprzejmość. jak i jej posiadanie. ani inne sprawy uboczne. szczerość i przychylność badanego. uzyskiwanie takich samych informacji przy użyciu takiej samej techniki przez różnych badaczy. toteż dyskusje. źródłem uzyskiwania fałszywych danych jest sam prowadzący badania.

Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości. Wywiad. gdzie pragniemy poznać postawy. słuchaniu radia. pragnienie awansu. dotyczące uczestników zajęć świetlicowych. daje bardzo cenny materiał poznawczy. Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu. kafeteria przedstawiać się może następująco: „poprawa sytuacji materialnej. . których celem jest budowanie pewnych . orientując się w fakcie prowadzenia z nim wywiadu. Odmianą takiego wywiadu jest wywiad jawny nieformalny. nie stwarzającą jednak możliwości oceny rozkładu poszczególnych opinii i podstaw. a miarę ogólną do przygotowania szczegółowych badań wywiadem lub przy pomocy obserwacji. gdzie nie możemy uzyskać pełnej wiedz\ o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji. poza które odpowiadający wyjść nie może. Ze względu na wysoki stopień kategoryzacji ankieta staje się podstawowym narzędziem kontaktu badanego z badającym. a tym samym utworzenia hierarchii.chodzeniu do kina. Wywiad zbiorowy ma uzasadnienie wówczas. opinii o zdarzeniach. w którym badany nie jest poinformowany o roli ankietera. jakie daje sformułowany zestaw. lecz tylko wybiera wśród możliwości.przedmiocie wywiadu. ścisłe i jednoproblemowe.. tam. 5. b) zakres i „głębokość" problematyki. czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi. Nie w pełni może być wykorzystana do poznawania układów i zależności społecznych. danych liczbowych. Pytania ankiety są zawsze konkretne. Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię. jednoznacznych i porównywalnych danych na temat jednego zagadnienia. nie powinniśmy badań pedagogicznych. wyrażająca się w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktów. . Może być wypełniana przez samego respondenta bądź przez badającego. które niekiedy mogą być różne od osobistych. motywacje. Różnica polega na tym. jeśli nie mieści się w żadnym zaproponowanym sformułowaniu. W trakcie luźnej rozmowy badający usiłuje przez stosowne jej ukierunkowanie uzyskać interesujące go dane. że badany. Stosujemy go tam. gdy przedmiotem badań są opinie lub fakty jednorodnej grupy np. pragnienie podniesienia kwalifikacji. Od wywiadu właściwego odróżniają ankietę 3 cechy: a) stopień standaryzacji pytań. . Bywają jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe. Szuka się więc ścisłych skategoryzowanych. badania dokumentów).lekturze książek. Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne i dysjunktywne. zależności. dając potem możność obliczenia częstotliwości wyboru poszczególnych odpowiedzi. Trudniej zaobserwować przy jej pomocy bardziej złożone problemy środowiska wychowawczego. inne. a właściwie wywiad ukryty formalny. storę zawierają jeden punkt oznaczony zazwyczaj słowem „inne". mogące mieć znaczenie dla wiarygodności badań .np.majsterkowaniu lub innym zajęciom miłośniczym. Może spełniać pożyteczną rolę w początkowym etapie badań. Kafeteria koniunktywna pozwala na wybranie kilku możliwych odpowiedzi. Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu szerszego rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. ankiety. Kafeterią zamkniętą nazywamy ograniczony zestaw możliwych odpowiedzi. kursów dokształcających itp.". Jeśli przedmiotem wywiadu są zagadnienia drażliwe bądź jeśli rola społeczna badanego w danej zbiorowości określa ściśle jego opinie lub postawy.". Uzyskujemy wtedy wiedzę obszerną i w miarę wszechstronną. Kafeterią półotwartą nazywamy taki zestaw możliwych do wyboru odpowiedzi. że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. przebiegu i uwarunkowania procesów społecznych w środowisku. faktów.zabawom z kolegami. Doceniając zatem jej znaczenie. Np. Ankieta zatem. w zależności od liczby osób biorących jednorazowo udział w wywiadzie. Przykładem kafeterii koniunktywnej może być wyżej przytoczona lub np. nie jest poinformowany o właściwym jego przedmiocie. reprezentatywności i znaczenia poszczególnych zagadnień. celowe jest przeprowadzenie wywiadu ukrytego. Należy też pamiętać. . o celach i przedmiocie rozmowy. następująca: „Jakim zajęciom oddajesz się najchętniej w czasie wolnym? . A n k i e t a Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów... skrępowanie obecnością innych lub psychoza zbiorowa. Wywiad ten musi być skategoryzowany.3. kiedy zależy nam na pogłębionym poznaniu środowiska wychowawczego. jak podkreślaliśmy już niejednokrotnie.inne.. Wypełnienie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich zadaniach kafeterii.oglądaniu telewizji. -pomaganiu w gospodarstwie domowym. gdy pragniemy zdobyć wiedzę wyjściową. jest t e c h n i k ą gromadzenia i nform acj i p o l e g a j ą c a na w y p e ł n i e n i u n a j c z ę ś c i e j s a m o dz i e l n i e przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. w pytaniu: „Jakie motywy skłoniły Pana(ią) do podjęcia studiów zaocznych". Wywiady te wymagają dużej sprawności pamięciowej i zręcznego posługiwania się pytaniami rozpoznawczymi. że wywiadom zbiorowym towarzyszą pewne emocje dodatnie i ujemne. . czasopism. kiedy pragniemy poznać możliwości jego zmiany lub modelowania dla potrzeb określonych celów wychowawczych. c) zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym a badającym. pozwalający na zaprezentowanie swej odpowiedzi.

uogólnień lub wyznaczanie kierunków działania, opierać w całości na ankiecie. Wyżej podaliśmy tylko niektóre możliwości jej konstrukcji i realizacji. W ankiecie można stosować wiele typów formalnych rozwiązań i wiele sposobów jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku badań wielkiej próby. Wtedy należy dążyć do takich rozwiązań konstrukcyjnych, które zapewniają maksymalną wiarygodność uzyskiwanego materiału. C e c h ą odróżniającą ankietę od wywiadu w sposób najbardziej znamienny, jest to „iż nie wymaga kontaktu bezpośredniego" badającego z badanym „informator jest tu respondentem, który sam pisemnie odpowiada na pytania kwestionariusza" (Kamiński 1974). 5.4. Badanie dokumentów Badanie dokumentów i materiałów jest techniką badawczą s ł uż ącą do gromadzenia wstępnych, opisowych, także ilościowych i nform acj i o badanej i nst yt ucj i czy z j a w i s k u w yc h o w a w c z ym . Jest także t e ch ni ką p o z n a w a n i a b i o g r a f i i j ednos t ek i o p i n i i w yr a ż o n yc h w d o k u m e n t a c h . S a m o d z i e l n i e r z a d k o może w ys t ę p o w a ć w rol i i n s t r u m e n tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . Mimo to badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do często stosowanych technik badawczych. Technika ta pełniąc przez długi czas rolę jednej z głównych technik zdobywania wiadomości doczekała się jednak współcześnie surowej dość krytyki socjologów. Zarzuca się jej małą przydatność do analiz ilościowych, statystycznych, trudno zweryfikować prawdziwość dokumentów i materiałów, które ulegały zafałszowaniu bądź mimowolnemu przez niesprawność pamięci, bądź celowemu przez autorów. Zarzuty te jednak dotyczą tylko pewnej grupy materiałów i dokumentów. Dla potrzeb bowiem badań pedagogicznych wyróżnić musimy 2 rodzaje dokumentów. Pragnąc zachować jednolitą nomenklaturę nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiały statystyczne, obrazujące określone sytuacje, dokumentujące fakty i działania. Dokumenty kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej' placówki czy zjawiska. Np. badając funkcjonowanie domu kultury w środowisku będziemy analizować wszelką dokumentację historyczną, finansową, personalną i dokumentację działalności merytorycznej takie jak dzienniki zajęć, plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyżej krytyczne uwagi. Pedagoga interesować będzie również dokumentacja szersza. Pragnąc poznać bliżej środowisko społeczne uczniów danej szkoły, będziemy korzystać z dokumentów Rady Narodowej, wydziału kultury, miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzeźwień, jeśli interesuje nas alkoholizm środowiska czy młodocianych i wielu innych instytucji. I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osąd socjologów, o którym wyżej była mowa. Wręcz przeciwnie posiada on cechy wyjątkowej rzetelności materiału badawczego. Można go wyrażać przede wszystkim w sposób statystyczny, jego wiarygodność jest wysokiej próby i w każdej chwili może być zweryfikowany. Daje też ogromnie duże i ciekawe możliwości porównań. Ten właśnie typ dokumentów i materiałów w badaniach środowiskowych odgrywa ogromną rolę i rola ta wydaje się wzrastać. Trudno wyobrazić sobie prowadzenie jakichkolwiek badań pedagogicznych, monograficznych, bądź terenowych, których nie trzeba byłoby poprzedzić choćby pobieżną pod względem zakresu i treści analizą dokumentacji. Tak więc można tylko zalecać staranny i trafny dobór dokumentów statystycznych i rzeczowych przy badaniu każdej zbiorowości i każdej instytucji. Analiza tych dokumentów mimo ich że tak powiem „urzędowej" wiarygodności powinna być krytyczna. 2. Innego typu wiedzy dostarczają nam dokumenty opiniodawcze. Do t e j grupy dokumentów zaliczymy wszelkie osobiste materiały powstałe bez udziału badającego w ogóle lub tylko jako czynnika inspirującego. Znajdą się tutaj listy, pamiętniki, wypracowania, wypowiedzi na piśmie na określony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologów wobec tej techniki gromadzenia faktów odgrywa ona jednak ciągle poważną rolę w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych : analizy dokumentów, jednak przez swą specyfikę może być zakwalifikowana do omawianej techniki badań. Ten typ dokumentów, które nazwać można dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej rzeczywistości lecz głównie o opiniach na temat tej rzeczywistości. Rola badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie występuje w ogóle albo ogranicza się do podsunięcia tematu rozważań. Ten typ dokumentów badawczych jest powszechnie wykorzystywany w badaniach pedagogicznych. Prawda, że traktowany jest na ogół jako technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastąpiony dla poznania przeżyć młodzieży, reakcji i postaw dzieci w określonych sytuacjach, bardzo bezpośrednich opinii o rzeczywistości. Nie ma też powodu aby dyskwalifikować tę technikę zbierania materiałów jeśli jest ona traktowana z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie sprawę z jej niedoskonałości. O tak zdobytych materiałach niewątpliwie można orzec, że ich wiarygodność jest niejasna, że mają w zasadzie tylko jakościowy charakter i trudno je zweryfikować. 5.5. Analiza treści Na terenie socjologii pojawiają się tendencje do zmodyfikowania techniki badań polegającej na badaniu dokumentów osobistych. Poddając w wątpliwość ich wartość jako dokumentacji naukowej stosuje się wobec nich nowy sposób

opracowania zwany analizą treści. A n a l i z a t r e ś c i jest t e c h n i k ą badawczą s ł u ż ą c ą do obiektywnego, system a t yc z n e g o i i l o ś c i o w e g o o p i s u j a w n e j treś ci p r z e k a z ó w i n f o r m a c y j n y c h (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje interesować socjologa jako świadectwo określonej autentycznej rzeczywistości. Badacz nie dowierzając jego adekwatności z rzeczywistością interesuje się subiektywnym, wyrażonym w dokumencie wyobrażeniu rzeczywistości. Badający nie szuka tutaj narzędzi pozwalających zweryfikować dokument. Zafałszowania i zniekształcenia celowe i mimowolne stają się przedmiotem analizy socjologicznej pod kątem szukania ich przyczyn, rozmiarów, rodzajów itp. Wyrażają się w nich określone treści psychospołeczne, „projekcyjne manifestacje osobowości autora". Treść dokumentów wyrażać może liczne zjawiska i być świadectwem różnorodnych przemian, charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Biichler studiując problematykę okresu dojrzewania młodzieży, posiłkując się analizą treści pamiętników 3 dziewcząt reprezentujących 3 generacje ukazała przemiany w stosunkach dzieci z rodzicami w określonym przedziale czasowym (40 lat) oraz różnorodne przemiany kulturowe. Analiza treści dokumentów osobistych pozwala na stawianie diagnoz cech psychicznych osób i grup. Wspomniany już B. Berelson wymienia 16 różnych typów zastosowań analizy treści dokumentów osobistych. „Wyróżnia 3 różne sposoby podejścia do analizy materiału symbolicznego: w pierwszym badacz interesuje się cechami samej treści, w drugim wychodząc z analizy treści próbuje sformułować wnioski o autorze treści (...), w trzecim interpretuje treść aby dowiedzieć się czegoś o odbiorcach treści, bądź o skutkach jej oddziaływania. Celowe jest ukazanie możliwości zastosowania tej techniki poznania w badaniach pedagogicznych. Wszędzie tam, gdzie przedmiotem naszego zainteresowania są sprawy dzieci i młodzieży a trudno o nich uzyskać określoną wiedzę innymi drogami można próbować zastosowania analizy treści. Pragniemy np. poznać pragnienia i plany na przyszłość grupy młodzieży. Można wówczas zainicjować napisanie przez badaną grupę opracowania pt. „Moje miejsce w życiu w r. 2000". Albo interesują nas stosunki przyjaźni i koleżeńskie w grupie rówieśniczej, prosimy o wypowiedzi nt.: ..Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treści tych dokumentów może nam dać obszerną wiedzę o osobowości, psychice, pragnieniach i wyobrażeniach młodzieży. Może dać materiał znacznie wszechstronniejszy i bardziej „intymny" niż wywiad, socjogram lub test. W badaniach środowiskowych technika ta ma większą skalę zastosowania. Argumentem na jej korzyść jest to, że wychowawca ma codzienny i stały kontakt z grupą, odpada więc problem trudności zdobycia materiału, pożytek, szczególnie w poznaniu cech psychicznych, życia wewnętrznego jednostek i grup, motywacji i postaw wydaje się być dla badań środowiskowych niewątpliwy. 5.6. Techniki projekcyjne Dążąc do większego uściślenia wyników eksperymentu na gruncie socjologii oraz psychologii powstała nowa technika poznawania postaw indywidualnych i zbiorowych pod działaniem czynnika celowo zorganizowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: „Projekcyjna meto d a b a d a n i a o s o b o w o ś c i p o l e g a na p r z e d s t a w i e n i u ba da n e m u sytuacji bodźcowej, nie mającej dlań znaczenia a r b i t r a l n i e us t al onego przez eks per ym ent at ora, ale zarazem t a k i e j , k t ó r a b ę d z i e m o g ł a n a b r a ć z n a c z e n i a p r z e z to iż osobowość badanego narzuci jej swoje indywidualne z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j ę " (za Nowak 1965, s. 169). A więc jest to wprowadzenie między badającego a badanego czynnika celowo dobranego, co do którego można żywić nadzieję, że wywoła w badanym określone reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich siła, natężenie, trwanie stanowią właśnie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia nie posiada dotychczas standaryzowanych narzędzi prowadzenia badań metodami projekcyjnymi. Najczęściej dotychczas stosuje je psychologia kliniczna i eksperymentalna. Spośród najbardziej znanych wymienimy techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany wyraża w ten sposób swoje uczucia lub reakcje, np.: żąda się zakończenia zdań: „Gdy mój przyjaciel otrzymuje ocenę niedostateczną...", „Gdy na podwórku widzę bijatykę kolegów..." itp. Techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych obrazków, konsekwencji przedstawionych scen, lub przyczyn, które do przedstawionej sytuacji doprowadziły. W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazły do tej pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszczać, że w przyszłości nabiorą zbyt wielkiego znaczenia. Należy się spodziewać, że w miarę ich rozwoju i standaryzacji staną się cenną pomocą w oznaczaniu cech osobowości jednostek i grup rówieśniczych. Ich znaczenie szczególnie w badaniach nad rolą przywódców w grupach rówieśniczych, motywacji określonych działa, jednostkowych i grupowych będzie stale wzrastać. Literatura zalecana: Wymienię tylko większe opracowania poświęcone poszczególnym technikom, pominę zaś ogromną ilość opracowań cząstkowych i artykułów. R. Przezwański - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skórny - Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gerstmann - Rozmowa i wywiad w psychologii. Warszawa 1976, Analizy i próby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyńskiego. Wrocław 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -Wrocław 1968 poświęcony ankiecie. M. Łobocki - Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentów. Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentów osobistych, W.

Zaczyński - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikację techniki analiza treści znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Wałoszynowa. w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, także w: Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treści. Tamże r. VII Metody projekcyjne. Najpełniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych red. L. Wołoszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracował Adolf Molak. oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza. W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomości zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzezińskiego – Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1978, także J. Rembowski – Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i młodzieży. Warszawa 1975. Opracowania ogólne: Metody badań pedagogicznych, (red) Andrzej Góralski – Warszawa 1989, Janusz Gnitecki – Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Warszawa 1985. ROZDZIAŁ VI Pomiar w badaniach pedagogicznych

Pewniej do celu spętany dojdzie niż szalony dofrunie A. Swiętochowski

Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiała na kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miały swoje sądy analityczne, nauki przyrodnicze posiadają sądy syntetyczne. Oba rodzaje praw przekładalne na język liczb i weryfikowalne zasadą oczywistości, regułą logiczną lub empirią, miały swój uniwersalny lub sprawozdawczy charakter. Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne ograniczone w swym zasięgu czasem oraz przestrzenią i w możliwości budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowania swych pozostaje ubogą krewną nauk formalnych i przyrodniczych. Wydaje się, że charakter humanistyki usprawiedliwia owo „upośledzenie" metodologiczne głównie względami ontologicznymi. Najpowszechniej przyjmuje się, że głównym kryterium wyodrębniającym przedmiot humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kulturowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, iż jest on wytworem działania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych może istnieć bez ludzkiej myśli i działania (S. Kamiński 1970). Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) humanistyki mają charakter indywidualny i całościowy, obiekty przyrodoznawstwa posiadają układ mnogościowy. W wyniku tego humanistyka zmuszona jest stosować w procesie poznania opisy idiograficzne i wyjaśnienia wartościujące (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjaśnienia genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywać zdarzenia. Naukowy opis w humanistyce najczęściej miał charakter typologiczny i oceniający a jego przedmiotem często są wartości, obiekt całkowicie obcy przyrodoznawstwu. Coraz mniej zwolenników mają monistyczne koncepcja poznania naukowego, zakładające całkowitą jednorodność świata materialnego i sposobów jego poznania („myśl jest tylko formą istnienia białka"). Ale przy zgodzie na odrębność ontologiczną przedmiotu poznania humanistyki i nauk przyrodniczych zyskuje coraz więcej zwolenników teza o jednolitości aparatu pojęciowego i możliwości jednolitego wyrażania efektów poznania w tych dwu oddzielnych gałęziach nauki. Nie bacząc więc na efekty, komunikatywność i doniosłość swych działań najpierw socjologowie, następnie psychologowie a w ślad za nimi pedagogowie z uporem przekładają fakty swego poznania na język liczb. Tworzy się hermetyczny świat naukowego języka poznania, który operuje złożonymi okresami wyższej matematyki dla wyrażenia banalnych reguł, formułowanych bez badań na poziomie proseminarium. Fascynacja tym sformalizowanym językiem opisu naukowego, rzucająca na kolana całe ośrodki naukowe, odsunęła w cień praktykowane od dziesięcioleci sposoby pomiaru elementów środowiska społecznego, spełniające istotne wymogi naukowości. Przechodzę do obszaru analiz historycznych metodologiczne rozstrzygnięcia z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, które przy uwzględnieniu odrębności ontologicznej nauk o wychowaniu próbowały sformułować ścisły język jej opisu. Taką próbą był „program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku życia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszczą się badania H. Radlińskiej oraz typologia i zastosowanie pojęć statystycznych do badań środowiska, wreszcie najpełniej rozwinięte poznanie ilościowe zjawisk wychowawczych w pracach Józefa Pietera. Propozycje te przy używaniu aparatu pojęć i operacji statystycznych zachowały tak znaczną ogólność i elastyczność, że z powodzeniem mogły być stosowane do opisu bardzo zróżnicowanych problemów wychowania i środowiska wychowawczego. Póki więc zmatematyzowany język opisu używany niekiedy w badaniach zjawisk kulturowych nie udowodni, że istotnie zmienił horyzonty poznawcze pedagogiki - opowiadam się za twórczym stosowaniem aparatu pojęciowego

klasycznej statystyki. 6.1. Pomiar środowiska wychowawczego Próby dokonywania pomiaru środowiska wychowawczego są wyrazem tendencji do ujęcia zjawisk społecznych w ścisłe kategorie ilościowe i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem i zależnościami. Obserwuje się od bardzo dawna dążenie do możliwie najszerszego stosowania pomiarów poszczególnych elementów środowiska lub do mierzenia go jako całości. Wiele dyscyplin społecznych od dawna posiada wypracowane techniki pomiaru środowiska i z powodzeniem dla badań a pożytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice społecznej od dość dawna podejmowano próby określania zasad pomiaru jakościowego i ilościowego środowiska wychowawczego. Najpełniejsze opracowanie teoretyczne pomiarów środowiska dał Ryszard Wroczyński (Wroczyński 1979). Głównie na tym opracowaniu zechcę oprzeć swoją charakterystykę. C e l e m p o m i a r u , jak określa to autor wspomnianej pracy, j e s t uz ys kanie ścisłej wiedzy o środowisku w yc ho waw cz ym w celu p od j ę ci a działań i n t e r w e n c yj n yc h l ub w celu pos t a w i e n i a d i a g n o z y określonej s yt u acj i . Przedmiotem poznania wychowawcy są wpływy środowiska na wychowanka, ich rodzaj i kierunek, poznanie cech i procesów wewnętrznych określonej zbiorowości, poznanie zjawisk, ich natury i siły wspomagających lub hamujących rozwój wychowanka. Pomiar środowiska może zmierzać jak już mówiliśmy bądź do mierzenia poszczególnych składników środowiska, np.: struktury demograficznej, pozycji ekonomicznej, bądź do mierzenia środowiska jako całości np. zależność między charakterem środowiska a stosunkiem dzieci do obowiązku szkolnego. Aczkolwiek uogólnienie powyższe jest dość ściśle ograniczone terytorialnie to determinuje jednak całościowe ujęcie środowiska społecznego. Dla badań pedagogicznych niezbędna jest jednak analiza pojedynczych elementów środowiska i związków zachodzących między nimi. Środowiskowe badania pedagogiczne mają dość ograniczony zakres „Badania środowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do analizowania zależności między prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiskami (na przykład środowisko a zamierzenia życiowe, lektura a zainteresowania, kontakty ze sztuką a kultura artystyczna") (Wroczyński 1979). Dla potrzeb praktyki wychowawczej niezbędne są jednak szersze uogólnienia i ustalenia generalnych wskaźników charakteru i procesów społecznych. Pojęcie wskaźnika występuje w różnym znaczeniu. W badaniach społecznych wskaźnik oznacza pewną wielkość, cechę lub zjawisko, które oznacza istnienie innej wielkości, cechy lub zjawiska. Np. złe postępy w nauce dziecka są wskaźnikiem albo opóźnienia rozwoju umysłowego, albo określonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy zjawiska. Ilość czytanych książek w określonym czasie będzie wskaźnikiem określonego stopnia zainteresowania literaturą itp. W badaniach pedagogicznych wskaźniki mają charakter statystyczny, czyli wielkość i proporcje występowania wskaźników w badanej zbiorowości oznacza istnienie cech przez nie określonych. Np. badając środowiskowe uwarunkowania alkoholizmu młodzieży na 100 przebadanych przypadków w 65 spotykamy się z alkoholizmem rodziców. Możemy wówczas uznać, że alkoholizm danego środowiska jest wskaźnikiem występowania alkoholizmu u młodzieży. Badania dokumentów sądowych wykazują, że 90% przestępstw przeciwko zdrowiu obywateli popełnianych jest pod wpływem działania alkoholu. Tu więc alkoholizm jest wskaźnikiem występowania określonego typu przestępstw. Is t ot a p o m i a r u p o l e ga na u p o r z ą d k o w a n i u , na i l o ś c i o w y m o k r e ś l a n i u p e w n y c h z j a w i s k l u b cech z j a w i s k o c h a r a k t e r z e j a k o ś c i o w y m . P o l e ga to na p r z e k s z t a ł c a n i u z b i o ru faktów jakościowych uznawan ych jako cechy na h i e r a r c h i e i l oś ci ow e r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej operacji konieczne jest istnienie określonego continuum. Pojęcie to oznacza istnienie skali oznaczających stopnie rozmiarów lub siły danego zjawiska. Continuum cechy uspołecznienia zakłada istnienie skali określającej poszczególne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowości. Nie trzeba dodawać, że opracowanie skali określającej natężenie występowania jakiegokolwiek zjawiska społecznego jest przedsięwzięciem nader trudnym. 6.2. Pojęcia i skale pomiaru Poszukiwanie sposobów precyzyjnego budowania takich skal od dawna zaprzątało uwagę badaczy. Helena Radlińska poszukując wskaźników i mierników wpływów środowiska na proces wychowawczy wprowadziła do metodologii środowiskowych badań pedagogicznych pewne pojęcia, które miały być elementami ścisłego, liczbowego określania zjawisk społecznych. I tak średnią określa Radlińska „teoretyczną wielkość wyprowadzoną z wielkości rzeczywistej jako ich przeciętną" (Radlińska 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojęcie to pozwala na określenie danego stanu jako niższego lub wyższego od przeciętnego w danej zbiorowości, a więc na konstrukcję najprostszej skali względnej. Np. średnia ilość uczniów przypadających na jedną izbę lekcyjną na wsi jest niższa od średniej ogólnokrajowej, a znacznie niższa od średniej miejskiej. Innym pojęciem jest norma. „Za normę uważa się wielkość, będącą wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska". Wiąże się to z pojęciem wzorca, który nazywa Radlińska „układem środków wystarczających do osiągnięcia poziomu właściwego normom, co jest w praktyce prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunków bytu" (Radlińska

służy rozczłonkowaniu zbioru na elementy ułatwiając tak wyróżnione elementy identyfikować w badaniach. Skala porządkowa zawiera w sobie skalę nominalną ponieważ nie tylko porządkuje ale i wyróżnia elementy zbioru względem siebie.). Wprowadzanie do pedagogiki pojęcia miernika zakładającego porównywalność wielkości wymaga dużej standaryzacji problemów aby uzyskać jednorodność porównywalnych wielkości. jest raczej narzędziem badania niż efektem badania. np.2. skala porządkowa służy ułożeniu w porządku elementów jakiegoś zbioru ze względu na wybraną cechę. Wzorzec zatem będzie postacią określonego układu zbudowanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjęte w danym społeczeństwie normy. albo ze względu na wielkość „majątku kulturalnego" (książki.: „Wpływ rodziny na wychowanie dziecka jest decydujący i najważniejszy ważniejszy od innych czynników.2. a trzecią trafność co oznacza logiczne dopasowanie poszczególnych stopni skali do rzeczywistości. a więc: „górali". Najbardziej w życiu znanym. przyporządkowania osoby jakiejś cesze. a skalę porządkową nazywa się też skalą rangową. kolejności lub innych relacjach. z których pochodzą.. Najprostszym przykładem skali będzie np. od 900 zł do 10 tyś.2. Dzięki temu zabiegowi wiemy nie tylko. zawiera informacje skali porządkowej. melancholik. sprzęt audiowizualny. Skala porządkowa określa. s. „ślązaków" itp. Polega na wyróżnieniu i nazwaniu przedmiotów zjawisk lub cech pod jakimś względem. .1961. Zawiera ona informacje skali nominalnej. Skala nominalna może być stosowana do wstępnej klasyfikacji zbioru badanego. .1. motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie znajdują skale. Przyporządkowanie elementów zbioru określonych miejsc na skali porządkowej jest przypisaniem im określonej rangi. „Miernik jest to wielkość. Podobnie postępuje nauczyciel wychowania fizycznego mierząc czas biegu na 100 metrów uczniów danej klasy i porządkuje ich wedle kolejności uzyskanych wyników.ważny . ze względu na wielkość biblioteki domowej. na koniec określa odległość (interwał) między elementami zbioru na umownej skali liniowej. Podział ten niczego nie porządkuje. że na jego wykonanie konieczna jest co najmniej godzina.2.. W pomiarach postaw. a najwyżej dwie. mało istotny. „kaszubów". Można więc powiedzieć. Odległość między nimi dzielimy na 100 równych części i poszczególnym dzieciom przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu. Miała tylko pokazać zasadę konstrukcji. że jeden przedmiot jest większy od drugiego ze względu na jakąś cechę. przykładem skali rangowej są stopnie wojskowe. i podzielić na dowolną ilość równych części. bez orzekania o ich porządku. Uczeń nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub 6 ale jest też innym elementem zbioru. które dziecko jest wolniejsze od drugiego.ustalając przedział dochodów na osobę w rodzinie stosownie do realnie występującej np. czyli wyróżnia elementy zbioru. 6. a to co jest jej specyficzną własnością polega na określeniu o ile element 5 jest większy od elementu 6. Dzieci dowolnej klasy możemy uporządkować wedle średniej ocen uzyskanych w ciągu roku szkolnego. płyty. postawą. Podobną postacią skali będzie podział młodzieży na obozie letnim na regiony. Skalę interwałowa możemy zastosować do uporządkowania dzieci rozwiązujących zadanie.podobny do znaczenia innych czynników w środowisku. czasopisma. cechy lub układu. Jest prawie identyczna z podziałem logicznym. Bardziej złożonym zastosowaniem skali porządkowej będzie uporządkowanie rodzin badanych uczniów.3. 6. Skala nominalna Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w każdych badaniach. Taką właśnie skalę stosował wśród wielu innych J. jest natomiast pewnym narzędziem poznania. 130). w jakim wykonało sprawdzian. Skala interwałowa Bardziej złożoną postacią skali jest skała interwałowa. Pieter w badaniach nad środowiskiem wychowawczym. „mazurów". Zakładamy. czyli układa elementy zbioru w porządek wedle zasady od największego do najmniejszego. Skala porządkowa Jak mówi jej nazwa. Stąd często mówi się o rangowaniu zbioru. Dla jej poprawności konieczne jest uwzględnienie wszystkich możliwych określeń danej sytuacji czyli musi ona być wyczerpująca. nieistotny". że skala interwałowa zawiera w sobie skale nominalne i porządkowe. Skala zakłada istnienie pewnego ciągu logicznego stopni oznaczających natężenie pewnego zjawiska. Skali tej daleko do poprawności. Tworzymy więc skalę wyróżniającą przeciąg czasu między oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wartość O i ostatniego dziecka i przypisujemy mu wartość 100. flegmatyk. za pomocą której przy zachowaniu jednakowych warunków mierzy się inne wielkości". innymi słowy konieczną adekwatność między skalą a mierzonym zjawiskiem. opinią. Możemy taką skalę sporządzić dla określenia zamożności rodzin badanych . 6. Skala jest szeregiem zdań ułożonych według określonego porządku wyczerpujących możliwe określenia badanego zjawiska. ale wiemy też o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka z zespołu. nie nadaje wartości. Przykładem skali nominalnej będzie wyróżnienie czterech temperamentów ludzi: choleryk. sangwinik. Drugą jej cechą jest rzetelność czyli możliwość uzyskania takich samych wyników przy kolejnych badaniach tej samej próby.

Posiada absolutne zero (-273). Z uporem próbują pedagogowie zastosowania skal interwałowych. na dowolnej wartości. W części drugiej dokonuje wyboru wymieniając jedno nazwisko. 6. z których większość nadaje się do stosowania tylko w odniesieniu do badań grupowych.Uplasowane w ten sposób rodziny dadzą nie tylko obraz dominującej cechy czy równomiernego rozproszenia. choć nie zawsze poprawnie. obiektywności. które ceni. każdy jej punkt jest ilorazem wielkości poprzednich. jaki posiadają nauki formalne. Pamiętając o owych zastrzeżeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewątpliwą wartość informacji oraz ich obfitość pragniemy przekazać podstawowe informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesłać czytelników zainteresowanych jej bliższym poznaniem do literatury fachowej. Oczywiście realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii. bo w różnych odmianach stosowana była jeszcze na przełomie lat 20. że skale wyrażane są najczęściej w dwojakiej postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady. drużyna harcerska ma przez miesiąc robić zakupy dla starszych. Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na obliczenie stosunku wielkości między dwoma wielkościami skalowanej cechy. Pedagogika stosowała prawie zawsze skale nominalne. Nie sądzę aby sztuczne formowanie stosowania skal było wskazane i pożyteczne. Zbyt bezradni jeszcze jesteśmy wobec społecznej materii procesów wychowawczych. jest tylko okoliczności sprzyjającą zamiarom badawczym. najczęściej nierówna. Nie jest to technika nowa. najcenniejsze.3. że nie używa się liczb ujemnych. W tym celu każdy wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. że każda sytuacja badana jest odrębna we właściwościach. Techniki socjometryczne Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie paru informacji o socjometrii. innego narzędzia. Jest to odmiana skali interwałowej. Bierze się to stąd. ale miejsce poszczególnych cech dowolne. z których najczęściej stosuje się oś współrzędnych dla oznaczania cechy i ich liczebności. Jak na razie zasady stosowania skal interwałowych są polem indywidualnej inwencji. czyli osiągnięcia takiego poziomu ścisłości. W części pierwszej badany wprowadzany jest w sytuację. który oznacza najmniejszą możliwą wartość danej cechy. Skala ilorazowa Skala ilorazowa zwana także skalą stosunkową jest jeszcze wyżej wyspecjalizowanym sposobem porządkowania zbiorów cech. Jest to marzenie wielu humanistów. Może też w części drugiej wymienić cechę lub cechy.2. wskutek której musi dokonać wyboru partnera lub partnerów ze względu na jakąś konieczność. Socjometria jest zespołem czynności werbalnych i m a n i p u l a c y j n y c h m a j ą c yc h na c el u poznanie u w a r u n k o wań. Równocześnie stosowaniu i doskonaleniu różnych rodzajów technik socjometrycznych towarzyszy wiele wątpliwości i zastrzeżeń dotyczących ich rzetelności. Na koniec warto dodać.4. kilka nazwisk celowo uporządkowanych itp. Socjometria posługuje się kilkoma technikami. Z ich zastosowaniem wiąże się bowiem nadzieje na przekroczenie granicy dzielącej pomiar jakościowy od ilościowego. Np. przez Janusza Korczaka. Bezradni empirycznie i poznawczo. skutków moralnych i innych niepewności. Nie będzie łatwe znalezienie przykładu zastosowania tej skali w pedagogice. Jedną od drugiej może dzielić dowolna ilość centyli. chorych osób. Przykładem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina. W takich okolicznościach członkowie grupy otrzymują do wypełnienia test złożony z dwu jakby części. i 30. W dalszych częściach pracy czytelnik znajdzie przykłady typowych skal. jej „przedziałki" są równe. 6. Potem dość szybko rozwinęła się w wielu postaciach i obecnie jest powszechnie stosowana przez psychologów i pedagogów. Od kilkudziesięciu już lat używa skal porządkowych i wraz z ich zastosowaniem zrodził się pomiar środowiska . Jej ścisłość i precyzja znajduje na razie zastosowanie w fizyce. Cele poznawcze mogą być . Natomiast usytuowanie poszczególnych kolejnych pozycji cechy jest zawsze w równej odległości i oznacza ile razy kolejna cecha jest większa od poprzedniej. Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spełnienie następującego warunku: a) zaistnieć musi (albo może być stworzona) sytuacja jednakowa dla wszystkich członków grupy i uzasadniająca wyrażenie opinii lub dokonanie wyboru spośród wszystkich członków grupy. Skala interwałowa rozpoczyna się w dowolnym punkcie. Natomiast skala stosunkowa musi posiadać punkt zerowy. ale też w odniesieniu do żadnej prawie techniki badań w pedagogice nie można stworzyć całkowicie poprawnej definicji. ale i możliwość odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych -np. lub które w określonej sytuacji są najważniejsze. każda wymaga innego poniekąd sposobu poznawania. aktywności kulturalnej. a możliwości kwestią otwartą. ist ot y i przemian ni eformaln ych z w i ą z k ó w międzyo s o b o w yc h w g r u p a c h r ó w i e ś n i c z yc h . oraz w postaci graficznej. Jej użycie daje możliwość stosowania funkcji matematycznych.jakościowy pomiar środowiska. Ich podobieństwo sprowadza się do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. Podstawową techniką jest t e s t s o c j o m e t r yc z n y zwany także klasyczną techniką Moreno. Określenie powyższe nie jest w pełni precyzyjne.

umiejętności wychowawczych i taktu. Cele poznawcze można sklasyfikować następująco posługując się nomenklaturą użytą przez A. Jest ona szczególnie pomocna nauczycielom. Popularną techniką socjometryczną jest tzw. b) odrzuconych czyli osoby nielubiane. d) różnice między grupami. w określonym porządku. co do celu i przedmiotu badań. co w gruncie rzeczy badamy testem socjometrycznym. e) skutki określonych zabiegów wychowawczych lub socjotechnicznych. w zależności od tego co badaliśmy.. t e c h n i k ę „zgadn i j k to" . 1) bardzo lubię . Silnie różnicująca pięciostopniowa skala wygląda następująco w propozycji M. Obok testu socjometrycznego stosuje się tzw. cech za które są cenione lub nielubiane. f) struktura wewnętrzna grupy. Przykładem może być następujący kwestionariusz Zgadnij kto? 1. Chodzi wyraźnie o poznanie ról pełnionych w grupie przez poszczególnych jej członków. 3) obojętny . dzięki którym przebieg badań i późniejsze opracowanie jest łatwiejsze. psuje zabawę.O. b) rodzaj i natężenie związków emocjonalnych między członkami grupy. Do najważniejszych należą: a) rola poszczególnych jednostek w grupie. kto dokucza słabszym. a także stanowi niezastąpiony instrument poznania dla psychologów. Tak więc test socjometryczny pozwala nam poznać: a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane. chętnie pomaga drugim Kwestionariusz taki powinien być poprzedzony instrukcją o możliwości wpisania kilku nazwisk. Skale może posiadać dowolna ilość stopni. jest złośliwy 2. który skłaniać winna badającego do uwagi i staranności w procesie badawczym. 6. ich natura i znaczenie wychowawcze. Polega on na ustaleniu skali. jakimi odznaczają się poszczególne osoby.4. Wiedzę powyższą możemy uzyskać w zależności od sposobu skonstruowania testu. Każdy badany przy nazwiskach swoich kolegów stawia umówione symbole. Należy dodać. „plebiscyt ż y c z l i wości i niechęci". Trudno wyobrazić sobie skuteczną pracę z dziećmi w harcerstwie bez umiejętności posługiwania się socjometria. f) łańcuchy socjometryczne. wychowawcom placówek kolonijnych. stosownie do potrzeb : zamiarów badającego. Krótko mówiąc socjometria dostarczyć może nieocenionych informacji i wiedzy instrumentalnej koniecznej do czynności wychowawczych. który oznacza określony układ wyborów przechodnich wzajemnych nie zamykający się w kręgu. takich choćby jak ankieta czy wywiad. Technika „zgadnij kto" może ułatwić poznanie cech wszystkich członków grupy oraz wzajemnego stosunku uczestników do siebie. Molaka. umie się bawić. instruktorom placówek pozaszkolnych. W przypadku tej techniki panuje większa jasność. Testy pedagogiczne . Jest to podstawowe narzędzie wszelkich działań socjotechnicznych. 5) bardzo nie lubię „-". że jest to równocześnie wynik interpretacji testu socjometrycznego. najbardziej popularne. 4) nie lubię „-". lubiane itd. jakim grupa ulega pod wpływem określonych czynników. osamotnienie i niechęć do innej jednostki.+. celowo odrzucane. e) paczki czyli grupka osób wzajemnie się wybierających. Są to bardziej złożone odmiany opisanych podstawowych technik. c) zmiany. tworzących zamknięty krąg. Jest to jedna z wątpliwości towarzysząca socjometrii. Oprócz wymienionych występuje jeszcze w socjometrii technika szeregowania rangowego. czy pewne ideały osobnicze czy też skłonność do pozostawania w określonych układach. To jest ktoś. 2) lubię . jest bowiem istotnym pytanie o to. jakby obojętne.++. Przy ich pomocy uzyskać możemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zachodzących wewnątrz grupy. darzone niechęcią. Mimo pozornej prostoty jest to technika bardziej złożona od innych werbalnych technik. Może nas niepokoić mała spoistość grupy. do kierowania rozwojem emocjonalnym i społecznym jednostek i grup wychowawczych. Techniki socjometryczne pozwalają badać małe grupy. d) pary czyli osoby wzajemnie się wybierające. c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane. skale oszacowań oraz porównywania premii. Pilkiewicza. Czy np. Warto jeszcze pamiętać. którą ocenia badany swój stosunek do pozostałych członków grupy. Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak dużych kwalifikacji.różnorodne i na ogół zawsze nastawione na terapię wychowawczą. rozbijacka rola jakiejś jednostki. upodobanie do osób czy do określonych cech. że scojometria podobnie jak inne techniki nie jest samodzielnym sposobem poznania i powinna być stosowana łącznie z innymi sposobami gromadzenia informacji. To jest ktoś. lub poznanie cech. kto jest wesoły.

Test jest diagnostyczny jeśli występuje oczywista i wysoka zbieżność między wynikami badań testowych a faktycznie posiadanymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriów. 63. Ich wielka różnorodność oraz indywidualizacja narzędzi i sytuacji badawczych utrudniają teoretyczny opis istoty testów pedagogicznych. czyli do badania konkretnej właściwości i konkretnej populacji. Nieumiejętne budowanie i przeprowadzanie badań testowych przynosi więcej szkody niż pożytku. Oznacza ona dostosowanie danego testu do konkretnego celu. W pedagogice stosowane są najczęściej testy osiągnięć szkolnych a w ograniczonym stopniu także inne testy. Np. I największe starania nie wyeliminują owego subiektywizmu do końca. odpowiednimi jednostkami zróżnicowanie badanych osób. Test wystandaryzowany . t. Czyli test wystandaryzowany musi posiadać rodzaj skali określającej precyzyjnie. Istota i właściwości testów To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru w pedagogice. bowiem tak różne. a szczególnie np. test jest diagnostyczny. oznacza to iż test jest trafny. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7letnich. To co wyżej powiedziałem o standaryzacji testu można opisać inaczej. różnych grup. a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. Wystandaryzowany test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanów nie nadaje się do stosowania w Europie. Dla wstępnego uporządkowania wielkiej różnorodności testów przytoczę klasyfikację testów psychologicznych z punktu widzenia celów ich stosowania: 1) Testy inteligencji a) ogólne testy inteligencji b) specjalne testy inteligencji 2) Testy pomiaru wykonania: a) testy mierzące czynności motoryczne b) testy mierzące czynności sensoryczne c) testy mierzące czynności psychiczne 3) Testy osobowości: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne Źródło: Metody badań psychologicznych. jeśli pomiar wiadomości szkolnych jest zbieżny (wysoko skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku. red. czyli takiego narzędzia pomiaru. instrukcja ocenia obiektywnie jakby „ilość bitów" zawartych w odpowiedziach. Rzetelność testu oznacza. Wystandaryzowany test do badania dzieci 7-letnich nie nadaje się do badania dzieci 10-letnich. T e s t j e s t to j a k i e ś z a d a n i e l u b p r ó b a w y s t a n d a r y z o w a n i a o m a k s y m a l n y m s t o p n i u o b i e k t yw n o ś c i . czyli wielkość porównywalna z innymi. Ich trafność i rzetelność obwarowane są szczególnie ostrymi wymogami. Nie będzie odgrywać roli chropowate słownictwo i sposób wyrażania się. Np.4. przez różnych badaczy.to standaryzacja. w Polsce. Wołoszynowa. którego efekty nie są zależne od subiektywnych właściwości osoby badającej. L. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. Dlatego zalecam w tym względzie umiar i ostrożność.to test odznaczający się trafnością i rzetelnością. Warszawa 1973. iż przy wielokrotnych badaniach tej samej grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach będziemy otrzymywać wyniki takie same lub bardzo do siebie zbliżone. Np. .6. Jeśli za każdym razem uzyskujemy wiedzę na ten sam temat. 2. aż jest w stanie stworzyć ścisłe kategorie tego zasobu wiedzy i uznać.1. czyli pytań opatrzonych odpowiednią instrukcją eliminuje dowolność oceny. Jeśli więc spełnione zostaną dwa wymienione wyżej warunki wówczas test zasługuje na opinię obiektywnego. badania socjometryczne ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opierają się głównie na zadaniach testowych. w procesie selekcji szkolnej lub naboru kandydatów do szkół średnich i wyższych. Równie naganną postawą jest obdarzenie badań testowych bezkrytycznym zaufaniem a do zjawisk społecznie niebezpiecznych zaliczyć należy próby zastępowania testami możliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych metod oceny wiedzy i osobowości np. Są to dwie miary standaryzacji testu. inna ilość wiedzy średni. w którym ocena jednostkowa zależy od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji egzaminatora. której w y n i k i u j m o w a n e są i l o ś c i o w o i ów r e z u l t a t i l o ś c i o w y j e s t p o d s t a w ą w n i o s k o w a n i a o p e w n yc h wł aś ci woś ci ach p s yc h i c z n y c h o s o b y l u b osób b a d a n y c h . a gładkość wypowiedzi nie jest w stanie przysłonić braku wiedzy. Pierwsza cecha testu . Warunki są. że całkowicie inaczej kształtują cechy i wiedzę osób w tych dwu krajach. Praktycznie trafność testu sprawdza się przez wielokrotne testowanie w różnych sytuacjach. Trafność — oznacza to iż test zawsze mierzy to co zamierzał mierzyć. s. W definicji tej zawarte są 3 cechy konstytucyjne testu. że dana ilość wiedzy oznacza niski poziom wiedzy. Jako przykład niech posłuży egzamin tradycyjny. Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwa pojęcia diagnostyczność i prognostyczność testu.

że jest to dla pedagogów główna kategoria testów. Może go stworzyć mając cel i znają ogólne zasady budowania testów osiągnięć szkolnych. Obecnie podam klasyfikację testów z zastosowaniem dwu kryteriów: 1) kryterium merytoryczne . nieformalne) ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiały. Dlatego w literaturze nie spotyka się enumerycznego opisu testów. Testy zdolności w rozdziale na a) testy inteligencji b) testy zdolności specjalnych 2. Klasyfikacja testów Ilość testów jest ogromna. introwersyjność jako gorszą lub lepszą właściwość od ekstrawersji a zainteresowania estetyczne wyżej cenić niż zainteresowania politechniczne. test pomiaru wiadomości szkolnych na poziomie młodszych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej. Testy czynnościowe (manipulacyjne.4. Testy werbalne i niewerbalne a) ustne b) pisemne c) rysunkowe.3. który test mierzy. obrazkowe 2. Testy osobowości (1. który mierzą. oraz 2) kryterium metodyczne czyli podział wedle zasady jak test mierzy to co mierzy I. Inne natomiast testy istnieją realnie.) upoważniają badacza do budowania ocen hierarchicznych. a istnieje tylko przedmiot. podziałów ze względu na formy stosowania (indywidualne i grupowe). zasada jego budowy i stosowania. badanie testem kandydatów ze względu na wiedzę lub właściwości do zawodu lub szkoły potwierdzone zostaną w późniejszym czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie. stosowana od dawna i posiadająca wartościową literaturę teoretyczną oraz wiele rozwiązań empirycznych. Jest bowiem i tak że niektóre rodzaje testów jakby nie istnieją modelowo. modelowo i nie można ich zmieniać. Oto testy zdolności (1. Byłoby nonsensem kwalifikować np. Ilościowe ujmowanie wyników testów oraz operacje statystyczne stanowią specjalny fragment wiedzy. W testach wiadomości wyróżniłem podgrupę testów osiągnięć szkolnych jako. Testy projekcyjne Jak już powiedziałem nie jedyny to podział.Test jest prognostyczny jeśli występuje zbieżność między wynikami badań testowych prowadzonym w danym czasie a późniejszymi wynikami osiągnięć. Oczywiście klasyfikacja powyższa dopuszcza krzyżowanie się wszystkich prawie możliwych typów testów z obu grup. Zasady stosowania testów Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testów. testy dojrzałości szkolnej itp.4. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyróżnia się trzy grupy testów: 1. Testy wiadomości z uwzględnieniem: a) testów osiągnięć szkolnych II. 6.1). a do stosowania konieczne jest specjalistyczne przygotowanie (Np. testy inteligencji Bineta-Termana. . 6. Na samym początku przytoczyłem klasyfikację testów ze względu na przedmiot. większy-mniejszy.3. wykonania) a) przyrządowe b) sytuacyjne 3. testy wiadomości (1. Klasyfikacja testów można dokonywać z rozmaitych punktów widzenia i stosując różne kryteria.). który czytelnik znajdzie w kompetentnych opracowaniach zamieszczonych na końcu rozdziału. Badacz nie znajdzie takiego testu w literaturze.) nie upoważniają do takich operacji.czyli podział wedle zasady co test mierzy. Np. Wobec wyników tej grupy testów należy stosować wyłącznie charakterystyki opisowe z uwzględnieniem ich zróżnicowań.2. Testy osobowości w rozdziale na: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne 3. lecz raczej próby klasyfikacji rodzajów testów. wówczas test jest prognostyczny. ze względu na stopień poziomu konstrukcji (standaryzowane. czyli jak testy mierzą -wyróżnia się również 3 grupy testów: 1. do posługiwania się pojęciami kwalifikującymi typu lepszy-gorszy. Np. Z punktu widzenia metodyki pomiaru. sprawniejszy-mniej sprawny. Nie uwzględnia on np.2.

Sytuacja ta. red. Najpełniejsze omówienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t.G. ANDRZEJ RADŹKO ROZDZIAŁ VII Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych „Przypadek sprzyja tylko temu. że atrakcyjność diagnostyczna i prognostyczna (terminy te mają specjalny sens a ich objaśnienie znajdzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest równa zawodności poznania testowego jeśli robiona jest nieumiejętnie i niefachowo. Brzezińskiego. kto wie jak starać się o jego względy". Testy sytuacyjne . zwane też testami performancyjnymi lub wykonania. Wielką zaletą testów jest fakt.. red. niekonkretny (np.. L.. Po wtóre analiza rozwiązania testu jest przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa. Pawłowski. Warszawa 1978. Warszawa 1977. znajdują coraz szersze zastosowania i na ich określenie w psychologii i socjologii używa się terminu . oraz spora część znacznie trudniejszej książki J. L.) przez to może być dowolnie rozumiany przez osobę badaną. Oto grupie osób polecamy przenieść szafę z pokoju do pokoju. Walkowiak J. w jakiejś czynności. . Pawłowskiego . Wroczyńskiego . tworzenie się ośrodka przywódczego. Elementy metodologii badań psychologicznych. Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. Pietera Poznawanie środowiska wychowawczego. Dlatego mimo różnic włączyłem je do jednej grupy. Suchocka R. S. Warszawa 1978. Tyler-Testy i pomiary w psychologii. nie zniechęcające. Warszawa 1967. również w t. Warszawa 1966.to zadania wykonywane na klockach. d) nie sugerujących. która zostaje rozwiązana przez czynności ukazuje: szybkość reakcji. Oznacza to 1) właściwą konstrukcję treściową czyli a) dostosowanie użytych sformułowań do poziomu badanych. Nowak. Jest on wieloznaczny. Grzywak-Kaczyńska.metody projekcyjne. Wołoszynowa. skłonności do podporządkowania się itd. 3) formalny kształt testu.polegające natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie badanej sytuacji wymagającej nie tyle manipulacji co określonego zachowania. wielkość i wyrazistość winny być atrakcyjne. a przez to porównywać.Kwestionariusze osobowości w psychologii. Także godny polecenia jest artykuł T. Warszawa 1960. Poznań 1985. Warszawa 1973. Niemiecko – Testy osiągnięć szkolnych.Techniki pomiaru w socjologii!. a także pod redakcją tegoż autora – ABC testów osiągnięć szkolnych. Aby jednak badania testowe dały dobre rezultaty sam test musi być dobry. jakim testy projekcyjne dysponują. Warszawa 1979. Pragnę na zakończenie stwierdzić. ale i na skomplikowanych mechanizmach. zakończony protokółem. Literatura zalecana: W lekturze nad zagadnieniem pomiaru środowiska wychowawczego pierwszeństwo należy się książce J. Tyler – Testy i pomiary w psychologii. Sanockiego . Wynika to z materiału. 5) Sposób badania winien być spokojny. iż badania tą metodą są krótkotrwałe. plamy nieregularne. l tejże serii. Bardzo interesujących informacji o skalach dostarcza praca W. jeżyk. że można badać jednorazowo wielką ilość osób i wreszcie wyniki badań można ujmować liczbowo. mętne gramatycznie zdania itp. Wrocław 1960. nie zakłócany nieoczekiwanymi brakami. Badania przy pomocy testów wymagają więc wiedzy i może większego niż przy innych technikach poczucia odpowiedzialności. 2) Czas rozwiązywania i samo zadanie nie powinny być zbyt długie.Testy czynnościowe. T. 4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu winno być w miarę komfortowe. w opracowaniu Marka Pilkiewicza. Magnusson D. Testy przyrządowe . jego estetyka. Molaka.Pedagogika społeczna.Rodzaje skal a struktura zdań. Testy projekcyjne zawierają w sobie jednak duży powab. Testy projekcyjne wywołują najwięcej kontrowersji i są całkowicie specyficzną formą testów. Warszawa 1975. układankach. Podstawowe pojęcia i techniki obliczeniowe. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdział poświęcony socjometrii w opracowaniu A. e) nie stawiających wygórowanych żądań.E. X „Metody badań socjologicznych" wybór tekstów pod red. który obok instrukcji może w procesie interpretacji wykonania kierować się także subiektywnymi przesłankami. – Wprowadzenie do teorii testów. Skalom poświęcone są w przystępnej formie rozprawy zamieszczone w r. Warszawa 1967 oraz B. c) używanie dyspozycji wyraźnie i przejrzyście sfromułowanych. 2. Warszawa 1965. Warszawa 1990. Suchocki B. L. Ale to zachowanie wyraża się najczęściej w jakimś wykonaniu.. . b) używanie tylko sformułowań koniecznych. Testy w szkole. Cennym oświetleniem genezy i rozwoju metod pomiaru środowiska jest rozdział 3 R. jasno objaśniony. w: Logiczna teoria nauki. lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo różniące się od siebie grupy. obrazki.

całych klas lub szkół. interesujących nas obiektów. a umiejętnością bezbłędnego przerysowywania figury wzorcowej. Po ustaleniu (skonstruowaniu myślowym) interesującej go populacji powinien badacz wyłonić z tej populacji próbę. b) zbadanie poziomu wiadomości zakresu historii Polski uczniów ostatnich klas zasadniczych szkól zawodowych. dzieci miejskie 12. 2. grupa odbywająca lekcje fizyki w pracowni. w których każdy posiada komplet cech uznanych przez badacza jako ważne. przy tym we wszystkich naszych przykładach jednostkę badania stanowi jeden uczeń. Autor spotykał także osoby uważające za nieodzowne. 4. To oczywiste. kart oceny postępów w nauce etc. b) testowaniu. zbioru osobników. c) zaaranżowanie dwóch różnych metod przeprowadzenia wykładu uniwersyteckiego i porównanie stopnia przyswojenia treści przez jego wąchaczy. dzieci pochodzące z rodzin robotniczych. grup. aby próba stanowiła zawsze dokładnie 5% populacji. Przykłady: a) porównanie rozmiarów absencji szkolnej dzieci z rodzin pełnych i dzieci z rodzin rozbitych. najwyżej kilkudziesięciu jednostek . Częstokroć badania zawierają więcej niż jeden z wymienionych elementów.i 13-letnie. dwie mające ich po dwoje. które obliczywszy przeciętną liczbę błędów w dyktandzie pragnęły następnie „obliczyć chi od tej średniej". tzn. drużyn harcerskich. 7. Niektóre spośród tych osób stały wobec konieczności lub odczuwały pragnienie prowadzenia rozmaitych badań. i to zwykle znikomą. wypracowań. niepodzielnego obiektu badania. a więc zbiór wszystkich przedmiotów. dzieci z rodzin rozbitych.Karol Nicolle Autor niniejszego artykułu spotykał osoby przeświadczone. uczniowie klas VI z dużych miast (powyżej 100 tysięcy mieszkańców). jaką konstruuje sobie populację. Ktoś kto pragnie prowadzić badania.powiodło się ono tylko piętnastu (pięćdziesiąt to więcej niż piętnaście). 7. 5. że jeśli w bloku mieszkają 3 rodziny mające po jednym dziecku. d sondażu. d) postawienie pytania słuchaczom studiów technicznych dla pracujących o przystępności dla nich wykładów matematyki. uczniowie klas VI z terenu województwa radomskiego. opinii. wspólnych wszystkim jednostkom badania. szkoła. Populacja nie musi wcale stanowić zbioru ludzi. Równie zaś dobrze jednostkę badania stanowić może cała klasa. dzieci. klas. para najlepszych przyjaciół itd. Sztuka konstruowania próby badawczej Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. Równie więc dobrze jak populację uczniów skonstruować możemy populację par uczniów. w których domach znajdują się telewizory. czyli do całej populacji.i 13-letnie. 10.1. 3. Spotykał wreszcie osoby. że występuje zależność pozytywna pomiędzy praworęcznością. jaką właściwie populację zamierza badać. Wszystkim tym właśnie osobom autor dedykuje ten rozdział. jedną z trojgiem i jedną z czworgiem dzieci to przeciętna liczba dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i pół z wyliczenia l + 2 + ? + 4 : 4 a także osoby sądzące. harcerze. Jak widać wspomniana grupa uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu należeć może do każdej z wymienionych 10 populacji. Przykład: Wśród badanych znajdujemy uczniów klas VIa Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. chyba że interesująca go populacja jest nader nieliczna. uczniowie wyższych klas szkół podstawowych w całym kraju. mniej zaś może oczywiste. teoretycznie zaś spośród nieskończonej ich liczby: 1. złożona z kilku. i określenia kompletu cech istotnych dla jednostki. ile jej skonstruowanie. tj. W przypadkach „b". iż rzeczą prowadzącego badania jest nie tyle wybór populacji. uczniowie klas VI w całym kraju. „c" i „d" stosuje się z zasady metodę reprezentacyjną. Badanie metodą reprezentacyjną polega na tym. że średnia ta jest inna. że obejmuje ono część tylko. kilkunastu. których wynik: pożytecznie jest analizować z pomocą metod statystycznych. w przypadku „a" – metodę reprezentacyjną lub opis wyczerpujący. Populacja to zbiór wszystkich jednostek badania. zaś spośród zbadanych dwudziestu leworęcznych . dzieci 12. nie powinien uczynić w zakresie ich realizacji ani jednego kroku. Spotykał również osoby przekonane. zanim nie zdecyduje się na to. c) eksperymentowaniu. 9. natomiast jego konkluzje odnoszą się do wszystkich obiektów: badanych i pozostałych. Może stanowić ona zbiór szkół. 8. skoro spośród osiemdziesięciu zbadanych praworęcznych zadanie to wykonało pięćdziesięciu. Badanie prowadzone przez pedagoga polegać może na: a) zbieraniu danych dla opisu sytuacji. Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania. 6. Jaka populacja jest badana? Oto dziesięć ewentualności spośród z pewnością stu możliwych praktycznie. równa mianowicie l 3/7 z wyliczenia l +2 + 3 + 4 : 7 . emitowanych w ramach „Politechniki Telewizyjnej".

Pod pięćdziesięcioma uchwytnymi formalnie względami szkoła nr 5 jest „typowa". co gorsza. że dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiają słabe zainteresowanie audycjami . od 32 do 60 ..jak widzieliśmy . pod którymi uczniowie owej szkoły wypadają przeciętnie na tle ogółu uczniów z Kielc i Radomia. to akurat osoby mniej lubiane przez uczniów niż inne. tak że możliwe jest organizacyjnie bezpośrednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. jak i Kielcach wiele szkół. c) ta jedna czy dwie nauczycielki. wyklucza możliwość uznania zbadanych osób za reprezentację. Uczniowie Ci . są wylosowywane. Sposób przypisania jednostkom numerów jest całkowicie dowolny. że wszystkie osoby zbadane uczęszczają do tej samej klasy w tej samej szkole.i 13-latków. Badaczowi wypadłoby wówczas odwiedzać tak w Radomiu. Jak dokonuje się losowania próby? Skonstruowawszy populację należy ustalić. Interesuje nas np. A jednak uogólnienie fałszywe. Jednostki populacji noszące te numery. zaś VIb 29 uczniów. niecelowe jest dokładne numerowanie wszystkich jednostek populacji. Ze względów organizacyjnych często dogodnie jest przeprowadzać losowanie grupowe. których różne odmiany znaleźć można w specjalnych wydawnictwach zatytułowanych zwykle: „Tablice Statystyczne". jakie cechy osób badanych i jakie okoliczności w jak znacznym stopniu wywierają wpływ na percepcję audycji telewizyjnych przez ich adresatów. a także w niektórych podręcznikach statystyki. nie zaś jednostki. Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniów itd. po drugie zaś. W naszym przykładzie te względy mogą być choćby trzy następujące: liczba i wiek rodzeństwa ucznia. zainteresowania audycjami telewizyjnymi nauczycieli. czyli skonstruowana populacja. Stosowane bywa losowanie wielostopniowe. wchodzą w skład próby. Najczęściej nie jest to możliwe ani potrzebne. Wyłanianie próby drogą losowania jest organizacyjnie kłopotliwe. Samo losowanie polega na odczytywaniu numerów z tablic liczb losowych. takiej sytuacji: a) nietypowo często uczniowie tej klasy mają liczne młodsze rodzeństwo. które odczytano z tablic liczb losowych. istotne jest tylko. Jakikolwiek byłby temat badań i którakolwiek spośród dziesięciu podanych przykładowo populacji byłaby dla badacza interesująca. Wystarczy sporządzenie wykazu: nr nr od l do 31 . przeciętna. czyli z Kielc i Radomia. również istotne dla wyników badania określonego zagadnienia. Jeśli populacja jest liczna. Jeśli teraz jeden z wylosowanych numerów to nr 68. Postulowany zasięg uogólniania. ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerować lub ustalić metodę ich numerowania. a jej jednostki zgrupowane są (zewidencjonowane) w określonych podzbiorach. od 61 do 97 . Skoro „typowa".nie wywierają one żadnego wpływu itp. w zbiorze jednostek wylosowanych wyróżnia się z .szkoła nr 2 klasa Via itd. którym cieszą się wśród uczniów ci właśnie nauczyciele. to fakt. owego fałszu badacz w ogóle sobie nie uświadamia. niż przystąpi się do losowania. To po pierwsze. W szkole nr l klasa Via liczy 31 uczniów. to nie wiadomo. Próba powinna być wyłoniona w sposób losowy spośród jednostek badania wchodzących w skład populacji.i 13-letnie z dużych miast. którzy szczególnie cenią audycje telewizyjne. drugi i dalsze. aby numerowania dokonano wcześniej. Rzucą na to światło dopiero badania. Cała populacja zostaje wówczas podzielona na szereg podzbiorów i one.wchodzą w skład bardzo wielu możliwych do skonstruowania populacji. Chcąc więc stosować metody statystyczne uogólniania wyników bezpośredniego badania elementów próby na skalę populacji. stanowi jednak jeden z warunków stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wyników badania. skoro znikoma tylko ich część wejdzie w skład próby. to pod jakim względem? Nie wiadomo przecież a priori. czy w klasie Via szkoły nr 5 w Radomiu nie ma np.szkoła nr l klasa VIb.badania. Czy zbadano reprezentację określonej wyżej populacji? Ktoś może odpowiedzieć twierdząco i argumentować. badać z poszczególnych klas po kilku uczniów. które telewizją interesują się i mogłyby zachęcić uczniów do oglądania audycji. niech będzie stosunkowo skromny: dzieci 12. za to prawdopodobieństwo błędnych uogólnień byłoby zminimalizowane. byłoby znane. Populację dzieli się wówczas również na podzbiory. Nikogo więcej nie badano. rozmawiać z nimi na te tematy etc. b) w szkole nr 5 nietypowo mało nauczycieli interesuje się telewizją. Jeśli badacz okoliczności tych uprzednio nie sprawdził. Zilustrujemy to przykładem możliwie spektakularnym: badacza interesują problemy związane z audycjami telewizyjnymi dla 12. populacja wszystkich uczniów klas VI szkół radomskich. a co może istotniejsze. Wyobraźmy sobie. Istnieją rozmaite metody losowania. mówiąc o „typowości" badacz może mieć na myśli dziesięć lub choćby pięćdziesiąt rozmaitych względów. Rezultat? Przeświadczenie. poziom autorytetu i sympatii. Identyfikacji tej dokonujemy w tym dopiero momencie. musi być tylko ustalona metoda identyfikacji jednostek noszących wylosowane numery. że ktoś poprzestałby na dokładnym zbadaniu bezpośrednim wszystkich uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. czyli one właśnie mają zostać bezpośrednio zbadane. że radomska szkoła nr 5 jest „typowa".szkoła nr l klasa Via. odpowiadający mu uczeń to uczeń ósmy z kolei na liście klasy Via w szkole nr 2. Badaniem objęto wszystkich uczniów ze wspomnianej klasy i szkoły w Radomiu mających w donnach telewizory. i po prostu nie mają czasu na oglądanie większości programów. niestety jednak ów zbiór 34 chłopców i dziewcząt żadnej z nich nie reprezentuje. to nie ma potrzeby numerowania wszystkich jednostek z góry. a mimo to zawsze znajdziemy wzgląd pięćdziesiąty pierwszy. gorzej gdy podawane jako wynik badania. którym muszą zajmować się. Próbę stanowią wówczas wszystkie jednostki wchodzące w skład wylosowanych podzbiorów. próbę tę trzeba losować.

Jak zatem liczne powinny być próby? Czysto orientacyjnie powiedzieć można. Np. Wielkość potrzebnej próby zależy przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz co do wiarygodności konkluzji. czy próba jest „mała".28. dochodząc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osób. z której pochodzi zbadana próba. spośród których wylosowuje się pewną ich liczbę. np. Operacje statystyczne na zmiennych Dalsze rozważania wymagają operowania pojęciem zmiennej. Określamy zmienną jako zbiór wszystkich możliwych ewentualności. bowiem metody analizy materiału pochodzącego z prób „małych" i „dużych" są niejednakowe.to próba duża. by z kolei spośród wszystkich budynków mieszkalnych znajdujących się przy wylosowanych ulicach wylosować pewną ich liczbę itd. które badacz zamierza wyróżniać i analizować. jej kolega z klasy. spośród nich wylosować kilkanaście.2. Dziewczynę z naszego przykładu nazwijmy Ewa. składa się z nieskończenie wielkiej liczby jednostek. Jeśli populacja jest stosunkowo nieliczna.kolei nowe podzbiory.to według wykształcenia otrzymujemy podział na siedem grup. ważącą 43 kg. zatem w myśl owej orientacyjnej zasady należałoby zbadać przynajmniej ok. biologiczne. moglibyśmy wyróżnić warstwy: absolwentów uniwersytetów. z których odnośnie do jednostki badania realizuje się zawsze tylko jedna. Próba. to próba „przejściowa": mogąca być traktowana jako „mała" lub „duża". wyczerpującej zatem pokaźną część całej populacji zyskuje się dodatkowo na precyzji lub wiarygodności konkluzji uogólniających. wagi lub liczny rodzeństwa. chłopiec od 135 cm do 175 cm (co 1 cm) od 35 kg do 60 kg od 0 do 6 Realizacja dziewczyna 149 cm 43 kg 0 Opisywana przykładowo jednostka badania jest dziewczyną o wzroście 149 cm. techniczne i pozostałe. Piotr. Nie jest to prawdą. „Dziewczyna" to cecha. wszystkich pozostałych techników oraz pozostałych szkół średnich . Oto przykłady zmiennych. „149 cm" to cechy. jest to jednak zysk właśnie tylko dodatkowy. iż populacja. że próba licząca poniżej 30 jednostek to mała próba. Nie jest to prawdą. Metodom i technikom losowania poświęcona jest obszerna literatura. aby w przekrojach znajdowało się przeciętnie co najmniej po dziesięć jednostek.na cztery grupy. techników ekonomicznych. ogół jednostek wylosowanych traktuje się znowu jako zbiór itd. a z drugiej strony wyróżnić nauczycieli liceów ogólnokształcących. według zaś typu szkoły miejsca zatrudniania . że jeśli populacja licząca 10 tysięcy jednostek reprezentowana jest przez próbę liczącą 100 jednostek. Niech naszą jednostką badania będzie uczeń klasy VI szkoły podstawowej. iż próba winna być tak liczna. której liczba jednostek zawiera się w granicach 30 do 100. Zbiór wszystkich uczniów klas tworzy interesującą nas populację. „wzrost" to zmienna itp. Np. wówczas przy dość licznej próbie. absolwentów WSP. Posiadanie takich możliwości jest często korzystne. Zależy ona również od liczby podzbiorów i przekrojów. Podane zbiory ewentualności być może nie są pełne w przypadku wzrostu. Ze względów merytorycznych celowe jest często stosowanie losowania warstwowego. to populację złożoną z 20 tysięcy jednostek powinna reprezentować próba 200-elementowa. Próba o liczbie jednostek nie niniejszej niż 100 . składa się z kilkuset zaledwie lub jeszcze mniejszej liczby jednostek. gdyby istotnym dla tematyki badań względem było wykształcenie nauczycieli. nieistotny w przypadku obejmowania badaniami populacji licznych. matematyczne. czy „duża". 7. ma 153 cm wzrostu i jest przez . absolwentów liceów pedagogicznych i spośród każdej warstwy wylosować osobno jednostki do próby. następnie spośród wszystkich ulic znajdujących się w wylosowanych rejonach wylosować kilkadziesiąt ulic. chemiczne. Jak liczna powinna być próba? Wbrew dość rozpowszechnionym przekonaniom wielkość populacji nie wywiera zasadniczego wpływu na konieczną wielkość próby. absolwentów SN. Dzielimy wówczas w populacji jednostki badania na dwie lub więcej grup według pewnego. fizyczne. 280 osób. gdyż metody statystyczne analizy materiału odpowiadają założeniu. istotnego dla nas kryterium i próbę kompletujemy losując do niej jednostki z osobna spośród każdej wyróżnionej grupy zwanej warstwą. „płeć'" to zmienna. Tak więc w sytuacji badań masowych wielkość populacji nie determinuje wskazań odnośnie do wielkości próby. Znowu orientacyjnie można tu podać zasadę. Jeśli np. które mogą tu być istotne Zmienna Płeć Wzrost Waga Liczba rodzeństwa Zbiór ewentualności dziewczyna. Postępowanie takie daje możliwość manewru proporcjami w próbie jednostek pochodzących z poszczególnych warstw. badając nauczycieli szkół średnich pragnęlibyśmy wyróżnić osoby posiadające wykształcenie filologiczne. wielotysięcznych. jedynaczką. dla wylosowania próby spośród mieszkańców Warszawy można podzielić miasto na kilkadziesiąt rejonów. Przekrojów więc możliwych otrzymamy 4 x 7 . Jest istotne. do próby reprezentującej populację nauczycieli szkół podstawowych w Polsce.

Kto jest wyższy? Odpowiedź: „Piotr". mianowicie sztywną cenę jednego biletu. Najczęściej mamy do czynienia z zależnością. a bezsensowność dwóch pozostałych charakterystyczna dla tzw. to koszt przejazdu uczniów można wyrazić ściśle w postaci funkcji: y = 0. To co najciekawsze. jeśli zarobki wszystkich w przedsiębiorstwie miałyby być identyczne. to mielibyśmy do czynienia właśnie z zagadnieniem korelacji. Skorelowanie negatywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy . wartość współczynnika korelacji wyniosłaby 0: nie ma żadnej zależności. W takim przypadku obliczyć możemy wartość średnią.koszt w złotówkach).87. a także związanych z nimi współczynników równań regresji. wartość tego współczynnika wyniosłaby l. Kto cieszy się większą sympatią? Odpowiedź: „Ewa". żadnego związku pomiędzy kosztem przejazdu. jak je sformułować. Współczynnik korelacji to miara siły zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. wówczas mianowicie. Mamy tu jednak element sformalizowany. Bardzo rzadko pojawia się w niesformalizowanej rzeczywistości społecznej bezwyjątkowa zależność pomiędzy dwiema zmiennymi. Spróbujmy postawić te same trzy pytania odnośnie płci dwojga uczniów: I. sensowność pierwszych dwóch. Wartość średnia to np. Równie też rzadko występuje całkowity brak zależności pomiędzy zmiennymi. Jest to celem stosowania metod statystycznych.liczba uczniów. wartość -l to wskaźnik maksymalnego skorelowania negatywnego. jak też i mogą poważnie różnić się między sobą. ustalić modalną. Miejsce w hierarchii sympatii to przykład zmiennej związanej ze skalą porządkową. Tę właśnie cechę zbioru pomiarów. Gdybyśmy natomiast przykład tak zmodyfikowali: y -koszt przejazdu w złotówkach. płeć to przykład zmiennej związanej ze skalą nominalną. y . Każda zmienna związana jest z którąś ze skal. tj. Jednak łączna waga konkretnych 40 uczniów stanowić zapewne będzie j uż to nieco mniej. najistotniejsze jako wynik badania. j a k i ujemne (od O do -1). skali nominalnej. Pomiary indywidualne mogą okazywać się wielce wzajem zbliżone. Czy Ewa i Piotr są jednakowej płci? Odpowiedź: „nie". pytanie bezsensowne. W przykładzie zaś: koszt przejazdu . zaś fundusz płac oraz liczba zatrudnionych miałyby zostać nienaruszone. Najczęściej obliczane bywają: odchylenie przeciętne. a bezsensowność trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. odpowiedź na pytanie. W przykładzie: koszt przejazdu . Widać od razu. j uż to nieco więcej niż dwukrotność łącznej wagi konkretnych 20 uczniów. Koszt przejazdu 40 uczniów jest dokładnie dwukrotnie wyższy niż koszt przejazdu 20 uczniów. lecz tylko o opis materiału. Gdy klasa ma pojechać tramwajem na wycieczkę. O ile większą sympatią wychowawczyni cieszy się Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi. 2. możliwa do ścisłego opisu za pomocą funkcji matematycznej. Spróbujmy postawić te same pytania odnośnie sympatii okazywanej tej dwójce przez wychowawczynię: l. skali interwałowej. że pytania 2 i 3 tylko byłyby bezsensowne. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby może np. Związek zmiennej z tą l u b inną skalą decyduje o sposobie analizy statystycznej materiału stanowiącego zbiór realizacji tej zmiennej.liczba przejechanych przystanków. Wartość +1 to wskaźnik maksymalnego skorelowania pozytywnego dwóch zmiennych. Wzrost. Zbiór wartości współczynnika korelacji zawiera się zawsze w granicach od O do l. zaś zmniejszaniu się towarzyszy zmniejszanie. Modalną stanowi niekiedy dogodną charakterystykę zbiorowości. że mogą to być wartości dodatnie (od O do +1). mierzą miary rozproszenia. 3. to jej realizacjami (nazywanymi często wartościami) są liczby. jeżeli rozkłady są skośne. gdy nie idzie o wnioskowanie uogólniające. Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwójki: 1. Kierunek analizy materiału większości badań wiedzie ku obliczaniu wartości współczynników korelacji. Wartość średnia charakteryzuje się tym. Przykład tego ostatniego: „Skuteczność laboratoryjnej metody nauczania fizyki w klasie VI na przykładzie Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu". czy Ewa i Piotr są jednakowego wzrostu? Odpowiedź „nie". Następna grupa wskaźników to wskaźniki rozproszenia.łączna waga uczniów. wariancja oraz odchylenie standardowe. skali porządkowej. W przykładzie: liczba uczniów . ile wynosiłaby pensja każdego pracownika. Znacznie rzadziej obliczany bywa współczynnik skośności zbioru wartości. O ile Piotr jest wyższy od Ewy? Odpowiedź: „o 4 cm". co do stopnia odbiegania ich od symetrii. Skorelowanie pozytywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. że wynik jej przemnożenia przez liczbę zbadanych jednostek równy jest sumie wszystkich pomiarów dokonanych na tych jednostkach. a właściwie jej natężenie. sensowność pierwszego pytania. x — łączna waga uczniów jadących na wycieczkę.wychowawczynię mniej lubiany niż Ewa. medianę.koszt przejazdu. lecz w ogóle nie wiadomo byłoby. liczba rodzeństwa to przykłady zmiennych związanych ze skalą interwałową. to korelacja pomiędzy zmiennymi. gdy pewna wartość zmiennej pojawia się szczególnie często. gdy badanie miało charakter wyczerpujący lub charakter „studium przypadku" (case study). przydatny niekiedy do porównań dwóch rozkładów. Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych wówczas.5x (gdzie x . z tym. Czy Ewa i Piotr cieszą się jednakową sympatią wychowawczyni? Odpowiedź: „nie". waga. 2. gdy więcej wartości okazuje się niższych od średniej niż wyższych i odwrotnie. Mediana przydatna jest do porównań. dla której możliwe jest tylko mniej lub bardziej dokładne przybliżenie w postaci funkcji matematycznej. a odległością przejazdu tramwajem. 3. Jeżeli zmienna związana jest ze skalą interwałową. 0. Sensowność wszystkich trzech pytań charakterystyczna jest dla tzw. Wartość średnia to wskaźnik szczególnie dogodny dla dokonywania porównań pomiędzy odrębnymi zbiorowościami.

Kwadrat wartości współczynnika korelacji wskazuje na udział określonej zmiennej w determinowaniu zmienności w obrębie drugiej zmiennej.wartość średnia zmiennej Y. n . Gdy zatem idzie o zbadanych dziesięciu uczniów. ale do niczego ponadto. Wszystkie te okoliczności współdeterminują częstotliwość chodzenia do kina.współczynnik korelacji. d) inni pracownicy umysłowi. c) pracownicy umysłowi na stanowiskach wymagających wyższego wykształcenia. Kendallowi zawdzięczamy wiele pomysłów dotyczących metod syntetyzowania danych stanowiących realizacje zmiennych związanych ze skalą porządkową.) od miejsca zamieszkania do miejsca pracy a czas dojazdu.0. Liczba miejsc po przecinku w podawanych ułamkach nie powinna być nigdy wyższa niż liczba cyfr potrzebna do wyrażenia liczby jednostek w całej zbiorowości. o który współczynnik idzie.33. wzrost i waga. Otrzymano następujące dane: x y 5 10 10 60 5 20 11 80 12 50 4 10 3 40 2 60 7 50 l 20 Po obliczeniu współczynnika korelacji okazało się. Zatem r2 = 0. opinie i w ogóle zbierać dane nadające się do hierarchizowania.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej x. zaś zmniejszaniu się wartości zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziału całej zbiorowości na dwa lub więcej podzbiorów oraz na podaniu frekwencji lub proporcji elementów poszczególnych podzbiorów. Zbiorowość: 34 ojców.wartość średnia zmiennej \: y . konduktorzy. c) 4. xi . a przeciętna ocen szkolnych. Frekwencje: a) 5. odległość (w km. Zwróćmy uwagę na bezsensowność prezentowania struktury za pomocą nadmiernie dokładnych ułamków dziesiętnych. oceny. to wówczas nie pozostaje mu w zakresie analizy materiału nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem tych samych miar. posiadanie lub brak w domu telewizora. Jeśli badacz ma do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą najsłabszą.liczba pomiarów Kolejne operacje 1 Xi Xi (X) 2 Yi Yi (Y) 3 Xi-X O 4 Yi-Y O 5 (Xi-X)2 (Xi-X) 6 (Yi-Y)2 (Yi-)2 7 (Xi-X) (Yi-Y) (Xi-X)(Yi-Y) Dzieląc sumę rubryki „7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk „5" i „6" otrzymujemy wartość współczynnika korelacji. iż proporcja uczestników kół zainteresowań wynosi 0. jego zaś kwadrat. Strukturę tę można by również wyrazić w postaci ułamków dziesiętnych lub procentowo. dla uzyskania których frekwencje jako materiał wystarczają. współczynnik korelacji rangowej. yi . a wysokość kwot wydawanych na zakup książek. nominalną. Jeśli mamy do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą nie interwałową. f) pozostali. doręczyciele). W częstym użyciu są dwa odmiennie obliczane współczynniki: Speeermana i Kendalla. Przykład: struktura zawodowa ojców uczniów klasy Via w szkole nr 5. to możemy wówczas. dzieląc każdą frekwencję przez 34. gdy . Dlatego ktoś. e) 6. Przykłady skorelowań pozytywnych (oczywiście nie maksymalnych — współczynnik korelacji nie osiąga tu wartości równej aż +1): oceny uczniów z matematyki a oceny z fizyki. liczba dzieci do 14 lat w rodzinie a przeciętna liczba godzin snu matki w ciągu doby. chcąc określić siłę skorelowania pomiędzy nimi. d) 7. Może więc badacz obliczać proporcje i opisywać strukturę badanej zbiorowości. lecz porządkową. właśnie wysokość „kieszonkowego" etc. b) 9. Przykłady skorelowań negatywnych (też nie maksymalnych): liczba dni w ciągu roku spędzonych na wagarach. to udział wysokości „kieszonkowego" w determinowaniu zmienności zmiennej „częstotliwości chodzenia do kina" wynosi 33%. to odpowiedź na pytanie o udział jednej zmiennej w zmienności drugiej zmiennej.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej y. Dlatego wyrażając siłę korelowania za pomocą współczynnika korelacji rangowej należy wyraźnie podawać. wysokość kwot wydawanych na zakup alkoholu. że r. nieskorelowanych z wysokością „kieszonkowego" wynosi 67%. kto zamierza badać preferencje.zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej. Oto jak najdogodniej obliczać współczynnik korelacji pomiędzy dwiema zmiennymi. powinien szczególnie zainteresować się koncepcjami Kendalla.377. Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani. Symbolika: r . jak: upodobanie do chodzenia do kina. Nie ma sensu podawać. tj. Współczynnik korelacji to odpowiedź na pytanie o siłę zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. Przykład: od każdego z dziesięciu uczniów klas VI dowiedziano się ile razy był w ciągu miesiąca w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty „kieszonkowego" otrzymuje miesięcznie od rodziców (zmienna y). Z jakimi okolicznościami może mieć związek częstotliwości chodzenia do kina? Z wieloma takimi. Współczynniki te obliczane z tych samych wyników badania przyjmują zazwyczaj różne wzajem wartości. f) 3. b) robotnicy wykwalifikowani. X . obliczyć twz. Stąd kwadrat współczynnika korelacji bywa nazywany współczynnikiem determinacji. e) funkcjonariusze (np. Udział zaś wszelkich innych zmiennych.576.

o ile dłużej trwa przeciętnie droga do szkoły ucznia A niż droga ucznia B). liczbą 4. Przykłady: l. Spotyka się również wypadki operowania zmiennymi związanymi faktycznie ze skalami słabszymi. podzielić zbiorowość ojców jedynie na pracowników fizycznych. „nauczyciel". Zmienną związaną ze skalą interwałowa przekształcono tu zatem w zmienną związaną ze skalą nominalną. tak jak byłyby one związane ze skalami mocniejszymi. uczeń C na pierwszym itd. jak i „waga" są nazwami zmiennych. iż skorelowane są między sobą wzrost i waga ciała .. zmienna: przeciętny czas dojścia (dojazdu) ucznia z domu do szkoły (w minutach). nie ma i być nie może żadnej zbieżności ani rozbieżności pomiędzy „płcią" a „zawodem". Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np.zawarty jest w granicach (-1. jak gdyby związana ona była ze skalą słabszą. iż cecha bycia kobietą zbieżna jest z uprawianiem zawodu nauczyciela. Jeśli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą interwałową.wszystkich zbadanych uczniów było dziewięćdziesięciu. Zmienna związana jest zawsze z określoną skalą.4 (średnia jego ocen z pięciu przedmiotów). niż jest związana naprawdę? Jeśli zabieg nasz polegał na przejściu od skali mocniejszej do słabszej (np. obliczamy wartość średnią tych miejsc i stwierdzamy. „nauczyciel". czyja zaś droga do szkoły trwa ponad 20 minut. „zamieszkiwanie daleko od szkoły". Zmienna ta to alternatywa: „zamieszkiwanie blisko szkoły". Skala: interwałową (można sensownie postawić pytanie. iż oglądanie telewizji uczeń A wymienił na drugim miejscu. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą tzw. Gdy w przypadku zmiennych związanych ze skalą interwałową mówi się o ich skorelowaniu. nie zaś zmiennych. druga zaś — z nominalną. od interwałowej do nominalnej). tetrachoryczny współczynnik korelacji. prosimy badanych uczniów o uszeregowanie wedle preferencji każdego z nich siedmiu przedstawionych w kwestionariuszu sposobów spędzenia wolnego czasu. Wiedza uzyskana drogą badań dokładniejsza jest niż ta. zwany także współczynnikiem Yulea. to tracimy na precyzji materiału. Gdy mówimy.odpowiedni będzie tzw. przejść zatem od skali interwałowej do porządkowej.zmiennej „zawód". ten mieszka „blisko" szkoły.to zarówno „wzrost". to obecnie będzie on charakteryzowany np. Do określenia siły zbieżności stosowane są rozmaite współczynniki. Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawień zmiennej „płeć". punktowo dwuseryjnego współczynnika korelacji. 2.) sprowadzony został do dwóch wartości: „nie więcej niż 20 minut" i „więcej niż 20 minut". że pojęcie „struktura zawodowa" może mieć rozmaite konkretyzacje. od skali porządkowej do nominalnej lub wprost od skali interwałowej do skali nominalnej. których zakres zmienności .analogicznie jak w przypadku współczynników korelacji . W przypadku gdy obydwie związane ze skalą interwałową zmienne reprezentowane są tylko dwupunktowo . i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna. ten mieszka „daleko" od szkoły. którą wówczas wykorzystujemy . druga zaś z nominalną (i ta ostatnia jest dychotomiczna). że przeciętne miejsce zajmowane przez telewizję w hierarchii sposobów spędzania wolnego czasu według preferencji wszystkich zbadanych uczniów wyraża się liczbą no. czyli szeregować badanych uczniów poczynając od osiadającego najwyższą średnią do posiadającego średnią najniższą. liczbą 15 (tyle minut zajmuje mu droga). czyli pomiędzy zmiennymi. Zauważmy. Co zyskujemy. Zauważmy różnicę: gdy mówimy. 2. to „kobieta" i „nauczyciel" są to nazwy cech. uczeń B na czwartym. Obserwujemy zbieżność pomiędzy cechami: „kobieta". że czyja droga do szkoły trwa przeciętnie 20 minut lub krócej. Jeśli np. umysłowych oraz pozostałych. jak gdyby związana ona była z inną skalą. Skala: interwałowa (można sensownie spytać. to w przypadku zmiennych związanych ze skalą nominalną mówi się o zbieżności konkretnych ich realizacji (cech). Decyzja badacza: przejść od skali interwałowej do skali porządkowej. Mógłby to być zarazem przykład zmiennej o reprezentacji dwupunktowej. Szeroki wachlarz wartości tej związanej ze skalą interwałowa zmiennej (2 min. +1). Popularnie stosowany jest zwłaszcza współczynnik. to obecnie charakteryzowany jest jako „mieszkający blisko szkoły". Badacz jednak może potraktować zmienną tak. zmienna przeciętna półroczna ocena ucznia z pięciu przedmiotów. druga . o ile wyższa jest przeciętna osiągnięta przez ucznia A od przeciętnej uzyskanej przez ucznia B). to zmienną związaną de facto ze skalą tylko porządkową potraktowaliśmy tak. a następnie stwierdzając. odpowiedni jednak tylko dla przypadków. jak gdyby była ona związana ze skalą interwałowa (skoro sumowaliśmy miejsca w hierarchii). co zaś tracimy traktując zmienną. gdy obydwie zmienne są dychotomiczne (mające dwie tylko wartości. jak np. Można by np. 7 min. kolejnym numerem 3 (trzeci w hierarchii wyników mierzonych średnią ocen z pięciu przedmiotów). Decyzja badacza: uznać. 23 min itd. obserwujemy rozbieżność pomiędzy cechami „mężczyzna". Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. Dlatego właśnie pierwszym warunkiem ustalenia struktury jest podjęcie decyzji co do dokładnych kryteriów podziału zbiorowości. Jeżeli obydwie zmienne związane są ze skalą interwałową lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo -odpowiednim wówczas będzie dwuseryjny współczynnik korelacji. Jeżeli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą porządkową. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą współczynnika Kendalla. płeć). Można by dokonać podziału na szereg innych sposobów.

weryfikacja hipotez dotyczących populacji. jedna zaś to założenie wiarygodne w stopniu 80%. choć praktyczniej byłoby już w fazie zbierania materiału uprzytomnić sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczyć program zbierania informacji. że trafimy akurat na rodzinę mającą dwoje dzieci? Jak tę szansę obliczyć? Należy liczbę rodzin mających właśnie po dwoje dzieci podzielić przez . Jeśli natomiast przechodzimy od skali słabszej ku mocniejszej. Statystyka wnioskowań to szacowanie parametrów w populacji w oparciu o dane z próby oraz.10 0. Tyle warta jest konkluzja. a na trzecim grę w szachy. Przykład: opis rodzin zamieszkujących jedne budynek według dzietności: Liczba dzieci w rodzinie 0 1 2 3 4 5 Liczba rodzin 4 6 5 2 2 1 20 Proporcje rodzin 0. Aby czytelnik uchwycił dalsze wywody.3. Np. Jeśli tak jest rzeczywiście. kto w hierarchii ulubionych sposobów spędzania czasu wymienia na pierwszym miejscu telewizję. O czym zaś świadczy korelacja o sile równej nie l. dokładnie o tyle przedkłada telewizję nad lekturę. których przebieg jest tym bardziej odmienny.) oraz można. Jaka jest szansa. Dlatego właśnie warto budować równanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwóch zmiennych. założyć musimy.50 0. lecz np. Korelacje. musimy wprowadzić i wyjaśnić pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa. W dziedzinie nauk społecznych stosuje się najczęściej równania regresji prostoliniowej. im słabiej zmienne x i y są między sobą skorelowane.00 Dystrybuanta 0. mówiąc obrazowo. charakteryzować związki zachodzące między zmiennymi. do której swoją postacią rzeczywista zależność zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna. że wyobrażenia graficzne regresji zmiennej y względem zmiennej x oraz regresji x względem y to dwie różne linie. Tak więc jeśli badanie było wyczerpujące. którą pytano o jej preferencje? Właśnie dlatego nieskuteczne jest lub ryzykowne wzmacnianie skal. tracą natomiast na wiarygodności. Dodajmy. łącznie nawet z osobą. z którymi związane są zmienne. Wykresem funkcji opisywanej przez równanie pierwszego stopnia jest linia prosta (stąd: „regresja prostoliniowa"). to wiarygodność tej konkluzji również nie przekracza 80%.). a warunkiem przydatności praktycznej tej odpowiedzi jest silne skorelowanie dwóch zmiennych (orientacyjnie współczynnik równy 0.20 0. że chcemy wylosować z listy lokatorów tego bloku jedną rodzinę. że każdy.20 0.25 0. Równanie pierwszego stopnia ma taką postać: y . Kto może ręczyć za prawdziwość takiego założenia? Kto i jak może w ogóle je sprawdzić. 7. miary rozproszenia etc. z których czternaście to niepodważalne stwierdzenia faktów. Otóż równanie regresji zmiennej y ze względu na zmienną x przedstawia spośród nieskończenie wielu tę właśnie funkcję. na drugim czytanie książek. rozkłady i oszacowania Kolejna możliwość stwarzana przez statystykę to uzyskiwanie odpowiedzi na pytanie o postać korelowania.bx + a. zbierano materiał bez intencji. Zyskujemy natomiast możliwość uproszczenia procedury analizy. 0.00 Przypuśćmy. Odpowiedź tę zyskuje się budując tzw.10 0. to z pomocą statystyki charakteryzować można poszczególne zmienne (wartości średnie. Jeśli pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny.analizując wyniki. to jego opis stanowi równanie pierwszego lub wyższego stopnia. współczynników itp.75 0. konkluzja oparta jest na piętnastu przesłankach.95 1.8? O związku między zmiennymi nieco odbiegającym ścisłością od funkcyjnego. o ile przedkłada lekturę nad szachy. Jeśli skorelowanie między dwiema zmiennymi jest słabe.85 0. wówczas można przechodzić od skal mocniejszych ku słabszym. aby reprezentował on opis szerszej populacji. to wyniki badań zyskują na zewnętrznej efektywności (dużo rozmaitych solidnych z wyglądu wskaźników liczbowych: przeciętnych. Gdy pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. Gdy.80 lub wyższy). to i wówczas spośród wszystkich możliwych funkcji można znaleźć funkcję podobniejszą swoją postacią niż inne funkcje do faktycznej postaci związku pomiędzy zmiennymi. Bywa iż wiedza dostarczana nam przez zebrany materiał jest w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokładna. absolutnie nie wiadomo czy prawdziwe. równania regresji. także w oparciu o dane z próby.05 1. od skali porządkowej do interwałowej zmuszeni jesteśmy czynić założenia. ile warte najsłabsze ogniwo łańcucha zdań stanowiących jej uzasadnienie. tylko że wówczas nawet ta najpodobniejsza funkcja będzie tak mało podobna swą postacią do faktycznej postaci związku. że znalezienie jej pozbawione jest praktycznej użyteczności. i to jest często płodniejsze poznawczo. zbyt szczegółowa. tj. to wartość współczynnika korelacji pomiędzy nimi wynosi zawsze 1.30 0. Tymczasem przechodząc np.

byłoby nader uciążliwe. nazywamy rozkładem normalnym standaryzowanym. Z tablicy rozkładu normalnego standaryzowanego odczytujemy. Aby więc posłużyć się rozkładem normalnym.. Utarty jest zwyczaj uważania za dostateczną już wiarygodność 95%. o co szło: najwyżej dwoje dzieci".58. wynosi 99%. tj. lecz także od wartości średniej oraz od wielkości rozproszenia mierzonego odchyleniem standardowym. wielkości prawdopodobieństwa przypisywane wartościom zmiennej przez rozkład normalny zależą nie tylko od samej tej wartości. a wynik podzielić przez odchylenie standardowe. Tak mianowicie ułożyła się sytuacja w tym konkretnym bloku mieszkalnym. czyli aby znane było dokładnie prawdopodobieństwo. radomskiego wylosowaliśmy 100 uczniów.25). w których po prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkości prawdopodobieństw przypisywanych konkretnym wartościom zmiennej. Wymieńmy kilka z nich: rozkład normalny. że 99% to dystrybuanta przedziału liczb od -2. Sposób podzielenia prawdopodobieństwa (jak wielkie jego porcje przypisane zostały poszczególnym wartościom zmiennej) nazywamy rozkładem prawdopodobieństwa. czyli traktowania prawdopodobieństwa popełnienia błędu równego 5% jako ryzyko dc przyjęcia. lecz i od innych parametrów. Poissona. Pragniemy oszacować przeciętną wzrostu wszystkich uczniów klas VI w woj. Np. W jaki sposób a przede wszystkim. że tak jest w rzeczywistości. 5.99. radomskiego. np.Odchylenie standardowe: 40. z dwojgiem pięć. a odchylenie standardowe od tej średniej równe jest 7 cm. a w szczególności dzięki rozkładom dokonywać można nader precyzyjnych i wysoce . tj. w jakim celu posługiwać się rozkładami statystycznymi? Rozkład dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielkość prawdopodobieństwa przypisywanego danej wartości. podstawianie konkretnych wartości zmiennej i wyliczenie wielkości przypisywanego im przez rozkład prawdopodobieństwa.58 do + 2. Byłaby to odpowiedź na pytanie o prawdopodobieństwo wylosowania z tego bloku rodziny mającej najwyżej pięcioro dzieci.5 Standaryzacji dokonuje się również pragnąc posłużyć się innymi rozkładami. radomskim. „dwoje dzieci". rozkład F. Przykład: Zmienna: liczba książek w bibliotekach lekarzy. iż w rzeczywistości średnia jest inna. Dzięki więc metodom statystycznym. Spośród wszystkich uczniów klas VI z terenu woj. Prawdopodobieństwo zatem wylosowania rodziny mającej najwyżej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 = 0. Liczbę tę znajdujemy przypisaną rodziną z dwojgiem dzieci w ostatniej rubryce tabelki. czyli zgódźmy się na prawdopodobieństwo błędu w oszacowaniu równe 1%. Powtórzmy: prawdopodobieństwo. A więc prawdopodobieństwo trafienia na rodzinę z dwojgiem dzieci przy losowaniu jednej rodziny z całej klasy wynosi tu 0. Wybierzmy wiarygodność 99%. a także przypisywanej dystrybuanty. zaś tylko 1% wynosi prawdopodobieństwo. l. Dystrybuanta danej wartości zmiennej to prawdopodobieństwo zrealizowania się jej właśnie lub którejkolwiek wartości niższej. 2.75. poddać standaryzacji. której wartość średnia równa się zero. Możemy przy tym wybrać sobie dowolną wiarygodność. Ma ona tu sześć możliwych wartości: O. Owa masa rozdzielona zostaje pomiędzy poszczególne wartości zmiennej.2 cm. Liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103. 7 cm jako odchylenie standardowe od tej średniej. Wartość średnia: 163. Zatem dystrybuanta wartości: „dwoje dzieci" to prawdopodobieństwo zrealizowania się którejkolwiek z wartości: „brak dzieci''. Jest to zabieg prosty: od każdej wartości zmiennej należy odjąć wartość średnią. rozkład Chi2. Dystrybuanta najwyższej (końcowej i wartości równa jest l (100%). rozkładem Studenta. Statystyka wnioskowań operuje rozkładami teoretycznymi. Fishera. Kolejne pytanie: ile wynosi prawdopodobieństwo. należy dane ze „swojego" rozkładu empirycznego dopasować do postaci standaryzowanej. zaś odchylenie standardowe równa się jeden. otrzymujemy z tych liczb wynik: przeciętny wzrost ucznia klasy VI w woj. 4. Zamiast terminu „szansa" w użyciu jest termin „prawdopodobieństwo".8 cm. iż oszacowanie jest błędne. 3. że losując z bloku jedną rodzinę trafimy na rodzinę mającą najwyżej dwoje dzieci? Jeśli wylosujemy obojętnie: rodzinę bezdzietną. każdy taki rozkład opisany jest swoistą funkcją przypisującą wartościom zmiennej porcje prawdopodobieństwa. że liczbowy wskaźnik prawdopodobieństwa odpowiada liczbowemu wskaźnikowi proporcji. Dlatego już dawno opracowano tablice rozkładów. Zmierzyliśmy każdego z nich.58 jako liczbę ograniczającą przedział o wiarygodności 0. Oto przydatność takiej odpowiedzi. a nie wynosi więcej niż 150. „jedno dziecko".10. że średnia wzrostu wynosi 149 cm. odchylenie równe jeden. W naszym przykładzie zmienna (związana ze skalą interwałową) to liczba dzieci w rodzinie.liczbę wszystkich rodzin z tego bloku (5:20 = -0. Prawdopodobieństwo zaś wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wynosiłoby 2-20 .0. aby oszacowanie to miało ustaloną wiarygodność. bowiem wielkość przypisywanego prawdopodobieństwa zależy nie tylko od wartości zmiennej. Okazało się.. Rodziny bezdzietne są cztery. Wyłania się tu jednak kłopot. Studenta. że owa średnia w skali całego województwa naprawdę mieści się w tych granicach. z jednym dzieckiem 6. radomskim wynosi co najmniej 147. to uzyskamy to. Co najistotniejsze życzymy sobie. 100 jako liczbę jednostek zbadanych w próbie. z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci. której wartościom przypisane są prawdopodobieństwa realizacji. 149 cm jako wartość średnią z próby reprezentującej populację klas VI woj. Stablicowano właśnie tylko rozkład standaryzowany: średnia równa O. Zmienna z naszego przykładu to zmienna losowa. Obliczanie za każdym razem na własną rękę wartości tych funkcji. Mając cztery liczby: 2. Rozkład normalny zmiennej. Zauważmy. Losową nazywamy taką zmienną. Przykład z rodzinami był to przekład rozkładu empirycznego.25. Wielkość całej masy prawdopodobieństwa określamy liczbą 1. Standaryzowana liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103-163 -----------40 — 1.

czyli pozostałych uczniów. prawdziwość hipotezy i decyzja badacza czy uważać ją za prawdziwą to dwie różne sprawy. Im większej pragniemy wiarygodności oszacowania. Procedura weryfikacji polega na: a) obliczeniu różnicy pomiędzy wartościami średnimi w dwóch próbach. Hipotezy zerowe są obalalne. radomskiego) przeciętne ocen z pięciu przedmiotów osiągane przez harcerzy i nieharcerzy są identyczne. spośród zaś nienależących do ZHP. odmienność. którzy chorowali na odrę) potrzeba liczniejszych prób: do 400 elementów. na drugim konstruktywne): a) przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. w zakresie której metody statystyki wnioskowań oddają usługi. Stosowany wówczas bywa rozkład zmiennej t.78. rozkład Studenta.43. że spośród wszystkich należących do ZHP uczniów klas VI woj. to obowiązek uzasadnienia. Znaczy to. tym liczniejszej potrzeba próby. Statystyczna weryfikacja hipotez Druga dziedzina. albo z n i ą niezgodna. Hipotezy zerowe to hipotezy głoszące jednakowość. albo zgodna z rzeczywistością. hipotezy konstruktywne . a więc prawdziwa. Proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie inna jest wśród nauczycielek niż wśród pozostałych kobiet pracujących umysłowo. a zwłaszcza próby małe (do 30 elementów) nie pozwalają na stosowanie rozkładu normalnego. albo fałszywa. Stawiamy do weryfikacji zerową hipotezę: w skali populacji (wszystkich uczniów klas VI woj. Znalazłszy taką wartość odczytujemy prawdopodobieństwo przypisywane przez rozkład wyznaczonemu przez nią przedziałowi. c) konfrontacji standaryzowanej różnicy z odpowiednim rozkładem statystycznym (tu właściwy byłby rozkład Studenta) i odczytaniu najniższego poziomu istotności. Częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców rozwiedzionych inna jest niż częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców nie rozwiedzionych. a drugiego konstruktywna. Komentarz: ad b) należy odjąć od różnicy średnich wartość przeciętna różnicy średnich . Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa. Ustaliwszy swe życzenia co do wiarygodności oraz dokładności oszacowania. zależność. Dla celów analizy statystycznej ważne jest rozróżnianie hipotez zerowych i hipotez. uczniów klas VI woj. tak długo obowiązująca jest hipoteza zerowa. Gdy sytuacja taka zdarza się. Oto kilka przykładów par konkurencyjnych hipotez (na pierwszym miejscu hipotezy zerowe. Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega właśnie na badaniu możliwości obalenia hipotezy zerowej. udokumentowania poglądu spoczywa na t ym drugim. c) repetenci zdarzają się równie często wśród dzieci rodziców rozwiedzionych. Przeciętna ocen z pięciu przedmiotów okazała się u harcerzy równa 3. błąd pierwszego rodzaju. Błąd standardowy to odpowiednik odchylenia standardowego w sytuacji operowania wartościami średnimi. Każda hipoteza zerowa jest albo prawdziwa. a także oszacowawszy wstępnie wielkość odchylenia standardowego możemy łatwo obliczyć.uzasadnialne. zatem im większe okazuje się odchylenie standardowe. jak wśród dzieci rodziców nie rozwiedzionych. Możliwa jest wobec tego sytuacja. że hipoteza jest zgodna z rzeczywistością. b) proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie identyczna jest wśród nauczycielek. jak licznej potrzebujemy próby. a opartych o bezpośrednie zbadanie choćby tylko 100 jednostek liczącej próby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania tych jednostek z populacji. mówimy. zaś u nieharcerzy — 3. Większość . nazwijmy je. Przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są niejednakowe. iż badacz popełnił tzw. równość. Wynik odejmowania podzielić należy przez błąd standardowy różnicy średnich. radomskiego wylosowaliśmy 30 uczniów. to weryfikacja hipotez. Badacz może postanowić uważać hipotezę za prawdziwą lub może postanowić uważać ją za fałszywą. b) dokonaniu standaryzacji tej różnicy. nie zaś pomiarami indywidualnymi. niezgodnej z rzeczywistością. badacz zaś na podstawie takiej wiedzy. Jak długo adherent hipotezy konstruktywnej nie uzasadni jej wystarczająco i tym samym nie obali konkurującej z ni ą hipotezy zerowej.4. czyli tzw. d) podjęciu decyzji: uznać hipotezę zerową za fałszywą lub uznać przeprowadzone badanie za nierozstrzygające. Dla zadowalającego oszacowania proporcji (np. Dla zadowalająco dokładnego i wiarygodnego oszacowania wartości średniej w populacji wystarcza zazwyczaj próba licząca 100-200 elementów. Prawdopodobieństwo popełnienia przez badacza błędu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotności. 7. której rozkładem posłużymy się. a ktoś drugi sądziłby. Błąd drugiego rodzaju polega na uznaniu za prawdziwą hipotezy faktycznie fałszywej. że wyniki w nauce harcerzy i nieharcerzy są identyczne. Przypuśćmy. ad c) rezultatem operacji (b) będzie tzw. jaką dysponuje postanawia uważać tę hipotezę za fałszywą. wylosowaliśmy 20.wiarygodnych oszacowań odnoszących się do wielotysięcznych lub równie dobrze wielomilionowych populacji. niezależność. jak wśród innych kobiet pracujących umysłowo. Tym też liczniejszej potrzeba próby. Hipotezy konstruktywne to hipotezy głoszące inność. Próby mniejsze niż 100-eIementowe. radomskiego. tj. że gdyby ktoś sądził. konstruktywnych. im bardziej jednostki pod badanym względem okazują się zróżnicowane. a także im większej dokładności. że nie są jednakowe. Poszukujemy w tablicy rozkładu najwyższej spośród wartości nie przekraczających wartości zaobserwowanej.będzie ona w myśl weryfikowanej zerowej hipotezy równa zero. wartość zaobserwowana zmiennej.

Hubert M.Statystyka dla socjologów.68 równy jest 0. -jaka jest formuła błędu standardowego specyficzna dla treści hipotezy.81.Wstęp do statystyki społecznej. rozkład Studenta). Polecam takie opracowania.hipoteza o różnicy rozproszeń mierzonych wariancjami (rozkład zmiennej F).68.hipoteza o niezależności dwóch zmiennych (rozkład chi-kwadrat). czy jako dwustronny. iż badanie to nie przyniosło rozstrzygnięcia pytania „czy wyniki harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. obejmujący w miarę możności wszystkie czynniki. jak to już wyżej zostało powiedziane zależna jest od wielu okoliczności.nie uznać weryfikowanej zerowej hipotezy ani za fałszywą. Główne warunki stosowania tych metod to właściwe wiązanie zmiennych ze skalami. Blalock . poprawne losowanie prób odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom więcej niż jest to uprawnione. to wartość l . Okazuje się.Po prostu statystyka. Literatura zalecana: Podręczników statystyki jest moc. .hipoteza o różnicy proporcji w dwóch populacjach (rozkład normalny).czy należy uwzględnić tzw. Teraz badacz ma dwie możliwości: . co następuje: -jaki zastosować rozkład. K. Zenon Rogoziński . Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury weryfikacyjnej jest analogiczny. WSiP. .hipoteza o sile skorelowania dwóch zmiennych (rozkład współczynnika korelacji). tak i w przypadku weryfikacji hipotez dopuszczalne do przyjęcia ryzyko błędu to ryzyko 5%. -jaka jest formuła wartości przeciętnej specyficzna dla treści weryfikowanej hipotezy. t. . l. równo 1. nie przekraczająca w tablicy rozkładu Studenta wartości l . Nie jest możliwe zakończenie procedury weryfikacyjnej wykazaniem prawdziwości weryfikowanej hipotezy. Będę się starał przedstawić schemat badań środowiskowych. Warszawa 1994.81. teren.10. . na którym są prowadzone oraz techniki stosowane w trakcie badań. że się powtarza. Poziom istotności odpowiadający wartości 1.hipoteza o różnicy dwóch średnich (rozkład normalny. ROZDZIAŁ IX Organizacja i etapy badań naukowych „Najlepsze w historii jest to. Warszawa 1969. W naszym więc przykładzie badacz powinien wybrać drugie wyjście: zdecydować się na uznanie. .uznać za fałszywą weryfikowaną zerową hipotezę o jednakowych wynikach harcerzy i nieharcerzy. a jeśli tak.hipoteza o różnicy średnich w trzech lub więcej populacjach (rozkład F . Oto typowe odmiany treści hipotez zerowych i rozkłady odpowiednie do ich testowania: .hipoteza o różnicy proporcji w jednej populacji (rozkład normalny). rozkład Studenta). . Metody statystyczne w socjologii. Warszawa 1968. red.hipoteza o zgodności rozkładów (rozkład chi-kwadrat). że umożliwia bezpośrednio odczytanie poziomu istotności. bo gdy zaczyna coś wymyślać robi to gorzej" Gomez de la Serna Organizacja procesu badawczego. Frances Clegg . Szaniawski.tablic tak jest ułożona. które należy . ad d) przypuśćmy. Trzeciego wyjścia nie ma. które wydają mi się najbardziej przystępne dla studentów bez przygotowania statystycznego. to jaka ich liczba będzie odpowiednia do liczności badanej próby. ani za prawdziwą. czyli zrezygnować z podania rozstrzygnięcia. .czy rozkład ma być użyty jako temat jednostronny. czy różne"? Aby samodzielnie przeprowadzić statystyczną procedurę weryfikacyjną hipotezy. że najwyższa wartość. Warszawa 1975. .hipoteza o średniej różnic (rozkład normalny.analiza wariancji). badacz wiedzieć musi. liczbę stopni swobody. i tym samym rozstrzygnąć sprawę godząc się jednak z prawdopodobieństwem mogącym sięgać 10% popełnienia przez siebie w tym momencie błędu pierwszego rodzaju. że w rezultacie operacji (b) otrzymaliśmy wartość zaobserwowano. . PWN. Podobnie jak w przypadku szacowania. . . Największą przydatność metod statystycznych w badaniach pedagogicznych upatrywałby autor w dziedzinie korelowania zmiennych oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. Główny wpływ na to mają: charakter i cel badań.

Wybór tematu. 9. co wymaga empirycznego rozwiązania. Hipotezy badawcze 4. ulepszania a tym samym zmian. uzasadnienie 2. Bibliografia Faza wykonawcza 1. Schemat organizacji badań Faza koncepcyjna 1. techniki i narzędzia badań 9. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi 7. Są jednak i takie. Opracowanie teoretyczne Spośród wymienionych kroków postępowania badawczego wiele nie nasuwa wątpliwości co do swojego znaczenia. że poszukiwania badawcze winny uwzględniać całkiem prozaiczne cele.2. gdzie każde nowe odkrycie lub propozycja w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzięcznością i nadzieją przez neurotyczne i zalęknione społeczeństwa XX . W intencji mojej leży bowiem uzasadnienie możliwości. Wybór terenu badań i dobór próby 5. Dodać trzeba. Faza koncepcji 9. Wiele z nich będzie wymagało uzupełnienia go czynnościami dodatkowymi. 9. czego społeczeństwo od nauki oczekuje.1. modyfikować problemów. cel. Cała procedura badań zawiera dwie główne fazy: koncepcyjną i badawczą. Kryje się także przewrotna myśl. Uporządkowanie materiałów badawczych 3. który należy każdorazowo dostosować do potrzeb konkretnego procesu badawczego. Trudno taką postawę potępić i uznać za niegodną wielkiej idei badań naukowych. Metody. klasyfikacja zagadnień i zależności 6. Analiza jakościowa. Będzie to więc ramowy plan. że domagają się one odrębnego traktowania. wskaźników.wykonać w poprawnie zorganizowanych badaniach. że nie wszystkie badania wymagają uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego schematu. Niech ilustruje to przykład z bliskiej nam dziedziny. stosując metodę uproszczonej egzemplifikacji i wyjaśniając treść poszczególnych pojęć. musi być prowadzona ściśle wedle ustalonych założeń. Typologia wskaźników do zmiennych 8. Ostateczna wersja problemów badawczych. Faza badawcza nie dopuszcza zmian.B. Wymaga to orientacji w rzeczywistości społecznej lub technicznej. którzy zajęli się tymi zagadnieniami i sformułowali teorię edukacji ustawicznej zyskało swymi dziełami światowy rozgłos. Weryfikacja hipotez 7. Kodyfikacja i opracowanie statystyczne 5. Oczywista potrzeba ciągłego dokształcania i ciągłej nauki stała się elementem świadomości społecznej i społecznych oczekiwań od kilkudziesięciu lat. a nawet egzemplifikacji. Temat . Badania pilotażowe 11. a nawet konieczności zastosowania przedstawionego przeze mnie schematu. Kilku uczonych. hipotez teoretycznych i narzędzi badań 12. które wymagają szczegółowych objaśnień. Nie można w trakcie badań zmieniać narzędzi. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć 10. konfrontacji. I chociaż jest to twierdzenie poniekąd ewidentne warto na niego zwrócić uwagę z tego względu. Opracowanie klucza kodyfikującego 4. a to łatwiej otrzymać ciesząc się uznaniem i niejaką sławą badacza. Umiejętność wybierania. Wilson powiada: „sukcesy i sławę w nauce zawdzięcza się nie tyle dzięki zręczności w rozwiązywaniu problemów co umiejętności ich wybierania". która przynosi sławę . Podobnie jest w dziedzinie psychologii. Problemy badawcze 3. Kryje się w tym aforyzmie wiele prawdy. Przeprowadzenie badań właściwych 2.wyraża się rozumieniem co w danej chwili jest najważniejsze.1.przedmiot. przedmiotu i celu badań Amerykański badacz E. Typologia zmiennych 6. w oczekiwaniach i dążeniach ludzi. jakimi są powodzenie i uznanie.2. Przejdę zatem po kolei wszystkie punkty. skoro dzisiaj badania pod każdą szerokością geograficzną są możliwe tylko wówczas jeśli zyska się aprobatę i finansową pomoc ośrodków decyzji. Zawarta jest także w tym zgrabnym powiedzeniu ważna myśl. Faza koncepcji wymaga dyskusji. Harmonogram badań 13.

Przed paru laty w dyskusji prasowej poświęconej młodzieży użyłem określenia „Pokolenie odwróconych pleców". obcą naszemu lub oficjalnemu systemowi wartości. odgrywające ogromną rolę w powodzeniu badań. problem. że je pokonamy. Wybór powinien zależeć od trzeźwej oceny wykonalności zadania. zjawisko jest badawczo dostępne. Niedostępna nie tylko z racji odległości. Wymieniano tu głównie religię ale także podkulturę młodzieżową i narkotyki. Pytania bowiem mogą dotyczyć cech przedmiotu. Dostępność badawcza to zarówno kwestia kontaktu fizycznego ze zjawiskiem. Niech poszczególnym krokom badaczy towarzyszy jakiś przykładowy temat. zamiar prowadzenia badań nad zjawiskami związanymi z laserem przez fizyka pracującego w liceum jest trochę utopijny. zawierającą pytanie o jedną cechę. zjawiska. zaangażowania. za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak dowodzą doświadczenia znacznie podnosi efektywność badań. Problemy badawcze Powtórzę tu przytoczone w 2 rozdziale ważne stwierdzenie G. czyli Europy i Ameryki.. Musimy mieć świadomość trudności i pewność. młodzież jaka?. To prawda. Niech to co powiedziałem wyżej starczy za określenie celu i uzasadnienie wyboru. że jest to w ogóle czarnowidztwo i wręcz przenoszenie teoretycznych koncepcji sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt. ich własności. Czyli w pytaniu zawarte już było twierdzenie. że w logice funkcjonują 2 rodzaje pytań tzw. gdyż podnosi on rangę problemów badawczych do jednego z zasadniczych kroków badawczych. emocjonalne zainteresowanie tematem.2. Bechelardea: „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania". Mogą też być pytaniem o rodzaj związków między cechami zjawiska o rodzaj zależności między zjawiskami i wówczas wyznaczają inny. czyli pytanie wyznacza obszar pojęciowy i fizyczny. jak również kwestia orientacji problemowej. 9. Logiczne podstawy nauczania. przypomnę. Powtarzam powtórnie powyższy aforyzm. bo nawet teoretyczna literatura w części dostępna jest tylko głęboko wtajemniczonym w wielkich laboratoriach rządowych. Muszyńskim już w 2 rozdziale. Zawsze powinniśmy kierować się w takim wyborze osobistym poczuciem związku z daną problematyką. Zawierają w sobie alternatywną możliwość poszukiwania odpowiedzi. Szczególnego. Odpowiedź pełna będzie brzmieć „Niepowodzenia dydaktyczne mają niekorzystny wpływ na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". z faktami. Wszystkie te względy w jednakowym stopniu obowiązują zespół badaczy pracujący pod organizacyjnym i finansowym patronatem rządowego instytutu jak i samotnego studenta studiów zaocznych piszącego pracę badawczą pod patronatem zawodowych i rodzinnych obciążeń. szerszy zakres naszych poszukiwań. na którym należy szukać odpowiedzi na nie. Młodzież wprawdzie odwróciła się od pewnego obszaru wartości. żyjącą swoim własnym światem dążeń. Drudzy twierdzili. o którym mówi Wilson . Pierwsze rozpoczyna partykuła „czy" i w zasadzie domagają się tylko potwierdzenia lub negacji. dlatego na użytek jakby ćwiczeń sformułujemy sobie temat: „Poglądy i postawy młodzieży". Np. ale jakoś kierunkuje nasze poszukiwania i będzie przedmiotem dalszej obróbki.wyraża się czym innym raczej i na ten kierunek działań chciałbym zwrócić uwagę. Najsłuszniej będzie sprawdzić.wieku. Sformułowanie jest nieprecyzyjne (poglądy na co?. Należy jednak powiedzieć. Określa obszar niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji. To nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. że to niesie za sobą zagrożenie większą niż normalnie dawką subiektywizmu. postawa to jedno z pojęć bardzo wieloznacznych. Jest to osobiste. Aby lepiej zrozumieć skutki badawcze tego rozróżnienia pytań omawianego za H. Podobnie niedostępna badawczo będzie próba wyjaśnienia przez polskiego pedagoga tajemnicy „sił społecznych" społeczeństwa japońskiego. Problemy mają postać pytań. Koszty badań muszą być brane pod uwagę przy decyzji i planowaniu. Stanowisko takie wywołało polemikę. że owszem jest to prawda. pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia (Ajdukiewicz K. Rozumiałem przez to młodzież zniechęconą. o jedną właściwość przedmiotu. Drugi rodzaj pytań miałby natomiast postać następującą: „jaki jest wpływ procesów dezorganizacji społecznej na narkomanię młodzieży" oraz „jaki wpływ na sprawność nauczania ma wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". Te odpowiedzi zawarte są w konstrukcji gramatycznej i treści pytania. ale nie cała. także z racji nieprzezwyciężonych barier kulturowych. „Czy niepowodzenia dydaktyczne wpływają na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". . podczas gdy nasza młodzież jest jak zawsze aktywna i zaangażowana. Jedni twierdzili. Przykładem pytania pierwszego rodzaju jest: „jakie są rozmiary narkomanii młodzieży".2. Mają wówczas postać prostą. Trafność wyboru. Warszawa-Wilno 1938). ale tym gorliwiej zwróciła się w inne obszary aktywności i do innego systemu wartości. że nie wolno mieć na uwadze wyłącznie takich spektakularnych i interesownych względów przy wyborze obszaru badań naukowych. Ale tego ostatniego w większym stopniu niż zawodowe zespoły badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. „jakie jest wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". dzięki którym kraj ten wolny jest od większości plag społecznych dręczących społeczności „Starego i Nowego Świata". odwróconą od aktywności. Jest to zjawisko badawczo niedostępne. W tym także mieście się sprawa możliwości ekonomicznych. jaka jest prawda. W owym postulacie wykonalności kryje się pytanie czy obiekt badań. Odpowiedź może być „tak" lub „nie". metodologicznego subiektywizmu w badaniach społecznych i tak nie unikniemy.

Osiągamy wówczas znacznie większą precyzję i instruktywność hipotez. Jak już mówiłem pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmującego. do sprawdzenia. Jakie wartości cenione są przez młodzież? 4. Dzieje się tak głównie wówczas gdy problem ma postać pytania rozstrzygnięcia.. często wręcz fałszywa z winy stronniczej literatury. „jak jest" itp. Rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia. Należy wystrzegać się hipotez. trzeba go tylko opatrzyć negacją lub afirmacją. Hipoteza może być wybrana w zasadzie tylko z alternatywy. Mogą brzmieć w ten sposób: „jakie są przyczyny frustracji młodego pokolenia".hipotezami roboczymi. Musimy je tak stawiać aby po ich sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat. bo byłby to daremny wysiłek wobec nieogarnionego bogactwa problemów i ludzkiej niewiedzy.I. Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemów. Zawsze jednak na tym etapie wiedza nasza jest niekompletna. nastawienie i system wartości społecznych młodzieży? Listę problemów możnaby ciągnąć jeszcze długo.hipotetycznie -o które pytają problemy. Jak młodzież ocenia społeczność ludzi dorosłych? 6. Budowanie hipotez winno być poprzedzone rozeznaniem i studiami literatury. O ile pytania rozstrzygnięcia można nazwać pytaniami kierunkowymi. które mają postać pytania dopełnienia. Informują one bowiem o wszystkich sprawach . Na takie pytanie nie możemy odpowiedzieć „tak". W tym etapie badawczym musimy więc wykonać prace koncepcyjną.to problem o postaci pytania dopełnienia. Hipoteza winna zawierać informację konkretną wychodzącą poza proste stwierdzenie faktów. otwiera ono nie dwie. Pytanie to otwiera przed nami pole inwencji i poszukiwań. logicznych i technicznych. 9. lecz znacznie więcej. Ukazać kierunki poszukiwań badawczych oraz sposoby badań 3. Hipoteza.2. „Jakie są społeczne skutki alkoholizmu młodzieży?" . 4) Młodzież bardzo negatywnie ocenia społeczność ludzi dorosłych. Każdy z tych punktów wymaga pewnych wyjaśnień i zastrzeżeń. gdzie szukać jego rozwiązania. Jeśli stawiamy problem: „Czy alkoholizm ma wpływ na przestępczość" . Taką hipotezą byłoby zdanie: „społeczne skutki alkoholizmu są szkodliwe". Winna być twórcza tzn.3. gdzie należy szukać na nie odpowiedzi. które powinny spełnić 3 zadania: 1. Beveridge jest najważniejszą umysłową techniką badacza. to pytania dopełnienia są pytaniami twórczymi. lub „nie". Wykonują one jakby pewną robotę po to aby przybrać inną. Odpowiedź nie jest także transformacją zweryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. jak twierdzi W. polegającą na sformułowaniu zestawu pytań. Spróbujmy sformułować kilka hipotez na użytek naszych fikcyjnych badań: 1) Młodzież cechuje uogólniona nieufność wobec „instytucji" i ludzi „instytucji" spowodowana doświadczeniami rodzinnymi. Te jak wyjaśnia Ajdukiewicz rozpoczynają się na ogół zwrotem „jak". Czym warunkowane są aspiracje i plany życiowe młodzieży? 7. które nazwałbym „pustymi". i w swej strukturze gramatycznej nie zawierają informacji. a w szczególności mechanizmy życia. 2) Wartościami szczególnie preferowanymi przez młodzież są dobra materialne.Odmiennie rzecz się ma z pytaniami dopełnienia. Czasem hipoteza jest tylko odwróceniem szyku i zmianą formy gramatycznej pytania . czyli z zaprzeczenia lub potwierdzenia i będzie mieć postać: „alkoholizm ma wpływ na przestępczość" albo „alkoholizm nie ma wpływu na przestępczość". Czy istnieje zróżnicowany stosunek do wartości w różnych środowiskach młodzieży? 5. Są to tak samo nic nie mówiące twierdzenia jak i informacje uzyskane z pytań oznaczonych następującą kafeterią: Jaki jest twój stosunek do małżeństwa? — pozytywny — negatywny (właściwe podkreśl). Hipotezy badawcze Odpowiedzi na powyższe wątpliwości powinny nam dostarczyć hipotezy. W pytaniu tym nie ma także gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekującej tylko znaku negacji lub potwierdzenia aby otrzymać gotową hipotezę. 3) Sytuacje konfliktu i zagrożenia powodują zwrot uwagi młodzieży na wartości ahumanistyczne. Wyczerpać zakres tematu 2. W tym pytaniu nie ma zawartej alternatywy. . które będzie częścią hipotezy. jakim podlegają dorośli. Dla naszego ćwiczebnego tematu możemy przykładowo sformułować następujące problemy: 1. jakimi sposobami to robić. Czy młodzież odznacza się nieufnością do „instytucji" i ludzie „instytucji"? 2. nie będą jednak drobiazgowo roztrząsał każdej wątpliwości i zastrzeżenia.problemu. Dlatego uzasadniony wydaje się zwyczaj nazywania w tym miejscu hipotez. Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywarły wpływ na poglądy.to jest to właśnie przykład pytania rozstrzygnięcia. Tu hipotez może być wiele. doskonalszą postać. jak alternatywa możliwości. inspirować do dociekań. Wyjaśnić temat. Jakie są przyczyny uogólnionej nieufności młodzieży do ośrodków decyzji i przedstawicieli władzy? 3.

Młodzież dojeżdżająca do szkoły lub pracy jest przenośnikiem nowych wzorów zachowań. tym bardziej. innym razem krąg zainteresowań trzeba poszerzyć. sesje. pozwalające na jakościowy dobór próby. Powiedzmy od razu. W naszych badaniach nad pokoleniem odwróconych pleców pojawił się moment wielkiej wagi. że uzyskanie dostępu do terenu badań jest okolicznością tak pomyślną. pozwalających na dobór próby reprezentatywnej w ustalonej wysokości. może tylko młodych robotników. razem 140 uczniów oraz grupę młodych robotników mieszkańców hotelu robotniczego . Rzadko jednak badacz. Ta część populacji generalnej wybrana w specjalny sposób do badań. Generalna reguła domaga się. którym należy się parę słów wyjaśnienia. na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. że dobór grupy młodych robotników powinien być dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego. Są natomiast reguły. Przykładem na konieczność brania pod uwagę również innych problemów lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych młodzieży rola środków masowego przekazu. Sytuacja indywidualnego badacza jest jednak taka. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych. Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnować.5) Napięcia i konflikty społeczne w sposób naturalny wyzwalają aktywność młodzieży.4. cech i wskaźników. W przypadku badań małej grupy lub funkcjonowania jakiejś instytucji sprawa przedstawia się dość prosto. Nie ma stałych reguł. który od wielu lat prowadzi wychowanie przez technikę. aby próba reprezentowała wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej. które ilustrują poszczególne etapy procesu poznawczego dokonany został wybór celowy. Szkoły i hotel robotniczy znajdowały się w Warszawie. Mamy możliwość zbadania wszystkich elementów interesującego nas układu społecznego lub instytucji. Nie zawsze można z góry precyzyjnie określi teren przyszłych badań. Musimy wówczas z populacji generalnej drogą odpowiednich zabiegów statystycznych wybrać próbę reprezentatywną. Zatem należy zwrócić uwagę w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej informacji o rodzinie. Możemy przecież aspirować do ukazania oblicza młodzieży polskiej. Może się zdarzyć. że jest naglony przez okoliczności obiektywne (programy. że uwarunkowania pewnych zjawisk poza teren danej miejscowości lub mają swe źródło w zjawiskach innego typu niż badane. a nie był. ale może także młodzież wiejską.wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień. Dla socjologa badającego stosunki społeczne w zakładzie pracy populacją generalną będą wszyscy pracownicy zakładu. Np.2. Dla ekonomisty badającego wysokość dochodów na głowę ludności danego kraju populacją generalną będzie cała ludność danego kraju. Ciągle jednak rozstrzygnięcia wymaga decyzja czy badać będziemy młodzież jednego środowiska czy wielu. które będą reprezentować całość. Ograniczenie badań tylko do terenu wsi w znaczny sposób utrudniłoby badaczowi prawidłowe odczytanie procesów zachodzących w takiej grupie. twierdzenie o nieufności wobec instytucji warunkowane jest doświadczeniami rodzinnymi.pozostanie na marginesie zainteresowań badającego. Należy się wówczas uciec do wyodrębnienia grupy jednostek. że zamiar taki dla indywidualnego badacza jest prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo. młodzież uczącą się. szczególnie w przypadku badań środowiskowych. W badaniach. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji. grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania. matury). W tych jednak formalnie niewłaściwych sposobach doboru grup kryje się mimowolnie duży ładunek przypadkowości i jeśli badacz w pełni wyjaśni wszystkie okoliczności doboru a we wnioskach nie będzie . Ma on najczęściej do czynienia z bardzo liczną zbiorowością. a w badaniach potrzeba kulturalnych — rola poziomu ekonomicznego badanej grupy itp. Przy badaniach poświeconych zamierzeniom zawodowym młodzieży może odegrać wybitną rolę dom kultury. Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonałości i uproszczeń. nazywa się próbą reprezentatywną. 7 oraz w r. Wybrano grupę młodzieży uczącej się z klas 3 i 4 dwóch średnich szkół technicznych. Trzeba dodać. stymulatorem kształtowania się specyficznych postaw. Wielkość próby oraz sposoby jej doboru zostały omówione w r. Tych podziałów może być znacznie więcej i wybrane zbiory mogą się krzyżować. Był przypadkowy. której z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie przebadać. Innymi słowy . Najpierw kilka pojęć.30. Wybór terenu badań to dopiero część zadania. leżącym nie opodal miasta. Np. że nie śmie już stawiać dalszych żądań. odnalezienie ich na odpowiednim terenie. 9. Podobnie w doborze młodzieży powinny być zastosowane proste schematy doboru losowego. Przykładem niech będzie badanie grupy rówieśniczej w środowisku wiejskim. źródłem innych opinii. znajduje się w tak szczęśliwym położeniu. Wszelako po uważnym ich przestudiowaniu widać ile w nich zawartych jest instrukcji technicznych. Wybór terenu badań i dobór próby Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego terytorium. u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu. Dla pedagoga interesującego się oddziaływaniem wychowawczym Uniwersytetu Powszechnego populacją generalną będą wszyscy wychowankowie wraz z samą instytucją. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. stanowiących przedmiot naszych zainteresowań. Całość grupy stanowiącej przedmiot naszego zainteresowania nazywa się populacją generalną. Równie dobrze dotyczyć przecież może określonej placówki lub instytucji. podczas gdy w badaniach poświęconych zainteresowaniom kulturalnym młodzieży ów dom kultury może nie odgrywać żadnej roli i mimo pierwotnych założeń . 11. jakie muszą być zbadane.

Typologia zmiennych W rozdziale 2 przedstawiłem teoretyczną charakterystykę zmiennych i dla prawidłowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie się z paragrafem 2. chłopskie) 3. Wymienione wyżej zmienne są to w zasadzie zmienne niezależne. Rejestr zmiennych oznacza próbę uświadomienia sobie przez jakie cechy poznawać będziemy istnienie zdarzenia. przez jakie cechy poznawać będziemy związek między zdarzeniami. zawód (uczeń robotnik) 2. W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szukać będziemy takiej ich roli. nie tylko nie jest błędem.Odrzucanie autorytetów instytucjonalnych i personalnych. Świadomość ograniczeń. a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do szkoły i nauczycieli.Dystans wobec propagandy werbalnej 12. jakie narzuca dobór grupy badawczej w formułowaniu uogólnień powinien towarzyszyć badaczowi w opisanych okolicznościach. rodzinami 11.2. zjawiska.4. Ich nazwy wskazują na ogół na funkcje. iż jest to swoista forma weryfikacji wyników. wszelako każde zjawisko jest uwikłane w . Ani nie wyczerpują one całkowicie całości problematyki z tego zakresu ani nie są całkowicie poprawne ze względu na zasadę rozłączności zakresowej. 9. Tak więc błędem będzie do badań nt. Niechęć do aktywności społecznej 4. kontrolnych itd. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi Równie wymagające i trudne zadanie koncepcyjne . Nieufność jako postawa społeczna 2. że ład ten oparty jest o porządek przyczynowo-skutkowy. Zaniżone aspiracje życiowe 7. Allocentryczne orientacje młodzieży 8. dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do obowiązków. a kobiet w tej populacji był niewielki procent. Spróbujmy obecnie przedstawić rejestr zmiennych zależnych: 1.aspirował do generalizacji .Pozytywne nastawienie do przemian 13. przynajmniej w świetle przyjętego przez nas kierunku interpretacji. Niedopuszczalny jest dobór celowy grup celowych. To ostatnie wszakże. że będą w specjalny sposób nastawione. które składać się będą na nowe postawy i poglądy. Ten porządek raz ma postać genetyczną. zmienne niezależne oraz zmienne zależne.6. sytuacja materialna rodziny Wieku i płci nie warto uznawać za istotne zmienne ponieważ wiek limituje określony status życiowy. typ środowiska rodzinnego (robotnicze. że typologia zmiennych jest przedsięwzięciem bardzo wymagającym i odpowiedzialnym.to sytuację taką można przyjąć za dopuszczalną.5. Wszystko to prawda i dowodzi jednego. inteligenckie. Krytycyzm jako mechanizm oceny władzy 3. rozdziału 2.to próba ukazania przypuszczalnych zależności między poszczególnymi zmiennymi. procesu. zespoły cech lub charakterystyczne zachowanie młodzieży. Takie zmienne wysunąłby zapewne socjolog. że można wyróżnić jeszcze inne cechy. Mówi się więc o zmiennych pośredniczących. chyba że ich właśnie chcemy zbadać. oceny praworządności dobierać więźniów lub policjantów. Indyferentyzm ideologiczny 5. ale wręcz jest korzystne z tej racji. Patriotyzm małych grup 10. miasto) 6. To przykładowy rejestr zmiennych do badania poglądów i postaw młodzieży w okresie burzliwych lat 1989-1990. Opierają się one o przeświadczenie. do pracy itp. jak to robią organizacje młodzieżowe. Jak pamiętamy najpowszechniej występują dwie kategorie zmiennych: tzw. jeśli istnienie jakiejś cechy objawia się w badaniu różnych zmiennych. wywoływać zdarzenie lub wpływać na przebieg zdarzeń. że w przyrodzie panuje pewien ład. Sądzę. innym razem strukturalną lub funkcjonalną. Identyfikacja z grupami prywatnymi. która będzie kształtować dane zjawisko. selekcyjnych. Błędem będzie funkcjonowanie organizacji oceniać przez badanie jej funkcjonariuszy.2. 9. środowisko pochodzenia (wieś. o których z góry wiadomo. są to wszystko ludzie młodzi. psycholog. Mówiłem już w poprzednich rozdziałach o różnych typach wyjaśniania. W rozwiniętych empirycznie badaniach spotykamy wielką różnorodność zmiennych. Obojętność wobec wartości prospołecznych 9. wreszcie przez jakie cechy poznawać będziemy wpływ jednego zdarzenia na drugie. jakie pełnią | w badaniach. Odwołując się więc do przyjętego stałego przykładu możemy uznać za ważne następujące cechy jako ważne: 1. stosunek do religii 5.

W tych schematach kryje się nasze zamierzone rozumowanie lub raczej dociekanie co z czego może wynikać. Nasz schemat sugeruje jednak bardziej złożone operacje. Dla uproszczenia można w jednym schemacie umieszczać całą grupę zmiennych. że rozważana przez nas cecha jest właśnie sobą i odróżnia się od innej. Np. Co je charakteryzuje. Jeśli zawód określa stosunek do pracy i obowiązków . kierunku tych zależności oraz ich rodzaju (tzn. Inaczej rzecz się ma ze zmienną typu religijność. Naszym obowiązkiem jest prześledzić takie możliwości wobec wszystkich zmiennych. Bo jak zakwalifikować środowisko ucznia. Weźmy inny przykład: „aspiracje życiowe" . Należy właśnie dlatego dążyć do jasnego przedstawienia owych ewentualnych zależności. częstość praktyk religijnych. że od zawodu (zmiennej niezależnej) będą zależeć: 1) stosunek do pracy. Za wskaźniki wiary uznamy: 1) regularne wypełnianie praktyk religijnych. uznajemy. 2) niechęć do aktywności społecznej. To wystarczy.wówczas tworzymy wskaźniki definicyjne. Jeśli takie są niemożliwe do uzyskania . Jeśli jednak stosunek do religii jest tylko jedną ze zmiennych obrazujących inny zupełnie problem wówczas najczęściej jedynym wskaźnikiem jest deklaracja badanego. Niekiedy związki są powikłane. Płeć zatem jest zmienną niezależną a stosunek do rozwodów zmienną zależną. . Wskaźnikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczęszczania do szkoły i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskaźników wobec uczniów szkół dziennych poza stwierdzeniem faktu .2. oto kiedy badamy stosunek młodzieży do religii wówczas ta religijność musi być przez nas ściśle określona. co znaczyć. Te trzy schematy nie wyczerpują możliwości powiązań między zmiennymi. identyfikacja z prawdami wiary. co zdobyć. aby odpowiedź na nie była równocześnie deklaracją: „wiary". ściślej kim chce się być. że płeć może wpływać (różnicować) na stosunek do rozwodów.to czy ten stosunek ulega zmianie w zależności nastawienia religijnego. natomiast nie na odwrót. Musimy jednak wyjaśnić sobie istotną okoliczność.określony łańcuch przyczyn i skutków.nie ma sensu. którego matka jest nauczycielką a ojciec wykwalifikowanym robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do religii? albo preferowanie wartości allocentrycznych? Aby uniknąć takich rozterek musimy dla każdej zmiennej ustalić takie empiryczne cechy. lub co może być przyczyną wybranej cechy. Dlatego wskaźniki powinny być empiryczne i obiektywne. Zatem wskaźnikami zmiennej aspiracji będą deklaracje badanego na ten temat. One to właśnie stanowią bardzo atrakcyjną warstwę naszych dociekań.7. Stosownie do uznania nakreślić zależności zachodzące między nimi. Deklaracja taka może być zawodna. 2) uznawanie nakazów i zakazów kościelnych. Kierunek wyjaśniania będzie zatem następujący: Płeć Zmienna niezależna ------------------------------ Stosunek do rozwodów Zmienna zależna Nie zawsze jednak związki są tak proste. Takich schematów wiązanych może być więcej. Typologia wskaźników do zmiennych Stajemy przed nową trudnością. wieloczłonowe. wzajemne. Dla całej tej grupy tworzymy jeden schemat IV 1) stosunek do pracy 2) niechęć do akt.jako zmienna zależna. Prawie że zadekretowane konstytucyjnie nie powinno budzić wątpliwości. „stosunku obojętnego" lub „niewiary". których istnienie w sposób niewątpliwy wskaże. czy są to zależności genetyczne czy sprawcze czy raczej strukturalne czyli współwystępowanie. co określa ich poziom? Sądzi się. Oto niby takie oczywiste sprawy jak pochodzenie społeczne. Tymczasem życie nie da się pomieścić w żadnych schematach i klasyfikacje niektórych pojęć lub ich desygnatów nastręczać nam będą wielkich trudności. wyznaczona przez niewątpliwe wskaźniki definicyjne (np. że na ogół zamiary wobec własnego losu. 4) aspiracje życiowe. Pytania na ten temat możemy sformułować w taki sposób. społecznej 3) nastawienie do przemian 4) aspiracje życiowe 9. 3) nastawienie do przemian. posłuszeństwo wobec nakazów kościoła). to jest oczywiste. 3) kierowanie się w postępowaniu nakazami religii. Jeśli więc mamy dwie zmienne: płeć i stosunek do rozwodów. co od czego zależeć.

wykonawcze 3. techniki i narzędzia badawcze Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w dużej mierze określa postępowanie w obecnej sytuacji. Metody. sądów i opinii dobrze służą ankiety. Decyzja co do tego zależna jest od typu badań. czyli pytania. celów badawczych zawartych w hipotezach ludzi. Najbardziej owocnym sposobem typologii wskaźników do zmiennych jest zapoznanie się z badaniami na podobne tematy. jak wywiad. że nic ważnego nie zostanie w kwestionariuszu pominięte. grupa badawcza to czynniki. Stosunek do majątku i dóbr materialnych 5. Praktyka wykazuje. w zakładzie pracy najodpowiedniejszą techniką jest ankieta. zasadniczych i pomocniczych. że do poznania postaw. wówczas widać wyraźnie. wreszcie badaniom teoretycznym najbogatszego materiału przysparzają badanie dokumentów i metody historyczne. wywiady do badania stosunków międzyludzkich techniki socjometryczne. według których można by przypisać określoną technikę określonemu typowi badań. a na wsi wywiad ukryty nieformalny. Tak np. badania weryfikacyjne znowu najczęściej posługują się obserwacją. Przedmiot. I to jest także wielki sens tego zabiegu. Badania monograficzne częściej oparte są na analizach dokumentów. Regularne wypełnianie praktyk religijnych 2. tu pozostaje więc tylko ograniczyć się do ustalenia uwag dotyczących przygotowania całej aparatury badawczej. Badania diagnostyczne uzyskują większą rzetelność przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego. Identyfikowanie się z głównymi prawdami wiary 4. Plany dotyczące wykształcenia 2. Ten etap obejmuje przygotowanie całości warsztatu badawczego ze wszystkimi szczegółami koniecznymi do sprawnego prowadzenia badań. Warto pamiętać. Rzeczą najistotniejszą jest wybór najbardziej właściwych technik pomiaru środowiska. Oczywiście absolutnie obowiązującą postawą jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiązań. że po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycznych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza. że wszelki schematyzm w rozstrzygnięciach warsztatowych nie służy dobrze wynikom badań. które trzeba będzie tylko odpowiednio ustrukturalizować. badacz musi sam podjąć na podstawie wymienionych już okoliczności i doświadczenia innych. Bardziej szczegółowe badania wskazują. Gwarantuje on. Techniki badawcze są owocniejsze jeśli się wzajemnie sprawdzają i uzupełniają. która nie stwarza wrażenia bezosobowego kontaktu urzędowego. iż rzetelne badania środowiskowe wymagają stosowania wielu technik badawczych.Wytypujmy więc dla przykładu wskaźniki dla dwu zmiennych jednej niezależnej i jednej zależnej Zmienna Wskaźniki 1. Dla kogo chciałby być osobą znaczącą Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskaźników jest łatwiejsze. Chęć uzyskania sławy w określonej dziedzinie 4. Na jedną jeszcze okoliczność pragnę zwrócić uwagę czytelnika. które operowały podobnymi wskaźnikami. Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza obserwacji. Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na ogół uzyskać wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. jakie pragniemy poznać. w badaniach terenowych preferuje się techniki werbalne. Uznawanie nakazów i zakazów kościoła 3. których mamy badać i zjawisk. Wybór stanowiska zawodowego.8. Kierowanie się w postępowaniu nakazami religii Zmienna Wskaźniki 1. Stawia się jej dwa . które wymuszają na nas określone decyzje. jakie to powinny być techniki. kierownicze. Metody choć są poklasyfikowane i zdefiniowane nie muszą występować w czystej laboratoryjnej formie. Jeśli z namysłem spojrzeć na sformułowane wskaźniki. wpływa hamująco na spontaniczność odpowiedzi. 9. Prowadzenie badań w środowisku wiejskim przy pomocy wywiadu jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. że np. cel badań. Jest natomiast regułą potwierdzoną przez wielu wybitnych pedagogów i socjologów. Nie ma jednak reguł. Sytuowanie własnej osoby na tle grupy 6. Onieśmiela badanego. do poznania funkcjonowania instytucji czy placówek najlepiej służy analiza dokumentów. W dalszej części pracy omówione są sposoby przygotowania poszczególnych technik badawczych. Decyzję. Respondenci wiejscy wyżej cenią sobie bezpośrednią rozmowę.2. dla innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. czyli z badaniami.

Po wtóre . Możemy nie definiować np. W kwestionariuszu np. procesach w nim zachodzących. To wystarczające sposoby.2. Zabieg jest arbitralny i trzeba zważać aby nasze propozycje definicyjne nie obrażały zasad logiki.2. Wyniki badań muszą bowiem posługiwać się językiem komunikatywnym i sprawdzalnym. uzyskana ze źródeł oficjalnych i obserwacji. nie używane powszechnie i nie rozumiane jednoznacznie. Ktoś słysząc określenie „pokolenie odwróconych pleców" może uznać jego aforystyczną celność. W moim „dyżurnym" przykładzie badań dokonałbym definicji m. Definiować musimy wszystkie zmienne jeśli stanowią pojęcia nieobiegowe. 9. zróżnicowaniu. Sądzę. Oprócz zmiennych definiujemy wszelkie terminy. Ponieważ jednak przedmiotem badań są poniekąd sprawy osobiste. Najłatwiejsza i często stosowana definicja w takich przypadkach to definicja kontekstowa. o jego charakterze. czyli treść. reguł języka czy prawideł rzeczywistości. które często ludzie traktują jako obszar prywatny . Według niektórych opinii wstępny zwiad teoretyczny o przedmiocie naszych badań powinien odbywać się przed opracowaniem narzędzie badawczych i posiadać również określony warsztat zbierania wiedzy i danych o środowisku.służy on samemu badaczowi do uświadomienia co właściwie będzie badał. „orientacja życiowa młodzieży".in. Decyzja co do wyboru takich czy innych narzędzi badawczych. . wychowawczy.9. Przykład. istotę celów badawczych. „dystans wobec propagandy werbalnej". które objaśniają charakter pojęcia. bo jest to określenie powszechnie w pedagogice i psychologii znane i używane. W badaniach nie można więc operować pojęciami i znaczeniami wieloznacznymi i niejasnymi. W tym natomiast punkcie interesować nas będą już zagadnienia bardziej złożone. Rozważyć można ewentualność zastosowania wypracowania lub innej formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treści. jaką wybrać metodę badań i narzędzia poznania. Sondaż diagnostyczny prawie zawsze posługuje się technikami kwestionariuszowymi. albo desygnatu nazwy w kontekście sytuacyjnym. W pedagogice sondaż nazywamy diagnostyczny ponieważ badania pedagogiczne są z istoty swej nakierowane na cel użyteczny. ale raczej należy zdefiniować zmienną „patriotyzm małych grup". czyli wyjaśnienie pojęcia przez umieszczenie go w kontekście językowym. jaki warsztat przygotować. a także niektórych wskaźników i celów badań. a w każdym razie przed sformułowaniem problemów i hipotez badawczych. Po wtóre jest okazją do sprawdzenia sprawności narzędzi badawczych. wypełniony nawet przez badanego. których używamy w koncepcji i które określają w istotny sposób charakter naszych badań. konieczna jest przed podjęciem zamierzeń badawczych. Nie ma więc powodu definiować terminu „zawód". Jeśli tworzymy pewne nowe pojęcia winniśmy je właściwie zdefiniować. Tu podajemy przykłady typowe. jakie wybraliśmy i opracowaliśmy dla naszych zamierzeń poznawczych. przekładamy na język pytań wszystkie elementy problemów i hipotez. że mógłby to być wywiad skategoryzowany. Unikamy w ten sposób licznych zarzutów o niewłaściwe stawianie problemów. każda bowiem technika jest wykładnią naczelnych problemów badań. Spełnia bowiem dwa zadania. który zakłada bardziej osobisty.10.główne wymagania: 1) aby obejmowała w miarę możliwości całość badanego zjawiska wszechstronnie i pod różnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopełniała się i sprawdzała. Po pierwsze stanowi weryfikację naszej wstępnej wiedzy o środowisku. zmiennej „zaniżone aspiracje życiowe". ale być może terminowi „środowisko pochodzenia" chcemy nadać jakiś szczególny sens. Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym. ale niezupełnie pojmować jego sens konotacyjny. inny niż używamy potocznie. które to określenie wchodzi do języka nauki dla oznaczenia pewnych cech postawy społecznej. intymny kontakt z badanym. jaki zaproponowałem do ćwiczeń nie nasuwa wiele wątpliwości. często decydujące o rzetelności uzyskanych danych z całej zbiorowości. że można zastosować szereg innych procedur badawczych lub proponowane uzupełnić innymi. 9. „patriotyzm małych grup". Drugim sposobem definiowania również popularnym i łatwym jest tworzenie definicji projektujących. Otóż tradycyjnie już w socjologii i pedagogice badanie opinii i postaw grup społecznych nazywa się sondażem.lepsze efekty da wywiad. o mylne przypisywanie zmiennych problemów i wszystkich innych wynikających z niejasności i wieloznaczności języka. „wpływ zjawisk społecznych na poglądy". aby zachować świadomość ważności sprawy i dla ewentualnego uzupełnienia rozmową. W naszym pojęciu wiedza taka. ich liczby oraz charakteru zależy od problematyki badań i możliwości badającego. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć Ten etap spełnia w pewnym sensie rolę kodyfikatora między aparatem pojęć używanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem pojęć samego badającego. Opracowanie technik badawczych wymaga od nas dużej uwagi i precyzyjnego operowania pojęciami. Wówczas obowiązuje nas definicja takiego terminu. ale w obecności ankietera. aby wyjaśnić treść używanych pojęć. terminów: „indyferentyzm ideologiczny". Badania pilotażowe Ten etap procesu badawczego w badaniach społecznych ma bardzo ważne znaczenie. Zaznaczyć trzeba.

Dla ostatecznego sformułowania tematu badań znaczenie ma także typologia problemów. Na zmianę terenu badań może wpłynąć formułowanie wskaźników. na które się powołuje w ustaleniach definicyjnych. zmiennych. rzetelności wskaźników. hipotez. Bibliografia Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. Każdy przypadek wymaga odrębnych rozwiązań. Badania byłyby wówczas niewiarygodne.12. Mówiąc krótko cała dotychczasowa droga waży na ostatecznym kształcie naszej koncepcji. 9. słowników. Po uwzględnieniu tych odrębności bibliografia powinna w zwykłej pracy badawczej dzielić się na: .2. który towarzyszy naszym krokom. gdzie literatura spełnia określoną metodyczną funkcję i powinna być w maksymalnym wyborze. które mogły stanowić inspirację teoretyczną. Sprawdzamy trafność naszych rozstrzygnięć odnośnie wyboru grup badawczych. encyklopedii choćbyśmy je nawet cytowali. bo reguluje i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych. Badacza obowiązuje włączenie do bibliografii tych dzieł teoretycznych. wskaźników. Inne są także wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu w dziale specjalistycznym. ich jednorodności lub zróżnicowania. Po rozmowach wracamy do problemów i zmiennych. Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtórną weryfikację założeń teoretycznych czyli problemów badawczych. Kiedy mieliśmy do czynienia z takim wypadkiem? Otóż badania byłyby nieudane gdyby były niewiarygodne. inni. celowo dobierając respondentów z różnych szkół. który jak pamiętamy miał postać mocno nieprecyzyjną. że warsztat badawczy. zmiennych. która czasem spotyka narzędzie badawcze. zespołowych. wszystkie inne winny ustąpić przed społeczną rolą informacyjną języka. przeprowadzamy po kilka wywiadów w obu grupach.2. pośrodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna być rozstrzygnięta indywidualnie. a w szczególnie narzędzi badań. a inne w podręczniku. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach prowadzonych na różnych terenach i różnych grupach. Resztę informacji ważnych i koniecznych przenosimy do tekstu pracy. Może się więc zdarzyć. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistości i jest konsekwencją kroku poprzedniego. Należy jednak unikać włączania do bibliografii podręczników. że wszelkie dotyczące dziedziny badań i ogólnoteoretyczne. Rozważamy ewentualną wstępną trafność hipotez. iż bibliografia winna obejmować tylko dzieła cytowane. Harmonogram badań Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych. Spotyka się dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literaturę wykorzystaną albo cytowaną oraz na literaturę przedmiotu. Jest to jednak przedsięwzięcie pracochłonne i kosztowne. które w danej populacji mogą nie występować. które mogłyby badania uczynić nieowocne. Stanowią one bowiem obowiązujący kanon literatury naukowej i zamieszczać je w bibliografii . przy zastosowaniu różnych technik badawczych. Sprawdzamy więc badaniami pilotażowymi głównie trafność naszych rozstrzygnięć warsztatowych. czy przez narzędzie nie uzyskamy wiedzy. która służy do wykorzystania przez czytelnika. Ponieważ język w naukach społecznych dodaje im wiele powabu należy uwzględnić jego reguły i uprościć tekst naszego tematu: „Podstawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1980-1981". narzędzia zostały tak przygotowane. W przykładzie.11. że przez szczególny zbieg okoliczności podejmiemy badania i czy to przez dobór próby badawczej.to obwieszczenie oczywistości. Należy go dokonać przewidując ewentualne przeszkody w realizacji.13. iż dają różne wyniki. Tytuł winien informować o generalnym problemie pracy. Jest to okoliczność podobna do tej. 9. o którą nam chodziło. Drugi obszar weryfikacji . Oznacza to. Prawda jak zawsze leżu. Mówimy wówczas. że narzędzie jest nietrafne. Badania mogą być także nierzetelne. 9. Jedni uważają. zawodów. Nie bada tego co powinno badać.to weryfikacja trafności doboru próby badawczej i terenu badań. Sformułowanie choć może poprawne brzmi okropnie dla ucha. Sprawdzamy trafność i komunikatywność języka pytań. ale nie tylko. przy badaniach powtarzalnych. choć nie należy w tym wypadku wyciągać pochopnych wniosków. Odpowiedni porządek winien zawierać w sobie jeszcze i ten zamysł aby przebieg i wyniki wcześniejszych etapów regulowały i korygowały kolejne działania badawcze.Do badań jesteśmy właściwie przygotowani. o różnych cechach osobistych i środowiskowych. Zabieg pozytywny zawsze. do których wyraźnie nawiązuje. Dla przykładu ograniczymy się do sformułowania tematu pracy badawczej. Temat ten powinien brzmieć: „Wpływ konfliktów i przemian społecznych na kształtowanie się wybranych elementów postawy i opinii młodzieży robotniczej i uczącej się na przykładzie badań w środowisku wielkomiejskim".2. Nie może się nie udać. Musimy więc wyeliminować wszelkie okoliczności.

aby nie prowadzić wywiadów np.dokumenty i źródła Porządek wewnętrzny tych działów winien określać układ alfabetyczny. red. posiada podobne rozumienie pojęć i w jednakowym stopniu potrafi . Metody badań psychologicznych T. II red. celowych bodźców lub nie znanych bodźców służą tzw. To wymaga prowadzenia badań w czasie. Np. Przeprowadzenie badań właściwych Do badań zasadniczych przystąpić należy rychło po zakończeniu badań pilotażowych. 9. Notka bibliograficzna powinna zawierać nazwisko autora. nazwisko. w którym nie nastąpią wydarzenia. rok. są ryzykowne z punktu widzenia obiektywności uzyskiwanych danych.3. Tak więc nietrafne jest prowadzenie badań wśród uczniów klasy maturalnej tuż przed maturą na temat ich planów życiowych. Jednym słowem. czasie powstania dajemy także informację o miejscu przechowywania. Materiały źródłowe .1. sposób rejestrowania danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelności danych i dla prawdopodobieństwa popełnienia błędów. Kiedy zamieszczamy natomiast artykuł z pracy zbiorowej zaczynamy od nazwiska autora. który należy wziąć pod uwagę to wybór stosownego czasu na przeprowadzenie badań. badania stać się powinny głównym punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. Wrocław 1964. numer i strony. która powinna być brana pod uwagę jako ważna dla jednorodności wyników. W bibliografii raczej nie należy umieszczać gazet i pism popularnych. Te czynności zamykają proces tworzenia koncepcji. Materiały do studiowania psychologii. Wołoszynowa L. lub Studia pedagogiczne T. że prowadzący badania jest również szczególnego rodzaju narzędziem badawczym. by okoliczności badań nie były niczym zakłócone. mogące mieć wpływ na badane przez nas układy społeczne. miejsce wydania i rok wydania. Innym czynnikiem. a nawet jednego seminarium. XII. W sytuacji obszernych badań. wśród nauczycieli w czasie. należy dobrać ekipę ankieterów. Idealną grupą badawczą z punktu widzenia przynajmniej pewnych badań byłaby grupa studentów jednego roku.oprócz wszystkich informacji o rodzaju. w momencie. opierających swoje założenia na takich właśnie okolicznościach. że ekipa badawcza reprezentuje mniej więcej równy poziom intelektualny. Będzie ona szczególnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona. tytuł. czasami spotykamy jeszcze bardziej złożoną sytuację. Podobnie postępujemy w przypadku artykułu z czasopisma naukowego. Sprawą następną. Wroczyński R. Badający powinien się starać. czasem nazwiska redaktorów z inicjałami imion. zależności lub cechy. badania panelowe. Same badania powinny przebiegać również sprawnie i trwać możliwie najkrócej. określony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej zmiennej i po jej wprowadzeniu. tytułu jego pracy a następnie po znaku [w]: dajemy poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykułu. Jego umiejętność nawiązywania kontaktów. których jedna osoba nie jest w stanie wykonać. miejscu i czasie powstania. Pedagogika opiekuńcza red.. Dokumenty zamieszczamy w układzie alfabetycznym dając informację o jego nazwie. że badania powinny być przeprowadzone szybko. Trzeba bowiem pamiętać o dynamice przeobrażeń społecznych. aby były możliwie najbardziej codzienne.artykuły . Faza badań 9. miejsce wydania.. Wybraną ekipę ankieterów cechować winna jednolitość pod względem wszystkich istotnych tu cech. Można sformułować na tej podstawie zasadę nakazującą przeprowadzenie badań określonego zjawiska. miejsce i rok wydania.3. zagadnienia lub grupy w takim czasie. czyli powtarzane. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. w którym nie zaistnieją fakty mogące mieć wpływ na badanie wielkości. gdy uwagę respondenta zaprzątają jakieś inne ważne zdarzenia. po nazwisku i tytule dajemy tytuł czasopisma. Warszawa 1972. jest liczba osób przeprowadzających badania. Np. nakłanianie respondentów do wypowiedzi w czasie wyświetlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmów w telewizji. Jakiekolwiek badania np. badanie funkcjonowania młodzieżowego domu kultury w czasie rozpoczynania nowego roku działalności lub w momencie szczególnej mobilizacji do wielkich imprez. gdy ulegają zmianie ich uposażenia. Należy w takim wypadku pamiętać. Do śledzenia zmian i przeobrażeń pod wpływem określonych. które pozwalają rejestrować np. aby wyniki nie uległy zniekształceniu. Mielibyśmy wówczas duże prawdopodobieństwo. którzy badania będą prowadzić. odbioru wypowiedzi respondenta. Z powyższych wywodów wynika. imiona lub inicjały imion. Zadaniem naszym jest z pomocą narzędzi badawczych zarejestrować pewien stan umiejscowiony w czasie ł przestrzeni. Przy pracach zbiorowych notka zaczyna się od tytułu. zamieszkujących dom studencki. badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy o szkole podstawowej ośmioletniej odbiera badaniom walor obiektywności i porównywalności. Seria III.druki zwarte . Reguła ta nie ma zastosowania do badań eksperymentalnych.

pytanie. Należy we wstępnej rozmowie wyeliminować poczucie zagrożenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla badanego z powodu podanych faktów. A więc w pierwszym etapie odpowiedzi punkt a możemy określić „przestał . W tym etapie bardzo pomocna może się okazać znajomość zasad klasyfikacji. że odpowiedzi grupować się będą w trzy główne kategorie: wpływ dodatni i pożądany. Aby można było tego dokonać. Tego rodzaju pewność nie zwalnia nas jednak od stałej kontroli nad przebiegiem badań oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowania narzędziem badawczym czy też niewłaściwego rozumienia pojęć. lub inne interesujące nas wskaźniki. Zależy to również od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. że sposób przeprowadzania badań ma ogromne znaczenie dla wartości uzyskanych materiałów. może inspirować do różnych odpowiedzi. Im więcej pytań otwartych. Z kolei dla większej precyzji dwa pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy. że badania środowiskowe. jak również unikanie sformułowań które mogłyby respondenta irytować lub obrażać. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kategorii odpowiedzi.3. Jest to procedura wielce skomplikowana i różnorodna dla poszczególnych technik badawczych. typ grupy rówieśniczej. z niewielkimi wyjątkami. w których pomieszczą się wszelkie możliwe odpowiedzi na określone pytanie. Nie zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia tak precyzyjnych podziałów. 9. grupy rówieśnicze. W przypadku badań metodą obserwacji prowadzący badania powinni być zaopatrzeni w szczegółowe instrukcje i wytyczne na piśmie. przy zależności społecznej (uczniowie.3. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje groźba różnego interpretowania określonych zachowań i motywacji. Wreszcie zasadą jest. Jeśli takiej możliwości nie ma. skale. Te ostatnie posiadają właściwie swój klucz do symbolizacji. a więc: wszelkie kwestionariusze. należy starannie dobierać ekipę badawczą. 9. które brzmi: „Jaki wpływ zdaniem Pana(i) mają na syna koledzy.). Np. W przypadku prowadzenia badań na licznej próbie.2. opinie o czasie wolnym można znaleźć w ankietach. a w szczególności dokonania ich w sposób rozłączny. brak wpływu lub świadomości jego istnienia. w których staramy się uchwycić charakter złego wpływu. odległość do szkoły a sprawność nauki itp. ponieważ zawierają wszystkie kategorie odpowiedzi. Przygotowanie do kodyfikacji W drugim etapie przygotowania materiałów staje przed nami konieczność klasyfikacji odpowiedzi według określonego klucza. Konieczne jest zatem poinformowanie respondenta o celu badań. tym większa możliwość dowolności ich wypełniania i interpretacji odpowiedzi respondenta. Istnieje zatem konieczność przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. powinny być anonimowe. Podlegają mu wszelkie techniki badawcze. A taka sytuacja w przypadku badania np. w której chłopiec przebywa. Tu można określić. Niechęć do udzielania odpowiedzi lub nieufność wobec ankietera prowadzi najczęściej do udzielania wstrzemięźliwych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktów. Uporządkowanie materiałów badawczych U p o r z ą d k o w a n i e . Wszelako wcześniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze daje gwarancję uzyskania w miarę jednorodnych danych. wówczas należy doprowadzić przynajmniej do logicznego uporządkowania zagadnień i faktów oraz ich umiejscowienia w poszczególnych typach materiałów. rodzice. Uporządkowanie może być przeprowadzone według następujących zasad: zakresu zagadnienia (zagadnienia ogólne lub szczegółowe). Celem tego zabiegu jest przyporządkowanie odpowiednim kategoriom pojęciowym wszystkich możliwych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. obejmujących wiele zagadnień ogólnych i szczegółowych oraz prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed koniecznością uporządkowania materiałów badawczych. która pomieści każdą postać odpowiedzi respondenta. Występują w nim 2 rodzaje pytań: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. Ten zbiór cech można uporządkować logicznie w sposób przejrzysty i sposobny do analizy.posługiwać się aparaturą badawczą. Również forma i język tych odpowiedzi będą bardzo różnorodne. w zapisach obserwacyjnych czy wreszcie w materiałach uzyskanych z dokumentów. Dla ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omówimy w tym miejscu kodyfikację wywiadu środowiskowego częściowo skategoryzowanego. arkusze obserwacji. Zasadą jest przystosowanie języka. należy zapoznać się z możliwie największą ilością odpowiedzi na poszczególne pytania i stworzyć ogólne kategorie pojęciowe. wywiady nieskateryzowane itp. Od umiejętnego nawiązywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zależy często wartość uzyskanych danych. Trzeba generalnie podkreślić. Ten etap pracy nazwany został kodyfikacją. pojęć a nawet sposobu rozumowania do poziomu respondenta. Np. o ich naukowym charakterze oraz intencjach badającego. Stanowią zbiór cech przysługujących przedmiotom. posługujące się zapisem. zaniedbań wychowawczych w rodzinie może stać się przyczyną uzyskania nie w pełni prawdziwego obrazu. Aby się ustrzec od tych niebezpieczeństw.3. grupy społecznej lub rodzaju zjawiska. wpływ ujemny i niepożądany. Posiada wszakże jeden wymieniony już wyżej cel. z którymi utrzymuje stałe kontakty?". troszcząc się o jej jednolitość i przed rozpoczęciem badań wprowadzić w całość zagadnienia i udzielić szczegółowego instruktażu. Instruktaż powinien obejmować również sprawy związane z nawiązywaniem kontaktów i pozyskiwaniem zaufania respondentów. Otóż materiały badawcze stanowią pewną kategorię faktów z rzeczywistości pozajęzykowej.

3. Otóż te zweryfikowane hipotezy . Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wówczas. W badaniach tych. Weryfikacja hipotez Na początku poczynań badawczych sformułowaliśmy szereg twierdzeń. że po uwzględnieniu takich czynników. to zależność między tymi zjawiskami będzie niewątpliwa. Wszelkie wątpliwości w tej materii musimy niestety rozstrzygnąć w sposób arbitralny. podobnie jak we wszystkich badaniach środowiskowych prowadzonych metodą reprezentacji. część została obalona. Takimi danymi będą: udział w kursach. Celem badań było uzyskanie właśnie potwierdzenia ich prawidłowości bądź też uzyskanie materiału podważającego ich słuszność. Na etapie. czynność ta polegać będzie na porównaniu uzyskanych danych z wymaganiami poszczególnych hipotez. którą teraz omówimy. Można jednak powiedzieć. których uzasadnienie znaliśmy tylko częściowo i które nie miały rangi twierdzeń udowodnionych. że młodzież dojeżdżająca codziennie do szkół pociągami lub autobusami osiąga słabsze wyniki w nauce niż młodzież miejscowa. pochodziły bądź z naszych obserwacji. dając tym samym podstawę do wysnucia innych założeń.4. polegać będzie na myślowym podsumowaniu całości badań i ułożeniu koncepcji przedstawienia ich w postaci zracjonalizowanego wywodu myślowego. gdy skutki wychowawcze lub społeczne danej zależności są możliwe do empirycznego stwierdzenia.5. punkt c . ile raczej charakter pracy koncepcyjnej. sprawę dojeżdżania młodzieży do szkół. gdy ilość przypadków potwierdzających ją jest dostatecznie duża. jak krótszy czas nauki pozalekcyjnej czy zmęczenie. które dadzą odpowiedź na postawione pytanie. doszukujemy się danych rzeczywistych. nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej zbiorowości znajdą potwierdzenie. na 100 przebadanych przypadków ucieczki z domu rodzicielskiego nieletnich 30 z nich będzie miało swoje uzasadnienie w niepowodzeniach szkolnych. jeśli uzyskane średnie wartości będą równe. uzyskamy wyniki. lub też danych rzeczywistych. Dokonaliśmy obliczenia wyników oraz weryfikacji hipotez. Hipotezy pierwotne były twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym niezupełnym. założyliśmy. I otóż my szukamy obecnie potwierdzeń liczbowych wśród uzyskanych danych z badań. Potoczne obserwacje i mniemania głoszą. W następnym rozdziale przedstawiam schemat klucza. Jeśli hipoteza określała jakąś zależność. którymi posługiwaliśmy się przy określeniu hipotezy. Było to zatem rozumowanie zawodne. odmienny tryb weryfikacji hipotez proponuje statystyka. Wymaganiami hipotez określam tutaj stopień ich ogólności. Dla praktyki wychowawczej bowiem zarówno dowód pozytywny. Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawności metodologicznej. Przy spełnianiu określonych warunków. jeśli próba była reprezentatywna.się uczyć". Opracowanie teoretyczne i uogólnianie wyników Zarówno ten etap pracy. posiadających uzasadnienie negatywne. W przeciwieństwie do nauk przyrodniczych w naukach społecznych nie da się określić względnej wielkości danych koniecznych dla potwierdzenia określonej hipotezy. I nie jest wykluczone. Wyrażając to w liczbach względnych powiemy. Weźmy np. którą pragniemy badaniami potwierdzić lub obalić. aby najważniejsze twierdzenia uzasadnić dostateczną ilością dowodów lub przypadków potwierdzających owe przypuszczalne prawdy. palić)". Takie postępowanie nazywamy sprawdzaniem hipotez. polegającej głównie na losowym wybraniu z określonych jednorodnych grup młodzieży proporcjonalnych prób reprezentatywnych. jak i negatywny mają jednakowe znaczenie. problematyki lub metody do zamierzonych przez nas. uczęszczanie na imprezy kulturalne. Dość łatwo przeprowadzić badania w tej materii. że w przypadku pytań prostych dotyczących cech lub faktów liczba danych.„stał się niesforny i niegrzeczny". które obraną hipotezę dodatkowo (poza danymi wyjściowymi) popierały. upoważnia nas do uogólnienia określonego twierdzenia na populację generalną. Jeśli np. że ilość pozytywnych przypadków musi przekraczać 50%. punkt b . Część pracy. To z kolei. w którym postaram się wyjaśnić zasady jego budowy i użycia. 9. 9. Jest to nasza hipoteza.„zaczął się źle prowadzić (pić. to musimy uzyskać dane ewidentnie potwierdzające taką hipotezę. Dane wyjściowe. to poparcie dla jej prawdziwości uzyskujemy wówczas. ale K) przypadków może czynić ją problematyczną. które potwierdziłyby prawdziwość hipotezy musi być większa od liczby danych negujących jej prawdziwość. tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badawczym. bądź opierały się na innych badaniach. Ponieważ jednak każdy układ społeczny jest niepowtarzalny w pełni. Jeśli np. podobnych pod względem zakresu. rozwój czytelnictwa. na którym znajdujemy się obecnie. Inaczej jest z pytaniami złożonymi. hipoteza nasza może okazać się wątpliwa lub wręcz fałszywa. Część z nich znalazła afirmację w uzyskanym materiale. aby nie mogły być uznane za przypadkowe. Obfitość zgromadzonych faktów pozwala na zastosowanie rozumowania wedle zasady indukcji statystycznej. Wiadomo bowiem. Tu opierać się musimy często na stopniach nasilenia. I w ten sposób uzyskaliśmy potwierdzenie lub negację formułowanych tez na zasadzie określenia przeciętnej wartości badanej wielkości zmiennej lub przeciętnej częstotliwości występowania poszukiwanych cech lub zależności w badanej próbie. Wszystkie czynności badawcze zmierzały do tego.3. nauka języków obcych itp. jak i poprzedni czy jeszcze niektóre inne mają nie tyle charakter techniczny zabiegów. które by obraną hipotezę (wbrew danym wyjściowym) obalały. że im szerszy jest zakres twierdzenia. że działalność domu kultury ma wpływ na aktywizację kulturalną środowiska. a więc rozumowaniu opartym na niedostatecznej ilości dowodów potwierdzających ich prawidłowość.

Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. Po uzyskaniu materiału badawczego dotyczącego konkretnej rzeczywistości pierwszym obowiązkiem badacza jest próba zastosowania zdobytej wiedzy do celowego modelowania tej rzeczywistości. Pomijamy tu świadomie inne cele badań. które dawałyby podstawy do uznania za prawdziwe założeń i hipotez badawczych. Polega to na stworzeniu konkretnej teorii określonych prawidłowości. cel i hipotezy. Z kolei powinien przedstawiać wiarygodny materiał. uzyskany niezawodnymi metodami. Istota konfliktu społecznego i jego wpływ na postawy jednostek. Rozdział 6. Zilustrujmy zasadę opracowania końcowego planem pracy. Obraz społeczeństwa w oczach młodzieży. rzeczywistość czy stosunki. układzie lub zbiorowości społecznej. której przykład towarzyszył nam przez cały rozdział: Temat: Postawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1989-1990. mające służyć do zbudowania całego opracowania. należy wpierw przeprowadzić „dowód prawdy". uzasadnione uogólnienie o zjawiskach. Różnica leży tylko w zakresie ich stosowalności. aby uzyskać spójną całość. Tymi właśnie założeniami kierować się należy przystępując do ujęcia całego procesu badawczego w jedną całość. to właśnie wyniki naszych badań. następnie tok badań i ich opracowanie i wreszcie uogólnienia i wnioski. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe. następnie przedstawić środki i metody poszukiwań okoliczności i przypadków uzasadniających lub obalających założenia hipoteczne. Schemat takiego wywodu powinien zawierać cel badań i hipotezy badawcze. a w końcu podać wnioski praktyczne i wskazania do działań korygucych bądź przekształcających określony obiekt. Postawy młodzieży wobec instytucjonalnych form życia społecznego. Zainteresowani muszą sięgać do literatury specjalistycznej. Literatura zalecana: . Rozdział 4. W poprzednich etapach dokonaliśmy koniecznych zabiegów statystycznych i werbalnych. Aby jednak uzyskać uzasadnienie postępowania praktycznego. o tyle badania teoretyczne służą do budowania teorii ogólnych o zastosowaniu powszechnym. Polega to również na werbalnym opracowaniu wyników liczbowych i rejestracji wszystkich aspektów badanego zagadnienia. które tworzą podstawę do budowania uogólnień. Pragnę położyć nacisk na schematyczny i ogólny charakter przedstawionego toku. Rozdział 5. Rozdział 2. O ile badania diagnostyczne mają dać wiedzę instrumentalną o historycznie i przestrzennie umiejscowionym obiekcie. badacz jest zobowiązany do przedstawienia naukowych uzasadnień założeń teoretycznych oraz wykazania na materiale ważącym z odpowiednią „mocą" trafności zamierzeń praktycznych. Rozdział 3.i inne uogólnienia to jakościowy rezultat badań. Intencją. Wstęp Rozdział l. Rozdział 7. możliwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. aby końcowy efekt naszych badań posiadał charakter teorii naukowej określonej skali. Części formalne uzyskujemy przez podzielenie całości pracy na rozdziały lub inne części wedle zasady określonych odrębności przedmiotowych. Zadaniem naszym jest uporządkowanie uzyskanych wyników wedle ich zakresu i znaczenia. jest stworzenie w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawideł postępowania praktycznego. Powrócić nam wypadnie w tym miejscu do samych początków procesu badawczego. stanowiących przedmiot poszukiwanych rozwiązań. Jeśli wszystkie poprzednie działania były poprawne z punktu widzenia wymogów metodologii. Innymi słowy. Nie dałem bowiem tutaj szeregu wyjaśnień bardzo istotnych dla większości procedur badawczych. badań i wyników. która obszernie wyjaśnia szczegółowe postępowanie w konkretnych przypadkach. Mnie chodziło bardziej o przedstawienie zarysu prawidłowości obowiązującej w badaniach środowiskowych. bo w gruncie rzeczy ich rola jest podobna. Uwagi końcowe Bibliografia Aneksy * Tak przedstawia się schemat organizacji badań środowiskowych. o celu ich przekształcania lub korygowania. którą kieruje się każdy badacz. to w końcowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawić szczegółowy opis zamierzeń. Formułowane tam były ogólne założenia i cele badawcze naszej pracy. Opracowanie końcowe składa się z pewnej ilości części formalnych i części merytorycznych. przyporządkowanie poszczególnych hipotez generalnym założeniom i celom badań. Kierowałem się intencją zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na użytek badań pedagogicznych. Oblicze młodzieży w świetle badań naukowych i publicystyki. Części merytoryczne natomiast to zadania. Założenia metodologiczne i organizacyjne badań. cechach i zależnościach. Aktywność społeczna na tle innych wartości w poglądach młodzieży.

Warszawa 1970. to nie wybrniemy tak łatwo z chaosu. Informacje dotyczące opracowania materiałów badawczych i zasad kodyfikacji zawiera praca zbiorowa: Metody badań socjologicznych. ogólne wyobrażenie jak jest. Warszawa 1971. Rozwinięcie problemów badań całościowych i badań reprezentacyjnych znajdzie czytelnik w pracy J. Zielona Góra 1993.1. Muszyński . V. Warszawa 1978. także w bardzo atrakcyjny sposób przedstawione u S. jak udokumentować swoje domysły i przeświadczenia.Ogólne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w większości dostępnych podręczników metodyki badań: W. II. Analiz i prób technik badawczych w socjologii red. czasem nawet przerażenie. Z. Omówienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka się czytelnik w cytowanej pracy S. Warszawa 1973. czasem nawet domyśla się dlaczego tak jest. Warszawa 1965. Opis i charakterystykę problemów badawczych i hipotez oraz zmiennych i wskaźników znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyńskiego.Warszawa 1970 oraz w pracy P. Sztompka -Teoria i wyjaśnienie. Zaborowski . oraz T. Wiele cennych informacji o badaniach pilotażowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie się w T. Wrocław 1973. Nowaka . Jeśli bowiem nie trudziliśmy się w wymyślaniu zmiennych. Stoi wobec sterty papierów. który wykaże czy koncepcja badań była starannie przygotowana czy też zlekceważyliśmy owe etapy. Katowice 1976. znajdujący się w zasięgu ręki.Wstęp do metodologii badań pedagogicznych. Na uwagę w tym punkcie zasługuje praca J. Niestety nie bardzo wie. Wracamy oto do tej fazy przygotowania badań. IV. Upraszczając powiemy sobie. Jest na to sposób i to sposób bardzo owocny.Metodologia badań socjologicznych. Lutyński. Warszawa 1968. wskaźników. że typologia problemów. Janusz Gnitecki Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. iż pojęcia te łączy logiczny stosunek zawierania. potem przez krótki czas wierzy się z zastrzeżeniami. Nowak.H. J. Łobocki . r. zmiennych i wskaźników znajduje się w naszej koncepcji badań. 5. Kilka pytań daje obraz zmiennej. potem nie wierzy się wcale i w końcu wierzy się znowu we wszystko. Graficzny obraz tej operacji jest następujący: Schemat powyższy potrzebny nam jest po to aby w materiałach badawczych odnaleźć informacje będące wskaźnikami występowania danej cechy (zmiennej) i istnienia problemów. red. M. Gostkowski.Metody badań pedagogicznych. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych Typowa postawa początkującego badacza po ukończonych badaniach — to bezradność. W głowie ma na ogół wyobrażenie czym zakończyły się badania. Nadużywając trochę zasad logiki przyjmujemy. albo inaczej że zakresy tych pojęć są względem siebie nadrzędne i podrzędne. ROZDZIAŁ X Zasady opracowania materiałów badawczych „Wpierw wierzy się we wszystko bezkrytycznie. Nowaka . ta zaś jest elementem problemu. Warszawa 1975.Praca badawcza nauczyciela. Zakładamy jednak. Z metodologicznych problemów socjologii.Wstęp do metodologii pedagogiki. zmienne zaś składają się na . Z. Zaczyński . Pawtowskiego Metodologiczne zagadnienia humanistyki. r. H. tzn. że wskaźnikom odpowiadają poszczególne pytania lub raczej odpowiedzi na nie. Wrocław 1975. r. w których zawarte są tysiące informacji. Warszawa 1969. S. Lichtenberg 10. Jest to ważny moment autokontroli własnego warsztatu badawczego. Sztumskiego Wstęp do metod badań i technik badać społecznych. ale przytacza się powody dla których się wierzy" G. Sucha. w której typowaliśmy problemy zmienne i wskaźniki. Odpowiednim więc problemom przyporządkowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporządkowujemy odpowiednie wskaźniki. Praktycznie jest tak.Problemy weryfikacji wiedzy. że wskaźnik jest elementem zmiennej.

że dokonuje się nowe odkrycie. wreszcie jakie zmienne określają problem. dwie kategorie odpowiedzi: l)wybór bohatera o pozytywnych cechach. W3 W4 W01. Interesowało nas w badaniach nad młodzieżą jej stosunek do wartości. Np. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego Wszelkie badania przy pomocy narzędzi pisemnych . protokoły. a ściślej każda zmienna. W zasadzie każdy problem powinien posiadać swój schemat atrybucji wskaźników. kodyfikacji. w protokóle z rozmowy kierowanej. 2) wybór bohatera o negatywnych cechach. Zanim przystąpiliśmy do powyższych operacji. Może być np. Chyba że jest to całkowicie nowe zjawisko. Przyporządkowujemy w ten sposób całą strukturę narzędzia odpowiednim zmiennymi problemom.W02 W03 W04 W05 Obserwacja W1. wypracowania i inne powinny być posegregowane wedle określonych grup występujących w badaniach i oznaczone kolorowo numeracją ciągłą.związki między sobą tworząc problemy. ale zawsze powinny to być bloki oznaczeń wyróżnionych ze względu na jakąś cechę. Polega to na uporządkowaniu niesłychanej różnorodności treściowej i stylistycznej odpowiedzi według opracowanych przez badacza kategorii. . Niekiedy jednak badający ma w dyspozycji więcej narzędzi badawczych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzór kwestionariusza ankiety. Teraz można się przekonać jakie pytania nie mieszczą się w schemacie czyli są zbędne. kwestionariusze z klasy 7 są oznaczone od l do 36. który nie wiąże się empirycznie lub logicznie z dowolnym problemem jest zbędny. Jeśli więc ustalimy np. Ilość tych kategorii określa zdrowy rozsądek.W2 W1 W3 W01 W 01. A oto przykład takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wskaźników z różnych narzędzi badawczych: lokalizacja wskaźników Problem Zmienna B badawczy X Wywiad Wywiad W1 W2. tworzących treść jakiegoś zagadnienia badawczego. że wskaźnikiem owego stosunku będzie identyfikowanie pewnych wartości u bohaterów filmowych. możemy wówczas domniemywać.2. Rozstrzygać o tym powinna problematyka badań. W takiej sytuacji badacz również dokonuje schematycznego zabiegu klasyfikacji (może w innej wersji graficznej) i z listą wskaźników w ręku. Aby uporać się z taką różnorodnością musimy część odpowiedzi przeczytać i na tej podstawie stworzyć ogólne kategorie tych odpowiedzi w taki sposób aby każda cząstkowa odpowiedź mogła być przyporządkowana określonej kategorii. w socjogramie. który nie może być przypisany do żadnej zmiennej. rodzaj odnotowujemy na sporządzonym schemacie. czyli ujednoliceniu. Wszelkie narzędzie kwestionariuszowe. to wartość poznawcza i diagnostyczna tak opracowanego materiału będzie niewielka. ale nie całych badań. niekorzystne pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezależnych. lub ze świadomością tychże w głowie wyszukuje ich występowania w posiadanych narzędziach badań. Np. dzienniki obserwacji. System taki zapewnia szybką orientację w wielkości poszczególnych grup. nie mieszczące się w naszych hipotetycznych schematach poznawczych. wypracowania i inne muszą być poddane tzw. w jeden blok grupujemy uczniów biorących udział w zajęciach pozalekcyjnych. które wskaźnik charakteryzuje. miejsce w nich danego wskaźnika oraz jego charakter. także i ze względu na jednorodność problemową. a w drugi uczniów nie uczestniczących w takich zajęciach.: w arkuszu obserwacji. a to np. Postawiliśmy w związku z tym pytanie „Jakiego bohatera filmu lub książki cenisz i za co? Otrzymaliśmy 150 odpowiedzi niesłychanie zróżnicowanych. Uznaliśmy.kwestionariusze.W2 W01 W02 Dokument Testy Zmienna A Schemat powyższy wyczerpuje sprawę jednego problemu. dzienniki. Niech wyjaśni to przykład. ich cel i sposób wyjaśniania związków między zmiennymi. czyli jak bogato charakteryzowana jest zmienna. W 02 W02 W01W02W03 Wl. protokoły z rozmów. 10. Schematy takie powinny wyczerpać całą zawartość narzędzi badawczych. jak „liczne". W badaniach mamy na ogół kilka problemów szczegółowych. Można przyjąć inną zasadę oznaczania. z klasy 8c od 150 do 182 itd. orientacja w teoretycznej problematyce badań i niekiedy pojemności kart perforacyjnych przy obliczeniach maszynowych. Przeto w miejsce wskaźników wpisać możemy numery pytań kwestionariusza. W dobrze przygotowanym kwestionariuszu nie powinno być zbędnych pytań. telewizyjnych bądź literackich. w dokumencie urzędowym itp. Pytania lub materiał. lub w trakcie ich dokonywania w ostateczności obecnie ale nie później powinniśmy uporządkować mechanicznie materiały badawcze. z klasy 8b 100 do 128. z klasy 8 od 50 do 85. Symbole poszczególnych narzędzi.

9) inne. emocjonalne. innym razem jako kategoryzacji lub kodyfikacji.w. każdy może liczyć na drugich Wskaźnik cech „instrukcja" brak odpowiedzi bezinteresowność w przyjaźni już nieraz pomagali Symbol 0 N 1 2 to ludzie na 3 poziomie. 6) b. nanieść na marginesy przy poszczególnych pytaniach. perfekcjonistyczne. oznaczające kategorie odpowiedzi. otwartych.r. brak pomocy wszyscy strata dla wszystkich Wskaźnik cech Symbol Treść pytania Kategoria odpowiedzi „instrukcja" .raz jako symbolizacji. Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadające typy odpowiedzi w kwestionariuszu. 3) b. że kodyfikację prowadzi kilka osób. Ponieważ to ostatnie pojęcie było dotychczas najczęściej używane i najwierniej oddaje istotę czynności (ujednolicanie). Zasadę podobną można stosować do wszystkich werbalnych.w. W naszym przypadku moglibyśmy dokonać następującej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujący wartości intelektualne. niezawistni 4 Nr pytania g) uzasadnienie wskazujące na jak jeden zostanie 5 ogólny interes brygady. Występujące tu pojęcia symboli. uczynność. 2) bohaterowie reprezentujący wartości estetyczne. To najprostszy przykład kategoryzowania wypowiedzi swobodnych. Po opracowaniu klucza należy odpowiednio symbole. koleżeństwo. W praktyce stosuje się ją prawie wyłącznie do narzędzi kwestionariuszowych. konieczne jest wyposażenie klucza w pewne wskaźniki cech. bo pytania zamknięte przez samo wypełnienie są już skategoryzowane.w. 7) b. chętni.mnie pomogą.r.w. akord.r. przyjacielskie panujące w brygadzie d) uzasadnianie wskazujące na uprzednie doświadczenia w potrzebie nie zawodzili e) uzasadnianie wskazujące na pewne cechy brygady takie jak uprzejmość.r. kategorii i kodu są powodem różnego określenia tych czynności . w tyle stracą wydajność. prestiżowe. Po tym zastrzeżeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pytań otwartych. pozwalających na trafne przyporządkowanie poszczególnych odpowiedzi kategoriom klucza. Ponieważ zdarza się. pisemnych narzędzi badań. 4) b. 8) brak odpowiedzi. socjocentryczne. miałby postać następującą: Nr Treść pytania Kategoria odpowiedzi pytania 22 Dlaczego mógłby Pan liczyć na bezinteresowną pomoc kolegów z brygady? a) brak danych b) nie dotyczy c) uzasadnienie wskazujące na kontakty towarzyskie.w. proponujemy pozostawić je dla oznaczenia całości operacji związanych z opracowaniem materiałów. 5) b. materialne.Kategorie muszą być wyczerpujące względem teoretycznej zawartości pojęcia lub empirycznego zapisu zjawiska i muszą być względem siebie rozłączne zakresowe.r. zgranie wzajemne brygady f) uzasadnienie wskazujące na pewną „filozofię pomocy" pomagałem .

udzielanie objaśnień d) w tym. ufamy sobie Jakie czynniki a) brak danych decydują o właściwym wychowaniu dziecka? b) instytucjonalne c) odpowiednie metody podkreślenie podobieństwa generacyjnego znamy swoje wady. wzajemnej współpracy pomogą w robocie e) w braku konfliktów i niepobrak zawiści. żartujemy. znamy się. porządny dom. to nas zbliża. solidnie. ad c) „miłość donowa. podwórko. mamy podobne problemy i) długo razem pracujemy. że praca wykonywana można liczyć na 2 jest poprawnie. udzielanie porad.7 W czym przejawia się w brygadzie zżycie i zgranie ze sobą ludzi? a) brak danych b) nie dotyczy c) we wzajemnej pomocy sobie w razie trudności. śmiejemy się. 3 rozumień w atmosferze równości zgrzytów nikt się i jedności nie wywyższa wyjazd i wspólne 4 wycieczki. atmosferze brak odpowiedzi pożyczanie narzędzi. chodzif) utrzymujemy ze sobą kontakty my do szkoły wieczorowej. spięć. łagodność" itp. jest wesoło 0 N 1 8 h) wszyscy jesteśmy w podobnym wieku. zastąpią. życie religijne" itp. sekcja sportowa" itp. 0 1 2 3 4 . we innych. kontakty ze złym środowiskiem" ad e) „religia. chodzitowarzyskie poza pracą my na zabawy g) w pracy rozmawiamy o 5 wszystkim. atmosfera wychowawcza. tłumaczenie. jeden stoi za drugim brak odpowiedzi ad a) „dobra szkoła. ad b) „stosowanie car. jesteśmy zgrani. 4 otoczenie. 5 cechy wrodzone. w koleżeńskiej przyjaźni. słabości. przykład rodziców" itp. Wskaźnik cech „instrukcja" 6 7 0 1 2 3 Nr Treść pytania pytania 8 Kategoria odpowiedzi d) uczuciowe Symbol e) środowiskowe f) matafizyczne Pytania zamknięte (skategoryzowane) 19 Wiek? a) brak danych b) 1 8-25 lat c) 25-35 lat d) 35-50 lat e) powyżej 50 ad d) „koledzy.

czyli statystycznego przedstawienia zależności między zjawiskami i cechami w badanych układach. Możemy oczekiwać. Oznaczenie kategorii symbolami (najczęściej cytrami) i naniesienie ich na kwestionariusze to już czynności mechaniczne. liczby pytań. W badaniach pedagogicznych statystyka służy do liczbowego wyrażania zależności między zjawiskami. Numery te odpowiadają numerom pytań a w kratki wpisujemy symbole z marginesów kwestionariusza. ile kategorii mieści się w odpowiedzi respondenta. Podobnie można postąpić. Ujmowanie wymienionych pojęć w kategorie ilościowe ma na celu łatwiejsze operowanie uzyskanymi danymi. tzn. aczkolwiek wymagające uwagi. Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna. jest założeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel pytań. Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone kolejnymi numerami. którą jest ujęcie danych w kategorie ilościowe.piszą wspomniani autorzy . Obecnie rzeczywiste dane bądź tylko potwierdzają nasze antypacje. wpływu na naukę (też dodatnich i ujemnego) oraz wpływów wychowawczych (również dodatnich i ujemnych). 10. że odpowiedzi układać się będą w kategoriach wpływów dodatnich i ujemnych. To dopiero daje podstawę do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyznaczenia wskaźników cech pozwalających na zaklasyfikowanie odpowiedzi do właściwych kategorii. możemy przystąpić do następnego etapu pracy. Mniej lub więcej dokładnie przewidywaliśmy określone typy odpowiedzi na postawione zagadnienie. na którym jest jeszcze miejsce na karcie. N i ewentualnie inny symbol literowy. Robi się to dla ułatwienia wszelkich obliczeń. Np. gdy odpowiedź na wcześniejsze pytanie wyłącza następne pytania oznacza się symbolem N. Ilość kategorii jest ograniczona strukturą karty perforacyjnej. liczby respondentów lub źródeł informacji.l. kart kodyfikacyjnych. na której jest 10 kolumn. Antycypacja ta jest wynikiem naszych oczekiwań wobec badań. możność wzajemnego porównywania danych oraz wyszukiwania między nimi związków. gdyby potrzebne dane wyszukiwać za każdym razem w wielostronicowych kwestionariuszach. Należy tu wyjaśnić.12 Czy zdaniem Pana(i) współpraca szkoły i domu jest konieczna i pożyteczna a) brak danych b) zdecydowanie tak c) raczej lak d) raczej nic e) całkowicie zbędna f) trudno mi powiedzieć 0 1 2 3 4 5 Posługując się tak opracowanym kluczem. 3. jest w pełni standaryzowana. a „nie dotyczy". że rzeczywisty materiał nie zniweczy całkowicie tych oczekiwań. 2. używamy tzw.3. Otóż ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem antycypowanej klasyfikacji określonego zagadnienia w pierwotnych etapach badań. Kiedy zatem kodyfikacja jest potrzebna? „Odpowiedź zależy od trzech czynników . przy odpowiedzi na pytanie 8: „dobry przykład w domu i trzymać dziecko z daleka od złego towarzystwa" na marginesie postawimy 2 i 4. W przypadku badań małej grupy można pominąć ten etap i przystąpić wprost do zliczania odpowiedzi na przygotowanych tablicach. Karta oznaczona tym samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikować ją oraz informuje dokładnie o zawartości ankiety. a rozbiciem na organizację czasu (dodatnią i ujemną). bądź modyfikują je. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne Kiedy już uporządkowaliśmy materiał badawczy i dokonaliśmy kodyfikacji odpowiedzi. Ostatni punkt dotyczy w badaniach środowiskowych głównie opracowywania korelacji. jeśli technika badawcza. wobec materiału badawczego. Oto odpowiednio pomniejszony wzór karty kodyfikacyjnej: 1 11 21 31 41 2 12 22 32 42 3 13 23 33 43 4 14 24 34 44 5 15 25 35 45 6 16 26 36 46 7 17 27 37 47 8 18 28 38 48 9 19 29 39 49 10 20 30 40 50 . Na przykład pytając o znaczenie wychowawcze zajęć pozalekcyjnych posiadamy jeszcze przed rozpoczęciem badań wyobrażenie prawdopodobnych kategorii odpowiedzi. plus O. które wymagałyby ogromnego wysiłku i czasu. Dlatego klucz ogranicza się na ogół do 10 symboli. że zwyczajowo i z pewnych technicznych względów (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi oznacza się symbolem O. Wspomniałem już wyżej o zasadach klasyfikowania danych. Można oczekiwać. którą się posługujemy. Pierwszą czynnością jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestionariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. wielkości badanych cech i innych pojęć charakteryzujących badaną zbiorowość lub zjawisko. Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posłużenia się w badaniach obliczeniami maszynowymi. Chcę jeszcze raz powrócić do tej materii w sposób już bardziej szczegółowy. stopnia natężenia pewnych tendencji. liczby i stopnia złożoności planowanych operacji statystycznych". oznaczamy wybranymi symbolami każde pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol lub więcej w zależności od tego. Do właściwego ułożenia kodu konieczne jest jednak uważne przestudiowanie odpowiedzi na każde otwarte pytanie.

W pytaniu 13 odpowiedzi wyrażone były w procentach całości dochodu i zróżnicowanie między nimi było skategoryzowane. Bez nich niemożliwe jest pełne wykorzystanie materiałów badawczych. że zliczanie odpowiednich kategorii odpowiedzi są jeszcze łatwiejsze i sprawniejsze niż przy kartach kodyfikacyjnych. Każdy symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy następnie do odpowiednich kratek. Są to zabiegi pracochłonne. Badania dotyczyły funkcjonowania rodziny matki samotnej. arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentów „płachta" z racji sporych rozmiarów. że na pytanie nr 24 (główne dążenia w życiu). Przy badaniach mniejszych populacji. ale udany. (Są to autentyczne odpowiedzi z badań samotnych matek). Pionowo zaś na taką liczbę kratek ile w kwestionariuszu jest pytań. ich zamożność poznamy w kratce 16. A jeśli chcemy wiedzieć. Arkusz zbiorczy złożony niekiedy z wielu dużych posklejanych razem arkuszy dzielimy poziomo na taką liczbę kratek ile posiadamy kwestionariuszy. że dąży głównie do wychowania dzieci na porządnych ludzi (kategoria nr 2) oraz chciałaby uniknąć niedostatku na starość (kategoria nr 5). Warto zwrócić uwagę na wyraźnie błędne skategoryzowanie pytania 50. Między numerem 40 a 41 zrobiono przerwę aby można było sumować oddzielnie obie grupy. Pytanie należało potraktować jako dwa odrębne pytania i dla każdego stworzyć oddzielny klucz. choć możliwości rozwiązań graficznych jest bardzo wiele: Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego dla 112 kwestionariuszy wywiadów o 64 kolumnach (czasem pytanie musi być rozbite na 2 lub więcej kolumn). bez obliczeń maszynowych godny zalecenia jest inny sposób gromadzenia danych. Jeśli dodatkowo interesuje nas ile osób lęka się niedostatku . Jest nim tzw.to kwestia mechanicznego zliczenia 5 (piątek) z kratki 24. to informację o tym znajdziemy w kratce 68. a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. Był to zabieg pomocniczy. Wykorzystany być może do zgrupowania symboli skodyfikowanych kwestionariuszy.51 61 52 62 53 63 54 64 55 65 56 66 57 67 58 68 59 69 60 70 Posługiwanie się takimi kartami ogromnie ułatwia wszelkie operacje liczenia danych. w jakim wieku są te matki. Położenie pytań w poziomie pozwoliło na opisanie ich. osoba badana odpowiedziała wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania) czyli uznała. ale utrudnione jest zliczanie na marginesach. Zarówno w poprzedniej sytuacji jak i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wykonanie kodyfikacji. W badaniach było 40 matek samotnych z małych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta. ilość dzieci w kratce 7 itd. A oto inaczej ułożony arkusz zbiorczy. Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych jesteśmy w stanie z jednej poziomej linii odczytać całą wiedzę zawartą w kwestionariuszu. U dołu kolumn są od razu proste zliczenia. Zaletą arkusza jest to. Jeśli w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza. Arkusz zbiorczy (fragment) . ale konieczne. Podaję schematyczny przykład takiego arkusza. Na marginesie mamy fragment klucza kodyfikacyjnego.

ucieczki 6 . śr. .l dziecko 2 .3 1 4.powyżej 3 dzieci 8. og.konflikty z rodzeństwem 5 .troje dzieci 4 . a mianowicie wielkość próby.agresywne zachowanie 10. wartości średnie. za w.4.dwoje dzieci 3 .powyżej 40 lat 3. tablice surowe albo pierwotne.brak odpowiedzi 1 .6 3. Inny rodzaj tablic służy do przedstawienia uporządkowanego i skróconego obrazu danych pierwotnych.. 3.brak odpowiedzi 1 . 67 89 śr.26-30 lat 3 -31-40 lat 4 . wyższe 21 25-35 35-50 ponad K Są to tzw.7.4 0=8 1= 39 2 = 40 3 = 42 4=18 5 = 13 6 = 7 7 = 16 9 35 36 37 37 37 a b 2 1 1 2 0=3 1 = 80 2= 19 3 = 8 4=2 Razem = = = = 5 28 51 26 4=12 Klucz kodyfikacyjny 1. Przedstawiają one proste zależności między danymi. Trudności wychowawcze O . Prosta prezentacja statystyczna wyników badań Pierwszą czynnością z zakresu opracowań statystycznych jest ujęcie w liczby podstawowej charakterystyki badań. Wszystkie te dane można ująć w prostą tabelę statystyczną takiego np.samowola. odchylenia od normy. Wiek: O . charakterystyka próby pod kątem cech demograficznych i społecznych.7 2. kształtu: Liczba badanych osób 280 36 70 91 Wiek badanych 18-25 50 83 125 155 103 Płeć M Wykształcenie podst.4 4.udział w wykroczeniach 7 .5 5 6.niechęć do nauki 3 . Ilość dzieci: O .Nr pytania / Nr 1 ankiety 1 2 3 4 5 6 39 40 41 42 2 1 3 1 1 3 4 3 2 3 0 1 2 3 2 3 2 1 1 0 3 2 4 5 6 7 7b 8 2. 5 3..do 25 lat 2 .5 2.nie występują 2 .brak odpowiedzi 1 .niechęć do pomocy w domu 4 .

że treści tu zawarte wystarczają do operowanie materiałem badawczym. Zasada jednak jest zawsze ta sama i wyraża się w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych. Innym sposobem statystycznego porządkowania materiałów badawczych jest rangowanie. 6500 b) 2500. Najbardziej pospolitym przykładem obliczania średniej arytmetycznej jest średnia z ocen podzielona przez ich ilość. 1200. Zbliżonym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji badanej jest ustalenie mediany i wartości modalnej. Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie średniej arytmetycznej. 3400.Tablice takie nazwiemy za J.P. razem Średnia ocena 4+ 5 21 23 17 13 74 29 32 12 9 82 4 25 24 12 6 67 3+ 24 32 33 16 103 3 19 17 28 24 88 118 128 100 68 414 Razem Tablica może zawierać więcej niż dwie zmienne i wówczas można zbudować ją w sposób następujący: Wiek Płeć 18-25 Płeć 25-35 35-50 Ponad 50 Razem Wykształcenie K Podstawowe Średnie zawód. 2500. Wyższe Razem 3 1 2 1 7 M 2 3 2 1 8 K 18 14 3 4 39 M 15 16 8 2 41 K 21 18 12 5 56 M 19 20 9 6 54 K 17 16 12 1 46 M 24 11 2 4 31 109 99 55 24 282 Przy pomocy tablic statystycznych staramy się przedstawić wszystkie możliwe do wyrażenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym. 6500. Średnia jednak może dotyczyć wieku badanych. a przecież z punktu widzenia warunków środowiskowych te grupy ogromnie się różnią i wymagają odrębnej charakterystyki. Pragnę raczej ukazać korzyści poznawcze i ułatwienia. 2 godz. 3 godz. 4100. Podobnie jak . Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych obliczeń lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzędzia wyskalowane. Jej obliczanie wówczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartości jest w miarę symetryczny względem środka. Wymienione wartości mogą niekiedy z pożytkiem zastąpić przeciętną i są w pewnych wypadkach bardziej informacyjne niż średnia arytmetyczna. możemy wreszcie przedstawiać stosunki obrazujące stopnie i zależności pomiędzy cechami zjawisk i zjawiskami społecznymi. Możemy przy ich pomoc prezentować procenty jako wskaźniki zmian lub tendencji malejących albo wzrastających. 4100 W obu wypadkach średnia wynosi ok. W innych bowiem przypadkach średnia może być zawodnym sposobem charakterystyki danych. Ich omówienie znajdzie czytelnik w każdym podręczniku statystyk. które reprezentują wzajemny stosunek pojęć zawartych w „główkach" tabel: Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych / Wyniki w nauce 1 godz. 4 godz. jakie niesie ze sobą stosowanie statystycznych metod do analizowania materiałów badawczych. Guilfordem tablicami publikacyjnymi albo też tablicami statystycznymi złożonymi. ani tym bardziej stwarzać wrażenia. Ich prawdziwą znajomość uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe. Średnie ogól. 2300. wielkości rodzin itp. Ich układ przybierać może różne postacie. 2300. Weźmy na przykład obliczenie średnich zarobków dla dwu grup badanych a) 1200. 3400. Nie zamierzam wyręczać w tym fragmencie podręczników statystyki. zarobków. Tablice mogą przedstawiać nie tylko liczby bezwzględne. 3333 zł.

oznaczające inne zjawiska społeczne. Wójcika . Mam tu na myśli obliczanie odchylenia średniego i standardowego. Jest to 13 tom zeszytów z badań nad młodzieżą wiejską. Wybór tekstów. Wrocław 1966-1975. r. Nie każda wielkość liczbowa jest wiążąca i dlatego nie każda może być podstawą określenia jakościowego. 10. Swida. Zadaniem analizy jakościowej jest wytypowanie wszystkich zależności między elementami badanego układu lub środowiska. które mogą sprzyjać i ułatwiać nasze plany wychowawcze bądź eliminowanie zjawisk. Praca zbiorowa: Młodzież a wartości red. Jest to jeden z najważniejszych momentów procesu badawczego. do podejmowania interwencji. Pozwoliło to ponadto na obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie ich obrazu. Warszawa 1979. Warszawa 1976. Zielona Góra 1993. Nowak. pozwoliło bowiem ria precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk społecznych. J.Zarys teorii klasyfikacji. To właśnie prowadzi nas do klasyfikacji zagadnień z punktu widzeniach użyteczności lub szkodliwości w procesie wychowawczym na zagadnienia. W poszukiwaniu sposobów opracowania materiałów badawczych warto zalecić książki. Szmagalski -Wzory satysfakcji życiowej młodzieży wiejskiej. wreszcie klasyfikacja zagadnień z punktu widzenia celów badawczych i szerszych celów wychowawczych . Aby mogła spełnić warunek wielkości znaczącej. Janusz Gnitecki . Ogólna znajomość ich roli. Analiza jakościowa. rozsiewu danych (dyspersji) i współczynnika korelacji. mamy na myśli wpływ określonych zjawisk. J. które mają znaczenie dla jego charakterystyki z punktu widzenia interesujących nas spraw. H. Nie w każdych okolicznościach wskazane jest posługiwanie się statystycznymi technikami analizy materiału. oraz zagadnienia marginalne badań. przedstawiamy w kategoriach jakościowych jej cechy. . a z kolei poznawanie pewnych wielkości daje nam sygnały istnienia innych cech jakościowych lub zależności. klasyfikacji zależności i zagadnień. wyrażonych w liczbach na inne wielkości liczbowe. w których takie zasady zostały w rozwiniętym zakresie zastosowane. wydawca ZSMP. Warszawa 1970. Wrocław 1974. przydatności a po wtóre świadomość celu.poprzednie techniki rangowanie wprowadza w dane ład i określoną zasadę stosunków i tylko pośrednio charakteryzuje populację i obrazujące ją dane. Określenie granic znaczenia jest sprawą dość trudną i rozstrzygane być może tylko metodą arbitralną w każdym przypadku oddzielnie. Te dwie czynności wzajemnie się uzależniają. Kilka opracowań znajdzie czytelnik w: Metody badań socjologicznych. powinna występować w dostatecznej ilości przypadków. W każdym wypadku powinna być brana pod uwagę. Zastosowanie pojęć statystycznych do wyrażania kategorii społecznych jest wielką zdobyczą nauk społecznych. które należy potraktować jako wyznaczniki praktycznego postępowania oraz zagadnienia teoretyczne. Koralewicz-Zębik . jaki spełnić miały badania. cech i związków. Charakterystyka badanej zbiorowości na podstawie danych podstawowych. Banasiak. S. niekiedy może to nawet zagmatwać a nie rozjaśniać wyniki badań. które swoim istnieniem niweczą lub utrudniają pracę wychowawczą w danym środowisku lub zbiorowości. Innymi słowy interesują nas wielkości. jeśli istnieje możliwy do stwierdzenia związek między nią a inną wielkością lub gdy jest niewątpliwą przyczyną określonej cechy. które posłużą do weryfikacji hipotez. 4. Mam tu na myśli: J. t. 5. Porównywanie między sobą wielkości liczbowych daje w efekcie obraz zależności między cechami lub zjawiskami. które wcześniej pogrupowaliśmy w dane liczbowe. Warszawa 1965. jakie reprezentują. Kiedy dzisiaj mówimy o uwarunkowaniach procesów wychowawczych. Literatura zalecana: Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnień jest rozproszona w cząstkowych opracowaniach. Bardzo pomocne okażą się penetracje w serii Analizy i próby technik badawczych w socjologii. wzajemne ich porównywanie oraz znajdowanie zależności między nimi. a tym samym zbudowania teorii. typologia zależności między cechami i zjawiskami badanej rzeczywistości przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych. W zależności od swego charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji kształtuje się jej procentowa częstotliwość występowania w próbie.System wartości a struktura społeczna. Z teorią klasyfikacji i porządkowania należy się zapoznać w pracy T. jeśli zależności są rzeczywiste. W pracy tej poziom zmatematyzowania toku narracji przysłania jej jasność. Bliższym charakterystykom służą bardziej złożone zabiegi wokół wyników badań. daje podstawę. klasyfikacja zagadnień i zależności Równocześnie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy jakościowej zebranego materiału. Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystykę badanej zbiorowości. red. szczególnie jednak t. 3. Przy jakościowym opisie bierze się pod uwagę te dane liczbowe. tendencji lub zjawiska.5. 5-8.oto efekty etapu analizy jakościowej. Warszawa 1965 oraz tegoż autora -Metodologia badań socjologicznych. wreszcie na zagadnienia. które mówią nam o tym. Nasze założenia istnienia pewnych wielkości inspirują nas do ich szukania i obliczania. decyduje bowiem o przydatności przeprowadzonych badań dla praktyki wychowawczej. jakie miały wyjaśnić mogą uchronić od ich niecelowego użycia. jaka jest badana zbiorowość lub jakie posiada związki lub tendencje. 1-5.Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej.

Nie są więc nauką zarówno przez przedmiot swego poznania jak i metodę badań oraz sposób budowania teorii. niepowtarzalne) nie mają podstaw do budowania prawidłowości i teorii naukowych. Dlatego też bardziej złowieszczo brzmią te zarzuty. Można więc zgodzić się z ograniczeniem czasowym praw społecznych. Twierdzenie chemii. które naukom humanistycznym odmawiają obiektywizmu. bo ich autorzy wzajemnie nie uznają ich naukowego charakteru i trwają każdy przy swoim. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego Spór o status poznawczy teorii społecznych trwa od tak dawna jak dawna jest historia nowożytnej nauki. Zarzut bardzo poważny. Tymczasem humanistyka praw takich nie ma. Obiektywizm bowiem oznacza między innymi historyczną trwałość praw nauki lub choćby pewnego typu uogólnień sprawozdawczych. Np. ale trochę bez sensu jest twierdzić. że cząsteczki jednej substancji w zetknięciu z drugą ulegają rozpadowi . Zwolennicy skrajnych rygorów naukowości uważają. że dwa przedmioty badań „natura" i „kultura" są istotnie bardzo różne. w dowolnym punkcie czasowym. A tymczasem robią to. ale za to czy nie potwierdzają swych kwalifikacji do kierowania rzeczywistością . które straciły aktualność w momencie ich ogłoszenia. Na pewno jednak można uznać. Konieczne jest poznanie niektórych przynajmniej zarzutów stawianych naukom społecznym w świetle których jej naukowość albo jest wykluczona albo wysoce wątpliwa. Odpowiedzią na ten zarzut jest stwierdzenie. nawet jeśli ten opis dotyczy przypadków pojedynczych i niepowtarzalnych. bardziej owocne jest poznanie „indywidualizujące". natomiast humanistyka jest nauką o kulturze. nie tylko objaśnieniem. podczas gdy zabieg taki w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny. które opisuje. że opis świata jest także nauką. Prawda jest istotnie taka. że prawdziwa nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarzeń. Pogląd taki jest utopijny względem wszystkich prawie nauk z wyjątkiem astronomii i niektórych działów fizyki. że naukowy charakter tym sprawom nadal Kartezjusz tworząc reguły naukowego myślenia i postępowania badawczego. Od całkowitej negacji naukowości humanistyki do obdarzania jej mianem „przewodniczki ludzkości". Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego biegu wydarzeń społecznych. Praktycznie bowiem jedynym układem empirycznym zamkniętym jest przy pewnych zastrzeżeniach kosmos. Oto nauki ścisłe i przyrodnicze są naukami o naturze. że są lepsze i gorsze. amerykańskich a także polskich.czyli ważnego atrybutu naukowości. mieszkańcy Nowej Huty po ogłoszeniu wyników badań socjologicznych o ich chłopskich nawykach i tradycyjnej obyczajowości zaczęli się jej gwałtownie wyzbywać. albo twierdzenia historyczne. a to przecież nie jest naukowe bo nie buduje prawidłowości. ponieważ ich obiekt rozumie je i reaguje na nie. Zjawiska społeczne są subiektywne i „nasycone wartością" jak . że imigranci manifestują swoją pierwotną obyczajowość w miejscu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoływał gwałtowny odwrót od owej obyczajowości. Powyższe argumenty za i przeciw naukowości humanistyki żyją ze sobą zgodnie. Natomiast twierdzenia socjologów angielskich. z wielką zresztą stratą dla życia społecznego środowisk lokalnych. Stanowiska na ogół są zdecydowane i skrajne. że nie można w nie wątpić" Kartezjusz 11.nie robi na owych cząsteczkach wrażenia.ROZDZIAŁ XI Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych „Nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. że prawa społeczne w momencie ich ogłoszenia dezaktualizują się. oparte o mgliste przesłanki empiryczne i wątłe przesłanki logiczne. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Natomiast generalizacja rodzi się z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej „indywidualizacji". Nauki o naturze mogą swe wnioski z badań „generalizować". ale sympatycy nauk humanistycznych bronią ich argumentami.1. Nauki społeczne jako nauki idiograficzne (opisujące przypadki jednostkowe. Wreszcie „niższość" humanistyki upatrywano w jej odrębności i specyficzności przedmiotowej.

naukowego charakteru badań oraz informacja o instytucji firmującej badania. a prawie co druga żądała wyjaśnień celu badań oraz informacji o instytucji prowadzącej badania. Podobnie pedagog widząc istnienie zróżnicowanego poziomu interesowności i bezinteresowności u dzieci . Pojawia się ono w wyborze problemu badawczego. poziomu obecności pewnej dyspozycji. To istnienie pierwiastka „wartości" w humanistyce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi. jakie są „obiektywne" i które zajmują się wartościowaniem wedle rozkładu dychotomicznego. Stawiamy pytania tylko konieczne. Jest pożądane aby w konstrukcji kwestionariusza unikać takiego układu pytań. reguły wnioskowania są jednak takie same . odpowiadające poziomem trudności poziomowi osób badanych.podejmuje stosowne działanie. Nagel (1961). które znowu uznali za wartościowe. Główna rola narzędzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. że przedmiot badań będzie wywoływał opory i zastrzeżenia. nasilenie jakiegoś zjawiska. W dalszej części badań przez przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjaśnienia.powiada E. ciałom fizycznym obojętny jest światopogląd uczonego i on też nie wpływa na opinię o polu magnetycznym. które oceny i wnioski są „prawdziwe". Na 200 przeprowadzonych wywiadów 2 osoby odmówiło udziału w badaniach. a 7 przejawiło niechęć do „wynurzeń". Nie będą więc powtarzał ustaleń z poprzednich rozdziałów. Katolik i marksista mogą być zgodni w opisie zjawiska rozwodów. w jakich warunkach przebiegał eksperyment. „metryczkę" należy umieszczać raczej na końcu ankiety. Tymczasem w naukach społecznych wartościowanie i subiektywne nastawienie pojawia się co krok. Bywają rzadkie przypadki eksperymentów naukowych. Czy jest obiektywne kryterium. Pytania o sprawy zwyczajowe uważane za prywatne lub intymne nie powinny być nadmiernie wysuwane na początek kwestionariusza. czyli nie powinny towarzyszyć pytaniom. że w grupie 120 badanych 18 odmówiło udziału w badaniach. Jedyna możliwość zobiektywizowania ich poznania naukowego to wyraźna deklaracja swej postawy wobec wartości i powiązania z wartościami. którym poddane zostały kobiety rozwiedzione kwestionariusze wywiadu zostały opatrzone stosowną informacją apelem. Służy temu jasna deklaracja celów badań. Pragnę natomiast dodać kilka uwag ogólnych regulujących sposoby redagowania narzędzi badawczych. że ocenianie. typie wniosków. jasno określony zakres i postać subiektywizmu są społeczną funkcją nauk społecznych i cechami konstytutywnymi naukowego poznania w humanistyce. biologicznym. Bywa niestety i tak. 11.powiadają obrońcy naukowości humanistyki. Wszystkie więc starania winny iść w kierunku usprawnienia informacyjnej funkcji narzędzi badawczych. Rola konstrukcji i języka narzędzi badawczych dla rzetelności wyników Troska o rzetelność i wiarygodność wyników wielokroć pojawiała się w tekście niniejszej pracy. Kwestionariusz nie powinien rozpoczynać się od pytań wymagających deklaracji związanych z osobą badanego. Należy raczej powiedzieć tak: aktywny stosunek do wartości. Nauka nie powinna oceniać. Spełni takie zabieg rolą podobną do opisu uczonego biologa. Spór więc nie zostanie rozstrzygnięty które nauki są „naukowe". gdzie narzędzie badań spełnia inne funkcje. Dlatego tzw. W pedagogice badamy przecież kilkuletnie dzieci i osoby z wyższym wykształceniem. Badacz nauk społecznych nie posiada w procesie poznania układu odniesienia pozwalającego zmierzyć np. które pozwoliłoby uznać. Trzeba bowiem wyraźnie powiedzieć. w oczekiwaniu. Wieloletnia praktyka dowiodła. obaj nadali mu pewną wartość i obaj podjęli działania celowe. ocenie zdarzeń. w którym zawarta byłaby sugestia treści odpowiedzi. Jest w tych decyzjach samotny i zdany na swój subiektywny osąd. Ale przebieg rozumowania. wartościować lecz być absolutnie wolna od słabości upodobania lub wstrętu. Można więc tylko powiedzieć. że „korzystne" uznaje się poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej. że króciutkie wyjaśnienie o powyższej zawartości w istotny sposób oddala uprzedzenia do badań i przychylnie nastawia osoby badane. które mają „kontrolować". Obaj uczeni ocenili swoje doświadczenie. Tzw. badań źródeł dezorganizacji rodziny. Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. wartościowanie jest funkcją nauk społecznych. Pytania obok swej przystępności muszą być wyraźnie i precyzyjnie sformułowane. . a 32 osoby prosiły o okazanie stosownych zaświadczeń. Z zaskoczeniem stwierdziliśmy. w określeniu faktów. „pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradzać przez swoje usytuowanie. Społeczna natura przedmiotu badań jest zależna od subiektywnej postawy badającego. Uczony biolog widząc pewną reakcję ocenia czy jest ona z określonego punktu widzenia korzystna i podejmuje stosowne działania. ale mogą się różnić istotnie w ocenie i wnioskach. że przyrodnicza natura badań jest obojętna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom chemicznym. „obiektywne": Otóż nie ma.2.

Dla uzyskania takiej postawy badanego należy użyć szeregu chwytów. Np. lecz nie związanych z tematem badań. tonujemy pochwały. z których najważniejszymi są: nawiązanie kontaktu towarzyskiego. Otóż wszelkie tego typu instrukcje muszą być formułowane w sposób wyjątkowo jasny i kategoryczny choć grzeczny. „do jakich sekcji (kół zainteresowania) należą?". przypuszczalnie nie uzyska pełnego obrazu przyczyn. 11. Hatt. Nieuszanowanie obyczajów i form panujących w badanej zbiorowości czy instytucji niechętnie nastawi potencjalnego respondenta do badań . Źródłem błędów o podłożu psychologicznym może być sam badacz lub badany. Rzetelność uzyskiwanej wiedzy . jakie fakty lub przejawy życia środowiskowego ulec powinny korekcie i w jakim kierunku itp. Same pytania powinny być postawione w określonym porządku. Np. Goode. „Kontakt między ankieterami a respondentem istnieje wówczas. Część pytań. Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest przypuszczalna wiarygodność odpowiedzi i świadomość. Duma zawodowa górników jest bardzo duża. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 źródła zakłóceń wiarygodności: sytuacyjne.: „Od czego zależy dobra organizacja czasu wolnego dziecka i jakie instytucje lub placówki powinny go organizować?". który mimowolnie powoduje zniekształcenia w interpretacji i notowaniu odpowiedzi. spowoduje nadmierną ostrożność. Nie dość wyraźne sformułowanie zalecenia często odbiera pytaniu wartość poznawczą. Przedmiot pytań powinien być określony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy. Jeśli polecenie nie będzie dostatecznie jasne wówczas część odpowiedzi nie będzie prawidłowo oznaczona i diagnostyczność całego pytania będzie znikoma. podkreślenie znaczenia jego opinii i wiadomości. zwrócenie uwagi na łatwość pytań i prostotę zagadnienia. jakim zagadnieniom należy podporządkować poszczególne odpowiedzi. nadających się w opinii badanego do zmiany lub interwencji. ma to istotne znaczenie. . w których pewne pytania zawierałyby sugestie odpowiedzi na następne pytania lub sugerowały odpowiedź na postawiony przez nie problem. „Co zmieniło się w ich zachowaniu od tego czasu?" itp. socjologiczne i psychologiczne. P. Powinno się unikać zapowiadania pytaniami pewnych zmian w środowisku lub podejmowania interwencji w konkretnych sprawach. które kierują się celami praktycznymi. jakie czynniki tę wiarygodność mogły zachwiać. Są podstawą decyzji. W technice prowadzenia wywiadu istotną rolę odgrywają tzw.zależy od wielu okoliczności towarzyszących. czy następne pytanie lub kilka pytań należy badanemu zadawać. W miarę potrzeby można używać pytań sondujących. bo to zmieni nastawienie badanego.K. pytania filtrujące. Istotną rolę odgrywa rola społeczna i zawodowa ankietera w badanej zbiorowości. że matka nie wypowiada obiektywnego sądu o swoim dziecku.J. Tak więc nauczyciel. zależnie od potrzeb i okoliczności.3. Do pierwszych zaliczamy: niewłaściwy dobór miejsca. badając rolę społeczną domu kultury w danym środowisku możemy zadać pytanie: „Czy dzieci Pana uczęszczają na zajęcia prowadzone przez dom kultury?". znalezienie wspólnych zainteresowań i platformy porozumienia. W umyśle ankietera uformować się może w trakcie wywiadu sąd o badanym. czasem znaczna opatrzona jest odpowiednimi poleceniami typu: „właściwe podkreśl". jesteśmy skłonni twierdzić. aby nie było wątpliwości. kiedy to przedmiot badań bardzo często związany jest ze sprawami osobistymi. przekonanie badanego o wadze problemu. Np. Przy opracowywaniu materiałów należy wziąć pod uwagę treść pytań pod kątem ich zawartości (stwierdzenie faktów. uszanowanie obyczajów i form grzecznościowych obowiązujących w badanej zbiorowości. Czynniki zniekształcające wartość materiałów badawczych Przy prowadzeniu wywiadu środowiskowego. ważny jest moment nawiązania kontaktu. Należy natomiast unikać umieszczenia w jednym pytaniu wielu spraw np. Częstym źródłem zakłóceń o charakterze socjologicznym może być sam badający. jeśli odpowiedź jest niepełna lub wykrętna. polecamy wybrać z podanej kafeterii 3 możliwości i oznaczyć je wedle ważności. bądź też próby podsuwania innych spraw.np. które decydują. okazywanie lekceważącego stosunku do uznawanych wartości religijnych czy zawodowych. afirmacja postawy czy opinii. Wprowadzamy w toku wywiadu pewną korektę jej wypowiedzi. Jest to szczególnie istotna sprawa w zbiorowościach zamkniętych o silnej wewnętrznej strukturze. badający środowiskowe przyczyny złej frekwencji dzieci w szkole.poza wymienionymi już warunkami . „wybierz 2 główne możliwości" itp. Unikać zatem należy sytuacji. W zależności od odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej zadajemy dalsze: „Jak często?". Podważanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru przez syna innego zawodu może być okolicznością nie sprzyjającą umocnieniu zaufania i atmosfery szczerości.Niebagatelną rolę w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzędzia odgrywa zestaw instrukcji. w: Nowak 1965). Pytania powinny być powiązane z głównym zagadnieniem i wyrażać hipotezy lub części hipotez badawczych. gdy ten drugi zaakceptował cele badawcze ankietera i czynnie stara się mu pomóc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W. czasu i okoliczności towarzyszących. Wyobraźmy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez młodzież w osiedlu górniczym. Dla badań pedagogicznych. uzasadnienie motywacji). zaostrzamy uwagi krytyczne.

11. z tej racji. Innym rozumieniem reprezentatywności próby jest reprezentatywność ze względu na rozkłady zmiennych. Reprezentatywność próby może mieć różne znaczenie. przyrodniczych i matematycznych. badanej ze względu na pewne zmienne. w jakim stopniu emocje przekształcają poglądy w konkretnym przypadku. robotniczej i inteligenckiej. Próba taka może być jednak niereprezentatywna ze względu np. Generalnie jednak w badaniach społecznych dążymy do uogólnień niezależnie od zakresu naszej penetracji naukowej. zorganizowanej i niezorganizowanej. Badania reprezentacyjne są koniecznością ekonomiczną. rozkład zamożności i aspiracji do kształcenia dzieci może być analogiczny w dwu różnych środowiskach (wiejskim i . Badacza obowiązuje tylko zasada: sine ira et studio. Z taką sytuacją mamy do czynienia w większości badań psychologii klinicznej. Dlatego konieczne są zabiegi gwarantujące reprezentatywność wielozmienną. w tym wypadku płci. Badania całościowe i badania reprezentacyjne Rzadko bardzo stosowane są badania obejmujące całą populację. lecz nie powinniśmy ostudzać naturalnych emocji. Również zachowanie. Oczywiście mamy obowiązek dociec. emblematu organizacji młodzieżowej jeśli pragniemy poznać opinie rodziców o roli wychowawczej tejże organizacji. kobiet i mężczyzn. także pedagogiki społecznej w zakresie zjawisk opiekuńczych. Aktywna rola badającego wyraża się także w innych okolicznościach. reprezentatywność typologiczna występuje wówczas gdy próba zawiera jednakową liczbę wszystkich elementów danej zbiorowości generalnej. Np. że nie mieli dostępu do źródeł informacji. Emocje te ujawniają się głównie w akcie komunikowania. Poznanie społeczne na ogół zabarwione jest emocjami. Np. na reprezentację kierunków humanistycznych. Stwierdzenie takiego faktu jest obowiązkiem prowadzącego badanie. mimo że proporcje tych elementów w populacji generalnej są całkowicie różne. Tzw. W samym procesie przekazu językowego może ujawnić się czynna rola ankietera. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna. Np. aczkolwiek nie powinno to upoważniać do korygowania odpowiedzi. Natomiast badającemu nie wolno zmieniać tego znaczenia. gdy przedmiotem naszych badań są warunki materialne rodziny robotniczej itp. młodzieży chłopskiej. Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszącej. starszych i młodszych. Jedyną okolicznością. że każde badania zgłaszają pretensje do uogólnień. mimo że na jednego dokształcającego się nauczyciela szkoły średniej przypada kilkunastu nauczycieli szkół podstawowych. są analogiczne do zależności występujących w populacji generalnej. Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identyczności między myśleniem a werbalizacją u osoby badanej. Oprócz narzędzi oraz okoliczności badań ważnym czynnikiem podnoszenia lub obniżania wartości informacyjnych badań jest osoba prowadząca badania. Próba jest wówczas reprezentatywna gdy rozkłady częstości poszczególnych wartości zmiennych odpowiadają dość ściśle rozkładom wartości tychże zmiennych w populacji generalnej. przekazu. ubiór lub inne cechy badającego mogą wpływać na psychiczne nastawienie respondenta i szczerość jego wypowiedzi. raczej je tonować i tak kierować rozmową aby wypowiedzi zawierały informacje o faktach a nie ocenę tych faktów. Trzecim wreszcie typem reprezentatywności próby jest sytuacja gdy zależności między zmiennymi reprezentowanymi przez próbę. Nawet badania tak szczególne jak monografie instytucji czy badania metodą indywidualnych przypadków podlegają pewnym regułom badań reprezentacyjnych. Badając aktywność społeczną studentów dobieramy równe grupy dziewcząt i chłopców. Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich możliwych wartości badanej zmiennej. zaś prawidła statystyki pozwalają uznać wyniki z nich uzyskane za w pełni poprawny i niezawodny sposób zdobywania wiedzy o całości. aby tych emocji nie wzmagać. która może być bardzo różna dla niektórych kategorii społecznych. ta sama sytuacja może zostać opisana przez różne osoby słowami o całkiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. oraz o cenie wiarygodności udzielanych wypowiedzi.Prawda. ale jest to przecież ważki atrybut rzeczywistości obiektywnej. Błędem więc będzie przypinanie np. musi wiernie odtwarzać nie tylko sens ale i werbalną stronę wypowiedzi. nadmiernie elegancki ubiór. mimo że skład tych grup w populacji generalnej jest bardzo zróżnicowany liczbowo. która uzasadnia badania pełnych populacji to takie sytuacje. Troska badacza winna zatem kierować się na taki dobór próby oraz reguły wnioskowania aby uzyskana wiedza była maksymalnie wierna i społecznie użyteczna. Mogą tu wystąpić istotne rozbieżności. gdzie badania prowadzone są z wyraźnym zamiarem podjęcia doraźnej terapii. Badani często przez nadmiar dobrych chęci informują mimo. Nowak (1970) wyróżnia trzy rozumienia reprezentatywności próby. jeżeli w populacji generalnej „studentów Uniwersytetu Warszawskiego jest 65% kobiet i 35% mężczyzn wówczas próba reprezentatywna winna zawierać te same proporcje tej zmiennej. w wielu badaniach psychologii wychowawczej. S. Rola badającego i w tym się winna wyrażać.4. że w wywiadzie pedagogicznym stopień zaangażowania emocjonalnego jest wysoki. badając motywy dokształcania się nauczycieli dobieramy jednakową liczbę nauczycieli szkół średnich i nauczycieli szkół podstawowych.

mniej lub bardziej zróżnicowana i bogata w zależności od sposobów dobierania próby i jej modelowej wierności (J. Próby celowo dobierane nie dają takiej możliwości. Np. jaki chcemy w badaniach osiągnąć. lecz również do weryfikacji hipotez. gdy zachodzi zależność między . Sztumski 1976). Wybór nie losowy świadomie dopuszcza do próby jednostki. W badaniach środowiskowych bardzo często zachodzi konieczność łączenia obydwu metod. Szczegółowe wyjaśnienia zasad techniki obliczania próby podają wszystkie podręczniki statystyki. gdy zastosowanie takiej metody doboru jest trafne. Przykładem takiego losowania są wszelkiego rodzaju loterie. a wartość tez historycznie i terytorialnie zmienna. Ponieważ samo wyjaśnienie użytych pojęć zabrałoby wiele miejsca. Jest to w zasadzie słuszne w badaniach społecznych. Kotarbiński 1960). Badania środowiskowe w pedagogice wolne są od podobnych zagrożeń. „można powiedzieć. Badania prowadzone na próbie reprezentacyjnej kierują się zasadami indukcji logicznej. Wiedza zdobywana w badaniach częściowych będzie mniej lub bardziej dokładna. odsyłam zainteresowanych do dzieł specjalistycznych. tym większe jest prawdopodobieństwo. Tak właśnie. Walor trafności. jedynej różnicy i kanon zmian towarzyszących. Specjalnymi zabiegami usiłujemy zgromadzić maksymalną liczbę przypadków potwierdzających założoną tezę. rzecz jasna. Na wielkość próby istotny wpływ ma ilość wyróżnianych przez nas kategorii statystycznych.małomiasteczkowym). „Uogólnienie indukcyjne zyskuje pewne większe lub mniejsze prawdopodobieństwo w obliczu danych. Uogólnienia teoretyczne o zasięgu uniwersalnym muszą się opierać na badaniach próby reprezentującej uniwersalną populację. które po jej przebadaniu formułujemy. Ich zakres jest zawsze ściśle ograniczony. Milla . odległą czasem dość znacznie od prawdy obiektywnej. Dla wykazania błędności tezy uniwersalnej wystarczy znaleźć przykład próby podważającej jej słuszność. Im więcej kategorii uwzględniamy tym większa musi być próba. Badania metodą reprezentacyjną oparte są n losowym doborze próby z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania o całości na podstawie części zbiorowości). będzie liczebność próby badawczej przy badaniu postaw studentów. 11. inna przy badaniu postaw młodzieży. Są jednak okoliczności.5. Tak przeprowadzone badania gwarantują obiektywność otrzymanych wyników i pozwalają na oszacowanie całości. Wreszcie wielkość próby określa stopień dokładności i pewności. pewności i dokładności wniosków badawczych rośnie wraz ze wzrostem liczebności próby.S. a mimo to nie wystarczyłoby do zdobycia umiejętności posługiwania się wzorami. że jest ona prawdziwa. którą próba reprezentuje. Wybór losowy i celowy. Inna. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji określonej populacji. czy próbę dobieramy drogą losowania. pytania egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub ciągnienie kartek z puszki zawierającej cyfry lub nazwiska. pozwalająca na naukowe określenie wartości środkowych. Zasady doboru próby reprezentacyjnej Podstawowym problemem przy doborze próby jest jej liczebność. Przy doborze próby drogą losowania jesteśmy w stanie określić wielkość prawdopodobnego błędu przy uogólnianiu wyników próby na całą populację. że pobieranie próby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wówczas. Przy pobieraniu próby metodą losową dla wielkich populacji statystyka posługuje się odpowiednimi wzorami. pominiemy je tutaj. jak określa to indukcja wyczerpująca i nie wyczerpująca. Znajdzie tam czytelnik również pomocne w pracy badawczej omówienie kanonów J. Najczęściej jednak w badaniach środowiskowych znajduje zastosowanie indukcja statystyczna. Przy wyborze losowym jednostek z populacji generalnej każda jednostka ma jednakowe szansę trafienia do próby. wartości typowych i korelacji. Waga odpowiedniego doboru próby rośnie wraz z zakresem uogólnień.jedynej zgodności. Zależy to od tego. które przez to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć" (T. aczkolwiek mogą istnieć od tej reguły odstępstwa. i na odwrót. którą dzielimy badaną zbiorowość. które wydają się być nietypowe lub posiadać szczególnie charakterystyczne cechy. Na użytek badań środowiskowych omówić można kilka podstawowych technik doboru do badań metodą reprezentacji. Wielkie zróżnicowanie badanej zbiorowości pod względem interesujących nas zmiennych zmusza do różnicowania próby a tym samym do jej powiększania. ale związki między tymi zmiennymi w jednym i drugim środowisku mogą być całkowicie różne i próba dobrana w jednym środowisku będzie niereprezentatywna dla drugiego. Jak pamiętamy uniwersalny poziom wierności daje badanie całości oczywiście w odniesieniu do tej całości. Wybór taki nie spełnia jednak warunków obiektywności i daje wiedzę tylko szacunkową. czy drogą doboru celowego proporcjonalnego. Im większa liczba przypadków z populacji generalnej potwierdza naszą hipotezę. badania reprezentacyjne a właściwie na dobór próby można spojrzeć jeszcze w inny praktyczny sposób. A ponieważ znajomość jej zasad konieczna jest nie tylko dla doboru próby. byle hipoteza była prawidłowo zbudowana. a próba pobrana metodami gwarantującymi jej rzetelność.

pozwalający wyróżnić w populacji generalnej odrębne grupy.6. gminy. o całości studentów uczelni. W innych przypadkach zasadą podziału na warstwy jest określona cecha lub zespół cech. imaginacyjna próba ma istotny wpływ na powodzenie naszych zamiarów. 302). Zachowujemy wówczas absolutnie stałe prawdopodobieństwo wylosowania dla każdego nazwiska bądź cyfry. Przykładem takiego doboru próby byłoby postępowanie nauczyciela. Prosty wybór losowy jest stosunkowo łatwym zabiegiem i polega na wylosowaniu pożądanej liczby przypadków indywidualnych spośród całej populacji metodą wyciągania kartek z puszki. że interesować nas będzie poziom wydatków na kulturę wśród nauczycieli szkół podstawowych jednego województwa. o zespołach grup. Stosuje się go wówczas. Po wyróżnieniu zespołów dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowego.. Bardziej szczegółowe omówienie obliczania prób i schematów doboru losowego do badań wszelkiego typu znajdą zainteresowani w literaturze specjalistycznej. Dzielimy wtedy całą zbiorowość na części.to paradoksalne powiedzonko zawiera myśl bardzo rozsądną. 10. gdy mamy do czynienia z bardzo liczną populacją generalną. warunków nauki itp.. Tak można wybrać próbę reprezentatywną spośród uczniów danej szkoły do badań ich środowiska domowego. Warunkiem poprawnego przeprowadzenia losowania jest konieczność umieszczenia wszystkich jednostek w zbiorze przeznaczonym do losowania. Załóżmy. poziom wykształcenia. Warstwy trzeba dobrać tak. Natomiast przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobieństwo wylosowania ciągle wzrasta dla przypadków pozostających w urnie w miarę ubywania poprzednich kartek. 3. Dowolne operacje matematyczne dadzą nam wiedzę o każdej grupie oddzielnie. stanowiących populację generalną.wraca znowu do urny. Stosujemy go wówczas. Znaczy to równocześnie. różnice terytorialne. itd. 9. Załóżmy. W praktyce nie ma większego znaczenia. np. gdy interesują nas tylko rodzice posyłający dzieci na zajęcia pozalekcyjne. gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy dokonać wyboru podziału populacji na zespoły i wśród zespołów przeprowadzić losowanie. że warstwy między sobą powinny się jak najbardziej różnić. że pragniemy poznać sprawność nauki studentów danej uczelni w zależności od pochodzenia społecznego. Odmianą prostego wyboru losowego jest s ys t e m a t y c z n y w y b ó r l o s o w y . Dzielimy zbiorowość generalną na zespoły.nieznaną i poszukiwaną cechą a jakąś inną cechą. Mamy z nim do czynienia wówczas. przy badaniu warunków dojazdów do szkoły młodzieży sporych regionów lub innych zjawisk wielkich środowisk wychowawczych. Powtórne wyciągnięcie tego samego numeru lub nazwiska nie zmienia jego sytuacji .). s. Bardzo pożytecznym i wygodnym schematem doboru próby reprezentatywnej jest wybór warstwowy. który z dużej liczby uczniów o złych postępach w nauce wybrałby celowo określoną próbę dla poznania przyczyn takiego stanu rzeczy. Na podstawie prostego wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin województwa i badamy zespoły nauczycieli pracujące w wylosowanych gminach pod kątem interesującego nas zagadnienia. aby każda z nich była wewnętrznie możliwie najbardziej jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. której średnią w zbiorowości generalnej znamy dokładnie" (Rogodziński 1966. . Schemat prostego wyboru losowego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bezzwrotnego.. Naturalny podział warstwowy spotykamy w szkole. Inną wersją takiego losowania jest zespołowy wybór losowy. szukając dla każdej oddzielnie poszukiwanej wielkości. Zasadą wyróżniającą zespoły jest posiadanie określonej cechy. Nie można więc dokonywać takich operacji na powszechnym spisie mieszkańców danej miejscowości. która przy zaawansowanych i poważnych badaniach okaże się bardzo pomocna. Do zasad sprawnego działania jeszcze powrócimy. że przy jej pomocy można objąć badaniami duże obszary i liczne zbiorowości bez obawy popełnienia większych błędów. Warstwowy wybór losowy. Dzielimy wówczas całość studentów na 3 lub 4 grupy. gdy z list imiennych losujemy co piąty przypadek (1.. tu zależało mi raczej na wskazaniu na ogólnometodyczną konieczność badań próbnych. Losowanie zwrotne zachodzi wówczas. gdy po wylosowaniu poszczególnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem wrzucamy do puszki. 11. 6.5. Zaletą tej procedury jest to. następnie obliczając średnią dla całej populacji. itd. 12. jaki wariant doboru obierzemy. a także zewnętrznie wyróżniają się tymi samymi cechami. staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". a więc zbiorowości posiadającej określone cechy. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiów i losujemy spośród nich proporcjonalną ilość studentów dla każdej grupy. warstwy i losujemy oddzielnie reprezentację każdej warstwy. Nawet myślowa. 15. np. że są to listy populacji generalnej. Jak pisze Profesor Kotarbiński . która głosi co następuje: „cokolwiek czynisz. Badania pilotażowe Badania próbne stanowią egzemplifikację jednej z zasad celowego działania sformułowanych przez Tadeusza Kotarbińskiego. Ich wpływ na rzetelność badań jest niewielki .) lub cyfry podzielne przez trzy (np. Apeluje bowiem aby zawsze działania właściwe poprzedzać próbą ich wykonania. Grupy wewnętrznie są jednorodne pod względem pochodzenia społecznego i roku studiów. W przypadku zespołowego wyboru losowego nie musimy troszczyć się o jednorodność wewnętrzną zespołów.bardziej teoretyczny niż praktyczny. Metoda ta może mieć zastosowanie np. Zaznaczyć należy.

dotyczy języka. rozłączne i wyczerpujące. których przydatność okazała się wątpliwa. Na tej drodze uzyskaliśmy potwierdzenie lub obalenie założonego wcześniej istnienia określonych zależności między zjawiskami. np. Wyjątek stanowią pytania kontrolne. Dla takich właśnie celów potrzebny jest kontakt z przedstawicielami naszego przeciętnego respondenta. . Tu pilnie należy baczyć na trafność doboru odpowiedzi. Inna sprawa. od których oczekiwać możemy szerokiej wiedzy o badanej zbiorowości. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywności nie będą posiadać rangi dokumentów badawczych. W każdym wypadku powinno się dążyć do objęcia nimi wszystkich grup i zjawisk. ale o których mniemamy. Trzeba więc strzec przed pokusą pozostawienia w kwestionariuszu pytań. że nie zaszkodzą. na ich rozłączność i na to. Większe znaczenie mają badania pilotażowe dla problemów i hipotez badawczych. a równocześnie na wprowadzenie pytań. aby inspirowały do wyczerpującej odpowiedzi na postawione zagadnienie. ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej pracy i zajęcia. Zadanie drugie. a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktów społecznych przyczynia się do podniesienia ich skuteczności. Wybieram celowo informatorów. Ratują nas równocześnie przed poważnymi kłopotami przy późniejszym opracowywaniu badań i poszukiwaniu związków i zależności. co z kolei nie przysparza mu wartości. to sprawdzenie właściwej budowy pytań lub rang skali. a szczególnie ważne w razie stosowania skali werbalnej. jakim się posługujemy. Jeśli w rozmowach wyłaniać się będą pewne ważne zagadnienia dodatkowe. a więc przywódców formalnych i nieformalnych. Trzecia sprawa. Pomijam już fakt. Pierwsza to szukanie odpowiedzi. Można powiedzieć. że w późniejszych etapach badań takie pytania są kłopotliwe i nieistotne. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wypadku posługiwania się kwestionariuszami standaryzowanymi. Słuszność takiej opinii oczywista jest np. opiekunów społecznych. Staramy się zatem pozostawić w kwestionariuszu pytania celowe. układy stosunków społecznych oraz kierunki przeobrażeń i przebiegu procesów. że pewne zależności lub cechy są nieznaczące dla badanego generalnego problemu. Niedopuszczalne jest bowiem używanie wszelkich pojęć dwuznacznych lub w swojej treści drażliwych. radnych. lecz czyni długim i rozwlekłym. Na koniec badania pilotażowe stanowią podstawę do weryfikacji i opracowania optymalnych narzędzi badawczych. Ponadto pozwalają one na usunięcie zagadnień zbędnych. jakie spełnić mają badania pilotażowe to kontrola narzędzi badawczych i całości warsztatu badawczego.Badania pilotażowe mają nam dać obraz badanego środowiska w głównych jego zarysach. skalą. Czwarta sprawa związana z poprzednią. których orientację oceniamy jako średnią lub niższą od średniej. jakie w badanej zbiorowości zachodzą. czy są rozłączne i wyczerpujące. tak pod względem ich sprawności werbalnej. by nie powodowały nieprzyjaznych reakcji respondenta. które mogą być przebadane. Szczególnej uwagi w badaniach pilotażowych wymagają pytania z kafeterią oraz skale. ponieważ jest to przyczyną sporych trudności w trakcie kodyfikacji i powoduje niepotrzebne zwiększanie objętości kwestionariusza. czy w pełni oddają intencje respondentów. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy stanowią zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny z punktu widzenia przydatności do zbudowania teorii. że w badaniach środowiskowych będą one obejmowały od kilku do kilkudziesięciu przypadków. czy naszym kwestionariuszem. które powinny być jednak tak sformułowane. jak też poprawności logicznej. Mogą posłużyć do charakterystyki terenu przy opracowywaniu całości oraz jako wskazówki do ulepszania narzędzi badawczych. bardziej szczegółowa. Nawet w przypadku celowego pobudzenia ujemnych reakcji należy umieszczać takie kwestie na końcu. która wymaga wyjaśnienia w badaniach pilotażowych. Przy budowaniu skal sprawą niezmiernie ważną jest ich wyczerpujący charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum między poszczególnymi stopniami. a z racji swego istnienia wymagają opracowania badawczego. Wybieramy też celowo ludzi. dotyczy właśnie unikania pytań drażliwych lub takiego ich formułowania. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniają ilość i zakres problemów lecz do pewnego stopnia również schemat badań i punkty „głównego ataku". które okazały się konieczne dla uzyskania pełnej wiedzy o badanych faktach. Zależy to oczywiście od wielkości naszej próby reprezentatywnej. którzy prowadzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodzicielskich. Brak jest znowu reguł określających liczebność tego etapu badań. dla ankieterów. Mogliśmy natomiast zdobyć dane świadczące o istnieniu zjawisk lub cech wcześniej w hipotezach nie uwzględnianych. używając wyrażeń militarnych. dzielnicowych. Liczba kilkudziesięciu przypadków przewidywana jest dla badań na licznej próbie i niejednorodnym terytorium. zrozumiałe. powinny one znaleźć tam swój wyraz. planem obserwacji objęliśmy wszystkie cechy typowe dla badanej zbiorowości lub środowiska. a mianowicie. od stopnia złożoności problemu badawczego i własnego uznania prowadzącego badania. Chodzi tu o kilka spraw. Pierwszą cechą każdego narzędzia badawczego jest jego funkcjonalność. Pytania nie powinny dwa razy poruszać tego samego zagadnienia. Powinny ukazać nam strukturę społeczną zbiorowości. Chodzi tu o ich logiczną sprawność. Może się też okazać.

która jest zawodna. które wypracowała tzw.to taka która ma więcej przypadków potwierdzających ją i mało wyjątków. a które popularnie nazywa się kanonami Milla. Jest to bowiem problem szczególnie doniosły w badaniach. Problem zatem sprowadza się do takiego uprawiania rozumowania indukcyjnego. Praktycznie w badaniach społecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcją niewyczerpującą. w którym nagminne były wypadki ucieczki wychowanków. Późniejsze badania dowiodły trafność spostrzeżenia. że każdemu przypadkowi towarzyszył silny konflikt z jednym z nauczycieli na tle niepowodzeń w nauce. Ja pragnę przedstawić te. Pomijam zaś indukcję statystyczną. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekroć pojawi się zjawisko A pojawi się też zjawisko B i ilekroć nie ma . Mamy wówczas do czynienia z indukcją wyczerpującą albo uzasadnieniem zupełnym. Jest to więc badanie. Tak więc uciekinierzy byli z bliska i z daleka. które spod uogólnienia się wyłamują. różne były przyczyny umieszczenia ich w zakładzie. choć powtarzały się różnicowały przypadki. których materia jest szczególna i nie zawsze sposobna do każdego rodzaju wnioskowania. bądź zachodzenia przemian w wyniku działania bodźców. przebiegu i skutków nie tylko procesu. z różnych rodzin. Idealnym przypadkiem takiego uogólnienia jest sytuacja gdy powstaje ono w oparciu o wyliczenie pełnej listy przypadków danego rodzaju. niepewna. które by równie jak zjawisko B stale towarzyszyło zjawisku A. środowisk. Cała istota poznania empirycznego polega na tłumaczeniu uogólniającym. w różnym wieku. Szczegółowa analiza dowiodła. Indukcja może być „lepsza" lub „gorsza".7. choćby w doborze próby badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania badań. ale i każdego przypadku. Oto możemy wychowanków wybranego domu dziecka za zamknięty zbiór i uogólnienie budowane na indukcji wyczerpującej przyjmować za uogólnienie generalne tego właśnie zbioru. Chyba że stworzymy sztuczne zbiory. które odbiega swym zasięgiem i rozmachem od badań spektakularnych populacji idących w tysiące przypadków. W pedagogice trudno oczekiwać owocnych skutków przez stosowanie schematów sylogistycznych a nawet schematów wnioskowania dedukcyjnego. Kanon jedynej zgodności jest zasadą porządkującą rzeczywistość i rozumowanie. która w różnej postaci w tym podręczniku jest obecna. a reguły postępowania badawczego zawierają w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego. że poddaje każdy badany przypadek szczegółowej jakby wizji pod względem jego cech podobieństwa. ale twórcza i inspirująca. aby maksymalnie wyeliminować zawodność i stworzyć podstawy do budowania uogólnień wykraczających poza obszar przebadanych przypadków. Równie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji kanonu jedynej różnicy. Oznacza on. I ta zasada reguluje myślenie i określony fragment rzeczywistości. Równocześnie konieczne jest uświadomienie sobie pewnej odrębności nauk pedagogicznych. Indukcja eliminacyjna dlatego zasługuje na uwagę pedagoga. Przypadki takie są rzadkością w zjawiskach społecznych. które uogólnienie potwierdzają lub zbioru wyjątków.11. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Parę uwag na zakończenie tego rozdziału i tego podręcznika poświęcić pragnę wnioskowaniu naukowemu. indukcja eliminacyjna. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasadę uogólniania wyrażającej się tym. Uogólnienie indukcyjne zyskuje tym większe prawdopodobieństwo im większa jest liczba przypadków przez które to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć. Zarówno taka preporacja zbioru jak i uniwersalność uogólnienia są umowne i poznawczo jałowe. który w odczuciach wychowanków był konfliktem nierozwiązanym i w ucieczce szukali uwolnienia od gnębiącego ich poczucia zagrożenia. ale za to badanie pozwalające na wszechstronne poznanie przyczyn. Indukcja „lepsza" . formalnie niezawodne dają w podstawieniach skutki czasami zabawne. Szczególna uwaga przysługuje w badaniach pedagogicznych wnioskowaniu indukcyjnemu. że na podstawie pojedynczych faktów domyślamy się istnienia ogólnej prawidłowości. że jakiemuś zjawisku A w dowolnej liczbie postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska. winy czy lęku. I odwrotnie dużo wyjątków i niewielka ilość przypadków budujących uogólnienie indukcyjne świadczą o marnej wartości indukcji. który ten proces lub zjawisko tworzą. w których identyfikacja i selekcja przesłanek stanowi o zawodności lub niezawodności wniosków. Zależy to od zbioru znanych nam przypadków. Te zaś jak wiadomo są często podstawą do interwencji pedagogicznych i działań wychowawczych. których skończoność jest umowna. Wydaje się rzeczą absolutnie konieczną aby dla sprawnego kierowania poznaniem empirycznym poznać podstawowe reguły wnioskowania indukcyjnego. Inne okoliczności. Różne wiodą do tego sposoby. Kanon jedynej różnicy dopuszcza następujący przebieg zdarzeń. Znany był eksperyment wychowawczy w jednym z domów wychowawczych. Tu rysuje się natychmiast pierwsza zasada dotycząca rozumowania indukcyjnego. Pewne niezawodne schematy wnioskowania. czy zjawisk. Istotnie przyczyna leżała głównie w ostrym konflikcie z nauczycielem jednego z przedmiotów.

Dla pogłębionych studiów przydatne będą: Józef Niźnik . rozdziały 2. Nagel Struktura nauki. że dzieci matek pracujących na różne zmiany nie mają porażek dydaktycznych. Na tle niezmienionych warunków środowiska wprowadzono zmianę jakościową jednego elementu układu (warunki nauki domowej) w wyniku czego nastąpiła zmiana innego elementu układu (wyniki w nauce). Kwartalnik Pedagogiczny 1973. Miało tu miejsce działanie i rozumowanie wedle kanonu zmian towarzyszących. Krystyna Zamiara . W jednym z opisanych eksperymentów szkoła. Nieoczekiwanie nastąpiła istotna poprawa wyników nauczania w tej grupie uczniów. 1-5. Badający uznali więc. PWN. Ponownie muszę odesłać czytelnika do cytowanej już serii: Analizy i próby technik badawczych w socjologii pod red. ilość lub natężenie jednego elementu w wyniku czego zmienia się inny element układu w stosownych proporcjach pod względem ilości. która dotkliwie odczuwała zaniedbania dydaktyczne uczniów a niewiele zmienić już mogła w zakresie wewnętrznych usprawnień. Jedyna różnica jaka pojawiała się w warunkach życia tych dzieci to zmiana pracy matki. t. a także jest tak. 14. prowadzący badania pedagodzy i kierownictwo szkoły powodowali zmianę pracy matek z wielozmianowej na jednozmianową. Dla utwierdzenia się w domniemaniu. Katowice 1976.Wstęp do metod i technik badań społecznych. kanony indukcji eliminacyjnej są podstawą twórczego i innowacyjnego myślenia i działania w naukach społecznych.Teoria i wyjaśnienia. Jerzy Brzeziński Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice. Karl Popper Logika odkrycia naukowego. Wrocław 1966-1975. Wreszcie z licznych podręczników logiki w celu zapoznania się z zasadami indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczną pracę T. Znane są eksperymenty w organizowaniu środowiska wychowawczego przez szkoły. Prowadzono badania nad wydajnością pracy i w podobnych na ile to możliwe zakładach i brygadach pracowniczych stosowano różne czynniki zmierzające do podniesienia wydajności pracy.Przedmiot poznania w naukach społecznych. PWN. że wydajność pracy wzrastała wraz ze zmianą wynagrodzenia oraz ze wzrastała również wraz ze wzrostem kwalifikacji członków brygady. Trzecią regułą myślenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian towarzyszących. Piotr Sztompka . W pewnych badaniach środowiska wychowawczego wielkiego miasta zaobserwowano taką prawidłowość: zawsze ilekroć pracująca matka zaczynała pracę wielozmianową pojawiały się trudności dydaktyczne u dzieci. Gostkowskiego i J. Warszawa 1977. logiki formalnej i metodologii nauk. Wrocław 1961. że między tymi zmiennymi zachodzi związek przyczynowy. Sztumski . Reguła powyższa ma zastosowanie w sytuacjach gdy w badanym zdarzeniu. włożyła ogromny wysiłek w zorganizowanie każdemu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. 3. którzy zostali poddani działaniu owego eksperymentu. Z. J. nr 18. Lutyńskiego. Jest pożądane aby zasady te pedagog znał i stosował świadomie zarówno w praktyce życiowej jak również w działaniach empirycznych. zjawisku lub procesie wśród wielu okoliczności celowo zmieniamy wielkość. że niepowodzenia dydaktyczne dotykają i dzieci matek niepracujących. Przy zachowaniu pełnej ostrożności jaka winna cechować się we wszelkim wnioskowaniu uogólniającym. Warszawa 1973. kącik nauki w domu wraz ze stałymi godzinami odrabiania lekcji. Warszawa 1970. Często prowadzimy rozumowanie lub działamy bezwiednie wedle kanonów indukcji eliminacyjnej. że wielozmianową praca matki ma ujemny wpływ na naukę dzieci. . Otóż zaobserwowano. Trudności dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zanikały. wielkości lub natężenia. 6. Warto tu wyjaśnić. Kotarbińskiego Elementy teorii poznania.Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii.zjawiska A nie ma też zjawiska B choć wszystkie inne elementy zdarzenia są takie same. Dwa mniej ważne kanony pominiemy w tym miejscu. Warszawa 1974. 13. Wszystkie inne okoliczności były takie same. To wszelako nie zmienia związku tych dwu zmiennych: pogorszenie się wyników w nauce i rozpoczęcie przez matkę pracy wielozmianowej. Warszawa 1979. Literatura zalecana Dla pogłębienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnień polecam fragmenty książki E.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful