Tadeusz Pilch „Zasady badań pedagogicznych”, wyd. Żak, Warszawa 1995 Spis treści Rozdział 1.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym . . . . . .3 1.1. Pojęcie nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 l .2. Cechy i zasady poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 l .3. Owoce poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3.1. Cele badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 l .3.2. Prawa nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.3. Prawidłowości nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.4. Teoria naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 l .4. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4. l. Wyjaśnienia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.2. Wyjaśnienia funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.3. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . 9 l .4.4. Wyjaśnienia logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Rozdział 2. Terminy i pojęcia badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . 10 2.1. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel, organizację, przedmiot i procedurę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.2. Problemy i hipotezy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2. l. Formułowanie problemów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2.2. Formułowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.3. Pojęcie modelu w badaniach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.4. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . 15 2.4. l. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4.2. Wskaźniki i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.5. Klasyfikacja jako narzędzie poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Rozdział 3. Metody badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 3. l. Metody - techniki - narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.2. Eksperyment pedagogiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3.3. Monografia pedagogiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 3.4. Metoda indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 3.5. Metoda sondażu diagnostycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Rozdział 4. O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych - opracowała Teresa Bauman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 4. l. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.2. Przedmiot i cel badań jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych . . . . . . . 27 4.4. Dobór badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5. Cechy charakterystyczne badania jakościowego . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.1. Relacja badacz — badany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5.2. Język w badaniach jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.3. Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.5.4. Wyobraźnia i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.6. Proces badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.7. Badania jakościowe w pedagogice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.8. Rodzaje metod jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 4.8.1. Otwarty wywiad pogłębiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 4.8.2. Metoda biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.3. Jakościowa analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 4.8.3.1. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.4. Obserwacja uczestnicząca czyli badanie przez wspólne doświadczenie…………………………………………………………33 4.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 5. Techniki badań pedagogicznych ... . . . . . . . . . . . . . . . .76

5.1. Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 5.1.1. Narzędzia obserwacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 5.2. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.2.1. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . . . . . . . . . . .83 5.2.2. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych . . . .85 5.3. Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 5.4. Badanie dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.5. Analiza treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 5.6. Techniki projekcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92 Rozdział 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . 94 6. l. Pomiar środowiska wychowawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Pojęcie i skale pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6.2. l. Skala nominalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 6.2.2. Skala porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.3. Skala interwałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.4. Skala ilorazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6.3. Techniki socjometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.4. Testy pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4. l. Istota i właściwości testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4.2. Klasyfikacja testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4.3. Zasady stosowania testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział 7. Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych - opracował Andrzej Radźko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 7.1. Sztuka konstruowania próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.3. Korelacje, rozkłady i oszacowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Rozdział 9. Organizacja i etapy badań naukowych . . . . . . . . . . . . 171 9. l. Schemat organizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 9.2. Faza koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 9.2. l. Wybór tematu, przedmiotu i celu badań . . . . . . . . . . . . . . . . 172 9.2.2. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.2.3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 9.2.4. Wybór terenu badań i dobór próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 9.2.5. Typologia zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 9.2.6. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi . . . . . . 182 9.2.7. Typologia wskaźników do zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.2.8. Metody techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.2.9. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć . . . . . . . . . . . . . . 188 9.2.10. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9.2.11. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań . . . . 190 9.2.12. Harmonogram badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.2.13. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.3. Faza badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3. l. Przeprowadzenie badań właściwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3.2. Uporządkowanie materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.4. Weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uogólnienie wyników . . . . . . . 198 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rozdział 10. Zasady opracowania materiałów badawczych . . . . .203 10.1. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych . . . . . . . .203 10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne . . . . . .210 10.4. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań . . . . . . . . . . . . .216 10.5. Analiza jakościowa, klasyfikacja zagadnień i zależności . . . . . . .218 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Rozdział 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego . . . . . . . . . .221 11.2. Znaczenie konstrukcji i języka narzędzi badawczych d/a rzetelności wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 11.3. Czynniki zniekształcające wartość poznawczą materiałów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11.4. Badania całościowe i badania reprezentacyjne . . . . . . . . . . . . . . .228 11.5. Zasady doboru próby reprezentacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.6. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 ROZDZIAŁ I Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

W osiągnięciach naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Fr. Bacon 1.1. Pojęcie nauki Bardzo różne treści i desygnaty mieszczą się w pojęciu nauka. Owe treści zmieniają się w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucając jednak najbardziej jaskrawe zniekształcenia tego pojęcia musimy się zgodzić na jego wieloznaczność, przyjąć i zaakceptować jego okazjonalne znaczenie czyli występowanie pojęcia nauka tylko w stosowanym kontekście. Termin nauka przybiera więc sens dydaktyczny - kiedy oznacza czynności nauczania lub uczenia się. W tym znaczeniu mówimy o nauce szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym. Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wówczas pod tym pojęciem kryje się dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoły wyższej lub instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnictwa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysłu, historia, budownictwo lądowe, cybernetyka - to przykłady z niesłychanie bogatej listy dyscyplin naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych całego świata. Obok tych potocznych znaczeń pojęcia nauki pojawia się, ono także w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojęcie nauki w znaczeniu treściowym. Przez naukę rozumiemy wówczas kompletny system uzasadnionych twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości (przyrodniczej, społecznej, technicznej), o sposobach jej poznawania i użytecznego przekształcania. Mówiąc prościej jest to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach między nimi, genezie i rządzących nim i prawidłowościach. W takim znaczeniu możemy rozumieć np. pedagogikę, psychologię, geologię, chemię, astronomię. Kolejny przykład teoretycznego znaczenia pojęcia nauki spotykamy wówczas gdy używamy go w sensie historycznosocjologicznym. Jest to wówczas dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się wyspecjalizowanej działalności poznawczej, uprawianej przez uczonych, jako odrębną grupę społeczną, wytwory tej działalności w postaci systemów wiedzy o rzeczywistości regulujących ludzkie działanie i wytwarzanie, narzędzia i środki tej działalności tzn. aparaturę, warsztaty badawcze, źródła, czasopisma, instytucje społeczne powołane do uprawiania nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wyników poznania i wdrażania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens pojęcia nauka. Zawiera zarówno elementy ludzkiej aktywności, swoistą formę świadomości społecznej oraz zespół instytucji funkcjonujących w określonych warunkach historycznych ( por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966). Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojęcia nauki, kiedy używamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wówczas ogół czynności składających się na działalność badawczą prowadzącą do tworzenia i rozwijania nauki w sensie treściowym zgodnie z metodami mającymi zapewnić obiektywne, zasadne i uporządkowane poznanie danej dziedziny rzeczywistości. To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczególnie bliskie i użyteczne. Łatwo jednak zauważyć, że powyższe definicje operują zakresem treści i desygnatów nie wykluczających się lecz najczęściej wobec siebie

komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka zawierają w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego. Dlatego najważniejszym zabiegiem dla takiego rozumienia nauki jest określenie reguł, zasad wedle jakich taki proces przebiega a treść zostaje utrwalona. 1.2. Cechy i zasady poznania naukowego W procesie poznania naukowego można wyróżnić dwa zespoły faktów. Jeden zespół to zabiegi instrumentalne, drugi zaś to dyspozycje psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska muszą być regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty były rzetelne i adekwatne. W tym celu zostały sformułowane ogólne cechy i zasady poznania naukowego na tyle ogólne aby mogły być uznane za niezawodne dla różnych obszarów ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, humanistycznej czy technicznej. Składają się na nie:2 a) postępowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny dobór, układ i metodologiczną poprawność czynności i zabiegów gromadzenia wiedzy. b) język pozwalający na ścisłe i jednoznaczne formułowanie słowne wyników poznania, zapewniający ich powszechne rozumienie, pozytywną lub negatywną sprawdzalność oraz możliwość porównania z istniejącymi teoriami na dany temat. c) twierdzenia mogą tylko wówczas być uznane za naukowe jeśli mają dostateczne uzasadnienie, pozwalające je przyjąć jako pewne lub odznaczają się wysokim stopniem prawdopodobieństwa. d) wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania danej nauki i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system twierdzeń naukowych. e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa ustawicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń naukowych. f) twórczy charakter rezultatów poznania oraz możliwość ich praktycznego wdrażania ( por. Stanisław Kamiński Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961). Rezultatem takiej postawy i takich zabiegów są przede wszystkim prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbędne rzeczy na innym miejscu. Tu natomiast chcę uzupełnić powyższy model teoretyczny poznania naukowego zespołem dyrektyw praktycznych o aforystycznej postaci, które spotyka się w podręcznikach metodologicznych różnych autorów. Badania i badacza winny znamionować następujące cechy: a) intelektualna dociekliwość i sztuka wyszukiwania owocnych tematów. Beveridge nazywa to „węchem" problemowym. E.B. Wilson dodaje, że sławę o nauce zyskuje się nie dzięki zręczności w rozwiązywaniu zagadnień lecz umiejętności ich wybierania. Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada iż w osiągnięciach artystycznych i naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Historia wynalazków i od kryć naukowych wielokrotnie potwierdziła te prawdy. Przypomnijmy choćby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawitacji czy wreszcie anegdotyczną historię prawa Archimedesa. b) śmiałość i inwencyjność myślenia. Regułę tę najdobitniej wyraził i dowiódł własnym przykładem Albert Einstein „nie dokonuje wielkich odkryć - kto nie bada niemożliwości" - rzekł ów uczony i stworzył swą teorię względności na swe czasy niemożliwą. W humanistyce również jesteśmy uwikłani i ograniczeni tysiącami schematów i rzekomych ostatecznych rozstrzygnięć. Nic bardziej szkodliwego niż w nie wierzyć. Dlatego tak ważna jest następna cecha. c) krytycyzm i ostrożność. Ojciec nowoczesnej metodologii Kartezjusz taką zostawił przestrogę: nie należy przyjmować żadnych sądów prócz tych, których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna, że nie można w nie wątpić. Jest to na tyle ważne zasada, że pojawia się u różnych badaczy w różnych postaciach. M. Bunge powiada, że w nauce wątpienie jest twórcze a nie paraliżujące. A jeszcze inny uczony R. Morton uważa iż „nauka czyni ze sceptycyzmu cnotę". d) systematyczność, ścisłość i precyzja - to cechy, którym szczególnie dużo uwagi poświęcił Tadeusz Kotarbiński. Większości reguł dobrej roboty towarzyszą powyższe zalecenia bądź to w charakterze idei przewodnich bądź w charakterze idei wspomagających. „Jasność myśli i oszczędność słów" - to atrybut sformułowań naukowych w opinii T. Kotarbińskiego. e) wszechstronność i bezstronność odnoszą się do wszechstronnego analizowania przedmiotu badań i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków. Badaczowi nie wolno dyskwalifikować w procesie badawczym ani metody, ani przesłanki, ani wyniku tylko z tego powodu, że nie jest zgodna z regułami metodologicznymi określonej szkoły lub przeczy uznanym prawom lub podważa uznane zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali intuicjonizm jako nienaukową doktrynę epistemologiczną. Spotyka ich zresztą pełna wzajemność ze strony fenomenologów. Do naukowych anegdot należy słynne powiedzenie Hegla - „jeśli przyroda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". f) rozległa wiedza o przedmiocie badań - to postulat paradoksalny. Żąda bowiem od nas abyśmy znali to co chcemy poznać. Al e to tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń treściowych. E.B. Wilson może z przesadą powiada, że sześć godzin spędzonych w bibliotece może oszczędzić sześciu miesięcy pracy w laboratorium. Zabieg czytania i poznania uprzednich dokonań ratuje nas często przed wyważaniem otwartych drzwi - czyli spełnia bardzo ważny postulat prakseologiczny. Pozwala także spełnić inną ważną

przecież subiektywnej. Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej. Mają o n e po s t a ć z d a ń a na l i t yc z n yc h . takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy a są nimi prawa nauki i prawidłowości. budowane są na przesłankach mających charakter zdań spostrzeżeniowych czyli na doświadczeniu. Są to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistości.wątpliwość. Such. Postawmy więc najpierw pytanie o cele poznania naukowego. Z drugiej strony ograniczenie się do badania opinii dzieci. wykształcenia wychowawców i innych elementów materialnych niekoniecznie da nam obraz wartości wychowawczej pobytu dziecka na obozie. lub li A jest większe od B to B jest mniejsze od A".bo to jest warunkiem oryginalności bez której nie ma postępu ani w nauce ani w sztuce. że pozycja nauk humanistycznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest wyraźnie upośledzona. To główne schematy podstaw badawczych i reguły naukowego postępowania. Owoce poznania naukowego Pełna i prawdziwa odpowiedź na pytanie o efekty poznania naukowego nie jest łatwa. Muszą być jednak spełnione następujące warunki: a) układ. Przykładem takiego prawa są prawa dynamiki. jak jest" czy „dlaczego tak jest". W humanistyce trudno znaleźć przykłady takich praw. 1972). Temu sprzyja lektura. Jedną z podstawowych funkcji praw naukowych jest możliwość przegania kształtu przyszłości w dowolnym punkcie czasowym. maksymalnie prostej. sił i kłopotów czekających nas w rzeczywistym procesie badawczym.3. ich ocen i sądów może być całkowicie mylące. Czy w badaniach powinniśmy szukać odpowiedzi na pytanie . 1. c) cechy układu i jego elementów znane. prawo ciążenia i inne prawa nauk przyrodniczych. procesu dydaktycznego. Prawa nauki Prawa n a u k i są to n a l e ż y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e sprawdzone twierdzenia n a u k i m a j ą c e postać zdań ogóln y c h l u b w p r z y b l i ż e n i u o g ó l n yc h . pedagogice. b) ilość czynników znana i określona. Spójrzmy jednak jak różnie funkcjonować będzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia astronomicznego. Nie chcę rozstrzygać tych wątpliwości. zdanie: je ciało jest rozciągłe" (przykład Kanta.2. do którego odnosi się prawo musi być względnie izolowany. Postacią takiego prawa jest takie np. Niekiedy na użytek społecznych mówi się o prawach historycznych. prawa formalne. Opis świata nie jest przecież tożsamy z jego wyjaśnieniem. Należy w tym miejscu rzec bez ogródek. To co wyżej zebrałem niech raczej pełni rolę pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy niż gorsetu krępującego ruchy i usztywniającego postawę. tzn.3.regułę dobrej roboty sformułowaną przez T. tautologii logicznych uzasadnionych nie d r o g ą d o ś w i a d c z e n i a l e c z w d r o d z e samego r o z u m o w a n i a l u b immanentnej st rukt ur y. interpretacji. Badanie faktów nakłada na nas konieczność ich oceny. Pragnąłem wskazać tylko na ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze. Polega to na towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk. Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane także niekiedy sprawozdawczymi) i stwierdzają istnienie prawidłowości. fakty przysługiwania pewnych cech bądź fakty zachodzenia określonych relacji z określoną częstotliwością.to pytanie czy powinniśmy badać fakty czy sądy o faktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartości teorii. Oba rodzaje praw mają charakter praw empirycznych. o maksymalnej zawartości informacji (J. Cele badań naukowych Pierwsza wątpliwość jaka rodzi się w teoretycznych rozważaniach o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczególnie w pedagogice . historii) VU formalne. których zasięg czasoprzestrzenny jest ograniczony „kondycjonalnie". l. Badacz musi posiadać margines swobody i samodzielności . 1. twórcy tego terminu). 1. Jakże inną bowiem ocenę sformułuje dziecko wiejskie będące po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta. W treści tego pozornego paradoksu zawiera się zalecenie myślowego wykonania zamierzonego zadania dla poznania środków. Bardzo trudno o prawa uniwersalne. Nie wyczerpują całej wiedzy o sztuce badań naukowych. Odmienną postacią praw naukowych przeciwstawną prawom empirycznym są tzw. Częściej jeszcze i może słuszniej jest przyjąć za logikami (Popper. Kotarbińskiego w następującym paradoksie: „cokolwiek czynisz . Nie istnieją w naukach społecznych (socjologii. maksymalnie pewnej. organizacji dnia. maksymalnie ogólnej. Pojawia się także inne pytanie .1. Ajdukiewicz i innymi) na użytek wiedzy społecznej termin: generalizacja historyczna. Nie ma takiej konieczności.staraj się nie czynić tego po raz pierwszy".3. jak kolonie letnie dla dzieci. Pierwsze z nich zwą się prawami ogólnymi i oznaczają stały bezwyjątkowy związek pewnych zjawisk. reakcji chemicznej. które w ubiegłym roku bawiło z rodzicami nad morzem Czarnym. Weźmy pod uwagę tak prosty przykład. spadania liścia z drzewa. innymi narzędziami poznawane. Poznanie bowiem spełnia zarówno pewne funkcje indywidualno-psychologiczne jak i określoną rolę społeczną. Jest to zdanie orzekające jakąś . Poznanie stawki żywieniowej. czyli zdaniach ogólnych. Poznawanie sądów o faktach zasłania ich naturę oraz rządzące nimi prawidłowości.

1. matrycowe powielanie losów pokoleniowych (R. Lublin 1970. c) determinizm metodologiczny -jest regułą racjonalnego naukowego myślenia nakazującą rozpatrywać badane zjawisko we wszystkich jego zależnościach i szukać dla jego wyjaśnienia takiego zespołu warunków. 179). która może lecz nie musi wystąpić.3. polegają na tym. Pomijając niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty ogólnego i generalizacji historycznej oraz różnic między nimi – chcę tylko uświadomić czytelnikowi ich użytkowe znaczenie. Tak przedstawia się drugi zespół efektów poznania naukowego. Omijając filozoficzne spory toczone wokół treści i znaczeń tego pojęcia należy z naciskiem podkreślić doniosłe znaczenie instruktywne i instrumentalne założeń determinizmu teoriopoznawczego i metodologicznego. Od prawa wymaga się aby pozwalało wnioskować „na podst awi e p r z yp a d k ó w z n a n yc h o p r z y p a d k a c h n i e z n a n yc h " oraz aby pozwalało wnioskować „z prz ypadkó w przeszłych o przypadkach przyszł ych ". z których zaistnieniem jego wystąpienia jest prawidłowo związane. Ich rola sprowadza się do uznania na ich podstawie określonej prawidłowości. Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadziło w historii ludzkich działań do dramatycznych nieporozumień.3.błędne wnioskowanie o przyczynie i skutku wyprowadzone ze zwykłego następstwa w czasie. prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie.jest tezą dotyczącą ustroju samej rzeczywistości. Inaczej ma się w przypadku generalizacji historycznej. c) prawidłowości funkcjonalne istnieją wówczas gdy określonym zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska związanego z nim organicznie lub czasowoprzestrzennie. mówimy o „środowiskowej determinacji niedostosowania społecznego". Każdy doświadczony pedagog wie jak krucha jest wartość owej generalizacji i w każdej chwili mogą pojawić się przypadki podważające jej uniwersalność i zmieniające wartość poznawczą twierdzenia. zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp. procesów i rozwoju. a więc wskutek tego) . nadmierna podaż towaru powoduje obniżkę cen. Ze względu na rodzaj związków wyróżniamy następujące rodzaje prawidłowości: a) prawidłowości przyczynowe . Świadectwem jest chociażby maksyma „post hoc ergo propter hoc" (po tym.prawidłowość zbudowane na zasadzie wyczerpującego wyliczenia zamkniętej (choć nie zawsze) klasy przypadków. Np. Dlatego też dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne będzie krótkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim są prawidłowości nauki. Wśród zjawisk społecznych przykładem takiego typu prawidłowości mogłyby być środowiskowe uwarunkowania socjalizacji. Prawidłowość nauki Prawidłowością naz yw am y obiektywne. s. że po każdym zdarzeniu wcześniejszym (przyczynie) stale i koniecznie następuje zdarzenie późniejsze (skutek). Łatwiej też w połączeniu z treścią terminu determinizm zrozumieć klasyfikację rodzajów prawidłowości naukowych. tzw. Szukając bardziej obrazowego określenia teorii naukowej można nazwać ni ą system zdań powiązanych ze sobą logicznie i rzeczowo oraz spełniających pewne kryteria pragmatyczne (Stanisław Kamiński . b) determinizm teoriopoznawczy . W rodzinie alkoholicznej występuje ubóstwo. hipotez ogólnych. Np. Jeśli zachowane zostaną określone reguły logicznego rozumowania wnioskowanie takie powinno być niezawodne. Prawidłowości jako element teorii poznania są ściśle spokrewnione z filozoficznymi tezami determinizmu. 1. b) prawidłowości strukturalne.jest poglądem mówiącym o możliwości przewidywania i odtwarzania biegu zdarzeń na podstawie warunków w jakich one zachodzą. Spośród licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy tu tylko konieczne warunki jej naukowości. niepowodzenia dydaktyczne. że dwa zdarzenia lub więcej zdarzeń stale występują łącznie tworząc określone jednolite struktury. zanieczyszczenie rzeki powoduje jej biologiczne obumieranie. Jedno z potocznych określeń determinizmu utożsamia go z twierdzeniem iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom.4. zwane inaczej prawidłowością współistnienia. Zatem teoria naukowa musi być: a) uporządkowana . Rozwijając takie rozumowanie determinizmu wyróżnia się 3 jego wersje: a) determinizm ontologiczny . obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny. Cechuje je otwartość ontologiczna i otwartość epistemologiczna czyli w każdym akcie poznania mogą pojawić się zdarzenia. wyższe kwalifikacje nauczycieli danej szkoły powodują. Są narzędziem poznania a nie kryterium prawdy. Leing) i inne. że proporcjonalnie większa liczba dzieci dostaje się do szkół wyższego szczebla. Teoria naukowa Suma praw naukowych. stale powtarz aj ąc e się z w i ą z k i l u b relacje cech i zdarz eń z achodz ąc yc h w rzecz ywi st oś ci .zakładają. Obok praw nauki i prawidłowości naukowych trzecim owocem procesu poznania jest sama nauka.3. przypadki potwierdzające lub korygujące czasoprzestrzenny zasięg prawdziwości twierdzenia. założeniem o przyczynowym charakterze zdarzeń.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk.

Pozwala opanować rzeczywistość. Nietzschego teoria naukowa porządkuje rzeczywistość. Jest to zjawisko. W yj aś ni ani e jest procedurą rozum owania m a j ą c ą na c e l u u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na p y t a n i e d l a c z e g o z d a r z ył o si ę „A". mówiąc krótko obejmować analizę całych epok historycznych. chaotyczna i bogata i jest to jej przyrodzona natura. zrozumieć rzeczywistość. w którym prowadzimy wyjaśnienie. itp. Przykładem. J est r o d z a j e m r o z u m o w a n i a p o l e g a j ą c y m na w yp r o w a d z e n i u u z n a n e g o z góry z d a n i a z i n n y c h z dań j u ż u z n an ych w skończonej liczbie kroków. Zdaniem F. historycznie. Odpowiednio więc zbudowany łańcuch zdań o różnym stopniu ogólności. Wyjaśnienie genetyczne daje obraz przemian.czyli racjonalizować cały obszar ludzkiej aktywności.przesłankami i zdaniem . Jest to na ogół próba odpowiedzenia na pytanie „dlaczego zaszło zdarzenie A" lub „jak doszło do zdarzenia A". Czy oto jego zdaniem jest opis świata. że w teorii poznania naukowego pojawia się sofizmatyczne poniekąd pytanie o cel poznania naukowego. okupanta) itp. rozumieć. wyjaśnia rodzaj i nasilenie czynników powodujących zmiany w badanym przez nas obiekcie. Prawdopodobieństwo trafnego wyjaśnienia jest tym większe im więcej zdań (przesłanek. Podobnie w temacie „unowocześnienie procesu dydaktycznego" . przewidywać i działać .1. czy jego wyjaśnienie. j a k a j e s t p r z y c z y n a „B". Wśród wymienionych warunków naukowości występują zarówno dyrektywy logiczne jak również wymogi pragmatyczne. Taki rodzaj wyjaśnienia spotykamy w pedagogice głównie w badaniach historycznych ale nie wyłącznie. „jaka jest przyczyna stanu A". d) napięcia i stresy społeczne.jest chyba doskonałym przykładem tego typu wyjaśnienia. „Przeobrażenie funkcji i struktury rodziny" . praw statystycznych lub generalizacji historycznych. zjawisko. w jakich dochodzi do przekształceń zjawiska. który może być poddany operacji wyjaśniania jest zdanie „społeczeństwo polskie w nadmiarze pije alkohol". jej pochodzenie. Teoria naukowa oprócz instrumentalno-metodologicznych funkcji pełni określone i ważne funkcje psychologiczne i kulturowe. Nade wszystko zaś rozdzielanie tych dwu zabiegów poznawczych w humanistyce jest szkodliwe. jakim podlega proces. Podobnych przyczyn możemy wymienić wiele. Może. Możemy więc wymienić a) uwarunkowania historyczne. Warunkiem poprawnego wyjaśnienia (zwanego też tłumaczeniem) jest posługiwanie się prawdziwymi przesłankami. 1. budowę.spotkamy się z wyjaśnieniem typu genetycznego. co s p o w o d u j e „C". e) celowe działanie instytucjonalne (np. operuje logicznie nieścisłą konotacją nazw zbiorowych. porządkujący zabieg w procesie badawczym pojawi się nam w końcowych partiach podręcznika. Jest to zresztą zdaniem Nietzschego błąd ludzkiego poznania bo rzeczywistość jest zmienna. Wreszcie wyjaśnienie „powstania i zadań placówek wychowania pozaszkolnego" musi posiłkować się interpretacja genetyczna. fazy procesu. Wyjaśnienia genetyczne Najpospolitszym rodzajem wyjaśnienia naukowego jest wyjaśnienie genetyczne. zasady rozwoju. które z góry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe). Czy można sobie wyobrazić postawienie prawidłowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? Opis jako techniczny. Obecnie natomiast pragnę scharakteryzować pojęcie i treść wyjaśnienia jako pewnego rodzaju sztuki poznawania i objaśniania rzeczywistości. Główną rolą teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognostyczna. przekształcenia może dzielić duża różnica czasu. a staramy się go tylko wytłumaczyć. respektowanie reguł obowiązujących w danym języku. ukazuje okoliczności. Pozwala weryfikować.4. Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwiniętej .b) niesprzeczna wewnętrznie (koherentna) c) obiektywna (dowiedziona empirycznie) d) intersubiektywnie komunikowalna (informatywna) e) weryfikowana (twórcza). instytucja w ciągu jakiegoś czasu. upraszcza ją i utrwala jej obraz. poszczególne zdarzenia. kroków wyjaśniających) ma postać praw ogólnych.4. c) brak konkurencyjnych sposobów spędzenia czasu. oraz tym większe im częściej między zdaniami .wnioskiem zachodzi stosunek wynikania logicznego. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje Wspomniałem już wcześniej. Pozwala człowiekowi poznać świat. pokierować tokiem jej spraw dla celów człowieka. Wyjaśnienie genetyczne dotyczy więc na ogół procesów i zjawisk dość znacznie rozciągniętych w czasie. inne są prawdziwe tylko hipotetycznie. Część jest prawdziwa statystycznie. część jest prawdziwa na zasadzie „zgody powszechnej". 1. b) utrwalony wzorzec kulturowy. wyjaśnienie winno być ostatnim członem łańcucha przesłanek powiązanych ze sobą stosunkiem wynikania. któremu początek dają zdania spostrzeżeniowe a kończą prawa ogólne musi być poddany określonym manipulacjom metodologicznym aby pełnić określone utylitarne funkcje. idąca w lata i ich wielokrotności. zależności genetycznej lub celowościowej. czy odpowiedź na pytanie „jak jest" czy raczej na pytanie „dlaczego tak jest"? Nazwałem tak postawione pytanie sofizmatycznym — bo zawiera ono w sobie nieostre rozumienie terminów.

1. którym owe fakty lub zdarzenia „służą". Np. Szukamy zatem dla wyjaśnienia faktów. Inny też jest rozmiar czasowy zachodzących zależności. „po co istnieje instytucja".2. Trudniej szukać przykładów w rzeczywistości społecznej z racji niejednoznacznego charakteru zależności i wielokierunkowych łańcuchów zależności. W wyjaśnieniach funkcjonalnych dystans czasowy między zdarzeniami jest niewielki. Tak więc częstym sposobem wyjaśniania. „jak zjawisko A wpływa na zjawisko B". przedszkola. Przy założeniu istnienia zależności funkcjonalnych odrzucamy pojęcie przyczyny. nie pytamy „dlaczego". internaty i inne). szczególnie w naukach przyrodniczych jest wyjaśnienie teleologiczne (celowościowe).to taki schemat rozumienia prawidłowości nie jest konieczny w sensie poznawczym. która tłoczy wodę do zbiornika.udowodnieniu.to wyłowienie z materii historycznej zdarzeń. 1. jakości i wszelkich cech „samego" obiektu badań. że zjawiska nie wywołują się wzajemnie. instytucji lub zdarzeń okoliczności „przyszłych". które były „przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej. które sposobne są do teleologicznej interpretacji. a więc wskutek tego). reakcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp. W wyjaśnieniach genetycznych dystans czasowy między zdarzeniami może być znaczny. Wypływ wody powoduje włączenie pompy. Powstaje jednak wątpliwość czy cel jakiegoś działania nie jest tożsamy ze skutkiem tego działania? Jeśli tak jest istotnie w sensie ontologicznym . urlopy wychowawcze. lecz tylko wpływają wzajemnie na swoje zmiany.4. Jeden to śledzenie kształtu. Podobnie można snuć wnioski o zależności między zatrudnieniem kobiet a przestępczością nieletnich. warunków. Oto obyczajowość grupy pierwotnej wydaje nam się niekiedy całkowicie irracjonalna.4. Równocześnie można wyprowadzić wiele innych zależności funkcjonalnych z tego samego zjawiska. badania z uwzględnieniem grup kontrolnych lub badania grup zróżnicowanych i obserwacja nasilania badanej zmiennej .to najprostsze zabiegi empiryczne i statystyczne pozwalające wnioskować o funkcjonalnym rodzaju zależności. Strukturę jakiejś instytucji można zrozumieć lub uzasadnić po zorientowaniu się w celach tej instytucji. oraz co bardzo ważne . Występuje więc tutaj szczególna sytuacja sprzężeń wielokierunkowych.to sprawa pewnych procedur badawczych i zabiegów statystycznych. „po co zaszło zdarzenie A".3. Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie „jak". Woda podnosząc swój poziom wyłącza silnik i pompa przestaje tłoczyć wodę. Znana reguła pragmatyczna „post hoc ergo propter hoc" (po tym. że taka zależność na pewno istnieje lub jej istnienie posiada wysoki stopień prawdopodobieństwa. choć logicznie błędna jest dość powszechną regułą rozumowania i wyjaśniania. faktów. często mogą zachodzić równocześnie. W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk. Powstają więc inicjatywy i formy pomocy dla matek wychowujących dzieci (zasiłki rodzinne. Pogląd o funkcjonalnym rodzaju zależności bierze się z przeświadczenia. W procesie rozumowania odwracamy kolejność następstwa zdarzeń i rację wyjaśniamy.w czasie analizy jest zachowanie tożsamości badanego obiektu badań. lub „co jest przyczyną zjawiska A". Znanym powszechnie przykładem może być działanie domowego hydroforu. Nie wyczerpują one jednak różnych możliwości interpretacji zależnościowej między zdarzeniami lub zjawiskami. zjawiska lub procesu. zaburzeniami funkcji rodzinnych. Praca zawodowa utrudnia opiekę i wychowanie dzieci. Wyjaśnienie funkcjonalne Poprzedni sposób wyjaśniania zjawisk fizycznych a także społecznych jest bardzo rozpowszechniony z racji swej „oczywistości". jakie realizuje lub jakie jej postawiono. czyli instytucji. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne Omówione wyżej typy wyjaśnień naukowych najpowszechniej spotyka się w empirycznych badaniach społecznych. Oto zwiększone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie się placówek i instytucji wychowania pozaszkolnego (żłobki. Pytaniem pomocniczym przy próbie interpretacji Ideologicznej jest „po co". tłumaczymy przez następstwo. Także ich powstanie tłumaczone być może zamierzonym wywołaniem przez istniejący lub dopiero przyszły cel. Zmiana zjawiska A wpływa na zmianę zjawiska B a ta zmiana powoduje zmianę zjawiska A. to zaś otwiera nowy rynek pracy znowu głównie dla kobiet. Zasada wyjaśniania celowościowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie. poziomem materialnym rodziny a aspiracjami oświatowymi dzieci . Kwestia dowodu funkcjonalnej zależności między zatrudnieniem ko-biet-matek a niedostosowaniem społecznym lub np. Rola badacza polega na selekcji i wyodrębnieniu zasadniczych zjawisk reagujących funkcjonalnie względem siebie. A czy czułość matki i sankcjonowana kulturowa surowość ojca nie znajduje teleologicznego wyjaśnienia? Bo przecież ani genetycznie ani funkcjonalnie nie można ich wyjaśnić. Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i często stosowany sposób wyjaśniania nazywa się wyjaśnieniem funkcjonalnym. świetlice. Rozumowanie nasze obejmuje dwa wątki tematyczne. Drugi nurt penetracji i rozważań . przyczynowej roli w przemianach „w stawaniu" się przedmiotu naszych badań. Dopiero poznanie celów jakim służy wyjaśnia jej istotę i sens. praca chałupnicza i inne) te zaś powodują zmniejszenie zatrudnienia kobiet. ze skutku . nigdy nie występują równocześnie.

Wyjaśnienie logiczne Wreszcie należy wymienić szczególnie ważny typ wyjaśniania naukowego . Krajewski . Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel. Warszawa 1967. Lublin 1970 r. Posiada . Czasem także dobór odpowiedniego typu wyjaśnienia . że wszystkie inne rodzaje wyjaśnienia oparte są o określone prawidła wnioskowania logicznego.to prawa logiczne. Jeżeli każde S jest P i K jest S to K jest P.który nasuwa najbardziej płodny sposób rozstrzygnięcia. E. Ponadto w pewnych okolicznościach i przypadkach określany typ wyjaśnienia może okazać się całkowicie chybiony w innych zaś jest bardzo użyteczny. 2. Weźmy praktyczny przykład z podręcznika logiki: niektórzy uczniowie klasy są laureatami olimpiady matematycznej wszyscy uczniowie klasy są członkami ZHP. Izydora Dąmbska . Podobnie jak w wielu innych sytuacjach procesu badawczego . 1. myślowego wypróbowania najbardziej właściwego sposobu interpretacji. Warszawa 1960. Każda zależność.O przyczynowości. Warszawa 1985.to kwestia jakby intuicji.4. fakt. Wyjaśnienia logiczne to właśnie rozumowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania.wnioskujemy o przyczynach. że w większości przypadków szczególnie w humanistyce nie wystarcza jeden typ wyjaśnienia.O uniwersalności praw nauki. Warszawa 1982.S.wyjaśnienie naukowe nosi indywidualne piętno swego wykonawcy. zniknięciem książki ze stołu zabraniem przez osobę skoro przed wejściem tejże książka na stole leżała a po wyjściu znikła.wyjaśnienie logiczne. Inne: Bunge M. Należy tu przyznać.Pojęcia i metody współczesnej humanistyki.pomocą kogoś bliskiego. stosując badania powtarzalne i inne procedury oparte o takie umowne przeświadczenia. Jevons . PWN. Ilość sytuacji związków. przedmiot i procedurę Klasyfikacja zastosowana do rodzajów badań będzie obarczona formalnymi i pozaformalnymi błędami. To mała cząstka prac poświęconych teorii i klasyfikacji nauki. Prawdziwość i skuteczność wyjaśnienia to nade wszystko efekt wnikliwej postawy poznawczej. Such . zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejścia.Metodologia badań społecznych. każdy przypadek badań nosi indywidualne piętno.Zasady nauki. Praktycznie niektóre wykazują podobieństwa i dlatego traktujemy je jako takie same. Należy także dodać. Praca ta zawiera bardzo obszerną bibliografię prac z teorii nauki. Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie fragmenty.O narzędziach i przedmiotach poznania. zmysłu poznawczego .1. Najbardziej znane przykłady . W logice taka procedura wyjaśnienia nazywa się wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy się pełnym prawem naukowego obywatelstwa. że badania naukowe są rodzajem twórczości. Logiczny sposób wyjaśniania zastosuje nauczyciel tłumacząc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki przez pojedynczych uczniów . Wspomniałem już. a B jest większy od C.Prawa nauki.4. od przedmiotu. Nagel . Warszawa 1970.Struktura nauki. Często należy je łączyć dla uzyskania pełniejszego obrazu istniejących zależności. ROZDZIAŁ II Terminy i pojęcia badań pedagogicznych „Aby dobrze znać rzeczy trzeba znać ich szczegóły" La Rochefoucauld Próba klasyfikacji badań jest zamiarem ryzykownym. . zatem niektórzy członkowie ZHP są laureatami olimpiady matematycznej. inne mniej owocne. Jest jednak pewien schemat rozumowania. Warszawa 1972. Wrocław 1977. jakby sztuki. proces są niepowtarzalne. organizację. Są więc w istocie niepowtarzalne. J. od organizacji i wielu jeszcze okoliczności. Jedne z omawianych tu typów wnioskowania są bardziej. zależności jest nieskończona. Prawdziwość tych schematów gwarantowana jest samą ich wewnętrzną budową. lub zależność między ich częściami nosi znamiona oczywistości. Teoretycznie każde zdarzenie. który przy pewnych warunkach gwarantuje niezawodność wniosków. albo jeżeli A jest większy od B.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Warszawa 1968. W. to A jest większy od C. Literatura zalecana: Godnym zalecenia źródłem pogłębienia wiedzy o omówionych w rozdziale problemach są następujące książki: Stanisław Kamiński . Tadeusz Pawłowski . Zależy ono od badającego. Stefan Nowak. sylogizmy i schematy zdaniowe. W.

Najpowszechniejsze badania . D. K. Ich przebieg jest zaprogramowany i ściśle kontrolowany. Pietera z lat 50. Coraz powszechniej uruchamiane są ogromne zespoły badawcze. Znamy objawy. Pisarski. prawa rozwoju i przemian badanej rzeczywistości. Efekty badań terenowych zarówno w obcej jak i polskiej tradycji socjologicznej i pedagogicznej były bardzo owocne i do dziś stanowią przykłady modelowych rozwiązań badawczych. Zawistowicz-Adamską. Coraz więcej badań organizowanych jest przez rozproszone zespoły. T. Mysłakowskiego z lat 30.jednak istotne walory porządkujące i wyjaśniające. Z punktu widzenia celu badań wyróżniamy w pedagogice a) badania teoretyczne b) badania weryfikacyjne c) badania diagnostyczne Nazwy badań w zasadzie określają ich charakter. J. kiedy to zespół ludzi obejmował badaniami pewien teren. Takie badanie stosujemy szukając wad i zalet „tradycyjnego" i „nowoczesnego" modelu rodziny i stosunków wewnątrz rodziny. I. rozproszone po różnych instytucjach. wiemy co chcemy wyjaśnić. Inny sposób podziału badań przyjmiemy stosując kryterium organizowania ich przebiegu. skutków działania jakiegoś układu. że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne. właściwości zdarzeń i procesów. W badaniach diagnostycznych znamy efekt „czegoś".to wszelkie poznanie zmierzające do gromadzenia wiedzy teoretycznej. Wychowanie w środowisku małomiasteczkowym. Bujaka. środowisko. Dudę-Dziewierz oraz zespoły opracowujące jakieś tematy wspólne. M. Szukamy odpowiedzi na pytanie „dlaczego". generalizacje. Kieruje takimi badaniami sztab ludzi. W każdym badaniu empirycznym kryje się cząstka owego teoretycznego poznania. Wywodzą się z tradycyjnej szkoły badań socjologicznych. indywidualny badacz należy do rzadkości. jako że i tutaj nie ma pełnej jasności. skutek . Każde jednostkowe badanie dostarcza drobnego elementu budującego teorię danej dyscypliny. Ranga uogólnień zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka. Dlaczego? co jest tego przyczyną? Jakie warunki powodują drugoroczność wśród uczniów określonej szkoły? Co sprawia. Ich osobliwość . i najświeższe pedagogów toruńskich we wsi Ciche Górne. Odznaczają się takie badania wysokim stopniem jednolitości warsztatowej. Kursa. Wypada tu wymienić F. Znane u nas pod nazwą tematów węzłowych. źródeł. Grellerówna. Badania teoretyczne . Badacz zakłada więc. Odmienne w swych założeniach organizacyjnych są badania terenowe. Badania pedagogiczne może w większym stopniu niż gdzie indziej określane są przez cele jakim służą. S. Dotychczasowa praktyka nie potwierdziła walorów takich badań zespołowych. ich kierunku lub nasilenia. Częstą praktyką jest powtórzenie badań w celu obserwacji zmian. II. Warszawa-Lwów 1934. często ściśle określony zasięg terenowy. Suma tych zespołów oraz problemów. Badania powtarzalne (panelowe) . Badania weryfikacyjne . Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. np. Można zatem wyróżnić z tych względów: a) badania zespołowe b) badania terenowe c) badania powtarzalne (panelowe) Samotny. o wyspecjalizowanych zadaniach i komplementarnych obszarach badawczych.poszukujemy przyczyn. Szukaliśmy odpowiedzi na pytanie „jak". Aż prosiły się o takie badanie bardzo kontrowersyjne ongiś praktyki robotnicze dla studentów.możemy uznać. Służą badaniom zmian jakiejś cechy pod wpływem celowo wprowadzonego czynnika do badanego układu lub pod wpływem naturalnego upływu czasu i naturalnych okoliczności. Wszystkie te badania wymagają specjalnych zabiegów organizacyjnych dla zachowania ich rzetelności. Zespół badawczy jest starannie dobierany i specjalnie przygotowywany do badań. Z.to właśnie ów podział problemów badawczych między zespoły. że na studia wyższe idzie coraz mniej młodzieży wiejskiej? W badaniach weryfikacyjnych znany był nam tylko przedmiot badań. wszechstronnych. „co jest przyczyną zdarzenia”. Wzrasta liczba młodzieży narkotyzującej się. Posługuje się najczęściej wystandaryzowanymi narzędziami badań.to szczególny rodzaj badań oparty o kilka teoretycznych założeń i dość żmudne zabiegi organizacyjne. lub badań resortowych pochłonęły wiele środków bez widocznych efektów poznawczych a nade wszystko praktycznych. Byłoby rzeczą bardzo interesującą przeanalizować warsztat i efekt badań w tak różnym czasie jak badania Le Playa z drugiej połowy XIX w. z góry wyznaczony ze względu na jakieś jego cechy. jakie rozstrzygają daje wrażenie badań kompleksowych.to próba sprawdzenia skutków zastosowanych rozwiązań. Mówiąc bardziej ogólnie . Mysłakowskiego..to badania mające na celu diagnozę określonego stanu rzeczy lub zdarzenia. Nie znaliśmy jego skutków i przebiegu. coraz częściej jednotematyczne badania prowadzone są na wielkich obszarach kraju lub nawet w różnych krajach świata. Takie właśnie badania były źródłem socjograficznych opracowań socjologów i pedagogów. to także poszukiwanie cech. pozwalającej budować uogólnienia. okoliczności i uwarunkowań. że badany układ lub . Badania terenowe mają mniejszy. Z.

rozstrzygają problemy zawierające co najmniej dwie zmienne. zabiegi statystyczne. Przykładem takich badań może być skład socjalny studentów. że badane zdarzenie lub układ są względnie izolowane. Kolejnym kryterium podziału badań jest przedmiot naukowego poznania. skale. Wrażenie takie jest uzasadnione poniekąd. które dają fotografię. IV. To najczęściej badanie. Po wtóre zakłada. Przy badaniu zjawisk rozproszonych często na wielkich obszarach i zbiorowościach znowu musimy się uciec do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. którego owocem jest opis sprawozdawczy. których wyjaśnienie może być jednoznaczne. W badaniach zbiorowości dominują techniki kwestionariuszowe. ale bez odrębnych badań mogą to być tylko domniemania nieuprawnione empirycznie. Ajdukiewicz egzamplifikując ich gramatyczny charakter podkreślał jednoznaczność pierwszych i wieloznaczność drugich. Każdy przypadek stwarza inne szansę i inne konieczności powszechnym zjawiskiem będzie krzyżowanie się różnych typów badań i reguł postępowania. gdzie dominującym kryterium podziału jest procedura badawcza. tak zresztą jak i wrażenie. Tu dominują sondaże ankietowe. indywidualne zdarzenia. istoty i charakteru procesów wychowawczych. iż w jego typologii odgrywają rolę zarówno czynniki organizacyjne. funkcji efektywności. dają szansę różnorodnych odpowiedzi. To różnego typu sondaże i badania statystyczne zbiorowości. że me może ono być ścisłe. Są jakby „bogatsze" w problematykę i zakres tej problematyki. „Subiektywne i obiektywne przesłanki postawy niechęci nauczycieli do reformy szkolnej". Z tego względu wyróżnić można a) badania instytucji b) badania zbiorowości c) badania zjawisk i procesów Rozróżnienie powyższe zawiera sugestię. że na układ lub zdarzenie oddziaływają w określonym kierunku tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejące. Przenosi innymi słowy na zjawiska społeczne cechy i właściwości fizycznych bądź chemicznych układów doświadczalnych. jak i zróżnicowanie przedmiotowe. opinie nauczycieli o reformie szkolnej. Charakteryzując w ten sposób zróżnicowanie proceduralne badań mam świadomość. Wyróżniamy zatem: a) badania opisowe b) badania wyjaśniające Badania opisowe mają za przedmiot pojedyncze zjawiska. zastosowania trafnych i rzetelnych narzędzi badań. Dominują tu badania źródeł. albo inaczej mówiąc poszczególne rodzaje badań nie mogą korzystać z formalnej właściwości klasyfikacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu Ten obszar działalności intelektualnej człowieka jest bowiem niesłychanie zindywidualizowany. wymagają namysłu i określonego poziomu orientacji w problematyce. Weźmy oto jako przykład badanie placówki wychowawczej. wszelkiego typu testy. często kontro-wersyjnych. Trudności organizacyjne odnoszą się do identyfikacji elementów układu (czasem nawet po latach). Na koniec należy wymienić jeszcze jeden typ klasyfikacji badań. Źródłem tego rozróżnienia jest istnienie w logice 2 rodzajów pytań: tzw. eksperymentalne sposoby wywoływania reakcji. pytań rozstrzygnięć i pytań dopełnień. badania powtarzalne i zespołowe. III. dominujących i uzupełniających. oczywiste. zawierają w sobie wiele niejasności. Badania panelowe choć oparte o kruche zasady empiryczne i posługujące się zawodnymi regułami wnioskowania są niezwykle atrakcyjną formą poznawania genezy i kierunku zdarzeń społecznych. Szczególnie kusząca jest możliwość świadomego kształtowania rozwoju wydarzeń „tworzenia" nowych jakości przez celowe wprowadzanie czynnika eksperymentalnego. zachowania szczególnej staranności i jednolitości podejścia badawczego u kolejnych uczestników badań. Drugie zaczynają się najczęściej od wyrazu „jak" lub podobnie i nie mogą być skwitowane tak definitywną odpowiedzią. „Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania się ilości młodzieży chłopskiej na studiach wyższych". wymagającym dużej znajomości rzeczy. że innych procedur badawczych wymagają badania opisowe i zespołowe. Powyższe sformułowania. jej struktury. zdarzenia. dokumentacji. poszukują przyczyn głównych i wtórnych. Jakby określają naszą niewiedzę. Ścisłość definicyjna klasyfikację taką uczyniłaby nieużytecznym . zmiennymi. zbiorowości. jeśli pominąć niedoskonałości języka autora. oraz 2) problemów dotyczących relacji i związków między zmiennymi czyli pytań o złożone zależności. Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formułowane problemy jest zabiegiem trudnym. „Rola wychowawcza i kształcąca wakacji wobec dzieci szkolnych". także elementu intuicji bądź fantazji. aby w zmiennych warunkach i czasie badały jednak to samo. Wymienione przykłady zostaną sformułowane w tym wypadku inaczej. Intuicja badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiegoś zjawiska. Badania wyjaśniające szukają przede wszystkim związków między cechami. sposób spędzenia wakacji przez dzieci szkolne. Ale w każdym przypadku za okoliczność rozstrzygającą przyjmują kryterium dominujące. rejestracyjne i opisowe sposoby gromadzenia materiałów.pewne zdarzenia są takie same w dwu punktach czasu. zależności między zjawiskami. Te dwa rodzaje pytań dają podstawę do rozróżnienia 2 typów problemów badawczych. Pierwsze zaczynają się od partykuły „czy" i wymagają odpowiedzi „tak" lub „nie". W tych obrazach zawarte są określone sugestie wyjaśniające. 1) problemów dotyczących cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze jakby fakty. Ufa wreszcie. K. Są wielowątkowe bo poszukują różnych możliwości wyjaśnienia. pośrednio metoda badawcza. często tylko hipotetycznie rozstrzygalne.

Po pierwsze może przynieść określone korzyści praktyczne. w którym konieczna jest pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. jeśli chcemy aby był prawidłowy. po wtóre może doprowadzić do ważnych ustaleń naukowo-poznawczych. Formułowanie hipotez Dochodzimy w tym miejscu do momentu.schematem. ale dopiero z treści problemów dowiadujemy się. Formułowanie problemów badawczych. W przypadku zupełnego braku wiadomości pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala na ich szybkie poznanie.1. że francuski uczony G. problemy. Oczywiście skutki te nie wykluczają się wzajemnie. Formułowanie problemów stanowi więc ogromnie ważny etap w koncepcyjnej fazie badań. będącymi w dyspozycji instytucji. przedmiotem badań może być rodzina wiejska. Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny. ad 1) „Jakie są rozmiary dojeżdżania młodzieży do szkół ponadpodstawowych". Problemy a hipotezy 2. obiekcie lub zjawisku. że badać będziemy wpływ rodziny na aspiracje jej młodzieży.. przy celowym braku ścisłości definicyjnych miała ukazać tylko główne obszary penetracji intelektualnej humanistyki' Służyć może uświadomieniu niezwykłego zróżnicowania procesu badawczego w zakres. Możemy zdawać sobie sprawę z istnienia zależności między dwoma zjawiskami. jednak aby można było kierować ich przebiegiem. ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące. zaznaczyć trzeba.2. Do pierwszej należą wiadomości o przedmiocie badań i to wiadomości typu demograficznego.2. 2. polegający na precyzyjnym rozbiciu tematu na pytania. wymagającym poważnego namysłu i pewnego zasobu wiedzy. W naszym przypadku mogłoby to być: zapoznanie się z danymi urzędowymi. Pierwsze wywodzą się z pytań rozstrzygnięć i odpowiedzią na nie jest definitywne i jednoznaczne „tak". potrzebna jest wiedza bardziej szczegółowa o przedmiocie naszych zainteresowań. czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji. jest konieczność zawarcia w nich wszystkich generalnych zależności między zmiennymi. uciec się można do badań wstępnych. . Do drugiej grupy wiadomości zaliczyłbym wiadomości ogólne z zakresu wychowania. Dzięki temu dość ściśle będziemy mieć wyznaczony zakres badanych zjawisk. jakie techniki i narzędzia dobieramy aby je rozwiązać. Drugie wywodzą się z pytań dopełnień i odpowiedzi na nie są złożone. „jest tak i tak" itp. Bechelarde powiada iż „nie ma nauki. oraz b) relacji łączących zmienne. Tak ważny. bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu. „nie". czy problem posiada te dwa istotne walory. Bo choć problemy badawcze określają zakres naszej niewiedzy. oraz znajomość badań i wyników badań podobnych lub zbliżonych zagadnień na innym terenie. Zabieg ten musi jednak spełniać kilka warunków.to ważne atrybuty badacza humanisty i taką postawę wywołać miała zaprezentowana klasyfikacja. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości tym samym określają teren badawczych poszukiwań. elementów socjologii. Problem badawczy.2. 2. to aby zrobić to trafnie trzeba sporo wiedzieć o przedmiocie naszych badań. Ta otwartość poznawcza i elastyczność wykonawcza . Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań. kulturalnego itp. wielowarstwowe. ankieta wśród dzieci na temat wielkości rodzin itp. rozmowy z opiekunem społecznym. W fazie koncepcji nie można niestety zdobyć całkowitej pewności. Od problemów także zależy.2. Muszyńskiego wedle którego problemy dotyczą dwu kategorii faktów: a) własności „przedmiotów". Dokonana typologia. zawarty w temacie badań. ad 2) „Jaki jest wpływ dezorganizacji rodziny na aspiracje oświatowe młodzieży". to kwestia nawet paru lat. Stanowią podstawę tworzenia hipotez. ekonomicznego. bez wyraźnie postawionego pytania". Formułowanie problemów badawczych jest więc ze wszech miar ważnym zabiegiem. Jakość wiedzy potrzebnej dla sformułowania hipotez roboczych można podzielić na 2 grupy. Np. Rozstrzygnięcie problemu badawczego może mieć dwojakie konsekwencje. Problemy badawcze pośrednio stanowią podstawę do typologii zmiennych zależnych i niezależnych a także wskaźników do zmiennych. praw społecznych. Musimy zaufać naszej wiedzy i intuicji badawczej. a poznanie takie. metod. 2) Drugim warunkiem poprawności sformułowanych przez nas problemów.e jego celów. Najlepszym źródłem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu. uwarunkowane. przedmiotu i organizacji narzucających badaczowi za każdym razem inne dyspozycje i wymagających innej postawy poznawczej. Przeprowadzamy wówczas rodzaj sondażu dla zdobycia podstawowych wiadomości o interesującej nas społeczności. 3) Trzecim warunkiem poprawności problemu badawczego jest jego rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna. 1) Otóż sformułowane problemy muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy. możemy domyślać się nawet kierunków tych zależności. Na marginesie tego postulatu należy przypomnieć trafne propozycje H. Np.

Kartezjusz apeluje do nas.Hipotezy proste . Hipoteza wreszcie powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej. Badania takie w pedagogice bardzo często. Orzekamy o właściwościach małżeństw rozwodzących się na podstawie badań wybranego celowo lub losowo zbioru małżeństw.) na p o d s t a w i e d a n y c h w y j ś c i o w y c h " (T. stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań. Podział ten ma swoje uzasadnienie w przypadku prowadzenia badań wyspecjalizowanych. znając szereg wskaźników określających poziom danej cechy. Bardziej jasny staje się wówczas sam problem i znacznie łatwiej opracować można cały warsztat badawczy i techniki badawcze. 1. brak kontaktów ze środowiskiem kulturalnym będą uważane za wskaźniki niskiego poziomu kulturalnego środowiska . że . W posługiwaniu się hipotezami obowiązuje ostrożność. aby: „nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. O określonym poziomie kulturalnym czy materialnym możemy mówić.wyprowadzane z uogólnienia prostych obserwacji. — Hipotezy złożone . Tę śmiałość sankcjonuje wielki Einstein pięknym aforyzmem: „nie dokonuje odkryć. jak zbudować kwestionariusz.podobnie jak bywa w autentycznych badaniach . często nie doceniane. z pozoru niesposobne do poznania. Stanowią one równocześnie wyzwanie badawcze. A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności interesujących badacza oraz cech środowiska. jak będą wyglądały nasze techniki badawcze i główne k ie ru n k i badań. Określają. Pojęcie modelu w badaniach społecznych W badaniach społecznych regułą jest budowanie uogólnień w oparciu 3 indukcję niezupełną.zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków. jest jednak bardzo istotne. jego wielkości i proporcji itp.3. Typowanie cech znaczących może się dokonać w oparciu o znajomość wskaźników tych cech. że podawane przykłady nie roszczą sobie prawa do prawdziwości. Brak wszelkich placówek oświatowych. p r z e t o t a k ż e w s z e l k i d o m y s ł . w socjologii prawie wyłącznie kierują się regułami statystycznego doboru próby reprezentacyjnej. Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez obejmujących wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska. za p o m o c ą k t ó r e g o t ł u m a c z y m y d a n e f a k t y c z n e . często bardzo małą część ogólnego zbioru. że szczypta niemożliwości w hipotezach jest zawsze bardzo pożądana. jak przeprowadzić eksperyment pedagogiczny. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. powiązań między jego elementem. 2. odnosi się jednak do finału poznania. może stanowić hipotezę wyjściową do badań sprawdzających jej prawdziwość. W przypadku badań indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojęciowa. Jest pożądane wychodzenie poza utarte. obiektu lub zjawiska. . Wydaje się. lecz w dziedziny niepoznane. Oznacza to. Hipoteza w badaniach pedagogicznych przybiera najczęściej kształt zależności prawdopodobnej dwu zjawisk. aby ściśle ograniczyć zasięg swego znaczenia. Powinna być na tyle precyzyjna. Posługiwać się możemy dwoma rodzajami hipotez w zależności od stopnia ich ogólności. Są tylko przykładami o tyle doskonałymi. osiągniętego (. Innymi słowy hipoteza może kierować poznaniem. Hipoteza musi określać zależności między zmiennymi. brak inteligencji.: „niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego wpływa ujemnie na ambicje naukowe dzieci". poznane szlaki. Ich znaczenie. Niektórzy socjologowie dzielą hipotezy na teoretyczne i robocze. ale nie może go zastąpić. „ H i p o t e z ą n az yw a się wszelkie twierdzenia częściowo t yl k o uzasad n i o n e . a wi ęc t e ż i d o m y s ł w p o s t a ci uogólnienia. śmiałości w formułowaniu hipotez.cechy tego środowiska. Natomiast jego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznościami tworzy zależność. 2. Reguły te określają właściwą liczebność próby oraz inne statystyczne cechy zbiorowości badanej. że w naturze panuje pewien ład. Ten apel wielkiego filozofia. Nie wolno nam faktów dobierać lub odrzucać w zależności od ich „przylegania" do prawdopodobieństw zawartych w hipotezach.. Hipotezy buduje się wierząc. Pragnę uczynić zastrzeżenie. Wprawdzie nie na teren irracjonalnych dywagacji. w przekonaniu o uniwersalności związku przyczynowoskutkowego. co i jak należy zbadać. która w pewnego typu badaniach. książką. Kotarbiński 1960). brak zainteresowania prasą. . To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliżować naszej inwencji badawczej. kto nie bada niemożliwości". np. lub „powstanie wielkiego zakładu przemysłowego wpływa na zwiększenie zainteresowań młodzieży wykształceniem technicznym". zespołowych i robionych na wielkich populacjach. Zbudowanie hipotez jest zabiegiem polegającym na zbudowaniu domniemanej teorii dotyczącej natury zjawiska. że nie można w nie wątpić". że podstawą uogólnienia jest prawie zawsze badanie niepełnej liczby elementów jakiegoś globalnego zbioru. Od hipotez bowiem także zależy. Nie dotyczy zaś poszukiwania wiedzy i śmiałości w podejmowaniu tematów. Będziemy zatem używać określenia hipotez bez tych przymiotników.Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakresów można dopiero przystąpić do formułowania hipotez. Hipoteza w dalszym toku postępowania badawczego może być udowodniona przez zebranie danych popierających wysuwaną zależność lub obalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych świadczących o fałszywości założenia. Moim zdaniem bardziej pożyteczne jest sformułowanie wielu szczególnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. który stanowi określoną..mogą być prawdziwe lub fałszywe. do prawd ju ż ogłoszonych.

Na czym polega owo podobieństwo zdarzeń i podobieństwo okoliczności? Otóż zdarzenie . Sam termin model pojawia się w wielorakich znaczeniach. Wilson (Z. rodzaje. jaki stopień podobieństwa upoważnia do takich operacji i rodzą się rozterki odnośnie prawomocności wniosków i uogólnień. że podobne zdarzenia zachodzą w podobnych okolicznościach" . Teoria modelu jako narzędzia poznania jest bardzo pożyteczna zarówno jako źródło określonej postawy badawczej. Stwierdzając w roczniku statystycznym wzrastającą z roku na rok ilość rozwodów mamy prawo domniemywać istnienie licznych okoliczności kryzysogennych w polskiej rodzinie. w psychologii używa się określenia syndrom.to suma ontologicznych faktów i przysługujących im właściwości. że rozpraszaniu niepewności bądź utwierdzeniu wniosków służą badania weryfikacyjne. l u b wię ks z oś ć cech obu u k ł a d ó w j e s t a n a l o g i c z n a a u k ł a d m o de lo w y je s t ba r dz ie j d o s t ę p n y poznawczo. które przyjęło się w metodologii nazywać zmiennymi. Np. Istnienie takiego podobieństwa upoważnia do dokonywania operacji poznawczych na układzie modelowym czyli zastępczym i myślowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z układu modelowego na układ inny. Oto weźmy przykład zjawiska „sieroctwo społeczne". konstytutywnymi składnikami zjawiska. M o d e l to u k ł a d .). zjawiskami racjonalnego. odtrącenie przez rodziców (stan emocjonalny). 2. czyli posiadają swoje konkretne l u b statystyczne desygnaty. skutki. manifestacje. W t ym przypadku modelem zastępczego poznania była rodzina statystyczna. syndrom osamotnienia) są głównymi. Mówi się więc o modelowym (czyli wzorowym) stanie przedsiębiorstwa. . Należą do nich: opuszczenie przez rodziców (fizyczne). badając podkulturę młodzieży nie należy formułować wniosków o kryzysie moralnym społeczeństwa.4. możemy domniemywać.B. lub statystyczny obraz jej funkcjonowania. obiektami lub procesami relacji modelowej winna być powodem wzmożonej ostrożności w przenoszeniu wniosków i uogólnień. ule logicznie zasadne uznamy podobieństwo młodych robotników Nowej Huty i młodych robotników w Polsce. Model występuje też w znaczeniu „przeciętnej" czyli teoretycznej wielkości wynikającej z wielkości rzeczywistych obliczonej jako ich przeciętna. Z drugiej strony badając dostępny poznawczo (czyli dostępny fizycznie. Wszelka niepewność co do istnienia miedzy zdarzeniami. Każde jednak zjawisko posiada . procesów nie można sformułować żadnych formalnych kryteriów. bądź skutki wychowawcze działalności młodzieżowego domu kultury w Tarnowie do efektywności wychowawczej placówek wychowania pozaszkolnego. W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny. Nasuwa się pytanie. funkcje. Rozterki dotyczącej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie zastępczym czyli modelu na przedmiot właściwy. Tak wiec za irracjonalne uznalibyśmy istnienie relacji modelowych miedzy trąbą słonia a pierścienicami. zdarzeń. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych „Cała nauka opiera się na założeniu. Empirycznie jednak opisujemy go przez typologię głównych cech (czyli zmiennych) tego stanu.napisał E. że j e s t do niego w i s t o t n y sposób p od o b n y. za bardzo ryzykowne przyjęcie istnienia tej relacji między rodziną szwedzką a rodziną japońska. Pamiętać też należy. Otóż w metodologii spotykamy pojęcie modelu rozumianego jako narzędzie poznania. Przy zalecaniu ostrożności w budowaniu uogólnień należy jednak uznać prawo każdego badacza do budowania uogólnień sprawozdawczych pod warunkiem wykonania badań zgodnych z regułami metodologicznymi oraz. organizację życia). Badając wielkomiejską szkołę średnią nie należy wniosków przenosić na system oświatowy kraju. obserwacji i opisowi. uczestnictwo w placówkach itp. Powodzenie badań na obiekcie zastępczym czyli modelu zależy od istnienia między przedmiotami. jak również jako reguła wspomagająca poprawne wnioskowanie i budowanie uogólnień.laka bowiem będzie zasadność (formułowania) opinii i budowania uogólnień na temat polskiej młodzieży robotniczej na podstawie badań młodych robotników Nowej H u t y lub oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie badań jednej placówki.Mniej znane są metodologiczne reguły budowania uogólnień w oparciu o badania niepełne (Sztompka P. Te trzy cechy (lepiej zespoły cech. o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunków rodzinnych. Oczywiście badamy także ich genezę.B. towarzyszące mu oraz spowodowane przez nie. nasilenie. obiektywnego podobieństwa. 1973). Bardzo złożony społecznie proces i skomplikowany stan psychiczny. sposoby kompensacji i terapii. Występuje więc model w znaczeniu normy czyli określonego pożądanego stanu rzeczy. model aktywności kulturalnej studentów (rozumiejąc przez to strukturę zajęć. czasu wolnego. Inaczej rzecz się ma z pojęciem modelu jako kategorii metodologicznej. poczucie osamotnienia (stan psychiczny). W sumie to co daje się zaobserwować w każdym zdarzeniu lub zjawisku — to kilka podstawowych cech konstytutywnych dla danego zdarzenia. Używa się więc terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejąc przez to jej strukturę. Wymienione znaczenia mają charakter empiryczny. na miejscu) dom dziecka pod względem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie społecznym. arbitralny cha rakter i podejmuje ją sam badacz. Wilson 1964). obiekt globalny również rozstrzygnąć nie można jednoznacznie. okoliczności zaś to warunki i cechy wywołujące zdarzenie. Poza kryterium obiektywnej zdroworozsądkowej analizy podobieństw dwu układów. zbiorami. że uogólnienia dotyczyć będą ściśle obszaru spraw badanych. że podobnie swą rolę spełniają inne domy. które poddajemy analizie. całościowy. k t ó r y s t a n o w i n a r z ę d z i e p o ś r e d n i e g o p o z n a n i a i n n e g o u k ł a d u p r z ez to. globalny.

Wśród cech (zmiennych) tego zjawiska przyjęliśmy i takie: wydatki na „życie kulturalne" oraz poziom dochodów. która wpływa na inne. Również tożsamość zmiennej i wskaźnika będziemy obserwować przy następujących zmiennych: przestępczość nieletnich. Przy badaniu kryzysu rodziny. W badaniach zmienne mogą pełnić różną rolę.4. Znaczy to np. ilość telewizorów. albo na 1000 małżeństw. jaka jest badana cecha nazywamy wskaźnikami. Te empiryczne czynniki wskazujące. poziom wiedzy i przygotowanie rodziców do wspólnego życia itp. nasilania się). wpływa na zainteresowania. zagęszczenie klas szkolnych) lub jakościowo (przyczyny rozwodów. Wskaźnik jest tu równocześnie zmienną. bezpieczeństwo na drogach.4. Są to jednak już pewne warianty wymienionych już zmiennych lub w przypadku zmiennej globalnej określanie różnego stopnia ogólności i szczegółowości zmiennych. Jest więc zmienną niezależną. Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiegoś zdarzenia czy procesu . zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny. Nowak 1970). Wśród zmiennych wyłowiliśmy „plany dotyczące kształcenia" oraz „rodzaj środowiska rodzinnego". liczone. skutki nadmiernego zagęszczenia klas szkolnych. Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. mieszkańców. skutki wychowawcze i społeczne c/. Np. albo ilość rozwodów na każde 100 zawieranych małżeństw. „ilość dzieci w klasie". Przyjęte zatem przez badacza zmienne nadają badaniom kierunek. Jest to bardzo udana definicja wskaźnika. Nie jest to ani wyczerpująca ani prawidłowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujących kryzys rodziny.to p e w n a cecha. lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny. Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa podstawowe typy jest ogromnie ważna bo określa kierunek badań a także rozwiązania techniczne warsztatu badawczego. mierzone. Termin „kryzys rodziny" jeśli staje się w jakiejś konfiguracji częścią tematu badawczego jest warsztatowo. empirycznie nieinstruktywny. Jak choćby z powyższych przykładów widać zmienne mogą. Te zmienne muszą być takie aby mogły być empirycznie poznawane. dla opisania lub ocenienia „warunków nauczania" (zmienna) przyjmujemy np. kierunek zmian innej osoby. opisywane. czyli pierwsza będzie zmienną zależną a poziom dochodów zmienną niezależną. Ale życie kulturalne rodziny (zmienna niezależna) określa. bądź z określonym prawdopodobieństwem. obserwowalnych mierzalnych równoważników.y kontekst kulturowy. Wskaźniki i ich rodzaje Aby komunikatywnie opisać zmienne bądź to ilościowe bądź jakościowe musimy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. z d a r z e n i e l u b z j a w i s k o na po ds t aw i e z a j ś c i a którego w n i o s k u j e m y z pewnością. Ich typologia zależy od tego czy chcemy znać źródła czy przejawy zjawiska. W zależności od tego jedne zmienne nazywają się zmiennymi niezależnymi a drugie zmiennymi zależnymi. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje Typologia zmiennych .oznacza decyzję pod jakim względem będziemy badać zdarzenie czy proces. Znacznie ważniejsza jest świadomość jaki jest związek między poszczególnymi cechami.takie zmienne i w każdej sytuacji badawczej musimy umieć odszukać i nazwać zespół zmiennych tworzący jakiś fakt. zaburzenia funkcji opiekuńczych i emocjonalnych. „ W s k a ź n i k . Jest oczywiste. która determinuje jej ilość. przyjęliśmy jako jedną ze zmiennych rozwody. Wydaje się bowiem. aspiracje k ul turalne dzieci (zmienna zależna). 2. które tworzą. „istnienie pomocy dydaktycznych". jaki jest kierunek zależności między nimi. zdefiniowania.2. Badamy aspiracje życiowe młodzieży. W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas analizowana w połączeniu z inną.1. globalnej i inne. W jednym przypadku jakaś cecha wpływa na ilość. k t ó r e nas i n t e r e s u j e " (S. Zmienną niezależną będzie w tym wypadku środowisko rodzinne a zmienną zależną plany kształcenia. że wskaźnik . rozmiary alkoholizmu. tyle. zdarzenie lub proces. jakość. recepcja przekazów telewizyjnych). składają się na to zjawisko „kryzys rodziny". bo jak większość pojęć w metodyce badań społecznych najłatwiej się definiuje kontekstowo.to zespół cyfr a zmienna to sformułowana przez nas tendencja (wskaźnik wzrostu. że ta pierwsza będzie warunkowana przez drugą. We wszystkich tych wypadkach dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej. ilość sierot społecznych. Mogą to być: wskaźnik rozwodów. określają ich cel. bądź wreszcie z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w y ż s z y m od p r z e c i ę t n e go iż zac h o d z i z j a w i s k o . Spotkać się można jeszcze w podręcznikach metodyki badań z określeniem zmiennej pośredniczącej. a właściwie z różnym sposobem ich określania. że inne cechy będziemy badać interesując się procesem dydaktycznym w klasie a inne wówczas gdy badać bodziemy więzi nieformalne między dziećmi oraz ich pozycję w grupie. jakość lub kierunek rozwoju i wówczas jest zmienną zależną. 2. być wyrażone ilościowo (wskaźnik rozwodów. Badacz musi wybrać i nazwać cechy (zmienne). „wykształcenie nauczycieli" „pora rozpoczynania lekcji" itp. że w tym przypadku mamy do czynienia tylko z różnym stopniem ogólności zmiennych. Rozmiary alkoholizmu . a która podlega wpływom. Otóż wskaźnikiem będzie liczba rozwodów na 10 tyś. Nie taki podział zmiennych jest jednak najważniejszy. Poziom dochodów rodziny robotniczej (zmienna niezależna) wpływa na formy życia kulturalnego tejże rodziny (zmienna zależna).to jakby rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone. Wymaga tylko praktycznej egzemplifikacji.

że obowiązkiem badacza jest troska aby każdy problem badawczy został rozczłonkowany na maksymalną ilość cech (zmiennych) określonych przez zakres problemów. To grozi popełnieniem pomyłki albo co najmniej zawężeniem prawa do generalizacji. Wypieki u dziecka są empirycznym wskaźnikiem gorączki.Kartezjusza regułę nakazującą dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek. Otóż w badaniach pedagogicznych. zjawisk służące analizie. U dziecka obserwuje się nagle symptomy podkultury młodzieżowej (muzycznej.. Może to być zmianowa praca rodziców. że jest pijany. szerzej. Częściej jednak zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia czy procesu opisujemy.5. co może wskazywać. gorączka zaś jest empirycznym wskaźnikiem choroby.znaczy to. które potwierdziłyby istnienie domniemywanej cechy. Reguła niniejsza powinna być jedną z naczelnych zasad metodyki badań społecznych. również społecznych wskaźnik W może wskazywać zjawisko Z. Ale właśnie taka jest natura poznania społecznego. 2. obserwowalnym i zmienna. zaburzone zachowanie dziecka. może ich nieudolność życiowa. a nie opilstwa. może wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. Wychowawcza może domyślać się w swojej placówce istnienia tzw. Np. sposób zachowania apatyczny lub agresywny . Wszystkie twierdzenia. Taki zaś rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem definicyjnym. które w świetle wiedzy psychopedagogicznej są wskaźnikami sieroctwa społecznego. We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakieś zjawisko. Jeśli jej braknie . których istnienie dowodzi istnienia całej zmiennej. że wystąpiło zjawisko choroby. Szukamy więc innego wskaźnika cechy opilstwa. Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak prostym. Znajduje ona zastosowanie w różnych etapach badań i służy różnym celom. że młody człowiek został wciągnięty do bandy lub innej grupy nieformalnej. szukamy innych faktów (wskaźników). zaniedbany wygląd dziecka. którą wskazuje (określa.wskazują na dezorganizację życia rodzinnego. To twierdzenie wymaga krótkiego komentarza. o jego istnieniu lub rozmiarach możemy tylko snuć mniej lub bardziej uprawnione domysły. ale te same wskaźni ki w świetle doświadczenia i znanych teorii zdają się dowodzić iż przyczyna leży w warunkach materialnych tej młodzieży. że zaniżone aspiracje są wynikiem poziomu funkcjonowania szkoły wiejskiej. Spory wokół problemu trwają od dawna. czego nie obserwujemy. empirycznej obserwacji cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni związek między nimi. nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywódca czy inni tzw. które jest wskaźnikiem czegoś. jakie budujemy w naukach społecznych w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników mogą być obarczone ryzykiem błędu.). empirycznym związkiem zależności. I niczego nie wyjaśnia łatwo sformułowany sąd. przestępczej.. ale o niewiadomym charakterze. Wszystkie te zmienne mają charakter ilościowy. Są to więc operacje myślowych i rzeczowych podziałów — klasyfikacji faktów. „ludzie". Dopiero szczegółowe badania potwierdzają rzeczywisty stan sieroctwa społecznego. że oba zjawiska mają w tym swój udział. ile by się dało i ile byłoby potrzeba dla lepszego jej rozwiązania. Wnioskujemy więc o istnieniu jakiegoś zdarzenia. Ten człowiek może być jednak chory. Poprzedni podrozdział jest przykładem. Tymczasem dziecko ma zamożną. W innej sytuacji obserwujemy określone. Dla nas wypływa z tych przykładów ważne doświadczenie i praktyczna reguła. rzeczy. . Podkreślanie ich odrębności i szczególności w badaniach pedagogicznych byłoby niewłaściwe z tej racji. bezpieczeństwo na drogach . czego się tylko domyślamy. drugiego życia. że istotnie taka forma życia w placówce wystąpiła. A przecież różny jest wówczas sposób postępowania szkoły. Innego przykładu dostarczają badania nad młodzieżą wiejską na studiach. Pewna suma faktów i zachowań dziecka będzie wskaźnikiem jego przynależności do grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktów i zachowań może wskazywać na zaburzenia funkcji rodziny bez przynależności do bandy.ilością wypadków. Wskaźnik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym. Widząc kogoś leżącego na ulicy domniemamy. Starannie odrobione lekcje u dziecka są empirycznym wskaźnikiem określonej postawy wobec nauki. Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mogą być empirycznym wskaźnikiem warunków wychowawczych w internacie (oczywiście nie jako jedyny wskaźnik). Taki rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem empirycznym. Następnie każdej zmiennej trzeba wynaleźć i racjonalnie przypisać maksymalną ilość empirycznych wskaźników. Niekiedy zjawisko badane jest ukryte. szukamy jego potwierdzenia. ale także może wskazywać zjawisko T. że większość procesów poznawczych i schematów wnioskowania przebiega wedle takich właśnie reguł. zauważył bowiem określone zachowanie młodzieży np.określamy przez wskazanie ilości wypijanego alkoholu. opuszczanie lekcji. który jak dowodzą badania i uczy doświadczenie może pojawiać się w pewnych postaciach także we własnej rodzinie. ale jest to szczególny przypadek wskaźnika empirycznego. Określona ilość faktów (wskaźników) wskazuje. Tradycyjnie będzie to woń alkoholu. Klasyfikacja jako narzędzie poznania Wśród prawideł racjonalnego postępowania znajdujemy „W rozprawie o metodzie" . oceniamy lub uznajemy za istniejące na podstawie bezpośredniej. definiuje) jest zjawiskiem obserwowalnym. Aby zyskać potwierdzenie istnienia takiego faktu musi szukać często żmudnie innych zdarzeń (wskaźników) wskazując. Takie wskaźniki nazywane bywają czasem wskaźnikami inferencyjnymi. pełną rodzinę.

to właśnie dokonywanie operacji klasyfikowania. administracji szkolnej. czyli w operacjach służących budowaniu całości np. Zatem zakresy ich nazw są rozłączne. Podziały dychotomiczne oraz wedle zasady są klasyfikacjami prostymi. Jest to reguła budowania uogólnień. że suma zakresów nazw klasyfikujących jest równa (adekwatna) lub wyczerpała całkowicie zakres nazwy pojęcia klasyfikowanego. o których mowa w definicji. Przykład powyższy nie jest wydumany. Pierwszy powstaje wówczas gdy zbiór dzielimy na dwoje wedle cech przeciwstawnych. albo uczniowie pochodzenia chłopskiego. Przypadkiem jest. Podziały takie mają zagwarantowane zasady poprawności z samej istoty takiej klasyfikacji. Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie podziału wedle pewnej zasady. że na wszystkich piętrach klasyfikacji występuje podział trójczłonowy. organizacje społeczne . uczniów średnich wymagających uwagi oraz uczniów o wyraźnych trudnościach w nauce. Na drugim poziomie dzielimy wszystkie człony podziału ze względu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniów bardzo dobrych. gromadzenia wiedzy. wykluczają się. Wójcik 1965). Oznacza ona. sprawcy przestępstw — umyślni i nieumyślni. logiczna i dokonywana aparaturą językową. Weźmy już przytoczony wyżej podział uczniów na uczniów szkół ogólnokształcących. uczniowie miejscowi.Z koniecznością podziałów .pełnoletni i niepełnoletni. Przykładów równie oczywistych w badaniach społecznych a szczególnie v. Całkiem realnie występuje jako narzędzie pomocy szkoły. Przyjmuje ona jeszcze dodatkową kategorię . Natomiast stosunek między zakresem pojęć klasyfikujących a zakresem pojęcia klasyfikowanego określa zasada wyczerpywania (zwane też zasadą całkowitości lub adekwatności). Ludzi możemy podzielić na kobiety i mężczyzn wedle zasady płci. zawodowa. że ich zakresy wzajemnie się wykluczają. którego elementy są stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych. Na trzecim wreszcie poziomie możemy j uż tylko uczniów z trudnościami w nauce podzielić ze względu na charakter środowiska domowego lub wykształcenia rodziców na uczniów z rodzicami wykształconymi na poziomie wyższym. czyli zakres został całkowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatów nazwy „liczb parzystych: i liczb nieparzystych" jest równa ilości desygnatów nazwy „liczby całkowite". mieszkańców półkuli północnej i południowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu. klas średnich (4-6) i klas starszych (7-8). Można jednak dzielić uczniów wedle innej zasady np. Weźmy np. W zakresie nazwy „liczby całkowite" nie ma innych liczb niż liczby parzyste i liczby nieparzyste. Istnieją jednak i są bardzo użyteczne klasyfikacje złożone. Otóż stosunek między zakresami nazw klasyfikujących określa zasada rozłączności (zwana też zasadą wykluczania). zbiór uczniów jednej konkretnej szkoły. Zasada przynależności do klasy. robotniczego. pracowników oświaty na nauczycieli szkół. Ponieważ jego podstawą zawsze jednak jest operacja myślowa. Takie podziały jednego pojęcia wedle różnych zasad nazywamy klasyfikacją wielowzględową krzyżujących się podziałów. Znany i pomocny dla celów badawczych może być schemat prostokąta. Jest to tzw.klasyfikacji spotkamy się także i w operacjach zmierzających do syntezy. na mieszkańców miast i mieszkańców wsi i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania. Równocześnie żadna liczba parzysta nie jest nieparzystą i odwrotnie. W tym rozumieniu K l a s y f i k a c j ą n a z y w a się p e w i e n p r o sty l u b złożony podział rozczłonkowanie odpowiednio w yb r a n e go f r a g m e n t u rz ecz ywi s t oś ci p oz a j ę z yk o w e j . p o c z yn a j ą c od przedmi ot ów n a j p r o s t s z yc h i wz n o s i ć się s t o p n i o wo do poz nani a przedmiotów bardziej złożonych. Trudniej już dzielić wieloczłonowe np. R o z u m o w a n i e n al eż y prowadz ić w p o r z ą d k u . Istnieją dwa główne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli rozłącznej i wyczerpującej. podstawowym i niepełnym podstawowym. co można nazwać inaczej operacją porządkowania. specjalna. uczniów polskich wedle charakteru szkoły . średnim i zawodowym. Jeden element należy do zakresu jednego pojęcia i tylko do niego. Klasycznym przykładem wszystkich podręczników logiki ilustrującym definicję i powyższe zasady jest podział liczb całkowitych na liczby parzyste i liczby nieparzyste. Natomiast jeśli jedno pojęcie dzielimy na części.). dojeżdżający i mieszkający w internacie lub na stancji. Dwie zasady określają owe stosunki między zakresem pojęć. placówek oświaty pozaszkolnej. przyjmijmy definicję logiczną klasyfikacji. K l a s yf i k a c j a j e s t z bi orem n a z w o o k r e ś l o n yc h s t o s u n k a c h m i ę d z y i c h z a k r e s a m i or az o o k r e ś l o n y c h stos u n k a c h m i ę d z y i c h zakresem a zbi orem k l a s y f i k o w a n y m (T. inteligenckiego i innego. Oznacza ona. następnie części te lub jedną z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wówczas mamy postać klasyfikacji złożonej wielowzględowej o kształcie piętrowym. teorii jakiegoś zjawiska. zakładaj ą c p o r z ą d e k w k a ż d y m e t a p i e s w o j e g o p o s t ę p o w a n i a i w k a ż d y m p r z e d m i o c i e s wego p o z n a n i a . uczniom i rodzinom dzieci o słabych wynikach w nauce.ogólnokształcąca. Dzielimy ich na uczniów klas młodszych (1-3).charytatywne i niecharytatywne itp. Innymi słowy nie chcę prezentować tu semantycznej teorii klasyfikacji lecz zająć się rzeczywistością pozajęzykową. Zalecany zaś porządek . zawodowych i specjalnych. klasyfikacja dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie . Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji złożonej. Pragnę więc przedstawić pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej ale dla celów praktycznych. Ten odwrotny zabieg został także zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego reguł. Godna uwagi w badaniach społecznych jest klasyfikacja skomplikowana. rzeczywistości wychowawczej nie znajdziemy wiele.

Warszawa 1965.Problemy.to jednak w obrębie samej dyscypliny odbierają aparatowi pojęciowemu walor uniwersalności i prowadzą do nieporozumień.różnicującą tzw. 2) warunek całkowitości (wyczerpywania). medycznym. Wrocław-Warszawa 1986 Ossolineum. Warszawa 1963. historycznosocjologicznym. że na terenie jednej dyscypliny winien panować pewien ład pojęciowy oparty o ustalenia terminologiczne metodologii ogólnej oraz dyrektywę intersubiektywnej komunikowalności. lecz rezultatem dwojakiego . Nie nawołuję do ścisłych. .Sztuka badań naukowych. W. 3. ludność możemy klasyfikować w aspekcie demograficznym. dydaktycznym.O metodzie nie rozstrzyga subiektywna. P. Meyndz.I.Teorie i wyjaśnienia.Problemy i pseudoproblemy. Warszawa 1969. założenia. Cackowski Z. Brzeziński -Elementy metodologii badań psychologicznych. Oprócz formalnych warunków poprawności wymienione są także pozaformalne postulaty poprawności nadające klasyfikacji walor elegancji. Beveridge . 4. Choć niejasności w tej mierze nie rozstrzyg a j ą o efektach naukowych badań pedagogicznych . Nowak Metodologia badań socjologicznych.: 2. Holm. Dopiero w obrębie podziałów aspektowych stosujemy klasyfikację dodatkową z zastosowaniem względów (zasad).Problemy weryfikacji wiedzy. ROZDZIAŁ III Metody badań pedagogicznych . J.Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Giedymin . politycznym itd. schematycznych klasyfikacji. Nie są one jednak niezbędne do prowadzenia operacji analitycznych lub syntetyzujących na materiale badawczym. Uważam jednak. r. IV. Barbara Żochowska -Wybrane metodologiczne wzory badań empirycznych w pedagogice. Pawłowski . który jest spełniany jeśli stosujemy jedną zasadę podziału (jeden wzgląd) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich członów dokonanej klasyfikacji. II. Warszawa 1970 r. Lublin 1981. Katowice 1985. Zielona Góra 94. Wójcik-Zarys teorii klasyfikacji. Jednym tchem wymieniamy więc wśród metod ankietę i badania historyczno-porównawcze. Edward Hajduk . E.Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Warszawa 1985. lecz przedmiotowa i bezwzględna konieczność wynikająca z natury zadania o które idzie" Stanisław Brzozowski W pedagogice spotykamy się z całkowitą swobodą w określaniu metod technik i narzędzi badawczych. Muszyński -Wstęp do metodologii pedagogiki.1. R. Do nich zalicza się 4 postulat maksymalnego ładu.to pedagogiczną swobodę w terminologii badawczej tłumaczyć można tylko młodym wiekiem tego obszaru naukowej aktywności pedagogów. Hiibner .Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Sprzeniewierzeniem się tej zasadzie byłby podział mieszkańców Krakowa na pracujących i niepracujących a następnie pracujących na żonatych i nieżonatych a niepracujących na cudzoziemców i obywateli polskich.Myślenie hipotetyczne. Poznań 1964. test i introspekcję. 1975. Podstawowe wszelako reguły klasyfikacji są niezbędne do sprawnego posługiwania się materiałem badawczym. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych.. H. w których czytelnik znajdzie rozwinięcie poszczególnych zagadnień.Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych. Such . Zważywszy na takt. T. Sztompka . Warszawa 1964.techniki . Janusz Gnitecki -Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. że na gruncie metodologii ogólnej zawsze panował pojęciowy porządek . T.N. Winter de A. Warszawa 1978 r. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich fragmentów.narzędzia badawcze Sprawa takiego czy innego definiowania pojęć nie jest tylko kwestią arbitralnych określeń. Warszawa. PWN. rozstrzygnięcia. Metody . Byłby to zabieg szkodliwy. Pojęcie nauki możemy klasyfikować w aspekcie treściowym. Warszawa 1970. Wymieniłem dwa formalne warunki poprawności klasyfikacji: l) warunek rozłączności. aspekty klasyfikacji. Grodziński . instytucjonalnym. Zielona Góra 1993. S. . Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik szukać w literaturze fachowej. J. 3. Warszawa 1973. J. 3) trzecim formalnym warunkiem poprawności jest postulat maksymalnego rozczłonkowania czyli wymieniona już wcześniej kartezjańska zasada maksymalnego podziału. Literatura zalecana Dla zainteresowanych polecam książki. P. K. Np.

Te różnice. iż w działaniach eksperymentatorskich występuje zarówno czynnik „zabiegów koncepcyjnych". Najbardziej trafną definicję tego pojęcia dał W. Technika z kolei jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego. To ostatnie zaś ma zakres najwęższy i jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec pojęcia metody jak i pojęcia techniki badawczej. prowadzenie wywiadu. z m i e r z a j ą c e g o do r o z w i ą z a n i a o k r e ś l o n e go p r o b l e m u naukowego". magnetofon. zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym. Nadużywając trochę zasad logiki można jednak stwierdzić.„Eks perym ent j e s t m et odą naukowe go b a d a n i a okreś l one go w y c i n k a rz ecz yw i s t oś ci ( w yc h o w a w c z e j ) . O t ó ż n a r z ę d z i e b a da wc z e j e s t p r z e d m i o t e m s ł u ż ą c y m do re al i z ac j i w yb r a n e j t e c h n i k i b a d a ń . 1974). staranniej opracowanym zamysłem badawczym i posługiwaniem się większą i różnorodną ilością narzędzi badawczych. W tym rozumieniu narzędziem badawczym będzie kwestionariusz wywiadu. które podobnie jak techniki z metodami bywa mylone z techniką badawczą. Uzasadnienie zarówno takiego podziału pojęć jak i sposobu definiowania znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamińskiego. który decydował będzie o zasadach typologii terminologicznej wywodzi się z logicznej funkcji pojęcia. Kierując się więc względem na zbiór desygnatów tradycyjnie danemu pojęciu przypisywanych oraz na zespół cech współoznaczanych łącznie przez dane pojęcie postaram się wyróżnić i określić podstawowe pojęcia metodologii badań pedagogicznych. pol e g a j ą c ą na w y w o ł y w a n i u l u b t yl k o z m i e n i a n i u p rz eb i e gu procesów prz ez wprowadz eni e do n i c h jakiegoś nowego c z yn n i k a i obs erwowani u zmian powstałych pod jego w p ł y w e m " (W. o których zgodnie z prawdą można dane pojęcie orzec.2. jak też i czynnik „zabiegów instrumentalnych". notatki z rozmów) oraz konieczność istnienia generalnej koncepcji wiążącej w celową jedność różnorodne . Beveridge w „Sztuce badań naukowych" uważa za podstawowy element wyposażenia każdego badacza. Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych. ale od obserwacji różniący się bardziej złożoną strukturą. W zgodzie zatem z tradycją oraz zasadami logiki przez m e t odę b a d a ń r o z um i e ć b ę d z i e m y „zespół t e o r e t yc z n i e u z a s a d n i o n yc h zabiegów k o n c e p c yj n yc h i i n s t r u m e n t a l n yc h o b e j m u j ą c y c h n a j o g ó l n i e j całość p o s t ę p o w a n i a badacza. f ak t ó w" (Kamiński A. Czynności te w sensie logicznym są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody. Techniki badań są zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi.: obserwowanie. Drugi rodzaj przyczyn. w tym głównie złożona struktura zabiegów technicznych. arkusz obserwacyjny a nawet ołówek.rodzaju przyczyn. Przyczyny pierwszego rodzaju to tradycja języka przypisująca określonemu pojęciu zbiór desygnatów. arkusze lub dzienniki obserwacji.opracowując koncepcję założeń teoretycznych i praktycznego postępowania. Zaczyński 1968). zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją badań. W dalszej części czytelnik znajdzie bardziej szczegółowe omówienie spraw związanych z porządkiem i organizacją procesu badawczego. Taka kolejność ich omówienia oraz wyróżnień zakresowych znajduje swoje odbicie w procesie badawczym. że podstawą do definiowania będzie sens albo treść nadana temu pojęciu przez logikę czyli funkcja konotacyjna nazwy. to narzędzie badawcze ma znaczenie! rzeczownikowe i i służy do technicznego gromadzenia danych z badań. Eksperyment pedagogiczny Mimo różnych opinii pedagogów eksperyment pedagogiczny uznać należy za metodę badań pedagogicznych. Metoda natomiast zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze. Używając pojęć logicznych można orzec. który zresztą W. kiedy przystępując do badań. O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe i oznacza czynność. Oznacza to. Nie dysponując dostateczną ilością miejsca ograniczę się do wyliczenia najważniejszych i zwięzłego ich opisu. Wyróżnione wyżej pojęcia zachowują względem siebie określony stosunek zakresowy. Techniką badań zaś nazywać będziemy „ cz yn noś ci p r a k t yc z n e .do rozwiązania określonego problemu w pierwszej kolejności wybieramy odpowiednią metodę . że metoda jest pojęciem najszerszym i nadrzędnym w stosunku do techniki i narzędzia badawczego. Zasadność takiej kwalifikacji jest szczególnie przekonywująca jeśli spojrzeć na eksperyment z punktu widzenia dydaktyki. Ta dopiero decyduje mniej lub więcej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki badań a wybrana technika w sposób jednoznaczny wyznacza narzędzia badawcze. 3. badanie dokumentacji szkolnej. Treść definicji sugeruje. wielość narzędzi badawczych (np. np. poz wa l aj ąc ym i na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych inform a c j i . Zdaniem niektórych pedagogów eksperyment jest szczególnym przypadkiem obserwacji. że jedną z podstaw określania znaczenia pojęcia jest funkcja denotacyjna tego pojęcia. Teraz natomiast przystąpić można do omówienia poszczególnych metod i technik stosowanych w badaniach pedagogicznych. r e g u l o w a n e st aranni e w yp r a c o w a n ym i d yr e kt yw a m i . Pełne wyliczenie i szczegółowy opis metod badawczych w pedagogice wymaga wszechstronnych studiów i bardzo wiele miejsca. Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych określić jeszcze wypada pojęcie narzędzia badawczego. albo inaczej . o p i n i i . a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda.I. Zaczyński .

jeśli istnieje domniemanie. która prowadzi do opisu instytucji wychowawczych. Podobnie przedstawia się sprawa z inną parą problemów: przyczyny niepowodzeń w . spółdzielnia mieszkaniowa. dodatkowe formy nauczania. Celem eksperymentu jest więc wykrycie związków przyczynowo-skutkowych między zmienną niezależną a elementami badanego układu. W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas układem jest prawie zawsze jakaś grupa wychowanków. Nie można więc dopuścić aby w założeniach badawczych przyjęto świadomie działania szkodliwe dla określonej grupy. pogotowie opiekuńcze) i niekiedy instytucjonalne formy działalności wychowawczej (spółdzielnia uczniowska. St. Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placówki (dom kultury. celowa dezintegracja grupy) lub w postaci działań oczywiście pożytecznych (np. Metodzie tej stawia się i inne zarzuty sprowadzając się do podawania w wątpliwość jej funkcji poznawczej a nawet rzetelności naukowej. oraz kanon reszt. na badaniu rzeczywistości wychowawczej dla celów wychowawczych. jak i jako związanego ze sobą zbioru osób" (Kamiński A. Kotarbiński wręcz pisze. przemawia za zaliczeniem eksperymentu pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. Monografia pedagogiczna Na użytek badań pedagogicznych definicja metody monograficznej musi odbiegać swą treścią i zakresem od przyjętych potocznie znaczeń monografii w naukach społecznych. wyposażenie w wartościowy sprzęt sportowy jednej grupy) ale tylko wobec celowo wybranego zespołu budzi istotne i uzasadnione rozterki moralne. Kotarbiński 1960. lub też o wartości nowych metod nauczania. „Zmiany te obserwować będziemy w przebiegu samego procesu.poczynania badawcze. rozumiejąc pod pojęciem instytucji wychowawczej „struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. o efektach podejmowanych inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych. Drugi czynnik to sposób badania. jak również w jego końcowych efektach. nie jest problemem nadającym się do badań metodą monograficzną. Mili w postaci słynnych pięciu kanonów. W socjologii np. Podobną opinię prezentuje także za M. drużyna harcerska). badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. Pierwszym z nich jest przedmiot badań. lub fragment rzeczywistości wychowawczej ściśle z młodzieżą lub w ogóle ze środowiskiem ludzkim związanym.in. „Praca badawcza nauczyciela". Tymczasem swoistość każdej metody badawczej w pedagogice polega m. Otóż najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej zależności oparte o zasady przyczynowości i rozumowania indukcyjnego opracował J. jako naiwna i mało wydajna (T. wielostronnego wejrzenia w jej funkcjonowania zarówno jako systemu społecznego. zjawiska lub procesu) specjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania pożądanych zmian układu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym układzie zajdą pod wpływem owego nowego czynnika zwanego zmienną niezależną. Ze zmianami układu jako istotą eksperymentu wiążą się dwie sprawy. że mogą być one rezultatem zaniedbania lub ujemnych skutków w innej grupie. monografią nazywa się m. lecz w praktyce wychowawczej ze względu na wątpliwości metodologiczne i etyczne jest rzadko stosowana. że określony sposób postępowania badawczego możemy uznać za metodę monograficzną. Rezultatem eksperymentu są więc zawsze określone zmiany. Uniwersytet dla Rodziców. Zaczyński. W badaniach monograficznych dąży się do „sięgnięcia w głąb" danej instytucji i gruntownego. szkoła. Swoistym przedmiotem badań dla monografii jest instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celów wychowawczych badana. s. Dwa czynniki decydują o tym. Tych wątpliwości etycznych nie usuwa nawet fakt osiągnięcia pozytywnych efektów wychowawczych czy dydaktycznych w określonej grupie. że aczkolwiek ta „metoda prowadzi do cennych domysłów. Wydaje się. Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wiąże się z techniką wykrywania zależności między zmienną niezależną a innymi elementami badanego układu. choć te są najważniejsze lecz także zasobu naszej wiedzy. Wedle sugestii A. budzenie agresji. Więcej. kanon zmian towarzyszących. Duvergerem . Kamińskiego za monografię na gruncie pedagogiki przyjąć należy taką metodę postępowania. 1974). Nie obciąża jej bowiem ani tak wielka ilość wątpliwości metodologicznych ani etycznych. Tak więc świadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci działań szkodliwych (np.in. Oddala ona nieocenione usługi w rozwoju dydaktyki.3. Stanowią one fundamentalną zasadę dociekania istoty zachodzących zależności i podstawę zasadnych domysłów uogólniających. Dla przykładu: „przyczyny sieroctwa społecznego".W. Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wiedzy o skuteczności poszczególnych działań. Druga sprawa związana ze zmianami układu jest natury moralnej. 186). nawet do cennych uogólnień lecz na ogół bywa słusznie krytykowana. 3. etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania działań pożytecznych wobec jednej grupy jeśli stosujemy je wobec innej grupy. który obszernie i niezwykle jasno opisał metodę eksperymentu w znakomitej książce pt. ale problem: „kompensacyjna rola (wybranego) domu dziecka" w pełni nadaje się do zastosowania omawianej metody. kanon jedynej zgodności. bądź pracy wychowawczej. kanon połączonej różnicy i zgodności. Dlatego też tak obszerne definiowanie monografii nie jest użyteczne dla praktyki pedagogicznej. że podobną eksperymentowi rolę w nadaniach pedagogicznych mogłaby spełniać metoda porównawcza na gruncie pedagogiki bardzo mało upowszechniona i stosowana. Są to: kanon jedynej różnicy. Nie są to jedyne problemy związane z eksperymentem na gruncie pedagogicznym. zespołu zdarzeń. Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego układu (zbiorowości społecznej. Zmiany nie tylko badanego układu.

Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice sprowadza się do biografii ludzkich. zasad funkcjonowania i ocenę przyjętych w tych instytucjach rozwiązań problemów wychowawczych. że każda inna próba definicji (np. instytucji lub do badania dynamiki wewnętrznej i przeobrażeń zbiorowości społecznej. Będąc dość łatwa w realizacji nadaje się do systematycznej weryfikacji funkcji założonych danej instytucji.i rozpowszechnionych w latach dwudziestych naszego wieku. Działalność opiekuńcza wyrastając z ram filantropii szukała naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych form oddziaływania. Ponieważ są to badania na organizmach jednostkowych. Metoda indywidualnych przypadków Metoda indywidualnych przypadków zwana inaczej „studium indywidualnych przypadków" wywodzi się z metod pracy socjalnej rozwijanych w pedagogice opiekuńczej na przełomie . Przy badaniu podobnych instytucji pozwala na ostrożne porównywanie struktur. Metoda indywidualnych przypadków wzbogacona potem o założenia metody grupowej i środowiskowej stanowiła metodologiczną podstawę. Ewolucja szła od filantropii do pracy socjalnej na naukowych podstawach opartej. Istota metody indywidualnych przypadków polegała na przekonaniu. bardzo często wprowadza elementy obserwacji uczestniczącej. Jak każda inna metoda. Najbardziej wyróżniającą cechą badań monograficznych w sensie formalnym jest ich ścisła lokalizacja instytucjonalna. że upadek i nędza mają przyczynę w słabości jednostki oraz.4. Definicja pojęcia przez typologię zakresu i f u n k c j i może budzić zastrzeżenia odnośnie jej poprawności. Ograniczenie zaś metody indywidualnych przypadków do analizy konkretnych. do postawienia diagnozy określonych niedomogów i opracowania koncepcji ewentualnych ulepszeń. Kamiński „słuszna obawa przed uogólnieniami zbyt szerokimi nie powinna ciążyć przesadnie nad badaczem. Wyobraźnia badacza jest cechą podobnie cenną jak i sceptyczny krytycyzm" (tamże s. że w miarę jasno wyróżnia monografię od innych metod badawczych. od zwykłego ratownictwa do naukowej profilaktyki. traktując je jako formę uzupełniania wiedzy i wzajemnej kontroli. której ta metoda służy. Wszelako jak pisze A. przez denotację czy definicja analityczna) byłaby znacznie trudniejsza. działalnością terapeutyczną odbiera im w zasadzie społeczny sens. Przyjmując przeto przedmiot badań i funkcję metody indywidualnych przypadków za elementy konstytutywne definicję jej można sformułować następująco: metoda i n d y w i d u a l n y c h p r z yp a d k ó w j e s t sposob e m b a d a ń p o l e g a j ą c y m na a n a l i z i e j e d n o s t k o w y c h l os ó w l u d z k i c h u w i k ł a n y c h w ok re ś l on e s yt u a c j e . planowania ulepszeń i kontroli ich funkcjonowania. ankiety lub wywiady. 3. których cel poznawczy jest tylko środkiem dla celu głównego tych badań który polega na melioracji badanego fragmentu rzeczywistości wychowawczej. Metoda monograficzna realizowana być może przez wiele różnorodnych technik. swoistej terapii. na której wyrosła jedna z ważniejszych metod badań pedagogicznych zwana dziś metodą indywidualnych przypadków. Z metody pracy opiekuńczej zostały na grunt metody badawczej przeniesione ogólne założenia poznawcze i generalna koncepcja wyrażająca się w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku.. Podnoszenie już po raz drugi służebnego znaczenia metod badawczych wobec praktyki wychowawczej jest podkreśleniem zasadniczej i swoistej cechy badań pedagogicznych. Sprawa porównywalności wiąże się z prawem budowania uogólnień w oparciu o badania monograficzne. Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. Wydaje się jednak. p r o w a d z ą c ą do g r u n t o w n e g o rozpoznania s t rukt ury ins t ytucji . że warunkiem wydźwignięcia człowieka w sytuacji kryzysowej jest wszechstronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizowana pomoc przewidująca obok materialnych bodźców także wyzwalanie praktycznej aktywności człowieka i psychicznej zaradności oraz wiary we własne siły. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieocenione usługi. Prawie zawsze posługuje się badaniem dokumentacji. nie poprzestaje na jednej technice badań. Łączy ich kilka. Badania w pedagogice sprowadzają się najczęściej do diagnozy. zgodnie z zasadami poprawności metodologicznej. częściowo intencjonalna (przez konotację) ma tę zaletę. jednostkowych przypadków wychowawczych ma uzasadnienie w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla praktyki wychowawczej. która stanowi punkt wyjścia dla badań naprawczych.. na „przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu tego słowa. Pod względem merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury i efektywności działań wychowawczych. Zaproponowana definicja częściowo projektująca. sądy uogólniające winny być ostrożne.nauce dzieci wybranej szkoły i kurs przygotowawczy na studia jako forma uzupełniania wiadomości. zasad i e f e k t yw n o ś c i dz i a ł a ń w yc h o w a w c z yc h oraz o p r a c o w a n i a k o n c e p c j i ulep s z e ń i p r o g n o z r oz wo j o w yc h " . 45). Bez uwieńczenia badań pedagogicznych rezultatami praktycznymi. Odrzuca się więc takie rozumienie tej metody wedle której odnosi się ona do badania układów społecznych. Dotychczasowe ustalenia pozwalają nam nazwać: m o n o g r a f i ą m e todę ba da ń której p r z e d m i o t e m są i ns t yt u c j e w yc h o w a w cze w rozumieniu placówki l u b ins t ytucjonal ne form y d z i a ł a l n o ś c i w yc h o w aw c z e j . Niekiedy mogą być wykorzystane elementy eksperymentu wychowawczego.

Wszelka pochopna generalizacja oparta na badaniach małych grup jest niebezpieczna. Najbardziej użyteczną techniką w przypadku omawianej metody jest wywiad. s. Kamińskiego jest rzadko spotykanym przykładem jasności i precyzji naukowej. Znakomicie uzupełnia go obserwacja i analiza dokumentów osobistych. ponadto stany świadomości społecznej. odrębna sprawa. W tym jednak przypadku można rzec. jego zadaniem było tylko ukazanie ogólnej zasady. ich istoty i przyczyn zrodziła się metoda. Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji. Charakterystyka sondażu opracowana przez A. która wkomponowana została w praktyczne cele usuwania nieprawidłowości l ub sytuacji zagrożenia w indywidualnych losach ludzkich. Rozciąganie prawidłowości poznanych przy badaniu wybranej populacji na populację generalną lub inne zbiorowości wymaga dużej ostrożności. Kamiński i on też dał teoretyczny opis sondażu w literaturze pedagogicznej.w yc h o w a w c z e . że cel stworzył metodę i jej funkcje. Metoda sondażu diagnostycznego Wiele kontrowersji wiąże się z określeniem jednej z najpopularniejszych metod badań społecznych w tym także pedagogicznych jaką jest sondaż. A zatem precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala na uściślenie zasięgu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru odpowiedniej próby do badań. którą nie zawsze można precyzyjnie określić. Podany przykład nie jest zbyt szczęśliwy. „adaptacja społeczna wychowanków domu dziecka". Dopiero bardziej szczegółowe określenia pozwalają w miarę zwężać przedmiotowo i terytorialnie badania. proporcja odpowiednich grup wiekowych itp. Jej szczególny rodowód i ścisłe pokrewieństwo z metodą pracy socjalnej uzasadniają podkreślenie w definicji funkcji poznawczych i terapeutycznych. to w próbie znaleźć się powinny odpowiednie proporcje młodzieży wiejskiej i miejskiej. Badający musi dążyć do wybrania takiej grupy do badań aby stanowiła ona możliwie najwierniejsze odbicie struktury. Przykładami problemów. Wynikało głównie ze ścisłego określenia zakresu przedmiotowego metody. o p i n i a c h i p o g l ą d a c h w y b r a n y c h z bi or ow oś ci . opinii i poglądów określonych zbiorowości. 41). które stanowią znakomity przedmiot zainteresowania dla omawianej metody będą: „trudności dydaktyczne i wychowawcze a sytuacja rodzinna dziecka". Prawo do generalizacji rośnie w miarę kompetencji badającego oraz uzyskiwania podobnych wyników w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. „funkcjonowanie rodzin zastępczych i opiekuńczych". n a s i l a n i u się i . w której bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. testy. którego przedstawienie wykracza poza przedmiot i ramy niniejszego opracowania. narastania badanych zjawisk. Technika doboru próby aby była ona reprezentacją populacji generalnej to inna. które nie posiadają instytucjonalnej lokalizacji a wręcz odwrotnie są jakby rozproszone w społeczeństwie. Badania sondażowe mają na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie wszystkich atrybutów strukturalnych i funkcjonalnych. podany przez A. Badania sondażowe jak wynika z samego sensu nazwy opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby reprezentacyjnej z populacji generalnej. O ile pierwszy człon definicji wyróżnia metodę indywidualnych przypadków od innych metod to następny jest swoisty dla każdej metody badań pedagogicznych a nawet dla badań pedagogicznych w ogóle.5. Co jest przedmiotem badań sondażowych? „Tym czym dla studium indywidualnych przypadków są losy jednostek ludzkich określonego rodzaju. wszystkich elementów i wszystkich cech badanej populacji. l u b na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych biografii ludzkich z n as t a wi en i e m na opracowanie d i a gn o z y p r z yp a d k u l u b z j a w i s k a w celu podjęcia działań terapeut ycz nych. Np. Kierując się powyższymi uwagami definicja omawianej metody może mieć postać następującą: m e t o d a s o n d a ż u d i a g n o s t yc z n e g o j e s t sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach struktural n yc h i f u n k c j o n a l n yc h oraz dynamice zjawisk społeczn y c h . ich tendencji i nasilenia. Zależy" to od charakteru i złożoności poszczególnego przypadku. tym dla sondażu diagnostycznego jest określone zjawisko społeczne" (A. zwany przez jednych sondażem diagnostycznym. Zakres ważności uogólnień teoretycznych z badań empirycznych stanowi odrębny problem metodologiczny. dziewcząt i chłopców. Kamińskiego przykład alkoholizmu nie daje się umiejscowić terytorialnie ani demograficznie. Ogólnie należy stwierdzić. Badania metodą indywidualnych przypadków posługują się dość nielicznym zestawem technik badawczych. Tak więc badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania. Chodzi tu więc o wszystkie zjawiska. Biorąc za przykład badanie nad alkoholizmem młodzieży. Bardziej precyzyjnych technik doboru próby dostarcza statystyka. Kamiński 1974. Metoda indywidualnych przypadków nastręcza pewne trudności w przedmiocie budowania uogólnień. młodzieży uczącej się i pracującej. Ogólne założenia badań pedagogicznych uzasadniają przyjęcie nazwy sondażu diagnostycznego na użytek praktyki pedagogicznej. Pojęcia tego używa A. Kiedy już mowa o alkoholizmie młodzieży jesteśmy w stanie bliżej zorientować się w istocie zadania badawczego. że od rzetelności doboru próby zależy nasze prawo do rozciągania uogólnień na całą populację i budowania teorii. 3. Niekiedy pomocne być mogą techniki projekcyjne. przez innych sondażem ankietowym czy sondażem na grupie reprezentatywnej.

) Andrzej Góralski.kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich i n n yc h zjawiskach instytucjonalnie nie zlok a l i z o w a n y c h . Pilch. Trow. Irena Lepalczyk . Edward Hajduk . Np. bo stosowanie różnych metod i technik stanowi źródło dodatkowej wiedzy i czynnik kontroli rzetelności badań. konieczne jest sięgnięcie zarówno do literatury metodologicznej. Kamińskiego . Literatura zalecana Bardzo jasne i przekonywujące omówienie terminów metodologicznych znajdzie zainteresowany czytelnik w pracy T.K. ankieta. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice wiąże się z metodą pracy socjalnej -case work . R. Przykładem mogą być pracy etnograficzne F. J. tamże E. S. 42). Kamińskim przytoczyć przykład. W pedagogice można polecić m. Hatt. Problemy diagnostyki społecznej w praktyce pedagogicznej. Charakterystyki omawianych metod ograniczają się w zasadzie tylko do opisu ich podstawowych cech. red. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to wywiad. Na uwagę i polecenia zasługuje artykuł A. Pilch.Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. w: Metody badań socjologicznych red.Młodzież a wartości. Wrocław 1961.Metoda. Sułka . Konieczne bo rzeczywistość wychowawcza jest tak bogata iż nie mogą jej objąć ramy jednej metody. Istnieje bogata literatura naukowa powstała w wyniku stosowania metody monograficznej. „W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych doborem próby.M.J. Warszawa 1979. Nowak. w: Metodologia pedagogiki społecznej (red. logiki formalnej i metodologii nauk. Jest to zjawisko konieczne i pożyteczne. Nader często mamy do czynienia z mieszaniną różnych metod.stąd bardzo pomocna będzie praca: Marynowicz-Hetka E. Dodajmy. Wrocław 1974. jak i do opracowań empirycznych powstałych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody. M. Z. Coleman. Iza Muchnicka . Warszawa 1980 r. Sondaże ankietowe. H. W: metodologia pedagogiki społecznej. Sośnicki . Nieprawidłowe zaś stosowanie najlepszej metody może całkowicie wypaczyć obraz badanej rzeczywistość!. Kotarbińskiego. Warto za A. Wroczyński. że działalność komitetu antyalkoholowego może być przedmiotem monografii a wpływ uświadomienia i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm młodzieży . w k t ó r e j b a d a n e z j a w i s k o w ys t ę p u j e . Janeczko . Warszawa 1979. im bardziej analizowaną populację możemy odnieść do podobnej całości" (tamże s. procedura badawcza w pedagogice empirycznej. red. Bujaka. S. Wrocław 1974.Niektóre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidualnych przypadków. Mazurkiewicz. wielkości zespołu badającego. R. P. Dlatego nie można poprzestawać na tak ogólnych opisach. Wroczyński. Wybór tekstów red. 43).Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych. Nowa szkoła 1958.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. . Zawistowicz-Adamskiej. Wielkość badanej populacji zależy od 'stopnia dokładności badań. Nosząc się z zamiarem zastosowania wybranej metody badań. Oraz K. Pilch. Mieczysław Łobocki -Metody badań pedagogicznych. T. Natomiast alkoholizm młodzieży jako zjawisko społeczne może być przedmiotem sondażu diagnostycznego" (tamże s. Wroczyński. TERESA BAUMAN ROZDZIAŁ IV O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych . K. Warszawa 1972 i wiele innych. Żadna z omawianych metod nie występuje w stanie czystym.p o s i a d a j ą c y c h z n a c z e n i e w yc h o w a w c z e -w o p a r c i u o s p e c j a l n i e d o b r a n ą grupę r e p r e z e n t u j ą c ą pop u l a c j ę g e n e r a l n ą . Pilch) Wrocław 1974. analiza dokumentów osobistych. Wśród pedagogów cenne uwagi poświęcił tej metodzie W. wyniki uzyskane w badaniach w rejonie płockim większe prawdopodobieństwo zyskują w rejonach uprzemysłowionych itp. Metody badań pedagogicznych (red. Całkowicie prawie pominięta została technika ich stosowania i organizacja badań. Poza tymi ramami dostrzeżone prawidłowości przybierają charakter tym większego prawdopodobieństwa. Jako przykład pracy empirycznej opartej na metodzie sondażu można wymienić pracę zbiorową pod red. Warszawa 1968 r. Zaczyński Praca badawcza nauczyciela. w: Metodologia pedagogiki społecznej. Nowak.przedmiotem eksperymentu. Warszawa 1965 tamże: W.Metoda monografii w badaniach pedagogicznych. V.Funkcjonowanie szkoły w środowisku wiejskim.Eksperyment w badaniach społecznych. wybranych do badań technik i „dostępności poznawczej w sensie terytorialnym". Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako środowisko wychowawcze. a pożyteczne. Wrocław 1974 r. Kwieciński . Warszawa 1989. Lipset. Swidy . w: Metodologia pedagogiki społecznej. Monograficzne badania układów społecznych. Goode. Metody badań socjologicznych. Zielona Góra 1994. technika.in. techniki statystyczne i inne. Warszawa 1965 R.Elementy teorii poznania. Warszawa 1967. XII. S.Metoda sondażu w pedagogice empirycznej. który ukazuje różnice w zastosowaniu omawianych metod. nr 7-8. Wroczyński. „Młodzież nadużywająca alkoholu może być objęta studium indywidualnych przypadków. Dwojakie cele badań monograficznych. Metoda eksperymentu znalazła pełna i chyba doskonała monografię w pracy A. pracę A. Warszawa 1982. red.

Każdy z nich ma swoje wady i zalety. mogących stanowić „obiektywne fakty".wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego. Uprawomocnienie podejścia jakościowego w badaniach pedagogicznych pozwoli na dostrzeżenie ich. że zajmują się oni zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem człowieka wśród innych ludzi. aby odkrywszy je. które łatwo można zmienić.traktując rzecz modelowo . stających się. W procesie wychowania i kształcenia emocje. Ossowski formułuje ten dylemat następująco: „socjolog musi wybierać pomiędzy ubieganiem się o rezultaty. poszukując między nimi zależności przyczynowo-skutkowych. o charakterze procesu społecznego. Dla pedagogów jest to różnica tym znaczniejsza. przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzędzi. opartej na założeniach filozofii pozytywistycznej i posługuje się w swych badaniach metodami ilościowymi. poznanie a tym samym wzbogacenie naszej o nich wiedzy.zajmę się opisem innej metody postępowania badawczego. Traktowanie ich antagonistycznie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji jednej przez drugą. uczucia. a także . Istnieje wiele problemów w pedagogice zupełnie pomijanych. Założenie o ich komplementarności pozwala zaakceptować tezę. inny zaś metoda jakościowa. że wymagający oddzielnej rozprawy . bez posądzania ich o nienaukowość czy powierzchowność. Zakłada on "istnienie obiektywnego świata. iż metody jakościowe mają za zadanie wyrugowanie z pedagogiki metod ilościowych.C. ale mało ważne. Różnica polega na tym. że na gruncie metodologii naukowej niemożliwe jest dostrzeżenie lub podjęcie pewnych tematów. Nie chodzi jednak o to. z drugiej zaś . np. Bada więc tylko poddające się pomiarowi obiekty. Te dwie drogi badawcze można traktować jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie. zakłada subiektywny charakter własnej wiedzy jak i każdego poznania. Świadomość ograniczeń. w związku z wymogiem. jednostkowych przypadków. Badacz ma świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany). 4. że badając rzeczywistość społeczną musi posługiwać się narzędziami „miękkimi". wartości są obecne i trudno je pomijać jako mniej znaczące. ale niepewne". w różnego rodzaju placówkach. przekształcić po to. Uwagi ogólne Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje uczonych. Podejście jakościowe pozwala na podejmowanie takich zagadnień. idzie raczej o to aby traktowane były jako równorzędny sposób badania zjawisk pedagogicznych. jednak tak bogaty.o czym pisze A. Sądzę. które dotyczą poszczególnych ludzi. trudno jest redukować jego poznawanie tylko do wymiaru zdarzeń. elastycznymi. że można . Posługuje się metodami jakościowymi przy pomocy których może docierać bardziej „w głąb" badanego zjawiska a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst). S.2. móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną. albo o takie. iż przedmiotem badania naukowego mogą być tylko obiektywnie istniejące. Przedmiot i cel badań jakościowych Wybór przedmiotu badania w obydwu typach badań wydaje się z pozoru procedurą podobną. Jednak inny przedmiot badania może narzucać metoda ilościowa. jakie niesie ze sobą scjentystyczny sposób myślenia.1. wartościami.„Im więcej wagi przykładał człowiek nauki do logiki. Wyka . które są ważne. F. Uważa. Taki redukcjonizm pozwala zdobyć o zjawisku wiedzę pewną. możliwości równie obiektywnego poznania go. stylu życia oraz zjawisk zmiennych. bowiem dotyczących zagadnień nie poddających się badaniu kwantytatywnemu.jako propozycja innej wizji badania empirycznego. Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnień pedagogicznych możliwych do zbadania na gruncie tej metodologii. Krocząc jedną z nich badacz podporządkowuje się metodologii. przeżyciami. każdy jednak pozwala na dostrzeżenie w niej czegoś innego i mimo ich odmienności obydwa przyczyniają się do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej. Metody jakościowe powstały więc z jednej strony jako krytyka (zarówno metodologii panującej w pedagogice jak i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych). które są pewne. iż możliwe jest poznawanie rzeczywistości społecznej w różny sposób. Schiller 4.S. ale ograniczoną i jednostronną.zjawisk złożonych treściowo i znaczeniowo. tym mniejsza była wartość jego rozumowania naukowego". Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam: poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas . ponieważ uświadamiający słabości i pęknięcia paradygmatu nauki nowożytnej. W badaniach jakościowych natomiast możliwe jest podjęcie tematów wykraczających poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podejmowanie problematyki związanej z ocenami. aby dostrzec w badanym zjawisku nieprzewidziane przez niego wcześniej aspekty. skłoniły humanistów do poszukiwań innych dróg poznawania i opisywania świata. czyli zarówno jego jednostkowością jak i związkami z innymi. jaki ta metodologia stawia badaczowi postulując. poddające się pomiarowi zjawiska. Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna.niezwykle ważny. Pozostawiając na uboczu wątek krytyczny .

ale i uznawana jest za szkodliwą. sugerując iż właśnie wiedza zdobyta o badanym zadecydowała o tym. z których badacz nie zdawał sobie sprawy. W badaniach jakościowych natomiast jest równie ważny problem jak i metoda.gdy są one niezdolne do wypowiadania się na temat interesujący badacza. pozwalających w miarę poprawnie odpowiedzieć na to pytanie. Jest wiele tematów pedagogicznych. Zastosowanie metod jakościowych pozwala na podejmowanie w badaniach problemów mało znanych. iż tylko niektóre pytania narzucające się badaczowi mogą stanowić problem badaczy. 4. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych Podejście jakościowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badawczych i zakłada swoistą bezzałożeniowość na temat natury badanego zjawiska. Rezygnacja z rzetelności w badaniach jakościowych wynika z prze-świadczenia o wyjątkowości. których stawianie w badaniach prowadzonych metodami ilościowymi byłoby nieuzasadnione. problem: „Jaki wpływ ma środowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" może być badany obydwoma typami metod. nie ukrywa się także ze swoją wiedzą o badanym. wzajemnego poznania się. lecz badany w różny sposób. pytanie: „Jakie relacje zachodzą pomiędzy uczestnikami procesu dydaktycznego (pomiędzy nauczycielem a uczniami a także pomiędzy samymi uczniami) na lekcji?" Ów brak uzasadnienia nie wynika z tego. które narzuca metoda. może przy tym pomijać całe spektrum zagadnień. dotyczy problemów uznawanych przez badanych za intymne. co chciałby zaobserwować. bowiem nie można formułować hipotez. a tym samym ogranicza możliwość oglądalności badanego zjawiska. Dotyczy to zarówno dzieci o nierozwiniętych jeszcze możliwościach artykulacyjnych jak i dorosłych. Badacz może celowo dobierać próbę osób do badania jeżeli zależy mu na szczególnym zróżnicowaniu badanych pod względem pewnych cech. wzajemnie od siebie zależne i dopiero w połączeniu przesądzają o nazwaniu badania jakościowym.4. badacze docierają do swoich rozmówców przez kontakty nieformalne. Problem może być taki sam. Owe ograniczenia powodują. Dobór badanych Ponieważ w badaniach jakościowych rezygnuje się z postulatu reprezentatywności próby (dającej możliwość szerokich uogólnień) a także z rzetelności (pozwalającej na powtórzenie badania przy użyciu tego samego narzędzia) . które badacz bardziej przeczuwa. Należy do nich np. jeżeli badane zagadnienie jest mało znane. Wiele rodzajów badań jakościowych wymaga od badacza zaprzyjaźnienia się z badanym a przynajmniej dobrego. niż o nich wie. taka sytuacja uniemożliwia w sposób naturalny stawianie precyzyjnych hipotez. pomijając przy tym całą gamę relacji. czy zgadzają się z naszym o nich mniemaniem b) badane zjawisko jest „drażliwe". że są one ze sobą nierozłącznie powiązane. problem kar cielesnych stosowanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej). iż badacz dla badanego nie jest już osobą zupełnie obcą i anonimową.zagadnienia. prywatne (np. które nie może być . Każde badanie traktowane jest jako swoiste zjawisko. Podobnie nieuzasadnione byłoby stawianie pewnych problemów badawczych w badaniach jakościowych. c) osobami badanymi są albo . Nie ma więc większego znaczenia liczba przebadanych osób. redukuje je bowiem do uświadomionych poprzez badacza wątków. wymagających kilkakrotnego wglądu w badane środowisko. że badacz zaobserwowałby tylko to. Formułowanie problemów badawczych na gruncie metodologii naukowej obwarowane jest odpowiednimi warunkami. że takich badań metodami ilościowymi nie dałoby się przeprowadzić. lecz z programowo przez niego przyjętej postawy „naiwnej poznawczo". iż właśnie z nim pragnie przeprowadzić badania. ani też sposób ich doboru.jednostki o wysokim stopniu samoświadomości posiadający dużą zdolność do artykulacji badanych problemów. posługujących się językiem różniącym się od języka badacza. których problematyka należała do tematów trudnych. gdy: a) chcemy przyjrzeć się zjawiskom w ich kontekście. jednostkowości i niepowtarzalności każdej sytuacji badawczej. z których nie był w stanie przewidzieć przy konstruowaniu narzędzia. Np. Badanie jakościowe stosujemy wówczas. W pewnych typach badań. w których założeniowość nie tylko ogranicza pole badania. przychodzą do badanego osoby polecone im przez kogoś znajomego. 4. To powoduje. bądź takich.o doborze osób badanych decydują wyłącznie względy merytoryczne. bądź . lecz z tego. które mogą być badane zarówno przy pomocy metod ilościowych jak i jakościowych. wynikającą nie z braku jakichkolwiek założeń badacza. „Jak częstym zjawiskiem jest stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodziców?". Znikoma wartość hipotez badawczych szczególnie uwidoczniła się w badaniach etnograficznych.3. Są jednak problemy badawcze. gdy chcemy je poznać takimi jakie są a nie stwierdzić. Dzieje się tak dlatego. Istnienie hipotezy określa bowiem kierunek naszych poszukiwań. Pytanie o częstość występowania sugeruje bowiem potrzebę zastosowania metod ilościowych. np.

h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomiędzy badaczem i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz ma tego świadomość.3. przy pomocy której chce opisywać rzeczywistość.„jego określenie nigdy nie jest zapewnione bądź nasycone". Język w badaniu jakościowym Jeżeli w badaniu nie chcemy sprawdzić „czy jest tak.Relacje badacz – badany W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania osób badanych. że w różnych klasach ten sam temat lekcji wywołuje różne odbiory i różne zrozumienie. zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym.jeśli tylko wyrazi chęć . Nie sądzę aby holizm był kategorią najtrafniej oddającą sens badania jakościowego. zmienia się co najmniej w świadka a nawet uczestnika badań. przyjmuje wobec niej postawę otwartą. Badanie podobnych zespołów ludzi: np. Badacz nie podejmuje badania z gotowa siatką pojęć. nie zawsze umożliwiającą adekwatny opis badanej rzeczywistości. Badany z „nadajnika" może przekształcić się we współtwórcę. nie narzuca mu więc własnego języka. przyjmując iż takie obiektywizm jest niemożliwy. 4.5. uczniów wszystkich równoległych czwartych klas jednej szkoły. dwustronna relacja. Badacz poznaje rzeczywistość językową badanego i staje się ona jednym z elementów badania.badacz i badany. jaki badanie wywiera na niego samego.w równym stopniu co badacz wpływa na treść badania. atmosferze. nie będzie tym samym badaniem. przy pomocy tego samego narzędzia. Derrida . badacz z „odbiornika" i rejestratora. posługującego się inną aparaturą pojęciową. Każdy nauczyciel wie przecież (a badacze często o tej wiedzy zapominają). c) Badany . Język używany w badaniach jakościowych jest językiem badanego lub wypadkową języków obydwu stron interakcji. Jeżeli badamy tę samą osobę powtórnie.zakłada się bowiem dialektyczność relacji badacz . że przedmiotem staje się poznawana kwestia a podmiotowe stanowiska zajmują dwie strony . dbając równocześnie o to aby minimalizować własne tendencje redukcjonistyczne. postuluje się nawet zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateoretycznej wiedzy. to mamy już do czynienia niejako z inną osobą. Kontekst Jedną z ważniejszych cech badań jakościowych jest dążenie do ujmowania badanego zjawiska w jego szerokim kontekście. Jeżeli kontekst .badany. Pretendowanie do całościowego ujmowania badanej rzeczywistości wydaje mi się równie zuchwałe co przeświadczenie o prawdziwości uzyskiwanych wyników w badaniach ilościowych. której wyniku badacz nie jest w stanie przewidzieć.1. których dostarczyło jej pierwsze badanie. jaką posiada badacz.Cechy charakterystyczne badania jakościowego 4. jak przewidywaliśmy?" (hipoteza). Takie postępowanie uzasadnia po części chęć wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska a po części ograniczoność języka nauki.5. Nie stara się obiektywizować uzyskanej wiedzy. prowadzonych przez tego samego nauczyciela.5.nie ma potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojęciowych. Podmiotowe podejście do badanego najlepiej obrazują wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy osobą badaną a badaczem: a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania . bogatszą o te doświadczenia i wiedzę. Niektórzy autorzy postulują nawet ujęcia holistyczne. sygnalizującą rozległość spojrzenia na badane zjawisko. Ważne w tej relacji jest to. po to aby nie zakłócała (determinowała) przebiegu badania. 4. lecz chcemy dowiedzieć się „jak jest?" . formie. 4. własnego wpływu na treść i przebieg badania a także wpływu. d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzędziem badania. celowo rezygnując z języka nauki na rzecz języka potocznego. nie ma potrzeby skłaniania osoby badanej do posługiwania się językiem badacza. Kontekst nie daje się w pełni określić. ale już nie przeciwstawni sobie wzajemnie.powtórzone w tej samej postaci. Opowiadam się za kategorią „kontekst" jako bardziej przystającą do możliwości badacza. a jeśli nawet próbuje się go ująć całościowo to -jak pisze J. Badacze posługujący się metodami jakościowymi dystansują się od metody naukowej także za pomocą języka. następuje bowiem zmiana sytuacji badania. literackiego. f) Badacz w pełni angażuje się w badanie. może zmieniać jego kierunek . nie posługuje się kategoriami obcymi badanemu.2.badacz więc działa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach. g) Badacz ma świadomość własnej subiektywności w odbiorze i ocenie sytuacji badawczej. b) Badacz nie działa z pozycji „lepiej wiedzącego" lecz traktuje badanego jako kompetentnego współtwórcę wiedzy zdobywanej podczas badania .5.uznaje się równość kompetencji badanego i badacza. stara się jak najwierniej uchwycić wizję problemu przedstawianą przez badanego. e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna.

których wcześniej nie łączył z przedmiotem swoich badań. 4. Wyobraźnia może podpowiadać drogę do nowych odkryć. że w badaniach jakościowych potrzebna jest właśnie większa wiedza badacza. bowiem dominująca metodologia naukowa traktuje je nieco podejrzliwie a wyniki tych badań uznawane są niekiedy za „gorszą". wyzwala odwagę stawiania pytań . Dotyczy ona zarówno wiedzy badacza o sobie. bywają jedynymi kierunkowskazami dla badacza. Jednakowoż wyobraźnia i intuicja nie zawsze podpowiadają dobre rozwiązania. których on sam nie przeczuwał. W badaniu jakościowym bowiem nie idzie o szukanie zależności przyczynowo-skutkowych. co pozwala mu lepiej ją rozumieć. głębsza refleksja nad całym procesem badania. . szczególnie wówczas. że zawsze warto podążyć ich śladem. Ogromne znaczenie ma. czy jako rozjaśniająca koncepcja pojawiająca się w świadomości nawet wówczas gdy nie myślimy świadomie o danym zagadnieniu" podpowiada badaczowi pomysły. W badaniach ilościowych bowiem wciąż sygnalizuje się od czego się odchodzi. Intuicja. gdyż intuicja może pojawić się tylko u tego badacza. 4. nową. Badanie jakościowe wymaga bowiem krytycznego namysłu nad wiedzą już istniejącą i pojawienia się w świadomości badacza przeświadczenia o specyfice proponowanych przez metodologię naukową metod i ich nieadekwatności względem podejmowanego przez niego problemu badawczego. Osoby te tylko – nieusatysfakcjonowane możliwościami. więc odpowiednie przygotowanie zespołu badawczego. a że jest ona „mądrzejsza" od badacza. a także wiedzy o badaniach jakościowych w kontekście zarówno szans. W metodach jakościowych docenia się ich wagę i zakłada.7. lecz właśnie o rozumienie. chociaż nigdy nie wiadomo. nieśmiało. Proces badania Prowadzenie badań jakościowych wymaga od badacza szerokiej wiedzy na temat czynników zewnętrznych wpływających na sam przebieg badania. której badacz musi być świadom rozpoczynając swoją pracę. Przedstawię kolejno poszczególne metody. o zakłóceniach jakie wnosi proces badania w te relacje. jego zadaniem jest jej słuchać uważnie. to takie osadzenie może być wielostronne. nie spełniających wymogów stawianych nauce. z którymi wchodzi on w proces badania. metodę biograficzną. nie można więc przeprowadzić tego typu badań nie wiedząc czym jest to. nie poprzedzone świadomym rozumowaniem. niekiedy prowadzą one ku ciekawym odkryciom. Niesłuszne więc wydaje się oskarżanie osób stosujących w swych badaniach podejście jakościowe o brak kompetencji czy wiedzy metodologicznej. Rodzaje metod jakościowych Wśród metod jakościowych A.6. Zarówno wyobraźnia jak i intuicja. Nastawienie na rozumienie wynika z założenia. dzięki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako z różnych stron. Przebieg i kształt badania jakościowego nakłada na badaczy odpowiedzialność moralną. Podejmowanie badań jakościowych w pedagogice jest przez wielu zwolenników podejścia ilościowego traktowane jako niechęć do uczenia się skomplikowanych procedur. bez znajomości całej procedury badawczej obowiązującej w badaniach ilościowych. Wydawać się nawet może. nieprzewidywalną. każdy z badaczy musi dokładnie znać i rozumieć sens i istotę badań jakościowych. jakie dają badaczowi. Podobnie jak w badaniu ilościowym. z czego się rezygnuje.z pozoru absurdalnych . wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach międzyludzkich. wymogów metody jakościowej a także odpowiednia postawa etyczna. 4. Badania jakościowe w pedagogice Pedagogiczne badania jakościowe podejmowane są w Polsce rzadko. 4. obserwację uczestniczącą oraz jakościową analizę treści. Wyobraźnia i intuicja Ważnym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakościowych jest wyobraźnia i intuicja. jakie oferuje metoda naukowa poszukują innych sposobów empirycznego poznawania rzeczywistości. odbywa się jednak na gruncie dobrze przygotowanym. niekiedy jednak prowadzą na manowce. poznawania szczegółowych wymogów metody naukowej. Nie sądzę jednak aby było możliwe przemyślenie i przeprowadzenie interesującego badania jakościowego. stąd możliwa jest wielość kontekstów. którego umysł nastawiony jest na jakieś zagadnienie.rozumiemy jako „osadzenie w" badanego zagadnienia. Nagłe zjawienie się nowej myśli.8. jak i ich słabych stron. zaczyna kojarzyć różne opinie. z czego rezygnuje. czy droga przez nie proponowana jest słuszna. Konieczna jest więc niezbędna wiedza dotycząca tematu badań. sygnalizując możliwość ich wykorzystania do badań pedagogicznych. dotychczas nie badane lub też styka się z sytuacją szokującą dla niego. rozumiana jako „nagle zjawiające się oświecenie lub zrozumienie sytuacji. Ujmowanie zjawisk w kontekście pozwala na dostrzeżenie różnych ich aspektów. niesprawdzoną. fakty. gdy podejmuje zagadnienie nieznane. jego wysiłków uzyskania świadomości własnych przed-założeń. sygnalizuje takie połączenie zjawisk. czy nie. że „rzeczywistość mówi". Wyka wyróżnia: otwarty wywiad pogłębiony.4. informacje. nieobiektywną wiedzę.5.pozwala na przekraczanie ograniczeń narzucanych badaczowi przez jego własną wiedzę. Rozumienie zaś jest procesem w którym odkrywane są kolejne zasłony w naszym poznawaniu rzeczywistości.

że nie ma w dialogu lepiej wiedzącego. Pytania. Badacz przyczynia się do owego budowania poprzez umiejętne podtrzymywanie rozmowy. a nie żelaznymi wytycznymi. badany . iż nie jest on w stanie przewidzieć. bardziej świadomego (tzn. obdarza ich pełnym zaufaniem. Badacz nie ustala przed badaniem dokładnego brzmienia pytań. badacz zaś podążając za opowieścią badanego także może zmienić swój pogląd na wiele spraw. snuje opowieść. Uczestnictwo . które formułuje badacz przed wywiadem sygnal i z uj ą tylko kierunki jego zainteresowań. Otwarty wywiad pogłębiony Powinien być prowadzony z pomocą magnetofonu. uczestnictwo i integralność. od wzajemnych stosunków pomiędzy badanym a badaczem. Pytania o pewne zagadnienia powodują uświadamianie sobie przez badanych ich znaczenia. w której ona się odbywa. Nie jest więc możliwe. w dużej mierze zależy to od atmosfery panującej podczas badania. Równość oznacza. Łukasiewicz zwraca uwagę na jej pięć zasadniczych cech: równość. prowokujących czy nawet drażliwych. ze swego życia. Im mniej jest w takiej rozmowie sztuczności. Opisane przez P. Jest to ważne. współzależność. Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podejrzliwie. lojalności wobec badanego a także otwartej postawy wobec poruszanych problemów. W owych wymaganiach zawiera się zarówno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy.1. jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru. sygnalizują równocześnie jego przygotowanie do wywiadu. gdyż badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie może brać czynnego udziału w toczącej się rozmowie. zakłada się. Poczucie wspólnoty jest szczególnie ważne w sytuacji. Temat badania wymaga niekiedy kilku spotkań badacza z badanym (często opowieści badanych są długie a rozmowa dla obydwu stron interesująca). jednak nie determinują one przebiegu badania. że badania prowadzone w ten sposób skłaniają do postawienia przed badaczem wymagań natury etycznej. Opisując Galtunga metodę dialogową (otwarty wywiad pogłębiony nazywa się często dialogiem). Współzależność . wspólnie budujące wiedzę o interesującym ich zagadnieniu. nie ma rozmowy z pozycji lepszego. Pytania przygotowane przez badacza są pomocne w podtrzymywaniu rozmowy. jak i to co pomijają. indywidualną interpretacją treści przekazywanych w rozmowie. ponieważ jest zamknięty na nowe fakty i opinie niezgodne z własnymi. może nawet mieć wcześniej opracowane pytania jednakże kolejność ich zadania zależy od kontekstu. wspólnota. Obie strony mają wpływ na przebieg dialogu. nastroju. iż zarówno to o czym mówią. że są odpowiedzialni za to co mówią i potrafią zdać sprawę ze swej działalności. Zauważyć przy tym należy. nie próbuje w podchwytliwy sposób sprawdzać czy mówią prawdę. a które mniej inspirujące dla rozmowy. Podczas takiej rozmowy może odbywać się proces „redagowania swojej biografii". np.snując swoją opowieść. „nie pouczać" nabierają w badaniach jakościowych szczególnej wymowy. jakichś ważnych dla nich wydarzeń czy wyborów. nastawienie do rozmowy badacza powoduje. Wspólnota . Integralność . Badany odpowiada na nie lub nie. aby poruszane w rozmowie tematy uznane zostały przez którąś ze stron za zbyt drażliwe lub nietaktowne. im więcej intymności i wzajemnego zrozumienia. tym korzystniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. Jest to spotkanie dwóch światów jednostkowych. zakładając. będącej swoistą. postawy. Łukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie oddają istotę otwartego wywiadu pogłębionego. które wymieniają pomiędzy sobą doświadczenia i wiedzę. że wywiad może zabrać im sporo czasu. co w pewnym stopniu może przesądzać o jej przebiegu.Uczestnicy dialogu angażują w rozmowę całą swoją osobowość. natomiast wyraźnie określa ich problematykę.8. dyktafonu itp. to oni decydują o czym chcą i mogą ze sobą rozmawiać. lecz zdarza się. Więź jaka łączy jego uczestników jest w dużej mierze decydująca dla przebiegu badania. które wątki okażą się bardziej. Otwarty wywiad pogłębiony ma formę rozmowy.Uczestnicy dialogu są od siebie wzajemnie zależni. W takiej rozmowie nie unika się pytań sugerujących. którym obydwie strony muszą się bezwzględnie podporządkować. Otwarty wywiad pogłębiony jest zaproszeniem . nie stanowią jednak ram poza które nie można wykraczać.ich pojawienie się w rozmowie bądź ich brak zależny jest od uczestników dialogu. bowiem . iż taka rozmowa zmienia jedną bądź obydwie strony. Zalecenia typu „nie szkodzić". dogmatyk nie może prowadzić tego typu badań. propozycjami badacza. zarówno swój sposób myślenia jak i poglądy. Obydwie strony uczestniczą też w tworzeniu syntezy. badacza). Badacz przychodzi do badanego z dokładną świadomością tego co go interesuje. przypominanie sobie niektórych faktów ze swego życia. gdy w dialogu bierze udział więcej osób.4. P. Takie podejście do pytań. Badanych traktuje się bowiem podmiotowo. To badany ustanawia granice obszaru intymności i szczerości do którego wpuszcza badacza. system wartości.Bardzo ważna dla dialogu jest atmosfera.W dialogu aktywnie uczestniczą obydwie strony. podczas ich wspólnej rozmowy odbywa się nie tylko wymiana informacji. jakie obszary (podczas rozmowy z badanym) zostaną odkryte. są pewnym scenariuszem. a prawo do zadawania pytań ma nie tylko badacz lecz też badany. w której badany „oprowadza badacza po swoim życiu". ponadto zarejestrowana wypowiedź pozwala na uchwycenie autentycznego języka badanego i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. należy więc jeszcze przed badaniem uprzedzić badanego. który wytwarza się podczas badania. czego chciałby się dowiedzieć.

O ile więc biografie stanowiące dający się udokumentować ubiór „faktów" o człowieku (przebieg życia) nie budziły kontrowersji metodologicznych. że wiedza o społeczeństwie. w jaki sposób wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiały. pełnym zaufania kontakcie badacza z badanymi. rozumiejącej. że mówią one znacznie więcej niż mogłoby się wydawać czytelnikowi. okolicznościowe. że autobiografia istnieje o tyle. skażone piętnem subiektywizmu relacje. iż nie istnieje . wydobyć ukryte w nim założenia. uzupełnieniem „obiektywnej rzeczywistości". Aleksandra nad komunikowaniem się rodziców z dziećmi. nieuchronnie uwikłanego w dzieje. Można przecież założyć. o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe. obrazujące proces zmian zachodzących w jego myśleniu a także autobiografie reminiscencyjne. jej istnienie jest zależne od jednostkowej świadomości. zdarzeń z wątków. zaś podejście jakościowe implikuje przekonanie. w odniesieniu do konkretnych wartości. na który składa się używanie przez nich określonego języka. A. zanurzonego w świecie. Wiedza o społeczeństwie jest zawsze wiedzą „czyjąś" a są takie obszary rzeczywistości społecznej. . W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie subiektywnym. Wśród autobiografii można wyróżnić pamiętniki pisane przez wiele lat. kryje się w nich ogromna wiedza o czasach w których żyli ich autorzy. który badacz próbuje uporządkować pod kątem zawartych w nim myśli. lub wywołane innym bodźcem. systemu znaków i symboli). a ich funkcja ogranicza się do budzenia postawy heroizmu w kolejnych pokoleniach nauczycieli. Jest zjawiskiem subiektywnym również i w tym sensie. uzasadniając. Jest niewątpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu. lecz sama jest tą rzeczywistością. Pod powierzchnią wspomnień. W pedagogice rzadko wykorzystuje się autobiografie jako materiał do pogłębionych badań. o ich świadomości (świadczy o niej m. stanowiące dla opowiadającego kryterium ich doboru i podstawę interpretacji. Metody biograficzne stosowane w metodologii naukowej koncentrowały się wyłącznie na pierwszej warstwie. zinterpretować kluczowe dla tekstu kategorie. Analiza tekstu może dotyczyć poziomu leksykalnego słownika frekwencyjnego języka tekstu (autobiografia. za konkurs. która nie może być dla niego ani niszcząca ani deprecjonująca. że pamiętniki „same za siebie mówią" lecz sądzę.8. natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest raczej marginalnie. drugą zaś stanowi indywidualny i symboliczny wymiar zjawisk społecznych. Autobiografii przypisywano raczej wartości literackie niż poznawcze. nastawiony do materiałów zawartych w autobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo. Dotyczy to szczególnie pamiętników nauczycieli.2. pod którą dostrzec je można jedynie przy głębokim.żaden przedmiotowy wymiar rzeczywistości społecznej. że stanowi ona „wytwór interpretującej.8. w związku z czym odrzucane były jako mało wiarygodne źródła informacji. Wydobyć z autobiografii te wszystkie wątki może właśnie uważny badacz. nie poddające się weryfikacji. wiersz.w sensie obiektywnym . Raczej zakłada się. iż pamiętniki same „mówią" a więc nie ma potrzeby niczego . 4. istnieje więc jako autobiografia tylko o tyle o ile ktoś intencjonalnie przekształca zbiór zdarzeń w wysoce znaczącą i ustrukturowaną całość. które możemy poznać jedynie przez ukazanie ich osobistego wymiaru. Metoda biograficzna Sedno tej metody opiera się na założeniu. Jednostkowa interpretacja świata nie jest więc dodatkiem do „faktów".3. wyrażonej i utrwalonej w symbolach działalności indywidualnego podmiotu. że wyrażone treści są zawsze relatywne wobec tego. Techniki opracowywania materiałów biograficznych są różnorodne i zależne od tego czy badacza interesuje wyłącznie twórca autobiografii czy też uwaga badacza skupia się bardziej na treściach zawartych w autobiografii stanowiących przejaw zarówno samoświadomości jak i świadomości społecznej osoby piszącej.pisane np.oprócz ogólnego wstępu . w konkretnych okolicznościach. o ile ktoś ją opowiada. Stanowi niejako zapis jednego i jednostkowego życia. że obydwie te warstwy przenikają się wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje pełniejszy obraz człowieka i społeczeństwa. sygnalizujące zmienność poglądów autora. ich sposób pisania. Przykładem przebijania się przez powierzchowną deklaratywność mogą być badania Z. Możliwości zastosowania tej metody badawczej w pedagogice są ogromne. które powstały w pamięci autora . Pozostawia się więc owe autobiografie bez opracowania. wytworzonym przez rozumiejącą i interpretującą jednostkę." Wybór treści dokonywany jest w oparciu o pewne wartości. które jednak nie zinterpretowane pozostają tylko i wyłącznie wspomnieniem jakiejś osoby. odtwarzające koleje losów. Badacz ponosi także przed badanym odpowiedzialność za to.in. Autobiografia jest więc przekazem symbolicznym.do nich dodawać. 4. zrekonstruować przekonania ich twórców. o systemie wartości osób piszących. Przyjrzyjmy się jednak autobiografii z innej perspektywy. o człowieku zbudowana jest niejako z dwóch warstw: jedną jest warstwa faktograficzna. Można by założyć. iż „ludzkie działanie nie jest wyznaczone przez wpływ wydarzeń takich „jakimi są rzeczywiście" ale przez wpływ wydarzeń takich. jakimi są postrzegane w znaczących kategoriach kultury".badanego do rozmowy. Poważne problemy kształcenia i wychowania skrywają się często pod powierzchowną warstwą oczywistości. Jakościowa analiza tekstu Tekst jest systemem znaków. Giza poddaje w wątpliwość odróżnienie autobiografii od biografii (traktowanej jako rejestrację „obiektywnego" przebiegu zdarzeń). jak ktoś postrzega i rozumie własne życie.

Czyżewski i A. która jest a nie tę „wytworzoną" przy jego pomocy. sądzę jednak. zbierać informacji u innych (ankieta. Jakościowa analiza tekstów ułatwia nam ich odczytanie. legendy. „Jednostki" i „całości" . że pewne jego elementy mogą być także wykorzystane przy analizach innych tekstów. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii Zaliczenie przez A. Badacz nie przyczynia się do „stworzenia" materiału.3. ułatwiają ustalenie które fragmenty tekstu są wyznaniami autora. wchodzi on w nią bowiem z całym osobistym systemem wartości. 3. że przyjrzy się uważnie wytworom symbolicznej działalności ludzkiej. w jakim zostały użyte.pozwalają badaczowi na ustrukturalizowanie tekstu. co powodować może zmianę jego nastawienia do świata.badany jest zaangażowanie badacza w badaną sytuację. w którym ci ludzie żyli bądź żyją. Znaki są częścią kultury i wiele mówią o ludziach tworzących je. staje się uczestnikiem badanej społeczności. Sądzę. „Struktury procesowe" . Interesującym przykładem zastosowania w pedagogice tego typu analizy może być praca Z. która może przejawiać się zarówno w podnoszeniu jego rangi lub uświadamia- . Wykę autobiografii i jakościowej analizy tekstu do różnych metod badawczych może budzić pewne zastrzeżenia. Z tego powodu trafniejsze wydaje się nazywanie tej metody badaniem poprzez wspólne doświadczanie. Badacz chcąc poznać interesujące go zjawisko wtapia się w nie. Przedstawiony tu pomysł na analizę tekstu dotyczy w zasadzie analizy autobiografii.notatka prasowa. czyli badanie przez wspólne doświadczanie Wzorem dla obserwacji uczestniczącej są badania etnograficzne. Polega to na zakreśleniu wokół najczęściej pojawiających się wyrazów pól semantycznych. Interesujące jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje życie jako tworzoną przez siebie biografię. starając się „zawiesić" na czas badań własne założenia. Jej cechą charakterystyczną jest przełamywanie dualizmu badacz-badany. Praca nad tekstem w ich propozycji -polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy których dokonuje się jego analizy. iż to różne.8. określenie tego. przy jej pomocy ustala się które wyrazy są najbardziej znaczące dla tekstu i jakich obszarów rzeczywistości dotyczą. jak i pośredniej . Należą do nich: 1. 4. przełamany więc zostaje stereotyp myślenia o dystansie między badaczem a badanym. Drugim niejako krokiem lub też niezależnym od pierwszego jest ustalenie znaczenia tych najczęściej pojawiających się wyrazów i kontekstu. co jest opisem wydarzeń oraz tego co stanowi komentarz autorski. poznaje jej sposób życia.1. wypowiedź). który może być poddany badaniu.4. Innym wymiarem przełamywania dualizmu na linii badacz . wierzenia. w autobiografii). który wskazał na różnicę elementów pola semantycznego znaczenia podstawowego słowa „godność" w wypowiedziach rodziców i dzieci. niespodziewane okoliczności uczyniły je takim. wydzielenie z niego wątków głównych i pobocznych. wywiad) a wystarczy. iż w metodologii pozytywistycznej przyjęto nazywać metodami pewne sposoby zbierania informacji. co pozwala mu na rejestrację siebie zmieniającego się. który można odczytać. Całością są natomiast zespoły jednostek odnoszące się do wybranych zagadnień.choćby taka jak percepcja samego siebie. Rokuszewska-Pawełek. bądź traktuje swój los jako wypadkową nacisku systemu społecznego w którym przyszło mu żyć. Badacz nie musi stwarzać sytuacji (eksperyment). 2. przyjmuje postawę „naiwną poznawczo". treści wystąpień. skupianie się przez niego na tym co stanowi sedno opowieści i jej element uboczny. Autorzy ci wskazują na cztery zestawy kategorii analitycznych ułatwiających pracę nad tekstem. obyczaje.8. podobnie jak odczytać można zawartość czasopism. Jakościowa analiza treści jest natomiast techniką opracowywania zebranych materiałów. iż „obserwator" wchodzi na przemian w rolę badacza i badanego. czyli sposobu w jaki piszący relacjonuje przebieg wydarzeń. które wnioskami. uprzedzenia. 4. wiersze. niekiedy wyzwala chęć niesienia mu pomocy.komentarze). ponieważ są to źródła wiedzy. pamiętniki. „Konstrukcje" . wcześniejszą wiedzę o badanym zjawisku. czy też bardziej skłonny jest przyznawać. W konsekwencji przebywania w badanym środowisku zachodzą w badaczu różne zmiany . myśli. 4. w momencie jednak gdy informacji się nie zbiera ponieważ istnieją już jako wytwór ludzkiej działalności: idee. Obserwacja uczestnicząca.to kategorie umożliwiające strukturalne uporządkowanie wypowiedzi pod kątem kontynuowania przez autora głównego wątku wypowiedzi i odchodzenia od tego wątku. Inny pomysł na jakościową analizę tekstu przedstawiają M. bądź do faz życia (np. który nie zbiera materiałów lecz „tylko" próbuje je przeanalizować i zinterpretować. w których badacz wchodząc w określoną społeczność.rodzajem dokumentu. żyjąc w niej. które zaś stanowią ilustrację dla głoszonych przez autora opinii. a także o świecie. że problem polega na tym. jego pytania wywołują też określone zmiany w badanych. Aleksandra. Bada tę społeczność z pozycji jej uczestnika. sztuka . który zamierza poddać analizie a próbuje zrozumieć i opisać rzeczywistość. przyczyniają się do pogłębienia ich samoświadomości.moim zdaniem . Obecność badacza. nie zaś obcego i niezaangażowanego obserwatora.te kategorie pozwalają na wyszczególnienie autonomicznych jednostek narracji (zarówno bezpośredniej -opowieść badanego. Autobiografia jest . Świadomość zachodzących w nim zmian powoduje.pozwalają na określenie odmian narracji. „Linia podstawowa" i „linia recesywna" . jest układem znaków.pojawia się problem nazwania czynności badacza.

uświadomić sobie własne cele. Wydaje się. którą już posiadamy. nie jest wyłącznie rejestratorem lecz też aktywnym uczestnikiem wydarzeń. staje się dla niego mniej obcy.9. bądź ujawnić te obszary rzeczywistości społecznej. Pozwoliłoby na opisanie ich z innej perspektywy. Niezmienna zaś pozostawała metodologia naukowa. przełamuje bowiem monopol metodologii pozytywistycznej na wiedzę o badaniach empirycznych. Wiedza o metodach jakościowych jest w naszym kraju niewielka. a granice „wkładu" każdej ze stron procesu zmieniają się. psychologia humanistyczna). Wszystko to. Przykładem badań. które ukierunkowują jego „obserwację". Metody jakościowe mogą stanowić alternatywną perspektywę dla badań pedagogicznych. Badanie przez wspólne doświadczenie jest metodą poznawania zjawisk poprzez pełne zaangażowania uczestniczenie w nich. Kamińskiego i zaliczonych przez niego do metod jakościowych. Wchodząc w nowe dla siebie środowisko badacz nie jest wyposażony w gotową siatkę ustrukturalizowanych zachowań i szczegółowych pytań.jak pisze A. przy zastosowaniu tych metod.niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiązań. Skomplikowane problemy dotyczące wychowania i kształcenia (np. jest wciąż jeszcze spisywana na marginesie. sondaż diagnostyczny. osobiste — odbija się to co społeczne i ogólne. specyfika i siła oddziaływania subkultur młodzieżowych. Jednostkową subiektywność traktują bowiem jako odzwierciedlenie świata-jedyny możliwy dla człowieka sposób poznania go i rozumienia. oraz od miejsca. ale je uzupełniają. Nie ma więc w obserwacji uczestniczącej podziału na badaną rzeczywistość i bezstronnego badacza. w którym znaczenia wyjściowe się zawierają. znaczenie grup rówieśniczych w rozwoju społecznym młodzieży itp. sondażu diagnostycznego i monografii . iż w tym co jednostkowe. stanowiąca ich podstawę. w innym kontekście. Gotowy jest jednak w każdej chwili do poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zależności od wymogów i kontekstu sytuacji w której się znalazł. Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie. Owa humanistyczna metodologia -jak ją w uproszczeniu nazwała A. Uwagi końcowe Nietrudno zauważyć. 4. a to co społeczne jest zawsze tylko jakąś jednostkową perspektywą. Demistyfikuje przy tym to co skrzętnie jest skrywane przez metodologię pozytywistyczną: fałszywość przesłanki o obiektywności świata społecznego i o obiektywności badacza. cele przeciwnika i pozwolą mu adekwatniej uchwycić kontekst społeczny sytuacji. Nie zastępują metod ilościowych. że w przedstawionym przeze mnie metodach brak jest: studium indywidualnych przypadków. które ukrywają się przed poznaniem przy pomocy narzędzi stosowanych w badaniach ilościowych. nadając im bardziej ludzki wymiar. jako dodatek szeroko usprawiedliwiający swoje istnienie. Wyka . monografię można zaliczyć jedynie do „miękkiej" odmiany metod ilościowych. w której się znalazł. lecz interpretuje interesujące go zjawisko a jego interpretacja . w którym prowadzone są badania.„rodzi się gdzieś pomiędzy (lub ponad) uczestniczącymi w sytuacji badawczej przedmiotami i podmiotami. wyłania się choć „z" nich. Jakościowe metody badania wyzbywają się podejrzliwości wobec subiektywności.opisanych przez A. które według w/w autora zadecydowało o nazwaniu ich jakościowymi była ograniczona liczba jednostek poddawanych badaniu. w badaniach uznanych za jakościowe przez A. co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyżej badań jakościowych. które pomogą mu lepiej zrozumieć jego własne działania. wychodząc z założenia. Świadczy o tym ilość badań prowadzona przy użyciu tych metod. Jedynym kryterium. nie relacjonuje „obiektywnych faktów". to jednak w postaci nowego. jak i w samych naukach społecznych (socjologia humanistyczna. inny sposób myślenia o świecie i o poznawaniu. że badanie przez wspólne doświadczanie pozwoliłoby wnikliwiej przyjrzeć się wielu trudno dostępnym zjawiskom . Jest to jednak wiedza ważna. Stopień aktywności badacza jest jednak zależny od specyfiki badanego zjawiska. Posiada jedynie własne przemyślenia i pewien zestaw kategorii. nie ogranicza go bowiem „gotowe i zamknięte" narzędzie badawcze.) wciąż oczekują na lepsze ich poznanie i opisanie.przy zastosowaniu innych technik zbierania materiału. Wyka . w których badacz celowo wywiera wpływ na badanych są badania prowadzone metodą interwencji socjologicznej. Są budowane w oparciu o inną metodologię. wzajemne relacje pomiędzy wychowującymi i wychowywanymi. ROZDZIAŁ V Techniki badań pedagogicznych Kto wielkie stawia kroki daleko nie ujdzie . Pewne problemy dostrzega bowiem dopiero w trakcie badania. mogłoby stanowić uzupełnienie tej wiedzy. wspólnego znaczenia. Z istoty tej metody wynika chęć dostarczenia badanemu środków.próbuje uprawomocnić inne sposoby badania rzeczywistości społecznej. Kamińskiego -jest nieobecne. która jest zarówno sposobem poznawania jak i oddziaływaniem na badanych. nauczycielami i uczniami. hermeneutyka). bowiem nie rejestruje on rzeczywistości „takiej jaką ona jest". Źródła tego sposobu myślenia tkwią zarówno w filozofii (fenomenologia. Dlatego też studium indywidualnych przypadków." Badacz nastawiony na wspólne doświadczanie łatwiej „wchodzi" w badane środowisko.

5. każda sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiązań badawczych także w zakresie technicznych rozwiązań. Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie. W szkicowym stylu zaprezentować pragnę ich charakterystyki. magnetofonu i kwestionariuszy włącznie. zważywszy. To co w tej definicji wymaga szczególnej uwagi . Przedstawię obecnie najczęściej stosowane techniki badawcze użyteczne w badaniach pedagogicznych. Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej" wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej. Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy. Wiele bowiem nieporozumień powstaje wokół wszelkich technik. lecz wymagająca wielu zastrzeżeń wstępnych. Technika badań to czynność poznawcza. to najczęściej proces angażujący badacza i innych ludzi. Należy pamiętać. Znaczy to. Stosować ją można i najczęściej stosuje w praktyce każdy wychowawca. nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej . Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym. faktów (Kamiński A. Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych. Najpopularniejszą postacią obserwacji jest tzw. Z uwagi na jej złożoność i wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą. to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje. Określając czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia. Bywa więc tak. Nie jest to tendencja słuszna. Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań. że objęcie definicją wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe. czyli kwestionariusze do ankietowania. Wyżej zorganizowaną formą obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpośrednia l u b pośrednia. arkusze do opisu itd.Lao-cy Powtórzę użytą już wcześniej definicję techniki badań. Obserwacja Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. że za technikę uważa się ankietę w znaczeniu kwestionariusza pytań a nie czynności ankietowania. W przypadku procesów lub przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania. Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach. W pojęciu pierwszym ustalamy ilość i jakość zagadnień. które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji. test itp. arkusz obserwacyjny. następnie wielkość obiektu obserwowanego (zbiorowości lub instytucji) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy. które chcemy poznać. robienia wywiadów. 1970).1. że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinniśmy . Mogą to być bądź cechy bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy. czasu oraz sposobu gromadzenia materiału.obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu. Próba nadania jej większej precyzji równałaby się znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyrażenia. Dla poznania postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny. każdy nauczyciel oraz organizator. Są to c z yn ności praktyczne. na zmiany natężenia i szybkości ich przebiegu w zależności od określonych warunków. skale do testowania. Wszystko inne to przedmioty i narzędzia służące tym czynnościom. Jest jak powiedzieliśmy najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historię jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania. obserwacja otwarta albo swobodna. Obserwacją można bowiem nazwać prostą. Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań. bo na drodze źródła danych do badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz. sposób przygotowania oraz okoliczności zastosowania. regulowane starannie wypracowanymi d yr e kt yw a m i . o p i n i i . która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych. Z definicji wynika konieczność zaplanowania następujących elementów: problematyki. Jest to wprawdzie teza potwierdzana przez wielu badaczy. a to nie przysporzyłoby mu przejrzystości.to małe słowo „czynności". Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej. O nich mówić będziemy jednak przy omawianiu poszczególnych typów obserwacji. poz wa l a j ą c ym i na uz ys kani e optymalnie s p r a w d z a l n yc h i n f o r m a c j i . jakim podlegają. że obserwacja swe naczelna miejsce wśród sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik pomocniczych. Obs er w a c j a j e s t c z y n n o ś c i ą badawczą p o l e g a j ą c ą na gromadzen i u dan yc h d r o gą postrzeżeń. że poza generalnymi regułami poprawności. Lapidarność tego sformułowania bierze się stąd. które posługują się różnorodnymi narzędziami. Ponieważ zaś w badaniach środowiskowych stosuje się zarówno obserwację „prymitywną" jak również złożoną zwaną systematyczną obserwacją kontrolowaną zachodzi konieczność stworzenia definicji uniwersalnej. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie jej do każdego typu obserwacji.

Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach. gdy część dzieci idzie w gościnę do domów prywatnych. Pełniła ona w naukach społecznych dużą rolę. którymi posługujemy się przy obserwacji pełnią dwojaką funkcję: po pierwsze służą do gromadzenia spostrzeżeń. Uzyskujemy od nich ocenę materiału w sensie jego kompletności i prawidłowego kierunku. w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe. a ponieważ używany jest rzadko można pominąć jego omówienie. Obecnie jeśli obserwację nazywamy systematyczną to określenie to oznacza nie tylko sposób prowadzenia spostrzeżeń. Notowania mogą być jeszcze oznaczone datą. że systematyczna obserwacja planowa nie musi posługiwać się narzędziami kontroli. Ogólnie i nieprecyzyjnie można podzielić techniki gromadzenia materiałów na niestandaryzowane i standaryzowane. Od sprawności narzędzi obserwacji zależy jej wartość. W odpowiednich rubrykach pod określonym zagadnieniem notujemy wszelkie spostrzeżone fakty. Ten typ . zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem. na koloniach w czasie świąt zimowych. Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczności badań nie może być pełne. Aczkolwiek i tu można stosować pewne sposoby kontroli. Arkusz obserwacyjny to wcześniej przygotowany kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami. Dla rzetelności dodać należy. której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny obiektywizm ocen. na które warto zwrócić uwagę. a po wtóre są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. lecz będzie on pełnił wówczas rolę techniki badawczej niepełnowartościowej. Wróćmy więc do sposobów gromadzenia materiału badawczego z systematycznej obserwacji planowej. Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego. Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe. Doskonalszą techniką gromadzenia materiałów jest stosowanie technik standaryzowanych. że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania. Obserwacja niekontrolowana jest po prostu nierzetelną techniką badawczą i nie ma powodu upowszechniać jej znajomości. Uczestnictwo w badanej zbiorowości daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji. Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest świadoma roli. Może mieć dwie postacie: być jawną lub ukrytą. Narzędzia. że omawiany typ obserwacji istotnie może występować bez narzędzi kontrolnych.1. arkusz obserwacyjny lub dziennik obserwacji. rejestracja dźwiękowa lub fotograficzna.planować prowadzenia badań np. Mają one tę cechę. W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestniczącej. opisy. a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej. Mam tu na myśli tzw. Szczególnym typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówieśniczej młodzieżowej.1. Np. a które w arkuszu uwzględnione nie były. 5. Chyba. opinie i reakcje grupy. Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta (chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie). lecz również sposób ich rejestrowania a to jest tożsame z kontrolą jej prawidłowości. Wcześniejsza typologia zagadnień zapobiega przeoczeniu przez badającego któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom.nowych zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji. Niesie ze sobą jednak swoiste niebezpieczeństwo. Wprawdzie w socjologii na określenie typu obserwacji posługującej się narzędziami sprawdzającymi poprawność jej przebiegu używa się pojęcia obserwacji kontrolowanej. jaką spełnia nowy jej członek. W każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie . w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniającego określoną rolę. a to naszym zdaniem odebrałoby jej atrybut naukowości. I w tym sensie możnaby nazwać obserwację taką obserwacją niekontrolowaną. Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania. Jest to więc najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji. Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicząca. którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy. Stopień szczerości w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia. Ponadto daje możliwość wykrycia nowych cech i zależności. Wyróżnienie jednak systematycznej obserwacji planowej kontrolowanej wydaje się być zabiegiem nietrafnym. nasze materiały dajemy do czytania osobom towarzyszącym. Ten sposób prowadzenia rejestracji materiału nie daje gwarancji gromadzenia materiału pełnego oraz możliwości weryfikowania prawidłowości prowadzenia spostrzeżeń. To co dotychczas było nazywane obserwacją kontrolowaną i niekontrolowaną to po prostu atrybut poprawności i naukowości. Do tych pierwszych należą notatki. lecz raczej jako etap wstępny do badań szczegółowych. Jak powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora. które objąć ma obserwacja. co ma szczególne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych w badane układy lub celowym przekształcaniu zbiorowości. zorientowanym w koncepcji badań. stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany. Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo częściowe. Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany. Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie ograniczone. ponieważ zakłada. nawet przy znajomości granic. że gromadzą materiał bez wyróżniania poszczególnych zagadnień i aspektów oraz bez umiejscowienia czasowego. Obserwacja uczestnicząca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badającego. Narzędzia obserwacji Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposób gromadzenia materiałów.

Obserwacja systematyczna może być prowadzona bezpośrednio lub pośrednio. opinii i postaw danej zbiorowości. Najważniejszym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu są właściwie przygotowane dyspozycje.obserwacji można w pełni uznać za planowany. Istnieje więc tylko jedno źródło deformacji danych. Przy badaniach szczegółowych jednego zagadnienia spełnia on bardzo pożyteczną rolę. ale daje nieporównanie wartościowe materiały. Szczegółowe zagadnienia można notować na pojedynczych kartkach a potem chować je do odpowiednio poznaczonych kopert. zbudowany według specjalnych zasad. Ale dopiero wówczas słuszna jest taka nazwa. 5. to taki sposób postępowania nie wydaje się wykluczony. ani ścisłości w zadawaniu poszczególnych pytań.musimy ograniczyć się do sformułowania szerokiej definicji. a także do poznawania wszelkiej problematyki środowiska i aspektów wychowania w środowisku społecznym. rozwijać i uzyskiwać ich wszechstronniejsze naświetlenie. W przypadku obserwacji bezpośredniej prowadzący badania osobiście wykonuje wszystkie czynności związane z tokiem poznania. Określa się je zazwyczaj mianem kwestionariusza. nic nie stoi na przeszkodzie aby stosować taką dwustopniową procedurę. systematyczny i kontrolowany. Od innych wyróżnia go zakres i cel. Zagadnienia szersze mogą być rozbite na szczegółowe i mieścić się na jednej karcie. które mogłyby rzutować na obiektywność danych. że w pedagogicznych badaniach środowiskowych badana zbiorowość rzadko jest wielka. gdy jest to zestaw pytań. zdaniem naszym. Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwala ponadto na analizę układów i zależności między zjawiskami. Arkusz obserwacyjny wbrew swej nazwie nie musi być arkuszem zawierającym wszystkie zagadnienia na jednej karcie. W pedagogicznych badaniach środowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalszą techniką gromadzenia materiałów obserwacyjnych. Ale. że arkusz obserwacyjny jest dobrym Grodkiem do porównania danych między nimi. I znowu . która obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadów. Można także zagadnienia przypadkowe. d) szczegółowe opracowanie koncepcji badań. które można ukierunkowywać. Do tego celu lepiej służą swobodne rozmowy według dyspozycji (pytania otwarte). Sposób opracowania arkusza obserwacyjnego zależy od konkretnych okoliczności i wymogów badawczych. a z taką mamy do czynienia w badaniach wielkich zbiorowości lub licznych problemów materiały gromadzi większa ilość pracowników. Zwiększa to ilość zabiegów technicznych i wymaga więcej pracy. kategoryzacja zagadnień. 5. którym jest sam badający. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeżenia ze względu na czas pojawiania się określonych faktów lub zmienności procesów i stosunków w badanych grupach. Wywiad Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. b) jasne sformułowanie zagadnienia i celów obserwacji. Sama obserwacja powinna być planowa. Arkusz obserwacyjny daje możliwość porównania i oceny materiałów badawczych pod względem ich jednoznaczności i zakresu. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . Dla badań środowiskowych tendencja taka nie zawsze będzie najlepsza. Sprawność wywiadu i wartość uzyskanego materiału zależą od wielu czynników. Od jego obiektywizmu i skrupulatności zależy rzetelność uzyskanych materiałów. Tendencje panujące we współczesnej pedagogice zmierzają do opierania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym. Konieczna jest ścisła standaryzacja zagadnień i opracowanie drobiazgowych wskazań badawczych oraz eliminowania możliwych osobistych postaw i zaangażowań. Bardzo bowiem ważną jest sprawa porównywalności danych uzyskanych drogą obserwacji prowadzonej czy to przez różnych badaczy. czemu lepiej służy kwestionariusz skategoryzowany. opracowanie odpowiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. Wywiad służy głównie do poznawania faktów.1. Wśród pedagogów utarła się nazwa wywiadu środowiskowego. Wykorzystywany jest przy poznawaniu układów. Podsumowując to pobieżne omówienie obserwacji jako techniki zbierania materiałów należy zwrócić uwagę na konieczność poprawnego jej zorganizowania. Prowadzony jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisów dziennych. Ma ona jeszcze i tę zaletę. Zdarza się jednak prowadzenie wywiadu tylko według pewnego planu w postaci dyspozycji do rozmowy nie narzucających ani kolejności.2. Inne zagadnienia z podpunktami na i nn ej karcie. zachodzi wówczas konieczność stworzenia jednorodnej aparatury badawczej dla uniknięcia większych deformacji uzyskanego materiału. c) bliższe poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych. Celem tych badań jest bowiem możliwie wszechstronne i dogłębne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku. czy w różnym czasie w tej samej zbiorowości czy wreszcie na różnych grupach. charakteru i zależności środowiska wychowawczego.2. Jeśli dodać.podobnie jak przy określaniu pojęcia obserwacji . systematyczna i dokładna. Warunkami tej poprawności są: a) wstępna znajomość przedmiotu obserwacji. Często jednak pewne sprawy wymagają precyzyjnego i konkretnego poznania. jeśli wydają się być ważne. Przy obserwacji pośredniej.

Chodzi tu głównie o jednoznaczne pojmowanie poszczególnych pytań. jak i jej posiadanie. Jeśli więc pragniemy zbudować poprawny kwestionariusz. Jego głównym celem jest uzyskanie prawdy. nie używanymi w danej zbiorowości lub przez tę zbiorowość inaczej rozumianymi. a w żadnym razie nie czynić zabiegów pobudzających do udzielania odpowiedzi na siłę. Należy też pouczyć ankieterów o zasadach prowadzenia wywiadu. Jeden daje możliwość swobody w formułowaniu pytań oraz zmieniania ich kolejności. 2. Narzucają one określony sposób prowadzenia wywiadu. tendencyjnie ukierunkowywać tok badań. aby nie sugerować badanemu formy i treści odpowiedzi. których nie można zmieniać.będąc głównym źródłem materiału . a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom może być powodem dowolnych i różnych interpretacji tego samego zagadnienia. wymiana informacji. W tym punkcie badacz staje przed koniecznością rozwiązania szeregu trudności. Stopień usystematyzowania pytań i ich ujednolicenie to główne różnice konstrukcyjne. prezentowanie przez ankietera własnej wiedzy lub opinii sit niewskazane. Kategoryzacja oznacza zbudowanie ścisłych pytań. przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potępianie jej braku. charakterze i . Wskazania te mają ogromne znaczenie szczególnie przy prowadzeniu wywiadów środowiskowych. Musimy język kwestionariusza dostosować do języka używanego w danej zbiorowości. ważnym zagadnieniem staje się jednorodność uzyskiwanych danych oraz możliwość kontroli i porównywalności danych. musimy objąć nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badawczych. Następnym źródłem uzyskiwania prawdy niepełnej lub danych fałszywych jest kwestionariusz. Ze strony respondenta możemy uzyskać bądź celowo fałszywe informacje. Różnią się one od siebie.2. które mogą zapewnić te warunki. uzyskiwanie takich samych informacji przy użyciu takiej samej techniki przez różnych badaczy. jeśli respondent ich nie posiada. Należy więc umiejętnie wychwytywać takie próby. warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest zaufanie. l. które zaważyć mogą na dalszym prowadzeniu badań. Zdarzają się także próby udzielania odpowiedzi. którego forma może w sposób istotny wpłynąć na treść uzyskiwanych danych.mogą różnie odbierać określone informacje. ukryty i jawny nieformalny. mimo że respondent nie posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. określeniami. Na celowe wprowadzenie w błąd wpływa też obawa respondenta przed narażeniem się panującym w danej zbiorowości konwenansom lub stereotypom postępowania. tymczasem na drodze do tego stoi szereg przeszkód. Trzecia wreszcie to prowadzący badania. przez podsuwania gotowych odpowiedzi. przekonanie o naukowym charakterze badań i podnoszenie wagi problemów. W zasadzie w pełni omówione zostały wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany.może stać się przyczyną świadomego zafałszowania prawdy. których materia często jest drażliwa i koniecznie wymaga zaufania i szczerości. należy przeprowadzić szczegółowy instruktaż z ankieterami oraz wyposażyć ich w wywiad standaryzowany. bądź zostać mimowolnie wprowadzeni w błąd. Drugi ściśle ogranicza kolejność i brzmienie stawianych pytań. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych Wiele spośród powyższych wskazówek wyda się jaśniejszymi na tle omówienia poszczególnych typów wywiadu. Może posługiwać się niestosownym językiem. w której badany poinformowany jest prawdziwie o celach. Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji. toteż dyskusje. bądź wreszcie możemy pewnych wiadomości nie uzyskać. dyskrecja to m. które chcemy zbadać. czyjego sąd lub postępowanie nie spotka się z dezaprobatą ankietera.in. ani ankieter. chęć ulżenia w kłopotach. szczerość i przychylność badanego. Dlatego prowadzący badania nie powinien manifestować żadnych postaw i wyrażać żadnych ocen. który . który . Pierwsza to respondent. że przy zachowaniu podstawowych warunków rzetelności rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyskamy jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach. a także o przywiązanie jednakowej uwagi do wszystkich problemów. może być równie ważne. Może wreszcie być niedostatecznie skategoryzowany. uprzejmość. Druga to narzędzie badawcze. źródłem uzyskiwania fałszywych danych jest sam prowadzący badania. Wywiad skategoryzowany zapewnia większą ścisłość i porównywalność danych. Wywiadem jawnym nazywamy rozmowę. ani inne sprawy uboczne. Przy organizowaniu ekipy badawczej należy pamiętać. zasadami konstrukcyjnymi.W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sondażowe według tylko ogólnego planu dają dopiero podstawę do opracowania szczegółowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadów. bo przy wywiadzie otwartym nigdy nie uda się wyeliminować cech indywidualnych. wskazane są wszelkie środki. a więc być niewyczerpujący.2.jeśli stanowią ekipę . 3. tzn. Nieznajomość faktów lub nieposiadanie opinii w pewnych sytuacjach z punktu widzenia wartości materiału. np. Należy zatem podporządkować jego indywidualne cechy wymaganiom reguł badania. kwestionariusz. Jeśli badania prowadzi kilka osób. tzn. Wreszcie ważnym. a nawet wówczas gdy nie jest pewny. jak wynika z powyższych uwag. Ze względu na sposób prowadzenia wywiadu wyróżniamy wywiad jawny. Celowi temu najlepiej służy maksymalne skategoryzowanie zagadnień. Takt. oraz ustalenie kolejności ich zadawania. a więc ani respondent. niejasnymi lub niezrozumiałymi pojęciami. a szczególnie o tym. aczkolwiek nie ostatnim jeszcze. Wskazane więc są zabiegi zapewniające badanemu pełną dyskrecję. kłaść różny nacisk na poszczególne problemy. 5. Może nie obejmować wszystkich ważnych zagadnień. Waga tego problemu wzrasta w miarę zwiększania się ilości osób prowadzących badania. konieczne środki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. że sam ankieter jest także swoistym narzędziem badawczym. Mamy wówczas gwarancję. Aby te osiągnąć. W badaniach środowiskowych pierwszy sposób daje większe korzyści. a nawet pogłębiania zagadnień przez stawianie pytań dodatkowych. że głównym obiektem zainteresowania będzie sam problem badawczy i nic poza tym.

wyrażająca się w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktów.. danych liczbowych.majsterkowaniu lub innym zajęciom miłośniczym. . poza które odpowiadający wyjść nie może. czasopism.np. W trakcie luźnej rozmowy badający usiłuje przez stosowne jej ukierunkowanie uzyskać interesujące go dane. pragnienie podniesienia kwalifikacji. w pytaniu: „Jakie motywy skłoniły Pana(ią) do podjęcia studiów zaocznych". Ze względu na wysoki stopień kategoryzacji ankieta staje się podstawowym narzędziem kontaktu badanego z badającym. orientując się w fakcie prowadzenia z nim wywiadu. skrępowanie obecnością innych lub psychoza zbiorowa. kiedy pragniemy poznać możliwości jego zmiany lub modelowania dla potrzeb określonych celów wychowawczych. a tym samym utworzenia hierarchii. Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu szerszego rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. Od wywiadu właściwego odróżniają ankietę 3 cechy: a) stopień standaryzacji pytań. opinii o zdarzeniach.".zabawom z kolegami. Szuka się więc ścisłych skategoryzowanych. Kafeterią zamkniętą nazywamy ograniczony zestaw możliwych odpowiedzi. gdy pragniemy zdobyć wiedzę wyjściową. Np. Wywiady te wymagają dużej sprawności pamięciowej i zręcznego posługiwania się pytaniami rozpoznawczymi. Ankieta zatem. A n k i e t a Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów. 5. ankiety. Może spełniać pożyteczną rolę w początkowym etapie badań. Uzyskujemy wtedy wiedzę obszerną i w miarę wszechstronną. kiedy zależy nam na pogłębionym poznaniu środowiska wychowawczego. czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi.przedmiocie wywiadu. nie jest poinformowany o właściwym jego przedmiocie.3. jakie daje sformułowany zestaw. a miarę ogólną do przygotowania szczegółowych badań wywiadem lub przy pomocy obserwacji. słuchaniu radia. Wypełnienie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich zadaniach kafeterii. kursów dokształcających itp.. Przykładem kafeterii koniunktywnej może być wyżej przytoczona lub np. Może być wypełniana przez samego respondenta bądź przez badającego. motywacje. gdzie pragniemy poznać postawy. reprezentatywności i znaczenia poszczególnych zagadnień. c) zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym a badającym. badania dokumentów). a właściwie wywiad ukryty formalny. jeśli nie mieści się w żadnym zaproponowanym sformułowaniu. Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne i dysjunktywne. Należy też pamiętać. gdzie nie możemy uzyskać pełnej wiedz\ o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji. Odmianą takiego wywiadu jest wywiad jawny nieformalny. storę zawierają jeden punkt oznaczony zazwyczaj słowem „inne". Różnica polega na tym.lekturze książek. Wywiad. jednoznacznych i porównywalnych danych na temat jednego zagadnienia. o celach i przedmiocie rozmowy. gdy przedmiotem badań są opinie lub fakty jednorodnej grupy np. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości..". b) zakres i „głębokość" problematyki. przebiegu i uwarunkowania procesów społecznych w środowisku. w zależności od liczby osób biorących jednorazowo udział w wywiadzie. Doceniając zatem jej znaczenie. nie stwarzającą jednak możliwości oceny rozkładu poszczególnych opinii i podstaw. Bywają jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe. Pytania ankiety są zawsze konkretne. Jeśli przedmiotem wywiadu są zagadnienia drażliwe bądź jeśli rola społeczna badanego w danej zbiorowości określa ściśle jego opinie lub postawy. . nie powinniśmy badań pedagogicznych. faktów. następująca: „Jakim zajęciom oddajesz się najchętniej w czasie wolnym? .oglądaniu telewizji. w którym badany nie jest poinformowany o roli ankietera. tam. -pomaganiu w gospodarstwie domowym. Wywiad ten musi być skategoryzowany. Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu.. kafeteria przedstawiać się może następująco: „poprawa sytuacji materialnej. . jest t e c h n i k ą gromadzenia i nform acj i p o l e g a j ą c a na w y p e ł n i e n i u n a j c z ę ś c i e j s a m o dz i e l n i e przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. Stosujemy go tam.chodzeniu do kina. daje bardzo cenny materiał poznawczy. pozwalający na zaprezentowanie swej odpowiedzi. jak podkreślaliśmy już niejednokrotnie. celowe jest przeprowadzenie wywiadu ukrytego. Kafeteria koniunktywna pozwala na wybranie kilku możliwych odpowiedzi. lecz tylko wybiera wśród możliwości. inne. które niekiedy mogą być różne od osobistych. że wywiadom zbiorowym towarzyszą pewne emocje dodatnie i ujemne. zależności. . dotyczące uczestników zajęć świetlicowych. Wywiad zbiorowy ma uzasadnienie wówczas.inne. Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię. Trudniej zaobserwować przy jej pomocy bardziej złożone problemy środowiska wychowawczego. Nie w pełni może być wykorzystana do poznawania układów i zależności społecznych. mogące mieć znaczenie dla wiarygodności badań . pragnienie awansu. Kafeterią półotwartą nazywamy taki zestaw możliwych do wyboru odpowiedzi. że badany. . których celem jest budowanie pewnych . ścisłe i jednoproblemowe. dając potem możność obliczenia częstotliwości wyboru poszczególnych odpowiedzi.

uogólnień lub wyznaczanie kierunków działania, opierać w całości na ankiecie. Wyżej podaliśmy tylko niektóre możliwości jej konstrukcji i realizacji. W ankiecie można stosować wiele typów formalnych rozwiązań i wiele sposobów jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku badań wielkiej próby. Wtedy należy dążyć do takich rozwiązań konstrukcyjnych, które zapewniają maksymalną wiarygodność uzyskiwanego materiału. C e c h ą odróżniającą ankietę od wywiadu w sposób najbardziej znamienny, jest to „iż nie wymaga kontaktu bezpośredniego" badającego z badanym „informator jest tu respondentem, który sam pisemnie odpowiada na pytania kwestionariusza" (Kamiński 1974). 5.4. Badanie dokumentów Badanie dokumentów i materiałów jest techniką badawczą s ł uż ącą do gromadzenia wstępnych, opisowych, także ilościowych i nform acj i o badanej i nst yt ucj i czy z j a w i s k u w yc h o w a w c z ym . Jest także t e ch ni ką p o z n a w a n i a b i o g r a f i i j ednos t ek i o p i n i i w yr a ż o n yc h w d o k u m e n t a c h . S a m o d z i e l n i e r z a d k o może w ys t ę p o w a ć w rol i i n s t r u m e n tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . Mimo to badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do często stosowanych technik badawczych. Technika ta pełniąc przez długi czas rolę jednej z głównych technik zdobywania wiadomości doczekała się jednak współcześnie surowej dość krytyki socjologów. Zarzuca się jej małą przydatność do analiz ilościowych, statystycznych, trudno zweryfikować prawdziwość dokumentów i materiałów, które ulegały zafałszowaniu bądź mimowolnemu przez niesprawność pamięci, bądź celowemu przez autorów. Zarzuty te jednak dotyczą tylko pewnej grupy materiałów i dokumentów. Dla potrzeb bowiem badań pedagogicznych wyróżnić musimy 2 rodzaje dokumentów. Pragnąc zachować jednolitą nomenklaturę nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiały statystyczne, obrazujące określone sytuacje, dokumentujące fakty i działania. Dokumenty kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej' placówki czy zjawiska. Np. badając funkcjonowanie domu kultury w środowisku będziemy analizować wszelką dokumentację historyczną, finansową, personalną i dokumentację działalności merytorycznej takie jak dzienniki zajęć, plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyżej krytyczne uwagi. Pedagoga interesować będzie również dokumentacja szersza. Pragnąc poznać bliżej środowisko społeczne uczniów danej szkoły, będziemy korzystać z dokumentów Rady Narodowej, wydziału kultury, miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzeźwień, jeśli interesuje nas alkoholizm środowiska czy młodocianych i wielu innych instytucji. I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osąd socjologów, o którym wyżej była mowa. Wręcz przeciwnie posiada on cechy wyjątkowej rzetelności materiału badawczego. Można go wyrażać przede wszystkim w sposób statystyczny, jego wiarygodność jest wysokiej próby i w każdej chwili może być zweryfikowany. Daje też ogromnie duże i ciekawe możliwości porównań. Ten właśnie typ dokumentów i materiałów w badaniach środowiskowych odgrywa ogromną rolę i rola ta wydaje się wzrastać. Trudno wyobrazić sobie prowadzenie jakichkolwiek badań pedagogicznych, monograficznych, bądź terenowych, których nie trzeba byłoby poprzedzić choćby pobieżną pod względem zakresu i treści analizą dokumentacji. Tak więc można tylko zalecać staranny i trafny dobór dokumentów statystycznych i rzeczowych przy badaniu każdej zbiorowości i każdej instytucji. Analiza tych dokumentów mimo ich że tak powiem „urzędowej" wiarygodności powinna być krytyczna. 2. Innego typu wiedzy dostarczają nam dokumenty opiniodawcze. Do t e j grupy dokumentów zaliczymy wszelkie osobiste materiały powstałe bez udziału badającego w ogóle lub tylko jako czynnika inspirującego. Znajdą się tutaj listy, pamiętniki, wypracowania, wypowiedzi na piśmie na określony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologów wobec tej techniki gromadzenia faktów odgrywa ona jednak ciągle poważną rolę w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych : analizy dokumentów, jednak przez swą specyfikę może być zakwalifikowana do omawianej techniki badań. Ten typ dokumentów, które nazwać można dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej rzeczywistości lecz głównie o opiniach na temat tej rzeczywistości. Rola badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie występuje w ogóle albo ogranicza się do podsunięcia tematu rozważań. Ten typ dokumentów badawczych jest powszechnie wykorzystywany w badaniach pedagogicznych. Prawda, że traktowany jest na ogół jako technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastąpiony dla poznania przeżyć młodzieży, reakcji i postaw dzieci w określonych sytuacjach, bardzo bezpośrednich opinii o rzeczywistości. Nie ma też powodu aby dyskwalifikować tę technikę zbierania materiałów jeśli jest ona traktowana z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie sprawę z jej niedoskonałości. O tak zdobytych materiałach niewątpliwie można orzec, że ich wiarygodność jest niejasna, że mają w zasadzie tylko jakościowy charakter i trudno je zweryfikować. 5.5. Analiza treści Na terenie socjologii pojawiają się tendencje do zmodyfikowania techniki badań polegającej na badaniu dokumentów osobistych. Poddając w wątpliwość ich wartość jako dokumentacji naukowej stosuje się wobec nich nowy sposób

opracowania zwany analizą treści. A n a l i z a t r e ś c i jest t e c h n i k ą badawczą s ł u ż ą c ą do obiektywnego, system a t yc z n e g o i i l o ś c i o w e g o o p i s u j a w n e j treś ci p r z e k a z ó w i n f o r m a c y j n y c h (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje interesować socjologa jako świadectwo określonej autentycznej rzeczywistości. Badacz nie dowierzając jego adekwatności z rzeczywistością interesuje się subiektywnym, wyrażonym w dokumencie wyobrażeniu rzeczywistości. Badający nie szuka tutaj narzędzi pozwalających zweryfikować dokument. Zafałszowania i zniekształcenia celowe i mimowolne stają się przedmiotem analizy socjologicznej pod kątem szukania ich przyczyn, rozmiarów, rodzajów itp. Wyrażają się w nich określone treści psychospołeczne, „projekcyjne manifestacje osobowości autora". Treść dokumentów wyrażać może liczne zjawiska i być świadectwem różnorodnych przemian, charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Biichler studiując problematykę okresu dojrzewania młodzieży, posiłkując się analizą treści pamiętników 3 dziewcząt reprezentujących 3 generacje ukazała przemiany w stosunkach dzieci z rodzicami w określonym przedziale czasowym (40 lat) oraz różnorodne przemiany kulturowe. Analiza treści dokumentów osobistych pozwala na stawianie diagnoz cech psychicznych osób i grup. Wspomniany już B. Berelson wymienia 16 różnych typów zastosowań analizy treści dokumentów osobistych. „Wyróżnia 3 różne sposoby podejścia do analizy materiału symbolicznego: w pierwszym badacz interesuje się cechami samej treści, w drugim wychodząc z analizy treści próbuje sformułować wnioski o autorze treści (...), w trzecim interpretuje treść aby dowiedzieć się czegoś o odbiorcach treści, bądź o skutkach jej oddziaływania. Celowe jest ukazanie możliwości zastosowania tej techniki poznania w badaniach pedagogicznych. Wszędzie tam, gdzie przedmiotem naszego zainteresowania są sprawy dzieci i młodzieży a trudno o nich uzyskać określoną wiedzę innymi drogami można próbować zastosowania analizy treści. Pragniemy np. poznać pragnienia i plany na przyszłość grupy młodzieży. Można wówczas zainicjować napisanie przez badaną grupę opracowania pt. „Moje miejsce w życiu w r. 2000". Albo interesują nas stosunki przyjaźni i koleżeńskie w grupie rówieśniczej, prosimy o wypowiedzi nt.: ..Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treści tych dokumentów może nam dać obszerną wiedzę o osobowości, psychice, pragnieniach i wyobrażeniach młodzieży. Może dać materiał znacznie wszechstronniejszy i bardziej „intymny" niż wywiad, socjogram lub test. W badaniach środowiskowych technika ta ma większą skalę zastosowania. Argumentem na jej korzyść jest to, że wychowawca ma codzienny i stały kontakt z grupą, odpada więc problem trudności zdobycia materiału, pożytek, szczególnie w poznaniu cech psychicznych, życia wewnętrznego jednostek i grup, motywacji i postaw wydaje się być dla badań środowiskowych niewątpliwy. 5.6. Techniki projekcyjne Dążąc do większego uściślenia wyników eksperymentu na gruncie socjologii oraz psychologii powstała nowa technika poznawania postaw indywidualnych i zbiorowych pod działaniem czynnika celowo zorganizowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: „Projekcyjna meto d a b a d a n i a o s o b o w o ś c i p o l e g a na p r z e d s t a w i e n i u ba da n e m u sytuacji bodźcowej, nie mającej dlań znaczenia a r b i t r a l n i e us t al onego przez eks per ym ent at ora, ale zarazem t a k i e j , k t ó r a b ę d z i e m o g ł a n a b r a ć z n a c z e n i a p r z e z to iż osobowość badanego narzuci jej swoje indywidualne z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j ę " (za Nowak 1965, s. 169). A więc jest to wprowadzenie między badającego a badanego czynnika celowo dobranego, co do którego można żywić nadzieję, że wywoła w badanym określone reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich siła, natężenie, trwanie stanowią właśnie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia nie posiada dotychczas standaryzowanych narzędzi prowadzenia badań metodami projekcyjnymi. Najczęściej dotychczas stosuje je psychologia kliniczna i eksperymentalna. Spośród najbardziej znanych wymienimy techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany wyraża w ten sposób swoje uczucia lub reakcje, np.: żąda się zakończenia zdań: „Gdy mój przyjaciel otrzymuje ocenę niedostateczną...", „Gdy na podwórku widzę bijatykę kolegów..." itp. Techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych obrazków, konsekwencji przedstawionych scen, lub przyczyn, które do przedstawionej sytuacji doprowadziły. W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazły do tej pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszczać, że w przyszłości nabiorą zbyt wielkiego znaczenia. Należy się spodziewać, że w miarę ich rozwoju i standaryzacji staną się cenną pomocą w oznaczaniu cech osobowości jednostek i grup rówieśniczych. Ich znaczenie szczególnie w badaniach nad rolą przywódców w grupach rówieśniczych, motywacji określonych działa, jednostkowych i grupowych będzie stale wzrastać. Literatura zalecana: Wymienię tylko większe opracowania poświęcone poszczególnym technikom, pominę zaś ogromną ilość opracowań cząstkowych i artykułów. R. Przezwański - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skórny - Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gerstmann - Rozmowa i wywiad w psychologii. Warszawa 1976, Analizy i próby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyńskiego. Wrocław 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -Wrocław 1968 poświęcony ankiecie. M. Łobocki - Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentów. Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentów osobistych, W.

Zaczyński - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikację techniki analiza treści znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Wałoszynowa. w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, także w: Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treści. Tamże r. VII Metody projekcyjne. Najpełniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych red. L. Wołoszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracował Adolf Molak. oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza. W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomości zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzezińskiego – Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1978, także J. Rembowski – Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i młodzieży. Warszawa 1975. Opracowania ogólne: Metody badań pedagogicznych, (red) Andrzej Góralski – Warszawa 1989, Janusz Gnitecki – Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Warszawa 1985. ROZDZIAŁ VI Pomiar w badaniach pedagogicznych

Pewniej do celu spętany dojdzie niż szalony dofrunie A. Swiętochowski

Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiała na kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miały swoje sądy analityczne, nauki przyrodnicze posiadają sądy syntetyczne. Oba rodzaje praw przekładalne na język liczb i weryfikowalne zasadą oczywistości, regułą logiczną lub empirią, miały swój uniwersalny lub sprawozdawczy charakter. Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne ograniczone w swym zasięgu czasem oraz przestrzenią i w możliwości budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowania swych pozostaje ubogą krewną nauk formalnych i przyrodniczych. Wydaje się, że charakter humanistyki usprawiedliwia owo „upośledzenie" metodologiczne głównie względami ontologicznymi. Najpowszechniej przyjmuje się, że głównym kryterium wyodrębniającym przedmiot humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kulturowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, iż jest on wytworem działania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych może istnieć bez ludzkiej myśli i działania (S. Kamiński 1970). Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) humanistyki mają charakter indywidualny i całościowy, obiekty przyrodoznawstwa posiadają układ mnogościowy. W wyniku tego humanistyka zmuszona jest stosować w procesie poznania opisy idiograficzne i wyjaśnienia wartościujące (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjaśnienia genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywać zdarzenia. Naukowy opis w humanistyce najczęściej miał charakter typologiczny i oceniający a jego przedmiotem często są wartości, obiekt całkowicie obcy przyrodoznawstwu. Coraz mniej zwolenników mają monistyczne koncepcja poznania naukowego, zakładające całkowitą jednorodność świata materialnego i sposobów jego poznania („myśl jest tylko formą istnienia białka"). Ale przy zgodzie na odrębność ontologiczną przedmiotu poznania humanistyki i nauk przyrodniczych zyskuje coraz więcej zwolenników teza o jednolitości aparatu pojęciowego i możliwości jednolitego wyrażania efektów poznania w tych dwu oddzielnych gałęziach nauki. Nie bacząc więc na efekty, komunikatywność i doniosłość swych działań najpierw socjologowie, następnie psychologowie a w ślad za nimi pedagogowie z uporem przekładają fakty swego poznania na język liczb. Tworzy się hermetyczny świat naukowego języka poznania, który operuje złożonymi okresami wyższej matematyki dla wyrażenia banalnych reguł, formułowanych bez badań na poziomie proseminarium. Fascynacja tym sformalizowanym językiem opisu naukowego, rzucająca na kolana całe ośrodki naukowe, odsunęła w cień praktykowane od dziesięcioleci sposoby pomiaru elementów środowiska społecznego, spełniające istotne wymogi naukowości. Przechodzę do obszaru analiz historycznych metodologiczne rozstrzygnięcia z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, które przy uwzględnieniu odrębności ontologicznej nauk o wychowaniu próbowały sformułować ścisły język jej opisu. Taką próbą był „program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku życia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszczą się badania H. Radlińskiej oraz typologia i zastosowanie pojęć statystycznych do badań środowiska, wreszcie najpełniej rozwinięte poznanie ilościowe zjawisk wychowawczych w pracach Józefa Pietera. Propozycje te przy używaniu aparatu pojęć i operacji statystycznych zachowały tak znaczną ogólność i elastyczność, że z powodzeniem mogły być stosowane do opisu bardzo zróżnicowanych problemów wychowania i środowiska wychowawczego. Póki więc zmatematyzowany język opisu używany niekiedy w badaniach zjawisk kulturowych nie udowodni, że istotnie zmienił horyzonty poznawcze pedagogiki - opowiadam się za twórczym stosowaniem aparatu pojęciowego

klasycznej statystyki. 6.1. Pomiar środowiska wychowawczego Próby dokonywania pomiaru środowiska wychowawczego są wyrazem tendencji do ujęcia zjawisk społecznych w ścisłe kategorie ilościowe i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem i zależnościami. Obserwuje się od bardzo dawna dążenie do możliwie najszerszego stosowania pomiarów poszczególnych elementów środowiska lub do mierzenia go jako całości. Wiele dyscyplin społecznych od dawna posiada wypracowane techniki pomiaru środowiska i z powodzeniem dla badań a pożytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice społecznej od dość dawna podejmowano próby określania zasad pomiaru jakościowego i ilościowego środowiska wychowawczego. Najpełniejsze opracowanie teoretyczne pomiarów środowiska dał Ryszard Wroczyński (Wroczyński 1979). Głównie na tym opracowaniu zechcę oprzeć swoją charakterystykę. C e l e m p o m i a r u , jak określa to autor wspomnianej pracy, j e s t uz ys kanie ścisłej wiedzy o środowisku w yc ho waw cz ym w celu p od j ę ci a działań i n t e r w e n c yj n yc h l ub w celu pos t a w i e n i a d i a g n o z y określonej s yt u acj i . Przedmiotem poznania wychowawcy są wpływy środowiska na wychowanka, ich rodzaj i kierunek, poznanie cech i procesów wewnętrznych określonej zbiorowości, poznanie zjawisk, ich natury i siły wspomagających lub hamujących rozwój wychowanka. Pomiar środowiska może zmierzać jak już mówiliśmy bądź do mierzenia poszczególnych składników środowiska, np.: struktury demograficznej, pozycji ekonomicznej, bądź do mierzenia środowiska jako całości np. zależność między charakterem środowiska a stosunkiem dzieci do obowiązku szkolnego. Aczkolwiek uogólnienie powyższe jest dość ściśle ograniczone terytorialnie to determinuje jednak całościowe ujęcie środowiska społecznego. Dla badań pedagogicznych niezbędna jest jednak analiza pojedynczych elementów środowiska i związków zachodzących między nimi. Środowiskowe badania pedagogiczne mają dość ograniczony zakres „Badania środowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do analizowania zależności między prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiskami (na przykład środowisko a zamierzenia życiowe, lektura a zainteresowania, kontakty ze sztuką a kultura artystyczna") (Wroczyński 1979). Dla potrzeb praktyki wychowawczej niezbędne są jednak szersze uogólnienia i ustalenia generalnych wskaźników charakteru i procesów społecznych. Pojęcie wskaźnika występuje w różnym znaczeniu. W badaniach społecznych wskaźnik oznacza pewną wielkość, cechę lub zjawisko, które oznacza istnienie innej wielkości, cechy lub zjawiska. Np. złe postępy w nauce dziecka są wskaźnikiem albo opóźnienia rozwoju umysłowego, albo określonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy zjawiska. Ilość czytanych książek w określonym czasie będzie wskaźnikiem określonego stopnia zainteresowania literaturą itp. W badaniach pedagogicznych wskaźniki mają charakter statystyczny, czyli wielkość i proporcje występowania wskaźników w badanej zbiorowości oznacza istnienie cech przez nie określonych. Np. badając środowiskowe uwarunkowania alkoholizmu młodzieży na 100 przebadanych przypadków w 65 spotykamy się z alkoholizmem rodziców. Możemy wówczas uznać, że alkoholizm danego środowiska jest wskaźnikiem występowania alkoholizmu u młodzieży. Badania dokumentów sądowych wykazują, że 90% przestępstw przeciwko zdrowiu obywateli popełnianych jest pod wpływem działania alkoholu. Tu więc alkoholizm jest wskaźnikiem występowania określonego typu przestępstw. Is t ot a p o m i a r u p o l e ga na u p o r z ą d k o w a n i u , na i l o ś c i o w y m o k r e ś l a n i u p e w n y c h z j a w i s k l u b cech z j a w i s k o c h a r a k t e r z e j a k o ś c i o w y m . P o l e ga to na p r z e k s z t a ł c a n i u z b i o ru faktów jakościowych uznawan ych jako cechy na h i e r a r c h i e i l oś ci ow e r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej operacji konieczne jest istnienie określonego continuum. Pojęcie to oznacza istnienie skali oznaczających stopnie rozmiarów lub siły danego zjawiska. Continuum cechy uspołecznienia zakłada istnienie skali określającej poszczególne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowości. Nie trzeba dodawać, że opracowanie skali określającej natężenie występowania jakiegokolwiek zjawiska społecznego jest przedsięwzięciem nader trudnym. 6.2. Pojęcia i skale pomiaru Poszukiwanie sposobów precyzyjnego budowania takich skal od dawna zaprzątało uwagę badaczy. Helena Radlińska poszukując wskaźników i mierników wpływów środowiska na proces wychowawczy wprowadziła do metodologii środowiskowych badań pedagogicznych pewne pojęcia, które miały być elementami ścisłego, liczbowego określania zjawisk społecznych. I tak średnią określa Radlińska „teoretyczną wielkość wyprowadzoną z wielkości rzeczywistej jako ich przeciętną" (Radlińska 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojęcie to pozwala na określenie danego stanu jako niższego lub wyższego od przeciętnego w danej zbiorowości, a więc na konstrukcję najprostszej skali względnej. Np. średnia ilość uczniów przypadających na jedną izbę lekcyjną na wsi jest niższa od średniej ogólnokrajowej, a znacznie niższa od średniej miejskiej. Innym pojęciem jest norma. „Za normę uważa się wielkość, będącą wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska". Wiąże się to z pojęciem wzorca, który nazywa Radlińska „układem środków wystarczających do osiągnięcia poziomu właściwego normom, co jest w praktyce prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunków bytu" (Radlińska

Podział ten niczego nie porządkuje. Odległość między nimi dzielimy na 100 równych części i poszczególnym dzieciom przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu.1961. 6.podobny do znaczenia innych czynników w środowisku. Jest prawie identyczna z podziałem logicznym. postawą. Przykładem skali nominalnej będzie wyróżnienie czterech temperamentów ludzi: choleryk. nie nadaje wartości. Bardziej złożonym zastosowaniem skali porządkowej będzie uporządkowanie rodzin badanych uczniów.2. Skala nominalna może być stosowana do wstępnej klasyfikacji zbioru badanego.ustalając przedział dochodów na osobę w rodzinie stosownie do realnie występującej np. że skala interwałowa zawiera w sobie skale nominalne i porządkowe. Skala interwałowa Bardziej złożoną postacią skali jest skała interwałowa. „mazurów". a skalę porządkową nazywa się też skalą rangową. Dzieci dowolnej klasy możemy uporządkować wedle średniej ocen uzyskanych w ciągu roku szkolnego. że jeden przedmiot jest większy od drugiego ze względu na jakąś cechę. Stąd często mówi się o rangowaniu zbioru. Zakładamy.2. Skalę interwałowa możemy zastosować do uporządkowania dzieci rozwiązujących zadanie. sangwinik. a trzecią trafność co oznacza logiczne dopasowanie poszczególnych stopni skali do rzeczywistości. kolejności lub innych relacjach. „Miernik jest to wielkość. które dziecko jest wolniejsze od drugiego. Najprostszym przykładem skali będzie np. „ślązaków" itp. a najwyżej dwie.. Polega na wyróżnieniu i nazwaniu przedmiotów zjawisk lub cech pod jakimś względem. np. od 900 zł do 10 tyś. cechy lub układu. Dla jej poprawności konieczne jest uwzględnienie wszystkich możliwych określeń danej sytuacji czyli musi ona być wyczerpująca. Miała tylko pokazać zasadę konstrukcji. że na jego wykonanie konieczna jest co najmniej godzina. przykładem skali rangowej są stopnie wojskowe. jest natomiast pewnym narzędziem poznania. przyporządkowania osoby jakiejś cesze. ale wiemy też o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka z zespołu. ze względu na wielkość biblioteki domowej. albo ze względu na wielkość „majątku kulturalnego" (książki. Najbardziej w życiu znanym. 130). zawiera informacje skali porządkowej. innymi słowy konieczną adekwatność między skalą a mierzonym zjawiskiem. 6.3. mało istotny. i podzielić na dowolną ilość równych części. . z których pochodzą. Wprowadzanie do pedagogiki pojęcia miernika zakładającego porównywalność wielkości wymaga dużej standaryzacji problemów aby uzyskać jednorodność porównywalnych wielkości. płyty.1. Uczeń nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub 6 ale jest też innym elementem zbioru. Podobną postacią skali będzie podział młodzieży na obozie letnim na regiony. Skala nominalna Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w każdych badaniach. na koniec określa odległość (interwał) między elementami zbioru na umownej skali liniowej. a więc: „górali". Skala jest szeregiem zdań ułożonych według określonego porządku wyczerpujących możliwe określenia badanego zjawiska. Przyporządkowanie elementów zbioru określonych miejsc na skali porządkowej jest przypisaniem im określonej rangi. Skali tej daleko do poprawności. czyli wyróżnia elementy zbioru. za pomocą której przy zachowaniu jednakowych warunków mierzy się inne wielkości". Można więc powiedzieć. czyli układa elementy zbioru w porządek wedle zasady od największego do najmniejszego.: „Wpływ rodziny na wychowanie dziecka jest decydujący i najważniejszy ważniejszy od innych czynników. w jakim wykonało sprawdzian. „kaszubów". Taką właśnie skalę stosował wśród wielu innych J. Pieter w badaniach nad środowiskiem wychowawczym. Dzięki temu zabiegowi wiemy nie tylko. Skala porządkowa określa. melancholik. s. czasopisma. służy rozczłonkowaniu zbioru na elementy ułatwiając tak wyróżnione elementy identyfikować w badaniach. Wzorzec zatem będzie postacią określonego układu zbudowanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjęte w danym społeczeństwie normy.2. opinią. skala porządkowa służy ułożeniu w porządku elementów jakiegoś zbioru ze względu na wybraną cechę. Zawiera ona informacje skali nominalnej. bez orzekania o ich porządku. nieistotny".2. sprzęt audiowizualny. Drugą jej cechą jest rzetelność czyli możliwość uzyskania takich samych wyników przy kolejnych badaniach tej samej próby. Skala porządkowa Jak mówi jej nazwa. 6. motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie znajdują skale.). Tworzymy więc skalę wyróżniającą przeciąg czasu między oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wartość O i ostatniego dziecka i przypisujemy mu wartość 100. W pomiarach postaw. jest raczej narzędziem badania niż efektem badania. . Możemy taką skalę sporządzić dla określenia zamożności rodzin badanych . Skala zakłada istnienie pewnego ciągu logicznego stopni oznaczających natężenie pewnego zjawiska. flegmatyk.ważny .. Skala porządkowa zawiera w sobie skalę nominalną ponieważ nie tylko porządkuje ale i wyróżnia elementy zbioru względem siebie. a to co jest jej specyficzną własnością polega na określeniu o ile element 5 jest większy od elementu 6. Podobnie postępuje nauczyciel wychowania fizycznego mierząc czas biegu na 100 metrów uczniów danej klasy i porządkuje ich wedle kolejności uzyskanych wyników.

Zbyt bezradni jeszcze jesteśmy wobec społecznej materii procesów wychowawczych. Nie sądzę aby sztuczne formowanie stosowania skal było wskazane i pożyteczne. że każda sytuacja badana jest odrębna we właściwościach. Bierze się to stąd. Z ich zastosowaniem wiąże się bowiem nadzieje na przekroczenie granicy dzielącej pomiar jakościowy od ilościowego. kilka nazwisk celowo uporządkowanych itp. Przykładem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina. Jak na razie zasady stosowania skal interwałowych są polem indywidualnej inwencji. jest tylko okoliczności sprzyjającą zamiarom badawczym. z których większość nadaje się do stosowania tylko w odniesieniu do badań grupowych. Posiada absolutne zero (-273). Jedną od drugiej może dzielić dowolna ilość centyli. skutków moralnych i innych niepewności. W dalszych częściach pracy czytelnik znajdzie przykłady typowych skal. Np. Nie będzie łatwe znalezienie przykładu zastosowania tej skali w pedagogice.2. Jest to odmiana skali interwałowej. Ich podobieństwo sprowadza się do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. ale miejsce poszczególnych cech dowolne. Na koniec warto dodać. że nie używa się liczb ujemnych. a możliwości kwestią otwartą. Natomiast usytuowanie poszczególnych kolejnych pozycji cechy jest zawsze w równej odległości i oznacza ile razy kolejna cecha jest większa od poprzedniej. Natomiast skala stosunkowa musi posiadać punkt zerowy. Określenie powyższe nie jest w pełni precyzyjne. chorych osób. Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spełnienie następującego warunku: a) zaistnieć musi (albo może być stworzona) sytuacja jednakowa dla wszystkich członków grupy i uzasadniająca wyrażenie opinii lub dokonanie wyboru spośród wszystkich członków grupy. ale też w odniesieniu do żadnej prawie techniki badań w pedagogice nie można stworzyć całkowicie poprawnej definicji. aktywności kulturalnej. z których najczęściej stosuje się oś współrzędnych dla oznaczania cechy i ich liczebności. innego narzędzia. najcenniejsze. przez Janusza Korczaka. Oczywiście realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii. ale i możliwość odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych -np. bo w różnych odmianach stosowana była jeszcze na przełomie lat 20. Socjometria jest zespołem czynności werbalnych i m a n i p u l a c y j n y c h m a j ą c yc h na c el u poznanie u w a r u n k o wań. na dowolnej wartości. które ceni. i 30. Może też w części drugiej wymienić cechę lub cechy. wskutek której musi dokonać wyboru partnera lub partnerów ze względu na jakąś konieczność. oraz w postaci graficznej. Socjometria posługuje się kilkoma technikami. który oznacza najmniejszą możliwą wartość danej cechy. najczęściej nierówna.4. Z uporem próbują pedagogowie zastosowania skal interwałowych. czyli osiągnięcia takiego poziomu ścisłości. Równocześnie stosowaniu i doskonaleniu różnych rodzajów technik socjometrycznych towarzyszy wiele wątpliwości i zastrzeżeń dotyczących ich rzetelności. W części pierwszej badany wprowadzany jest w sytuację. Bezradni empirycznie i poznawczo. drużyna harcerska ma przez miesiąc robić zakupy dla starszych. każdy jej punkt jest ilorazem wielkości poprzednich. choć nie zawsze poprawnie. jej „przedziałki" są równe. Cele poznawcze mogą być . W takich okolicznościach członkowie grupy otrzymują do wypełnienia test złożony z dwu jakby części. lub które w określonej sytuacji są najważniejsze. Podstawową techniką jest t e s t s o c j o m e t r yc z n y zwany także klasyczną techniką Moreno. W części drugiej dokonuje wyboru wymieniając jedno nazwisko. W tym celu każdy wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. Jej ścisłość i precyzja znajduje na razie zastosowanie w fizyce.3.jakościowy pomiar środowiska. Skala interwałowa rozpoczyna się w dowolnym punkcie. jaki posiadają nauki formalne.Uplasowane w ten sposób rodziny dadzą nie tylko obraz dominującej cechy czy równomiernego rozproszenia. Nie jest to technika nowa. że skale wyrażane są najczęściej w dwojakiej postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady. Jej użycie daje możliwość stosowania funkcji matematycznych. Techniki socjometryczne Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie paru informacji o socjometrii. Potem dość szybko rozwinęła się w wielu postaciach i obecnie jest powszechnie stosowana przez psychologów i pedagogów. każda wymaga innego poniekąd sposobu poznawania. Pedagogika stosowała prawie zawsze skale nominalne. obiektywności. ist ot y i przemian ni eformaln ych z w i ą z k ó w międzyo s o b o w yc h w g r u p a c h r ó w i e ś n i c z yc h . Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na obliczenie stosunku wielkości między dwoma wielkościami skalowanej cechy. Od kilkudziesięciu już lat używa skal porządkowych i wraz z ich zastosowaniem zrodził się pomiar środowiska . Pamiętając o owych zastrzeżeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewątpliwą wartość informacji oraz ich obfitość pragniemy przekazać podstawowe informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesłać czytelników zainteresowanych jej bliższym poznaniem do literatury fachowej. Jest to marzenie wielu humanistów. 6. Skala ilorazowa Skala ilorazowa zwana także skalą stosunkową jest jeszcze wyżej wyspecjalizowanym sposobem porządkowania zbiorów cech. 6.

„plebiscyt ż y c z l i wości i niechęci". Polega on na ustaleniu skali. chętnie pomaga drugim Kwestionariusz taki powinien być poprzedzony instrukcją o możliwości wpisania kilku nazwisk. Każdy badany przy nazwiskach swoich kolegów stawia umówione symbole. lubiane itd. stosownie do potrzeb : zamiarów badającego. skale oszacowań oraz porównywania premii. najbardziej popularne. d) różnice między grupami. Pilkiewicza. c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane. Technika „zgadnij kto" może ułatwić poznanie cech wszystkich członków grupy oraz wzajemnego stosunku uczestników do siebie. kto jest wesoły. a także stanowi niezastąpiony instrument poznania dla psychologów. c) zmiany. darzone niechęcią. umiejętności wychowawczych i taktu. e) paczki czyli grupka osób wzajemnie się wybierających. do kierowania rozwojem emocjonalnym i społecznym jednostek i grup wychowawczych. Warto jeszcze pamiętać. f) struktura wewnętrzna grupy. t e c h n i k ę „zgadn i j k to" . Popularną techniką socjometryczną jest tzw. 6. 1) bardzo lubię . upodobanie do osób czy do określonych cech. Może nas niepokoić mała spoistość grupy. Czy np. Skale może posiadać dowolna ilość stopni. cech za które są cenione lub nielubiane. Testy pedagogiczne .4. To jest ktoś. Techniki socjometryczne pozwalają badać małe grupy. Należy dodać. wychowawcom placówek kolonijnych. tworzących zamknięty krąg.++. Przykładem może być następujący kwestionariusz Zgadnij kto? 1. d) pary czyli osoby wzajemnie się wybierające. f) łańcuchy socjometryczne. To jest ktoś. Wiedzę powyższą możemy uzyskać w zależności od sposobu skonstruowania testu. Molaka. Jest to jedna z wątpliwości towarzysząca socjometrii. że jest to równocześnie wynik interpretacji testu socjometrycznego. Oprócz wymienionych występuje jeszcze w socjometrii technika szeregowania rangowego. 2) lubię . W przypadku tej techniki panuje większa jasność. Przy ich pomocy uzyskać możemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zachodzących wewnątrz grupy. Trudno wyobrazić sobie skuteczną pracę z dziećmi w harcerstwie bez umiejętności posługiwania się socjometria. takich choćby jak ankieta czy wywiad. jakim grupa ulega pod wpływem określonych czynników. jest złośliwy 2. Jest to podstawowe narzędzie wszelkich działań socjotechnicznych. w zależności od tego co badaliśmy. którą ocenia badany swój stosunek do pozostałych członków grupy. 4) nie lubię „-". Tak więc test socjometryczny pozwala nam poznać: a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane. Są to bardziej złożone odmiany opisanych podstawowych technik. Jest ona szczególnie pomocna nauczycielom. Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak dużych kwalifikacji. e) skutki określonych zabiegów wychowawczych lub socjotechnicznych. dzięki którym przebieg badań i późniejsze opracowanie jest łatwiejsze. jest bowiem istotnym pytanie o to. 5) bardzo nie lubię „-". rozbijacka rola jakiejś jednostki. b) odrzuconych czyli osoby nielubiane.. który oznacza określony układ wyborów przechodnich wzajemnych nie zamykający się w kręgu. lub poznanie cech. czy pewne ideały osobnicze czy też skłonność do pozostawania w określonych układach. jakby obojętne. co w gruncie rzeczy badamy testem socjometrycznym. w określonym porządku. b) rodzaj i natężenie związków emocjonalnych między członkami grupy. że scojometria podobnie jak inne techniki nie jest samodzielnym sposobem poznania i powinna być stosowana łącznie z innymi sposobami gromadzenia informacji. kto dokucza słabszym. umie się bawić. Cele poznawcze można sklasyfikować następująco posługując się nomenklaturą użytą przez A. instruktorom placówek pozaszkolnych. który skłaniać winna badającego do uwagi i staranności w procesie badawczym.O. psuje zabawę. Do najważniejszych należą: a) rola poszczególnych jednostek w grupie. Krótko mówiąc socjometria dostarczyć może nieocenionych informacji i wiedzy instrumentalnej koniecznej do czynności wychowawczych. osamotnienie i niechęć do innej jednostki. Chodzi wyraźnie o poznanie ról pełnionych w grupie przez poszczególnych jej członków. celowo odrzucane. co do celu i przedmiotu badań. ich natura i znaczenie wychowawcze.+. Obok testu socjometrycznego stosuje się tzw. Mimo pozornej prostoty jest to technika bardziej złożona od innych werbalnych technik. Silnie różnicująca pięciostopniowa skala wygląda następująco w propozycji M.różnorodne i na ogół zawsze nastawione na terapię wychowawczą. jakimi odznaczają się poszczególne osoby. 3) obojętny .

Są to dwie miary standaryzacji testu. Dlatego zalecam w tym względzie umiar i ostrożność. Trafność — oznacza to iż test zawsze mierzy to co zamierzał mierzyć. instrukcja ocenia obiektywnie jakby „ilość bitów" zawartych w odpowiedziach. L. w którym ocena jednostkowa zależy od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji egzaminatora. w Polsce. odpowiednimi jednostkami zróżnicowanie badanych osób. w procesie selekcji szkolnej lub naboru kandydatów do szkół średnich i wyższych.6. Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwa pojęcia diagnostyczność i prognostyczność testu. To co wyżej powiedziałem o standaryzacji testu można opisać inaczej. T e s t j e s t to j a k i e ś z a d a n i e l u b p r ó b a w y s t a n d a r y z o w a n i a o m a k s y m a l n y m s t o p n i u o b i e k t yw n o ś c i . Np. Nieumiejętne budowanie i przeprowadzanie badań testowych przynosi więcej szkody niż pożytku. czyli wielkość porównywalna z innymi. Oznacza ona dostosowanie danego testu do konkretnego celu. Test jest diagnostyczny jeśli występuje oczywista i wysoka zbieżność między wynikami badań testowych a faktycznie posiadanymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriów. badania socjometryczne ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opierają się głównie na zadaniach testowych. czyli takiego narzędzia pomiaru. Ich trafność i rzetelność obwarowane są szczególnie ostrymi wymogami. oznacza to iż test jest trafny. inna ilość wiedzy średni. której w y n i k i u j m o w a n e są i l o ś c i o w o i ów r e z u l t a t i l o ś c i o w y j e s t p o d s t a w ą w n i o s k o w a n i a o p e w n yc h wł aś ci woś ci ach p s yc h i c z n y c h o s o b y l u b osób b a d a n y c h . Np. I największe starania nie wyeliminują owego subiektywizmu do końca. Jeśli więc spełnione zostaną dwa wymienione wyżej warunki wówczas test zasługuje na opinię obiektywnego. Rzetelność testu oznacza. Wołoszynowa. a gładkość wypowiedzi nie jest w stanie przysłonić braku wiedzy.4. którego efekty nie są zależne od subiektywnych właściwości osoby badającej. a szczególnie np. a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. aż jest w stanie stworzyć ścisłe kategorie tego zasobu wiedzy i uznać. Praktycznie trafność testu sprawdza się przez wielokrotne testowanie w różnych sytuacjach. że całkowicie inaczej kształtują cechy i wiedzę osób w tych dwu krajach. że dana ilość wiedzy oznacza niski poziom wiedzy. 63. jeśli pomiar wiadomości szkolnych jest zbieżny (wysoko skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku. 2. red. Czyli test wystandaryzowany musi posiadać rodzaj skali określającej precyzyjnie. Wystandaryzowany test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanów nie nadaje się do stosowania w Europie. W pedagogice stosowane są najczęściej testy osiągnięć szkolnych a w ograniczonym stopniu także inne testy. Wystandaryzowany test do badania dzieci 7-letnich nie nadaje się do badania dzieci 10-letnich. . bowiem tak różne. różnych grup. Jeśli za każdym razem uzyskujemy wiedzę na ten sam temat. Istota i właściwości testów To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru w pedagogice. Warszawa 1973. Równie naganną postawą jest obdarzenie badań testowych bezkrytycznym zaufaniem a do zjawisk społecznie niebezpiecznych zaliczyć należy próby zastępowania testami możliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych metod oceny wiedzy i osobowości np. Dla wstępnego uporządkowania wielkiej różnorodności testów przytoczę klasyfikację testów psychologicznych z punktu widzenia celów ich stosowania: 1) Testy inteligencji a) ogólne testy inteligencji b) specjalne testy inteligencji 2) Testy pomiaru wykonania: a) testy mierzące czynności motoryczne b) testy mierzące czynności sensoryczne c) testy mierzące czynności psychiczne 3) Testy osobowości: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne Źródło: Metody badań psychologicznych. czyli pytań opatrzonych odpowiednią instrukcją eliminuje dowolność oceny. iż przy wielokrotnych badaniach tej samej grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach będziemy otrzymywać wyniki takie same lub bardzo do siebie zbliżone. test jest diagnostyczny.to test odznaczający się trafnością i rzetelnością. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu. Warunki są. Test wystandaryzowany . s. Pierwsza cecha testu .to standaryzacja. Nie będzie odgrywać roli chropowate słownictwo i sposób wyrażania się. Np. W definicji tej zawarte są 3 cechy konstytucyjne testu. czyli do badania konkretnej właściwości i konkretnej populacji.1. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. przez różnych badaczy. t. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7letnich. Jako przykład niech posłuży egzamin tradycyjny. Ich wielka różnorodność oraz indywidualizacja narzędzi i sytuacji badawczych utrudniają teoretyczny opis istoty testów pedagogicznych.

. Testy wiadomości z uwzględnieniem: a) testów osiągnięć szkolnych II. Badacz nie znajdzie takiego testu w literaturze.) upoważniają badacza do budowania ocen hierarchicznych.1). Obecnie podam klasyfikację testów z zastosowaniem dwu kryteriów: 1) kryterium merytoryczne .4. ze względu na stopień poziomu konstrukcji (standaryzowane. introwersyjność jako gorszą lub lepszą właściwość od ekstrawersji a zainteresowania estetyczne wyżej cenić niż zainteresowania politechniczne. podziałów ze względu na formy stosowania (indywidualne i grupowe). a istnieje tylko przedmiot. Ilościowe ujmowanie wyników testów oraz operacje statystyczne stanowią specjalny fragment wiedzy. Wobec wyników tej grupy testów należy stosować wyłącznie charakterystyki opisowe z uwzględnieniem ich zróżnicowań. Zasady stosowania testów Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testów. testy wiadomości (1. Nie uwzględnia on np. test pomiaru wiadomości szkolnych na poziomie młodszych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej. wówczas test jest prognostyczny.) nie upoważniają do takich operacji. lecz raczej próby klasyfikacji rodzajów testów. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyróżnia się trzy grupy testów: 1. sprawniejszy-mniej sprawny. wykonania) a) przyrządowe b) sytuacyjne 3. stosowana od dawna i posiadająca wartościową literaturę teoretyczną oraz wiele rozwiązań empirycznych.czyli podział wedle zasady co test mierzy. który test mierzy. obrazkowe 2. testy inteligencji Bineta-Termana. Na samym początku przytoczyłem klasyfikację testów ze względu na przedmiot. Może go stworzyć mając cel i znają ogólne zasady budowania testów osiągnięć szkolnych. że jest to dla pedagogów główna kategoria testów. Testy osobowości (1. W testach wiadomości wyróżniłem podgrupę testów osiągnięć szkolnych jako. Oczywiście klasyfikacja powyższa dopuszcza krzyżowanie się wszystkich prawie możliwych typów testów z obu grup.Test jest prognostyczny jeśli występuje zbieżność między wynikami badań testowych prowadzonym w danym czasie a późniejszymi wynikami osiągnięć. Np.3. 6. większy-mniejszy. Klasyfikacja testów Ilość testów jest ogromna. który czytelnik znajdzie w kompetentnych opracowaniach zamieszczonych na końcu rozdziału. Dlatego w literaturze nie spotyka się enumerycznego opisu testów. który mierzą. Np. Testy werbalne i niewerbalne a) ustne b) pisemne c) rysunkowe. zasada jego budowy i stosowania. Byłoby nonsensem kwalifikować np. oraz 2) kryterium metodyczne czyli podział wedle zasady jak test mierzy to co mierzy I. Testy zdolności w rozdziale na a) testy inteligencji b) testy zdolności specjalnych 2. czyli jak testy mierzą -wyróżnia się również 3 grupy testów: 1. Testy czynnościowe (manipulacyjne.2.4.). a do stosowania konieczne jest specjalistyczne przygotowanie (Np.2. Inne natomiast testy istnieją realnie. Testy osobowości w rozdziale na: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne 3. Z punktu widzenia metodyki pomiaru. Oto testy zdolności (1. modelowo i nie można ich zmieniać. nieformalne) ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiały. Klasyfikacja testów można dokonywać z rozmaitych punktów widzenia i stosując różne kryteria. testy dojrzałości szkolnej itp. badanie testem kandydatów ze względu na wiedzę lub właściwości do zawodu lub szkoły potwierdzone zostaną w późniejszym czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie.3. do posługiwania się pojęciami kwalifikującymi typu lepszy-gorszy. Testy projekcyjne Jak już powiedziałem nie jedyny to podział. Jest bowiem i tak że niektóre rodzaje testów jakby nie istnieją modelowo. 6.

w: Logiczna teoria nauki. Wynika to z materiału. również w t. Podstawowe pojęcia i techniki obliczeniowe. d) nie sugerujących. Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. Grzywak-Kaczyńska. iż badania tą metodą są krótkotrwałe. Suchocka R. L. 5) Sposób badania winien być spokojny. mętne gramatycznie zdania itp. b) używanie tylko sformułowań koniecznych.) przez to może być dowolnie rozumiany przez osobę badaną. nie zniechęcające. ale i na skomplikowanych mechanizmach. Warszawa 1967 oraz B. plamy nieregularne. 3) formalny kształt testu. znajdują coraz szersze zastosowania i na ich określenie w psychologii i socjologii używa się terminu . Także godny polecenia jest artykuł T. Ale to zachowanie wyraża się najczęściej w jakimś wykonaniu. Testy przyrządowe . w jakiejś czynności. T.. niekonkretny (np.. Pietera Poznawanie środowiska wychowawczego. Warszawa 1977. Oto grupie osób polecamy przenieść szafę z pokoju do pokoju. Literatura zalecana: W lekturze nad zagadnieniem pomiaru środowiska wychowawczego pierwszeństwo należy się książce J. Warszawa 1973. a także pod redakcją tegoż autora – ABC testów osiągnięć szkolnych. red.Testy czynnościowe. . zakończony protokółem. L. l tejże serii. Warszawa 1978. skłonności do podporządkowania się itd. S. Badania przy pomocy testów wymagają więc wiedzy i może większego niż przy innych technikach poczucia odpowiedzialności. 4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu winno być w miarę komfortowe. Warszawa 1966. Cennym oświetleniem genezy i rozwoju metod pomiaru środowiska jest rozdział 3 R. Suchocki B. który obok instrukcji może w procesie interpretacji wykonania kierować się także subiektywnymi przesłankami. układankach. oraz spora część znacznie trudniejszej książki J. Aby jednak badania testowe dały dobre rezultaty sam test musi być dobry. 2.. Niemiecko – Testy osiągnięć szkolnych. Bardzo interesujących informacji o skalach dostarcza praca W. tworzenie się ośrodka przywódczego. jeżyk. Dlatego mimo różnic włączyłem je do jednej grupy. a przez to porównywać. Wrocław 1960. kto wie jak starać się o jego względy". Elementy metodologii badań psychologicznych.Kwestionariusze osobowości w psychologii.to zadania wykonywane na klockach. Tyler – Testy i pomiary w psychologii. c) używanie dyspozycji wyraźnie i przejrzyście sfromułowanych. Warszawa 1979. Warszawa 1975.metody projekcyjne. Po wtóre analiza rozwiązania testu jest przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa. jakim testy projekcyjne dysponują. Testy sytuacyjne . Jest on wieloznaczny.Techniki pomiaru w socjologii!. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdział poświęcony socjometrii w opracowaniu A. Wielką zaletą testów jest fakt. Skalom poświęcone są w przystępnej formie rozprawy zamieszczone w r. która zostaje rozwiązana przez czynności ukazuje: szybkość reakcji. Testy projekcyjne wywołują najwięcej kontrowersji i są całkowicie specyficzną formą testów. Wroczyńskiego . – Wprowadzenie do teorii testów. Poznań 1985. . w opracowaniu Marka Pilkiewicza. Warszawa 1990. Pragnę na zakończenie stwierdzić. Magnusson D. Tyler-Testy i pomiary w psychologii. lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo różniące się od siebie grupy. nie zakłócany nieoczekiwanymi brakami. Warszawa 1960. Warszawa 1967. Pawłowskiego . że można badać jednorazowo wielką ilość osób i wreszcie wyniki badań można ujmować liczbowo. X „Metody badań socjologicznych" wybór tekstów pod red. Wołoszynowa. Sanockiego .Pedagogika społeczna. jego estetyka. ANDRZEJ RADŹKO ROZDZIAŁ VII Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych „Przypadek sprzyja tylko temu. Sytuacja ta. zwane też testami performancyjnymi lub wykonania. Testy w szkole. Warszawa 1978. e) nie stawiających wygórowanych żądań. Pawłowski. Nowak. red.polegające natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie badanej sytuacji wymagającej nie tyle manipulacji co określonego zachowania. jasno objaśniony. obrazki. Oznacza to 1) właściwą konstrukcję treściową czyli a) dostosowanie użytych sformułowań do poziomu badanych. Walkowiak J. Testy projekcyjne zawierają w sobie jednak duży powab. 2) Czas rozwiązywania i samo zadanie nie powinny być zbyt długie. L. że atrakcyjność diagnostyczna i prognostyczna (terminy te mają specjalny sens a ich objaśnienie znajdzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest równa zawodności poznania testowego jeśli robiona jest nieumiejętnie i niefachowo. Molaka.G. Brzezińskiego.E.Rodzaje skal a struktura zdań. Warszawa 1965. wielkość i wyrazistość winny być atrakcyjne. Najpełniejsze omówienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t..

uczniowie klas VI z dużych miast (powyżej 100 tysięcy mieszkańców). Sztuka konstruowania próby badawczej Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. drużyn harcerskich. szkoła. klas. dzieci pochodzące z rodzin robotniczych. 8. że występuje zależność pozytywna pomiędzy praworęcznością. Jaka populacja jest badana? Oto dziesięć ewentualności spośród z pewnością stu możliwych praktycznie.i 13-letnie. Częstokroć badania zawierają więcej niż jeden z wymienionych elementów. jaką konstruuje sobie populację. 4. aby próba stanowiła zawsze dokładnie 5% populacji. równa mianowicie l 3/7 z wyliczenia l +2 + 3 + 4 : 7 . tj. dwie mające ich po dwoje. złożona z kilku. a umiejętnością bezbłędnego przerysowywania figury wzorcowej. przy tym we wszystkich naszych przykładach jednostkę badania stanowi jeden uczeń. które obliczywszy przeciętną liczbę błędów w dyktandzie pragnęły następnie „obliczyć chi od tej średniej". 6. w których każdy posiada komplet cech uznanych przez badacza jako ważne. Równie zaś dobrze jednostkę badania stanowić może cała klasa. To oczywiste. 9. że średnia ta jest inna. 3. Po ustaleniu (skonstruowaniu myślowym) interesującej go populacji powinien badacz wyłonić z tej populacji próbę. iż rzeczą prowadzącego badania jest nie tyle wybór populacji. a więc zbiór wszystkich przedmiotów. d) postawienie pytania słuchaczom studiów technicznych dla pracujących o przystępności dla nich wykładów matematyki. Spotykał również osoby przekonane. niepodzielnego obiektu badania. uczniowie wyższych klas szkół podstawowych w całym kraju. kart oceny postępów w nauce etc. Badanie prowadzone przez pedagoga polegać może na: a) zbieraniu danych dla opisu sytuacji. zbioru osobników. Wszystkim tym właśnie osobom autor dedykuje ten rozdział. nie powinien uczynić w zakresie ich realizacji ani jednego kroku. para najlepszych przyjaciół itd. interesujących nas obiektów. teoretycznie zaś spośród nieskończonej ich liczby: 1. zaś spośród zbadanych dwudziestu leworęcznych . b) zbadanie poziomu wiadomości zakresu historii Polski uczniów ostatnich klas zasadniczych szkól zawodowych. 7. dzieci 12. Badanie metodą reprezentacyjną polega na tym. c) zaaranżowanie dwóch różnych metod przeprowadzenia wykładu uniwersyteckiego i porównanie stopnia przyswojenia treści przez jego wąchaczy. natomiast jego konkluzje odnoszą się do wszystkich obiektów: badanych i pozostałych. dzieci z rodzin rozbitych. emitowanych w ramach „Politechniki Telewizyjnej". grup. jaką właściwie populację zamierza badać. „c" i „d" stosuje się z zasady metodę reprezentacyjną. Spotykał wreszcie osoby. w których domach znajdują się telewizory. Przykłady: a) porównanie rozmiarów absencji szkolnej dzieci z rodzin pełnych i dzieci z rodzin rozbitych. chyba że interesująca go populacja jest nader nieliczna. mniej zaś może oczywiste. kilkunastu. uczniowie klas VI w całym kraju. wspólnych wszystkim jednostkom badania.1. ile jej skonstruowanie. 7. 5. że obejmuje ono część tylko. i to zwykle znikomą. d sondażu. Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania. tzn. 10. czyli do całej populacji. i określenia kompletu cech istotnych dla jednostki. Jak widać wspomniana grupa uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu należeć może do każdej z wymienionych 10 populacji.powiodło się ono tylko piętnastu (pięćdziesiąt to więcej niż piętnaście). dzieci miejskie 12. że jeśli w bloku mieszkają 3 rodziny mające po jednym dziecku. W przypadkach „b". najwyżej kilkudziesięciu jednostek . Populacja to zbiór wszystkich jednostek badania. Niektóre spośród tych osób stały wobec konieczności lub odczuwały pragnienie prowadzenia rozmaitych badań. uczniowie klas VI z terenu województwa radomskiego. b) testowaniu. harcerze. zanim nie zdecyduje się na to. Autor spotykał także osoby uważające za nieodzowne. grupa odbywająca lekcje fizyki w pracowni. jedną z trojgiem i jedną z czworgiem dzieci to przeciętna liczba dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i pół z wyliczenia l + 2 + ? + 4 : 4 a także osoby sądzące. Ktoś kto pragnie prowadzić badania. skoro spośród osiemdziesięciu zbadanych praworęcznych zadanie to wykonało pięćdziesięciu. dzieci. opinii. Przykład: Wśród badanych znajdujemy uczniów klas VIa Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. Populacja nie musi wcale stanowić zbioru ludzi. c) eksperymentowaniu.Karol Nicolle Autor niniejszego artykułu spotykał osoby przeświadczone. całych klas lub szkół. Równie więc dobrze jak populację uczniów skonstruować możemy populację par uczniów. wypracowań. Może stanowić ona zbiór szkół. których wynik: pożytecznie jest analizować z pomocą metod statystycznych. 2.i 13-letnie. w przypadku „a" – metodę reprezentacyjną lub opis wyczerpujący.

przeciętna. którym cieszą się wśród uczniów ci właśnie nauczyciele. niecelowe jest dokładne numerowanie wszystkich jednostek populacji. jak i Kielcach wiele szkół. Sposób przypisania jednostkom numerów jest całkowicie dowolny. Jak dokonuje się losowania próby? Skonstruowawszy populację należy ustalić. którzy szczególnie cenią audycje telewizyjne. Wyłanianie próby drogą losowania jest organizacyjnie kłopotliwe. gorzej gdy podawane jako wynik badania. Pod pięćdziesięcioma uchwytnymi formalnie względami szkoła nr 5 jest „typowa". Istnieją rozmaite metody losowania. to akurat osoby mniej lubiane przez uczniów niż inne. odpowiadający mu uczeń to uczeń ósmy z kolei na liście klasy Via w szkole nr 2. W naszym przykładzie te względy mogą być choćby trzy następujące: liczba i wiek rodzeństwa ucznia. Interesuje nas np. Próba powinna być wyłoniona w sposób losowy spośród jednostek badania wchodzących w skład populacji. c) ta jedna czy dwie nauczycielki.szkoła nr l klasa Via. Postulowany zasięg uogólniania. stanowi jednak jeden z warunków stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wyników badania. to nie ma potrzeby numerowania wszystkich jednostek z góry. ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerować lub ustalić metodę ich numerowania.i 13-latków. niż przystąpi się do losowania. Jednostki populacji noszące te numery. a jej jednostki zgrupowane są (zewidencjonowane) w określonych podzbiorach.. aby numerowania dokonano wcześniej. po drugie zaś. od 32 do 60 . owego fałszu badacz w ogóle sobie nie uświadamia. takiej sytuacji: a) nietypowo często uczniowie tej klasy mają liczne młodsze rodzeństwo. skoro znikoma tylko ich część wejdzie w skład próby. że radomska szkoła nr 5 jest „typowa". a także w niektórych podręcznikach statystyki. Uczniowie Ci . Jeśli teraz jeden z wylosowanych numerów to nr 68. badać z poszczególnych klas po kilku uczniów.szkoła nr 2 klasa Via itd. nie zaś jednostki. próbę tę trzeba losować. to fakt.badania. Badaczowi wypadłoby wówczas odwiedzać tak w Radomiu. To po pierwsze. Próbę stanowią wówczas wszystkie jednostki wchodzące w skład wylosowanych podzbiorów. Chcąc więc stosować metody statystyczne uogólniania wyników bezpośredniego badania elementów próby na skalę populacji. wyklucza możliwość uznania zbadanych osób za reprezentację. Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniów itd. Stosowane bywa losowanie wielostopniowe. czyli one właśnie mają zostać bezpośrednio zbadane. czyli z Kielc i Radomia. Zilustrujemy to przykładem możliwie spektakularnym: badacza interesują problemy związane z audycjami telewizyjnymi dla 12. Najczęściej nie jest to możliwe ani potrzebne. wchodzą w skład próby. które telewizją interesują się i mogłyby zachęcić uczniów do oglądania audycji. byłoby znane. drugi i dalsze. zainteresowania audycjami telewizyjnymi nauczycieli. są wylosowywane. Jeśli badacz okoliczności tych uprzednio nie sprawdził. istotne jest tylko. Rezultat? Przeświadczenie. a mimo to zawsze znajdziemy wzgląd pięćdziesiąty pierwszy. że wszystkie osoby zbadane uczęszczają do tej samej klasy w tej samej szkole. Czy zbadano reprezentację określonej wyżej populacji? Ktoś może odpowiedzieć twierdząco i argumentować. to nie wiadomo. niech będzie stosunkowo skromny: dzieci 12. od 61 do 97 .szkoła nr l klasa VIb. poziom autorytetu i sympatii. musi być tylko ustalona metoda identyfikacji jednostek noszących wylosowane numery. A jednak uogólnienie fałszywe.nie wywierają one żadnego wpływu itp. za to prawdopodobieństwo błędnych uogólnień byłoby zminimalizowane. Identyfikacji tej dokonujemy w tym dopiero momencie. b) w szkole nr 5 nietypowo mało nauczycieli interesuje się telewizją. tak że możliwe jest organizacyjnie bezpośrednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. rozmawiać z nimi na te tematy etc. a co może istotniejsze. które odczytano z tablic liczb losowych. czy w klasie Via szkoły nr 5 w Radomiu nie ma np.wchodzą w skład bardzo wielu możliwych do skonstruowania populacji. że ktoś poprzestałby na dokładnym zbadaniu bezpośrednim wszystkich uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. Jakikolwiek byłby temat badań i którakolwiek spośród dziesięciu podanych przykładowo populacji byłaby dla badacza interesująca. Wystarczy sporządzenie wykazu: nr nr od l do 31 . Ze względów organizacyjnych często dogodnie jest przeprowadzać losowanie grupowe. pod którymi uczniowie owej szkoły wypadają przeciętnie na tle ogółu uczniów z Kielc i Radomia. Jeśli populacja jest liczna.jak widzieliśmy . że dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiają słabe zainteresowanie audycjami . Samo losowanie polega na odczytywaniu numerów z tablic liczb losowych. również istotne dla wyników badania określonego zagadnienia. niestety jednak ów zbiór 34 chłopców i dziewcząt żadnej z nich nie reprezentuje. mówiąc o „typowości" badacz może mieć na myśli dziesięć lub choćby pięćdziesiąt rozmaitych względów. jakie cechy osób badanych i jakie okoliczności w jak znacznym stopniu wywierają wpływ na percepcję audycji telewizyjnych przez ich adresatów. co gorsza. zaś VIb 29 uczniów. to pod jakim względem? Nie wiadomo przecież a priori. w zbiorze jednostek wylosowanych wyróżnia się z . którym muszą zajmować się. czyli skonstruowana populacja. i po prostu nie mają czasu na oglądanie większości programów. Skoro „typowa". W szkole nr l klasa Via liczy 31 uczniów. Wyobraźmy sobie. których różne odmiany znaleźć można w specjalnych wydawnictwach zatytułowanych zwykle: „Tablice Statystyczne". Badaniem objęto wszystkich uczniów ze wspomnianej klasy i szkoły w Radomiu mających w donnach telewizory.i 13-letnie z dużych miast. Cała populacja zostaje wówczas podzielona na szereg podzbiorów i one. populacja wszystkich uczniów klas VI szkół radomskich. Nikogo więcej nie badano. Populację dzieli się wówczas również na podzbiory. Rzucą na to światło dopiero badania.

techniczne i pozostałe. Próba.na cztery grupy. a z drugiej strony wyróżnić nauczycieli liceów ogólnokształcących. Zbiór wszystkich uczniów klas tworzy interesującą nas populację. jej kolega z klasy. chłopiec od 135 cm do 175 cm (co 1 cm) od 35 kg do 60 kg od 0 do 6 Realizacja dziewczyna 149 cm 43 kg 0 Opisywana przykładowo jednostka badania jest dziewczyną o wzroście 149 cm. iż populacja. to populację złożoną z 20 tysięcy jednostek powinna reprezentować próba 200-elementowa.to według wykształcenia otrzymujemy podział na siedem grup. według zaś typu szkoły miejsca zatrudniania . Niech naszą jednostką badania będzie uczeń klasy VI szkoły podstawowej.kolei nowe podzbiory. badając nauczycieli szkół średnich pragnęlibyśmy wyróżnić osoby posiadające wykształcenie filologiczne. wszystkich pozostałych techników oraz pozostałych szkół średnich . czy próba jest „mała". z których odnośnie do jednostki badania realizuje się zawsze tylko jedna. np. techników ekonomicznych. istotnego dla nas kryterium i próbę kompletujemy losując do niej jednostki z osobna spośród każdej wyróżnionej grupy zwanej warstwą. dochodząc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osób. Jak liczna powinna być próba? Wbrew dość rozpowszechnionym przekonaniom wielkość populacji nie wywiera zasadniczego wpływu na konieczną wielkość próby. Np. 7. ogół jednostek wylosowanych traktuje się znowu jako zbiór itd. Jeśli populacja jest stosunkowo nieliczna. jedynaczką. które badacz zamierza wyróżniać i analizować. że próba licząca poniżej 30 jednostek to mała próba. Znowu orientacyjnie można tu podać zasadę. wówczas przy dość licznej próbie. wagi lub liczny rodzeństwa. by z kolei spośród wszystkich budynków mieszkalnych znajdujących się przy wylosowanych ulicach wylosować pewną ich liczbę itd. matematyczne. Nie jest to prawdą. iż próba winna być tak liczna. „149 cm" to cechy. 280 osób. Określamy zmienną jako zbiór wszystkich możliwych ewentualności. wielotysięcznych. biologiczne. spośród których wylosowuje się pewną ich liczbę. gdyż metody statystyczne analizy materiału odpowiadają założeniu. aby w przekrojach znajdowało się przeciętnie co najmniej po dziesięć jednostek. Jak zatem liczne powinny być próby? Czysto orientacyjnie powiedzieć można. Nie jest to prawdą. składa się z kilkuset zaledwie lub jeszcze mniejszej liczby jednostek. absolwentów WSP. Jest istotne.28. Ze względów merytorycznych celowe jest często stosowanie losowania warstwowego. to próba „przejściowa": mogąca być traktowana jako „mała" lub „duża". Dziewczynę z naszego przykładu nazwijmy Ewa. Oto przykłady zmiennych. „Dziewczyna" to cecha. spośród nich wylosować kilkanaście. Wielkość potrzebnej próby zależy przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz co do wiarygodności konkluzji. że jeśli populacja licząca 10 tysięcy jednostek reprezentowana jest przez próbę liczącą 100 jednostek. Metodom i technikom losowania poświęcona jest obszerna literatura. Piotr. Posiadanie takich możliwości jest często korzystne. fizyczne. jest to jednak zysk właśnie tylko dodatkowy. dla wylosowania próby spośród mieszkańców Warszawy można podzielić miasto na kilkadziesiąt rejonów. Np. bowiem metody analizy materiału pochodzącego z prób „małych" i „dużych" są niejednakowe. składa się z nieskończenie wielkiej liczby jednostek. Operacje statystyczne na zmiennych Dalsze rozważania wymagają operowania pojęciem zmiennej. ma 153 cm wzrostu i jest przez .2. „wzrost" to zmienna itp. Zależy ona również od liczby podzbiorów i przekrojów. następnie spośród wszystkich ulic znajdujących się w wylosowanych rejonach wylosować kilkadziesiąt ulic. do próby reprezentującej populację nauczycieli szkół podstawowych w Polsce. z której pochodzi zbadana próba. Dzielimy wówczas w populacji jednostki badania na dwie lub więcej grup według pewnego. absolwentów SN. gdyby istotnym dla tematyki badań względem było wykształcenie nauczycieli. wyczerpującej zatem pokaźną część całej populacji zyskuje się dodatkowo na precyzji lub wiarygodności konkluzji uogólniających.to próba duża. nieistotny w przypadku obejmowania badaniami populacji licznych. które mogą tu być istotne Zmienna Płeć Wzrost Waga Liczba rodzeństwa Zbiór ewentualności dziewczyna. Próba o liczbie jednostek nie niniejszej niż 100 . ważącą 43 kg. Podane zbiory ewentualności być może nie są pełne w przypadku wzrostu. „płeć'" to zmienna. Postępowanie takie daje możliwość manewru proporcjami w próbie jednostek pochodzących z poszczególnych warstw. której liczba jednostek zawiera się w granicach 30 do 100. czy „duża". zatem w myśl owej orientacyjnej zasady należałoby zbadać przynajmniej ok. Przekrojów więc możliwych otrzymamy 4 x 7 . Jeśli np. chemiczne. absolwentów liceów pedagogicznych i spośród każdej warstwy wylosować osobno jednostki do próby. Tak więc w sytuacji badań masowych wielkość populacji nie determinuje wskazań odnośnie do wielkości próby. moglibyśmy wyróżnić warstwy: absolwentów uniwersytetów.

Jeżeli zmienna związana jest ze skalą interwałową. 2. Mediana przydatna jest do porównań. j uż to nieco więcej niż dwukrotność łącznej wagi konkretnych 20 uczniów. gdy badanie miało charakter wyczerpujący lub charakter „studium przypadku" (case study). z tym. Każda zmienna związana jest z którąś ze skal. co do stopnia odbiegania ich od symetrii. waga. 3. mianowicie sztywną cenę jednego biletu. Najczęściej mamy do czynienia z zależnością. Widać od razu. W takim przypadku obliczyć możemy wartość średnią. najistotniejsze jako wynik badania. Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwójki: 1. mierzą miary rozproszenia. zaś fundusz płac oraz liczba zatrudnionych miałyby zostać nienaruszone. Wartość średnia charakteryzuje się tym. sensowność pierwszego pytania. Skorelowanie negatywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy . jeżeli rozkłady są skośne. O ile Piotr jest wyższy od Ewy? Odpowiedź: „o 4 cm". a odległością przejazdu tramwajem. Sensowność wszystkich trzech pytań charakterystyczna jest dla tzw. Zbiór wartości współczynnika korelacji zawiera się zawsze w granicach od O do l. dla której możliwe jest tylko mniej lub bardziej dokładne przybliżenie w postaci funkcji matematycznej. Wzrost. Kto jest wyższy? Odpowiedź: „Piotr". że mogą to być wartości dodatnie (od O do +1). Czy Ewa i Piotr cieszą się jednakową sympatią wychowawczyni? Odpowiedź: „nie".5x (gdzie x . jak je sformułować. W przykładzie: liczba uczniów . Koszt przejazdu 40 uczniów jest dokładnie dwukrotnie wyższy niż koszt przejazdu 20 uczniów. żadnego związku pomiędzy kosztem przejazdu. Współczynnik korelacji to miara siły zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. 2. 0. To co najciekawsze. przydatny niekiedy do porównań dwóch rozkładów. Gdybyśmy natomiast przykład tak zmodyfikowali: y -koszt przejazdu w złotówkach. medianę. Modalną stanowi niekiedy dogodną charakterystykę zbiorowości. W przykładzie zaś: koszt przejazdu . pytanie bezsensowne. Jednak łączna waga konkretnych 40 uczniów stanowić zapewne będzie j uż to nieco mniej. liczba rodzeństwa to przykłady zmiennych związanych ze skalą interwałową. to jej realizacjami (nazywanymi często wartościami) są liczby. Tę właśnie cechę zbioru pomiarów.87. Kto cieszy się większą sympatią? Odpowiedź: „Ewa".koszt przejazdu. Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych wówczas. to koszt przejazdu uczniów można wyrazić ściśle w postaci funkcji: y = 0. O ile większą sympatią wychowawczyni cieszy się Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi. Przykład tego ostatniego: „Skuteczność laboratoryjnej metody nauczania fizyki w klasie VI na przykładzie Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu". skali interwałowej. jak też i mogą poważnie różnić się między sobą.koszt w złotówkach). Spróbujmy postawić te same pytania odnośnie sympatii okazywanej tej dwójce przez wychowawczynię: l. W przykładzie: koszt przejazdu . Związek zmiennej z tą l u b inną skalą decyduje o sposobie analizy statystycznej materiału stanowiącego zbiór realizacji tej zmiennej. Najczęściej obliczane bywają: odchylenie przeciętne. wariancja oraz odchylenie standardowe. j a k i ujemne (od O do -1).łączna waga uczniów. Miejsce w hierarchii sympatii to przykład zmiennej związanej ze skalą porządkową. to korelacja pomiędzy zmiennymi. Jest to celem stosowania metod statystycznych. Spróbujmy postawić te same trzy pytania odnośnie płci dwojga uczniów: I. lecz w ogóle nie wiadomo byłoby. 3. to mielibyśmy do czynienia właśnie z zagadnieniem korelacji. Gdy klasa ma pojechać tramwajem na wycieczkę. a bezsensowność trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. Znacznie rzadziej obliczany bywa współczynnik skośności zbioru wartości. Pomiary indywidualne mogą okazywać się wielce wzajem zbliżone. tj. odpowiedź na pytanie. wówczas mianowicie. wartość tego współczynnika wyniosłaby l. x — łączna waga uczniów jadących na wycieczkę. Czy Ewa i Piotr są jednakowej płci? Odpowiedź: „nie". a właściwie jej natężenie. a także związanych z nimi współczynników równań regresji. wartość -l to wskaźnik maksymalnego skorelowania negatywnego. ustalić modalną. Wartość średnia to wskaźnik szczególnie dogodny dla dokonywania porównań pomiędzy odrębnymi zbiorowościami. że pytania 2 i 3 tylko byłyby bezsensowne. czy Ewa i Piotr są jednakowego wzrostu? Odpowiedź „nie". y . gdy nie idzie o wnioskowanie uogólniające. skali porządkowej. możliwa do ścisłego opisu za pomocą funkcji matematycznej. sensowność pierwszych dwóch. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby może np. Wartość średnia to np. Równie też rzadko występuje całkowity brak zależności pomiędzy zmiennymi. że wynik jej przemnożenia przez liczbę zbadanych jednostek równy jest sumie wszystkich pomiarów dokonanych na tych jednostkach. jeśli zarobki wszystkich w przedsiębiorstwie miałyby być identyczne. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby 0: nie ma żadnej zależności.wychowawczynię mniej lubiany niż Ewa. Skorelowanie pozytywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. Wartość +1 to wskaźnik maksymalnego skorelowania pozytywnego dwóch zmiennych. ile wynosiłaby pensja każdego pracownika. gdy pewna wartość zmiennej pojawia się szczególnie często. Mamy tu jednak element sformalizowany. gdy więcej wartości okazuje się niższych od średniej niż wyższych i odwrotnie. lecz tylko o opis materiału. Kierunek analizy materiału większości badań wiedzie ku obliczaniu wartości współczynników korelacji. płeć to przykład zmiennej związanej ze skalą nominalną. a bezsensowność dwóch pozostałych charakterystyczna dla tzw. Następna grupa wskaźników to wskaźniki rozproszenia.liczba uczniów. zaś zmniejszaniu się towarzyszy zmniejszanie. Bardzo rzadko pojawia się w niesformalizowanej rzeczywistości społecznej bezwyjątkowa zależność pomiędzy dwiema zmiennymi. skali nominalnej.liczba przejechanych przystanków.

yi . dzieląc każdą frekwencję przez 34. ale do niczego ponadto. powinien szczególnie zainteresować się koncepcjami Kendalla. b) robotnicy wykwalifikowani. Dlatego wyrażając siłę korelowania za pomocą współczynnika korelacji rangowej należy wyraźnie podawać. kto zamierza badać preferencje. Przykłady skorelowań negatywnych (też nie maksymalnych): liczba dni w ciągu roku spędzonych na wagarach. Udział zaś wszelkich innych zmiennych.) od miejsca zamieszkania do miejsca pracy a czas dojazdu.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej x. d) 7. Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani.377. dla uzyskania których frekwencje jako materiał wystarczają. Oto jak najdogodniej obliczać współczynnik korelacji pomiędzy dwiema zmiennymi.zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziału całej zbiorowości na dwa lub więcej podzbiorów oraz na podaniu frekwencji lub proporcji elementów poszczególnych podzbiorów. jego zaś kwadrat. Liczba miejsc po przecinku w podawanych ułamkach nie powinna być nigdy wyższa niż liczba cyfr potrzebna do wyrażenia liczby jednostek w całej zbiorowości. to wówczas nie pozostaje mu w zakresie analizy materiału nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem tych samych miar. Kendallowi zawdzięczamy wiele pomysłów dotyczących metod syntetyzowania danych stanowiących realizacje zmiennych związanych ze skalą porządkową.33. Kwadrat wartości współczynnika korelacji wskazuje na udział określonej zmiennej w determinowaniu zmienności w obrębie drugiej zmiennej.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej y. Strukturę tę można by również wyrazić w postaci ułamków dziesiętnych lub procentowo. Zbiorowość: 34 ojców. d) inni pracownicy umysłowi. Jeśli badacz ma do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą najsłabszą. tj. f) 3. o który współczynnik idzie.liczba pomiarów Kolejne operacje 1 Xi Xi (X) 2 Yi Yi (Y) 3 Xi-X O 4 Yi-Y O 5 (Xi-X)2 (Xi-X) 6 (Yi-Y)2 (Yi-)2 7 (Xi-X) (Yi-Y) (Xi-X)(Yi-Y) Dzieląc sumę rubryki „7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk „5" i „6" otrzymujemy wartość współczynnika korelacji. nieskorelowanych z wysokością „kieszonkowego" wynosi 67%. Z jakimi okolicznościami może mieć związek częstotliwości chodzenia do kina? Z wieloma takimi. Gdy zatem idzie o zbadanych dziesięciu uczniów. współczynnik korelacji rangowej.576. że r. opinie i w ogóle zbierać dane nadające się do hierarchizowania. Frekwencje: a) 5. Przykłady skorelowań pozytywnych (oczywiście nie maksymalnych — współczynnik korelacji nie osiąga tu wartości równej aż +1): oceny uczniów z matematyki a oceny z fizyki.współczynnik korelacji. chcąc określić siłę skorelowania pomiędzy nimi. Może więc badacz obliczać proporcje i opisywać strukturę badanej zbiorowości. W częstym użyciu są dwa odmiennie obliczane współczynniki: Speeermana i Kendalla. xi . Otrzymano następujące dane: x y 5 10 10 60 5 20 11 80 12 50 4 10 3 40 2 60 7 50 l 20 Po obliczeniu współczynnika korelacji okazało się. liczba dzieci do 14 lat w rodzinie a przeciętna liczba godzin snu matki w ciągu doby. Współczynnik korelacji to odpowiedź na pytanie o siłę zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. Przykład: struktura zawodowa ojców uczniów klasy Via w szkole nr 5. doręczyciele). Zwróćmy uwagę na bezsensowność prezentowania struktury za pomocą nadmiernie dokładnych ułamków dziesiętnych. to możemy wówczas. n . konduktorzy. X . Dlatego ktoś. oceny. e) funkcjonariusze (np. Współczynniki te obliczane z tych samych wyników badania przyjmują zazwyczaj różne wzajem wartości. to odpowiedź na pytanie o udział jednej zmiennej w zmienności drugiej zmiennej. f) pozostali. Stąd kwadrat współczynnika korelacji bywa nazywany współczynnikiem determinacji. zaś zmniejszaniu się wartości zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. a wysokość kwot wydawanych na zakup książek. posiadanie lub brak w domu telewizora. Przykład: od każdego z dziesięciu uczniów klas VI dowiedziano się ile razy był w ciągu miesiąca w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty „kieszonkowego" otrzymuje miesięcznie od rodziców (zmienna y). c) pracownicy umysłowi na stanowiskach wymagających wyższego wykształcenia. Nie ma sensu podawać. wzrost i waga.wartość średnia zmiennej \: y . iż proporcja uczestników kół zainteresowań wynosi 0. lecz porządkową. właśnie wysokość „kieszonkowego" etc. Zatem r2 = 0. e) 6. obliczyć twz. odległość (w km. Symbolika: r . c) 4. wysokość kwot wydawanych na zakup alkoholu. gdy .wartość średnia zmiennej Y. Jeśli mamy do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą nie interwałową.0. to udział wysokości „kieszonkowego" w determinowaniu zmienności zmiennej „częstotliwości chodzenia do kina" wynosi 33%. b) 9. Wszystkie te okoliczności współdeterminują częstotliwość chodzenia do kina. nominalną. jak: upodobanie do chodzenia do kina. a przeciętna ocen szkolnych.

+1). Skala: interwałową (można sensownie postawić pytanie. Wiedza uzyskana drogą badań dokładniejsza jest niż ta. uczeń B na czwartym. Dlatego właśnie pierwszym warunkiem ustalenia struktury jest podjęcie decyzji co do dokładnych kryteriów podziału zbiorowości. „nauczyciel". o ile dłużej trwa przeciętnie droga do szkoły ucznia A niż droga ucznia B). Zmienna ta to alternatywa: „zamieszkiwanie blisko szkoły". Decyzja badacza: przejść od skali interwałowej do skali porządkowej. liczbą 4. Mógłby to być zarazem przykład zmiennej o reprezentacji dwupunktowej. że pojęcie „struktura zawodowa" może mieć rozmaite konkretyzacje. „zamieszkiwanie daleko od szkoły". jak gdyby związana ona była ze skalą słabszą. co zaś tracimy traktując zmienną. iż cecha bycia kobietą zbieżna jest z uprawianiem zawodu nauczyciela. ten mieszka „blisko" szkoły. umysłowych oraz pozostałych. 2. czyja zaś droga do szkoły trwa ponad 20 minut. że czyja droga do szkoły trwa przeciętnie 20 minut lub krócej. którą wówczas wykorzystujemy . od interwałowej do nominalnej). gdy obydwie zmienne są dychotomiczne (mające dwie tylko wartości. odpowiedni jednak tylko dla przypadków. jak np. Można by dokonać podziału na szereg innych sposobów. przejść zatem od skali interwałowej do porządkowej. Zmienna związana jest zawsze z określoną skalą.4 (średnia jego ocen z pięciu przedmiotów).wszystkich zbadanych uczniów było dziewięćdziesięciu. których zakres zmienności .. Jeżeli obydwie zmienne związane są ze skalą interwałową lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo -odpowiednim wówczas będzie dwuseryjny współczynnik korelacji. jak gdyby była ona związana ze skalą interwałowa (skoro sumowaliśmy miejsca w hierarchii). Popularnie stosowany jest zwłaszcza współczynnik. Szeroki wachlarz wartości tej związanej ze skalą interwałowa zmiennej (2 min.analogicznie jak w przypadku współczynników korelacji . Jeśli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą interwałową.) sprowadzony został do dwóch wartości: „nie więcej niż 20 minut" i „więcej niż 20 minut". druga . i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna.zmiennej „zawód".to zarówno „wzrost". Gdy mówimy. 7 min. obserwujemy rozbieżność pomiędzy cechami „mężczyzna". Można by np. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą tzw. to obecnie będzie on charakteryzowany np. iż skorelowane są między sobą wzrost i waga ciała . Zauważmy. Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawień zmiennej „płeć". Skala: interwałowa (można sensownie spytać. Jeżeli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą porządkową. druga zaś z nominalną (i ta ostatnia jest dychotomiczna). 2. tak jak byłyby one związane ze skalami mocniejszymi. „nauczyciel". Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. nie zaś zmiennych. zmienna: przeciętny czas dojścia (dojazdu) ucznia z domu do szkoły (w minutach). uczeń C na pierwszym itd. podzielić zbiorowość ojców jedynie na pracowników fizycznych. Zmienną związaną ze skalą interwałowa przekształcono tu zatem w zmienną związaną ze skalą nominalną. płeć).zawarty jest w granicach (-1. liczbą 15 (tyle minut zajmuje mu droga). Jeśli np. kolejnym numerem 3 (trzeci w hierarchii wyników mierzonych średnią ocen z pięciu przedmiotów). Przykłady: l. 23 min itd. iż oglądanie telewizji uczeń A wymienił na drugim miejscu. jak i „waga" są nazwami zmiennych. Gdy w przypadku zmiennych związanych ze skalą interwałową mówi się o ich skorelowaniu. że przeciętne miejsce zajmowane przez telewizję w hierarchii sposobów spędzania wolnego czasu według preferencji wszystkich zbadanych uczniów wyraża się liczbą no. obliczamy wartość średnią tych miejsc i stwierdzamy. Zauważmy różnicę: gdy mówimy. punktowo dwuseryjnego współczynnika korelacji. to „kobieta" i „nauczyciel" są to nazwy cech. Decyzja badacza: uznać. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą współczynnika Kendalla. Do określenia siły zbieżności stosowane są rozmaite współczynniki.odpowiedni będzie tzw. to obecnie charakteryzowany jest jako „mieszkający blisko szkoły". to zmienną związaną de facto ze skalą tylko porządkową potraktowaliśmy tak. od skali porządkowej do nominalnej lub wprost od skali interwałowej do skali nominalnej. prosimy badanych uczniów o uszeregowanie wedle preferencji każdego z nich siedmiu przedstawionych w kwestionariuszu sposobów spędzenia wolnego czasu. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. ten mieszka „daleko" od szkoły. to w przypadku zmiennych związanych ze skalą nominalną mówi się o zbieżności konkretnych ich realizacji (cech). Spotyka się również wypadki operowania zmiennymi związanymi faktycznie ze skalami słabszymi. tetrachoryczny współczynnik korelacji. zmienna przeciętna półroczna ocena ucznia z pięciu przedmiotów. to tracimy na precyzji materiału. druga zaś — z nominalną. Badacz jednak może potraktować zmienną tak. Co zyskujemy. niż jest związana naprawdę? Jeśli zabieg nasz polegał na przejściu od skali mocniejszej do słabszej (np. W przypadku gdy obydwie związane ze skalą interwałową zmienne reprezentowane są tylko dwupunktowo . Obserwujemy zbieżność pomiędzy cechami: „kobieta". zwany także współczynnikiem Yulea. a następnie stwierdzając. jak gdyby związana ona była z inną skalą. nie ma i być nie może żadnej zbieżności ani rozbieżności pomiędzy „płcią" a „zawodem". czyli szeregować badanych uczniów poczynając od osiadającego najwyższą średnią do posiadającego średnią najniższą. czyli pomiędzy zmiennymi. o ile wyższa jest przeciętna osiągnięta przez ucznia A od przeciętnej uzyskanej przez ucznia B).

Korelacje.95 1. łącznie nawet z osobą. że wyobrażenia graficzne regresji zmiennej y względem zmiennej x oraz regresji x względem y to dwie różne linie. Bywa iż wiedza dostarczana nam przez zebrany materiał jest w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokładna. do której swoją postacią rzeczywista zależność zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna. Statystyka wnioskowań to szacowanie parametrów w populacji w oparciu o dane z próby oraz. wówczas można przechodzić od skal mocniejszych ku słabszym. zbyt szczegółowa. tylko że wówczas nawet ta najpodobniejsza funkcja będzie tak mało podobna swą postacią do faktycznej postaci związku. Odpowiedź tę zyskuje się budując tzw. W dziedzinie nauk społecznych stosuje się najczęściej równania regresji prostoliniowej. to wyniki badań zyskują na zewnętrznej efektywności (dużo rozmaitych solidnych z wyglądu wskaźników liczbowych: przeciętnych. Jeśli natomiast przechodzimy od skali słabszej ku mocniejszej. 0. Gdy. że chcemy wylosować z listy lokatorów tego bloku jedną rodzinę. z którymi związane są zmienne. założyć musimy. Otóż równanie regresji zmiennej y ze względu na zmienną x przedstawia spośród nieskończenie wielu tę właśnie funkcję. Tyle warta jest konkluzja.3. mówiąc obrazowo. Jeśli skorelowanie między dwiema zmiennymi jest słabe. także w oparciu o dane z próby. Tymczasem przechodząc np.25 0.8? O związku między zmiennymi nieco odbiegającym ścisłością od funkcyjnego. Zyskujemy natomiast możliwość uproszczenia procedury analizy. to i wówczas spośród wszystkich możliwych funkcji można znaleźć funkcję podobniejszą swoją postacią niż inne funkcje do faktycznej postaci związku pomiędzy zmiennymi. Aby czytelnik uchwycił dalsze wywody. a na trzecim grę w szachy. aby reprezentował on opis szerszej populacji.10 0.30 0.05 1. to wartość współczynnika korelacji pomiędzy nimi wynosi zawsze 1. na drugim czytanie książek. weryfikacja hipotez dotyczących populacji. Jaka jest szansa. Kto może ręczyć za prawdziwość takiego założenia? Kto i jak może w ogóle je sprawdzić. Tak więc jeśli badanie było wyczerpujące. jedna zaś to założenie wiarygodne w stopniu 80%. lecz np. Przykład: opis rodzin zamieszkujących jedne budynek według dzietności: Liczba dzieci w rodzinie 0 1 2 3 4 5 Liczba rodzin 4 6 5 2 2 1 20 Proporcje rodzin 0. Dlatego właśnie warto budować równanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwóch zmiennych. Np.10 0. charakteryzować związki zachodzące między zmiennymi. tracą natomiast na wiarygodności. ile warte najsłabsze ogniwo łańcucha zdań stanowiących jej uzasadnienie. konkluzja oparta jest na piętnastu przesłankach. od skali porządkowej do interwałowej zmuszeni jesteśmy czynić założenia.50 0. to z pomocą statystyki charakteryzować można poszczególne zmienne (wartości średnie. współczynników itp. Wykresem funkcji opisywanej przez równanie pierwszego stopnia jest linia prosta (stąd: „regresja prostoliniowa").20 0. którą pytano o jej preferencje? Właśnie dlatego nieskuteczne jest lub ryzykowne wzmacnianie skal.) oraz można. Dodajmy. im słabiej zmienne x i y są między sobą skorelowane. których przebieg jest tym bardziej odmienny.bx + a.00 Przypuśćmy. a warunkiem przydatności praktycznej tej odpowiedzi jest silne skorelowanie dwóch zmiennych (orientacyjnie współczynnik równy 0. tj.).20 0. że znalezienie jej pozbawione jest praktycznej użyteczności. rozkłady i oszacowania Kolejna możliwość stwarzana przez statystykę to uzyskiwanie odpowiedzi na pytanie o postać korelowania. z których czternaście to niepodważalne stwierdzenia faktów. Równanie pierwszego stopnia ma taką postać: y . miary rozproszenia etc. choć praktyczniej byłoby już w fazie zbierania materiału uprzytomnić sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczyć program zbierania informacji.analizując wyniki. kto w hierarchii ulubionych sposobów spędzania czasu wymienia na pierwszym miejscu telewizję. Gdy pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. absolutnie nie wiadomo czy prawdziwe. 7. o ile przedkłada lekturę nad szachy.80 lub wyższy). równania regresji.00 Dystrybuanta 0. to wiarygodność tej konkluzji również nie przekracza 80%. to jego opis stanowi równanie pierwszego lub wyższego stopnia. i to jest często płodniejsze poznawczo.85 0. że trafimy akurat na rodzinę mającą dwoje dzieci? Jak tę szansę obliczyć? Należy liczbę rodzin mających właśnie po dwoje dzieci podzielić przez . Jeśli tak jest rzeczywiście. O czym zaś świadczy korelacja o sile równej nie l. że każdy.75 0. musimy wprowadzić i wyjaśnić pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa. Jeśli pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. zbierano materiał bez intencji. dokładnie o tyle przedkłada telewizję nad lekturę.

w których po prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkości prawdopodobieństw przypisywanych konkretnym wartościom zmiennej. wynosi 99%.58 jako liczbę ograniczającą przedział o wiarygodności 0. to uzyskamy to. Kolejne pytanie: ile wynosi prawdopodobieństwo. czyli traktowania prawdopodobieństwa popełnienia błędu równego 5% jako ryzyko dc przyjęcia. bowiem wielkość przypisywanego prawdopodobieństwa zależy nie tylko od wartości zmiennej.Odchylenie standardowe: 40. Zauważmy. Co najistotniejsze życzymy sobie. rozkład Chi2. np. Powtórzmy: prawdopodobieństwo. lecz i od innych parametrów. Wymieńmy kilka z nich: rozkład normalny. radomskim. 4. tj. 7 cm jako odchylenie standardowe od tej średniej. Stablicowano właśnie tylko rozkład standaryzowany: średnia równa O. że losując z bloku jedną rodzinę trafimy na rodzinę mającą najwyżej dwoje dzieci? Jeśli wylosujemy obojętnie: rodzinę bezdzietną. Przykład: Zmienna: liczba książek w bibliotekach lekarzy. czyli zgódźmy się na prawdopodobieństwo błędu w oszacowaniu równe 1%. Fishera.58. Poissona. otrzymujemy z tych liczb wynik: przeciętny wzrost ucznia klasy VI w woj. w jakim celu posługiwać się rozkładami statystycznymi? Rozkład dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielkość prawdopodobieństwa przypisywanego danej wartości. z dwojgiem pięć. Zmierzyliśmy każdego z nich. a nie wynosi więcej niż 150. tj.25. Rodziny bezdzietne są cztery. Wyłania się tu jednak kłopot. że 99% to dystrybuanta przedziału liczb od -2.8 cm. a wynik podzielić przez odchylenie standardowe. 5. Losową nazywamy taką zmienną. nazywamy rozkładem normalnym standaryzowanym.liczbę wszystkich rodzin z tego bloku (5:20 = -0. Przykład z rodzinami był to przekład rozkładu empirycznego.25). o co szło: najwyżej dwoje dzieci". Okazało się.58 do + 2. Tak mianowicie ułożyła się sytuacja w tym konkretnym bloku mieszkalnym. Liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103.2 cm. że owa średnia w skali całego województwa naprawdę mieści się w tych granicach. zaś tylko 1% wynosi prawdopodobieństwo. Oto przydatność takiej odpowiedzi. A więc prawdopodobieństwo trafienia na rodzinę z dwojgiem dzieci przy losowaniu jednej rodziny z całej klasy wynosi tu 0. Dlatego już dawno opracowano tablice rozkładów. Standaryzowana liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103-163 -----------40 — 1. aby oszacowanie to miało ustaloną wiarygodność. Np. byłoby nader uciążliwe. Zamiast terminu „szansa" w użyciu jest termin „prawdopodobieństwo". czyli aby znane było dokładnie prawdopodobieństwo. a także przypisywanej dystrybuanty. iż w rzeczywistości średnia jest inna. 3. „jedno dziecko". Studenta. 100 jako liczbę jednostek zbadanych w próbie. że średnia wzrostu wynosi 149 cm. Zatem dystrybuanta wartości: „dwoje dzieci" to prawdopodobieństwo zrealizowania się którejkolwiek z wartości: „brak dzieci''. a w szczególności dzięki rozkładom dokonywać można nader precyzyjnych i wysoce . każdy taki rozkład opisany jest swoistą funkcją przypisującą wartościom zmiennej porcje prawdopodobieństwa. Z tablicy rozkładu normalnego standaryzowanego odczytujemy. radomskiego wylosowaliśmy 100 uczniów. Dzięki więc metodom statystycznym. Mając cztery liczby: 2. a odchylenie standardowe od tej średniej równe jest 7 cm. Liczbę tę znajdujemy przypisaną rodziną z dwojgiem dzieci w ostatniej rubryce tabelki. Wybierzmy wiarygodność 99%. rozkładem Studenta. Dystrybuanta danej wartości zmiennej to prawdopodobieństwo zrealizowania się jej właśnie lub którejkolwiek wartości niższej. Obliczanie za każdym razem na własną rękę wartości tych funkcji. Wielkość całej masy prawdopodobieństwa określamy liczbą 1. której wartość średnia równa się zero. radomskim wynosi co najmniej 147. Ma ona tu sześć możliwych wartości: O. Prawdopodobieństwo zatem wylosowania rodziny mającej najwyżej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 = 0. zaś odchylenie standardowe równa się jeden. odchylenie równe jeden. poddać standaryzacji.10.75.0. Dystrybuanta najwyższej (końcowej i wartości równa jest l (100%). 149 cm jako wartość średnią z próby reprezentującej populację klas VI woj. której wartościom przypisane są prawdopodobieństwa realizacji. należy dane ze „swojego" rozkładu empirycznego dopasować do postaci standaryzowanej.99.. Rozkład normalny zmiennej. Statystyka wnioskowań operuje rozkładami teoretycznymi. Aby więc posłużyć się rozkładem normalnym. że tak jest w rzeczywistości. W naszym przykładzie zmienna (związana ze skalą interwałową) to liczba dzieci w rodzinie. z jednym dzieckiem 6. lecz także od wartości średniej oraz od wielkości rozproszenia mierzonego odchyleniem standardowym. 2. Owa masa rozdzielona zostaje pomiędzy poszczególne wartości zmiennej.. że liczbowy wskaźnik prawdopodobieństwa odpowiada liczbowemu wskaźnikowi proporcji. „dwoje dzieci". Byłaby to odpowiedź na pytanie o prawdopodobieństwo wylosowania z tego bloku rodziny mającej najwyżej pięcioro dzieci. Spośród wszystkich uczniów klas VI z terenu woj. Prawdopodobieństwo zaś wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wynosiłoby 2-20 . W jaki sposób a przede wszystkim. Zmienna z naszego przykładu to zmienna losowa. l. Sposób podzielenia prawdopodobieństwa (jak wielkie jego porcje przypisane zostały poszczególnym wartościom zmiennej) nazywamy rozkładem prawdopodobieństwa. iż oszacowanie jest błędne.5 Standaryzacji dokonuje się również pragnąc posłużyć się innymi rozkładami. z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci. Możemy przy tym wybrać sobie dowolną wiarygodność. Jest to zabieg prosty: od każdej wartości zmiennej należy odjąć wartość średnią. Utarty jest zwyczaj uważania za dostateczną już wiarygodność 95%. podstawianie konkretnych wartości zmiennej i wyliczenie wielkości przypisywanego im przez rozkład prawdopodobieństwa. wielkości prawdopodobieństwa przypisywane wartościom zmiennej przez rozkład normalny zależą nie tylko od samej tej wartości. Wartość średnia: 163. Pragniemy oszacować przeciętną wzrostu wszystkich uczniów klas VI w woj. rozkład F. radomskiego.

c) repetenci zdarzają się równie często wśród dzieci rodziców rozwiedzionych. błąd pierwszego rodzaju. Im większej pragniemy wiarygodności oszacowania. a zwłaszcza próby małe (do 30 elementów) nie pozwalają na stosowanie rozkładu normalnego. wartość zaobserwowana zmiennej. Większość . czyli pozostałych uczniów. Poszukujemy w tablicy rozkładu najwyższej spośród wartości nie przekraczających wartości zaobserwowanej. udokumentowania poglądu spoczywa na t ym drugim. 7. Hipotezy konstruktywne to hipotezy głoszące inność. Procedura weryfikacji polega na: a) obliczeniu różnicy pomiędzy wartościami średnimi w dwóch próbach. Proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie inna jest wśród nauczycielek niż wśród pozostałych kobiet pracujących umysłowo.4. radomskiego wylosowaliśmy 30 uczniów. mówimy. że wyniki w nauce harcerzy i nieharcerzy są identyczne. Dla zadowalająco dokładnego i wiarygodnego oszacowania wartości średniej w populacji wystarcza zazwyczaj próba licząca 100-200 elementów. nazwijmy je. że spośród wszystkich należących do ZHP uczniów klas VI woj. to weryfikacja hipotez. Dla celów analizy statystycznej ważne jest rozróżnianie hipotez zerowych i hipotez. radomskiego. zaś u nieharcerzy — 3. wylosowaliśmy 20. spośród zaś nienależących do ZHP. Przypuśćmy. Błąd drugiego rodzaju polega na uznaniu za prawdziwą hipotezy faktycznie fałszywej. zależność. a więc prawdziwa. Częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców rozwiedzionych inna jest niż częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców nie rozwiedzionych.78. Znaczy to. czyli tzw. im bardziej jednostki pod badanym względem okazują się zróżnicowane. Jak długo adherent hipotezy konstruktywnej nie uzasadni jej wystarczająco i tym samym nie obali konkurującej z ni ą hipotezy zerowej. badacz zaś na podstawie takiej wiedzy. Stawiamy do weryfikacji zerową hipotezę: w skali populacji (wszystkich uczniów klas VI woj. tak długo obowiązująca jest hipoteza zerowa. Tym też liczniejszej potrzeba próby. Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega właśnie na badaniu możliwości obalenia hipotezy zerowej. nie zaś pomiarami indywidualnymi.43. a także im większej dokładności. albo zgodna z rzeczywistością. że nie są jednakowe. równość. Ustaliwszy swe życzenia co do wiarygodności oraz dokładności oszacowania. której rozkładem posłużymy się. którzy chorowali na odrę) potrzeba liczniejszych prób: do 400 elementów. c) konfrontacji standaryzowanej różnicy z odpowiednim rozkładem statystycznym (tu właściwy byłby rozkład Studenta) i odczytaniu najniższego poziomu istotności. b) dokonaniu standaryzacji tej różnicy. Dla zadowalającego oszacowania proporcji (np. Każda hipoteza zerowa jest albo prawdziwa.wiarygodnych oszacowań odnoszących się do wielotysięcznych lub równie dobrze wielomilionowych populacji. d) podjęciu decyzji: uznać hipotezę zerową za fałszywą lub uznać przeprowadzone badanie za nierozstrzygające. a ktoś drugi sądziłby. Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa. Stosowany wówczas bywa rozkład zmiennej t. hipotezy konstruktywne . Przeciętna ocen z pięciu przedmiotów okazała się u harcerzy równa 3. tj. że gdyby ktoś sądził. a także oszacowawszy wstępnie wielkość odchylenia standardowego możemy łatwo obliczyć. niezgodnej z rzeczywistością. Prawdopodobieństwo popełnienia przez badacza błędu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotności. konstruktywnych.uzasadnialne. odmienność. Możliwa jest wobec tego sytuacja. iż badacz popełnił tzw. ad c) rezultatem operacji (b) będzie tzw. Wynik odejmowania podzielić należy przez błąd standardowy różnicy średnich. Przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są niejednakowe. jaką dysponuje postanawia uważać tę hipotezę za fałszywą. niezależność. Błąd standardowy to odpowiednik odchylenia standardowego w sytuacji operowania wartościami średnimi. rozkład Studenta. to obowiązek uzasadnienia. Komentarz: ad b) należy odjąć od różnicy średnich wartość przeciętna różnicy średnich . jak wśród innych kobiet pracujących umysłowo. jak licznej potrzebujemy próby. b) proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie identyczna jest wśród nauczycielek. tym liczniejszej potrzeba próby. że hipoteza jest zgodna z rzeczywistością. zatem im większe okazuje się odchylenie standardowe. a drugiego konstruktywna. Statystyczna weryfikacja hipotez Druga dziedzina. Badacz może postanowić uważać hipotezę za prawdziwą lub może postanowić uważać ją za fałszywą. na drugim konstruktywne): a) przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są jednakowe.będzie ona w myśl weryfikowanej zerowej hipotezy równa zero. uczniów klas VI woj. w zakresie której metody statystyki wnioskowań oddają usługi. Hipotezy zerowe są obalalne. albo fałszywa. prawdziwość hipotezy i decyzja badacza czy uważać ją za prawdziwą to dwie różne sprawy. Próby mniejsze niż 100-eIementowe. radomskiego) przeciętne ocen z pięciu przedmiotów osiągane przez harcerzy i nieharcerzy są identyczne. Oto kilka przykładów par konkurencyjnych hipotez (na pierwszym miejscu hipotezy zerowe. Gdy sytuacja taka zdarza się. Hipotezy zerowe to hipotezy głoszące jednakowość. a opartych o bezpośrednie zbadanie choćby tylko 100 jednostek liczącej próby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania tych jednostek z populacji. albo z n i ą niezgodna. Znalazłszy taką wartość odczytujemy prawdopodobieństwo przypisywane przez rozkład wyznaczonemu przez nią przedziałowi. jak wśród dzieci rodziców nie rozwiedzionych.

Metody statystyczne w socjologii.68 równy jest 0. WSiP.analiza wariancji).uznać za fałszywą weryfikowaną zerową hipotezę o jednakowych wynikach harcerzy i nieharcerzy. Szaniawski. . Frances Clegg . Poziom istotności odpowiadający wartości 1.81. poprawne losowanie prób odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom więcej niż jest to uprawnione.hipoteza o różnicy średnich w trzech lub więcej populacjach (rozkład F .hipoteza o sile skorelowania dwóch zmiennych (rozkład współczynnika korelacji). . czy różne"? Aby samodzielnie przeprowadzić statystyczną procedurę weryfikacyjną hipotezy. Okazuje się. na którym są prowadzone oraz techniki stosowane w trakcie badań. . liczbę stopni swobody. czy jako dwustronny. l.hipoteza o różnicy proporcji w jednej populacji (rozkład normalny). . które należy . . równo 1. . to wartość l .tablic tak jest ułożona. teren. PWN. nie przekraczająca w tablicy rozkładu Studenta wartości l . i tym samym rozstrzygnąć sprawę godząc się jednak z prawdopodobieństwem mogącym sięgać 10% popełnienia przez siebie w tym momencie błędu pierwszego rodzaju. Polecam takie opracowania. . Będę się starał przedstawić schemat badań środowiskowych. tak i w przypadku weryfikacji hipotez dopuszczalne do przyjęcia ryzyko błędu to ryzyko 5%. . Warszawa 1969.czy rozkład ma być użyty jako temat jednostronny. W naszym więc przykładzie badacz powinien wybrać drugie wyjście: zdecydować się na uznanie. ani za prawdziwą. .81. to jaka ich liczba będzie odpowiednia do liczności badanej próby. rozkład Studenta). Największą przydatność metod statystycznych w badaniach pedagogicznych upatrywałby autor w dziedzinie korelowania zmiennych oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. . czyli zrezygnować z podania rozstrzygnięcia. t. Podobnie jak w przypadku szacowania.68. Literatura zalecana: Podręczników statystyki jest moc.hipoteza o różnicy rozproszeń mierzonych wariancjami (rozkład zmiennej F). ROZDZIAŁ IX Organizacja i etapy badań naukowych „Najlepsze w historii jest to. że umożliwia bezpośrednio odczytanie poziomu istotności. Zenon Rogoziński . że się powtarza.Statystyka dla socjologów. Główny wpływ na to mają: charakter i cel badań.Po prostu statystyka. K.Wstęp do statystyki społecznej.hipoteza o zgodności rozkładów (rozkład chi-kwadrat). które wydają mi się najbardziej przystępne dla studentów bez przygotowania statystycznego. obejmujący w miarę możności wszystkie czynniki. -jaka jest formuła wartości przeciętnej specyficzna dla treści weryfikowanej hipotezy. bo gdy zaczyna coś wymyślać robi to gorzej" Gomez de la Serna Organizacja procesu badawczego. red.10. rozkład Studenta). badacz wiedzieć musi. Oto typowe odmiany treści hipotez zerowych i rozkłady odpowiednie do ich testowania: . Warszawa 1975. Nie jest możliwe zakończenie procedury weryfikacyjnej wykazaniem prawdziwości weryfikowanej hipotezy. że w rezultacie operacji (b) otrzymaliśmy wartość zaobserwowano.czy należy uwzględnić tzw. ad d) przypuśćmy.hipoteza o niezależności dwóch zmiennych (rozkład chi-kwadrat). Teraz badacz ma dwie możliwości: .nie uznać weryfikowanej zerowej hipotezy ani za fałszywą. jak to już wyżej zostało powiedziane zależna jest od wielu okoliczności. Główne warunki stosowania tych metod to właściwe wiązanie zmiennych ze skalami. Warszawa 1994. Hubert M. -jaka jest formuła błędu standardowego specyficzna dla treści hipotezy. że najwyższa wartość.hipoteza o różnicy dwóch średnich (rozkład normalny. a jeśli tak. Blalock . Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury weryfikacyjnej jest analogiczny. Warszawa 1968. . iż badanie to nie przyniosło rozstrzygnięcia pytania „czy wyniki harcerzy i nieharcerzy są jednakowe.hipoteza o średniej różnic (rozkład normalny. co następuje: -jaki zastosować rozkład. Trzeciego wyjścia nie ma.hipoteza o różnicy proporcji w dwóch populacjach (rozkład normalny).

1. skoro dzisiaj badania pod każdą szerokością geograficzną są możliwe tylko wówczas jeśli zyska się aprobatę i finansową pomoc ośrodków decyzji. który należy każdorazowo dostosować do potrzeb konkretnego procesu badawczego. Harmonogram badań 13. co wymaga empirycznego rozwiązania. która przynosi sławę .wykonać w poprawnie zorganizowanych badaniach. Dodać trzeba. Faza koncepcji wymaga dyskusji.B. gdzie każde nowe odkrycie lub propozycja w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzięcznością i nadzieją przez neurotyczne i zalęknione społeczeństwa XX . Wiele z nich będzie wymagało uzupełnienia go czynnościami dodatkowymi. Trudno taką postawę potępić i uznać za niegodną wielkiej idei badań naukowych. modyfikować problemów. czego społeczeństwo od nauki oczekuje. jakimi są powodzenie i uznanie. W intencji mojej leży bowiem uzasadnienie możliwości. Bibliografia Faza wykonawcza 1. Cała procedura badań zawiera dwie główne fazy: koncepcyjną i badawczą. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć 10. Nie można w trakcie badań zmieniać narzędzi. którzy zajęli się tymi zagadnieniami i sformułowali teorię edukacji ustawicznej zyskało swymi dziełami światowy rozgłos. Typologia zmiennych 6. Przejdę zatem po kolei wszystkie punkty.wyraża się rozumieniem co w danej chwili jest najważniejsze. że poszukiwania badawcze winny uwzględniać całkiem prozaiczne cele. Kodyfikacja i opracowanie statystyczne 5. Ostateczna wersja problemów badawczych. 9. Hipotezy badawcze 4. Weryfikacja hipotez 7. hipotez teoretycznych i narzędzi badań 12. Oczywista potrzeba ciągłego dokształcania i ciągłej nauki stała się elementem świadomości społecznej i społecznych oczekiwań od kilkudziesięciu lat. że domagają się one odrębnego traktowania. Faza badawcza nie dopuszcza zmian. cel. które wymagają szczegółowych objaśnień. ulepszania a tym samym zmian. Opracowanie klucza kodyfikującego 4. Schemat organizacji badań Faza koncepcyjna 1. przedmiotu i celu badań Amerykański badacz E. 9. Podobnie jest w dziedzinie psychologii. stosując metodę uproszczonej egzemplifikacji i wyjaśniając treść poszczególnych pojęć. Metody. Wybór terenu badań i dobór próby 5. konfrontacji.1. uzasadnienie 2. Wybór tematu. Uporządkowanie materiałów badawczych 3. Faza koncepcji 9.2. Opracowanie teoretyczne Spośród wymienionych kroków postępowania badawczego wiele nie nasuwa wątpliwości co do swojego znaczenia. a nawet konieczności zastosowania przedstawionego przeze mnie schematu. Kryje się także przewrotna myśl. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi 7. że nie wszystkie badania wymagają uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego schematu. Są jednak i takie. I chociaż jest to twierdzenie poniekąd ewidentne warto na niego zwrócić uwagę z tego względu. w oczekiwaniach i dążeniach ludzi. Temat . wskaźników. techniki i narzędzia badań 9. Umiejętność wybierania. musi być prowadzona ściśle wedle ustalonych założeń.2. Problemy badawcze 3. Będzie to więc ramowy plan. Niech ilustruje to przykład z bliskiej nam dziedziny. Kryje się w tym aforyzmie wiele prawdy. a to łatwiej otrzymać ciesząc się uznaniem i niejaką sławą badacza. Kilku uczonych. Typologia wskaźników do zmiennych 8. a nawet egzemplifikacji. klasyfikacja zagadnień i zależności 6. Badania pilotażowe 11. Zawarta jest także w tym zgrabnym powiedzeniu ważna myśl. Wymaga to orientacji w rzeczywistości społecznej lub technicznej. Przeprowadzenie badań właściwych 2. Analiza jakościowa.przedmiot. Wilson powiada: „sukcesy i sławę w nauce zawdzięcza się nie tyle dzięki zręczności w rozwiązywaniu problemów co umiejętności ich wybierania".

ale tym gorliwiej zwróciła się w inne obszary aktywności i do innego systemu wartości.2. Trafność wyboru. Młodzież wprawdzie odwróciła się od pewnego obszaru wartości. także z racji nieprzezwyciężonych barier kulturowych. pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia (Ajdukiewicz K. zjawiska. Szczególnego. Jedni twierdzili. 9. że w logice funkcjonują 2 rodzaje pytań tzw. Muszyńskim już w 2 rozdziale. Odpowiedź pełna będzie brzmieć „Niepowodzenia dydaktyczne mają niekorzystny wpływ na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". „jakie jest wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". Musimy mieć świadomość trudności i pewność. Niedostępna nie tylko z racji odległości. Rozumiałem przez to młodzież zniechęconą. Należy jednak powiedzieć. ale nie cała. Mogą też być pytaniem o rodzaj związków między cechami zjawiska o rodzaj zależności między zjawiskami i wówczas wyznaczają inny. ich własności. młodzież jaka?. za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak dowodzą doświadczenia znacznie podnosi efektywność badań. Zawierają w sobie alternatywną możliwość poszukiwania odpowiedzi. z faktami. Np. Niech to co powiedziałem wyżej starczy za określenie celu i uzasadnienie wyboru. To prawda. odwróconą od aktywności. Określa obszar niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji. że to niesie za sobą zagrożenie większą niż normalnie dawką subiektywizmu. czyli Europy i Ameryki. Logiczne podstawy nauczania. że owszem jest to prawda. jak również kwestia orientacji problemowej. Drugi rodzaj pytań miałby natomiast postać następującą: „jaki jest wpływ procesów dezorganizacji społecznej na narkomanię młodzieży" oraz „jaki wpływ na sprawność nauczania ma wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". Stanowisko takie wywołało polemikę. Mają wówczas postać prostą. czyli pytanie wyznacza obszar pojęciowy i fizyczny. że je pokonamy. jaka jest prawda. To nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. Dostępność badawcza to zarówno kwestia kontaktu fizycznego ze zjawiskiem. Niech poszczególnym krokom badaczy towarzyszy jakiś przykładowy temat. zjawisko jest badawczo dostępne. Powtarzam powtórnie powyższy aforyzm. Sformułowanie jest nieprecyzyjne (poglądy na co?. Te odpowiedzi zawarte są w konstrukcji gramatycznej i treści pytania. Wszystkie te względy w jednakowym stopniu obowiązują zespół badaczy pracujący pod organizacyjnym i finansowym patronatem rządowego instytutu jak i samotnego studenta studiów zaocznych piszącego pracę badawczą pod patronatem zawodowych i rodzinnych obciążeń.2. Odpowiedź może być „tak" lub „nie". zamiar prowadzenia badań nad zjawiskami związanymi z laserem przez fizyka pracującego w liceum jest trochę utopijny. o jedną właściwość przedmiotu. postawa to jedno z pojęć bardzo wieloznacznych. Czyli w pytaniu zawarte już było twierdzenie.. Podobnie niedostępna badawczo będzie próba wyjaśnienia przez polskiego pedagoga tajemnicy „sił społecznych" społeczeństwa japońskiego. Jest to zjawisko badawczo niedostępne. Zawsze powinniśmy kierować się w takim wyborze osobistym poczuciem związku z daną problematyką. Wybór powinien zależeć od trzeźwej oceny wykonalności zadania. Ale tego ostatniego w większym stopniu niż zawodowe zespoły badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. że jest to w ogóle czarnowidztwo i wręcz przenoszenie teoretycznych koncepcji sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt.wieku. . ale jakoś kierunkuje nasze poszukiwania i będzie przedmiotem dalszej obróbki. podczas gdy nasza młodzież jest jak zawsze aktywna i zaangażowana. obcą naszemu lub oficjalnemu systemowi wartości. Bechelardea: „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania". dzięki którym kraj ten wolny jest od większości plag społecznych dręczących społeczności „Starego i Nowego Świata". Problemy mają postać pytań. W tym także mieście się sprawa możliwości ekonomicznych. dlatego na użytek jakby ćwiczeń sformułujemy sobie temat: „Poglądy i postawy młodzieży". W owym postulacie wykonalności kryje się pytanie czy obiekt badań. szerszy zakres naszych poszukiwań. Problemy badawcze Powtórzę tu przytoczone w 2 rozdziale ważne stwierdzenie G. problem. Przed paru laty w dyskusji prasowej poświęconej młodzieży użyłem określenia „Pokolenie odwróconych pleców". zaangażowania. Koszty badań muszą być brane pod uwagę przy decyzji i planowaniu. że nie wolno mieć na uwadze wyłącznie takich spektakularnych i interesownych względów przy wyborze obszaru badań naukowych. Przykładem pytania pierwszego rodzaju jest: „jakie są rozmiary narkomanii młodzieży". na którym należy szukać odpowiedzi na nie. emocjonalne zainteresowanie tematem. Aby lepiej zrozumieć skutki badawcze tego rozróżnienia pytań omawianego za H. „Czy niepowodzenia dydaktyczne wpływają na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". żyjącą swoim własnym światem dążeń. przypomnę. zawierającą pytanie o jedną cechę. Jest to osobiste.wyraża się czym innym raczej i na ten kierunek działań chciałbym zwrócić uwagę. Warszawa-Wilno 1938). gdyż podnosi on rangę problemów badawczych do jednego z zasadniczych kroków badawczych. Wymieniano tu głównie religię ale także podkulturę młodzieżową i narkotyki. Drudzy twierdzili. bo nawet teoretyczna literatura w części dostępna jest tylko głęboko wtajemniczonym w wielkich laboratoriach rządowych. o którym mówi Wilson . odgrywające ogromną rolę w powodzeniu badań. Najsłuszniej będzie sprawdzić. Pytania bowiem mogą dotyczyć cech przedmiotu. metodologicznego subiektywizmu w badaniach społecznych i tak nie unikniemy. Pierwsze rozpoczyna partykuła „czy" i w zasadzie domagają się tylko potwierdzenia lub negacji.

Wykonują one jakby pewną robotę po to aby przybrać inną. Hipotezy badawcze Odpowiedzi na powyższe wątpliwości powinny nam dostarczyć hipotezy. Należy wystrzegać się hipotez. lub „nie". Wyjaśnić temat. które mają postać pytania dopełnienia. Każdy z tych punktów wymaga pewnych wyjaśnień i zastrzeżeń.Odmiennie rzecz się ma z pytaniami dopełnienia. Jakie są przyczyny uogólnionej nieufności młodzieży do ośrodków decyzji i przedstawicieli władzy? 3. Jeśli stawiamy problem: „Czy alkoholizm ma wpływ na przestępczość" . inspirować do dociekań. Jak już mówiłem pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmującego. W pytaniu tym nie ma także gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekującej tylko znaku negacji lub potwierdzenia aby otrzymać gotową hipotezę. Odpowiedź nie jest także transformacją zweryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. logicznych i technicznych. O ile pytania rozstrzygnięcia można nazwać pytaniami kierunkowymi. bo byłby to daremny wysiłek wobec nieogarnionego bogactwa problemów i ludzkiej niewiedzy. Jak młodzież ocenia społeczność ludzi dorosłych? 6. Zawsze jednak na tym etapie wiedza nasza jest niekompletna. Hipoteza może być wybrana w zasadzie tylko z alternatywy. 3) Sytuacje konfliktu i zagrożenia powodują zwrot uwagi młodzieży na wartości ahumanistyczne. Dlatego uzasadniony wydaje się zwyczaj nazywania w tym miejscu hipotez.3. Są to tak samo nic nie mówiące twierdzenia jak i informacje uzyskane z pytań oznaczonych następującą kafeterią: Jaki jest twój stosunek do małżeństwa? — pozytywny — negatywny (właściwe podkreśl). Dla naszego ćwiczebnego tematu możemy przykładowo sformułować następujące problemy: 1. Jakie wartości cenione są przez młodzież? 4. nie będą jednak drobiazgowo roztrząsał każdej wątpliwości i zastrzeżenia. otwiera ono nie dwie. Taką hipotezą byłoby zdanie: „społeczne skutki alkoholizmu są szkodliwe".. Winna być twórcza tzn. Wyczerpać zakres tematu 2. nastawienie i system wartości społecznych młodzieży? Listę problemów możnaby ciągnąć jeszcze długo. Rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia. często wręcz fałszywa z winy stronniczej literatury.hipotezami roboczymi. Musimy je tak stawiać aby po ich sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat. W tym etapie badawczym musimy więc wykonać prace koncepcyjną. „jak jest" itp. które nazwałbym „pustymi". Czy młodzież odznacza się nieufnością do „instytucji" i ludzie „instytucji"? 2. czyli z zaprzeczenia lub potwierdzenia i będzie mieć postać: „alkoholizm ma wpływ na przestępczość" albo „alkoholizm nie ma wpływu na przestępczość". Hipoteza winna zawierać informację konkretną wychodzącą poza proste stwierdzenie faktów. Ukazać kierunki poszukiwań badawczych oraz sposoby badań 3. 4) Młodzież bardzo negatywnie ocenia społeczność ludzi dorosłych. Dzieje się tak głównie wówczas gdy problem ma postać pytania rozstrzygnięcia. Pytanie to otwiera przed nami pole inwencji i poszukiwań. Spróbujmy sformułować kilka hipotez na użytek naszych fikcyjnych badań: 1) Młodzież cechuje uogólniona nieufność wobec „instytucji" i ludzi „instytucji" spowodowana doświadczeniami rodzinnymi. W tym pytaniu nie ma zawartej alternatywy. polegającą na sformułowaniu zestawu pytań. Czasem hipoteza jest tylko odwróceniem szyku i zmianą formy gramatycznej pytania . to pytania dopełnienia są pytaniami twórczymi. 2) Wartościami szczególnie preferowanymi przez młodzież są dobra materialne. trzeba go tylko opatrzyć negacją lub afirmacją.2. „Jakie są społeczne skutki alkoholizmu młodzieży?" . jak alternatywa możliwości. gdzie należy szukać na nie odpowiedzi. jakimi sposobami to robić. Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemów. gdzie szukać jego rozwiązania. doskonalszą postać. które będzie częścią hipotezy.I. Budowanie hipotez winno być poprzedzone rozeznaniem i studiami literatury. jakim podlegają dorośli. i w swej strukturze gramatycznej nie zawierają informacji. Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywarły wpływ na poglądy. Czym warunkowane są aspiracje i plany życiowe młodzieży? 7. lecz znacznie więcej. Tu hipotez może być wiele. do sprawdzenia. 9. Hipoteza. Beveridge jest najważniejszą umysłową techniką badacza. Informują one bowiem o wszystkich sprawach . Czy istnieje zróżnicowany stosunek do wartości w różnych środowiskach młodzieży? 5. a w szczególności mechanizmy życia.to problem o postaci pytania dopełnienia. .hipotetycznie -o które pytają problemy. Osiągamy wówczas znacznie większą precyzję i instruktywność hipotez. jak twierdzi W.problemu. Te jak wyjaśnia Ajdukiewicz rozpoczynają się na ogół zwrotem „jak".to jest to właśnie przykład pytania rozstrzygnięcia. które powinny spełnić 3 zadania: 1. Mogą brzmieć w ten sposób: „jakie są przyczyny frustracji młodego pokolenia". Na takie pytanie nie możemy odpowiedzieć „tak".

Wybrano grupę młodzieży uczącej się z klas 3 i 4 dwóch średnich szkół technicznych. twierdzenie o nieufności wobec instytucji warunkowane jest doświadczeniami rodzinnymi. u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu. innym razem krąg zainteresowań trzeba poszerzyć. Tych podziałów może być znacznie więcej i wybrane zbiory mogą się krzyżować. Dla ekonomisty badającego wysokość dochodów na głowę ludności danego kraju populacją generalną będzie cała ludność danego kraju. stymulatorem kształtowania się specyficznych postaw. że uwarunkowania pewnych zjawisk poza teren danej miejscowości lub mają swe źródło w zjawiskach innego typu niż badane. Przy badaniach poświeconych zamierzeniom zawodowym młodzieży może odegrać wybitną rolę dom kultury. stanowiących przedmiot naszych zainteresowań. a nie był. szczególnie w przypadku badań środowiskowych. Mamy możliwość zbadania wszystkich elementów interesującego nas układu społecznego lub instytucji. że uzyskanie dostępu do terenu badań jest okolicznością tak pomyślną. Wybór terenu badań i dobór próby Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego terytorium. Najpierw kilka pojęć. Ta część populacji generalnej wybrana w specjalny sposób do badań. że zamiar taki dla indywidualnego badacza jest prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo. Szkoły i hotel robotniczy znajdowały się w Warszawie. Był przypadkowy. że jest naglony przez okoliczności obiektywne (programy. a w badaniach potrzeba kulturalnych — rola poziomu ekonomicznego badanej grupy itp. Podobnie w doborze młodzieży powinny być zastosowane proste schematy doboru losowego. że dobór grupy młodych robotników powinien być dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego. Sytuacja indywidualnego badacza jest jednak taka. Wszelako po uważnym ich przestudiowaniu widać ile w nich zawartych jest instrukcji technicznych. Generalna reguła domaga się. źródłem innych opinii.pozostanie na marginesie zainteresowań badającego. tym bardziej. 9. na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. Ograniczenie badań tylko do terenu wsi w znaczny sposób utrudniłoby badaczowi prawidłowe odczytanie procesów zachodzących w takiej grupie. aby próba reprezentowała wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej. Zatem należy zwrócić uwagę w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej informacji o rodzinie. W badaniach. może tylko młodych robotników. razem 140 uczniów oraz grupę młodych robotników mieszkańców hotelu robotniczego . podczas gdy w badaniach poświęconych zainteresowaniom kulturalnym młodzieży ów dom kultury może nie odgrywać żadnej roli i mimo pierwotnych założeń . Ciągle jednak rozstrzygnięcia wymaga decyzja czy badać będziemy młodzież jednego środowiska czy wielu. Młodzież dojeżdżająca do szkoły lub pracy jest przenośnikiem nowych wzorów zachowań. znajduje się w tak szczęśliwym położeniu. który od wielu lat prowadzi wychowanie przez technikę. Powiedzmy od razu. Np. Równie dobrze dotyczyć przecież może określonej placówki lub instytucji. cech i wskaźników. leżącym nie opodal miasta. Może się zdarzyć.wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień. Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonałości i uproszczeń. Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnować. W naszych badaniach nad pokoleniem odwróconych pleców pojawił się moment wielkiej wagi. które ilustrują poszczególne etapy procesu poznawczego dokonany został wybór celowy. 7 oraz w r. Trzeba dodać. W przypadku badań małej grupy lub funkcjonowania jakiejś instytucji sprawa przedstawia się dość prosto. sesje. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji. Np. Ma on najczęściej do czynienia z bardzo liczną zbiorowością. matury). pozwalające na jakościowy dobór próby. Musimy wówczas z populacji generalnej drogą odpowiednich zabiegów statystycznych wybrać próbę reprezentatywną. Wybór terenu badań to dopiero część zadania. Dla pedagoga interesującego się oddziaływaniem wychowawczym Uniwersytetu Powszechnego populacją generalną będą wszyscy wychowankowie wraz z samą instytucją.5) Napięcia i konflikty społeczne w sposób naturalny wyzwalają aktywność młodzieży. jakie muszą być zbadane.4. której z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie przebadać. Przykładem niech będzie badanie grupy rówieśniczej w środowisku wiejskim. które będą reprezentować całość.30. grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania. że nie śmie już stawiać dalszych żądań. W tych jednak formalnie niewłaściwych sposobach doboru grup kryje się mimowolnie duży ładunek przypadkowości i jeśli badacz w pełni wyjaśni wszystkie okoliczności doboru a we wnioskach nie będzie . Wielkość próby oraz sposoby jej doboru zostały omówione w r. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych. którym należy się parę słów wyjaśnienia. odnalezienie ich na odpowiednim terenie.2. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. Nie ma stałych reguł. Możemy przecież aspirować do ukazania oblicza młodzieży polskiej. młodzież uczącą się. Nie zawsze można z góry precyzyjnie określi teren przyszłych badań. Są natomiast reguły. Przykładem na konieczność brania pod uwagę również innych problemów lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych młodzieży rola środków masowego przekazu. Należy się wówczas uciec do wyodrębnienia grupy jednostek. 11. Innymi słowy . pozwalających na dobór próby reprezentatywnej w ustalonej wysokości. ale może także młodzież wiejską. nazywa się próbą reprezentatywną. Rzadko jednak badacz. Całość grupy stanowiącej przedmiot naszego zainteresowania nazywa się populacją generalną. Dla socjologa badającego stosunki społeczne w zakładzie pracy populacją generalną będą wszyscy pracownicy zakładu.

zjawiska. miasto) 6.aspirował do generalizacji . procesu. nie tylko nie jest błędem. Ani nie wyczerpują one całkowicie całości problematyki z tego zakresu ani nie są całkowicie poprawne ze względu na zasadę rozłączności zakresowej. rodzinami 11. że typologia zmiennych jest przedsięwzięciem bardzo wymagającym i odpowiedzialnym. W rozwiniętych empirycznie badaniach spotykamy wielką różnorodność zmiennych.to próba ukazania przypuszczalnych zależności między poszczególnymi zmiennymi. jakie pełnią | w badaniach. Allocentryczne orientacje młodzieży 8. o których z góry wiadomo. Ten porządek raz ma postać genetyczną. psycholog. rozdziału 2. Błędem będzie funkcjonowanie organizacji oceniać przez badanie jej funkcjonariuszy. Niedopuszczalny jest dobór celowy grup celowych.Dystans wobec propagandy werbalnej 12. iż jest to swoista forma weryfikacji wyników. Zaniżone aspiracje życiowe 7. Mówiłem już w poprzednich rozdziałach o różnych typach wyjaśniania.6. Krytycyzm jako mechanizm oceny władzy 3. zmienne niezależne oraz zmienne zależne. jeśli istnienie jakiejś cechy objawia się w badaniu różnych zmiennych. Wszystko to prawda i dowodzi jednego.4. przez jakie cechy poznawać będziemy związek między zdarzeniami. jak to robią organizacje młodzieżowe. dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do obowiązków. Sądzę. Wymienione wyżej zmienne są to w zasadzie zmienne niezależne. a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do szkoły i nauczycieli. wreszcie przez jakie cechy poznawać będziemy wpływ jednego zdarzenia na drugie. Indyferentyzm ideologiczny 5. które składać się będą na nowe postawy i poglądy. Odwołując się więc do przyjętego stałego przykładu możemy uznać za ważne następujące cechy jako ważne: 1. To przykładowy rejestr zmiennych do badania poglądów i postaw młodzieży w okresie burzliwych lat 1989-1990. Takie zmienne wysunąłby zapewne socjolog. Jak pamiętamy najpowszechniej występują dwie kategorie zmiennych: tzw. że będą w specjalny sposób nastawione. 9.Odrzucanie autorytetów instytucjonalnych i personalnych.Pozytywne nastawienie do przemian 13.to sytuację taką można przyjąć za dopuszczalną. W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szukać będziemy takiej ich roli. oceny praworządności dobierać więźniów lub policjantów. że można wyróżnić jeszcze inne cechy. Rejestr zmiennych oznacza próbę uświadomienia sobie przez jakie cechy poznawać będziemy istnienie zdarzenia.2. chyba że ich właśnie chcemy zbadać. Typologia zmiennych W rozdziale 2 przedstawiłem teoretyczną charakterystykę zmiennych i dla prawidłowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie się z paragrafem 2. stosunek do religii 5. jakie narzuca dobór grupy badawczej w formułowaniu uogólnień powinien towarzyszyć badaczowi w opisanych okolicznościach. Opierają się one o przeświadczenie. chłopskie) 3. inteligenckie. Spróbujmy obecnie przedstawić rejestr zmiennych zależnych: 1. do pracy itp. innym razem strukturalną lub funkcjonalną. zespoły cech lub charakterystyczne zachowanie młodzieży. Mówi się więc o zmiennych pośredniczących. Tak więc błędem będzie do badań nt. Patriotyzm małych grup 10.2. Identyfikacja z grupami prywatnymi. że w przyrodzie panuje pewien ład. wszelako każde zjawisko jest uwikłane w .5. typ środowiska rodzinnego (robotnicze. Nieufność jako postawa społeczna 2. przynajmniej w świetle przyjętego przez nas kierunku interpretacji. zawód (uczeń robotnik) 2. że ład ten oparty jest o porządek przyczynowo-skutkowy. 9. Ich nazwy wskazują na ogół na funkcje. są to wszystko ludzie młodzi. a kobiet w tej populacji był niewielki procent. Niechęć do aktywności społecznej 4. selekcyjnych. kontrolnych itd. Obojętność wobec wartości prospołecznych 9. środowisko pochodzenia (wieś. Świadomość ograniczeń. sytuacja materialna rodziny Wieku i płci nie warto uznawać za istotne zmienne ponieważ wiek limituje określony status życiowy. wywoływać zdarzenie lub wpływać na przebieg zdarzeń. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi Równie wymagające i trudne zadanie koncepcyjne . ale wręcz jest korzystne z tej racji. To ostatnie wszakże. która będzie kształtować dane zjawisko.

wyznaczona przez niewątpliwe wskaźniki definicyjne (np. Należy właśnie dlatego dążyć do jasnego przedstawienia owych ewentualnych zależności. Bo jak zakwalifikować środowisko ucznia.określony łańcuch przyczyn i skutków. 3) kierowanie się w postępowaniu nakazami religii.wówczas tworzymy wskaźniki definicyjne. co zdobyć. Stosownie do uznania nakreślić zależności zachodzące między nimi.2. To wystarczy. .nie ma sensu. którego matka jest nauczycielką a ojciec wykwalifikowanym robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do religii? albo preferowanie wartości allocentrycznych? Aby uniknąć takich rozterek musimy dla każdej zmiennej ustalić takie empiryczne cechy.7. One to właśnie stanowią bardzo atrakcyjną warstwę naszych dociekań. posłuszeństwo wobec nakazów kościoła). Zatem wskaźnikami zmiennej aspiracji będą deklaracje badanego na ten temat. natomiast nie na odwrót. Typologia wskaźników do zmiennych Stajemy przed nową trudnością. Naszym obowiązkiem jest prześledzić takie możliwości wobec wszystkich zmiennych. Płeć zatem jest zmienną niezależną a stosunek do rozwodów zmienną zależną. czy są to zależności genetyczne czy sprawcze czy raczej strukturalne czyli współwystępowanie. identyfikacja z prawdami wiary. 4) aspiracje życiowe. wzajemne. Jeśli więc mamy dwie zmienne: płeć i stosunek do rozwodów. kierunku tych zależności oraz ich rodzaju (tzn. Dlatego wskaźniki powinny być empiryczne i obiektywne. Deklaracja taka może być zawodna. Prawie że zadekretowane konstytucyjnie nie powinno budzić wątpliwości. uznajemy. Za wskaźniki wiary uznamy: 1) regularne wypełnianie praktyk religijnych. Kierunek wyjaśniania będzie zatem następujący: Płeć Zmienna niezależna ------------------------------ Stosunek do rozwodów Zmienna zależna Nie zawsze jednak związki są tak proste. Nasz schemat sugeruje jednak bardziej złożone operacje. co określa ich poziom? Sądzi się. co od czego zależeć.to czy ten stosunek ulega zmianie w zależności nastawienia religijnego. Co je charakteryzuje. „stosunku obojętnego" lub „niewiary". Np. Niekiedy związki są powikłane. że płeć może wpływać (różnicować) na stosunek do rozwodów. Musimy jednak wyjaśnić sobie istotną okoliczność. że od zawodu (zmiennej niezależnej) będą zależeć: 1) stosunek do pracy. Dla uproszczenia można w jednym schemacie umieszczać całą grupę zmiennych. oto kiedy badamy stosunek młodzieży do religii wówczas ta religijność musi być przez nas ściśle określona. że rozważana przez nas cecha jest właśnie sobą i odróżnia się od innej. Pytania na ten temat możemy sformułować w taki sposób. wieloczłonowe. to jest oczywiste. Inaczej rzecz się ma ze zmienną typu religijność. lub co może być przyczyną wybranej cechy. społecznej 3) nastawienie do przemian 4) aspiracje życiowe 9. Oto niby takie oczywiste sprawy jak pochodzenie społeczne. Weźmy inny przykład: „aspiracje życiowe" . 2) uznawanie nakazów i zakazów kościelnych. aby odpowiedź na nie była równocześnie deklaracją: „wiary". Tymczasem życie nie da się pomieścić w żadnych schematach i klasyfikacje niektórych pojęć lub ich desygnatów nastręczać nam będą wielkich trudności. Jeśli takie są niemożliwe do uzyskania . częstość praktyk religijnych. ściślej kim chce się być. których istnienie w sposób niewątpliwy wskaże. Te trzy schematy nie wyczerpują możliwości powiązań między zmiennymi. co znaczyć. Jeśli jednak stosunek do religii jest tylko jedną ze zmiennych obrazujących inny zupełnie problem wówczas najczęściej jedynym wskaźnikiem jest deklaracja badanego. Dla całej tej grupy tworzymy jeden schemat IV 1) stosunek do pracy 2) niechęć do akt. Jeśli zawód określa stosunek do pracy i obowiązków . Wskaźnikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczęszczania do szkoły i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskaźników wobec uczniów szkół dziennych poza stwierdzeniem faktu . W tych schematach kryje się nasze zamierzone rozumowanie lub raczej dociekanie co z czego może wynikać. Takich schematów wiązanych może być więcej. 2) niechęć do aktywności społecznej.jako zmienna zależna. że na ogół zamiary wobec własnego losu. 3) nastawienie do przemian.

że po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycznych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza. Respondenci wiejscy wyżej cenią sobie bezpośrednią rozmowę. dla innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. których mamy badać i zjawisk. według których można by przypisać określoną technikę określonemu typowi badań. iż rzetelne badania środowiskowe wymagają stosowania wielu technik badawczych. w zakładzie pracy najodpowiedniejszą techniką jest ankieta. Metody. sądów i opinii dobrze służą ankiety. że nic ważnego nie zostanie w kwestionariuszu pominięte. czyli pytania. Na jedną jeszcze okoliczność pragnę zwrócić uwagę czytelnika. Najbardziej owocnym sposobem typologii wskaźników do zmiennych jest zapoznanie się z badaniami na podobne tematy.2. Tak np. które wymuszają na nas określone decyzje. zasadniczych i pomocniczych. Gwarantuje on. Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na ogół uzyskać wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. Uznawanie nakazów i zakazów kościoła 3. grupa badawcza to czynniki. wywiady do badania stosunków międzyludzkich techniki socjometryczne. Przedmiot. Stawia się jej dwa . wpływa hamująco na spontaniczność odpowiedzi. Sytuowanie własnej osoby na tle grupy 6. wreszcie badaniom teoretycznym najbogatszego materiału przysparzają badanie dokumentów i metody historyczne. badania weryfikacyjne znowu najczęściej posługują się obserwacją. że np. Jeśli z namysłem spojrzeć na sformułowane wskaźniki. Decyzja co do tego zależna jest od typu badań. które trzeba będzie tylko odpowiednio ustrukturalizować. Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza obserwacji. 9. Decyzję. które operowały podobnymi wskaźnikami. cel badań. Stosunek do majątku i dóbr materialnych 5. Jest natomiast regułą potwierdzoną przez wielu wybitnych pedagogów i socjologów. Techniki badawcze są owocniejsze jeśli się wzajemnie sprawdzają i uzupełniają.Wytypujmy więc dla przykładu wskaźniki dla dwu zmiennych jednej niezależnej i jednej zależnej Zmienna Wskaźniki 1. Regularne wypełnianie praktyk religijnych 2. Plany dotyczące wykształcenia 2.8. badacz musi sam podjąć na podstawie wymienionych już okoliczności i doświadczenia innych. W dalszej części pracy omówione są sposoby przygotowania poszczególnych technik badawczych. Metody choć są poklasyfikowane i zdefiniowane nie muszą występować w czystej laboratoryjnej formie. Bardziej szczegółowe badania wskazują. Praktyka wykazuje. Wybór stanowiska zawodowego. że wszelki schematyzm w rozstrzygnięciach warsztatowych nie służy dobrze wynikom badań. Onieśmiela badanego. Chęć uzyskania sławy w określonej dziedzinie 4. celów badawczych zawartych w hipotezach ludzi. Kierowanie się w postępowaniu nakazami religii Zmienna Wskaźniki 1. Badania diagnostyczne uzyskują większą rzetelność przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego. że do poznania postaw. wykonawcze 3. wówczas widać wyraźnie. Nie ma jednak reguł. która nie stwarza wrażenia bezosobowego kontaktu urzędowego. jak wywiad. czyli z badaniami. kierownicze. Badania monograficzne częściej oparte są na analizach dokumentów. Ten etap obejmuje przygotowanie całości warsztatu badawczego ze wszystkimi szczegółami koniecznymi do sprawnego prowadzenia badań. Rzeczą najistotniejszą jest wybór najbardziej właściwych technik pomiaru środowiska. Warto pamiętać. w badaniach terenowych preferuje się techniki werbalne. jakie pragniemy poznać. techniki i narzędzia badawcze Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w dużej mierze określa postępowanie w obecnej sytuacji. Identyfikowanie się z głównymi prawdami wiary 4. a na wsi wywiad ukryty nieformalny. Oczywiście absolutnie obowiązującą postawą jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiązań. Prowadzenie badań w środowisku wiejskim przy pomocy wywiadu jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. do poznania funkcjonowania instytucji czy placówek najlepiej służy analiza dokumentów. Dla kogo chciałby być osobą znaczącą Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskaźników jest łatwiejsze. jakie to powinny być techniki. tu pozostaje więc tylko ograniczyć się do ustalenia uwag dotyczących przygotowania całej aparatury badawczej. I to jest także wielki sens tego zabiegu.

aby wyjaśnić treść używanych pojęć. To wystarczające sposoby. 9. Definiować musimy wszystkie zmienne jeśli stanowią pojęcia nieobiegowe. Przykład. które to określenie wchodzi do języka nauki dla oznaczenia pewnych cech postawy społecznej. ale w obecności ankietera. ale być może terminowi „środowisko pochodzenia" chcemy nadać jakiś szczególny sens. wypełniony nawet przez badanego. przekładamy na język pytań wszystkie elementy problemów i hipotez.10. Nie ma więc powodu definiować terminu „zawód". o jego charakterze. W tym natomiast punkcie interesować nas będą już zagadnienia bardziej złożone. „dystans wobec propagandy werbalnej". ale raczej należy zdefiniować zmienną „patriotyzm małych grup". „patriotyzm małych grup". czyli treść. Wyniki badań muszą bowiem posługiwać się językiem komunikatywnym i sprawdzalnym. Zaznaczyć trzeba. jaki zaproponowałem do ćwiczeń nie nasuwa wiele wątpliwości. że można zastosować szereg innych procedur badawczych lub proponowane uzupełnić innymi. Rozważyć można ewentualność zastosowania wypracowania lub innej formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treści. reguł języka czy prawideł rzeczywistości. Oprócz zmiennych definiujemy wszelkie terminy. jaką wybrać metodę badań i narzędzia poznania.służy on samemu badaczowi do uświadomienia co właściwie będzie badał. a także niektórych wskaźników i celów badań. Według niektórych opinii wstępny zwiad teoretyczny o przedmiocie naszych badań powinien odbywać się przed opracowaniem narzędzie badawczych i posiadać również określony warsztat zbierania wiedzy i danych o środowisku. Po wtóre jest okazją do sprawdzenia sprawności narzędzi badawczych. W badaniach nie można więc operować pojęciami i znaczeniami wieloznacznymi i niejasnymi. W moim „dyżurnym" przykładzie badań dokonałbym definicji m. ale niezupełnie pojmować jego sens konotacyjny. „orientacja życiowa młodzieży".in. Ponieważ jednak przedmiotem badań są poniekąd sprawy osobiste. intymny kontakt z badanym. który zakłada bardziej osobisty. Decyzja co do wyboru takich czy innych narzędzi badawczych. terminów: „indyferentyzm ideologiczny". Sądzę. nie używane powszechnie i nie rozumiane jednoznacznie.2. Najłatwiejsza i często stosowana definicja w takich przypadkach to definicja kontekstowa. które często ludzie traktują jako obszar prywatny . Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć Ten etap spełnia w pewnym sensie rolę kodyfikatora między aparatem pojęć używanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem pojęć samego badającego.9. każda bowiem technika jest wykładnią naczelnych problemów badań. które objaśniają charakter pojęcia. inny niż używamy potocznie. W pedagogice sondaż nazywamy diagnostyczny ponieważ badania pedagogiczne są z istoty swej nakierowane na cel użyteczny. Jeśli tworzymy pewne nowe pojęcia winniśmy je właściwie zdefiniować. ich liczby oraz charakteru zależy od problematyki badań i możliwości badającego. Unikamy w ten sposób licznych zarzutów o niewłaściwe stawianie problemów.główne wymagania: 1) aby obejmowała w miarę możliwości całość badanego zjawiska wszechstronnie i pod różnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopełniała się i sprawdzała. zmiennej „zaniżone aspiracje życiowe". jaki warsztat przygotować. Możemy nie definiować np. . 9. Badania pilotażowe Ten etap procesu badawczego w badaniach społecznych ma bardzo ważne znaczenie.lepsze efekty da wywiad. wychowawczy. bo jest to określenie powszechnie w pedagogice i psychologii znane i używane. albo desygnatu nazwy w kontekście sytuacyjnym. czyli wyjaśnienie pojęcia przez umieszczenie go w kontekście językowym. konieczna jest przed podjęciem zamierzeń badawczych. często decydujące o rzetelności uzyskanych danych z całej zbiorowości. o mylne przypisywanie zmiennych problemów i wszystkich innych wynikających z niejasności i wieloznaczności języka. a w każdym razie przed sformułowaniem problemów i hipotez badawczych. uzyskana ze źródeł oficjalnych i obserwacji. Tu podajemy przykłady typowe. że mógłby to być wywiad skategoryzowany. W kwestionariuszu np. Spełnia bowiem dwa zadania.2. Opracowanie technik badawczych wymaga od nas dużej uwagi i precyzyjnego operowania pojęciami. Sondaż diagnostyczny prawie zawsze posługuje się technikami kwestionariuszowymi. istotę celów badawczych. Drugim sposobem definiowania również popularnym i łatwym jest tworzenie definicji projektujących. Zabieg jest arbitralny i trzeba zważać aby nasze propozycje definicyjne nie obrażały zasad logiki. Otóż tradycyjnie już w socjologii i pedagogice badanie opinii i postaw grup społecznych nazywa się sondażem. „wpływ zjawisk społecznych na poglądy". Wówczas obowiązuje nas definicja takiego terminu. których używamy w koncepcji i które określają w istotny sposób charakter naszych badań. Po pierwsze stanowi weryfikację naszej wstępnej wiedzy o środowisku. zróżnicowaniu. W naszym pojęciu wiedza taka. Ktoś słysząc określenie „pokolenie odwróconych pleców" może uznać jego aforystyczną celność. aby zachować świadomość ważności sprawy i dla ewentualnego uzupełnienia rozmową. procesach w nim zachodzących. jakie wybraliśmy i opracowaliśmy dla naszych zamierzeń poznawczych. Po wtóre . Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym.

które mogłyby badania uczynić nieowocne.13. ich jednorodności lub zróżnicowania. Może się więc zdarzyć. Bibliografia Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. iż bibliografia winna obejmować tylko dzieła cytowane. Jest to okoliczność podobna do tej. a w szczególnie narzędzi badań. Nie bada tego co powinno badać. Sprawdzamy więc badaniami pilotażowymi głównie trafność naszych rozstrzygnięć warsztatowych. encyklopedii choćbyśmy je nawet cytowali. hipotez. inni. iż dają różne wyniki. który towarzyszy naszym krokom. Sformułowanie choć może poprawne brzmi okropnie dla ucha. Resztę informacji ważnych i koniecznych przenosimy do tekstu pracy. Stanowią one bowiem obowiązujący kanon literatury naukowej i zamieszczać je w bibliografii . Należy go dokonać przewidując ewentualne przeszkody w realizacji. Zabieg pozytywny zawsze. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach prowadzonych na różnych terenach i różnych grupach. o którą nam chodziło. Mówimy wówczas. W przykładzie. Ponieważ język w naukach społecznych dodaje im wiele powabu należy uwzględnić jego reguły i uprościć tekst naszego tematu: „Podstawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1980-1981".Do badań jesteśmy właściwie przygotowani. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistości i jest konsekwencją kroku poprzedniego. przy badaniach powtarzalnych. Inne są także wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu w dziale specjalistycznym. zespołowych. który jak pamiętamy miał postać mocno nieprecyzyjną.2.11. przeprowadzamy po kilka wywiadów w obu grupach. Spotyka się dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literaturę wykorzystaną albo cytowaną oraz na literaturę przedmiotu. Sprawdzamy trafność i komunikatywność języka pytań. Badacza obowiązuje włączenie do bibliografii tych dzieł teoretycznych. Badania byłyby wówczas niewiarygodne. Drugi obszar weryfikacji . Po rozmowach wracamy do problemów i zmiennych. które mogły stanowić inspirację teoretyczną. która służy do wykorzystania przez czytelnika. ale nie tylko.to weryfikacja trafności doboru próby badawczej i terenu badań. Mówiąc krótko cała dotychczasowa droga waży na ostatecznym kształcie naszej koncepcji. Dla przykładu ograniczymy się do sformułowania tematu pracy badawczej. Należy jednak unikać włączania do bibliografii podręczników. Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtórną weryfikację założeń teoretycznych czyli problemów badawczych. Temat ten powinien brzmieć: „Wpływ konfliktów i przemian społecznych na kształtowanie się wybranych elementów postawy i opinii młodzieży robotniczej i uczącej się na przykładzie badań w środowisku wielkomiejskim". Sprawdzamy trafność naszych rozstrzygnięć odnośnie wyboru grup badawczych. pośrodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna być rozstrzygnięta indywidualnie. 9.2. czy przez narzędzie nie uzyskamy wiedzy. że narzędzie jest nietrafne. Prawda jak zawsze leżu. Nie może się nie udać. Badania mogą być także nierzetelne. Musimy więc wyeliminować wszelkie okoliczności. zmiennych. Tytuł winien informować o generalnym problemie pracy. 9. zawodów. Każdy przypadek wymaga odrębnych rozwiązań. że wszelkie dotyczące dziedziny badań i ogólnoteoretyczne. Na zmianę terenu badań może wpłynąć formułowanie wskaźników. choć nie należy w tym wypadku wyciągać pochopnych wniosków. Jedni uważają. rzetelności wskaźników. gdzie literatura spełnia określoną metodyczną funkcję i powinna być w maksymalnym wyborze. Harmonogram badań Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych. że warsztat badawczy. narzędzia zostały tak przygotowane. Po uwzględnieniu tych odrębności bibliografia powinna w zwykłej pracy badawczej dzielić się na: . które w danej populacji mogą nie występować. wszystkie inne winny ustąpić przed społeczną rolą informacyjną języka. Odpowiedni porządek winien zawierać w sobie jeszcze i ten zamysł aby przebieg i wyniki wcześniejszych etapów regulowały i korygowały kolejne działania badawcze. że przez szczególny zbieg okoliczności podejmiemy badania i czy to przez dobór próby badawczej. do których wyraźnie nawiązuje. Oznacza to. zmiennych. przy zastosowaniu różnych technik badawczych. Kiedy mieliśmy do czynienia z takim wypadkiem? Otóż badania byłyby nieudane gdyby były niewiarygodne. Jest to jednak przedsięwzięcie pracochłonne i kosztowne. 9. Dla ostatecznego sformułowania tematu badań znaczenie ma także typologia problemów. bo reguluje i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych. która czasem spotyka narzędzie badawcze.to obwieszczenie oczywistości.2. na które się powołuje w ustaleniach definicyjnych. o różnych cechach osobistych i środowiskowych. celowo dobierając respondentów z różnych szkół. wskaźników.12. Rozważamy ewentualną wstępną trafność hipotez. a inne w podręczniku. słowników.

Badający powinien się starać. czasem nazwiska redaktorów z inicjałami imion. Można sformułować na tej podstawie zasadę nakazującą przeprowadzenie badań określonego zjawiska. Przeprowadzenie badań właściwych Do badań zasadniczych przystąpić należy rychło po zakończeniu badań pilotażowych. Tak więc nietrafne jest prowadzenie badań wśród uczniów klasy maturalnej tuż przed maturą na temat ich planów życiowych. by okoliczności badań nie były niczym zakłócone. badania stać się powinny głównym punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. aby wyniki nie uległy zniekształceniu. badania panelowe. aby były możliwie najbardziej codzienne. zagadnienia lub grupy w takim czasie. miejsce wydania i rok wydania. Seria III. celowych bodźców lub nie znanych bodźców służą tzw. Trzeba bowiem pamiętać o dynamice przeobrażeń społecznych. miejsce i rok wydania. Do śledzenia zmian i przeobrażeń pod wpływem określonych. Będzie ona szczególnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona. czasami spotykamy jeszcze bardziej złożoną sytuację. w momencie. imiona lub inicjały imion.artykuły . Wroczyński R. Kiedy zamieszczamy natomiast artykuł z pracy zbiorowej zaczynamy od nazwiska autora. Zadaniem naszym jest z pomocą narzędzi badawczych zarejestrować pewien stan umiejscowiony w czasie ł przestrzeni. Pedagogika opiekuńcza red.. Sprawą następną. Należy w takim wypadku pamiętać. mogące mieć wpływ na badane przez nas układy społeczne. nazwisko. Jego umiejętność nawiązywania kontaktów. należy dobrać ekipę ankieterów. Materiały źródłowe ..3. Metody badań psychologicznych T.druki zwarte . Te czynności zamykają proces tworzenia koncepcji. odbioru wypowiedzi respondenta. Dokumenty zamieszczamy w układzie alfabetycznym dając informację o jego nazwie. Wrocław 1964. że prowadzący badania jest również szczególnego rodzaju narzędziem badawczym.3. badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy o szkole podstawowej ośmioletniej odbiera badaniom walor obiektywności i porównywalności. XII. gdy uwagę respondenta zaprzątają jakieś inne ważne zdarzenia. Warszawa 1972. że ekipa badawcza reprezentuje mniej więcej równy poziom intelektualny. a nawet jednego seminarium. badanie funkcjonowania młodzieżowego domu kultury w czasie rozpoczynania nowego roku działalności lub w momencie szczególnej mobilizacji do wielkich imprez. w którym nie zaistnieją fakty mogące mieć wpływ na badanie wielkości. którzy badania będą prowadzić. Np. Innym czynnikiem.1. który należy wziąć pod uwagę to wybór stosownego czasu na przeprowadzenie badań. Reguła ta nie ma zastosowania do badań eksperymentalnych. rok. zamieszkujących dom studencki. opierających swoje założenia na takich właśnie okolicznościach. Wołoszynowa L. tytuł. Przy pracach zbiorowych notka zaczyna się od tytułu. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. że badania powinny być przeprowadzone szybko. numer i strony. Wybraną ekipę ankieterów cechować winna jednolitość pod względem wszystkich istotnych tu cech. określony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej zmiennej i po jej wprowadzeniu. Z powyższych wywodów wynika.dokumenty i źródła Porządek wewnętrzny tych działów winien określać układ alfabetyczny. zależności lub cechy. po nazwisku i tytule dajemy tytuł czasopisma. miejsce wydania. 9. czasie powstania dajemy także informację o miejscu przechowywania. miejscu i czasie powstania. red. Materiały do studiowania psychologii. która powinna być brana pod uwagę jako ważna dla jednorodności wyników. w którym nie nastąpią wydarzenia. są ryzykowne z punktu widzenia obiektywności uzyskiwanych danych. gdy ulegają zmianie ich uposażenia. Jednym słowem. tytułu jego pracy a następnie po znaku [w]: dajemy poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykułu. Same badania powinny przebiegać również sprawnie i trwać możliwie najkrócej. II red. czyli powtarzane. Np. Faza badań 9. To wymaga prowadzenia badań w czasie. Idealną grupą badawczą z punktu widzenia przynajmniej pewnych badań byłaby grupa studentów jednego roku. W bibliografii raczej nie należy umieszczać gazet i pism popularnych. aby nie prowadzić wywiadów np.oprócz wszystkich informacji o rodzaju. Podobnie postępujemy w przypadku artykułu z czasopisma naukowego. które pozwalają rejestrować np. których jedna osoba nie jest w stanie wykonać. Notka bibliograficzna powinna zawierać nazwisko autora. sposób rejestrowania danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelności danych i dla prawdopodobieństwa popełnienia błędów. W sytuacji obszernych badań. nakłanianie respondentów do wypowiedzi w czasie wyświetlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmów w telewizji. jest liczba osób przeprowadzających badania. lub Studia pedagogiczne T. wśród nauczycieli w czasie. Mielibyśmy wówczas duże prawdopodobieństwo. Jakiekolwiek badania np. posiada podobne rozumienie pojęć i w jednakowym stopniu potrafi .

może inspirować do różnych odpowiedzi. przy zależności społecznej (uczniowie. ponieważ zawierają wszystkie kategorie odpowiedzi. zaniedbań wychowawczych w rodzinie może stać się przyczyną uzyskania nie w pełni prawdziwego obrazu. Niechęć do udzielania odpowiedzi lub nieufność wobec ankietera prowadzi najczęściej do udzielania wstrzemięźliwych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktów. tym większa możliwość dowolności ich wypełniania i interpretacji odpowiedzi respondenta. rodzice. Tego rodzaju pewność nie zwalnia nas jednak od stałej kontroli nad przebiegiem badań oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowania narzędziem badawczym czy też niewłaściwego rozumienia pojęć. Również forma i język tych odpowiedzi będą bardzo różnorodne. Dla ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omówimy w tym miejscu kodyfikację wywiadu środowiskowego częściowo skategoryzowanego. Nie zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia tak precyzyjnych podziałów. Aby można było tego dokonać. skale. 9. A więc w pierwszym etapie odpowiedzi punkt a możemy określić „przestał . Uporządkowanie może być przeprowadzone według następujących zasad: zakresu zagadnienia (zagadnienia ogólne lub szczegółowe). Aby się ustrzec od tych niebezpieczeństw. Jeśli takiej możliwości nie ma. w której chłopiec przebywa. odległość do szkoły a sprawność nauki itp. Te ostatnie posiadają właściwie swój klucz do symbolizacji. Z kolei dla większej precyzji dwa pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy. powinny być anonimowe. grupy społecznej lub rodzaju zjawiska. należy zapoznać się z możliwie największą ilością odpowiedzi na poszczególne pytania i stworzyć ogólne kategorie pojęciowe. z niewielkimi wyjątkami.). opinie o czasie wolnym można znaleźć w ankietach. że odpowiedzi grupować się będą w trzy główne kategorie: wpływ dodatni i pożądany. Np. Jest to procedura wielce skomplikowana i różnorodna dla poszczególnych technik badawczych. Zależy to również od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. Należy we wstępnej rozmowie wyeliminować poczucie zagrożenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla badanego z powodu podanych faktów. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kategorii odpowiedzi. w których pomieszczą się wszelkie możliwe odpowiedzi na określone pytanie. należy starannie dobierać ekipę badawczą. Im więcej pytań otwartych. wywiady nieskateryzowane itp. Przygotowanie do kodyfikacji W drugim etapie przygotowania materiałów staje przed nami konieczność klasyfikacji odpowiedzi według określonego klucza. Wreszcie zasadą jest.posługiwać się aparaturą badawczą. W tym etapie bardzo pomocna może się okazać znajomość zasad klasyfikacji. Posiada wszakże jeden wymieniony już wyżej cel. w zapisach obserwacyjnych czy wreszcie w materiałach uzyskanych z dokumentów.3. a więc: wszelkie kwestionariusze. a w szczególności dokonania ich w sposób rozłączny. troszcząc się o jej jednolitość i przed rozpoczęciem badań wprowadzić w całość zagadnienia i udzielić szczegółowego instruktażu. Podlegają mu wszelkie techniki badawcze. że sposób przeprowadzania badań ma ogromne znaczenie dla wartości uzyskanych materiałów. pytanie. Ten zbiór cech można uporządkować logicznie w sposób przejrzysty i sposobny do analizy. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje groźba różnego interpretowania określonych zachowań i motywacji. że badania środowiskowe. typ grupy rówieśniczej. które brzmi: „Jaki wpływ zdaniem Pana(i) mają na syna koledzy. Ten etap pracy nazwany został kodyfikacją. Trzeba generalnie podkreślić.3. która pomieści każdą postać odpowiedzi respondenta. grupy rówieśnicze.3. z którymi utrzymuje stałe kontakty?". Wszelako wcześniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze daje gwarancję uzyskania w miarę jednorodnych danych. Stanowią zbiór cech przysługujących przedmiotom. Od umiejętnego nawiązywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zależy często wartość uzyskanych danych. Instruktaż powinien obejmować również sprawy związane z nawiązywaniem kontaktów i pozyskiwaniem zaufania respondentów. Zasadą jest przystosowanie języka. Występują w nim 2 rodzaje pytań: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. W przypadku prowadzenia badań na licznej próbie. Uporządkowanie materiałów badawczych U p o r z ą d k o w a n i e . posługujące się zapisem. Istnieje zatem konieczność przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. Konieczne jest zatem poinformowanie respondenta o celu badań. brak wpływu lub świadomości jego istnienia. o ich naukowym charakterze oraz intencjach badającego. obejmujących wiele zagadnień ogólnych i szczegółowych oraz prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed koniecznością uporządkowania materiałów badawczych. Otóż materiały badawcze stanowią pewną kategorię faktów z rzeczywistości pozajęzykowej. wpływ ujemny i niepożądany. W przypadku badań metodą obserwacji prowadzący badania powinni być zaopatrzeni w szczegółowe instrukcje i wytyczne na piśmie. Celem tego zabiegu jest przyporządkowanie odpowiednim kategoriom pojęciowym wszystkich możliwych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. 9. wówczas należy doprowadzić przynajmniej do logicznego uporządkowania zagadnień i faktów oraz ich umiejscowienia w poszczególnych typach materiałów. pojęć a nawet sposobu rozumowania do poziomu respondenta. w których staramy się uchwycić charakter złego wpływu. arkusze obserwacji. jak również unikanie sformułowań które mogłyby respondenta irytować lub obrażać. lub inne interesujące nas wskaźniki.2. Tu można określić. Np. A taka sytuacja w przypadku badania np.

Potoczne obserwacje i mniemania głoszą. Jest to nasza hipoteza. Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wówczas.„zaczął się źle prowadzić (pić. Takimi danymi będą: udział w kursach. że młodzież dojeżdżająca codziennie do szkół pociągami lub autobusami osiąga słabsze wyniki w nauce niż młodzież miejscowa. że działalność domu kultury ma wpływ na aktywizację kulturalną środowiska. Jeśli np. nauka języków obcych itp. palić)". Na etapie. które obraną hipotezę dodatkowo (poza danymi wyjściowymi) popierały. Wyrażając to w liczbach względnych powiemy. dając tym samym podstawę do wysnucia innych założeń. podobnych pod względem zakresu. rozwój czytelnictwa. podobnie jak we wszystkich badaniach środowiskowych prowadzonych metodą reprezentacji.4. Opracowanie teoretyczne i uogólnianie wyników Zarówno ten etap pracy. którą pragniemy badaniami potwierdzić lub obalić. Wymaganiami hipotez określam tutaj stopień ich ogólności. że w przypadku pytań prostych dotyczących cech lub faktów liczba danych. uczęszczanie na imprezy kulturalne. punkt c . których uzasadnienie znaliśmy tylko częściowo i które nie miały rangi twierdzeń udowodnionych. gdy skutki wychowawcze lub społeczne danej zależności są możliwe do empirycznego stwierdzenia. tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badawczym. I otóż my szukamy obecnie potwierdzeń liczbowych wśród uzyskanych danych z badań. którymi posługiwaliśmy się przy określeniu hipotezy. jak i poprzedni czy jeszcze niektóre inne mają nie tyle charakter techniczny zabiegów. bądź opierały się na innych badaniach. pochodziły bądź z naszych obserwacji. I nie jest wykluczone. Takie postępowanie nazywamy sprawdzaniem hipotez. Celem badań było uzyskanie właśnie potwierdzenia ich prawidłowości bądź też uzyskanie materiału podważającego ich słuszność. na którym znajdujemy się obecnie. hipoteza nasza może okazać się wątpliwa lub wręcz fałszywa. Wiadomo bowiem. Część z nich znalazła afirmację w uzyskanym materiale. odmienny tryb weryfikacji hipotez proponuje statystyka. Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawności metodologicznej. jak krótszy czas nauki pozalekcyjnej czy zmęczenie. W następnym rozdziale przedstawiam schemat klucza. Można jednak powiedzieć. że im szerszy jest zakres twierdzenia. To z kolei. Jeśli np. Część pracy. czynność ta polegać będzie na porównaniu uzyskanych danych z wymaganiami poszczególnych hipotez. jeśli próba była reprezentatywna. to musimy uzyskać dane ewidentnie potwierdzające taką hipotezę. Dokonaliśmy obliczenia wyników oraz weryfikacji hipotez. Tu opierać się musimy często na stopniach nasilenia. Dość łatwo przeprowadzić badania w tej materii. aby najważniejsze twierdzenia uzasadnić dostateczną ilością dowodów lub przypadków potwierdzających owe przypuszczalne prawdy. polegającej głównie na losowym wybraniu z określonych jednorodnych grup młodzieży proporcjonalnych prób reprezentatywnych. Wszelkie wątpliwości w tej materii musimy niestety rozstrzygnąć w sposób arbitralny. na 100 przebadanych przypadków ucieczki z domu rodzicielskiego nieletnich 30 z nich będzie miało swoje uzasadnienie w niepowodzeniach szkolnych. a więc rozumowaniu opartym na niedostatecznej ilości dowodów potwierdzających ich prawidłowość. I w ten sposób uzyskaliśmy potwierdzenie lub negację formułowanych tez na zasadzie określenia przeciętnej wartości badanej wielkości zmiennej lub przeciętnej częstotliwości występowania poszukiwanych cech lub zależności w badanej próbie. 9. Ponieważ jednak każdy układ społeczny jest niepowtarzalny w pełni. że ilość pozytywnych przypadków musi przekraczać 50%. posiadających uzasadnienie negatywne. punkt b . Dla praktyki wychowawczej bowiem zarówno dowód pozytywny. którą teraz omówimy. założyliśmy. jak i negatywny mają jednakowe znaczenie. które dadzą odpowiedź na postawione pytanie. Obfitość zgromadzonych faktów pozwala na zastosowanie rozumowania wedle zasady indukcji statystycznej. nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej zbiorowości znajdą potwierdzenie. Wszystkie czynności badawcze zmierzały do tego. część została obalona.3. ale K) przypadków może czynić ją problematyczną.5. to poparcie dla jej prawdziwości uzyskujemy wówczas. ile raczej charakter pracy koncepcyjnej. Weryfikacja hipotez Na początku poczynań badawczych sformułowaliśmy szereg twierdzeń. sprawę dojeżdżania młodzieży do szkół. polegać będzie na myślowym podsumowaniu całości badań i ułożeniu koncepcji przedstawienia ich w postaci zracjonalizowanego wywodu myślowego. że po uwzględnieniu takich czynników. Jeśli hipoteza określała jakąś zależność. doszukujemy się danych rzeczywistych. jeśli uzyskane średnie wartości będą równe.„stał się niesforny i niegrzeczny". uzyskamy wyniki. W przeciwieństwie do nauk przyrodniczych w naukach społecznych nie da się określić względnej wielkości danych koniecznych dla potwierdzenia określonej hipotezy. problematyki lub metody do zamierzonych przez nas. to zależność między tymi zjawiskami będzie niewątpliwa. w którym postaram się wyjaśnić zasady jego budowy i użycia. Inaczej jest z pytaniami złożonymi. 9. gdy ilość przypadków potwierdzających ją jest dostatecznie duża. lub też danych rzeczywistych. Hipotezy pierwotne były twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym niezupełnym. Było to zatem rozumowanie zawodne. które by obraną hipotezę (wbrew danym wyjściowym) obalały. Przy spełnianiu określonych warunków. upoważnia nas do uogólnienia określonego twierdzenia na populację generalną. Weźmy np.3.się uczyć". Otóż te zweryfikowane hipotezy . Dane wyjściowe. aby nie mogły być uznane za przypadkowe. które potwierdziłyby prawdziwość hipotezy musi być większa od liczby danych negujących jej prawdziwość. W badaniach tych.

O ile badania diagnostyczne mają dać wiedzę instrumentalną o historycznie i przestrzennie umiejscowionym obiekcie. Aby jednak uzyskać uzasadnienie postępowania praktycznego. Literatura zalecana: . o tyle badania teoretyczne służą do budowania teorii ogólnych o zastosowaniu powszechnym. Nie dałem bowiem tutaj szeregu wyjaśnień bardzo istotnych dla większości procedur badawczych. Rozdział 3. badań i wyników. to w końcowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawić szczegółowy opis zamierzeń. Tymi właśnie założeniami kierować się należy przystępując do ujęcia całego procesu badawczego w jedną całość. Polega to również na werbalnym opracowaniu wyników liczbowych i rejestracji wszystkich aspektów badanego zagadnienia. Jeśli wszystkie poprzednie działania były poprawne z punktu widzenia wymogów metodologii. Innymi słowy. Różnica leży tylko w zakresie ich stosowalności. Założenia metodologiczne i organizacyjne badań. Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. uzasadnione uogólnienie o zjawiskach. Powrócić nam wypadnie w tym miejscu do samych początków procesu badawczego. Rozdział 4. Zadaniem naszym jest uporządkowanie uzyskanych wyników wedle ich zakresu i znaczenia. Pragnę położyć nacisk na schematyczny i ogólny charakter przedstawionego toku. Mnie chodziło bardziej o przedstawienie zarysu prawidłowości obowiązującej w badaniach środowiskowych. Polega to na stworzeniu konkretnej teorii określonych prawidłowości. układzie lub zbiorowości społecznej. badacz jest zobowiązany do przedstawienia naukowych uzasadnień założeń teoretycznych oraz wykazania na materiale ważącym z odpowiednią „mocą" trafności zamierzeń praktycznych. a w końcu podać wnioski praktyczne i wskazania do działań korygucych bądź przekształcających określony obiekt. bo w gruncie rzeczy ich rola jest podobna. aby końcowy efekt naszych badań posiadał charakter teorii naukowej określonej skali. Rozdział 2. Zainteresowani muszą sięgać do literatury specjalistycznej. jest stworzenie w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawideł postępowania praktycznego. uzyskany niezawodnymi metodami. Uwagi końcowe Bibliografia Aneksy * Tak przedstawia się schemat organizacji badań środowiskowych. należy wpierw przeprowadzić „dowód prawdy". Części formalne uzyskujemy przez podzielenie całości pracy na rozdziały lub inne części wedle zasady określonych odrębności przedmiotowych. Rozdział 5. możliwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. Obraz społeczeństwa w oczach młodzieży. Aktywność społeczna na tle innych wartości w poglądach młodzieży. o celu ich przekształcania lub korygowania. Opracowanie końcowe składa się z pewnej ilości części formalnych i części merytorycznych. Rozdział 7. którą kieruje się każdy badacz. to właśnie wyniki naszych badań. która obszernie wyjaśnia szczegółowe postępowanie w konkretnych przypadkach. cechach i zależnościach. Oblicze młodzieży w świetle badań naukowych i publicystyki. Po uzyskaniu materiału badawczego dotyczącego konkretnej rzeczywistości pierwszym obowiązkiem badacza jest próba zastosowania zdobytej wiedzy do celowego modelowania tej rzeczywistości. mające służyć do zbudowania całego opracowania. które dawałyby podstawy do uznania za prawdziwe założeń i hipotez badawczych. Formułowane tam były ogólne założenia i cele badawcze naszej pracy. Schemat takiego wywodu powinien zawierać cel badań i hipotezy badawcze. Z kolei powinien przedstawiać wiarygodny materiał. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe. Postawy młodzieży wobec instytucjonalnych form życia społecznego. aby uzyskać spójną całość. następnie przedstawić środki i metody poszukiwań okoliczności i przypadków uzasadniających lub obalających założenia hipoteczne. Istota konfliktu społecznego i jego wpływ na postawy jednostek. Rozdział 6. rzeczywistość czy stosunki. Kierowałem się intencją zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na użytek badań pedagogicznych. cel i hipotezy. której przykład towarzyszył nam przez cały rozdział: Temat: Postawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1989-1990. Pomijamy tu świadomie inne cele badań. które tworzą podstawę do budowania uogólnień. stanowiących przedmiot poszukiwanych rozwiązań. Zilustrujmy zasadę opracowania końcowego planem pracy. następnie tok badań i ich opracowanie i wreszcie uogólnienia i wnioski. Wstęp Rozdział l. przyporządkowanie poszczególnych hipotez generalnym założeniom i celom badań. Intencją. Części merytoryczne natomiast to zadania.i inne uogólnienia to jakościowy rezultat badań. W poprzednich etapach dokonaliśmy koniecznych zabiegów statystycznych i werbalnych.

Graficzny obraz tej operacji jest następujący: Schemat powyższy potrzebny nam jest po to aby w materiałach badawczych odnaleźć informacje będące wskaźnikami występowania danej cechy (zmiennej) i istnienia problemów. iż pojęcia te łączy logiczny stosunek zawierania. Niestety nie bardzo wie. V. Sucha. albo inaczej że zakresy tych pojęć są względem siebie nadrzędne i podrzędne. Janusz Gnitecki Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Muszyński . Gostkowski. który wykaże czy koncepcja badań była starannie przygotowana czy też zlekceważyliśmy owe etapy. IV. zmiennych i wskaźników znajduje się w naszej koncepcji badań. Z metodologicznych problemów socjologii.Metody badań pedagogicznych. wskaźników. Warszawa 1975.Problemy weryfikacji wiedzy. Warszawa 1970. 5. Zakładamy jednak. w której typowaliśmy problemy zmienne i wskaźniki. zmienne zaś składają się na . W głowie ma na ogół wyobrażenie czym zakończyły się badania. Na uwagę w tym punkcie zasługuje praca J. także w bardzo atrakcyjny sposób przedstawione u S. jak udokumentować swoje domysły i przeświadczenia. Wrocław 1973. H.Metodologia badań socjologicznych. Warszawa 1965. red. Nowaka . Łobocki . ale przytacza się powody dla których się wierzy" G. Katowice 1976. II.Wstęp do metodologii badań pedagogicznych. Zaborowski . Wrocław 1975. tzn. Opis i charakterystykę problemów badawczych i hipotez oraz zmiennych i wskaźników znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyńskiego. Praktycznie jest tak. ogólne wyobrażenie jak jest.Wstęp do metodologii pedagogiki. Nowaka . S. Sztompka -Teoria i wyjaśnienie. J. r. że wskaźnik jest elementem zmiennej. Warszawa 1968.H. Analiz i prób technik badawczych w socjologii red. potem przez krótki czas wierzy się z zastrzeżeniami.1. ta zaś jest elementem problemu. Sztumskiego Wstęp do metod badań i technik badać społecznych. znajdujący się w zasięgu ręki. Lichtenberg 10. ROZDZIAŁ X Zasady opracowania materiałów badawczych „Wpierw wierzy się we wszystko bezkrytycznie. Zielona Góra 1993. r. Jest to ważny moment autokontroli własnego warsztatu badawczego. Nadużywając trochę zasad logiki przyjmujemy. Z. to nie wybrniemy tak łatwo z chaosu. czasem nawet przerażenie. Warszawa 1971. Z. Nowak. Jest na to sposób i to sposób bardzo owocny. że wskaźnikom odpowiadają poszczególne pytania lub raczej odpowiedzi na nie. Rozwinięcie problemów badań całościowych i badań reprezentacyjnych znajdzie czytelnik w pracy J. M. Warszawa 1969.Ogólne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w większości dostępnych podręczników metodyki badań: W. Wiele cennych informacji o badaniach pilotażowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie się w T. Odpowiednim więc problemom przyporządkowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporządkowujemy odpowiednie wskaźniki. Kilka pytań daje obraz zmiennej. Lutyński.Warszawa 1970 oraz w pracy P. Zaczyński . r. Informacje dotyczące opracowania materiałów badawczych i zasad kodyfikacji zawiera praca zbiorowa: Metody badań socjologicznych.Praca badawcza nauczyciela. Omówienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka się czytelnik w cytowanej pracy S. Pawtowskiego Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Warszawa 1973. Upraszczając powiemy sobie. potem nie wierzy się wcale i w końcu wierzy się znowu we wszystko. Stoi wobec sterty papierów. że typologia problemów. Warszawa 1978. Wracamy oto do tej fazy przygotowania badań. oraz T. Jeśli bowiem nie trudziliśmy się w wymyślaniu zmiennych. czasem nawet domyśla się dlaczego tak jest. w których zawarte są tysiące informacji. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych Typowa postawa początkującego badacza po ukończonych badaniach — to bezradność.

ale zawsze powinny to być bloki oznaczeń wyróżnionych ze względu na jakąś cechę. W takiej sytuacji badacz również dokonuje schematycznego zabiegu klasyfikacji (może w innej wersji graficznej) i z listą wskaźników w ręku. w socjogramie. że dokonuje się nowe odkrycie. protokoły z rozmów. a to np. Ilość tych kategorii określa zdrowy rozsądek. Aby uporać się z taką różnorodnością musimy część odpowiedzi przeczytać i na tej podstawie stworzyć ogólne kategorie tych odpowiedzi w taki sposób aby każda cząstkowa odpowiedź mogła być przyporządkowana określonej kategorii. Polega to na uporządkowaniu niesłychanej różnorodności treściowej i stylistycznej odpowiedzi według opracowanych przez badacza kategorii. W dobrze przygotowanym kwestionariuszu nie powinno być zbędnych pytań. możemy wówczas domniemywać. Postawiliśmy w związku z tym pytanie „Jakiego bohatera filmu lub książki cenisz i za co? Otrzymaliśmy 150 odpowiedzi niesłychanie zróżnicowanych. W3 W4 W01.W2 W1 W3 W01 W 01. Teraz można się przekonać jakie pytania nie mieszczą się w schemacie czyli są zbędne. Uznaliśmy. A oto przykład takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wskaźników z różnych narzędzi badawczych: lokalizacja wskaźników Problem Zmienna B badawczy X Wywiad Wywiad W1 W2. ich cel i sposób wyjaśniania związków między zmiennymi. to wartość poznawcza i diagnostyczna tak opracowanego materiału będzie niewielka. z klasy 8 od 50 do 85. W zasadzie każdy problem powinien posiadać swój schemat atrybucji wskaźników. a ściślej każda zmienna. kodyfikacji. nie mieszczące się w naszych hipotetycznych schematach poznawczych. lub ze świadomością tychże w głowie wyszukuje ich występowania w posiadanych narzędziach badań. niekorzystne pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezależnych. z klasy 8c od 150 do 182 itd. Przeto w miejsce wskaźników wpisać możemy numery pytań kwestionariusza. w jeden blok grupujemy uczniów biorących udział w zajęciach pozalekcyjnych. który nie wiąże się empirycznie lub logicznie z dowolnym problemem jest zbędny. telewizyjnych bądź literackich. dzienniki obserwacji. System taki zapewnia szybką orientację w wielkości poszczególnych grup. a w drugi uczniów nie uczestniczących w takich zajęciach. Np. z klasy 8b 100 do 128.: w arkuszu obserwacji. dzienniki. lub w trakcie ich dokonywania w ostateczności obecnie ale nie później powinniśmy uporządkować mechanicznie materiały badawcze. Niech wyjaśni to przykład. tworzących treść jakiegoś zagadnienia badawczego. Niekiedy jednak badający ma w dyspozycji więcej narzędzi badawczych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzór kwestionariusza ankiety.kwestionariusze. ale nie całych badań. 2) wybór bohatera o negatywnych cechach. Np. Jeśli więc ustalimy np. Może być np. . Przyporządkowujemy w ten sposób całą strukturę narzędzia odpowiednim zmiennymi problemom. które wskaźnik charakteryzuje. Można przyjąć inną zasadę oznaczania. czyli ujednoliceniu. wreszcie jakie zmienne określają problem. kwestionariusze z klasy 7 są oznaczone od l do 36. W badaniach mamy na ogół kilka problemów szczegółowych. miejsce w nich danego wskaźnika oraz jego charakter. Symbole poszczególnych narzędzi. Rozstrzygać o tym powinna problematyka badań. w dokumencie urzędowym itp. w protokóle z rozmowy kierowanej. dwie kategorie odpowiedzi: l)wybór bohatera o pozytywnych cechach. rodzaj odnotowujemy na sporządzonym schemacie.2. Chyba że jest to całkowicie nowe zjawisko. Pytania lub materiał. wypracowania i inne powinny być posegregowane wedle określonych grup występujących w badaniach i oznaczone kolorowo numeracją ciągłą. czyli jak bogato charakteryzowana jest zmienna. protokoły. 10. Interesowało nas w badaniach nad młodzieżą jej stosunek do wartości. Schematy takie powinny wyczerpać całą zawartość narzędzi badawczych. który nie może być przypisany do żadnej zmiennej.W2 W01 W02 Dokument Testy Zmienna A Schemat powyższy wyczerpuje sprawę jednego problemu. jak „liczne". Wszelkie narzędzie kwestionariuszowe. Zanim przystąpiliśmy do powyższych operacji. także i ze względu na jednorodność problemową.związki między sobą tworząc problemy.W02 W03 W04 W05 Obserwacja W1. W 02 W02 W01W02W03 Wl. orientacja w teoretycznej problematyce badań i niekiedy pojemności kart perforacyjnych przy obliczeniach maszynowych. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego Wszelkie badania przy pomocy narzędzi pisemnych . wypracowania i inne muszą być poddane tzw. że wskaźnikiem owego stosunku będzie identyfikowanie pewnych wartości u bohaterów filmowych.

w.raz jako symbolizacji. 9) inne.r. 3) b. akord.mnie pomogą. w tyle stracą wydajność. Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadające typy odpowiedzi w kwestionariuszu. bo pytania zamknięte przez samo wypełnienie są już skategoryzowane. przyjacielskie panujące w brygadzie d) uzasadnianie wskazujące na uprzednie doświadczenia w potrzebie nie zawodzili e) uzasadnianie wskazujące na pewne cechy brygady takie jak uprzejmość. oznaczające kategorie odpowiedzi.Kategorie muszą być wyczerpujące względem teoretycznej zawartości pojęcia lub empirycznego zapisu zjawiska i muszą być względem siebie rozłączne zakresowe. Po tym zastrzeżeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pytań otwartych. Ponieważ to ostatnie pojęcie było dotychczas najczęściej używane i najwierniej oddaje istotę czynności (ujednolicanie).w. uczynność. 2) bohaterowie reprezentujący wartości estetyczne. materialne. emocjonalne. socjocentryczne.r. zgranie wzajemne brygady f) uzasadnienie wskazujące na pewną „filozofię pomocy" pomagałem . pisemnych narzędzi badań.r. pozwalających na trafne przyporządkowanie poszczególnych odpowiedzi kategoriom klucza. chętni. Ponieważ zdarza się. miałby postać następującą: Nr Treść pytania Kategoria odpowiedzi pytania 22 Dlaczego mógłby Pan liczyć na bezinteresowną pomoc kolegów z brygady? a) brak danych b) nie dotyczy c) uzasadnienie wskazujące na kontakty towarzyskie. Po opracowaniu klucza należy odpowiednio symbole. 7) b. że kodyfikację prowadzi kilka osób. perfekcjonistyczne. koleżeństwo. niezawistni 4 Nr pytania g) uzasadnienie wskazujące na jak jeden zostanie 5 ogólny interes brygady. kategorii i kodu są powodem różnego określenia tych czynności . konieczne jest wyposażenie klucza w pewne wskaźniki cech. brak pomocy wszyscy strata dla wszystkich Wskaźnik cech Symbol Treść pytania Kategoria odpowiedzi „instrukcja" . W naszym przypadku moglibyśmy dokonać następującej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujący wartości intelektualne. każdy może liczyć na drugich Wskaźnik cech „instrukcja" brak odpowiedzi bezinteresowność w przyjaźni już nieraz pomagali Symbol 0 N 1 2 to ludzie na 3 poziomie.r. nanieść na marginesy przy poszczególnych pytaniach. Występujące tu pojęcia symboli. 4) b.w.w. 8) brak odpowiedzi. innym razem jako kategoryzacji lub kodyfikacji. Zasadę podobną można stosować do wszystkich werbalnych. proponujemy pozostawić je dla oznaczenia całości operacji związanych z opracowaniem materiałów.w. 5) b. 6) b. To najprostszy przykład kategoryzowania wypowiedzi swobodnych. prestiżowe.r. W praktyce stosuje się ją prawie wyłącznie do narzędzi kwestionariuszowych. otwartych.

spięć. jesteśmy zgrani. chodzitowarzyskie poza pracą my na zabawy g) w pracy rozmawiamy o 5 wszystkim. ad c) „miłość donowa. to nas zbliża. życie religijne" itp. 3 rozumień w atmosferze równości zgrzytów nikt się i jedności nie wywyższa wyjazd i wspólne 4 wycieczki. udzielanie objaśnień d) w tym. sekcja sportowa" itp. tłumaczenie. zastąpią. przykład rodziców" itp. solidnie. chodzif) utrzymujemy ze sobą kontakty my do szkoły wieczorowej. mamy podobne problemy i) długo razem pracujemy. porządny dom. wzajemnej współpracy pomogą w robocie e) w braku konfliktów i niepobrak zawiści. 0 1 2 3 4 . w koleżeńskiej przyjaźni. ufamy sobie Jakie czynniki a) brak danych decydują o właściwym wychowaniu dziecka? b) instytucjonalne c) odpowiednie metody podkreślenie podobieństwa generacyjnego znamy swoje wady. atmosferze brak odpowiedzi pożyczanie narzędzi. we innych. znamy się. 4 otoczenie. 5 cechy wrodzone. jeden stoi za drugim brak odpowiedzi ad a) „dobra szkoła. że praca wykonywana można liczyć na 2 jest poprawnie. śmiejemy się. żartujemy. ad b) „stosowanie car. kontakty ze złym środowiskiem" ad e) „religia. Wskaźnik cech „instrukcja" 6 7 0 1 2 3 Nr Treść pytania pytania 8 Kategoria odpowiedzi d) uczuciowe Symbol e) środowiskowe f) matafizyczne Pytania zamknięte (skategoryzowane) 19 Wiek? a) brak danych b) 1 8-25 lat c) 25-35 lat d) 35-50 lat e) powyżej 50 ad d) „koledzy. słabości. jest wesoło 0 N 1 8 h) wszyscy jesteśmy w podobnym wieku. udzielanie porad.7 W czym przejawia się w brygadzie zżycie i zgranie ze sobą ludzi? a) brak danych b) nie dotyczy c) we wzajemnej pomocy sobie w razie trudności. atmosfera wychowawcza. podwórko. łagodność" itp.

wobec materiału badawczego. którą się posługujemy. że zwyczajowo i z pewnych technicznych względów (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi oznacza się symbolem O. kart kodyfikacyjnych. ile kategorii mieści się w odpowiedzi respondenta. na którym jest jeszcze miejsce na karcie. Oznaczenie kategorii symbolami (najczęściej cytrami) i naniesienie ich na kwestionariusze to już czynności mechaniczne. To dopiero daje podstawę do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyznaczenia wskaźników cech pozwalających na zaklasyfikowanie odpowiedzi do właściwych kategorii. gdy odpowiedź na wcześniejsze pytanie wyłącza następne pytania oznacza się symbolem N. jest założeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel pytań. Robi się to dla ułatwienia wszelkich obliczeń. oznaczamy wybranymi symbolami każde pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol lub więcej w zależności od tego. W przypadku badań małej grupy można pominąć ten etap i przystąpić wprost do zliczania odpowiedzi na przygotowanych tablicach. 10. możemy przystąpić do następnego etapu pracy. Ujmowanie wymienionych pojęć w kategorie ilościowe ma na celu łatwiejsze operowanie uzyskanymi danymi. gdyby potrzebne dane wyszukiwać za każdym razem w wielostronicowych kwestionariuszach. bądź modyfikują je. Do właściwego ułożenia kodu konieczne jest jednak uważne przestudiowanie odpowiedzi na każde otwarte pytanie. na której jest 10 kolumn.piszą wspomniani autorzy . a „nie dotyczy". N i ewentualnie inny symbol literowy. plus O. wielkości badanych cech i innych pojęć charakteryzujących badaną zbiorowość lub zjawisko. jest w pełni standaryzowana. przy odpowiedzi na pytanie 8: „dobry przykład w domu i trzymać dziecko z daleka od złego towarzystwa" na marginesie postawimy 2 i 4. Chcę jeszcze raz powrócić do tej materii w sposób już bardziej szczegółowy. Dlatego klucz ogranicza się na ogół do 10 symboli. którą jest ujęcie danych w kategorie ilościowe. liczby i stopnia złożoności planowanych operacji statystycznych". Numery te odpowiadają numerom pytań a w kratki wpisujemy symbole z marginesów kwestionariusza. które wymagałyby ogromnego wysiłku i czasu. Wspomniałem już wyżej o zasadach klasyfikowania danych. że odpowiedzi układać się będą w kategoriach wpływów dodatnich i ujemnych. Np. 3. aczkolwiek wymagające uwagi. Antycypacja ta jest wynikiem naszych oczekiwań wobec badań. Otóż ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem antycypowanej klasyfikacji określonego zagadnienia w pierwotnych etapach badań. Mniej lub więcej dokładnie przewidywaliśmy określone typy odpowiedzi na postawione zagadnienie. Karta oznaczona tym samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikować ją oraz informuje dokładnie o zawartości ankiety. stopnia natężenia pewnych tendencji. liczby pytań.3. jeśli technika badawcza. liczby respondentów lub źródeł informacji. że rzeczywisty materiał nie zniweczy całkowicie tych oczekiwań. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne Kiedy już uporządkowaliśmy materiał badawczy i dokonaliśmy kodyfikacji odpowiedzi. Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posłużenia się w badaniach obliczeniami maszynowymi. Oto odpowiednio pomniejszony wzór karty kodyfikacyjnej: 1 11 21 31 41 2 12 22 32 42 3 13 23 33 43 4 14 24 34 44 5 15 25 35 45 6 16 26 36 46 7 17 27 37 47 8 18 28 38 48 9 19 29 39 49 10 20 30 40 50 . Można oczekiwać. Obecnie rzeczywiste dane bądź tylko potwierdzają nasze antypacje. wpływu na naukę (też dodatnich i ujemnego) oraz wpływów wychowawczych (również dodatnich i ujemnych). Pierwszą czynnością jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestionariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. Podobnie można postąpić. Należy tu wyjaśnić. czyli statystycznego przedstawienia zależności między zjawiskami i cechami w badanych układach. W badaniach pedagogicznych statystyka służy do liczbowego wyrażania zależności między zjawiskami. Kiedy zatem kodyfikacja jest potrzebna? „Odpowiedź zależy od trzech czynników .l. tzn. Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone kolejnymi numerami. 2.12 Czy zdaniem Pana(i) współpraca szkoły i domu jest konieczna i pożyteczna a) brak danych b) zdecydowanie tak c) raczej lak d) raczej nic e) całkowicie zbędna f) trudno mi powiedzieć 0 1 2 3 4 5 Posługując się tak opracowanym kluczem. Na przykład pytając o znaczenie wychowawcze zajęć pozalekcyjnych posiadamy jeszcze przed rozpoczęciem badań wyobrażenie prawdopodobnych kategorii odpowiedzi. używamy tzw. Ostatni punkt dotyczy w badaniach środowiskowych głównie opracowywania korelacji. Ilość kategorii jest ograniczona strukturą karty perforacyjnej. a rozbiciem na organizację czasu (dodatnią i ujemną). Możemy oczekiwać. możność wzajemnego porównywania danych oraz wyszukiwania między nimi związków. Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna.

to kwestia mechanicznego zliczenia 5 (piątek) z kratki 24. w jakim wieku są te matki. ale udany. Na marginesie mamy fragment klucza kodyfikacyjnego.51 61 52 62 53 63 54 64 55 65 56 66 57 67 58 68 59 69 60 70 Posługiwanie się takimi kartami ogromnie ułatwia wszelkie operacje liczenia danych. a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. Badania dotyczyły funkcjonowania rodziny matki samotnej. ich zamożność poznamy w kratce 16. A oto inaczej ułożony arkusz zbiorczy. Był to zabieg pomocniczy. że dąży głównie do wychowania dzieci na porządnych ludzi (kategoria nr 2) oraz chciałaby uniknąć niedostatku na starość (kategoria nr 5). arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentów „płachta" z racji sporych rozmiarów. Jeśli w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza. Są to zabiegi pracochłonne. osoba badana odpowiedziała wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania) czyli uznała. Między numerem 40 a 41 zrobiono przerwę aby można było sumować oddzielnie obie grupy. W badaniach było 40 matek samotnych z małych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta. Jeśli dodatkowo interesuje nas ile osób lęka się niedostatku . ale konieczne. Zaletą arkusza jest to. U dołu kolumn są od razu proste zliczenia. Bez nich niemożliwe jest pełne wykorzystanie materiałów badawczych. Arkusz zbiorczy złożony niekiedy z wielu dużych posklejanych razem arkuszy dzielimy poziomo na taką liczbę kratek ile posiadamy kwestionariuszy. to informację o tym znajdziemy w kratce 68. Pytanie należało potraktować jako dwa odrębne pytania i dla każdego stworzyć oddzielny klucz. Każdy symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy następnie do odpowiednich kratek. Zarówno w poprzedniej sytuacji jak i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wykonanie kodyfikacji. Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych jesteśmy w stanie z jednej poziomej linii odczytać całą wiedzę zawartą w kwestionariuszu. ale utrudnione jest zliczanie na marginesach. że na pytanie nr 24 (główne dążenia w życiu). Pionowo zaś na taką liczbę kratek ile w kwestionariuszu jest pytań. Arkusz zbiorczy (fragment) . bez obliczeń maszynowych godny zalecenia jest inny sposób gromadzenia danych. Podaję schematyczny przykład takiego arkusza. choć możliwości rozwiązań graficznych jest bardzo wiele: Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego dla 112 kwestionariuszy wywiadów o 64 kolumnach (czasem pytanie musi być rozbite na 2 lub więcej kolumn). W pytaniu 13 odpowiedzi wyrażone były w procentach całości dochodu i zróżnicowanie między nimi było skategoryzowane. Wykorzystany być może do zgrupowania symboli skodyfikowanych kwestionariuszy. Przy badaniach mniejszych populacji. ilość dzieci w kratce 7 itd. (Są to autentyczne odpowiedzi z badań samotnych matek). Położenie pytań w poziomie pozwoliło na opisanie ich. że zliczanie odpowiednich kategorii odpowiedzi są jeszcze łatwiejsze i sprawniejsze niż przy kartach kodyfikacyjnych. A jeśli chcemy wiedzieć. Warto zwrócić uwagę na wyraźnie błędne skategoryzowanie pytania 50. Jest nim tzw.

5 2.brak odpowiedzi 1 . ucieczki 6 .7. wartości średnie.4. a mianowicie wielkość próby.udział w wykroczeniach 7 .troje dzieci 4 .4 0=8 1= 39 2 = 40 3 = 42 4=18 5 = 13 6 = 7 7 = 16 9 35 36 37 37 37 a b 2 1 1 2 0=3 1 = 80 2= 19 3 = 8 4=2 Razem = = = = 5 28 51 26 4=12 Klucz kodyfikacyjny 1. kształtu: Liczba badanych osób 280 36 70 91 Wiek badanych 18-25 50 83 125 155 103 Płeć M Wykształcenie podst.l dziecko 2 .Nr pytania / Nr 1 ankiety 1 2 3 4 5 6 39 40 41 42 2 1 3 1 1 3 4 3 2 3 0 1 2 3 2 3 2 1 1 0 3 2 4 5 6 7 7b 8 2.. Wiek: O .nie występują 2 . wyższe 21 25-35 35-50 ponad K Są to tzw. Ilość dzieci: O . Inny rodzaj tablic służy do przedstawienia uporządkowanego i skróconego obrazu danych pierwotnych. Przedstawiają one proste zależności między danymi.powyżej 3 dzieci 8.brak odpowiedzi 1 . Prosta prezentacja statystyczna wyników badań Pierwszą czynnością z zakresu opracowań statystycznych jest ujęcie w liczby podstawowej charakterystyki badań. śr.5 5 6.powyżej 40 lat 3.agresywne zachowanie 10.brak odpowiedzi 1 . odchylenia od normy. Trudności wychowawcze O .samowola.niechęć do pomocy w domu 4 . tablice surowe albo pierwotne..4 4. .niechęć do nauki 3 .26-30 lat 3 -31-40 lat 4 .konflikty z rodzeństwem 5 . za w.7 2.dwoje dzieci 3 .do 25 lat 2 . Wszystkie te dane można ująć w prostą tabelę statystyczną takiego np. 67 89 śr. charakterystyka próby pod kątem cech demograficznych i społecznych.3 1 4. 5 3. 3.6 3. og.

Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie średniej arytmetycznej. 2300. W innych bowiem przypadkach średnia może być zawodnym sposobem charakterystyki danych. Guilfordem tablicami publikacyjnymi albo też tablicami statystycznymi złożonymi. 3 godz.Tablice takie nazwiemy za J. razem Średnia ocena 4+ 5 21 23 17 13 74 29 32 12 9 82 4 25 24 12 6 67 3+ 24 32 33 16 103 3 19 17 28 24 88 118 128 100 68 414 Razem Tablica może zawierać więcej niż dwie zmienne i wówczas można zbudować ją w sposób następujący: Wiek Płeć 18-25 Płeć 25-35 35-50 Ponad 50 Razem Wykształcenie K Podstawowe Średnie zawód. Tablice mogą przedstawiać nie tylko liczby bezwzględne. Pragnę raczej ukazać korzyści poznawcze i ułatwienia. Jej obliczanie wówczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartości jest w miarę symetryczny względem środka. Ich omówienie znajdzie czytelnik w każdym podręczniku statystyk. Średnie ogól.P. możemy wreszcie przedstawiać stosunki obrazujące stopnie i zależności pomiędzy cechami zjawisk i zjawiskami społecznymi. Najbardziej pospolitym przykładem obliczania średniej arytmetycznej jest średnia z ocen podzielona przez ich ilość. Ich prawdziwą znajomość uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe. ani tym bardziej stwarzać wrażenia. 6500. Zbliżonym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji badanej jest ustalenie mediany i wartości modalnej. a przecież z punktu widzenia warunków środowiskowych te grupy ogromnie się różnią i wymagają odrębnej charakterystyki. Innym sposobem statystycznego porządkowania materiałów badawczych jest rangowanie. Nie zamierzam wyręczać w tym fragmencie podręczników statystyki. Średnia jednak może dotyczyć wieku badanych. 2500. które reprezentują wzajemny stosunek pojęć zawartych w „główkach" tabel: Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych / Wyniki w nauce 1 godz. 2300. Wyższe Razem 3 1 2 1 7 M 2 3 2 1 8 K 18 14 3 4 39 M 15 16 8 2 41 K 21 18 12 5 56 M 19 20 9 6 54 K 17 16 12 1 46 M 24 11 2 4 31 109 99 55 24 282 Przy pomocy tablic statystycznych staramy się przedstawić wszystkie możliwe do wyrażenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym. 4100. że treści tu zawarte wystarczają do operowanie materiałem badawczym. zarobków. 4 godz. Możemy przy ich pomoc prezentować procenty jako wskaźniki zmian lub tendencji malejących albo wzrastających. 2 godz. Zasada jednak jest zawsze ta sama i wyraża się w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych. 4100 W obu wypadkach średnia wynosi ok. 1200. Podobnie jak . jakie niesie ze sobą stosowanie statystycznych metod do analizowania materiałów badawczych. wielkości rodzin itp. Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych obliczeń lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzędzia wyskalowane. Wymienione wartości mogą niekiedy z pożytkiem zastąpić przeciętną i są w pewnych wypadkach bardziej informacyjne niż średnia arytmetyczna. 3400. Weźmy na przykład obliczenie średnich zarobków dla dwu grup badanych a) 1200. 6500 b) 2500. 3333 zł. 3400. Ich układ przybierać może różne postacie.

Zastosowanie pojęć statystycznych do wyrażania kategorii społecznych jest wielką zdobyczą nauk społecznych. daje podstawę. przydatności a po wtóre świadomość celu. przedstawiamy w kategoriach jakościowych jej cechy. W pracy tej poziom zmatematyzowania toku narracji przysłania jej jasność. Warszawa 1976. Wójcika . Określenie granic znaczenia jest sprawą dość trudną i rozstrzygane być może tylko metodą arbitralną w każdym przypadku oddzielnie. typologia zależności między cechami i zjawiskami badanej rzeczywistości przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych. Te dwie czynności wzajemnie się uzależniają. pozwoliło bowiem ria precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk społecznych. Porównywanie między sobą wielkości liczbowych daje w efekcie obraz zależności między cechami lub zjawiskami. rozsiewu danych (dyspersji) i współczynnika korelacji. Nie każda wielkość liczbowa jest wiążąca i dlatego nie każda może być podstawą określenia jakościowego. Przy jakościowym opisie bierze się pod uwagę te dane liczbowe. Pozwoliło to ponadto na obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie ich obrazu. jaki spełnić miały badania. Kiedy dzisiaj mówimy o uwarunkowaniach procesów wychowawczych. 5-8. Koralewicz-Zębik . które mogą sprzyjać i ułatwiać nasze plany wychowawcze bądź eliminowanie zjawisk.poprzednie techniki rangowanie wprowadza w dane ład i określoną zasadę stosunków i tylko pośrednio charakteryzuje populację i obrazujące ją dane. Nasze założenia istnienia pewnych wielkości inspirują nas do ich szukania i obliczania. Janusz Gnitecki . Zadaniem analizy jakościowej jest wytypowanie wszystkich zależności między elementami badanego układu lub środowiska. decyduje bowiem o przydatności przeprowadzonych badań dla praktyki wychowawczej. H. Z teorią klasyfikacji i porządkowania należy się zapoznać w pracy T. 4. Nie w każdych okolicznościach wskazane jest posługiwanie się statystycznymi technikami analizy materiału. jaka jest badana zbiorowość lub jakie posiada związki lub tendencje. a tym samym zbudowania teorii. Charakterystyka badanej zbiorowości na podstawie danych podstawowych. Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystykę badanej zbiorowości. W poszukiwaniu sposobów opracowania materiałów badawczych warto zalecić książki. W każdym wypadku powinna być brana pod uwagę. które mówią nam o tym. To właśnie prowadzi nas do klasyfikacji zagadnień z punktu widzeniach użyteczności lub szkodliwości w procesie wychowawczym na zagadnienia. Warszawa 1965. 3.5. Bliższym charakterystykom służą bardziej złożone zabiegi wokół wyników badań. jeśli zależności są rzeczywiste. Swida. J. niekiedy może to nawet zagmatwać a nie rozjaśniać wyniki badań. Praca zbiorowa: Młodzież a wartości red. Kilka opracowań znajdzie czytelnik w: Metody badań socjologicznych. Literatura zalecana: Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnień jest rozproszona w cząstkowych opracowaniach. jakie miały wyjaśnić mogą uchronić od ich niecelowego użycia. wydawca ZSMP. Warszawa 1979. mamy na myśli wpływ określonych zjawisk. klasyfikacji zależności i zagadnień. oznaczające inne zjawiska społeczne. 10. Nowak. Mam tu na myśli obliczanie odchylenia średniego i standardowego. Zielona Góra 1993. które posłużą do weryfikacji hipotez. Warszawa 1965 oraz tegoż autora -Metodologia badań socjologicznych. 5. szczególnie jednak t. Wrocław 1974. Analiza jakościowa. Wrocław 1966-1975. klasyfikacja zagadnień i zależności Równocześnie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy jakościowej zebranego materiału. Szmagalski -Wzory satysfakcji życiowej młodzieży wiejskiej.Zarys teorii klasyfikacji. Aby mogła spełnić warunek wielkości znaczącej. Warszawa 1970. Jest to jeden z najważniejszych momentów procesu badawczego. wreszcie klasyfikacja zagadnień z punktu widzenia celów badawczych i szerszych celów wychowawczych . wzajemne ich porównywanie oraz znajdowanie zależności między nimi. a z kolei poznawanie pewnych wielkości daje nam sygnały istnienia innych cech jakościowych lub zależności.oto efekty etapu analizy jakościowej. które mają znaczenie dla jego charakterystyki z punktu widzenia interesujących nas spraw. Jest to 13 tom zeszytów z badań nad młodzieżą wiejską.System wartości a struktura społeczna. . powinna występować w dostatecznej ilości przypadków. wreszcie na zagadnienia. r. tendencji lub zjawiska. S. J. t. wyrażonych w liczbach na inne wielkości liczbowe. Mam tu na myśli: J.Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. red. które należy potraktować jako wyznaczniki praktycznego postępowania oraz zagadnienia teoretyczne. Bardzo pomocne okażą się penetracje w serii Analizy i próby technik badawczych w socjologii. jeśli istnieje możliwy do stwierdzenia związek między nią a inną wielkością lub gdy jest niewątpliwą przyczyną określonej cechy. Ogólna znajomość ich roli. do podejmowania interwencji. cech i związków. które swoim istnieniem niweczą lub utrudniają pracę wychowawczą w danym środowisku lub zbiorowości. W zależności od swego charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji kształtuje się jej procentowa częstotliwość występowania w próbie. Banasiak. oraz zagadnienia marginalne badań. które wcześniej pogrupowaliśmy w dane liczbowe. Wybór tekstów. w których takie zasady zostały w rozwiniętym zakresie zastosowane. Innymi słowy interesują nas wielkości. 1-5. jakie reprezentują.

że cząsteczki jednej substancji w zetknięciu z drugą ulegają rozpadowi . że opis świata jest także nauką. które opisuje. Stanowiska na ogół są zdecydowane i skrajne. w dowolnym punkcie czasowym. a to przecież nie jest naukowe bo nie buduje prawidłowości. że prawdziwa nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarzeń. Natomiast generalizacja rodzi się z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej „indywidualizacji". z wielką zresztą stratą dla życia społecznego środowisk lokalnych.czyli ważnego atrybutu naukowości. Zwolennicy skrajnych rygorów naukowości uważają. że dwa przedmioty badań „natura" i „kultura" są istotnie bardzo różne. Zarzut bardzo poważny. amerykańskich a także polskich. które straciły aktualność w momencie ich ogłoszenia. Od całkowitej negacji naukowości humanistyki do obdarzania jej mianem „przewodniczki ludzkości". że naukowy charakter tym sprawom nadal Kartezjusz tworząc reguły naukowego myślenia i postępowania badawczego. Prawda jest istotnie taka. niepowtarzalne) nie mają podstaw do budowania prawidłowości i teorii naukowych. Dlatego też bardziej złowieszczo brzmią te zarzuty. Twierdzenie chemii. Wreszcie „niższość" humanistyki upatrywano w jej odrębności i specyficzności przedmiotowej. podczas gdy zabieg taki w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny. bardziej owocne jest poznanie „indywidualizujące". Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego biegu wydarzeń społecznych. Nauki społeczne jako nauki idiograficzne (opisujące przypadki jednostkowe. A tymczasem robią to. Nauki o naturze mogą swe wnioski z badań „generalizować". mieszkańcy Nowej Huty po ogłoszeniu wyników badań socjologicznych o ich chłopskich nawykach i tradycyjnej obyczajowości zaczęli się jej gwałtownie wyzbywać. które naukom humanistycznym odmawiają obiektywizmu. Obiektywizm bowiem oznacza między innymi historyczną trwałość praw nauki lub choćby pewnego typu uogólnień sprawozdawczych. natomiast humanistyka jest nauką o kulturze. Oto nauki ścisłe i przyrodnicze są naukami o naturze. albo twierdzenia historyczne. ale sympatycy nauk humanistycznych bronią ich argumentami. oparte o mgliste przesłanki empiryczne i wątłe przesłanki logiczne. ale za to czy nie potwierdzają swych kwalifikacji do kierowania rzeczywistością .1. Nie są więc nauką zarówno przez przedmiot swego poznania jak i metodę badań oraz sposób budowania teorii. Tymczasem humanistyka praw takich nie ma. bo ich autorzy wzajemnie nie uznają ich naukowego charakteru i trwają każdy przy swoim. ponieważ ich obiekt rozumie je i reaguje na nie. Zjawiska społeczne są subiektywne i „nasycone wartością" jak . nie tylko objaśnieniem. Odpowiedzią na ten zarzut jest stwierdzenie. Praktycznie bowiem jedynym układem empirycznym zamkniętym jest przy pewnych zastrzeżeniach kosmos. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego Spór o status poznawczy teorii społecznych trwa od tak dawna jak dawna jest historia nowożytnej nauki. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. ale trochę bez sensu jest twierdzić. że imigranci manifestują swoją pierwotną obyczajowość w miejscu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoływał gwałtowny odwrót od owej obyczajowości. że nie można w nie wątpić" Kartezjusz 11. Pogląd taki jest utopijny względem wszystkich prawie nauk z wyjątkiem astronomii i niektórych działów fizyki.ROZDZIAŁ XI Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych „Nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. Np. Powyższe argumenty za i przeciw naukowości humanistyki żyją ze sobą zgodnie. że prawa społeczne w momencie ich ogłoszenia dezaktualizują się. Natomiast twierdzenia socjologów angielskich. Na pewno jednak można uznać. Można więc zgodzić się z ograniczeniem czasowym praw społecznych. Konieczne jest poznanie niektórych przynajmniej zarzutów stawianych naukom społecznym w świetle których jej naukowość albo jest wykluczona albo wysoce wątpliwa. nawet jeśli ten opis dotyczy przypadków pojedynczych i niepowtarzalnych. że są lepsze i gorsze.nie robi na owych cząsteczkach wrażenia.

Rola konstrukcji i języka narzędzi badawczych dla rzetelności wyników Troska o rzetelność i wiarygodność wyników wielokroć pojawiała się w tekście niniejszej pracy. w określeniu faktów. Społeczna natura przedmiotu badań jest zależna od subiektywnej postawy badającego. Z zaskoczeniem stwierdziliśmy. nasilenie jakiegoś zjawiska. „obiektywne": Otóż nie ma. które pozwoliłoby uznać. że przedmiot badań będzie wywoływał opory i zastrzeżenia. Nagel (1961). ciałom fizycznym obojętny jest światopogląd uczonego i on też nie wpływa na opinię o polu magnetycznym. Uczony biolog widząc pewną reakcję ocenia czy jest ona z określonego punktu widzenia korzystna i podejmuje stosowne działania. wartościować lecz być absolutnie wolna od słabości upodobania lub wstrętu. Tzw. Stawiamy pytania tylko konieczne. Służy temu jasna deklaracja celów badań. Podobnie pedagog widząc istnienie zróżnicowanego poziomu interesowności i bezinteresowności u dzieci . . W dalszej części badań przez przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjaśnienia. Na 200 przeprowadzonych wywiadów 2 osoby odmówiło udziału w badaniach. 11. w jakich warunkach przebiegał eksperyment. że ocenianie. Bywają rzadkie przypadki eksperymentów naukowych. Wszystkie więc starania winny iść w kierunku usprawnienia informacyjnej funkcji narzędzi badawczych. ocenie zdarzeń. Nie będą więc powtarzał ustaleń z poprzednich rozdziałów. Należy raczej powiedzieć tak: aktywny stosunek do wartości. Jedyna możliwość zobiektywizowania ich poznania naukowego to wyraźna deklaracja swej postawy wobec wartości i powiązania z wartościami. biologicznym. jakie są „obiektywne" i które zajmują się wartościowaniem wedle rozkładu dychotomicznego. Katolik i marksista mogą być zgodni w opisie zjawiska rozwodów. w oczekiwaniu. Tymczasem w naukach społecznych wartościowanie i subiektywne nastawienie pojawia się co krok. że „korzystne" uznaje się poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej. obaj nadali mu pewną wartość i obaj podjęli działania celowe.powiada E. Czy jest obiektywne kryterium. Obaj uczeni ocenili swoje doświadczenie. które oceny i wnioski są „prawdziwe". w którym zawarta byłaby sugestia treści odpowiedzi. gdzie narzędzie badań spełnia inne funkcje. „metryczkę" należy umieszczać raczej na końcu ankiety. poziomu obecności pewnej dyspozycji. Można więc tylko powiedzieć. Główna rola narzędzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. wartościowanie jest funkcją nauk społecznych. Jest w tych decyzjach samotny i zdany na swój subiektywny osąd. W pedagogice badamy przecież kilkuletnie dzieci i osoby z wyższym wykształceniem. odpowiadające poziomem trudności poziomowi osób badanych. Pytania obok swej przystępności muszą być wyraźnie i precyzyjnie sformułowane. które mają „kontrolować". ale mogą się różnić istotnie w ocenie i wnioskach. Badacz nauk społecznych nie posiada w procesie poznania układu odniesienia pozwalającego zmierzyć np. a prawie co druga żądała wyjaśnień celu badań oraz informacji o instytucji prowadzącej badania. jasno określony zakres i postać subiektywizmu są społeczną funkcją nauk społecznych i cechami konstytutywnymi naukowego poznania w humanistyce. badań źródeł dezorganizacji rodziny. że w grupie 120 badanych 18 odmówiło udziału w badaniach. reguły wnioskowania są jednak takie same . Pytania o sprawy zwyczajowe uważane za prywatne lub intymne nie powinny być nadmiernie wysuwane na początek kwestionariusza. Pragnę natomiast dodać kilka uwag ogólnych regulujących sposoby redagowania narzędzi badawczych. To istnienie pierwiastka „wartości" w humanistyce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi. Trzeba bowiem wyraźnie powiedzieć. typie wniosków. które znowu uznali za wartościowe. Nauka nie powinna oceniać. Kwestionariusz nie powinien rozpoczynać się od pytań wymagających deklaracji związanych z osobą badanego.2. naukowego charakteru badań oraz informacja o instytucji firmującej badania. a 32 osoby prosiły o okazanie stosownych zaświadczeń. którym poddane zostały kobiety rozwiedzione kwestionariusze wywiadu zostały opatrzone stosowną informacją apelem. Pojawia się ono w wyborze problemu badawczego. Dlatego tzw. czyli nie powinny towarzyszyć pytaniom.powiadają obrońcy naukowości humanistyki. że przyrodnicza natura badań jest obojętna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom chemicznym. Spełni takie zabieg rolą podobną do opisu uczonego biologa. Bywa niestety i tak.podejmuje stosowne działanie. „pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradzać przez swoje usytuowanie. Wieloletnia praktyka dowiodła. że króciutkie wyjaśnienie o powyższej zawartości w istotny sposób oddala uprzedzenia do badań i przychylnie nastawia osoby badane. Spór więc nie zostanie rozstrzygnięty które nauki są „naukowe". Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. a 7 przejawiło niechęć do „wynurzeń". Jest pożądane aby w konstrukcji kwestionariusza unikać takiego układu pytań. Ale przebieg rozumowania.

ważny jest moment nawiązania kontaktu. Duma zawodowa górników jest bardzo duża. znalezienie wspólnych zainteresowań i platformy porozumienia. jakie fakty lub przejawy życia środowiskowego ulec powinny korekcie i w jakim kierunku itp. które kierują się celami praktycznymi. Nie dość wyraźne sformułowanie zalecenia często odbiera pytaniu wartość poznawczą.poza wymienionymi już warunkami .K. przypuszczalnie nie uzyska pełnego obrazu przyczyn. P. ma to istotne znaczenie. Nieuszanowanie obyczajów i form panujących w badanej zbiorowości czy instytucji niechętnie nastawi potencjalnego respondenta do badań . czasu i okoliczności towarzyszących. lecz nie związanych z tematem badań. okazywanie lekceważącego stosunku do uznawanych wartości religijnych czy zawodowych. Źródłem błędów o podłożu psychologicznym może być sam badacz lub badany. afirmacja postawy czy opinii.Niebagatelną rolę w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzędzia odgrywa zestaw instrukcji. gdy ten drugi zaakceptował cele badawcze ankietera i czynnie stara się mu pomóc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W. uzasadnienie motywacji). polecamy wybrać z podanej kafeterii 3 możliwości i oznaczyć je wedle ważności. Jest to szczególnie istotna sprawa w zbiorowościach zamkniętych o silnej wewnętrznej strukturze. spowoduje nadmierną ostrożność. W miarę potrzeby można używać pytań sondujących.: „Od czego zależy dobra organizacja czasu wolnego dziecka i jakie instytucje lub placówki powinny go organizować?".np. Do pierwszych zaliczamy: niewłaściwy dobór miejsca. przekonanie badanego o wadze problemu. Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest przypuszczalna wiarygodność odpowiedzi i świadomość. Np. badający środowiskowe przyczyny złej frekwencji dzieci w szkole. czasem znaczna opatrzona jest odpowiednimi poleceniami typu: „właściwe podkreśl". Część pytań. Podważanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru przez syna innego zawodu może być okolicznością nie sprzyjającą umocnieniu zaufania i atmosfery szczerości. Hatt. badając rolę społeczną domu kultury w danym środowisku możemy zadać pytanie: „Czy dzieci Pana uczęszczają na zajęcia prowadzone przez dom kultury?". Otóż wszelkie tego typu instrukcje muszą być formułowane w sposób wyjątkowo jasny i kategoryczny choć grzeczny. „do jakich sekcji (kół zainteresowania) należą?". w których pewne pytania zawierałyby sugestie odpowiedzi na następne pytania lub sugerowały odpowiedź na postawiony przez nie problem.3. aby nie było wątpliwości. bądź też próby podsuwania innych spraw. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 źródła zakłóceń wiarygodności: sytuacyjne. „wybierz 2 główne możliwości" itp.J. z których najważniejszymi są: nawiązanie kontaktu towarzyskiego. socjologiczne i psychologiczne. . Np. które decydują. jesteśmy skłonni twierdzić. Jeśli polecenie nie będzie dostatecznie jasne wówczas część odpowiedzi nie będzie prawidłowo oznaczona i diagnostyczność całego pytania będzie znikoma. Rzetelność uzyskiwanej wiedzy . w: Nowak 1965). Dla uzyskania takiej postawy badanego należy użyć szeregu chwytów. Przedmiot pytań powinien być określony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy. „Kontakt między ankieterami a respondentem istnieje wówczas. uszanowanie obyczajów i form grzecznościowych obowiązujących w badanej zbiorowości. jakie czynniki tę wiarygodność mogły zachwiać. W zależności od odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej zadajemy dalsze: „Jak często?". który mimowolnie powoduje zniekształcenia w interpretacji i notowaniu odpowiedzi. jeśli odpowiedź jest niepełna lub wykrętna. że matka nie wypowiada obiektywnego sądu o swoim dziecku. podkreślenie znaczenia jego opinii i wiadomości. Goode. tonujemy pochwały. zależnie od potrzeb i okoliczności. Są podstawą decyzji. Istotną rolę odgrywa rola społeczna i zawodowa ankietera w badanej zbiorowości. Należy natomiast unikać umieszczenia w jednym pytaniu wielu spraw np.zależy od wielu okoliczności towarzyszących. Powinno się unikać zapowiadania pytaniami pewnych zmian w środowisku lub podejmowania interwencji w konkretnych sprawach. W umyśle ankietera uformować się może w trakcie wywiadu sąd o badanym. jakim zagadnieniom należy podporządkować poszczególne odpowiedzi. Same pytania powinny być postawione w określonym porządku. nadających się w opinii badanego do zmiany lub interwencji. W technice prowadzenia wywiadu istotną rolę odgrywają tzw. Wprowadzamy w toku wywiadu pewną korektę jej wypowiedzi. zwrócenie uwagi na łatwość pytań i prostotę zagadnienia. bo to zmieni nastawienie badanego. kiedy to przedmiot badań bardzo często związany jest ze sprawami osobistymi. Częstym źródłem zakłóceń o charakterze socjologicznym może być sam badający. Tak więc nauczyciel. zaostrzamy uwagi krytyczne. Pytania powinny być powiązane z głównym zagadnieniem i wyrażać hipotezy lub części hipotez badawczych. Unikać zatem należy sytuacji. Wyobraźmy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez młodzież w osiedlu górniczym. Przy opracowywaniu materiałów należy wziąć pod uwagę treść pytań pod kątem ich zawartości (stwierdzenie faktów. Np. czy następne pytanie lub kilka pytań należy badanemu zadawać. „Co zmieniło się w ich zachowaniu od tego czasu?" itp. pytania filtrujące. 11. Czynniki zniekształcające wartość materiałów badawczych Przy prowadzeniu wywiadu środowiskowego. Dla badań pedagogicznych.

Badania całościowe i badania reprezentacyjne Rzadko bardzo stosowane są badania obejmujące całą populację. że nie mieli dostępu do źródeł informacji. zaś prawidła statystyki pozwalają uznać wyniki z nich uzyskane za w pełni poprawny i niezawodny sposób zdobywania wiedzy o całości. przekazu. także pedagogiki społecznej w zakresie zjawisk opiekuńczych. ale jest to przecież ważki atrybut rzeczywistości obiektywnej. lecz nie powinniśmy ostudzać naturalnych emocji. Np. Nawet badania tak szczególne jak monografie instytucji czy badania metodą indywidualnych przypadków podlegają pewnym regułom badań reprezentacyjnych. 11. że w wywiadzie pedagogicznym stopień zaangażowania emocjonalnego jest wysoki. W samym procesie przekazu językowego może ujawnić się czynna rola ankietera. Próba taka może być jednak niereprezentatywna ze względu np. Dlatego konieczne są zabiegi gwarantujące reprezentatywność wielozmienną. Nowak (1970) wyróżnia trzy rozumienia reprezentatywności próby. rozkład zamożności i aspiracji do kształcenia dzieci może być analogiczny w dwu różnych środowiskach (wiejskim i . w jakim stopniu emocje przekształcają poglądy w konkretnym przypadku. w wielu badaniach psychologii wychowawczej. która uzasadnia badania pełnych populacji to takie sytuacje. Oprócz narzędzi oraz okoliczności badań ważnym czynnikiem podnoszenia lub obniżania wartości informacyjnych badań jest osoba prowadząca badania. robotniczej i inteligenckiej. mimo że skład tych grup w populacji generalnej jest bardzo zróżnicowany liczbowo. Błędem więc będzie przypinanie np. Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszącej. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna. oraz o cenie wiarygodności udzielanych wypowiedzi.4. na reprezentację kierunków humanistycznych. gdy przedmiotem naszych badań są warunki materialne rodziny robotniczej itp. Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identyczności między myśleniem a werbalizacją u osoby badanej.Prawda. ta sama sytuacja może zostać opisana przez różne osoby słowami o całkiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. badanej ze względu na pewne zmienne. aczkolwiek nie powinno to upoważniać do korygowania odpowiedzi. Poznanie społeczne na ogół zabarwione jest emocjami. aby tych emocji nie wzmagać. jeżeli w populacji generalnej „studentów Uniwersytetu Warszawskiego jest 65% kobiet i 35% mężczyzn wówczas próba reprezentatywna winna zawierać te same proporcje tej zmiennej. Badani często przez nadmiar dobrych chęci informują mimo. raczej je tonować i tak kierować rozmową aby wypowiedzi zawierały informacje o faktach a nie ocenę tych faktów. Z taką sytuacją mamy do czynienia w większości badań psychologii klinicznej. badając motywy dokształcania się nauczycieli dobieramy jednakową liczbę nauczycieli szkół średnich i nauczycieli szkół podstawowych. Próba jest wówczas reprezentatywna gdy rozkłady częstości poszczególnych wartości zmiennych odpowiadają dość ściśle rozkładom wartości tychże zmiennych w populacji generalnej. Badacza obowiązuje tylko zasada: sine ira et studio. Oczywiście mamy obowiązek dociec. Badania reprezentacyjne są koniecznością ekonomiczną. kobiet i mężczyzn. Natomiast badającemu nie wolno zmieniać tego znaczenia. Mogą tu wystąpić istotne rozbieżności. mimo że proporcje tych elementów w populacji generalnej są całkowicie różne. Trzecim wreszcie typem reprezentatywności próby jest sytuacja gdy zależności między zmiennymi reprezentowanymi przez próbę. Np. że każde badania zgłaszają pretensje do uogólnień. młodzieży chłopskiej. mimo że na jednego dokształcającego się nauczyciela szkoły średniej przypada kilkunastu nauczycieli szkół podstawowych. Rola badającego i w tym się winna wyrażać. musi wiernie odtwarzać nie tylko sens ale i werbalną stronę wypowiedzi. reprezentatywność typologiczna występuje wówczas gdy próba zawiera jednakową liczbę wszystkich elementów danej zbiorowości generalnej. ubiór lub inne cechy badającego mogą wpływać na psychiczne nastawienie respondenta i szczerość jego wypowiedzi. zorganizowanej i niezorganizowanej. która może być bardzo różna dla niektórych kategorii społecznych. Jedyną okolicznością. w tym wypadku płci. Stwierdzenie takiego faktu jest obowiązkiem prowadzącego badanie. Np. Troska badacza winna zatem kierować się na taki dobór próby oraz reguły wnioskowania aby uzyskana wiedza była maksymalnie wierna i społecznie użyteczna. Innym rozumieniem reprezentatywności próby jest reprezentatywność ze względu na rozkłady zmiennych. Reprezentatywność próby może mieć różne znaczenie. gdzie badania prowadzone są z wyraźnym zamiarem podjęcia doraźnej terapii. z tej racji. Emocje te ujawniają się głównie w akcie komunikowania. emblematu organizacji młodzieżowej jeśli pragniemy poznać opinie rodziców o roli wychowawczej tejże organizacji. Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich możliwych wartości badanej zmiennej. przyrodniczych i matematycznych. nadmiernie elegancki ubiór. są analogiczne do zależności występujących w populacji generalnej. Aktywna rola badającego wyraża się także w innych okolicznościach. S. Tzw. Również zachowanie. Generalnie jednak w badaniach społecznych dążymy do uogólnień niezależnie od zakresu naszej penetracji naukowej. Badając aktywność społeczną studentów dobieramy równe grupy dziewcząt i chłopców. starszych i młodszych.

a wartość tez historycznie i terytorialnie zmienna. którą dzielimy badaną zbiorowość. Wybór taki nie spełnia jednak warunków obiektywności i daje wiedzę tylko szacunkową. lecz również do weryfikacji hipotez. Są jednak okoliczności. jaki chcemy w badaniach osiągnąć. którą próba reprezentuje. będzie liczebność próby badawczej przy badaniu postaw studentów. „Uogólnienie indukcyjne zyskuje pewne większe lub mniejsze prawdopodobieństwo w obliczu danych. Zależy to od tego. odległą czasem dość znacznie od prawdy obiektywnej. Badania metodą reprezentacyjną oparte są n losowym doborze próby z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania o całości na podstawie części zbiorowości). aczkolwiek mogą istnieć od tej reguły odstępstwa.jedynej zgodności. Zasady doboru próby reprezentacyjnej Podstawowym problemem przy doborze próby jest jej liczebność. jedynej różnicy i kanon zmian towarzyszących. wartości typowych i korelacji. że jest ona prawdziwa. Dla wykazania błędności tezy uniwersalnej wystarczy znaleźć przykład próby podważającej jej słuszność. Specjalnymi zabiegami usiłujemy zgromadzić maksymalną liczbę przypadków potwierdzających założoną tezę.5. pozwalająca na naukowe określenie wartości środkowych. Im więcej kategorii uwzględniamy tym większa musi być próba. Ich zakres jest zawsze ściśle ograniczony. Wreszcie wielkość próby określa stopień dokładności i pewności. Przy pobieraniu próby metodą losową dla wielkich populacji statystyka posługuje się odpowiednimi wzorami. W badaniach środowiskowych bardzo często zachodzi konieczność łączenia obydwu metod. Wybór losowy i celowy. które przez to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć" (T. Przykładem takiego losowania są wszelkiego rodzaju loterie. Uogólnienia teoretyczne o zasięgu uniwersalnym muszą się opierać na badaniach próby reprezentującej uniwersalną populację. Sztumski 1976). Jest to w zasadzie słuszne w badaniach społecznych. Najczęściej jednak w badaniach środowiskowych znajduje zastosowanie indukcja statystyczna. A ponieważ znajomość jej zasad konieczna jest nie tylko dla doboru próby. pewności i dokładności wniosków badawczych rośnie wraz ze wzrostem liczebności próby. Walor trafności. Jak pamiętamy uniwersalny poziom wierności daje badanie całości oczywiście w odniesieniu do tej całości. Tak przeprowadzone badania gwarantują obiektywność otrzymanych wyników i pozwalają na oszacowanie całości. jak określa to indukcja wyczerpująca i nie wyczerpująca. Badania środowiskowe w pedagogice wolne są od podobnych zagrożeń. a próba pobrana metodami gwarantującymi jej rzetelność. czy próbę dobieramy drogą losowania. Próby celowo dobierane nie dają takiej możliwości. Wielkie zróżnicowanie badanej zbiorowości pod względem interesujących nas zmiennych zmusza do różnicowania próby a tym samym do jej powiększania. Wiedza zdobywana w badaniach częściowych będzie mniej lub bardziej dokładna. inna przy badaniu postaw młodzieży. Badania prowadzone na próbie reprezentacyjnej kierują się zasadami indukcji logicznej. Tak właśnie. Ponieważ samo wyjaśnienie użytych pojęć zabrałoby wiele miejsca. „można powiedzieć. gdy zachodzi zależność między . Na wielkość próby istotny wpływ ma ilość wyróżnianych przez nas kategorii statystycznych. tym większe jest prawdopodobieństwo. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji określonej populacji. Na użytek badań środowiskowych omówić można kilka podstawowych technik doboru do badań metodą reprezentacji. badania reprezentacyjne a właściwie na dobór próby można spojrzeć jeszcze w inny praktyczny sposób. ale związki między tymi zmiennymi w jednym i drugim środowisku mogą być całkowicie różne i próba dobrana w jednym środowisku będzie niereprezentatywna dla drugiego. byle hipoteza była prawidłowo zbudowana. że pobieranie próby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wówczas. Szczegółowe wyjaśnienia zasad techniki obliczania próby podają wszystkie podręczniki statystyki. Inna. które po jej przebadaniu formułujemy. odsyłam zainteresowanych do dzieł specjalistycznych. 11. Np. czy drogą doboru celowego proporcjonalnego. Przy wyborze losowym jednostek z populacji generalnej każda jednostka ma jednakowe szansę trafienia do próby. Im większa liczba przypadków z populacji generalnej potwierdza naszą hipotezę. a mimo to nie wystarczyłoby do zdobycia umiejętności posługiwania się wzorami. pytania egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub ciągnienie kartek z puszki zawierającej cyfry lub nazwiska. rzecz jasna. pominiemy je tutaj. Milla . gdy zastosowanie takiej metody doboru jest trafne. Przy doborze próby drogą losowania jesteśmy w stanie określić wielkość prawdopodobnego błędu przy uogólnianiu wyników próby na całą populację. mniej lub bardziej zróżnicowana i bogata w zależności od sposobów dobierania próby i jej modelowej wierności (J.małomiasteczkowym).S. Wybór nie losowy świadomie dopuszcza do próby jednostki. które wydają się być nietypowe lub posiadać szczególnie charakterystyczne cechy. Znajdzie tam czytelnik również pomocne w pracy badawczej omówienie kanonów J. i na odwrót. Kotarbiński 1960). Waga odpowiedniego doboru próby rośnie wraz z zakresem uogólnień.

Bardziej szczegółowe omówienie obliczania prób i schematów doboru losowego do badań wszelkiego typu znajdą zainteresowani w literaturze specjalistycznej. Zaletą tej procedury jest to. że przy jej pomocy można objąć badaniami duże obszary i liczne zbiorowości bez obawy popełnienia większych błędów. że pragniemy poznać sprawność nauki studentów danej uczelni w zależności od pochodzenia społecznego. W przypadku zespołowego wyboru losowego nie musimy troszczyć się o jednorodność wewnętrzną zespołów. następnie obliczając średnią dla całej populacji. o całości studentów uczelni.bardziej teoretyczny niż praktyczny. jaki wariant doboru obierzemy. W praktyce nie ma większego znaczenia. Bardzo pożytecznym i wygodnym schematem doboru próby reprezentatywnej jest wybór warstwowy. 302). Dowolne operacje matematyczne dadzą nam wiedzę o każdej grupie oddzielnie. poziom wykształcenia. Po wyróżnieniu zespołów dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowego. warunków nauki itp. szukając dla każdej oddzielnie poszukiwanej wielkości. Stosuje się go wówczas. Warunkiem poprawnego przeprowadzenia losowania jest konieczność umieszczenia wszystkich jednostek w zbiorze przeznaczonym do losowania. gminy. Apeluje bowiem aby zawsze działania właściwe poprzedzać próbą ich wykonania.wraca znowu do urny. Grupy wewnętrznie są jednorodne pod względem pochodzenia społecznego i roku studiów. Zaznaczyć należy. tu zależało mi raczej na wskazaniu na ogólnometodyczną konieczność badań próbnych.to paradoksalne powiedzonko zawiera myśl bardzo rozsądną. 6.. np. Ich wpływ na rzetelność badań jest niewielki . gdy mamy do czynienia z bardzo liczną populacją generalną. Odmianą prostego wyboru losowego jest s ys t e m a t y c z n y w y b ó r l o s o w y . Przykładem takiego doboru próby byłoby postępowanie nauczyciela. że warstwy między sobą powinny się jak najbardziej różnić.5. która głosi co następuje: „cokolwiek czynisz. itd. Natomiast przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobieństwo wylosowania ciągle wzrasta dla przypadków pozostających w urnie w miarę ubywania poprzednich kartek. Badania pilotażowe Badania próbne stanowią egzemplifikację jednej z zasad celowego działania sformułowanych przez Tadeusza Kotarbińskiego. Prosty wybór losowy jest stosunkowo łatwym zabiegiem i polega na wylosowaniu pożądanej liczby przypadków indywidualnych spośród całej populacji metodą wyciągania kartek z puszki. Do zasad sprawnego działania jeszcze powrócimy. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiów i losujemy spośród nich proporcjonalną ilość studentów dla każdej grupy... a także zewnętrznie wyróżniają się tymi samymi cechami. Zasadą wyróżniającą zespoły jest posiadanie określonej cechy. s. Schemat prostego wyboru losowego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bezzwrotnego. 10. różnice terytorialne. która przy zaawansowanych i poważnych badaniach okaże się bardzo pomocna.) lub cyfry podzielne przez trzy (np. Losowanie zwrotne zachodzi wówczas. imaginacyjna próba ma istotny wpływ na powodzenie naszych zamiarów. Tak można wybrać próbę reprezentatywną spośród uczniów danej szkoły do badań ich środowiska domowego. Znaczy to równocześnie. Inną wersją takiego losowania jest zespołowy wybór losowy. itd.nieznaną i poszukiwaną cechą a jakąś inną cechą. Mamy z nim do czynienia wówczas. Powtórne wyciągnięcie tego samego numeru lub nazwiska nie zmienia jego sytuacji . o zespołach grup. warstwy i losujemy oddzielnie reprezentację każdej warstwy. Naturalny podział warstwowy spotykamy w szkole. że są to listy populacji generalnej. 12. pozwalający wyróżnić w populacji generalnej odrębne grupy. Metoda ta może mieć zastosowanie np. Stosujemy go wówczas. gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy dokonać wyboru podziału populacji na zespoły i wśród zespołów przeprowadzić losowanie. Warstwowy wybór losowy. Nie można więc dokonywać takich operacji na powszechnym spisie mieszkańców danej miejscowości. . Załóżmy. Dzielimy wtedy całą zbiorowość na części. której średnią w zbiorowości generalnej znamy dokładnie" (Rogodziński 1966. W innych przypadkach zasadą podziału na warstwy jest określona cecha lub zespół cech. przy badaniu warunków dojazdów do szkoły młodzieży sporych regionów lub innych zjawisk wielkich środowisk wychowawczych. aby każda z nich była wewnętrznie możliwie najbardziej jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. 9. Nawet myślowa. 15. Warstwy trzeba dobrać tak. np. gdy z list imiennych losujemy co piąty przypadek (1. gdy interesują nas tylko rodzice posyłający dzieci na zajęcia pozalekcyjne. Jak pisze Profesor Kotarbiński . Dzielimy wówczas całość studentów na 3 lub 4 grupy.6. 11. stanowiących populację generalną. Załóżmy. że interesować nas będzie poziom wydatków na kulturę wśród nauczycieli szkół podstawowych jednego województwa. 3. Na podstawie prostego wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin województwa i badamy zespoły nauczycieli pracujące w wylosowanych gminach pod kątem interesującego nas zagadnienia.). staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". Zachowujemy wówczas absolutnie stałe prawdopodobieństwo wylosowania dla każdego nazwiska bądź cyfry. a więc zbiorowości posiadającej określone cechy. który z dużej liczby uczniów o złych postępach w nauce wybrałby celowo określoną próbę dla poznania przyczyn takiego stanu rzeczy. gdy po wylosowaniu poszczególnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem wrzucamy do puszki.. Dzielimy zbiorowość generalną na zespoły.

układy stosunków społecznych oraz kierunki przeobrażeń i przebiegu procesów. Pomijam już fakt. tak pod względem ich sprawności werbalnej. Jeśli w rozmowach wyłaniać się będą pewne ważne zagadnienia dodatkowe. Chodzi tu o ich logiczną sprawność. Może się też okazać. że pewne zależności lub cechy są nieznaczące dla badanego generalnego problemu. Czwarta sprawa związana z poprzednią. Pierwsza to szukanie odpowiedzi. Niedopuszczalne jest bowiem używanie wszelkich pojęć dwuznacznych lub w swojej treści drażliwych. Trzeba więc strzec przed pokusą pozostawienia w kwestionariuszu pytań. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniają ilość i zakres problemów lecz do pewnego stopnia również schemat badań i punkty „głównego ataku". np. używając wyrażeń militarnych. które mogą być przebadane. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wypadku posługiwania się kwestionariuszami standaryzowanymi. Tu pilnie należy baczyć na trafność doboru odpowiedzi. Dla takich właśnie celów potrzebny jest kontakt z przedstawicielami naszego przeciętnego respondenta. Ponadto pozwalają one na usunięcie zagadnień zbędnych. Mogliśmy natomiast zdobyć dane świadczące o istnieniu zjawisk lub cech wcześniej w hipotezach nie uwzględnianych.Badania pilotażowe mają nam dać obraz badanego środowiska w głównych jego zarysach. a szczególnie ważne w razie stosowania skali werbalnej. zrozumiałe. by nie powodowały nieprzyjaznych reakcji respondenta. Brak jest znowu reguł określających liczebność tego etapu badań. planem obserwacji objęliśmy wszystkie cechy typowe dla badanej zbiorowości lub środowiska. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy stanowią zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny z punktu widzenia przydatności do zbudowania teorii. Nawet w przypadku celowego pobudzenia ujemnych reakcji należy umieszczać takie kwestie na końcu. Wybieram celowo informatorów. Na koniec badania pilotażowe stanowią podstawę do weryfikacji i opracowania optymalnych narzędzi badawczych. Na tej drodze uzyskaliśmy potwierdzenie lub obalenie założonego wcześniej istnienia określonych zależności między zjawiskami. . jak też poprawności logicznej. dotyczy języka. że w późniejszych etapach badań takie pytania są kłopotliwe i nieistotne. ale o których mniemamy. Mogą posłużyć do charakterystyki terenu przy opracowywaniu całości oraz jako wskazówki do ulepszania narzędzi badawczych. Większe znaczenie mają badania pilotażowe dla problemów i hipotez badawczych. Można powiedzieć. Pierwszą cechą każdego narzędzia badawczego jest jego funkcjonalność. że nie zaszkodzą. których przydatność okazała się wątpliwa. dla ankieterów. Szczególnej uwagi w badaniach pilotażowych wymagają pytania z kafeterią oraz skale. jakie w badanej zbiorowości zachodzą. dzielnicowych. ponieważ jest to przyczyną sporych trudności w trakcie kodyfikacji i powoduje niepotrzebne zwiększanie objętości kwestionariusza. co z kolei nie przysparza mu wartości. Ratują nas równocześnie przed poważnymi kłopotami przy późniejszym opracowywaniu badań i poszukiwaniu związków i zależności. to sprawdzenie właściwej budowy pytań lub rang skali. radnych. rozłączne i wyczerpujące. Wyjątek stanowią pytania kontrolne. powinny one znaleźć tam swój wyraz. Przy budowaniu skal sprawą niezmiernie ważną jest ich wyczerpujący charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum między poszczególnymi stopniami. a więc przywódców formalnych i nieformalnych. od których oczekiwać możemy szerokiej wiedzy o badanej zbiorowości. która wymaga wyjaśnienia w badaniach pilotażowych. Zadanie drugie. Trzecia sprawa. skalą. a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktów społecznych przyczynia się do podniesienia ich skuteczności. czy w pełni oddają intencje respondentów. jakie spełnić mają badania pilotażowe to kontrola narzędzi badawczych i całości warsztatu badawczego. czy naszym kwestionariuszem. bardziej szczegółowa. których orientację oceniamy jako średnią lub niższą od średniej. na ich rozłączność i na to. opiekunów społecznych. lecz czyni długim i rozwlekłym. Powinny ukazać nam strukturę społeczną zbiorowości. od stopnia złożoności problemu badawczego i własnego uznania prowadzącego badania. którzy prowadzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodzicielskich. Wybieramy też celowo ludzi. a z racji swego istnienia wymagają opracowania badawczego. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywności nie będą posiadać rangi dokumentów badawczych. które powinny być jednak tak sformułowane. a mianowicie. Zależy to oczywiście od wielkości naszej próby reprezentatywnej. że w badaniach środowiskowych będą one obejmowały od kilku do kilkudziesięciu przypadków. Inna sprawa. Liczba kilkudziesięciu przypadków przewidywana jest dla badań na licznej próbie i niejednorodnym terytorium. Słuszność takiej opinii oczywista jest np. Pytania nie powinny dwa razy poruszać tego samego zagadnienia. jakim się posługujemy. które okazały się konieczne dla uzyskania pełnej wiedzy o badanych faktach. aby inspirowały do wyczerpującej odpowiedzi na postawione zagadnienie. ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej pracy i zajęcia. Chodzi tu o kilka spraw. dotyczy właśnie unikania pytań drażliwych lub takiego ich formułowania. a równocześnie na wprowadzenie pytań. Staramy się zatem pozostawić w kwestionariuszu pytania celowe. W każdym wypadku powinno się dążyć do objęcia nimi wszystkich grup i zjawisk. czy są rozłączne i wyczerpujące.

ale i każdego przypadku. Te zaś jak wiadomo są często podstawą do interwencji pedagogicznych i działań wychowawczych. I ta zasada reguluje myślenie i określony fragment rzeczywistości. Późniejsze badania dowiodły trafność spostrzeżenia. który ten proces lub zjawisko tworzą. Zarówno taka preporacja zbioru jak i uniwersalność uogólnienia są umowne i poznawczo jałowe. Problem zatem sprowadza się do takiego uprawiania rozumowania indukcyjnego. że każdemu przypadkowi towarzyszył silny konflikt z jednym z nauczycieli na tle niepowodzeń w nauce. bądź zachodzenia przemian w wyniku działania bodźców. że jakiemuś zjawisku A w dowolnej liczbie postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska. która jest zawodna. które odbiega swym zasięgiem i rozmachem od badań spektakularnych populacji idących w tysiące przypadków. które wypracowała tzw. Inne okoliczności. ale twórcza i inspirująca. niepewna. które spod uogólnienia się wyłamują. Równie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji kanonu jedynej różnicy. Chyba że stworzymy sztuczne zbiory. Kanon jedynej zgodności jest zasadą porządkującą rzeczywistość i rozumowanie. Szczególna uwaga przysługuje w badaniach pedagogicznych wnioskowaniu indukcyjnemu. Cała istota poznania empirycznego polega na tłumaczeniu uogólniającym. w różnym wieku. z różnych rodzin. winy czy lęku. która w różnej postaci w tym podręczniku jest obecna. w których identyfikacja i selekcja przesłanek stanowi o zawodności lub niezawodności wniosków. że poddaje każdy badany przypadek szczegółowej jakby wizji pod względem jego cech podobieństwa. Ja pragnę przedstawić te. Szczegółowa analiza dowiodła. Zależy to od zbioru znanych nam przypadków. formalnie niezawodne dają w podstawieniach skutki czasami zabawne. Różne wiodą do tego sposoby. Równocześnie konieczne jest uświadomienie sobie pewnej odrębności nauk pedagogicznych. Kanon jedynej różnicy dopuszcza następujący przebieg zdarzeń. Oto możemy wychowanków wybranego domu dziecka za zamknięty zbiór i uogólnienie budowane na indukcji wyczerpującej przyjmować za uogólnienie generalne tego właśnie zbioru. a reguły postępowania badawczego zawierają w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego. Pomijam zaś indukcję statystyczną. Jest to więc badanie. Idealnym przypadkiem takiego uogólnienia jest sytuacja gdy powstaje ono w oparciu o wyliczenie pełnej listy przypadków danego rodzaju. które uogólnienie potwierdzają lub zbioru wyjątków. a które popularnie nazywa się kanonami Milla. Wydaje się rzeczą absolutnie konieczną aby dla sprawnego kierowania poznaniem empirycznym poznać podstawowe reguły wnioskowania indukcyjnego. czy zjawisk. I odwrotnie dużo wyjątków i niewielka ilość przypadków budujących uogólnienie indukcyjne świadczą o marnej wartości indukcji. że na podstawie pojedynczych faktów domyślamy się istnienia ogólnej prawidłowości.7. aby maksymalnie wyeliminować zawodność i stworzyć podstawy do budowania uogólnień wykraczających poza obszar przebadanych przypadków. które by równie jak zjawisko B stale towarzyszyło zjawisku A. których materia jest szczególna i nie zawsze sposobna do każdego rodzaju wnioskowania. Znany był eksperyment wychowawczy w jednym z domów wychowawczych. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasadę uogólniania wyrażającej się tym. Uogólnienie indukcyjne zyskuje tym większe prawdopodobieństwo im większa jest liczba przypadków przez które to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć. ale za to badanie pozwalające na wszechstronne poznanie przyczyn. środowisk. w którym nagminne były wypadki ucieczki wychowanków.to taka która ma więcej przypadków potwierdzających ją i mało wyjątków. choć powtarzały się różnicowały przypadki. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekroć pojawi się zjawisko A pojawi się też zjawisko B i ilekroć nie ma . różne były przyczyny umieszczenia ich w zakładzie. Tu rysuje się natychmiast pierwsza zasada dotycząca rozumowania indukcyjnego. Mamy wówczas do czynienia z indukcją wyczerpującą albo uzasadnieniem zupełnym.11. Przypadki takie są rzadkością w zjawiskach społecznych. który w odczuciach wychowanków był konfliktem nierozwiązanym i w ucieczce szukali uwolnienia od gnębiącego ich poczucia zagrożenia. Jest to bowiem problem szczególnie doniosły w badaniach. Indukcja może być „lepsza" lub „gorsza". Tak więc uciekinierzy byli z bliska i z daleka. W pedagogice trudno oczekiwać owocnych skutków przez stosowanie schematów sylogistycznych a nawet schematów wnioskowania dedukcyjnego. Indukcja eliminacyjna dlatego zasługuje na uwagę pedagoga. Oznacza on. Istotnie przyczyna leżała głównie w ostrym konflikcie z nauczycielem jednego z przedmiotów. Pewne niezawodne schematy wnioskowania. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Parę uwag na zakończenie tego rozdziału i tego podręcznika poświęcić pragnę wnioskowaniu naukowemu. których skończoność jest umowna. przebiegu i skutków nie tylko procesu. choćby w doborze próby badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania badań. Indukcja „lepsza" . Praktycznie w badaniach społecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcją niewyczerpującą. indukcja eliminacyjna.

Warto tu wyjaśnić. ilość lub natężenie jednego elementu w wyniku czego zmienia się inny element układu w stosownych proporcjach pod względem ilości. Dla pogłębionych studiów przydatne będą: Józef Niźnik . Nagel Struktura nauki. że między tymi zmiennymi zachodzi związek przyczynowy. 3. Wszystkie inne okoliczności były takie same. PWN. prowadzący badania pedagodzy i kierownictwo szkoły powodowali zmianę pracy matek z wielozmianowej na jednozmianową. Wrocław 1961. że wydajność pracy wzrastała wraz ze zmianą wynagrodzenia oraz ze wzrastała również wraz ze wzrostem kwalifikacji członków brygady. Dla utwierdzenia się w domniemaniu. Lutyńskiego. Otóż zaobserwowano.Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii. Kwartalnik Pedagogiczny 1973. . Piotr Sztompka . PWN. Warszawa 1979. t. Znane są eksperymenty w organizowaniu środowiska wychowawczego przez szkoły. 14. logiki formalnej i metodologii nauk. Trzecią regułą myślenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian towarzyszących.Wstęp do metod i technik badań społecznych. Badający uznali więc. Katowice 1976. wielkości lub natężenia. Warszawa 1977. że dzieci matek pracujących na różne zmiany nie mają porażek dydaktycznych. Trudności dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zanikały.zjawiska A nie ma też zjawiska B choć wszystkie inne elementy zdarzenia są takie same. że niepowodzenia dydaktyczne dotykają i dzieci matek niepracujących. Warszawa 1973.Teoria i wyjaśnienia. Przy zachowaniu pełnej ostrożności jaka winna cechować się we wszelkim wnioskowaniu uogólniającym. Prowadzono badania nad wydajnością pracy i w podobnych na ile to możliwe zakładach i brygadach pracowniczych stosowano różne czynniki zmierzające do podniesienia wydajności pracy. Kotarbińskiego Elementy teorii poznania. a także jest tak. Warszawa 1970. J. Gostkowskiego i J. Literatura zalecana Dla pogłębienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnień polecam fragmenty książki E. że wielozmianową praca matki ma ujemny wpływ na naukę dzieci. Warszawa 1974. 6. Miało tu miejsce działanie i rozumowanie wedle kanonu zmian towarzyszących. Jest pożądane aby zasady te pedagog znał i stosował świadomie zarówno w praktyce życiowej jak również w działaniach empirycznych. Karl Popper Logika odkrycia naukowego. Wreszcie z licznych podręczników logiki w celu zapoznania się z zasadami indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczną pracę T. kącik nauki w domu wraz ze stałymi godzinami odrabiania lekcji. 13. zjawisku lub procesie wśród wielu okoliczności celowo zmieniamy wielkość. W pewnych badaniach środowiska wychowawczego wielkiego miasta zaobserwowano taką prawidłowość: zawsze ilekroć pracująca matka zaczynała pracę wielozmianową pojawiały się trudności dydaktyczne u dzieci. Z. Sztumski . Reguła powyższa ma zastosowanie w sytuacjach gdy w badanym zdarzeniu. która dotkliwie odczuwała zaniedbania dydaktyczne uczniów a niewiele zmienić już mogła w zakresie wewnętrznych usprawnień. Nieoczekiwanie nastąpiła istotna poprawa wyników nauczania w tej grupie uczniów. To wszelako nie zmienia związku tych dwu zmiennych: pogorszenie się wyników w nauce i rozpoczęcie przez matkę pracy wielozmianowej. Ponownie muszę odesłać czytelnika do cytowanej już serii: Analizy i próby technik badawczych w socjologii pod red. Krystyna Zamiara . kanony indukcji eliminacyjnej są podstawą twórczego i innowacyjnego myślenia i działania w naukach społecznych.Przedmiot poznania w naukach społecznych. Często prowadzimy rozumowanie lub działamy bezwiednie wedle kanonów indukcji eliminacyjnej. włożyła ogromny wysiłek w zorganizowanie każdemu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. Wrocław 1966-1975. W jednym z opisanych eksperymentów szkoła. którzy zostali poddani działaniu owego eksperymentu. nr 18. Na tle niezmienionych warunków środowiska wprowadzono zmianę jakościową jednego elementu układu (warunki nauki domowej) w wyniku czego nastąpiła zmiana innego elementu układu (wyniki w nauce). Jerzy Brzeziński Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice. Jedyna różnica jaka pojawiała się w warunkach życia tych dzieci to zmiana pracy matki. rozdziały 2. Dwa mniej ważne kanony pominiemy w tym miejscu. 1-5.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful