Tadeusz Pilch „Zasady badań pedagogicznych”, wyd. Żak, Warszawa 1995 Spis treści Rozdział 1.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym . . . . . .3 1.1. Pojęcie nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 l .2. Cechy i zasady poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 l .3. Owoce poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3.1. Cele badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 l .3.2. Prawa nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.3. Prawidłowości nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.4. Teoria naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 l .4. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4. l. Wyjaśnienia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.2. Wyjaśnienia funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.3. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . 9 l .4.4. Wyjaśnienia logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Rozdział 2. Terminy i pojęcia badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . 10 2.1. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel, organizację, przedmiot i procedurę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.2. Problemy i hipotezy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2. l. Formułowanie problemów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2.2. Formułowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.3. Pojęcie modelu w badaniach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.4. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . 15 2.4. l. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4.2. Wskaźniki i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.5. Klasyfikacja jako narzędzie poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Rozdział 3. Metody badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 3. l. Metody - techniki - narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.2. Eksperyment pedagogiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3.3. Monografia pedagogiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 3.4. Metoda indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 3.5. Metoda sondażu diagnostycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Rozdział 4. O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych - opracowała Teresa Bauman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 4. l. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.2. Przedmiot i cel badań jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych . . . . . . . 27 4.4. Dobór badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5. Cechy charakterystyczne badania jakościowego . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.1. Relacja badacz — badany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5.2. Język w badaniach jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.3. Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.5.4. Wyobraźnia i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.6. Proces badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.7. Badania jakościowe w pedagogice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.8. Rodzaje metod jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 4.8.1. Otwarty wywiad pogłębiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 4.8.2. Metoda biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.3. Jakościowa analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 4.8.3.1. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.4. Obserwacja uczestnicząca czyli badanie przez wspólne doświadczenie…………………………………………………………33 4.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 5. Techniki badań pedagogicznych ... . . . . . . . . . . . . . . . .76

5.1. Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 5.1.1. Narzędzia obserwacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 5.2. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.2.1. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . . . . . . . . . . .83 5.2.2. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych . . . .85 5.3. Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 5.4. Badanie dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.5. Analiza treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 5.6. Techniki projekcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92 Rozdział 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . 94 6. l. Pomiar środowiska wychowawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Pojęcie i skale pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6.2. l. Skala nominalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 6.2.2. Skala porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.3. Skala interwałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.4. Skala ilorazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6.3. Techniki socjometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.4. Testy pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4. l. Istota i właściwości testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4.2. Klasyfikacja testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4.3. Zasady stosowania testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział 7. Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych - opracował Andrzej Radźko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 7.1. Sztuka konstruowania próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.3. Korelacje, rozkłady i oszacowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Rozdział 9. Organizacja i etapy badań naukowych . . . . . . . . . . . . 171 9. l. Schemat organizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 9.2. Faza koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 9.2. l. Wybór tematu, przedmiotu i celu badań . . . . . . . . . . . . . . . . 172 9.2.2. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.2.3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 9.2.4. Wybór terenu badań i dobór próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 9.2.5. Typologia zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 9.2.6. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi . . . . . . 182 9.2.7. Typologia wskaźników do zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.2.8. Metody techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.2.9. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć . . . . . . . . . . . . . . 188 9.2.10. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9.2.11. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań . . . . 190 9.2.12. Harmonogram badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.2.13. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.3. Faza badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3. l. Przeprowadzenie badań właściwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3.2. Uporządkowanie materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.4. Weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uogólnienie wyników . . . . . . . 198 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rozdział 10. Zasady opracowania materiałów badawczych . . . . .203 10.1. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych . . . . . . . .203 10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne . . . . . .210 10.4. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań . . . . . . . . . . . . .216 10.5. Analiza jakościowa, klasyfikacja zagadnień i zależności . . . . . . .218 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Rozdział 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego . . . . . . . . . .221 11.2. Znaczenie konstrukcji i języka narzędzi badawczych d/a rzetelności wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 11.3. Czynniki zniekształcające wartość poznawczą materiałów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11.4. Badania całościowe i badania reprezentacyjne . . . . . . . . . . . . . . .228 11.5. Zasady doboru próby reprezentacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.6. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 ROZDZIAŁ I Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

W osiągnięciach naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Fr. Bacon 1.1. Pojęcie nauki Bardzo różne treści i desygnaty mieszczą się w pojęciu nauka. Owe treści zmieniają się w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucając jednak najbardziej jaskrawe zniekształcenia tego pojęcia musimy się zgodzić na jego wieloznaczność, przyjąć i zaakceptować jego okazjonalne znaczenie czyli występowanie pojęcia nauka tylko w stosowanym kontekście. Termin nauka przybiera więc sens dydaktyczny - kiedy oznacza czynności nauczania lub uczenia się. W tym znaczeniu mówimy o nauce szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym. Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wówczas pod tym pojęciem kryje się dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoły wyższej lub instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnictwa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysłu, historia, budownictwo lądowe, cybernetyka - to przykłady z niesłychanie bogatej listy dyscyplin naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych całego świata. Obok tych potocznych znaczeń pojęcia nauki pojawia się, ono także w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojęcie nauki w znaczeniu treściowym. Przez naukę rozumiemy wówczas kompletny system uzasadnionych twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości (przyrodniczej, społecznej, technicznej), o sposobach jej poznawania i użytecznego przekształcania. Mówiąc prościej jest to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach między nimi, genezie i rządzących nim i prawidłowościach. W takim znaczeniu możemy rozumieć np. pedagogikę, psychologię, geologię, chemię, astronomię. Kolejny przykład teoretycznego znaczenia pojęcia nauki spotykamy wówczas gdy używamy go w sensie historycznosocjologicznym. Jest to wówczas dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się wyspecjalizowanej działalności poznawczej, uprawianej przez uczonych, jako odrębną grupę społeczną, wytwory tej działalności w postaci systemów wiedzy o rzeczywistości regulujących ludzkie działanie i wytwarzanie, narzędzia i środki tej działalności tzn. aparaturę, warsztaty badawcze, źródła, czasopisma, instytucje społeczne powołane do uprawiania nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wyników poznania i wdrażania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens pojęcia nauka. Zawiera zarówno elementy ludzkiej aktywności, swoistą formę świadomości społecznej oraz zespół instytucji funkcjonujących w określonych warunkach historycznych ( por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966). Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojęcia nauki, kiedy używamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wówczas ogół czynności składających się na działalność badawczą prowadzącą do tworzenia i rozwijania nauki w sensie treściowym zgodnie z metodami mającymi zapewnić obiektywne, zasadne i uporządkowane poznanie danej dziedziny rzeczywistości. To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczególnie bliskie i użyteczne. Łatwo jednak zauważyć, że powyższe definicje operują zakresem treści i desygnatów nie wykluczających się lecz najczęściej wobec siebie

komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka zawierają w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego. Dlatego najważniejszym zabiegiem dla takiego rozumienia nauki jest określenie reguł, zasad wedle jakich taki proces przebiega a treść zostaje utrwalona. 1.2. Cechy i zasady poznania naukowego W procesie poznania naukowego można wyróżnić dwa zespoły faktów. Jeden zespół to zabiegi instrumentalne, drugi zaś to dyspozycje psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska muszą być regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty były rzetelne i adekwatne. W tym celu zostały sformułowane ogólne cechy i zasady poznania naukowego na tyle ogólne aby mogły być uznane za niezawodne dla różnych obszarów ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, humanistycznej czy technicznej. Składają się na nie:2 a) postępowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny dobór, układ i metodologiczną poprawność czynności i zabiegów gromadzenia wiedzy. b) język pozwalający na ścisłe i jednoznaczne formułowanie słowne wyników poznania, zapewniający ich powszechne rozumienie, pozytywną lub negatywną sprawdzalność oraz możliwość porównania z istniejącymi teoriami na dany temat. c) twierdzenia mogą tylko wówczas być uznane za naukowe jeśli mają dostateczne uzasadnienie, pozwalające je przyjąć jako pewne lub odznaczają się wysokim stopniem prawdopodobieństwa. d) wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania danej nauki i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system twierdzeń naukowych. e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa ustawicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń naukowych. f) twórczy charakter rezultatów poznania oraz możliwość ich praktycznego wdrażania ( por. Stanisław Kamiński Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961). Rezultatem takiej postawy i takich zabiegów są przede wszystkim prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbędne rzeczy na innym miejscu. Tu natomiast chcę uzupełnić powyższy model teoretyczny poznania naukowego zespołem dyrektyw praktycznych o aforystycznej postaci, które spotyka się w podręcznikach metodologicznych różnych autorów. Badania i badacza winny znamionować następujące cechy: a) intelektualna dociekliwość i sztuka wyszukiwania owocnych tematów. Beveridge nazywa to „węchem" problemowym. E.B. Wilson dodaje, że sławę o nauce zyskuje się nie dzięki zręczności w rozwiązywaniu zagadnień lecz umiejętności ich wybierania. Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada iż w osiągnięciach artystycznych i naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Historia wynalazków i od kryć naukowych wielokrotnie potwierdziła te prawdy. Przypomnijmy choćby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawitacji czy wreszcie anegdotyczną historię prawa Archimedesa. b) śmiałość i inwencyjność myślenia. Regułę tę najdobitniej wyraził i dowiódł własnym przykładem Albert Einstein „nie dokonuje wielkich odkryć - kto nie bada niemożliwości" - rzekł ów uczony i stworzył swą teorię względności na swe czasy niemożliwą. W humanistyce również jesteśmy uwikłani i ograniczeni tysiącami schematów i rzekomych ostatecznych rozstrzygnięć. Nic bardziej szkodliwego niż w nie wierzyć. Dlatego tak ważna jest następna cecha. c) krytycyzm i ostrożność. Ojciec nowoczesnej metodologii Kartezjusz taką zostawił przestrogę: nie należy przyjmować żadnych sądów prócz tych, których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna, że nie można w nie wątpić. Jest to na tyle ważne zasada, że pojawia się u różnych badaczy w różnych postaciach. M. Bunge powiada, że w nauce wątpienie jest twórcze a nie paraliżujące. A jeszcze inny uczony R. Morton uważa iż „nauka czyni ze sceptycyzmu cnotę". d) systematyczność, ścisłość i precyzja - to cechy, którym szczególnie dużo uwagi poświęcił Tadeusz Kotarbiński. Większości reguł dobrej roboty towarzyszą powyższe zalecenia bądź to w charakterze idei przewodnich bądź w charakterze idei wspomagających. „Jasność myśli i oszczędność słów" - to atrybut sformułowań naukowych w opinii T. Kotarbińskiego. e) wszechstronność i bezstronność odnoszą się do wszechstronnego analizowania przedmiotu badań i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków. Badaczowi nie wolno dyskwalifikować w procesie badawczym ani metody, ani przesłanki, ani wyniku tylko z tego powodu, że nie jest zgodna z regułami metodologicznymi określonej szkoły lub przeczy uznanym prawom lub podważa uznane zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali intuicjonizm jako nienaukową doktrynę epistemologiczną. Spotyka ich zresztą pełna wzajemność ze strony fenomenologów. Do naukowych anegdot należy słynne powiedzenie Hegla - „jeśli przyroda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". f) rozległa wiedza o przedmiocie badań - to postulat paradoksalny. Żąda bowiem od nas abyśmy znali to co chcemy poznać. Al e to tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń treściowych. E.B. Wilson może z przesadą powiada, że sześć godzin spędzonych w bibliotece może oszczędzić sześciu miesięcy pracy w laboratorium. Zabieg czytania i poznania uprzednich dokonań ratuje nas często przed wyważaniem otwartych drzwi - czyli spełnia bardzo ważny postulat prakseologiczny. Pozwala także spełnić inną ważną

Odmienną postacią praw naukowych przeciwstawną prawom empirycznym są tzw. sił i kłopotów czekających nas w rzeczywistym procesie badawczym. prawa formalne. l. że pozycja nauk humanistycznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest wyraźnie upośledzona. 1. Postawmy więc najpierw pytanie o cele poznania naukowego. Są to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistości. o maksymalnej zawartości informacji (J. Czy w badaniach powinniśmy szukać odpowiedzi na pytanie .1. Pierwsze z nich zwą się prawami ogólnymi i oznaczają stały bezwyjątkowy związek pewnych zjawisk. jak jest" czy „dlaczego tak jest". W humanistyce trudno znaleźć przykłady takich praw. czyli zdaniach ogólnych. Z drugiej strony ograniczenie się do badania opinii dzieci. Nie ma takiej konieczności. Należy w tym miejscu rzec bez ogródek. pedagogice. Jest to zdanie orzekające jakąś . innymi narzędziami poznawane. prawo ciążenia i inne prawa nauk przyrodniczych. do którego odnosi się prawo musi być względnie izolowany. b) ilość czynników znana i określona. Mają o n e po s t a ć z d a ń a na l i t yc z n yc h . Bardzo trudno o prawa uniwersalne. Weźmy pod uwagę tak prosty przykład. Polega to na towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk. Badanie faktów nakłada na nas konieczność ich oceny. W treści tego pozornego paradoksu zawiera się zalecenie myślowego wykonania zamierzonego zadania dla poznania środków. Niekiedy na użytek społecznych mówi się o prawach historycznych. fakty przysługiwania pewnych cech bądź fakty zachodzenia określonych relacji z określoną częstotliwością. 1972). budowane są na przesłankach mających charakter zdań spostrzeżeniowych czyli na doświadczeniu. Jedną z podstawowych funkcji praw naukowych jest możliwość przegania kształtu przyszłości w dowolnym punkcie czasowym.3. Jakże inną bowiem ocenę sformułuje dziecko wiejskie będące po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta.3. jak kolonie letnie dla dzieci. Cele badań naukowych Pierwsza wątpliwość jaka rodzi się w teoretycznych rozważaniach o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczególnie w pedagogice . interpretacji. Opis świata nie jest przecież tożsamy z jego wyjaśnieniem. procesu dydaktycznego. tautologii logicznych uzasadnionych nie d r o g ą d o ś w i a d c z e n i a l e c z w d r o d z e samego r o z u m o w a n i a l u b immanentnej st rukt ur y. Temu sprzyja lektura. takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy a są nimi prawa nauki i prawidłowości.wątpliwość. 1. To główne schematy podstaw badawczych i reguły naukowego postępowania. Owoce poznania naukowego Pełna i prawdziwa odpowiedź na pytanie o efekty poznania naukowego nie jest łatwa. Poznanie bowiem spełnia zarówno pewne funkcje indywidualno-psychologiczne jak i określoną rolę społeczną. Pojawia się także inne pytanie . organizacji dnia.bo to jest warunkiem oryginalności bez której nie ma postępu ani w nauce ani w sztuce. Poznawanie sądów o faktach zasłania ich naturę oraz rządzące nimi prawidłowości. Oba rodzaje praw mają charakter praw empirycznych. Nie chcę rozstrzygać tych wątpliwości. Przykładem takiego prawa są prawa dynamiki.3.to pytanie czy powinniśmy badać fakty czy sądy o faktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartości teorii. Nie istnieją w naukach społecznych (socjologii. Badacz musi posiadać margines swobody i samodzielności . maksymalnie ogólnej. spadania liścia z drzewa. Nie wyczerpują całej wiedzy o sztuce badań naukowych. przecież subiektywnej. maksymalnie pewnej. c) cechy układu i jego elementów znane. twórcy tego terminu). Spójrzmy jednak jak różnie funkcjonować będzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia astronomicznego.2. Postacią takiego prawa jest takie np. Poznanie stawki żywieniowej. Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej. reakcji chemicznej. ich ocen i sądów może być całkowicie mylące. historii) VU formalne. To co wyżej zebrałem niech raczej pełni rolę pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy niż gorsetu krępującego ruchy i usztywniającego postawę. 1. Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane także niekiedy sprawozdawczymi) i stwierdzają istnienie prawidłowości. Prawa nauki Prawa n a u k i są to n a l e ż y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e sprawdzone twierdzenia n a u k i m a j ą c e postać zdań ogóln y c h l u b w p r z y b l i ż e n i u o g ó l n yc h .regułę dobrej roboty sformułowaną przez T. które w ubiegłym roku bawiło z rodzicami nad morzem Czarnym. maksymalnie prostej. których zasięg czasoprzestrzenny jest ograniczony „kondycjonalnie". Częściej jeszcze i może słuszniej jest przyjąć za logikami (Popper. Ajdukiewicz i innymi) na użytek wiedzy społecznej termin: generalizacja historyczna. wykształcenia wychowawców i innych elementów materialnych niekoniecznie da nam obraz wartości wychowawczej pobytu dziecka na obozie. Pragnąłem wskazać tylko na ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze. Muszą być jednak spełnione następujące warunki: a) układ. Kotarbińskiego w następującym paradoksie: „cokolwiek czynisz . lub li A jest większe od B to B jest mniejsze od A". zdanie: je ciało jest rozciągłe" (przykład Kanta. Such. tzn.staraj się nie czynić tego po raz pierwszy".

Od prawa wymaga się aby pozwalało wnioskować „na podst awi e p r z yp a d k ó w z n a n yc h o p r z y p a d k a c h n i e z n a n yc h " oraz aby pozwalało wnioskować „z prz ypadkó w przeszłych o przypadkach przyszł ych ".prawidłowość zbudowane na zasadzie wyczerpującego wyliczenia zamkniętej (choć nie zawsze) klasy przypadków. Wśród zjawisk społecznych przykładem takiego typu prawidłowości mogłyby być środowiskowe uwarunkowania socjalizacji. z których zaistnieniem jego wystąpienia jest prawidłowo związane.4. Obok praw nauki i prawidłowości naukowych trzecim owocem procesu poznania jest sama nauka. zwane inaczej prawidłowością współistnienia. Spośród licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy tu tylko konieczne warunki jej naukowości. W rodzinie alkoholicznej występuje ubóstwo.3. Są narzędziem poznania a nie kryterium prawdy. zanieczyszczenie rzeki powoduje jej biologiczne obumieranie. założeniem o przyczynowym charakterze zdarzeń. procesów i rozwoju. Lublin 1970. 179).3. Zatem teoria naukowa musi być: a) uporządkowana . Np. nadmierna podaż towaru powoduje obniżkę cen.jest poglądem mówiącym o możliwości przewidywania i odtwarzania biegu zdarzeń na podstawie warunków w jakich one zachodzą. niepowodzenia dydaktyczne. s. b) determinizm teoriopoznawczy .zakładają. Ich rola sprowadza się do uznania na ich podstawie określonej prawidłowości. Pomijając niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty ogólnego i generalizacji historycznej oraz różnic między nimi – chcę tylko uświadomić czytelnikowi ich użytkowe znaczenie. Jeśli zachowane zostaną określone reguły logicznego rozumowania wnioskowanie takie powinno być niezawodne. Teoria naukowa Suma praw naukowych. c) prawidłowości funkcjonalne istnieją wówczas gdy określonym zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska związanego z nim organicznie lub czasowoprzestrzennie. Prawidłowość nauki Prawidłowością naz yw am y obiektywne. Łatwiej też w połączeniu z treścią terminu determinizm zrozumieć klasyfikację rodzajów prawidłowości naukowych. obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny. że proporcjonalnie większa liczba dzieci dostaje się do szkół wyższego szczebla. przypadki potwierdzające lub korygujące czasoprzestrzenny zasięg prawdziwości twierdzenia.3. Cechuje je otwartość ontologiczna i otwartość epistemologiczna czyli w każdym akcie poznania mogą pojawić się zdarzenia. 1. matrycowe powielanie losów pokoleniowych (R.jest tezą dotyczącą ustroju samej rzeczywistości. wyższe kwalifikacje nauczycieli danej szkoły powodują. Prawidłowości jako element teorii poznania są ściśle spokrewnione z filozoficznymi tezami determinizmu. mówimy o „środowiskowej determinacji niedostosowania społecznego". tzw. b) prawidłowości strukturalne. Jedno z potocznych określeń determinizmu utożsamia go z twierdzeniem iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom. Inaczej ma się w przypadku generalizacji historycznej. Tak przedstawia się drugi zespół efektów poznania naukowego. Ze względu na rodzaj związków wyróżniamy następujące rodzaje prawidłowości: a) prawidłowości przyczynowe . która może lecz nie musi wystąpić. 1. c) determinizm metodologiczny -jest regułą racjonalnego naukowego myślenia nakazującą rozpatrywać badane zjawisko we wszystkich jego zależnościach i szukać dla jego wyjaśnienia takiego zespołu warunków. Rozwijając takie rozumowanie determinizmu wyróżnia się 3 jego wersje: a) determinizm ontologiczny . stale powtarz aj ąc e się z w i ą z k i l u b relacje cech i zdarz eń z achodz ąc yc h w rzecz ywi st oś ci .Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. polegają na tym.błędne wnioskowanie o przyczynie i skutku wyprowadzone ze zwykłego następstwa w czasie. że dwa zdarzenia lub więcej zdarzeń stale występują łącznie tworząc określone jednolite struktury. Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadziło w historii ludzkich działań do dramatycznych nieporozumień. a więc wskutek tego) . Np. Dlatego też dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne będzie krótkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim są prawidłowości nauki. hipotez ogólnych. Każdy doświadczony pedagog wie jak krucha jest wartość owej generalizacji i w każdej chwili mogą pojawić się przypadki podważające jej uniwersalność i zmieniające wartość poznawczą twierdzenia. Świadectwem jest chociażby maksyma „post hoc ergo propter hoc" (po tym. Leing) i inne. Omijając filozoficzne spory toczone wokół treści i znaczeń tego pojęcia należy z naciskiem podkreślić doniosłe znaczenie instruktywne i instrumentalne założeń determinizmu teoriopoznawczego i metodologicznego. że po każdym zdarzeniu wcześniejszym (przyczynie) stale i koniecznie następuje zdarzenie późniejsze (skutek). Szukając bardziej obrazowego określenia teorii naukowej można nazwać ni ą system zdań powiązanych ze sobą logicznie i rzeczowo oraz spełniających pewne kryteria pragmatyczne (Stanisław Kamiński . prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie. zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp.

J est r o d z a j e m r o z u m o w a n i a p o l e g a j ą c y m na w yp r o w a d z e n i u u z n a n e g o z góry z d a n i a z i n n y c h z dań j u ż u z n an ych w skończonej liczbie kroków. przekształcenia może dzielić duża różnica czasu. zjawisko.4. e) celowe działanie instytucjonalne (np. Podobnie w temacie „unowocześnienie procesu dydaktycznego" . „Przeobrażenie funkcji i struktury rodziny" . Nade wszystko zaś rozdzielanie tych dwu zabiegów poznawczych w humanistyce jest szkodliwe. oraz tym większe im częściej między zdaniami . że w teorii poznania naukowego pojawia się sofizmatyczne poniekąd pytanie o cel poznania naukowego. czy jego wyjaśnienie. Teoria naukowa oprócz instrumentalno-metodologicznych funkcji pełni określone i ważne funkcje psychologiczne i kulturowe. pokierować tokiem jej spraw dla celów człowieka. a staramy się go tylko wytłumaczyć. w którym prowadzimy wyjaśnienie. Wśród wymienionych warunków naukowości występują zarówno dyrektywy logiczne jak również wymogi pragmatyczne. część jest prawdziwa na zasadzie „zgody powszechnej". w jakich dochodzi do przekształceń zjawiska. wyjaśnienie winno być ostatnim członem łańcucha przesłanek powiązanych ze sobą stosunkiem wynikania. jej pochodzenie. poszczególne zdarzenia. Odpowiednio więc zbudowany łańcuch zdań o różnym stopniu ogólności. Taki rodzaj wyjaśnienia spotykamy w pedagogice głównie w badaniach historycznych ale nie wyłącznie.jest chyba doskonałym przykładem tego typu wyjaśnienia. rozumieć.spotkamy się z wyjaśnieniem typu genetycznego. zasady rozwoju. b) utrwalony wzorzec kulturowy. 1.wnioskiem zachodzi stosunek wynikania logicznego. jakim podlega proces. W yj aś ni ani e jest procedurą rozum owania m a j ą c ą na c e l u u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na p y t a n i e d l a c z e g o z d a r z ył o si ę „A". które z góry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe). c) brak konkurencyjnych sposobów spędzenia czasu. Czy można sobie wyobrazić postawienie prawidłowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? Opis jako techniczny. historycznie. Jest to zjawisko. 1. Wyjaśnienia genetyczne Najpospolitszym rodzajem wyjaśnienia naukowego jest wyjaśnienie genetyczne. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje Wspomniałem już wcześniej. Jest to zresztą zdaniem Nietzschego błąd ludzkiego poznania bo rzeczywistość jest zmienna.b) niesprzeczna wewnętrznie (koherentna) c) obiektywna (dowiedziona empirycznie) d) intersubiektywnie komunikowalna (informatywna) e) weryfikowana (twórcza). ukazuje okoliczności. Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwiniętej .czyli racjonalizować cały obszar ludzkiej aktywności. zrozumieć rzeczywistość. okupanta) itp. Prawdopodobieństwo trafnego wyjaśnienia jest tym większe im więcej zdań (przesłanek. respektowanie reguł obowiązujących w danym języku.1. Jest to na ogół próba odpowiedzenia na pytanie „dlaczego zaszło zdarzenie A" lub „jak doszło do zdarzenia A". Wyjaśnienie genetyczne dotyczy więc na ogół procesów i zjawisk dość znacznie rozciągniętych w czasie. porządkujący zabieg w procesie badawczym pojawi się nam w końcowych partiach podręcznika. który może być poddany operacji wyjaśniania jest zdanie „społeczeństwo polskie w nadmiarze pije alkohol". któremu początek dają zdania spostrzeżeniowe a kończą prawa ogólne musi być poddany określonym manipulacjom metodologicznym aby pełnić określone utylitarne funkcje. Czy oto jego zdaniem jest opis świata. fazy procesu. Wyjaśnienie genetyczne daje obraz przemian. j a k a j e s t p r z y c z y n a „B". wyjaśnia rodzaj i nasilenie czynników powodujących zmiany w badanym przez nas obiekcie.4. przewidywać i działać . mówiąc krótko obejmować analizę całych epok historycznych. Wreszcie wyjaśnienie „powstania i zadań placówek wychowania pozaszkolnego" musi posiłkować się interpretacja genetyczna. upraszcza ją i utrwala jej obraz. zależności genetycznej lub celowościowej. itp. Warunkiem poprawnego wyjaśnienia (zwanego też tłumaczeniem) jest posługiwanie się prawdziwymi przesłankami. Nietzschego teoria naukowa porządkuje rzeczywistość. Obecnie natomiast pragnę scharakteryzować pojęcie i treść wyjaśnienia jako pewnego rodzaju sztuki poznawania i objaśniania rzeczywistości. Część jest prawdziwa statystycznie. Pozwala człowiekowi poznać świat. Podobnych przyczyn możemy wymienić wiele. instytucja w ciągu jakiegoś czasu. Może. idąca w lata i ich wielokrotności. co s p o w o d u j e „C". Główną rolą teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognostyczna. Pozwala weryfikować. Przykładem. inne są prawdziwe tylko hipotetycznie. budowę.przesłankami i zdaniem . Zdaniem F. praw statystycznych lub generalizacji historycznych. Możemy więc wymienić a) uwarunkowania historyczne. „jaka jest przyczyna stanu A". czy odpowiedź na pytanie „jak jest" czy raczej na pytanie „dlaczego tak jest"? Nazwałem tak postawione pytanie sofizmatycznym — bo zawiera ono w sobie nieostre rozumienie terminów. kroków wyjaśniających) ma postać praw ogólnych. Pozwala opanować rzeczywistość. d) napięcia i stresy społeczne. operuje logicznie nieścisłą konotacją nazw zbiorowych. chaotyczna i bogata i jest to jej przyrodzona natura.

internaty i inne). Pytaniem pomocniczym przy próbie interpretacji Ideologicznej jest „po co". zaburzeniami funkcji rodzinnych. W wyjaśnieniach funkcjonalnych dystans czasowy między zdarzeniami jest niewielki. nie pytamy „dlaczego". Jeden to śledzenie kształtu. faktów. choć logicznie błędna jest dość powszechną regułą rozumowania i wyjaśniania. nigdy nie występują równocześnie.2. „po co zaszło zdarzenie A".w czasie analizy jest zachowanie tożsamości badanego obiektu badań. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne Omówione wyżej typy wyjaśnień naukowych najpowszechniej spotyka się w empirycznych badaniach społecznych. Inny też jest rozmiar czasowy zachodzących zależności. Powstaje jednak wątpliwość czy cel jakiegoś działania nie jest tożsamy ze skutkiem tego działania? Jeśli tak jest istotnie w sensie ontologicznym . oraz co bardzo ważne . Znana reguła pragmatyczna „post hoc ergo propter hoc" (po tym. przedszkola. ze skutku .to sprawa pewnych procedur badawczych i zabiegów statystycznych.udowodnieniu. Wyjaśnienie funkcjonalne Poprzedni sposób wyjaśniania zjawisk fizycznych a także społecznych jest bardzo rozpowszechniony z racji swej „oczywistości". lub „co jest przyczyną zjawiska A".4. Znanym powszechnie przykładem może być działanie domowego hydroforu. Zasada wyjaśniania celowościowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie. która tłoczy wodę do zbiornika. Oto obyczajowość grupy pierwotnej wydaje nam się niekiedy całkowicie irracjonalna. Praca zawodowa utrudnia opiekę i wychowanie dzieci. instytucji lub zdarzeń okoliczności „przyszłych". zjawiska lub procesu. Szukamy zatem dla wyjaśnienia faktów. Wypływ wody powoduje włączenie pompy. które sposobne są do teleologicznej interpretacji. Pogląd o funkcjonalnym rodzaju zależności bierze się z przeświadczenia. Trudniej szukać przykładów w rzeczywistości społecznej z racji niejednoznacznego charakteru zależności i wielokierunkowych łańcuchów zależności. jakości i wszelkich cech „samego" obiektu badań. a więc wskutek tego). Dopiero poznanie celów jakim służy wyjaśnia jej istotę i sens. Drugi nurt penetracji i rozważań . przyczynowej roli w przemianach „w stawaniu" się przedmiotu naszych badań. reakcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp. Także ich powstanie tłumaczone być może zamierzonym wywołaniem przez istniejący lub dopiero przyszły cel. 1. często mogą zachodzić równocześnie. Strukturę jakiejś instytucji można zrozumieć lub uzasadnić po zorientowaniu się w celach tej instytucji. że taka zależność na pewno istnieje lub jej istnienie posiada wysoki stopień prawdopodobieństwa. Oto zwiększone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie się placówek i instytucji wychowania pozaszkolnego (żłobki. Występuje więc tutaj szczególna sytuacja sprzężeń wielokierunkowych. czyli instytucji. 1. warunków. Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie „jak". tłumaczymy przez następstwo. Przy założeniu istnienia zależności funkcjonalnych odrzucamy pojęcie przyczyny. świetlice. że zjawiska nie wywołują się wzajemnie. Równocześnie można wyprowadzić wiele innych zależności funkcjonalnych z tego samego zjawiska. poziomem materialnym rodziny a aspiracjami oświatowymi dzieci . Zmiana zjawiska A wpływa na zmianę zjawiska B a ta zmiana powoduje zmianę zjawiska A. praca chałupnicza i inne) te zaś powodują zmniejszenie zatrudnienia kobiet. jakie realizuje lub jakie jej postawiono. Powstają więc inicjatywy i formy pomocy dla matek wychowujących dzieci (zasiłki rodzinne. W wyjaśnieniach genetycznych dystans czasowy między zdarzeniami może być znaczny. Rozumowanie nasze obejmuje dwa wątki tematyczne. Nie wyczerpują one jednak różnych możliwości interpretacji zależnościowej między zdarzeniami lub zjawiskami. badania z uwzględnieniem grup kontrolnych lub badania grup zróżnicowanych i obserwacja nasilania badanej zmiennej . Np. Tak więc częstym sposobem wyjaśniania. Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i często stosowany sposób wyjaśniania nazywa się wyjaśnieniem funkcjonalnym. A czy czułość matki i sankcjonowana kulturowa surowość ojca nie znajduje teleologicznego wyjaśnienia? Bo przecież ani genetycznie ani funkcjonalnie nie można ich wyjaśnić. Rola badacza polega na selekcji i wyodrębnieniu zasadniczych zjawisk reagujących funkcjonalnie względem siebie. to zaś otwiera nowy rynek pracy znowu głównie dla kobiet.to wyłowienie z materii historycznej zdarzeń. lecz tylko wpływają wzajemnie na swoje zmiany. Podobnie można snuć wnioski o zależności między zatrudnieniem kobiet a przestępczością nieletnich. W procesie rozumowania odwracamy kolejność następstwa zdarzeń i rację wyjaśniamy. którym owe fakty lub zdarzenia „służą". „po co istnieje instytucja". szczególnie w naukach przyrodniczych jest wyjaśnienie teleologiczne (celowościowe). Woda podnosząc swój poziom wyłącza silnik i pompa przestaje tłoczyć wodę. „jak zjawisko A wpływa na zjawisko B". urlopy wychowawcze. Kwestia dowodu funkcjonalnej zależności między zatrudnieniem ko-biet-matek a niedostosowaniem społecznym lub np.to najprostsze zabiegi empiryczne i statystyczne pozwalające wnioskować o funkcjonalnym rodzaju zależności. W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk.4. które były „przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej.to taki schemat rozumienia prawidłowości nie jest konieczny w sensie poznawczym.3.

W.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk.to prawa logiczne. że badania naukowe są rodzajem twórczości.Pojęcia i metody współczesnej humanistyki. każdy przypadek badań nosi indywidualne piętno. Czasem także dobór odpowiedniego typu wyjaśnienia . Such . J. inne mniej owocne. proces są niepowtarzalne. Izydora Dąmbska . od organizacji i wielu jeszcze okoliczności. Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie fragmenty. zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejścia. zależności jest nieskończona. Każda zależność. lub zależność między ich częściami nosi znamiona oczywistości.S. zatem niektórzy członkowie ZHP są laureatami olimpiady matematycznej. przedmiot i procedurę Klasyfikacja zastosowana do rodzajów badań będzie obarczona formalnymi i pozaformalnymi błędami. Jevons . Najbardziej znane przykłady . Literatura zalecana: Godnym zalecenia źródłem pogłębienia wiedzy o omówionych w rozdziale problemach są następujące książki: Stanisław Kamiński . Wrocław 1977.Prawa nauki. Warszawa 1968. Prawdziwość i skuteczność wyjaśnienia to nade wszystko efekt wnikliwej postawy poznawczej. Jest jednak pewien schemat rozumowania. To mała cząstka prac poświęconych teorii i klasyfikacji nauki.4. Często należy je łączyć dla uzyskania pełniejszego obrazu istniejących zależności.4. że w większości przypadków szczególnie w humanistyce nie wystarcza jeden typ wyjaśnienia. Lublin 1970 r. 1. E. Praca ta zawiera bardzo obszerną bibliografię prac z teorii nauki. Weźmy praktyczny przykład z podręcznika logiki: niektórzy uczniowie klasy są laureatami olimpiady matematycznej wszyscy uczniowie klasy są członkami ZHP.O uniwersalności praw nauki. że wszystkie inne rodzaje wyjaśnienia oparte są o określone prawidła wnioskowania logicznego. Należy także dodać. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel. Warszawa 1982. PWN. Ilość sytuacji związków. Warszawa 1960. Są więc w istocie niepowtarzalne. fakt. Prawdziwość tych schematów gwarantowana jest samą ich wewnętrzną budową.O narzędziach i przedmiotach poznania. myślowego wypróbowania najbardziej właściwego sposobu interpretacji.wnioskujemy o przyczynach. Podobnie jak w wielu innych sytuacjach procesu badawczego . Wspomniałem już.pomocą kogoś bliskiego. jakby sztuki. albo jeżeli A jest większy od B. organizację. zniknięciem książki ze stołu zabraniem przez osobę skoro przed wejściem tejże książka na stole leżała a po wyjściu znikła. to A jest większy od C. Warszawa 1972. który przy pewnych warunkach gwarantuje niezawodność wniosków.wyjaśnienie logiczne. zmysłu poznawczego . Wyjaśnienie logiczne Wreszcie należy wymienić szczególnie ważny typ wyjaśniania naukowego . Logiczny sposób wyjaśniania zastosuje nauczyciel tłumacząc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki przez pojedynczych uczniów . Warszawa 1985. W logice taka procedura wyjaśnienia nazywa się wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy się pełnym prawem naukowego obywatelstwa. Nagel .Zasady nauki.Metodologia badań społecznych. od przedmiotu.to kwestia jakby intuicji. Jedne z omawianych tu typów wnioskowania są bardziej. Warszawa 1967. Zależy ono od badającego. Posiada .wyjaśnienie naukowe nosi indywidualne piętno swego wykonawcy. sylogizmy i schematy zdaniowe. ROZDZIAŁ II Terminy i pojęcia badań pedagogicznych „Aby dobrze znać rzeczy trzeba znać ich szczegóły" La Rochefoucauld Próba klasyfikacji badań jest zamiarem ryzykownym. a B jest większy od C. Krajewski . Warszawa 1970. Stefan Nowak. stosując badania powtarzalne i inne procedury oparte o takie umowne przeświadczenia.Struktura nauki. Wyjaśnienia logiczne to właśnie rozumowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania. Teoretycznie każde zdarzenie.1. Praktycznie niektóre wykazują podobieństwa i dlatego traktujemy je jako takie same. Jeżeli każde S jest P i K jest S to K jest P. Tadeusz Pawłowski . . Inne: Bunge M. 2. W. Ponadto w pewnych okolicznościach i przypadkach określany typ wyjaśnienia może okazać się całkowicie chybiony w innych zaś jest bardzo użyteczny.O przyczynowości.który nasuwa najbardziej płodny sposób rozstrzygnięcia. Należy tu przyznać.

Ranga uogólnień zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka. Suma tych zespołów oraz problemów. Bujaka. Badania teoretyczne . Badania pedagogiczne może w większym stopniu niż gdzie indziej określane są przez cele jakim służą. prawa rozwoju i przemian badanej rzeczywistości. Pietera z lat 50. Badacz zakłada więc.poszukujemy przyczyn. Mysłakowskiego. Badania powtarzalne (panelowe) . Z. T. coraz częściej jednotematyczne badania prowadzone są na wielkich obszarach kraju lub nawet w różnych krajach świata. Ich osobliwość . W badaniach diagnostycznych znamy efekt „czegoś". Można zatem wyróżnić z tych względów: a) badania zespołowe b) badania terenowe c) badania powtarzalne (panelowe) Samotny. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Kieruje takimi badaniami sztab ludzi. skutków działania jakiegoś układu. o wyspecjalizowanych zadaniach i komplementarnych obszarach badawczych. Zespół badawczy jest starannie dobierany i specjalnie przygotowywany do badań.. np. Takie badanie stosujemy szukając wad i zalet „tradycyjnego" i „nowoczesnego" modelu rodziny i stosunków wewnątrz rodziny. środowisko.możemy uznać.jednak istotne walory porządkujące i wyjaśniające. S. Pisarski. Warszawa-Lwów 1934. ich kierunku lub nasilenia. Grellerówna. często ściśle określony zasięg terenowy.to badania mające na celu diagnozę określonego stanu rzeczy lub zdarzenia. Aż prosiły się o takie badanie bardzo kontrowersyjne ongiś praktyki robotnicze dla studentów. K. generalizacje. Dlaczego? co jest tego przyczyną? Jakie warunki powodują drugoroczność wśród uczniów określonej szkoły? Co sprawia. pozwalającej budować uogólnienia. Dotychczasowa praktyka nie potwierdziła walorów takich badań zespołowych. że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne. lub badań resortowych pochłonęły wiele środków bez widocznych efektów poznawczych a nade wszystko praktycznych. Ich przebieg jest zaprogramowany i ściśle kontrolowany. Odznaczają się takie badania wysokim stopniem jednolitości warsztatowej. jako że i tutaj nie ma pełnej jasności. że badany układ lub .to próba sprawdzenia skutków zastosowanych rozwiązań. „co jest przyczyną zdarzenia”. Coraz powszechniej uruchamiane są ogromne zespoły badawcze. jakie rozstrzygają daje wrażenie badań kompleksowych. Coraz więcej badań organizowanych jest przez rozproszone zespoły. Zawistowicz-Adamską. D. Dudę-Dziewierz oraz zespoły opracowujące jakieś tematy wspólne. właściwości zdarzeń i procesów. M. Wszystkie te badania wymagają specjalnych zabiegów organizacyjnych dla zachowania ich rzetelności. rozproszone po różnych instytucjach.to właśnie ów podział problemów badawczych między zespoły. skutek . Z punktu widzenia celu badań wyróżniamy w pedagogice a) badania teoretyczne b) badania weryfikacyjne c) badania diagnostyczne Nazwy badań w zasadzie określają ich charakter. Posługuje się najczęściej wystandaryzowanymi narzędziami badań. Byłoby rzeczą bardzo interesującą przeanalizować warsztat i efekt badań w tak różnym czasie jak badania Le Playa z drugiej połowy XIX w. Badania weryfikacyjne . Wypada tu wymienić F. Badania terenowe mają mniejszy. Wzrasta liczba młodzieży narkotyzującej się. Z. wszechstronnych. II. okoliczności i uwarunkowań. Szukamy odpowiedzi na pytanie „dlaczego".to szczególny rodzaj badań oparty o kilka teoretycznych założeń i dość żmudne zabiegi organizacyjne. W każdym badaniu empirycznym kryje się cząstka owego teoretycznego poznania. i najświeższe pedagogów toruńskich we wsi Ciche Górne. J. Inny sposób podziału badań przyjmiemy stosując kryterium organizowania ich przebiegu. Odmienne w swych założeniach organizacyjnych są badania terenowe. źródeł. Najpowszechniejsze badania . Znamy objawy. Efekty badań terenowych zarówno w obcej jak i polskiej tradycji socjologicznej i pedagogicznej były bardzo owocne i do dziś stanowią przykłady modelowych rozwiązań badawczych. Mówiąc bardziej ogólnie . Wychowanie w środowisku małomiasteczkowym. Częstą praktyką jest powtórzenie badań w celu obserwacji zmian. Każde jednostkowe badanie dostarcza drobnego elementu budującego teorię danej dyscypliny. Nie znaliśmy jego skutków i przebiegu. I. indywidualny badacz należy do rzadkości. że na studia wyższe idzie coraz mniej młodzieży wiejskiej? W badaniach weryfikacyjnych znany był nam tylko przedmiot badań. wiemy co chcemy wyjaśnić. Wywodzą się z tradycyjnej szkoły badań socjologicznych. z góry wyznaczony ze względu na jakieś jego cechy. Takie właśnie badania były źródłem socjograficznych opracowań socjologów i pedagogów. Mysłakowskiego z lat 30. Służą badaniom zmian jakiejś cechy pod wpływem celowo wprowadzonego czynnika do badanego układu lub pod wpływem naturalnego upływu czasu i naturalnych okoliczności. Kursa. kiedy to zespół ludzi obejmował badaniami pewien teren. Szukaliśmy odpowiedzi na pytanie „jak". to także poszukiwanie cech.to wszelkie poznanie zmierzające do gromadzenia wiedzy teoretycznej. Znane u nas pod nazwą tematów węzłowych.

poszukują przyczyn głównych i wtórnych. iż w jego typologii odgrywają rolę zarówno czynniki organizacyjne. które dają fotografię. rejestracyjne i opisowe sposoby gromadzenia materiałów. To najczęściej badanie. opinie nauczycieli o reformie szkolnej. Te dwa rodzaje pytań dają podstawę do rozróżnienia 2 typów problemów badawczych. Pierwsze zaczynają się od partykuły „czy" i wymagają odpowiedzi „tak" lub „nie". że me może ono być ścisłe. Jakby określają naszą niewiedzę. Przykładem takich badań może być skład socjalny studentów. W badaniach zbiorowości dominują techniki kwestionariuszowe. Wrażenie takie jest uzasadnione poniekąd. często tylko hipotetycznie rozstrzygalne. funkcji efektywności. Badania wyjaśniające szukają przede wszystkim związków między cechami. zbiorowości. że badane zdarzenie lub układ są względnie izolowane. Przenosi innymi słowy na zjawiska społeczne cechy i właściwości fizycznych bądź chemicznych układów doświadczalnych. Wymienione przykłady zostaną sformułowane w tym wypadku inaczej. albo inaczej mówiąc poszczególne rodzaje badań nie mogą korzystać z formalnej właściwości klasyfikacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu Ten obszar działalności intelektualnej człowieka jest bowiem niesłychanie zindywidualizowany. że innych procedur badawczych wymagają badania opisowe i zespołowe. zdarzenia. pośrednio metoda badawcza. Trudności organizacyjne odnoszą się do identyfikacji elementów układu (czasem nawet po latach). To różnego typu sondaże i badania statystyczne zbiorowości. „Rola wychowawcza i kształcąca wakacji wobec dzieci szkolnych". jak i zróżnicowanie przedmiotowe. Są jakby „bogatsze" w problematykę i zakres tej problematyki. Po wtóre zakłada. pytań rozstrzygnięć i pytań dopełnień. Przy badaniu zjawisk rozproszonych często na wielkich obszarach i zbiorowościach znowu musimy się uciec do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. istoty i charakteru procesów wychowawczych. Są wielowątkowe bo poszukują różnych możliwości wyjaśnienia. sposób spędzenia wakacji przez dzieci szkolne. aby w zmiennych warunkach i czasie badały jednak to samo. zmiennymi. indywidualne zdarzenia. wszelkiego typu testy. oraz 2) problemów dotyczących relacji i związków między zmiennymi czyli pytań o złożone zależności. III. ale bez odrębnych badań mogą to być tylko domniemania nieuprawnione empirycznie. wymagają namysłu i określonego poziomu orientacji w problematyce. także elementu intuicji bądź fantazji. Charakteryzując w ten sposób zróżnicowanie proceduralne badań mam świadomość. rozstrzygają problemy zawierające co najmniej dwie zmienne. 1) problemów dotyczących cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze jakby fakty. „Subiektywne i obiektywne przesłanki postawy niechęci nauczycieli do reformy szkolnej". Tu dominują sondaże ankietowe. jej struktury. badania powtarzalne i zespołowe. Źródłem tego rozróżnienia jest istnienie w logice 2 rodzajów pytań: tzw. Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formułowane problemy jest zabiegiem trudnym. Weźmy oto jako przykład badanie placówki wychowawczej. Kolejnym kryterium podziału badań jest przedmiot naukowego poznania. Szczególnie kusząca jest możliwość świadomego kształtowania rozwoju wydarzeń „tworzenia" nowych jakości przez celowe wprowadzanie czynnika eksperymentalnego. IV. W tych obrazach zawarte są określone sugestie wyjaśniające. zależności między zjawiskami. K. eksperymentalne sposoby wywoływania reakcji. Na koniec należy wymienić jeszcze jeden typ klasyfikacji badań. Ajdukiewicz egzamplifikując ich gramatyczny charakter podkreślał jednoznaczność pierwszych i wieloznaczność drugich. skale. dominujących i uzupełniających. Każdy przypadek stwarza inne szansę i inne konieczności powszechnym zjawiskiem będzie krzyżowanie się różnych typów badań i reguł postępowania. często kontro-wersyjnych. wymagającym dużej znajomości rzeczy. Ale w każdym przypadku za okoliczność rozstrzygającą przyjmują kryterium dominujące. Wyróżniamy zatem: a) badania opisowe b) badania wyjaśniające Badania opisowe mają za przedmiot pojedyncze zjawiska. zawierają w sobie wiele niejasności. którego owocem jest opis sprawozdawczy. że na układ lub zdarzenie oddziaływają w określonym kierunku tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejące. Badania panelowe choć oparte o kruche zasady empiryczne i posługujące się zawodnymi regułami wnioskowania są niezwykle atrakcyjną formą poznawania genezy i kierunku zdarzeń społecznych.pewne zdarzenia są takie same w dwu punktach czasu. zastosowania trafnych i rzetelnych narzędzi badań. Powyższe sformułowania. zachowania szczególnej staranności i jednolitości podejścia badawczego u kolejnych uczestników badań. oczywiste. Dominują tu badania źródeł. Intuicja badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiegoś zjawiska. jeśli pominąć niedoskonałości języka autora. Z tego względu wyróżnić można a) badania instytucji b) badania zbiorowości c) badania zjawisk i procesów Rozróżnienie powyższe zawiera sugestię. dokumentacji. gdzie dominującym kryterium podziału jest procedura badawcza. tak zresztą jak i wrażenie. zabiegi statystyczne. których wyjaśnienie może być jednoznaczne. Ufa wreszcie. „Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania się ilości młodzieży chłopskiej na studiach wyższych". Ścisłość definicyjna klasyfikację taką uczyniłaby nieużytecznym . dają szansę różnorodnych odpowiedzi. Drugie zaczynają się najczęściej od wyrazu „jak" lub podobnie i nie mogą być skwitowane tak definitywną odpowiedzią.

możemy domyślać się nawet kierunków tych zależności. problemy. że francuski uczony G. bez wyraźnie postawionego pytania". W przypadku zupełnego braku wiadomości pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala na ich szybkie poznanie.to ważne atrybuty badacza humanisty i taką postawę wywołać miała zaprezentowana klasyfikacja. Od problemów także zależy. .2. ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące. Bo choć problemy badawcze określają zakres naszej niewiedzy. to aby zrobić to trafnie trzeba sporo wiedzieć o przedmiocie naszych badań. bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu. Bechelarde powiada iż „nie ma nauki. Przeprowadzamy wówczas rodzaj sondażu dla zdobycia podstawowych wiadomości o interesującej nas społeczności. ad 1) „Jakie są rozmiary dojeżdżania młodzieży do szkół ponadpodstawowych". jednak aby można było kierować ich przebiegiem. Formułowanie problemów badawczych. Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny. W naszym przypadku mogłoby to być: zapoznanie się z danymi urzędowymi. przedmiotem badań może być rodzina wiejska. Oczywiście skutki te nie wykluczają się wzajemnie. Problemy badawcze pośrednio stanowią podstawę do typologii zmiennych zależnych i niezależnych a także wskaźników do zmiennych. „nie".1. zaznaczyć trzeba. że badać będziemy wpływ rodziny na aspiracje jej młodzieży. 2) Drugim warunkiem poprawności sformułowanych przez nas problemów. Zabieg ten musi jednak spełniać kilka warunków. Do drugiej grupy wiadomości zaliczyłbym wiadomości ogólne z zakresu wychowania. Pierwsze wywodzą się z pytań rozstrzygnięć i odpowiedzią na nie jest definitywne i jednoznaczne „tak".e jego celów. „jest tak i tak" itp. Do pierwszej należą wiadomości o przedmiocie badań i to wiadomości typu demograficznego.2. Problemy a hipotezy 2. w którym konieczna jest pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. 3) Trzecim warunkiem poprawności problemu badawczego jest jego rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna. jakie techniki i narzędzia dobieramy aby je rozwiązać. Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań. Formułowanie problemów stanowi więc ogromnie ważny etap w koncepcyjnej fazie badań. Możemy zdawać sobie sprawę z istnienia zależności między dwoma zjawiskami. uwarunkowane. polegający na precyzyjnym rozbiciu tematu na pytania. W fazie koncepcji nie można niestety zdobyć całkowitej pewności. Np. Formułowanie problemów badawczych jest więc ze wszech miar ważnym zabiegiem. zawarty w temacie badań. Formułowanie hipotez Dochodzimy w tym miejscu do momentu. wymagającym poważnego namysłu i pewnego zasobu wiedzy. Dokonana typologia. ale dopiero z treści problemów dowiadujemy się.schematem. Po pierwsze może przynieść określone korzyści praktyczne. Stanowią podstawę tworzenia hipotez. Np. kulturalnego itp. potrzebna jest wiedza bardziej szczegółowa o przedmiocie naszych zainteresowań. Problem badawczy. ekonomicznego. Rozstrzygnięcie problemu badawczego może mieć dwojakie konsekwencje. ankieta wśród dzieci na temat wielkości rodzin itp. Jakość wiedzy potrzebnej dla sformułowania hipotez roboczych można podzielić na 2 grupy. metod. jeśli chcemy aby był prawidłowy. Musimy zaufać naszej wiedzy i intuicji badawczej. elementów socjologii.. czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji. wielowarstwowe. Muszyńskiego wedle którego problemy dotyczą dwu kategorii faktów: a) własności „przedmiotów". przy celowym braku ścisłości definicyjnych miała ukazać tylko główne obszary penetracji intelektualnej humanistyki' Służyć może uświadomieniu niezwykłego zróżnicowania procesu badawczego w zakres. 2. Tak ważny. Dzięki temu dość ściśle będziemy mieć wyznaczony zakres badanych zjawisk. Ta otwartość poznawcza i elastyczność wykonawcza . Najlepszym źródłem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu. 1) Otóż sformułowane problemy muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy. uciec się można do badań wstępnych. rozmowy z opiekunem społecznym. praw społecznych. czy problem posiada te dwa istotne walory. po wtóre może doprowadzić do ważnych ustaleń naukowo-poznawczych. to kwestia nawet paru lat. ad 2) „Jaki jest wpływ dezorganizacji rodziny na aspiracje oświatowe młodzieży". 2. przedmiotu i organizacji narzucających badaczowi za każdym razem inne dyspozycje i wymagających innej postawy poznawczej. będącymi w dyspozycji instytucji. obiekcie lub zjawisku.2.2. oraz znajomość badań i wyników badań podobnych lub zbliżonych zagadnień na innym terenie. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości tym samym określają teren badawczych poszukiwań. a poznanie takie. jest konieczność zawarcia w nich wszystkich generalnych zależności między zmiennymi. oraz b) relacji łączących zmienne. Drugie wywodzą się z pytań dopełnień i odpowiedzi na nie są złożone. Na marginesie tego postulatu należy przypomnieć trafne propozycje H.

Bardziej jasny staje się wówczas sam problem i znacznie łatwiej opracować można cały warsztat badawczy i techniki badawcze. jest jednak bardzo istotne. 2. jak przeprowadzić eksperyment pedagogiczny. za p o m o c ą k t ó r e g o t ł u m a c z y m y d a n e f a k t y c z n e .) na p o d s t a w i e d a n y c h w y j ś c i o w y c h " (T. Hipoteza musi określać zależności między zmiennymi.mogą być prawdziwe lub fałszywe.cechy tego środowiska. Hipoteza wreszcie powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej. Hipotezy buduje się wierząc. Określają. że . Hipoteza w badaniach pedagogicznych przybiera najczęściej kształt zależności prawdopodobnej dwu zjawisk. lub „powstanie wielkiego zakładu przemysłowego wpływa na zwiększenie zainteresowań młodzieży wykształceniem technicznym". osiągniętego (. Innymi słowy hipoteza może kierować poznaniem.: „niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego wpływa ujemnie na ambicje naukowe dzieci". Reguły te określają właściwą liczebność próby oraz inne statystyczne cechy zbiorowości badanej. Hipoteza w dalszym toku postępowania badawczego może być udowodniona przez zebranie danych popierających wysuwaną zależność lub obalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych świadczących o fałszywości założenia. Nie dotyczy zaś poszukiwania wiedzy i śmiałości w podejmowaniu tematów. Orzekamy o właściwościach małżeństw rozwodzących się na podstawie badań wybranego celowo lub losowo zbioru małżeństw. co i jak należy zbadać. O określonym poziomie kulturalnym czy materialnym możemy mówić. Jest pożądane wychodzenie poza utarte. stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań. znając szereg wskaźników określających poziom danej cechy. często nie doceniane. Podział ten ma swoje uzasadnienie w przypadku prowadzenia badań wyspecjalizowanych. Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez obejmujących wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska. Oznacza to. kto nie bada niemożliwości".. Nie wolno nam faktów dobierać lub odrzucać w zależności od ich „przylegania" do prawdopodobieństw zawartych w hipotezach. Są tylko przykładami o tyle doskonałymi. Natomiast jego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznościami tworzy zależność. Typowanie cech znaczących może się dokonać w oparciu o znajomość wskaźników tych cech. w socjologii prawie wyłącznie kierują się regułami statystycznego doboru próby reprezentacyjnej. Pragnę uczynić zastrzeżenie. aby ściśle ograniczyć zasięg swego znaczenia. Pojęcie modelu w badaniach społecznych W badaniach społecznych regułą jest budowanie uogólnień w oparciu 3 indukcję niezupełną.. ale nie może go zastąpić.wyprowadzane z uogólnienia prostych obserwacji. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. który stanowi określoną. książką. lecz w dziedziny niepoznane. że w naturze panuje pewien ład. — Hipotezy złożone . Wprawdzie nie na teren irracjonalnych dywagacji.podobnie jak bywa w autentycznych badaniach . To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliżować naszej inwencji badawczej. jak zbudować kwestionariusz.3. że podawane przykłady nie roszczą sobie prawa do prawdziwości. W przypadku badań indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojęciowa. 1. jego wielkości i proporcji itp.zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków. z pozoru niesposobne do poznania. Od hipotez bowiem także zależy. Brak wszelkich placówek oświatowych. w przekonaniu o uniwersalności związku przyczynowoskutkowego. a wi ęc t e ż i d o m y s ł w p o s t a ci uogólnienia. . Wydaje się. odnosi się jednak do finału poznania. często bardzo małą część ogólnego zbioru. Kartezjusz apeluje do nas. p r z e t o t a k ż e w s z e l k i d o m y s ł . brak kontaktów ze środowiskiem kulturalnym będą uważane za wskaźniki niskiego poziomu kulturalnego środowiska . Zbudowanie hipotez jest zabiegiem polegającym na zbudowaniu domniemanej teorii dotyczącej natury zjawiska. Ich znaczenie. może stanowić hipotezę wyjściową do badań sprawdzających jej prawdziwość. że podstawą uogólnienia jest prawie zawsze badanie niepełnej liczby elementów jakiegoś globalnego zbioru. Powinna być na tyle precyzyjna. . Kotarbiński 1960). „ H i p o t e z ą n az yw a się wszelkie twierdzenia częściowo t yl k o uzasad n i o n e . że szczypta niemożliwości w hipotezach jest zawsze bardzo pożądana. aby: „nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. Moim zdaniem bardziej pożyteczne jest sformułowanie wielu szczególnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. że nie można w nie wątpić". W posługiwaniu się hipotezami obowiązuje ostrożność. Będziemy zatem używać określenia hipotez bez tych przymiotników. Posługiwać się możemy dwoma rodzajami hipotez w zależności od stopnia ich ogólności. Tę śmiałość sankcjonuje wielki Einstein pięknym aforyzmem: „nie dokonuje odkryć. Badania takie w pedagogice bardzo często. Stanowią one równocześnie wyzwanie badawcze. 2. śmiałości w formułowaniu hipotez. Ten apel wielkiego filozofia. która w pewnego typu badaniach. np. jak będą wyglądały nasze techniki badawcze i główne k ie ru n k i badań. powiązań między jego elementem. Niektórzy socjologowie dzielą hipotezy na teoretyczne i robocze.Hipotezy proste . do prawd ju ż ogłoszonych. zespołowych i robionych na wielkich populacjach.Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakresów można dopiero przystąpić do formułowania hipotez. obiektu lub zjawiska. poznane szlaki. brak zainteresowania prasą. brak inteligencji. A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności interesujących badacza oraz cech środowiska.

czasu wolnego.4. odtrącenie przez rodziców (stan emocjonalny). Mówi się więc o modelowym (czyli wzorowym) stanie przedsiębiorstwa. . Nasuwa się pytanie. Sam termin model pojawia się w wielorakich znaczeniach. l u b wię ks z oś ć cech obu u k ł a d ó w j e s t a n a l o g i c z n a a u k ł a d m o de lo w y je s t ba r dz ie j d o s t ę p n y poznawczo. poczucie osamotnienia (stan psychiczny). Istnienie takiego podobieństwa upoważnia do dokonywania operacji poznawczych na układzie modelowym czyli zastępczym i myślowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z układu modelowego na układ inny. że podobnie swą rolę spełniają inne domy. M o d e l to u k ł a d . które przyjęło się w metodologii nazywać zmiennymi. bądź skutki wychowawcze działalności młodzieżowego domu kultury w Tarnowie do efektywności wychowawczej placówek wychowania pozaszkolnego. syndrom osamotnienia) są głównymi. Z drugiej strony badając dostępny poznawczo (czyli dostępny fizycznie. Oczywiście badamy także ich genezę. k t ó r y s t a n o w i n a r z ę d z i e p o ś r e d n i e g o p o z n a n i a i n n e g o u k ł a d u p r z ez to. Występuje więc model w znaczeniu normy czyli określonego pożądanego stanu rzeczy. towarzyszące mu oraz spowodowane przez nie. sposoby kompensacji i terapii.). Te trzy cechy (lepiej zespoły cech. skutki. które poddajemy analizie. obiektywnego podobieństwa. globalny. Rozterki dotyczącej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie zastępczym czyli modelu na przedmiot właściwy. o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunków rodzinnych. badając podkulturę młodzieży nie należy formułować wniosków o kryzysie moralnym społeczeństwa. całościowy. obiektami lub procesami relacji modelowej winna być powodem wzmożonej ostrożności w przenoszeniu wniosków i uogólnień.napisał E.B. ule logicznie zasadne uznamy podobieństwo młodych robotników Nowej Huty i młodych robotników w Polsce. Używa się więc terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejąc przez to jej strukturę. Np. Wilson 1964). możemy domniemywać. że uogólnienia dotyczyć będą ściśle obszaru spraw badanych. Otóż w metodologii spotykamy pojęcie modelu rozumianego jako narzędzie poznania. Należą do nich: opuszczenie przez rodziców (fizyczne).to suma ontologicznych faktów i przysługujących im właściwości. W sumie to co daje się zaobserwować w każdym zdarzeniu lub zjawisku — to kilka podstawowych cech konstytutywnych dla danego zdarzenia. uczestnictwo w placówkach itp.Mniej znane są metodologiczne reguły budowania uogólnień w oparciu o badania niepełne (Sztompka P. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych „Cała nauka opiera się na założeniu. Model występuje też w znaczeniu „przeciętnej" czyli teoretycznej wielkości wynikającej z wielkości rzeczywistych obliczonej jako ich przeciętna.B. nasilenie. Badając wielkomiejską szkołę średnią nie należy wniosków przenosić na system oświatowy kraju. rodzaje. arbitralny cha rakter i podejmuje ją sam badacz. Empirycznie jednak opisujemy go przez typologię głównych cech (czyli zmiennych) tego stanu. w psychologii używa się określenia syndrom. W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny. Pamiętać też należy. jaki stopień podobieństwa upoważnia do takich operacji i rodzą się rozterki odnośnie prawomocności wniosków i uogólnień. Inaczej rzecz się ma z pojęciem modelu jako kategorii metodologicznej. zdarzeń. Oto weźmy przykład zjawiska „sieroctwo społeczne". obserwacji i opisowi. że j e s t do niego w i s t o t n y sposób p od o b n y. Bardzo złożony społecznie proces i skomplikowany stan psychiczny. W t ym przypadku modelem zastępczego poznania była rodzina statystyczna. procesów nie można sformułować żadnych formalnych kryteriów. czyli posiadają swoje konkretne l u b statystyczne desygnaty. funkcje. manifestacje. Na czym polega owo podobieństwo zdarzeń i podobieństwo okoliczności? Otóż zdarzenie . że rozpraszaniu niepewności bądź utwierdzeniu wniosków służą badania weryfikacyjne. 2. że podobne zdarzenia zachodzą w podobnych okolicznościach" . na miejscu) dom dziecka pod względem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie społecznym. Każde jednak zjawisko posiada . model aktywności kulturalnej studentów (rozumiejąc przez to strukturę zajęć. Wilson (Z. zjawiskami racjonalnego. obiekt globalny również rozstrzygnąć nie można jednoznacznie. Wymienione znaczenia mają charakter empiryczny. Przy zalecaniu ostrożności w budowaniu uogólnień należy jednak uznać prawo każdego badacza do budowania uogólnień sprawozdawczych pod warunkiem wykonania badań zgodnych z regułami metodologicznymi oraz. Powodzenie badań na obiekcie zastępczym czyli modelu zależy od istnienia między przedmiotami. konstytutywnymi składnikami zjawiska. za bardzo ryzykowne przyjęcie istnienia tej relacji między rodziną szwedzką a rodziną japońska. jak również jako reguła wspomagająca poprawne wnioskowanie i budowanie uogólnień. Poza kryterium obiektywnej zdroworozsądkowej analizy podobieństw dwu układów. lub statystyczny obraz jej funkcjonowania. Teoria modelu jako narzędzia poznania jest bardzo pożyteczna zarówno jako źródło określonej postawy badawczej.laka bowiem będzie zasadność (formułowania) opinii i budowania uogólnień na temat polskiej młodzieży robotniczej na podstawie badań młodych robotników Nowej H u t y lub oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie badań jednej placówki. 1973). Wszelka niepewność co do istnienia miedzy zdarzeniami. organizację życia). Tak wiec za irracjonalne uznalibyśmy istnienie relacji modelowych miedzy trąbą słonia a pierścienicami. zbiorami. okoliczności zaś to warunki i cechy wywołujące zdarzenie. Stwierdzając w roczniku statystycznym wzrastającą z roku na rok ilość rozwodów mamy prawo domniemywać istnienie licznych okoliczności kryzysogennych w polskiej rodzinie.

W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas analizowana w połączeniu z inną. Nie taki podział zmiennych jest jednak najważniejszy. Jest to bardzo udana definicja wskaźnika.4. Badacz musi wybrać i nazwać cechy (zmienne). bezpieczeństwo na drogach. „wykształcenie nauczycieli" „pora rozpoczynania lekcji" itp. a która podlega wpływom. opisywane. być wyrażone ilościowo (wskaźnik rozwodów.y kontekst kulturowy. k t ó r e nas i n t e r e s u j e " (S. zdefiniowania. z d a r z e n i e l u b z j a w i s k o na po ds t aw i e z a j ś c i a którego w n i o s k u j e m y z pewnością. jaka jest badana cecha nazywamy wskaźnikami. tyle. że wskaźnik . Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa podstawowe typy jest ogromnie ważna bo określa kierunek badań a także rozwiązania techniczne warsztatu badawczego. Nowak 1970). W badaniach zmienne mogą pełnić różną rolę. Te empiryczne czynniki wskazujące. bo jak większość pojęć w metodyce badań społecznych najłatwiej się definiuje kontekstowo.oznacza decyzję pod jakim względem będziemy badać zdarzenie czy proces. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje Typologia zmiennych . nasilania się). liczone. globalnej i inne. recepcja przekazów telewizyjnych). Rozmiary alkoholizmu . Mogą to być: wskaźnik rozwodów. Wśród zmiennych wyłowiliśmy „plany dotyczące kształcenia" oraz „rodzaj środowiska rodzinnego". 2.2. obserwowalnych mierzalnych równoważników. bądź wreszcie z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w y ż s z y m od p r z e c i ę t n e go iż zac h o d z i z j a w i s k o . przyjęliśmy jako jedną ze zmiennych rozwody. empirycznie nieinstruktywny. mierzone. Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. Również tożsamość zmiennej i wskaźnika będziemy obserwować przy następujących zmiennych: przestępczość nieletnich. że ta pierwsza będzie warunkowana przez drugą. We wszystkich tych wypadkach dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej. „istnienie pomocy dydaktycznych". kierunek zmian innej osoby. Jest oczywiste. albo na 1000 małżeństw. 2. Znacznie ważniejsza jest świadomość jaki jest związek między poszczególnymi cechami. skutki wychowawcze i społeczne c/. które tworzą. a właściwie z różnym sposobem ich określania. dla opisania lub ocenienia „warunków nauczania" (zmienna) przyjmujemy np. Termin „kryzys rodziny" jeśli staje się w jakiejś konfiguracji częścią tematu badawczego jest warsztatowo. Nie jest to ani wyczerpująca ani prawidłowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujących kryzys rodziny. Te zmienne muszą być takie aby mogły być empirycznie poznawane. aspiracje k ul turalne dzieci (zmienna zależna). Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiegoś zdarzenia czy procesu . mieszkańców. jakość lub kierunek rozwoju i wówczas jest zmienną zależną. która determinuje jej ilość. rozmiary alkoholizmu. Poziom dochodów rodziny robotniczej (zmienna niezależna) wpływa na formy życia kulturalnego tejże rodziny (zmienna zależna). Są to jednak już pewne warianty wymienionych już zmiennych lub w przypadku zmiennej globalnej określanie różnego stopnia ogólności i szczegółowości zmiennych. składają się na to zjawisko „kryzys rodziny". Wskaźniki i ich rodzaje Aby komunikatywnie opisać zmienne bądź to ilościowe bądź jakościowe musimy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. czyli pierwsza będzie zmienną zależną a poziom dochodów zmienną niezależną. Badamy aspiracje życiowe młodzieży.4. „ W s k a ź n i k . zagęszczenie klas szkolnych) lub jakościowo (przyczyny rozwodów. Wymaga tylko praktycznej egzemplifikacji.takie zmienne i w każdej sytuacji badawczej musimy umieć odszukać i nazwać zespół zmiennych tworzący jakiś fakt. W zależności od tego jedne zmienne nazywają się zmiennymi niezależnymi a drugie zmiennymi zależnymi. zdarzenie lub proces. że inne cechy będziemy badać interesując się procesem dydaktycznym w klasie a inne wówczas gdy badać bodziemy więzi nieformalne między dziećmi oraz ich pozycję w grupie. Np. W jednym przypadku jakaś cecha wpływa na ilość. ilość sierot społecznych.1. Przyjęte zatem przez badacza zmienne nadają badaniom kierunek. Wydaje się bowiem. wpływa na zainteresowania. zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny. Jest więc zmienną niezależną. lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny.to zespół cyfr a zmienna to sformułowana przez nas tendencja (wskaźnik wzrostu. że w tym przypadku mamy do czynienia tylko z różnym stopniem ogólności zmiennych. „ilość dzieci w klasie". jaki jest kierunek zależności między nimi. poziom wiedzy i przygotowanie rodziców do wspólnego życia itp. ilość telewizorów. Spotkać się można jeszcze w podręcznikach metodyki badań z określeniem zmiennej pośredniczącej. Ale życie kulturalne rodziny (zmienna niezależna) określa. skutki nadmiernego zagęszczenia klas szkolnych. która wpływa na inne. Ich typologia zależy od tego czy chcemy znać źródła czy przejawy zjawiska. Wśród cech (zmiennych) tego zjawiska przyjęliśmy i takie: wydatki na „życie kulturalne" oraz poziom dochodów.to p e w n a cecha. Zmienną niezależną będzie w tym wypadku środowisko rodzinne a zmienną zależną plany kształcenia. bądź z określonym prawdopodobieństwem. zaburzenia funkcji opiekuńczych i emocjonalnych. Wskaźnik jest tu równocześnie zmienną. jakość. Znaczy to np. określają ich cel. Jak choćby z powyższych przykładów widać zmienne mogą.to jakby rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone. albo ilość rozwodów na każde 100 zawieranych małżeństw. Otóż wskaźnikiem będzie liczba rozwodów na 10 tyś. Przy badaniu kryzysu rodziny.

Otóż w badaniach pedagogicznych.określamy przez wskazanie ilości wypijanego alkoholu.Kartezjusza regułę nakazującą dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek. oceniamy lub uznajemy za istniejące na podstawie bezpośredniej. zaniedbany wygląd dziecka. Np. drugiego życia. Niekiedy zjawisko badane jest ukryte. zauważył bowiem określone zachowanie młodzieży np. Znajduje ona zastosowanie w różnych etapach badań i służy różnym celom. że jest pijany. Wszystkie twierdzenia. Może to być zmianowa praca rodziców. również społecznych wskaźnik W może wskazywać zjawisko Z. nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywódca czy inni tzw.znaczy to. Wszystkie te zmienne mają charakter ilościowy. Ten człowiek może być jednak chory. którą wskazuje (określa. czego nie obserwujemy. Spory wokół problemu trwają od dawna. zaburzone zachowanie dziecka. Częściej jednak zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia czy procesu opisujemy. Są to więc operacje myślowych i rzeczowych podziałów — klasyfikacji faktów. Szukamy więc innego wskaźnika cechy opilstwa. Starannie odrobione lekcje u dziecka są empirycznym wskaźnikiem określonej postawy wobec nauki. że młody człowiek został wciągnięty do bandy lub innej grupy nieformalnej. Następnie każdej zmiennej trzeba wynaleźć i racjonalnie przypisać maksymalną ilość empirycznych wskaźników. Poprzedni podrozdział jest przykładem. Podkreślanie ich odrębności i szczególności w badaniach pedagogicznych byłoby niewłaściwe z tej racji. Tymczasem dziecko ma zamożną. że obowiązkiem badacza jest troska aby każdy problem badawczy został rozczłonkowany na maksymalną ilość cech (zmiennych) określonych przez zakres problemów. co może wskazywać. że istotnie taka forma życia w placówce wystąpiła. że oba zjawiska mają w tym swój udział. empirycznym związkiem zależności. które potwierdziłyby istnienie domniemywanej cechy. czego się tylko domyślamy. pełną rodzinę. o jego istnieniu lub rozmiarach możemy tylko snuć mniej lub bardziej uprawnione domysły. We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakieś zjawisko. Klasyfikacja jako narzędzie poznania Wśród prawideł racjonalnego postępowania znajdujemy „W rozprawie o metodzie" . a nie opilstwa. obserwowalnym i zmienna. przestępczej.). Aby zyskać potwierdzenie istnienia takiego faktu musi szukać często żmudnie innych zdarzeń (wskaźników) wskazując. zjawisk służące analizie.5. Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mogą być empirycznym wskaźnikiem warunków wychowawczych w internacie (oczywiście nie jako jedyny wskaźnik). ale o niewiadomym charakterze. Wychowawcza może domyślać się w swojej placówce istnienia tzw. Widząc kogoś leżącego na ulicy domniemamy.wskazują na dezorganizację życia rodzinnego. sposób zachowania apatyczny lub agresywny . jakie budujemy w naukach społecznych w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników mogą być obarczone ryzykiem błędu. Dopiero szczegółowe badania potwierdzają rzeczywisty stan sieroctwa społecznego. których istnienie dowodzi istnienia całej zmiennej. ale te same wskaźni ki w świetle doświadczenia i znanych teorii zdają się dowodzić iż przyczyna leży w warunkach materialnych tej młodzieży. Pewna suma faktów i zachowań dziecka będzie wskaźnikiem jego przynależności do grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktów i zachowań może wskazywać na zaburzenia funkcji rodziny bez przynależności do bandy. . gorączka zaś jest empirycznym wskaźnikiem choroby. 2. opuszczanie lekcji. Taki rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem empirycznym. Reguła niniejsza powinna być jedną z naczelnych zasad metodyki badań społecznych. definiuje) jest zjawiskiem obserwowalnym. Wypieki u dziecka są empirycznym wskaźnikiem gorączki. I niczego nie wyjaśnia łatwo sformułowany sąd. który jak dowodzą badania i uczy doświadczenie może pojawiać się w pewnych postaciach także we własnej rodzinie... To grozi popełnieniem pomyłki albo co najmniej zawężeniem prawa do generalizacji. Innego przykładu dostarczają badania nad młodzieżą wiejską na studiach. U dziecka obserwuje się nagle symptomy podkultury młodzieżowej (muzycznej. Tradycyjnie będzie to woń alkoholu. że zaniżone aspiracje są wynikiem poziomu funkcjonowania szkoły wiejskiej. że wystąpiło zjawisko choroby. szukamy jego potwierdzenia. Ale właśnie taka jest natura poznania społecznego. Jeśli jej braknie . że większość procesów poznawczych i schematów wnioskowania przebiega wedle takich właśnie reguł. ile by się dało i ile byłoby potrzeba dla lepszego jej rozwiązania. bezpieczeństwo na drogach . „ludzie". Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak prostym. Taki zaś rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem definicyjnym.ilością wypadków. ale jest to szczególny przypadek wskaźnika empirycznego. empirycznej obserwacji cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni związek między nimi. Określona ilość faktów (wskaźników) wskazuje. rzeczy. ale także może wskazywać zjawisko T. W innej sytuacji obserwujemy określone. które jest wskaźnikiem czegoś. Wskaźnik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym. Wnioskujemy więc o istnieniu jakiegoś zdarzenia. A przecież różny jest wówczas sposób postępowania szkoły. szerzej. szukamy innych faktów (wskaźników). Dla nas wypływa z tych przykładów ważne doświadczenie i praktyczna reguła. może ich nieudolność życiowa. które w świetle wiedzy psychopedagogicznej są wskaźnikami sieroctwa społecznego. Takie wskaźniki nazywane bywają czasem wskaźnikami inferencyjnymi. może wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. To twierdzenie wymaga krótkiego komentarza.

że suma zakresów nazw klasyfikujących jest równa (adekwatna) lub wyczerpała całkowicie zakres nazwy pojęcia klasyfikowanego. p o c z yn a j ą c od przedmi ot ów n a j p r o s t s z yc h i wz n o s i ć się s t o p n i o wo do poz nani a przedmiotów bardziej złożonych. Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie podziału wedle pewnej zasady. gromadzenia wiedzy. logiczna i dokonywana aparaturą językową. podstawowym i niepełnym podstawowym. albo uczniowie pochodzenia chłopskiego.charytatywne i niecharytatywne itp.pełnoletni i niepełnoletni. Istnieją dwa główne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli rozłącznej i wyczerpującej. o których mowa w definicji. Pierwszy powstaje wówczas gdy zbiór dzielimy na dwoje wedle cech przeciwstawnych.Z koniecznością podziałów . Jest to reguła budowania uogólnień. następnie części te lub jedną z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wówczas mamy postać klasyfikacji złożonej wielowzględowej o kształcie piętrowym. Ludzi możemy podzielić na kobiety i mężczyzn wedle zasady płci. zawodowych i specjalnych. Wójcik 1965). Oznacza ona. Otóż stosunek między zakresami nazw klasyfikujących określa zasada rozłączności (zwana też zasadą wykluczania). którego elementy są stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych. Znany i pomocny dla celów badawczych może być schemat prostokąta. uczniowie miejscowi. Godna uwagi w badaniach społecznych jest klasyfikacja skomplikowana. Istnieją jednak i są bardzo użyteczne klasyfikacje złożone. Klasycznym przykładem wszystkich podręczników logiki ilustrującym definicję i powyższe zasady jest podział liczb całkowitych na liczby parzyste i liczby nieparzyste. czyli zakres został całkowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatów nazwy „liczb parzystych: i liczb nieparzystych" jest równa ilości desygnatów nazwy „liczby całkowite". Natomiast jeśli jedno pojęcie dzielimy na części. Trudniej już dzielić wieloczłonowe np. Innymi słowy nie chcę prezentować tu semantycznej teorii klasyfikacji lecz zająć się rzeczywistością pozajęzykową. uczniom i rodzinom dzieci o słabych wynikach w nauce. Jeden element należy do zakresu jednego pojęcia i tylko do niego. Całkiem realnie występuje jako narzędzie pomocy szkoły. Zasada przynależności do klasy. inteligenckiego i innego. mieszkańców półkuli północnej i południowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu. Na trzecim wreszcie poziomie możemy j uż tylko uczniów z trudnościami w nauce podzielić ze względu na charakter środowiska domowego lub wykształcenia rodziców na uczniów z rodzicami wykształconymi na poziomie wyższym. klas średnich (4-6) i klas starszych (7-8). zakładaj ą c p o r z ą d e k w k a ż d y m e t a p i e s w o j e g o p o s t ę p o w a n i a i w k a ż d y m p r z e d m i o c i e s wego p o z n a n i a . Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji złożonej. że na wszystkich piętrach klasyfikacji występuje podział trójczłonowy. R o z u m o w a n i e n al eż y prowadz ić w p o r z ą d k u . Na drugim poziomie dzielimy wszystkie człony podziału ze względu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniów bardzo dobrych. uczniów średnich wymagających uwagi oraz uczniów o wyraźnych trudnościach w nauce. Ten odwrotny zabieg został także zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego reguł. zbiór uczniów jednej konkretnej szkoły. przyjmijmy definicję logiczną klasyfikacji. administracji szkolnej. Dzielimy ich na uczniów klas młodszych (1-3). teorii jakiegoś zjawiska. Oznacza ona. organizacje społeczne . Dwie zasady określają owe stosunki między zakresem pojęć. Równocześnie żadna liczba parzysta nie jest nieparzystą i odwrotnie. klasyfikacja dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie . co można nazwać inaczej operacją porządkowania. Pragnę więc przedstawić pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej ale dla celów praktycznych. Można jednak dzielić uczniów wedle innej zasady np. Przykładów równie oczywistych w badaniach społecznych a szczególnie v. placówek oświaty pozaszkolnej. średnim i zawodowym. Zalecany zaś porządek . W zakresie nazwy „liczby całkowite" nie ma innych liczb niż liczby parzyste i liczby nieparzyste. Przypadkiem jest. sprawcy przestępstw — umyślni i nieumyślni. wykluczają się. robotniczego. Natomiast stosunek między zakresem pojęć klasyfikujących a zakresem pojęcia klasyfikowanego określa zasada wyczerpywania (zwane też zasadą całkowitości lub adekwatności).to właśnie dokonywanie operacji klasyfikowania.klasyfikacji spotkamy się także i w operacjach zmierzających do syntezy. Jest to tzw. na mieszkańców miast i mieszkańców wsi i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania. W tym rozumieniu K l a s y f i k a c j ą n a z y w a się p e w i e n p r o sty l u b złożony podział rozczłonkowanie odpowiednio w yb r a n e go f r a g m e n t u rz ecz ywi s t oś ci p oz a j ę z yk o w e j . pracowników oświaty na nauczycieli szkół. Zatem zakresy ich nazw są rozłączne. specjalna. że ich zakresy wzajemnie się wykluczają. Weźmy np. Takie podziały jednego pojęcia wedle różnych zasad nazywamy klasyfikacją wielowzględową krzyżujących się podziałów. Ponieważ jego podstawą zawsze jednak jest operacja myślowa. Podziały dychotomiczne oraz wedle zasady są klasyfikacjami prostymi. Przykład powyższy nie jest wydumany. zawodowa. rzeczywistości wychowawczej nie znajdziemy wiele. czyli w operacjach służących budowaniu całości np. Weźmy już przytoczony wyżej podział uczniów na uczniów szkół ogólnokształcących. dojeżdżający i mieszkający w internacie lub na stancji. uczniów polskich wedle charakteru szkoły .). K l a s yf i k a c j a j e s t z bi orem n a z w o o k r e ś l o n yc h s t o s u n k a c h m i ę d z y i c h z a k r e s a m i or az o o k r e ś l o n y c h stos u n k a c h m i ę d z y i c h zakresem a zbi orem k l a s y f i k o w a n y m (T. Podziały takie mają zagwarantowane zasady poprawności z samej istoty takiej klasyfikacji.ogólnokształcąca. Przyjmuje ona jeszcze dodatkową kategorię .

Nowak Metodologia badań socjologicznych.I. Oprócz formalnych warunków poprawności wymienione są także pozaformalne postulaty poprawności nadające klasyfikacji walor elegancji.Teorie i wyjaśnienia. Warszawa 1965. Beveridge . Cackowski Z.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Warszawa 1970. E.to pedagogiczną swobodę w terminologii badawczej tłumaczyć można tylko młodym wiekiem tego obszaru naukowej aktywności pedagogów.1. Nie są one jednak niezbędne do prowadzenia operacji analitycznych lub syntetyzujących na materiale badawczym. Zważywszy na takt. Meyndz. Wrocław-Warszawa 1986 Ossolineum.różnicującą tzw.Problemy i pseudoproblemy. Jednym tchem wymieniamy więc wśród metod ankietę i badania historyczno-porównawcze. że na gruncie metodologii ogólnej zawsze panował pojęciowy porządek . Zielona Góra 94. PWN. IV.Problemy. Pawłowski . Winter de A. Uważam jednak. że na terenie jednej dyscypliny winien panować pewien ład pojęciowy oparty o ustalenia terminologiczne metodologii ogólnej oraz dyrektywę intersubiektywnej komunikowalności. J. Sprzeniewierzeniem się tej zasadzie byłby podział mieszkańców Krakowa na pracujących i niepracujących a następnie pracujących na żonatych i nieżonatych a niepracujących na cudzoziemców i obywateli polskich.Problemy weryfikacji wiedzy. S.narzędzia badawcze Sprawa takiego czy innego definiowania pojęć nie jest tylko kwestią arbitralnych określeń. test i introspekcję. Sztompka . Warszawa 1964.Myślenie hipotetyczne. r.: 2. w których czytelnik znajdzie rozwinięcie poszczególnych zagadnień. historycznosocjologicznym. lecz rezultatem dwojakiego . 2) warunek całkowitości (wyczerpywania). Grodziński . II. . aspekty klasyfikacji.Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych. Brzeziński -Elementy metodologii badań psychologicznych. Pojęcie nauki możemy klasyfikować w aspekcie treściowym. Holm. W. 3. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich fragmentów. Muszyński -Wstęp do metodologii pedagogiki. Barbara Żochowska -Wybrane metodologiczne wzory badań empirycznych w pedagogice. Podstawowe wszelako reguły klasyfikacji są niezbędne do sprawnego posługiwania się materiałem badawczym. Dopiero w obrębie podziałów aspektowych stosujemy klasyfikację dodatkową z zastosowaniem względów (zasad).O metodzie nie rozstrzyga subiektywna. R. politycznym itd. Edward Hajduk . Nie nawołuję do ścisłych. Wymieniłem dwa formalne warunki poprawności klasyfikacji: l) warunek rozłączności. Poznań 1964. ROZDZIAŁ III Metody badań pedagogicznych . dydaktycznym. Zielona Góra 1993. rozstrzygnięcia. Warszawa.techniki . Lublin 1981. K. Metody . Hiibner . Do nich zalicza się 4 postulat maksymalnego ładu. Byłby to zabieg szkodliwy.Sztuka badań naukowych. Warszawa 1985. Literatura zalecana Dla zainteresowanych polecam książki. Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik szukać w literaturze fachowej. 4. który jest spełniany jeśli stosujemy jedną zasadę podziału (jeden wzgląd) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich członów dokonanej klasyfikacji. Katowice 1985. założenia. medycznym. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych. 1975. P. P. H.Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Choć niejasności w tej mierze nie rozstrzyg a j ą o efektach naukowych badań pedagogicznych . . ludność możemy klasyfikować w aspekcie demograficznym. Warszawa 1963. T. Warszawa 1970 r.Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. J. Giedymin . lecz przedmiotowa i bezwzględna konieczność wynikająca z natury zadania o które idzie" Stanisław Brzozowski W pedagogice spotykamy się z całkowitą swobodą w określaniu metod technik i narzędzi badawczych. Np. Warszawa 1973.to jednak w obrębie samej dyscypliny odbierają aparatowi pojęciowemu walor uniwersalności i prowadzą do nieporozumień.. instytucjonalnym. Such . schematycznych klasyfikacji.N. 3) trzecim formalnym warunkiem poprawności jest postulat maksymalnego rozczłonkowania czyli wymieniona już wcześniej kartezjańska zasada maksymalnego podziału. Janusz Gnitecki -Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. T. J. Wójcik-Zarys teorii klasyfikacji. Warszawa 1978 r. 3. Warszawa 1969.

Ta dopiero decyduje mniej lub więcej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki badań a wybrana technika w sposób jednoznaczny wyznacza narzędzia badawcze. o których zgodnie z prawdą można dane pojęcie orzec. Wyróżnione wyżej pojęcia zachowują względem siebie określony stosunek zakresowy. Drugi rodzaj przyczyn. Używając pojęć logicznych można orzec.: obserwowanie. że metoda jest pojęciem najszerszym i nadrzędnym w stosunku do techniki i narzędzia badawczego. Teraz natomiast przystąpić można do omówienia poszczególnych metod i technik stosowanych w badaniach pedagogicznych. Zdaniem niektórych pedagogów eksperyment jest szczególnym przypadkiem obserwacji. że jedną z podstaw określania znaczenia pojęcia jest funkcja denotacyjna tego pojęcia. zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym. kiedy przystępując do badań. o p i n i i . Eksperyment pedagogiczny Mimo różnych opinii pedagogów eksperyment pedagogiczny uznać należy za metodę badań pedagogicznych. 3. r e g u l o w a n e st aranni e w yp r a c o w a n ym i d yr e kt yw a m i . Techniki badań są zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi. Zaczyński .2. badanie dokumentacji szkolnej. To ostatnie zaś ma zakres najwęższy i jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec pojęcia metody jak i pojęcia techniki badawczej. Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych określić jeszcze wypada pojęcie narzędzia badawczego. W dalszej części czytelnik znajdzie bardziej szczegółowe omówienie spraw związanych z porządkiem i organizacją procesu badawczego.I. arkusz obserwacyjny a nawet ołówek.rodzaju przyczyn. który decydował będzie o zasadach typologii terminologicznej wywodzi się z logicznej funkcji pojęcia. Czynności te w sensie logicznym są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody. zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją badań. Te różnice. 1974). Metoda natomiast zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze. a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda. Zaczyński 1968). Pełne wyliczenie i szczegółowy opis metod badawczych w pedagogice wymaga wszechstronnych studiów i bardzo wiele miejsca. że podstawą do definiowania będzie sens albo treść nadana temu pojęciu przez logikę czyli funkcja konotacyjna nazwy.do rozwiązania określonego problemu w pierwszej kolejności wybieramy odpowiednią metodę . to narzędzie badawcze ma znaczenie! rzeczownikowe i i służy do technicznego gromadzenia danych z badań. który zresztą W. Treść definicji sugeruje. f ak t ó w" (Kamiński A. Techniką badań zaś nazywać będziemy „ cz yn noś ci p r a k t yc z n e . prowadzenie wywiadu. Najbardziej trafną definicję tego pojęcia dał W. pol e g a j ą c ą na w y w o ł y w a n i u l u b t yl k o z m i e n i a n i u p rz eb i e gu procesów prz ez wprowadz eni e do n i c h jakiegoś nowego c z yn n i k a i obs erwowani u zmian powstałych pod jego w p ł y w e m " (W. Zasadność takiej kwalifikacji jest szczególnie przekonywująca jeśli spojrzeć na eksperyment z punktu widzenia dydaktyki. ale od obserwacji różniący się bardziej złożoną strukturą. staranniej opracowanym zamysłem badawczym i posługiwaniem się większą i różnorodną ilością narzędzi badawczych. wielość narzędzi badawczych (np. np. iż w działaniach eksperymentatorskich występuje zarówno czynnik „zabiegów koncepcyjnych". poz wa l aj ąc ym i na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych inform a c j i . Kierując się więc względem na zbiór desygnatów tradycyjnie danemu pojęciu przypisywanych oraz na zespół cech współoznaczanych łącznie przez dane pojęcie postaram się wyróżnić i określić podstawowe pojęcia metodologii badań pedagogicznych. O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe i oznacza czynność. Technika z kolei jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego.„Eks perym ent j e s t m et odą naukowe go b a d a n i a okreś l one go w y c i n k a rz ecz yw i s t oś ci ( w yc h o w a w c z e j ) .opracowując koncepcję założeń teoretycznych i praktycznego postępowania. notatki z rozmów) oraz konieczność istnienia generalnej koncepcji wiążącej w celową jedność różnorodne . Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych. Oznacza to. Nie dysponując dostateczną ilością miejsca ograniczę się do wyliczenia najważniejszych i zwięzłego ich opisu. które podobnie jak techniki z metodami bywa mylone z techniką badawczą. Taka kolejność ich omówienia oraz wyróżnień zakresowych znajduje swoje odbicie w procesie badawczym. arkusze lub dzienniki obserwacji. jak też i czynnik „zabiegów instrumentalnych". z m i e r z a j ą c e g o do r o z w i ą z a n i a o k r e ś l o n e go p r o b l e m u naukowego". Uzasadnienie zarówno takiego podziału pojęć jak i sposobu definiowania znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamińskiego. O t ó ż n a r z ę d z i e b a da wc z e j e s t p r z e d m i o t e m s ł u ż ą c y m do re al i z ac j i w yb r a n e j t e c h n i k i b a d a ń . w tym głównie złożona struktura zabiegów technicznych. W tym rozumieniu narzędziem badawczym będzie kwestionariusz wywiadu. Przyczyny pierwszego rodzaju to tradycja języka przypisująca określonemu pojęciu zbiór desygnatów. W zgodzie zatem z tradycją oraz zasadami logiki przez m e t odę b a d a ń r o z um i e ć b ę d z i e m y „zespół t e o r e t yc z n i e u z a s a d n i o n yc h zabiegów k o n c e p c yj n yc h i i n s t r u m e n t a l n yc h o b e j m u j ą c y c h n a j o g ó l n i e j całość p o s t ę p o w a n i a badacza. magnetofon. Nadużywając trochę zasad logiki można jednak stwierdzić. Beveridge w „Sztuce badań naukowych" uważa za podstawowy element wyposażenia każdego badacza. albo inaczej .

zespołu zdarzeń. jak również w jego końcowych efektach. która prowadzi do opisu instytucji wychowawczych. Ze zmianami układu jako istotą eksperymentu wiążą się dwie sprawy. Mili w postaci słynnych pięciu kanonów. Swoistym przedmiotem badań dla monografii jest instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celów wychowawczych badana. Kotarbiński wręcz pisze. choć te są najważniejsze lecz także zasobu naszej wiedzy. St. który obszernie i niezwykle jasno opisał metodę eksperymentu w znakomitej książce pt. Drugi czynnik to sposób badania. Nie obciąża jej bowiem ani tak wielka ilość wątpliwości metodologicznych ani etycznych.3. Zaczyński. lecz w praktyce wychowawczej ze względu na wątpliwości metodologiczne i etyczne jest rzadko stosowana. „Praca badawcza nauczyciela". W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas układem jest prawie zawsze jakaś grupa wychowanków. „Zmiany te obserwować będziemy w przebiegu samego procesu. przemawia za zaliczeniem eksperymentu pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. Wydaje się. rozumiejąc pod pojęciem instytucji wychowawczej „struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Pierwszym z nich jest przedmiot badań. wielostronnego wejrzenia w jej funkcjonowania zarówno jako systemu społecznego. Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placówki (dom kultury. Stanowią one fundamentalną zasadę dociekania istoty zachodzących zależności i podstawę zasadnych domysłów uogólniających. drużyna harcerska). spółdzielnia mieszkaniowa. Druga sprawa związana ze zmianami układu jest natury moralnej. Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego układu (zbiorowości społecznej. Metodzie tej stawia się i inne zarzuty sprowadzając się do podawania w wątpliwość jej funkcji poznawczej a nawet rzetelności naukowej. jeśli istnieje domniemanie. Podobną opinię prezentuje także za M. Uniwersytet dla Rodziców. Otóż najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej zależności oparte o zasady przyczynowości i rozumowania indukcyjnego opracował J. Nie można więc dopuścić aby w założeniach badawczych przyjęto świadomie działania szkodliwe dla określonej grupy. W socjologii np. Tymczasem swoistość każdej metody badawczej w pedagogice polega m. lub fragment rzeczywistości wychowawczej ściśle z młodzieżą lub w ogóle ze środowiskiem ludzkim związanym. na badaniu rzeczywistości wychowawczej dla celów wychowawczych. Duvergerem .in.W. nie jest problemem nadającym się do badań metodą monograficzną. zjawiska lub procesu) specjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania pożądanych zmian układu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym układzie zajdą pod wpływem owego nowego czynnika zwanego zmienną niezależną. Kamińskiego za monografię na gruncie pedagogiki przyjąć należy taką metodę postępowania. Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wiedzy o skuteczności poszczególnych działań. Kotarbiński 1960. 3. celowa dezintegracja grupy) lub w postaci działań oczywiście pożytecznych (np. 1974). oraz kanon reszt. s. monografią nazywa się m. Dlatego też tak obszerne definiowanie monografii nie jest użyteczne dla praktyki pedagogicznej. kanon połączonej różnicy i zgodności.in. Podobnie przedstawia się sprawa z inną parą problemów: przyczyny niepowodzeń w . Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wiąże się z techniką wykrywania zależności między zmienną niezależną a innymi elementami badanego układu. Wedle sugestii A. Dwa czynniki decydują o tym. 186). że aczkolwiek ta „metoda prowadzi do cennych domysłów. Monografia pedagogiczna Na użytek badań pedagogicznych definicja metody monograficznej musi odbiegać swą treścią i zakresem od przyjętych potocznie znaczeń monografii w naukach społecznych. badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. jak i jako związanego ze sobą zbioru osób" (Kamiński A. Zmiany nie tylko badanego układu. jako naiwna i mało wydajna (T. Nie są to jedyne problemy związane z eksperymentem na gruncie pedagogicznym. wyposażenie w wartościowy sprzęt sportowy jednej grupy) ale tylko wobec celowo wybranego zespołu budzi istotne i uzasadnione rozterki moralne.poczynania badawcze. Oddala ona nieocenione usługi w rozwoju dydaktyki. W badaniach monograficznych dąży się do „sięgnięcia w głąb" danej instytucji i gruntownego. Tych wątpliwości etycznych nie usuwa nawet fakt osiągnięcia pozytywnych efektów wychowawczych czy dydaktycznych w określonej grupie. nawet do cennych uogólnień lecz na ogół bywa słusznie krytykowana. że mogą być one rezultatem zaniedbania lub ujemnych skutków w innej grupie. o efektach podejmowanych inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych. etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania działań pożytecznych wobec jednej grupy jeśli stosujemy je wobec innej grupy. Więcej. budzenie agresji. bądź pracy wychowawczej. ale problem: „kompensacyjna rola (wybranego) domu dziecka" w pełni nadaje się do zastosowania omawianej metody. Są to: kanon jedynej różnicy. Dla przykładu: „przyczyny sieroctwa społecznego". kanon zmian towarzyszących. dodatkowe formy nauczania. szkoła. Celem eksperymentu jest więc wykrycie związków przyczynowo-skutkowych między zmienną niezależną a elementami badanego układu. lub też o wartości nowych metod nauczania. Tak więc świadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci działań szkodliwych (np. że określony sposób postępowania badawczego możemy uznać za metodę monograficzną. że podobną eksperymentowi rolę w nadaniach pedagogicznych mogłaby spełniać metoda porównawcza na gruncie pedagogiki bardzo mało upowszechniona i stosowana. pogotowie opiekuńcze) i niekiedy instytucjonalne formy działalności wychowawczej (spółdzielnia uczniowska. kanon jedynej zgodności. Rezultatem eksperymentu są więc zawsze określone zmiany.

Pod względem merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury i efektywności działań wychowawczych.nauce dzieci wybranej szkoły i kurs przygotowawczy na studia jako forma uzupełniania wiadomości. sądy uogólniające winny być ostrożne. Z metody pracy opiekuńczej zostały na grunt metody badawczej przeniesione ogólne założenia poznawcze i generalna koncepcja wyrażająca się w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku. że warunkiem wydźwignięcia człowieka w sytuacji kryzysowej jest wszechstronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizowana pomoc przewidująca obok materialnych bodźców także wyzwalanie praktycznej aktywności człowieka i psychicznej zaradności oraz wiary we własne siły. 45). jednostkowych przypadków wychowawczych ma uzasadnienie w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla praktyki wychowawczej. Będąc dość łatwa w realizacji nadaje się do systematycznej weryfikacji funkcji założonych danej instytucji. swoistej terapii. nie poprzestaje na jednej technice badań. ankiety lub wywiady. Łączy ich kilka. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieocenione usługi. Metoda indywidualnych przypadków wzbogacona potem o założenia metody grupowej i środowiskowej stanowiła metodologiczną podstawę. zgodnie z zasadami poprawności metodologicznej. p r o w a d z ą c ą do g r u n t o w n e g o rozpoznania s t rukt ury ins t ytucji . zasad i e f e k t yw n o ś c i dz i a ł a ń w yc h o w a w c z yc h oraz o p r a c o w a n i a k o n c e p c j i ulep s z e ń i p r o g n o z r oz wo j o w yc h " . Ograniczenie zaś metody indywidualnych przypadków do analizy konkretnych. bardzo często wprowadza elementy obserwacji uczestniczącej. Ponieważ są to badania na organizmach jednostkowych. zasad funkcjonowania i ocenę przyjętych w tych instytucjach rozwiązań problemów wychowawczych. Metoda indywidualnych przypadków Metoda indywidualnych przypadków zwana inaczej „studium indywidualnych przypadków" wywodzi się z metod pracy socjalnej rozwijanych w pedagogice opiekuńczej na przełomie . częściowo intencjonalna (przez konotację) ma tę zaletę. planowania ulepszeń i kontroli ich funkcjonowania. Definicja pojęcia przez typologię zakresu i f u n k c j i może budzić zastrzeżenia odnośnie jej poprawności. że upadek i nędza mają przyczynę w słabości jednostki oraz. Bez uwieńczenia badań pedagogicznych rezultatami praktycznymi. od zwykłego ratownictwa do naukowej profilaktyki. Sprawa porównywalności wiąże się z prawem budowania uogólnień w oparciu o badania monograficzne. Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. Wszelako jak pisze A. przez denotację czy definicja analityczna) byłaby znacznie trudniejsza.. Metoda monograficzna realizowana być może przez wiele różnorodnych technik. Przyjmując przeto przedmiot badań i funkcję metody indywidualnych przypadków za elementy konstytutywne definicję jej można sformułować następująco: metoda i n d y w i d u a l n y c h p r z yp a d k ó w j e s t sposob e m b a d a ń p o l e g a j ą c y m na a n a l i z i e j e d n o s t k o w y c h l os ó w l u d z k i c h u w i k ł a n y c h w ok re ś l on e s yt u a c j e . Jak każda inna metoda. na „przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu tego słowa. Dotychczasowe ustalenia pozwalają nam nazwać: m o n o g r a f i ą m e todę ba da ń której p r z e d m i o t e m są i ns t yt u c j e w yc h o w a w cze w rozumieniu placówki l u b ins t ytucjonal ne form y d z i a ł a l n o ś c i w yc h o w aw c z e j .. Wyobraźnia badacza jest cechą podobnie cenną jak i sceptyczny krytycyzm" (tamże s. że każda inna próba definicji (np. których cel poznawczy jest tylko środkiem dla celu głównego tych badań który polega na melioracji badanego fragmentu rzeczywistości wychowawczej. Prawie zawsze posługuje się badaniem dokumentacji. Badania w pedagogice sprowadzają się najczęściej do diagnozy. działalnością terapeutyczną odbiera im w zasadzie społeczny sens. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice sprowadza się do biografii ludzkich. Ewolucja szła od filantropii do pracy socjalnej na naukowych podstawach opartej. Niekiedy mogą być wykorzystane elementy eksperymentu wychowawczego. która stanowi punkt wyjścia dla badań naprawczych. Odrzuca się więc takie rozumienie tej metody wedle której odnosi się ona do badania układów społecznych. Podnoszenie już po raz drugi służebnego znaczenia metod badawczych wobec praktyki wychowawczej jest podkreśleniem zasadniczej i swoistej cechy badań pedagogicznych. Wydaje się jednak. Istota metody indywidualnych przypadków polegała na przekonaniu.4. że w miarę jasno wyróżnia monografię od innych metod badawczych. na której wyrosła jedna z ważniejszych metod badań pedagogicznych zwana dziś metodą indywidualnych przypadków. Zaproponowana definicja częściowo projektująca. instytucji lub do badania dynamiki wewnętrznej i przeobrażeń zbiorowości społecznej. traktując je jako formę uzupełniania wiedzy i wzajemnej kontroli. Działalność opiekuńcza wyrastając z ram filantropii szukała naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych form oddziaływania. Przy badaniu podobnych instytucji pozwala na ostrożne porównywanie struktur. Kamiński „słuszna obawa przed uogólnieniami zbyt szerokimi nie powinna ciążyć przesadnie nad badaczem.i rozpowszechnionych w latach dwudziestych naszego wieku. której ta metoda służy. Najbardziej wyróżniającą cechą badań monograficznych w sensie formalnym jest ich ścisła lokalizacja instytucjonalna. 3. do postawienia diagnozy określonych niedomogów i opracowania koncepcji ewentualnych ulepszeń.

3. ponadto stany świadomości społecznej. Charakterystyka sondażu opracowana przez A. opinii i poglądów określonych zbiorowości. które nie posiadają instytucjonalnej lokalizacji a wręcz odwrotnie są jakby rozproszone w społeczeństwie.5. n a s i l a n i u się i . Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji. o p i n i a c h i p o g l ą d a c h w y b r a n y c h z bi or ow oś ci . dziewcząt i chłopców. Niekiedy pomocne być mogą techniki projekcyjne. Najbardziej użyteczną techniką w przypadku omawianej metody jest wywiad. narastania badanych zjawisk. zwany przez jednych sondażem diagnostycznym. w której bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. Rozciąganie prawidłowości poznanych przy badaniu wybranej populacji na populację generalną lub inne zbiorowości wymaga dużej ostrożności. Kamińskiego przykład alkoholizmu nie daje się umiejscowić terytorialnie ani demograficznie. Podany przykład nie jest zbyt szczęśliwy. Wszelka pochopna generalizacja oparta na badaniach małych grup jest niebezpieczna. Badania sondażowe jak wynika z samego sensu nazwy opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby reprezentacyjnej z populacji generalnej. Dopiero bardziej szczegółowe określenia pozwalają w miarę zwężać przedmiotowo i terytorialnie badania. że cel stworzył metodę i jej funkcje. Biorąc za przykład badanie nad alkoholizmem młodzieży. Badania sondażowe mają na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie wszystkich atrybutów strukturalnych i funkcjonalnych. wszystkich elementów i wszystkich cech badanej populacji. Badający musi dążyć do wybrania takiej grupy do badań aby stanowiła ona możliwie najwierniejsze odbicie struktury. W tym jednak przypadku można rzec. Wynikało głównie ze ścisłego określenia zakresu przedmiotowego metody. podany przez A. które stanowią znakomity przedmiot zainteresowania dla omawianej metody będą: „trudności dydaktyczne i wychowawcze a sytuacja rodzinna dziecka". Kamiński i on też dał teoretyczny opis sondażu w literaturze pedagogicznej. Badania metodą indywidualnych przypadków posługują się dość nielicznym zestawem technik badawczych. Kamiński 1974. ich tendencji i nasilenia. Znakomicie uzupełnia go obserwacja i analiza dokumentów osobistych. którą nie zawsze można precyzyjnie określić. że od rzetelności doboru próby zależy nasze prawo do rozciągania uogólnień na całą populację i budowania teorii. Bardziej precyzyjnych technik doboru próby dostarcza statystyka. Technika doboru próby aby była ona reprezentacją populacji generalnej to inna. Metoda indywidualnych przypadków nastręcza pewne trudności w przedmiocie budowania uogólnień. Np. to w próbie znaleźć się powinny odpowiednie proporcje młodzieży wiejskiej i miejskiej. O ile pierwszy człon definicji wyróżnia metodę indywidualnych przypadków od innych metod to następny jest swoisty dla każdej metody badań pedagogicznych a nawet dla badań pedagogicznych w ogóle. którego przedstawienie wykracza poza przedmiot i ramy niniejszego opracowania. odrębna sprawa. Zakres ważności uogólnień teoretycznych z badań empirycznych stanowi odrębny problem metodologiczny. Pojęcia tego używa A.w yc h o w a w c z e . Co jest przedmiotem badań sondażowych? „Tym czym dla studium indywidualnych przypadków są losy jednostek ludzkich określonego rodzaju. przez innych sondażem ankietowym czy sondażem na grupie reprezentatywnej. Ogólne założenia badań pedagogicznych uzasadniają przyjęcie nazwy sondażu diagnostycznego na użytek praktyki pedagogicznej. ich istoty i przyczyn zrodziła się metoda. Metoda sondażu diagnostycznego Wiele kontrowersji wiąże się z określeniem jednej z najpopularniejszych metod badań społecznych w tym także pedagogicznych jaką jest sondaż. s. 41). „funkcjonowanie rodzin zastępczych i opiekuńczych". Przykładami problemów. proporcja odpowiednich grup wiekowych itp. A zatem precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala na uściślenie zasięgu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru odpowiedniej próby do badań. młodzieży uczącej się i pracującej. Tak więc badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania. Kierując się powyższymi uwagami definicja omawianej metody może mieć postać następującą: m e t o d a s o n d a ż u d i a g n o s t yc z n e g o j e s t sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach struktural n yc h i f u n k c j o n a l n yc h oraz dynamice zjawisk społeczn y c h . Zależy" to od charakteru i złożoności poszczególnego przypadku. Ogólnie należy stwierdzić. Kiedy już mowa o alkoholizmie młodzieży jesteśmy w stanie bliżej zorientować się w istocie zadania badawczego. Prawo do generalizacji rośnie w miarę kompetencji badającego oraz uzyskiwania podobnych wyników w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. tym dla sondażu diagnostycznego jest określone zjawisko społeczne" (A. Jej szczególny rodowód i ścisłe pokrewieństwo z metodą pracy socjalnej uzasadniają podkreślenie w definicji funkcji poznawczych i terapeutycznych. l u b na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych biografii ludzkich z n as t a wi en i e m na opracowanie d i a gn o z y p r z yp a d k u l u b z j a w i s k a w celu podjęcia działań terapeut ycz nych. „adaptacja społeczna wychowanków domu dziecka". testy. która wkomponowana została w praktyczne cele usuwania nieprawidłowości l ub sytuacji zagrożenia w indywidualnych losach ludzkich. Chodzi tu więc o wszystkie zjawiska. Kamińskiego jest rzadko spotykanym przykładem jasności i precyzji naukowej. jego zadaniem było tylko ukazanie ogólnej zasady.

Całkowicie prawie pominięta została technika ich stosowania i organizacja badań. Pilch) Wrocław 1974. bo stosowanie różnych metod i technik stanowi źródło dodatkowej wiedzy i czynnik kontroli rzetelności badań. W pedagogice można polecić m. Warto za A. M.Elementy teorii poznania. Iza Muchnicka . Coleman.J. Zaczyński Praca badawcza nauczyciela. Wśród pedagogów cenne uwagi poświęcił tej metodzie W. w: Metodologia pedagogiki społecznej. Dwojakie cele badań monograficznych. red. techniki statystyczne i inne. Warszawa 1965 tamże: W. Warszawa 1980 r.Metoda monografii w badaniach pedagogicznych. Hatt. R. Warszawa 1972 i wiele innych. wybranych do badań technik i „dostępności poznawczej w sensie terytorialnym". wielkości zespołu badającego. Wrocław 1974. Warszawa 1967. w: Metodologia pedagogiki społecznej. w: Metody badań socjologicznych red. Wroczyński.przedmiotem eksperymentu. XII. Nowa szkoła 1958. „W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych doborem próby. Dodajmy. Kamińskim przytoczyć przykład. im bardziej analizowaną populację możemy odnieść do podobnej całości" (tamże s. procedura badawcza w pedagogice empirycznej. Warszawa 1979. jak i do opracowań empirycznych powstałych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody. S. Istnieje bogata literatura naukowa powstała w wyniku stosowania metody monograficznej. Nader często mamy do czynienia z mieszaniną różnych metod. Pilch. K. TERESA BAUMAN ROZDZIAŁ IV O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych . Wielkość badanej populacji zależy od 'stopnia dokładności badań. Bujaka. Edward Hajduk . w k t ó r e j b a d a n e z j a w i s k o w ys t ę p u j e . Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice wiąże się z metodą pracy socjalnej -case work . J. S. Sośnicki . Nowak. Dlatego nie można poprzestawać na tak ogólnych opisach. który ukazuje różnice w zastosowaniu omawianych metod. Nosząc się z zamiarem zastosowania wybranej metody badań. Warszawa 1979. pracę A.Niektóre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidualnych przypadków. S. Mazurkiewicz. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to wywiad. . że działalność komitetu antyalkoholowego może być przedmiotem monografii a wpływ uświadomienia i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm młodzieży . Przykładem mogą być pracy etnograficzne F. Wroczyński. Charakterystyki omawianych metod ograniczają się w zasadzie tylko do opisu ich podstawowych cech. red. Swidy . Natomiast alkoholizm młodzieży jako zjawisko społeczne może być przedmiotem sondażu diagnostycznego" (tamże s. 42). logiki formalnej i metodologii nauk. H. Metody badań pedagogicznych (red.in. Np. Sondaże ankietowe. Goode. Z.p o s i a d a j ą c y c h z n a c z e n i e w yc h o w a w c z e -w o p a r c i u o s p e c j a l n i e d o b r a n ą grupę r e p r e z e n t u j ą c ą pop u l a c j ę g e n e r a l n ą . Wrocław 1974 r.Eksperyment w badaniach społecznych. Warszawa 1982. Trow.kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich i n n yc h zjawiskach instytucjonalnie nie zlok a l i z o w a n y c h . nr 7-8. Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako środowisko wychowawcze. ankieta.K. Wrocław 1974.Młodzież a wartości. Kwieciński .M.Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. T. Pilch. Wybór tekstów red. Monograficzne badania układów społecznych.Metoda sondażu w pedagogice empirycznej. Jako przykład pracy empirycznej opartej na metodzie sondażu można wymienić pracę zbiorową pod red. Kotarbińskiego. analiza dokumentów osobistych.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. P. wyniki uzyskane w badaniach w rejonie płockim większe prawdopodobieństwo zyskują w rejonach uprzemysłowionych itp. Kamińskiego . Literatura zalecana Bardzo jasne i przekonywujące omówienie terminów metodologicznych znajdzie zainteresowany czytelnik w pracy T.stąd bardzo pomocna będzie praca: Marynowicz-Hetka E.Metoda. Żadna z omawianych metod nie występuje w stanie czystym. red. R.Funkcjonowanie szkoły w środowisku wiejskim. Lipset. Metoda eksperymentu znalazła pełna i chyba doskonała monografię w pracy A. Poza tymi ramami dostrzeżone prawidłowości przybierają charakter tym większego prawdopodobieństwa. konieczne jest sięgnięcie zarówno do literatury metodologicznej. Warszawa 1965 R. Nieprawidłowe zaś stosowanie najlepszej metody może całkowicie wypaczyć obraz badanej rzeczywistość!. Pilch. Wroczyński. Wroczyński. Zielona Góra 1994. Na uwagę i polecenia zasługuje artykuł A. Zawistowicz-Adamskiej. Janeczko . Oraz K. Metody badań socjologicznych.) Andrzej Góralski. technika. Jest to zjawisko konieczne i pożyteczne. w: Metodologia pedagogiki społecznej (red. V. Sułka . Konieczne bo rzeczywistość wychowawcza jest tak bogata iż nie mogą jej objąć ramy jednej metody.Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych. 43). Problemy diagnostyki społecznej w praktyce pedagogicznej. Irena Lepalczyk . a pożyteczne. tamże E. Nowak. Mieczysław Łobocki -Metody badań pedagogicznych. W: metodologia pedagogiki społecznej. „Młodzież nadużywająca alkoholu może być objęta studium indywidualnych przypadków. Warszawa 1989. Warszawa 1968 r. Wrocław 1961.

zjawisk złożonych treściowo i znaczeniowo. S. iż przedmiotem badania naukowego mogą być tylko obiektywnie istniejące. jakie niesie ze sobą scjentystyczny sposób myślenia. bez posądzania ich o nienaukowość czy powierzchowność. Nie chodzi jednak o to. aby odkrywszy je. 4. opartej na założeniach filozofii pozytywistycznej i posługuje się w swych badaniach metodami ilościowymi. Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnień pedagogicznych możliwych do zbadania na gruncie tej metodologii. które łatwo można zmienić. Pozostawiając na uboczu wątek krytyczny . trudno jest redukować jego poznawanie tylko do wymiaru zdarzeń. ale ograniczoną i jednostronną. poddające się pomiarowi zjawiska. które są pewne. albo o takie. iż metody jakościowe mają za zadanie wyrugowanie z pedagogiki metod ilościowych. Wyka . Podejście jakościowe pozwala na podejmowanie takich zagadnień.traktując rzecz modelowo . uczucia. które są ważne.C. ponieważ uświadamiający słabości i pęknięcia paradygmatu nauki nowożytnej. zakłada subiektywny charakter własnej wiedzy jak i każdego poznania. mogących stanowić „obiektywne fakty". Schiller 4. Uprawomocnienie podejścia jakościowego w badaniach pedagogicznych pozwoli na dostrzeżenie ich. móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną.zajmę się opisem innej metody postępowania badawczego. Świadomość ograniczeń. że można . przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzędzi. że zajmują się oni zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem człowieka wśród innych ludzi. Metody jakościowe powstały więc z jednej strony jako krytyka (zarówno metodologii panującej w pedagogice jak i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych). F. aby dostrzec w badanym zjawisku nieprzewidziane przez niego wcześniej aspekty. iż możliwe jest poznawanie rzeczywistości społecznej w różny sposób. czyli zarówno jego jednostkowością jak i związkami z innymi. Jednak inny przedmiot badania może narzucać metoda ilościowa. Bada więc tylko poddające się pomiarowi obiekty. inny zaś metoda jakościowa. stających się. że badając rzeczywistość społeczną musi posługiwać się narzędziami „miękkimi". Uwagi ogólne Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje uczonych. Badacz ma świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany). Uważa. jednak tak bogaty.„Im więcej wagi przykładał człowiek nauki do logiki. Różnica polega na tym. jaki ta metodologia stawia badaczowi postulując.2. w różnego rodzaju placówkach. przeżyciami. poznanie a tym samym wzbogacenie naszej o nich wiedzy. W procesie wychowania i kształcenia emocje. że na gruncie metodologii naukowej niemożliwe jest dostrzeżenie lub podjęcie pewnych tematów. Istnieje wiele problemów w pedagogice zupełnie pomijanych. Zakłada on "istnienie obiektywnego świata. Traktowanie ich antagonistycznie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji jednej przez drugą. Taki redukcjonizm pozwala zdobyć o zjawisku wiedzę pewną. W badaniach jakościowych natomiast możliwe jest podjęcie tematów wykraczających poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podejmowanie problematyki związanej z ocenami. a także . Krocząc jedną z nich badacz podporządkowuje się metodologii. w związku z wymogiem. ale niepewne". Sądzę. ale mało ważne.niezwykle ważny. które dotyczą poszczególnych ludzi.1. wartościami.o czym pisze A. bowiem dotyczących zagadnień nie poddających się badaniu kwantytatywnemu. Założenie o ich komplementarności pozwala zaakceptować tezę. przekształcić po to. o charakterze procesu społecznego. Ossowski formułuje ten dylemat następująco: „socjolog musi wybierać pomiędzy ubieganiem się o rezultaty. jednostkowych przypadków. stylu życia oraz zjawisk zmiennych. Każdy z nich ma swoje wady i zalety. Posługuje się metodami jakościowymi przy pomocy których może docierać bardziej „w głąb" badanego zjawiska a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst). Przedmiot i cel badań jakościowych Wybór przedmiotu badania w obydwu typach badań wydaje się z pozoru procedurą podobną.jako propozycja innej wizji badania empirycznego. Dla pedagogów jest to różnica tym znaczniejsza. Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna.wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego. elastycznymi.S. że wymagający oddzielnej rozprawy . z drugiej zaś . Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam: poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas . każdy jednak pozwala na dostrzeżenie w niej czegoś innego i mimo ich odmienności obydwa przyczyniają się do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej. wartości są obecne i trudno je pomijać jako mniej znaczące. idzie raczej o to aby traktowane były jako równorzędny sposób badania zjawisk pedagogicznych. skłoniły humanistów do poszukiwań innych dróg poznawania i opisywania świata. tym mniejsza była wartość jego rozumowania naukowego". możliwości równie obiektywnego poznania go. poszukując między nimi zależności przyczynowo-skutkowych. np. Te dwie drogi badawcze można traktować jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie.

posługujących się językiem różniącym się od języka badacza. jednostkowości i niepowtarzalności każdej sytuacji badawczej. problem kar cielesnych stosowanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej). lecz z tego. iż badacz dla badanego nie jest już osobą zupełnie obcą i anonimową. wymagających kilkakrotnego wglądu w badane środowisko. redukuje je bowiem do uświadomionych poprzez badacza wątków. bądź . bądź takich. bowiem nie można formułować hipotez. c) osobami badanymi są albo . Wiele rodzajów badań jakościowych wymaga od badacza zaprzyjaźnienia się z badanym a przynajmniej dobrego. a tym samym ogranicza możliwość oglądalności badanego zjawiska. To powoduje. które mogą być badane zarówno przy pomocy metod ilościowych jak i jakościowych. pomijając przy tym całą gamę relacji. gdy chcemy je poznać takimi jakie są a nie stwierdzić. iż właśnie z nim pragnie przeprowadzić badania. czy zgadzają się z naszym o nich mniemaniem b) badane zjawisko jest „drażliwe". taka sytuacja uniemożliwia w sposób naturalny stawianie precyzyjnych hipotez. których stawianie w badaniach prowadzonych metodami ilościowymi byłoby nieuzasadnione.3. pozwalających w miarę poprawnie odpowiedzieć na to pytanie. prywatne (np. sugerując iż właśnie wiedza zdobyta o badanym zadecydowała o tym. Istnienie hipotezy określa bowiem kierunek naszych poszukiwań.o doborze osób badanych decydują wyłącznie względy merytoryczne. Formułowanie problemów badawczych na gruncie metodologii naukowej obwarowane jest odpowiednimi warunkami.gdy są one niezdolne do wypowiadania się na temat interesujący badacza. ale i uznawana jest za szkodliwą. Podobnie nieuzasadnione byłoby stawianie pewnych problemów badawczych w badaniach jakościowych. Każde badanie traktowane jest jako swoiste zjawisko. Np. 4. Rezygnacja z rzetelności w badaniach jakościowych wynika z prze-świadczenia o wyjątkowości. lecz badany w różny sposób. jeżeli badane zagadnienie jest mało znane. nie ukrywa się także ze swoją wiedzą o badanym. Są jednak problemy badawcze.jednostki o wysokim stopniu samoświadomości posiadający dużą zdolność do artykulacji badanych problemów. gdy: a) chcemy przyjrzeć się zjawiskom w ich kontekście. może przy tym pomijać całe spektrum zagadnień. co chciałby zaobserwować. Należy do nich np. które nie może być . iż tylko niektóre pytania narzucające się badaczowi mogą stanowić problem badaczy. Problem może być taki sam. Dotyczy to zarówno dzieci o nierozwiniętych jeszcze możliwościach artykulacyjnych jak i dorosłych. wzajemnie od siebie zależne i dopiero w połączeniu przesądzają o nazwaniu badania jakościowym. Dzieje się tak dlatego. Znikoma wartość hipotez badawczych szczególnie uwidoczniła się w badaniach etnograficznych. Nie ma więc większego znaczenia liczba przebadanych osób. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych Podejście jakościowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badawczych i zakłada swoistą bezzałożeniowość na temat natury badanego zjawiska. przychodzą do badanego osoby polecone im przez kogoś znajomego. Badanie jakościowe stosujemy wówczas. dotyczy problemów uznawanych przez badanych za intymne. których problematyka należała do tematów trudnych. z których nie był w stanie przewidzieć przy konstruowaniu narzędzia. badacze docierają do swoich rozmówców przez kontakty nieformalne. Badacz może celowo dobierać próbę osób do badania jeżeli zależy mu na szczególnym zróżnicowaniu badanych pod względem pewnych cech. 4. problem: „Jaki wpływ ma środowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" może być badany obydwoma typami metod. np.4. lecz z programowo przez niego przyjętej postawy „naiwnej poznawczo".zagadnienia. które narzuca metoda. Pytanie o częstość występowania sugeruje bowiem potrzebę zastosowania metod ilościowych. wzajemnego poznania się. że takich badań metodami ilościowymi nie dałoby się przeprowadzić. które badacz bardziej przeczuwa. „Jak częstym zjawiskiem jest stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodziców?". wynikającą nie z braku jakichkolwiek założeń badacza. Zastosowanie metod jakościowych pozwala na podejmowanie w badaniach problemów mało znanych. w których założeniowość nie tylko ogranicza pole badania. że badacz zaobserwowałby tylko to. że są one ze sobą nierozłącznie powiązane. Owe ograniczenia powodują. niż o nich wie. ani też sposób ich doboru. Dobór badanych Ponieważ w badaniach jakościowych rezygnuje się z postulatu reprezentatywności próby (dającej możliwość szerokich uogólnień) a także z rzetelności (pozwalającej na powtórzenie badania przy użyciu tego samego narzędzia) . W pewnych typach badań. W badaniach jakościowych natomiast jest równie ważny problem jak i metoda. Jest wiele tematów pedagogicznych. z których badacz nie zdawał sobie sprawy. pytanie: „Jakie relacje zachodzą pomiędzy uczestnikami procesu dydaktycznego (pomiędzy nauczycielem a uczniami a także pomiędzy samymi uczniami) na lekcji?" Ów brak uzasadnienia nie wynika z tego.

postuluje się nawet zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateoretycznej wiedzy. której wyniku badacz nie jest w stanie przewidzieć. Kontekst Jedną z ważniejszych cech badań jakościowych jest dążenie do ujmowania badanego zjawiska w jego szerokim kontekście. c) Badany .3. Podmiotowe podejście do badanego najlepiej obrazują wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy osobą badaną a badaczem: a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania .uznaje się równość kompetencji badanego i badacza. bogatszą o te doświadczenia i wiedzę. 4.nie ma potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojęciowych. Jeżeli badamy tę samą osobę powtórnie. badacz z „odbiornika" i rejestratora. nie będzie tym samym badaniem. Ważne w tej relacji jest to. Nie stara się obiektywizować uzyskanej wiedzy. Niektórzy autorzy postulują nawet ujęcia holistyczne. Badanie podobnych zespołów ludzi: np.5.w równym stopniu co badacz wpływa na treść badania. celowo rezygnując z języka nauki na rzecz języka potocznego. Kontekst nie daje się w pełni określić. jaki badanie wywiera na niego samego. formie. Język używany w badaniach jakościowych jest językiem badanego lub wypadkową języków obydwu stron interakcji. sygnalizującą rozległość spojrzenia na badane zjawisko. że w różnych klasach ten sam temat lekcji wywołuje różne odbiory i różne zrozumienie. ale już nie przeciwstawni sobie wzajemnie. Derrida . Badacz poznaje rzeczywistość językową badanego i staje się ona jednym z elementów badania.1. dwustronna relacja. h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomiędzy badaczem i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz ma tego świadomość. Nie sądzę aby holizm był kategorią najtrafniej oddającą sens badania jakościowego. Badacz nie podejmuje badania z gotowa siatką pojęć. a jeśli nawet próbuje się go ująć całościowo to -jak pisze J. przy pomocy tego samego narzędzia. 4. g) Badacz ma świadomość własnej subiektywności w odbiorze i ocenie sytuacji badawczej. Badacze posługujący się metodami jakościowymi dystansują się od metody naukowej także za pomocą języka. nie ma potrzeby skłaniania osoby badanej do posługiwania się językiem badacza. b) Badacz nie działa z pozycji „lepiej wiedzącego" lecz traktuje badanego jako kompetentnego współtwórcę wiedzy zdobywanej podczas badania .Cechy charakterystyczne badania jakościowego 4. stara się jak najwierniej uchwycić wizję problemu przedstawianą przez badanego.badacz i badany. e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna. lecz chcemy dowiedzieć się „jak jest?" .badacz więc działa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach.badany.5. Każdy nauczyciel wie przecież (a badacze często o tej wiedzy zapominają). zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym.5. Badany z „nadajnika" może przekształcić się we współtwórcę. nie zawsze umożliwiającą adekwatny opis badanej rzeczywistości.zakłada się bowiem dialektyczność relacji badacz . Język w badaniu jakościowym Jeżeli w badaniu nie chcemy sprawdzić „czy jest tak. Takie postępowanie uzasadnia po części chęć wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska a po części ograniczoność języka nauki. których dostarczyło jej pierwsze badanie. zmienia się co najmniej w świadka a nawet uczestnika badań. po to aby nie zakłócała (determinowała) przebiegu badania. prowadzonych przez tego samego nauczyciela. atmosferze. dbając równocześnie o to aby minimalizować własne tendencje redukcjonistyczne. że przedmiotem staje się poznawana kwestia a podmiotowe stanowiska zajmują dwie strony . f) Badacz w pełni angażuje się w badanie. przyjmując iż takie obiektywizm jest niemożliwy. uczniów wszystkich równoległych czwartych klas jednej szkoły. następuje bowiem zmiana sytuacji badania.powtórzone w tej samej postaci. jak przewidywaliśmy?" (hipoteza). własnego wpływu na treść i przebieg badania a także wpływu. przy pomocy której chce opisywać rzeczywistość.jeśli tylko wyrazi chęć . literackiego. to mamy już do czynienia niejako z inną osobą.„jego określenie nigdy nie jest zapewnione bądź nasycone". Pretendowanie do całościowego ujmowania badanej rzeczywistości wydaje mi się równie zuchwałe co przeświadczenie o prawdziwości uzyskiwanych wyników w badaniach ilościowych. d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzędziem badania. może zmieniać jego kierunek .2. 4.Relacje badacz – badany W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania osób badanych. posługującego się inną aparaturą pojęciową. nie narzuca mu więc własnego języka. nie posługuje się kategoriami obcymi badanemu.5. Opowiadam się za kategorią „kontekst" jako bardziej przystającą do możliwości badacza. Jeżeli kontekst . jaką posiada badacz. przyjmuje wobec niej postawę otwartą.

Badania jakościowe w pedagogice Pedagogiczne badania jakościowe podejmowane są w Polsce rzadko. odbywa się jednak na gruncie dobrze przygotowanym. gdy podejmuje zagadnienie nieznane. z którymi wchodzi on w proces badania. wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach międzyludzkich. rozumiana jako „nagle zjawiające się oświecenie lub zrozumienie sytuacji. wymogów metody jakościowej a także odpowiednia postawa etyczna. sygnalizuje takie połączenie zjawisk. dotychczas nie badane lub też styka się z sytuacją szokującą dla niego. nową.7. bez znajomości całej procedury badawczej obowiązującej w badaniach ilościowych. W badaniach ilościowych bowiem wciąż sygnalizuje się od czego się odchodzi. o zakłóceniach jakie wnosi proces badania w te relacje. . W metodach jakościowych docenia się ich wagę i zakłada. fakty. z czego się rezygnuje. Rozumienie zaś jest procesem w którym odkrywane są kolejne zasłony w naszym poznawaniu rzeczywistości.5.8. że zawsze warto podążyć ich śladem. Osoby te tylko – nieusatysfakcjonowane możliwościami. stąd możliwa jest wielość kontekstów. Intuicja. Niesłuszne więc wydaje się oskarżanie osób stosujących w swych badaniach podejście jakościowe o brak kompetencji czy wiedzy metodologicznej. Ujmowanie zjawisk w kontekście pozwala na dostrzeżenie różnych ich aspektów. Podobnie jak w badaniu ilościowym. jego zadaniem jest jej słuchać uważnie. nie spełniających wymogów stawianych nauce. gdyż intuicja może pojawić się tylko u tego badacza. informacje. 4. czy jako rozjaśniająca koncepcja pojawiająca się w świadomości nawet wówczas gdy nie myślimy świadomie o danym zagadnieniu" podpowiada badaczowi pomysły. jakie dają badaczowi. Proces badania Prowadzenie badań jakościowych wymaga od badacza szerokiej wiedzy na temat czynników zewnętrznych wpływających na sam przebieg badania. poznawania szczegółowych wymogów metody naukowej. że „rzeczywistość mówi".pozwala na przekraczanie ograniczeń narzucanych badaczowi przez jego własną wiedzę. z czego rezygnuje. W badaniu jakościowym bowiem nie idzie o szukanie zależności przyczynowo-skutkowych. 4. wyzwala odwagę stawiania pytań . Jednakowoż wyobraźnia i intuicja nie zawsze podpowiadają dobre rozwiązania. jak i ich słabych stron. Wyobraźnia może podpowiadać drogę do nowych odkryć. Rodzaje metod jakościowych Wśród metod jakościowych A. obserwację uczestniczącą oraz jakościową analizę treści. sygnalizując możliwość ich wykorzystania do badań pedagogicznych. których wcześniej nie łączył z przedmiotem swoich badań. że w badaniach jakościowych potrzebna jest właśnie większa wiedza badacza. Nagłe zjawienie się nowej myśli. lecz właśnie o rozumienie. a także wiedzy o badaniach jakościowych w kontekście zarówno szans. Dotyczy ona zarówno wiedzy badacza o sobie. Nastawienie na rozumienie wynika z założenia. 4. Podejmowanie badań jakościowych w pedagogice jest przez wielu zwolenników podejścia ilościowego traktowane jako niechęć do uczenia się skomplikowanych procedur. a że jest ona „mądrzejsza" od badacza. Wyka wyróżnia: otwarty wywiad pogłębiony. głębsza refleksja nad całym procesem badania. czy nie. Nie sądzę jednak aby było możliwe przemyślenie i przeprowadzenie interesującego badania jakościowego. 4. Konieczna jest więc niezbędna wiedza dotycząca tematu badań. więc odpowiednie przygotowanie zespołu badawczego. nieobiektywną wiedzę. niekiedy jednak prowadzą na manowce. których on sam nie przeczuwał. chociaż nigdy nie wiadomo. jego wysiłków uzyskania świadomości własnych przed-założeń. Wyobraźnia i intuicja Ważnym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakościowych jest wyobraźnia i intuicja.4. bywają jedynymi kierunkowskazami dla badacza. Badanie jakościowe wymaga bowiem krytycznego namysłu nad wiedzą już istniejącą i pojawienia się w świadomości badacza przeświadczenia o specyfice proponowanych przez metodologię naukową metod i ich nieadekwatności względem podejmowanego przez niego problemu badawczego.rozumiemy jako „osadzenie w" badanego zagadnienia. szczególnie wówczas. jakie oferuje metoda naukowa poszukują innych sposobów empirycznego poznawania rzeczywistości. Przedstawię kolejno poszczególne metody. niesprawdzoną. Przebieg i kształt badania jakościowego nakłada na badaczy odpowiedzialność moralną. Ogromne znaczenie ma. czy droga przez nie proponowana jest słuszna. dzięki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako z różnych stron. nieśmiało. bowiem dominująca metodologia naukowa traktuje je nieco podejrzliwie a wyniki tych badań uznawane są niekiedy za „gorszą". Wydawać się nawet może. metodę biograficzną. Zarówno wyobraźnia jak i intuicja. to takie osadzenie może być wielostronne. zaczyna kojarzyć różne opinie.6. co pozwala mu lepiej ją rozumieć. nie można więc przeprowadzić tego typu badań nie wiedząc czym jest to. niekiedy prowadzą one ku ciekawym odkryciom. której badacz musi być świadom rozpoczynając swoją pracę.z pozoru absurdalnych . nieprzewidywalną. każdy z badaczy musi dokładnie znać i rozumieć sens i istotę badań jakościowych. którego umysł nastawiony jest na jakieś zagadnienie. nie poprzedzone świadomym rozumowaniem.

8. Pytania. będącej swoistą.Uczestnicy dialogu angażują w rozmowę całą swoją osobowość. prowokujących czy nawet drażliwych. wspólnie budujące wiedzę o interesującym ich zagadnieniu. Badacz nie ustala przed badaniem dokładnego brzmienia pytań. Zauważyć przy tym należy. Im mniej jest w takiej rozmowie sztuczności. badacz zaś podążając za opowieścią badanego także może zmienić swój pogląd na wiele spraw. Otwarty wywiad pogłębiony ma formę rozmowy. badacza). Obydwie strony uczestniczą też w tworzeniu syntezy. Temat badania wymaga niekiedy kilku spotkań badacza z badanym (często opowieści badanych są długie a rozmowa dla obydwu stron interesująca). jakichś ważnych dla nich wydarzeń czy wyborów. tym korzystniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. Badanych traktuje się bowiem podmiotowo. a nie żelaznymi wytycznymi. Opisując Galtunga metodę dialogową (otwarty wywiad pogłębiony nazywa się często dialogiem). a które mniej inspirujące dla rozmowy. Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podejrzliwie. nastroju. Uczestnictwo . nie próbuje w podchwytliwy sposób sprawdzać czy mówią prawdę. postawy. Pytania o pewne zagadnienia powodują uświadamianie sobie przez badanych ich znaczenia. ponieważ jest zamknięty na nowe fakty i opinie niezgodne z własnymi. P. Nie jest więc możliwe. Badany odpowiada na nie lub nie. W owych wymaganiach zawiera się zarówno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy. ze swego życia. że nie ma w dialogu lepiej wiedzącego.Bardzo ważna dla dialogu jest atmosfera. zakłada się. propozycjami badacza. natomiast wyraźnie określa ich problematykę. Otwarty wywiad pogłębiony Powinien być prowadzony z pomocą magnetofonu. iż nie jest on w stanie przewidzieć. snuje opowieść. Równość oznacza. iż taka rozmowa zmienia jedną bądź obydwie strony. aby poruszane w rozmowie tematy uznane zostały przez którąś ze stron za zbyt drażliwe lub nietaktowne. które formułuje badacz przed wywiadem sygnal i z uj ą tylko kierunki jego zainteresowań. zarówno swój sposób myślenia jak i poglądy. Łukasiewicz zwraca uwagę na jej pięć zasadniczych cech: równość. bowiem . to oni decydują o czym chcą i mogą ze sobą rozmawiać. Podczas takiej rozmowy może odbywać się proces „redagowania swojej biografii". czego chciałby się dowiedzieć. Poczucie wspólnoty jest szczególnie ważne w sytuacji. sygnalizują równocześnie jego przygotowanie do wywiadu. wspólnota. bardziej świadomego (tzn. Łukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie oddają istotę otwartego wywiadu pogłębionego. Jest to spotkanie dwóch światów jednostkowych. a prawo do zadawania pytań ma nie tylko badacz lecz też badany. system wartości. np. są pewnym scenariuszem. zakładając. dogmatyk nie może prowadzić tego typu badań. indywidualną interpretacją treści przekazywanych w rozmowie. współzależność. badany . że są odpowiedzialni za to co mówią i potrafią zdać sprawę ze swej działalności. że badania prowadzone w ten sposób skłaniają do postawienia przed badaczem wymagań natury etycznej. które wymieniają pomiędzy sobą doświadczenia i wiedzę. Pytania przygotowane przez badacza są pomocne w podtrzymywaniu rozmowy. Integralność . lecz zdarza się. lojalności wobec badanego a także otwartej postawy wobec poruszanych problemów. im więcej intymności i wzajemnego zrozumienia. uczestnictwo i integralność. Otwarty wywiad pogłębiony jest zaproszeniem . obdarza ich pełnym zaufaniem. „nie pouczać" nabierają w badaniach jakościowych szczególnej wymowy. w której badany „oprowadza badacza po swoim życiu". Opisane przez P.Uczestnicy dialogu są od siebie wzajemnie zależni. Zalecenia typu „nie szkodzić".1. ponadto zarejestrowana wypowiedź pozwala na uchwycenie autentycznego języka badanego i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. Współzależność . W takiej rozmowie nie unika się pytań sugerujących. iż zarówno to o czym mówią. nastawienie do rozmowy badacza powoduje. przypominanie sobie niektórych faktów ze swego życia. który wytwarza się podczas badania. To badany ustanawia granice obszaru intymności i szczerości do którego wpuszcza badacza. Więź jaka łączy jego uczestników jest w dużej mierze decydująca dla przebiegu badania. Badacz przychodzi do badanego z dokładną świadomością tego co go interesuje. jakie obszary (podczas rozmowy z badanym) zostaną odkryte. co w pewnym stopniu może przesądzać o jej przebiegu. jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru. podczas ich wspólnej rozmowy odbywa się nie tylko wymiana informacji. jednak nie determinują one przebiegu badania.4. gdy w dialogu bierze udział więcej osób. od wzajemnych stosunków pomiędzy badanym a badaczem. w której ona się odbywa. Badacz przyczynia się do owego budowania poprzez umiejętne podtrzymywanie rozmowy.ich pojawienie się w rozmowie bądź ich brak zależny jest od uczestników dialogu. Wspólnota . Obie strony mają wpływ na przebieg dialogu. Takie podejście do pytań.W dialogu aktywnie uczestniczą obydwie strony. Jest to ważne. w dużej mierze zależy to od atmosfery panującej podczas badania. może nawet mieć wcześniej opracowane pytania jednakże kolejność ich zadania zależy od kontekstu.snując swoją opowieść. którym obydwie strony muszą się bezwzględnie podporządkować. że wywiad może zabrać im sporo czasu. należy więc jeszcze przed badaniem uprzedzić badanego. gdyż badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie może brać czynnego udziału w toczącej się rozmowie. jak i to co pomijają. nie ma rozmowy z pozycji lepszego. dyktafonu itp. nie stanowią jednak ram poza które nie można wykraczać. które wątki okażą się bardziej.

rozumiejącej.in. Dotyczy to szczególnie pamiętników nauczycieli. skażone piętnem subiektywizmu relacje. Wydobyć z autobiografii te wszystkie wątki może właśnie uważny badacz. które powstały w pamięci autora . odtwarzające koleje losów.żaden przedmiotowy wymiar rzeczywistości społecznej. która nie może być dla niego ani niszcząca ani deprecjonująca. o systemie wartości osób piszących. 4. Przykładem przebijania się przez powierzchowną deklaratywność mogą być badania Z. zrekonstruować przekonania ich twórców. Można by założyć. Metody biograficzne stosowane w metodologii naukowej koncentrowały się wyłącznie na pierwszej warstwie. a ich funkcja ogranicza się do budzenia postawy heroizmu w kolejnych pokoleniach nauczycieli.8. Można przecież założyć. Raczej zakłada się. sygnalizujące zmienność poglądów autora. iż pamiętniki same „mówią" a więc nie ma potrzeby niczego . Jednostkowa interpretacja świata nie jest więc dodatkiem do „faktów". Pod powierzchnią wspomnień. wytworzonym przez rozumiejącą i interpretującą jednostkę. w związku z czym odrzucane były jako mało wiarygodne źródła informacji. nieuchronnie uwikłanego w dzieje. zinterpretować kluczowe dla tekstu kategorie. który badacz próbuje uporządkować pod kątem zawartych w nim myśli. A. natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest raczej marginalnie. stanowiące dla opowiadającego kryterium ich doboru i podstawę interpretacji. Techniki opracowywania materiałów biograficznych są różnorodne i zależne od tego czy badacza interesuje wyłącznie twórca autobiografii czy też uwaga badacza skupia się bardziej na treściach zawartych w autobiografii stanowiących przejaw zarówno samoświadomości jak i świadomości społecznej osoby piszącej. systemu znaków i symboli). pod którą dostrzec je można jedynie przy głębokim. istnieje więc jako autobiografia tylko o tyle o ile ktoś intencjonalnie przekształca zbiór zdarzeń w wysoce znaczącą i ustrukturowaną całość. drugą zaś stanowi indywidualny i symboliczny wymiar zjawisk społecznych. uzasadniając. kryje się w nich ogromna wiedza o czasach w których żyli ich autorzy. iż „ludzkie działanie nie jest wyznaczone przez wpływ wydarzeń takich „jakimi są rzeczywiście" ale przez wpływ wydarzeń takich.oprócz ogólnego wstępu . lub wywołane innym bodźcem. wiersz. w jaki sposób wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiały. że autobiografia istnieje o tyle. nastawiony do materiałów zawartych w autobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo. które możemy poznać jedynie przez ukazanie ich osobistego wymiaru. zaś podejście jakościowe implikuje przekonanie. Poważne problemy kształcenia i wychowania skrywają się często pod powierzchowną warstwą oczywistości. okolicznościowe. Metoda biograficzna Sedno tej metody opiera się na założeniu.badanego do rozmowy. za konkurs. że mówią one znacznie więcej niż mogłoby się wydawać czytelnikowi.8. nie poddające się weryfikacji. wyrażonej i utrwalonej w symbolach działalności indywidualnego podmiotu. zdarzeń z wątków. o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe. o ile ktoś ją opowiada. O ile więc biografie stanowiące dający się udokumentować ubiór „faktów" o człowieku (przebieg życia) nie budziły kontrowersji metodologicznych. W pedagogice rzadko wykorzystuje się autobiografie jako materiał do pogłębionych badań. W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie subiektywnym. pełnym zaufania kontakcie badacza z badanymi. Autobiografii przypisywano raczej wartości literackie niż poznawcze. ich sposób pisania. Analiza tekstu może dotyczyć poziomu leksykalnego słownika frekwencyjnego języka tekstu (autobiografia. Jest niewątpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu. które jednak nie zinterpretowane pozostają tylko i wyłącznie wspomnieniem jakiejś osoby. 4. Wśród autobiografii można wyróżnić pamiętniki pisane przez wiele lat. Wiedza o społeczeństwie jest zawsze wiedzą „czyjąś" a są takie obszary rzeczywistości społecznej. Jest zjawiskiem subiektywnym również i w tym sensie. że pamiętniki „same za siebie mówią" lecz sądzę.3.pisane np. Pozostawia się więc owe autobiografie bez opracowania. Przyjrzyjmy się jednak autobiografii z innej perspektywy. że obydwie te warstwy przenikają się wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje pełniejszy obraz człowieka i społeczeństwa. Możliwości zastosowania tej metody badawczej w pedagogice są ogromne. wydobyć ukryte w nim założenia. że wiedza o społeczeństwie. Jakościowa analiza tekstu Tekst jest systemem znaków. jakimi są postrzegane w znaczących kategoriach kultury". . Badacz ponosi także przed badanym odpowiedzialność za to.w sensie obiektywnym . zanurzonego w świecie. obrazujące proces zmian zachodzących w jego myśleniu a także autobiografie reminiscencyjne. w odniesieniu do konkretnych wartości. lecz sama jest tą rzeczywistością. Autobiografia jest więc przekazem symbolicznym.do nich dodawać. iż nie istnieje . na który składa się używanie przez nich określonego języka." Wybór treści dokonywany jest w oparciu o pewne wartości. Aleksandra nad komunikowaniem się rodziców z dziećmi. Giza poddaje w wątpliwość odróżnienie autobiografii od biografii (traktowanej jako rejestrację „obiektywnego" przebiegu zdarzeń). że stanowi ona „wytwór interpretującej. Stanowi niejako zapis jednego i jednostkowego życia.2. że wyrażone treści są zawsze relatywne wobec tego. o ich świadomości (świadczy o niej m. o człowieku zbudowana jest niejako z dwóch warstw: jedną jest warstwa faktograficzna. w konkretnych okolicznościach. jak ktoś postrzega i rozumie własne życie. uzupełnieniem „obiektywnej rzeczywistości". jej istnienie jest zależne od jednostkowej świadomości.

czyli sposobu w jaki piszący relacjonuje przebieg wydarzeń. podobnie jak odczytać można zawartość czasopism. Praca nad tekstem w ich propozycji -polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy których dokonuje się jego analizy. w jakim zostały użyte. która może przejawiać się zarówno w podnoszeniu jego rangi lub uświadamia- . czyli badanie przez wspólne doświadczanie Wzorem dla obserwacji uczestniczącej są badania etnograficzne. który może być poddany badaniu. Aleksandra. Autobiografia jest . czy też bardziej skłonny jest przyznawać. staje się uczestnikiem badanej społeczności. iż „obserwator" wchodzi na przemian w rolę badacza i badanego. sądzę jednak. określenie tego. iż to różne. wcześniejszą wiedzę o badanym zjawisku.badany jest zaangażowanie badacza w badaną sytuację. starając się „zawiesić" na czas badań własne założenia. wchodzi on w nią bowiem z całym osobistym systemem wartości. Drugim niejako krokiem lub też niezależnym od pierwszego jest ustalenie znaczenia tych najczęściej pojawiających się wyrazów i kontekstu.pozwalają badaczowi na ustrukturalizowanie tekstu.pozwalają na określenie odmian narracji. w momencie jednak gdy informacji się nie zbiera ponieważ istnieją już jako wytwór ludzkiej działalności: idee. Jakościowa analiza tekstów ułatwia nam ich odczytanie. Świadomość zachodzących w nim zmian powoduje. Innym wymiarem przełamywania dualizmu na linii badacz . żyjąc w niej. w autobiografii). 4. skupianie się przez niego na tym co stanowi sedno opowieści i jej element uboczny. przy jej pomocy ustala się które wyrazy są najbardziej znaczące dla tekstu i jakich obszarów rzeczywistości dotyczą.komentarze). obyczaje. Jej cechą charakterystyczną jest przełamywanie dualizmu badacz-badany. co powodować może zmianę jego nastawienia do świata.8. 3. ułatwiają ustalenie które fragmenty tekstu są wyznaniami autora. Sądzę. w których badacz wchodząc w określoną społeczność. wiersze. nie zaś obcego i niezaangażowanego obserwatora. które wnioskami. Z tego powodu trafniejsze wydaje się nazywanie tej metody badaniem poprzez wspólne doświadczanie. Polega to na zakreśleniu wokół najczęściej pojawiających się wyrazów pól semantycznych. przyczyniają się do pogłębienia ich samoświadomości. 4. treści wystąpień. wierzenia.moim zdaniem . legendy.choćby taka jak percepcja samego siebie. Interesującym przykładem zastosowania w pedagogice tego typu analizy może być praca Z. wypowiedź).rodzajem dokumentu. przyjmuje postawę „naiwną poznawczo". 4.to kategorie umożliwiające strukturalne uporządkowanie wypowiedzi pod kątem kontynuowania przez autora głównego wątku wypowiedzi i odchodzenia od tego wątku. w którym ci ludzie żyli bądź żyją. który wskazał na różnicę elementów pola semantycznego znaczenia podstawowego słowa „godność" w wypowiedziach rodziców i dzieci. Autorzy ci wskazują na cztery zestawy kategorii analitycznych ułatwiających pracę nad tekstem. Badacz chcąc poznać interesujące go zjawisko wtapia się w nie. 2. „Konstrukcje" . wywiad) a wystarczy. „Jednostki" i „całości" . poznaje jej sposób życia. Interesujące jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje życie jako tworzoną przez siebie biografię. wydzielenie z niego wątków głównych i pobocznych. Wykę autobiografii i jakościowej analizy tekstu do różnych metod badawczych może budzić pewne zastrzeżenia. Przedstawiony tu pomysł na analizę tekstu dotyczy w zasadzie analizy autobiografii. co jest opisem wydarzeń oraz tego co stanowi komentarz autorski. Znaki są częścią kultury i wiele mówią o ludziach tworzących je. „Linia podstawowa" i „linia recesywna" . uprzedzenia. który zamierza poddać analizie a próbuje zrozumieć i opisać rzeczywistość. sztuka . Obecność badacza. niespodziewane okoliczności uczyniły je takim. że pewne jego elementy mogą być także wykorzystane przy analizach innych tekstów. Badacz nie przyczynia się do „stworzenia" materiału. jest układem znaków.3. Całością są natomiast zespoły jednostek odnoszące się do wybranych zagadnień.8. niekiedy wyzwala chęć niesienia mu pomocy. który można odczytać. że przyjrzy się uważnie wytworom symbolicznej działalności ludzkiej. zbierać informacji u innych (ankieta. Inny pomysł na jakościową analizę tekstu przedstawiają M. iż w metodologii pozytywistycznej przyjęto nazywać metodami pewne sposoby zbierania informacji. przełamany więc zostaje stereotyp myślenia o dystansie między badaczem a badanym. Obserwacja uczestnicząca. bądź do faz życia (np.pojawia się problem nazwania czynności badacza. pamiętniki. Należą do nich: 1.notatka prasowa. które zaś stanowią ilustrację dla głoszonych przez autora opinii. Czyżewski i A.4. W konsekwencji przebywania w badanym środowisku zachodzą w badaczu różne zmiany . Badacz nie musi stwarzać sytuacji (eksperyment). który nie zbiera materiałów lecz „tylko" próbuje je przeanalizować i zinterpretować. która jest a nie tę „wytworzoną" przy jego pomocy. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii Zaliczenie przez A. a także o świecie. Jakościowa analiza treści jest natomiast techniką opracowywania zebranych materiałów. co pozwala mu na rejestrację siebie zmieniającego się. że problem polega na tym.te kategorie pozwalają na wyszczególnienie autonomicznych jednostek narracji (zarówno bezpośredniej -opowieść badanego. jego pytania wywołują też określone zmiany w badanych.1. Bada tę społeczność z pozycji jej uczestnika. myśli. „Struktury procesowe" . bądź traktuje swój los jako wypadkową nacisku systemu społecznego w którym przyszło mu żyć. ponieważ są to źródła wiedzy. Rokuszewska-Pawełek. jak i pośredniej .

ROZDZIAŁ V Techniki badań pedagogicznych Kto wielkie stawia kroki daleko nie ujdzie . oraz od miejsca. Wyka . monografię można zaliczyć jedynie do „miękkiej" odmiany metod ilościowych. Demistyfikuje przy tym to co skrzętnie jest skrywane przez metodologię pozytywistyczną: fałszywość przesłanki o obiektywności świata społecznego i o obiektywności badacza. Wchodząc w nowe dla siebie środowisko badacz nie jest wyposażony w gotową siatkę ustrukturalizowanych zachowań i szczegółowych pytań. które pomogą mu lepiej zrozumieć jego własne działania.próbuje uprawomocnić inne sposoby badania rzeczywistości społecznej. Uwagi końcowe Nietrudno zauważyć. sondażu diagnostycznego i monografii . Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie. w innym kontekście. Dlatego też studium indywidualnych przypadków. nauczycielami i uczniami. Z istoty tej metody wynika chęć dostarczenia badanemu środków. nie relacjonuje „obiektywnych faktów". hermeneutyka). staje się dla niego mniej obcy. ale je uzupełniają. jako dodatek szeroko usprawiedliwiający swoje istnienie. iż w tym co jednostkowe. że badanie przez wspólne doświadczanie pozwoliłoby wnikliwiej przyjrzeć się wielu trudno dostępnym zjawiskom . osobiste — odbija się to co społeczne i ogólne. Metody jakościowe mogą stanowić alternatywną perspektywę dla badań pedagogicznych. specyfika i siła oddziaływania subkultur młodzieżowych. nadając im bardziej ludzki wymiar. którą już posiadamy." Badacz nastawiony na wspólne doświadczanie łatwiej „wchodzi" w badane środowisko. w którym znaczenia wyjściowe się zawierają. znaczenie grup rówieśniczych w rozwoju społecznym młodzieży itp. wspólnego znaczenia. mogłoby stanowić uzupełnienie tej wiedzy. w której się znalazł. Pozwoliłoby na opisanie ich z innej perspektywy. wyłania się choć „z" nich.przy zastosowaniu innych technik zbierania materiału.„rodzi się gdzieś pomiędzy (lub ponad) uczestniczącymi w sytuacji badawczej przedmiotami i podmiotami. że w przedstawionym przeze mnie metodach brak jest: studium indywidualnych przypadków. które ukierunkowują jego „obserwację". Jakościowe metody badania wyzbywają się podejrzliwości wobec subiektywności. nie jest wyłącznie rejestratorem lecz też aktywnym uczestnikiem wydarzeń. Posiada jedynie własne przemyślenia i pewien zestaw kategorii. inny sposób myślenia o świecie i o poznawaniu. Przykładem badań. psychologia humanistyczna). wzajemne relacje pomiędzy wychowującymi i wychowywanymi. Skomplikowane problemy dotyczące wychowania i kształcenia (np. Źródła tego sposobu myślenia tkwią zarówno w filozofii (fenomenologia. Pewne problemy dostrzega bowiem dopiero w trakcie badania. bądź ujawnić te obszary rzeczywistości społecznej. a granice „wkładu" każdej ze stron procesu zmieniają się.9. Wiedza o metodach jakościowych jest w naszym kraju niewielka. Kamińskiego -jest nieobecne. Wydaje się. Nie ma więc w obserwacji uczestniczącej podziału na badaną rzeczywistość i bezstronnego badacza.jak pisze A. przy zastosowaniu tych metod. która jest zarówno sposobem poznawania jak i oddziaływaniem na badanych. Wyka . w badaniach uznanych za jakościowe przez A. sondaż diagnostyczny. które według w/w autora zadecydowało o nazwaniu ich jakościowymi była ograniczona liczba jednostek poddawanych badaniu. które ukrywają się przed poznaniem przy pomocy narzędzi stosowanych w badaniach ilościowych. Są budowane w oparciu o inną metodologię. Owa humanistyczna metodologia -jak ją w uproszczeniu nazwała A. Świadczy o tym ilość badań prowadzona przy użyciu tych metod. cele przeciwnika i pozwolą mu adekwatniej uchwycić kontekst społeczny sytuacji.) wciąż oczekują na lepsze ich poznanie i opisanie. przełamuje bowiem monopol metodologii pozytywistycznej na wiedzę o badaniach empirycznych. w którym prowadzone są badania. Badanie przez wspólne doświadczenie jest metodą poznawania zjawisk poprzez pełne zaangażowania uczestniczenie w nich. uświadomić sobie własne cele. stanowiąca ich podstawę. bowiem nie rejestruje on rzeczywistości „takiej jaką ona jest". Jest to jednak wiedza ważna. w których badacz celowo wywiera wpływ na badanych są badania prowadzone metodą interwencji socjologicznej. a to co społeczne jest zawsze tylko jakąś jednostkową perspektywą.opisanych przez A. Kamińskiego i zaliczonych przez niego do metod jakościowych. lecz interpretuje interesujące go zjawisko a jego interpretacja . Wszystko to. Gotowy jest jednak w każdej chwili do poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zależności od wymogów i kontekstu sytuacji w której się znalazł. Nie zastępują metod ilościowych. Jedynym kryterium. Stopień aktywności badacza jest jednak zależny od specyfiki badanego zjawiska. co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyżej badań jakościowych. Jednostkową subiektywność traktują bowiem jako odzwierciedlenie świata-jedyny możliwy dla człowieka sposób poznania go i rozumienia. jest wciąż jeszcze spisywana na marginesie. nie ogranicza go bowiem „gotowe i zamknięte" narzędzie badawcze. wychodząc z założenia.niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiązań. 4. to jednak w postaci nowego. jak i w samych naukach społecznych (socjologia humanistyczna. Niezmienna zaś pozostawała metodologia naukowa.

To co w tej definicji wymaga szczególnej uwagi . każdy nauczyciel oraz organizator. czasu oraz sposobu gromadzenia materiału. to najczęściej proces angażujący badacza i innych ludzi.1. magnetofonu i kwestionariuszy włącznie. to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje. Stosować ją można i najczęściej stosuje w praktyce każdy wychowawca. Nie jest to tendencja słuszna. Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej. test itp. sposób przygotowania oraz okoliczności zastosowania. bo na drodze źródła danych do badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz. Jest jak powiedzieliśmy najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historię jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania. że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinniśmy . faktów (Kamiński A. skale do testowania. że obserwacja swe naczelna miejsce wśród sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik pomocniczych. Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych. Obserwacją można bowiem nazwać prostą. Wiele bowiem nieporozumień powstaje wokół wszelkich technik. Należy pamiętać. nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej . Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań. Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach. obserwacja otwarta albo swobodna. czyli kwestionariusze do ankietowania. która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych. Są to c z yn ności praktyczne. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie jej do każdego typu obserwacji. które chcemy poznać. Najpopularniejszą postacią obserwacji jest tzw. Dla poznania postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny. Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym. O nich mówić będziemy jednak przy omawianiu poszczególnych typów obserwacji. że poza generalnymi regułami poprawności.Lao-cy Powtórzę użytą już wcześniej definicję techniki badań. W szkicowym stylu zaprezentować pragnę ich charakterystyki. lecz wymagająca wielu zastrzeżeń wstępnych. Obs er w a c j a j e s t c z y n n o ś c i ą badawczą p o l e g a j ą c ą na gromadzen i u dan yc h d r o gą postrzeżeń. regulowane starannie wypracowanymi d yr e kt yw a m i . robienia wywiadów. Znaczy to. Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy. że objęcie definicją wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe. Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej" wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej. każda sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiązań badawczych także w zakresie technicznych rozwiązań. Mogą to być bądź cechy bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy. o p i n i i . 5. Próba nadania jej większej precyzji równałaby się znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyrażenia. Z definicji wynika konieczność zaplanowania następujących elementów: problematyki. które posługują się różnorodnymi narzędziami. Ponieważ zaś w badaniach środowiskowych stosuje się zarówno obserwację „prymitywną" jak również złożoną zwaną systematyczną obserwacją kontrolowaną zachodzi konieczność stworzenia definicji uniwersalnej. Lapidarność tego sformułowania bierze się stąd. arkusz obserwacyjny.obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu. że za technikę uważa się ankietę w znaczeniu kwestionariusza pytań a nie czynności ankietowania. a to nie przysporzyłoby mu przejrzystości. zważywszy. 1970). Obserwacja Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. poz wa l a j ą c ym i na uz ys kani e optymalnie s p r a w d z a l n yc h i n f o r m a c j i . Przedstawię obecnie najczęściej stosowane techniki badawcze użyteczne w badaniach pedagogicznych. arkusze do opisu itd. Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań. Bywa więc tak.to małe słowo „czynności". Technika badań to czynność poznawcza. W pojęciu pierwszym ustalamy ilość i jakość zagadnień. jakim podlegają. na zmiany natężenia i szybkości ich przebiegu w zależności od określonych warunków. które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji. Wyżej zorganizowaną formą obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpośrednia l u b pośrednia. Jest to wprawdzie teza potwierdzana przez wielu badaczy. Określając czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia. W przypadku procesów lub przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania. Z uwagi na jej złożoność i wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą. następnie wielkość obiektu obserwowanego (zbiorowości lub instytucji) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy. Wszystko inne to przedmioty i narzędzia służące tym czynnościom. Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie.

Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest świadoma roli. Niesie ze sobą jednak swoiste niebezpieczeństwo. Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania. a po wtóre są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany. Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach. że gromadzą materiał bez wyróżniania poszczególnych zagadnień i aspektów oraz bez umiejscowienia czasowego. Obecnie jeśli obserwację nazywamy systematyczną to określenie to oznacza nie tylko sposób prowadzenia spostrzeżeń. 5. a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej. Może mieć dwie postacie: być jawną lub ukrytą. Szczególnym typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówieśniczej młodzieżowej. Uczestnictwo w badanej zbiorowości daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji. Jest to więc najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji. na koloniach w czasie świąt zimowych. a to naszym zdaniem odebrałoby jej atrybut naukowości. a które w arkuszu uwzględnione nie były. Mam tu na myśli tzw. opinie i reakcje grupy. Wcześniejsza typologia zagadnień zapobiega przeoczeniu przez badającego któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom. nasze materiały dajemy do czytania osobom towarzyszącym. którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy. W każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie . Wyróżnienie jednak systematycznej obserwacji planowej kontrolowanej wydaje się być zabiegiem nietrafnym. Doskonalszą techniką gromadzenia materiałów jest stosowanie technik standaryzowanych.1. Ten typ . Od sprawności narzędzi obserwacji zależy jej wartość. Jak powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora. Narzędzia obserwacji Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposób gromadzenia materiałów. zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem. arkusz obserwacyjny lub dziennik obserwacji. Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany. Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicząca. Stopień szczerości w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia. Obserwacja uczestnicząca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badającego.planować prowadzenia badań np. jaką spełnia nowy jej członek. Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta (chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie). lecz będzie on pełnił wówczas rolę techniki badawczej niepełnowartościowej. Np.1. Chyba. Wprawdzie w socjologii na określenie typu obserwacji posługującej się narzędziami sprawdzającymi poprawność jej przebiegu używa się pojęcia obserwacji kontrolowanej. co ma szczególne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych w badane układy lub celowym przekształcaniu zbiorowości. Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie ograniczone. Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe. lecz również sposób ich rejestrowania a to jest tożsame z kontrolą jej prawidłowości. ponieważ zakłada. której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny obiektywizm ocen. Do tych pierwszych należą notatki. Ten sposób prowadzenia rejestracji materiału nie daje gwarancji gromadzenia materiału pełnego oraz możliwości weryfikowania prawidłowości prowadzenia spostrzeżeń. I w tym sensie możnaby nazwać obserwację taką obserwacją niekontrolowaną. Arkusz obserwacyjny to wcześniej przygotowany kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami. W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestniczącej. lecz raczej jako etap wstępny do badań szczegółowych. że omawiany typ obserwacji istotnie może występować bez narzędzi kontrolnych. Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo częściowe. Aczkolwiek i tu można stosować pewne sposoby kontroli. Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczności badań nie może być pełne. gdy część dzieci idzie w gościnę do domów prywatnych. Wróćmy więc do sposobów gromadzenia materiału badawczego z systematycznej obserwacji planowej. To co dotychczas było nazywane obserwacją kontrolowaną i niekontrolowaną to po prostu atrybut poprawności i naukowości. Uzyskujemy od nich ocenę materiału w sensie jego kompletności i prawidłowego kierunku. w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe. opisy. Ogólnie i nieprecyzyjnie można podzielić techniki gromadzenia materiałów na niestandaryzowane i standaryzowane.nowych zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji. w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniającego określoną rolę. że systematyczna obserwacja planowa nie musi posługiwać się narzędziami kontroli. Pełniła ona w naukach społecznych dużą rolę. Dla rzetelności dodać należy. rejestracja dźwiękowa lub fotograficzna. Narzędzia. na które warto zwrócić uwagę. Obserwacja niekontrolowana jest po prostu nierzetelną techniką badawczą i nie ma powodu upowszechniać jej znajomości. Notowania mogą być jeszcze oznaczone datą. W odpowiednich rubrykach pod określonym zagadnieniem notujemy wszelkie spostrzeżone fakty. którymi posługujemy się przy obserwacji pełnią dwojaką funkcję: po pierwsze służą do gromadzenia spostrzeżeń. zorientowanym w koncepcji badań. Ponadto daje możliwość wykrycia nowych cech i zależności. które objąć ma obserwacja. nawet przy znajomości granic. Mają one tę cechę. że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania. Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego. a ponieważ używany jest rzadko można pominąć jego omówienie.

Dla badań środowiskowych tendencja taka nie zawsze będzie najlepsza. W przypadku obserwacji bezpośredniej prowadzący badania osobiście wykonuje wszystkie czynności związane z tokiem poznania. czy w różnym czasie w tej samej zbiorowości czy wreszcie na różnych grupach. że arkusz obserwacyjny jest dobrym Grodkiem do porównania danych między nimi. Zwiększa to ilość zabiegów technicznych i wymaga więcej pracy. kategoryzacja zagadnień. które mogłyby rzutować na obiektywność danych. b) jasne sformułowanie zagadnienia i celów obserwacji. Ale dopiero wówczas słuszna jest taka nazwa. Obserwacja systematyczna może być prowadzona bezpośrednio lub pośrednio. I znowu . zbudowany według specjalnych zasad. Konieczna jest ścisła standaryzacja zagadnień i opracowanie drobiazgowych wskazań badawczych oraz eliminowania możliwych osobistych postaw i zaangażowań. rozwijać i uzyskiwać ich wszechstronniejsze naświetlenie. d) szczegółowe opracowanie koncepcji badań. Sposób opracowania arkusza obserwacyjnego zależy od konkretnych okoliczności i wymogów badawczych. Określa się je zazwyczaj mianem kwestionariusza. czemu lepiej służy kwestionariusz skategoryzowany. Wykorzystywany jest przy poznawaniu układów. Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwala ponadto na analizę układów i zależności między zjawiskami. Przy obserwacji pośredniej. a z taką mamy do czynienia w badaniach wielkich zbiorowości lub licznych problemów materiały gromadzi większa ilość pracowników. które można ukierunkowywać. zdaniem naszym. Ma ona jeszcze i tę zaletę. 5.2. ale daje nieporównanie wartościowe materiały.2. Istnieje więc tylko jedno źródło deformacji danych. Od innych wyróżnia go zakres i cel. Zagadnienia szersze mogą być rozbite na szczegółowe i mieścić się na jednej karcie. to taki sposób postępowania nie wydaje się wykluczony. zachodzi wówczas konieczność stworzenia jednorodnej aparatury badawczej dla uniknięcia większych deformacji uzyskanego materiału. systematyczny i kontrolowany.1. systematyczna i dokładna. Często jednak pewne sprawy wymagają precyzyjnego i konkretnego poznania. charakteru i zależności środowiska wychowawczego. Można także zagadnienia przypadkowe. Wywiad służy głównie do poznawania faktów.podobnie jak przy określaniu pojęcia obserwacji .obserwacji można w pełni uznać za planowany. nic nie stoi na przeszkodzie aby stosować taką dwustopniową procedurę. Sama obserwacja powinna być planowa. opracowanie odpowiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. Do tego celu lepiej służą swobodne rozmowy według dyspozycji (pytania otwarte). Jeśli dodać. Zdarza się jednak prowadzenie wywiadu tylko według pewnego planu w postaci dyspozycji do rozmowy nie narzucających ani kolejności. Prowadzony jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisów dziennych. Najważniejszym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu są właściwie przygotowane dyspozycje. Arkusz obserwacyjny daje możliwość porównania i oceny materiałów badawczych pod względem ich jednoznaczności i zakresu. Arkusz obserwacyjny wbrew swej nazwie nie musi być arkuszem zawierającym wszystkie zagadnienia na jednej karcie. ani ścisłości w zadawaniu poszczególnych pytań. Od jego obiektywizmu i skrupulatności zależy rzetelność uzyskanych materiałów. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeżenia ze względu na czas pojawiania się określonych faktów lub zmienności procesów i stosunków w badanych grupach. c) bliższe poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych. Podsumowując to pobieżne omówienie obserwacji jako techniki zbierania materiałów należy zwrócić uwagę na konieczność poprawnego jej zorganizowania. Wśród pedagogów utarła się nazwa wywiadu środowiskowego. że w pedagogicznych badaniach środowiskowych badana zbiorowość rzadko jest wielka. opinii i postaw danej zbiorowości. która obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadów. Bardzo bowiem ważną jest sprawa porównywalności danych uzyskanych drogą obserwacji prowadzonej czy to przez różnych badaczy. Inne zagadnienia z podpunktami na i nn ej karcie. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . 5. W pedagogicznych badaniach środowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalszą techniką gromadzenia materiałów obserwacyjnych. Warunkami tej poprawności są: a) wstępna znajomość przedmiotu obserwacji.musimy ograniczyć się do sformułowania szerokiej definicji. Sprawność wywiadu i wartość uzyskanego materiału zależą od wielu czynników. Szczegółowe zagadnienia można notować na pojedynczych kartkach a potem chować je do odpowiednio poznaczonych kopert. Ale. gdy jest to zestaw pytań. Przy badaniach szczegółowych jednego zagadnienia spełnia on bardzo pożyteczną rolę. jeśli wydają się być ważne. którym jest sam badający. Celem tych badań jest bowiem możliwie wszechstronne i dogłębne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku. a także do poznawania wszelkiej problematyki środowiska i aspektów wychowania w środowisku społecznym. Wywiad Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. Tendencje panujące we współczesnej pedagogice zmierzają do opierania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym.

niejasnymi lub niezrozumiałymi pojęciami. l. które chcemy zbadać. bądź zostać mimowolnie wprowadzeni w błąd. a więc być niewyczerpujący.będąc głównym źródłem materiału . Pierwsza to respondent. Zdarzają się także próby udzielania odpowiedzi. Może nie obejmować wszystkich ważnych zagadnień. Należy zatem podporządkować jego indywidualne cechy wymaganiom reguł badania. a więc ani respondent. Na celowe wprowadzenie w błąd wpływa też obawa respondenta przed narażeniem się panującym w danej zbiorowości konwenansom lub stereotypom postępowania. Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji. Chodzi tu głównie o jednoznaczne pojmowanie poszczególnych pytań. Następnym źródłem uzyskiwania prawdy niepełnej lub danych fałszywych jest kwestionariusz. konieczne środki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. że sam ankieter jest także swoistym narzędziem badawczym. uzyskiwanie takich samych informacji przy użyciu takiej samej techniki przez różnych badaczy. określeniami. 3. 5. szczerość i przychylność badanego. Takt.2. wskazane są wszelkie środki. zasadami konstrukcyjnymi. Wreszcie ważnym. że przy zachowaniu podstawowych warunków rzetelności rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyskamy jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach. jak wynika z powyższych uwag. Wywiad skategoryzowany zapewnia większą ścisłość i porównywalność danych. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych Wiele spośród powyższych wskazówek wyda się jaśniejszymi na tle omówienia poszczególnych typów wywiadu. a nawet wówczas gdy nie jest pewny. Dlatego prowadzący badania nie powinien manifestować żadnych postaw i wyrażać żadnych ocen. kwestionariusz.jeśli stanowią ekipę . które mogą zapewnić te warunki. źródłem uzyskiwania fałszywych danych jest sam prowadzący badania. W tym punkcie badacz staje przed koniecznością rozwiązania szeregu trudności.2. które zaważyć mogą na dalszym prowadzeniu badań. W zasadzie w pełni omówione zostały wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany. Ze strony respondenta możemy uzyskać bądź celowo fałszywe informacje. których materia często jest drażliwa i koniecznie wymaga zaufania i szczerości. Może wreszcie być niedostatecznie skategoryzowany. dyskrecja to m. Wywiadem jawnym nazywamy rozmowę. Jeśli więc pragniemy zbudować poprawny kwestionariusz. Trzecia wreszcie to prowadzący badania. nie używanymi w danej zbiorowości lub przez tę zbiorowość inaczej rozumianymi. W badaniach środowiskowych pierwszy sposób daje większe korzyści. Jeden daje możliwość swobody w formułowaniu pytań oraz zmieniania ich kolejności. tzn.mogą różnie odbierać określone informacje. Ze względu na sposób prowadzenia wywiadu wyróżniamy wywiad jawny. ani ankieter. mimo że respondent nie posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. toteż dyskusje. a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom może być powodem dowolnych i różnych interpretacji tego samego zagadnienia. może być równie ważne. Nieznajomość faktów lub nieposiadanie opinii w pewnych sytuacjach z punktu widzenia wartości materiału. Może posługiwać się niestosownym językiem. Druga to narzędzie badawcze.może stać się przyczyną świadomego zafałszowania prawdy. przez podsuwania gotowych odpowiedzi. oraz ustalenie kolejności ich zadawania. Celowi temu najlepiej służy maksymalne skategoryzowanie zagadnień.W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sondażowe według tylko ogólnego planu dają dopiero podstawę do opracowania szczegółowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadów. Mamy wówczas gwarancję. Musimy język kwestionariusza dostosować do języka używanego w danej zbiorowości. tzn. charakterze i . Kategoryzacja oznacza zbudowanie ścisłych pytań. uprzejmość. który . Należy więc umiejętnie wychwytywać takie próby. Aby te osiągnąć. a w żadnym razie nie czynić zabiegów pobudzających do udzielania odpowiedzi na siłę. Waga tego problemu wzrasta w miarę zwiększania się ilości osób prowadzących badania. aby nie sugerować badanemu formy i treści odpowiedzi. bądź wreszcie możemy pewnych wiadomości nie uzyskać.in. który . np. warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest zaufanie. ważnym zagadnieniem staje się jednorodność uzyskiwanych danych oraz możliwość kontroli i porównywalności danych. aczkolwiek nie ostatnim jeszcze. których nie można zmieniać. w której badany poinformowany jest prawdziwie o celach. jeśli respondent ich nie posiada. Należy też pouczyć ankieterów o zasadach prowadzenia wywiadu. którego forma może w sposób istotny wpłynąć na treść uzyskiwanych danych. a także o przywiązanie jednakowej uwagi do wszystkich problemów. ani inne sprawy uboczne. musimy objąć nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badawczych. a nawet pogłębiania zagadnień przez stawianie pytań dodatkowych. bo przy wywiadzie otwartym nigdy nie uda się wyeliminować cech indywidualnych. tymczasem na drodze do tego stoi szereg przeszkód. Narzucają one określony sposób prowadzenia wywiadu. czyjego sąd lub postępowanie nie spotka się z dezaprobatą ankietera. Jego głównym celem jest uzyskanie prawdy. tendencyjnie ukierunkowywać tok badań. Wskazania te mają ogromne znaczenie szczególnie przy prowadzeniu wywiadów środowiskowych. ukryty i jawny nieformalny. Przy organizowaniu ekipy badawczej należy pamiętać. należy przeprowadzić szczegółowy instruktaż z ankieterami oraz wyposażyć ich w wywiad standaryzowany. jak i jej posiadanie. że głównym obiektem zainteresowania będzie sam problem badawczy i nic poza tym. 2. prezentowanie przez ankietera własnej wiedzy lub opinii sit niewskazane. przekonanie o naukowym charakterze badań i podnoszenie wagi problemów. a szczególnie o tym. wymiana informacji. Wskazane więc są zabiegi zapewniające badanemu pełną dyskrecję. przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potępianie jej braku. Drugi ściśle ogranicza kolejność i brzmienie stawianych pytań. Jeśli badania prowadzi kilka osób. Różnią się one od siebie. Stopień usystematyzowania pytań i ich ujednolicenie to główne różnice konstrukcyjne. kłaść różny nacisk na poszczególne problemy. chęć ulżenia w kłopotach.

faktów.zabawom z kolegami. Np. jeśli nie mieści się w żadnym zaproponowanym sformułowaniu. celowe jest przeprowadzenie wywiadu ukrytego. że badany. . Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu szerszego rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. . motywacje. słuchaniu radia. jak podkreślaliśmy już niejednokrotnie. mogące mieć znaczenie dla wiarygodności badań . storę zawierają jeden punkt oznaczony zazwyczaj słowem „inne". przebiegu i uwarunkowania procesów społecznych w środowisku. w którym badany nie jest poinformowany o roli ankietera."..inne. Wywiady te wymagają dużej sprawności pamięciowej i zręcznego posługiwania się pytaniami rozpoznawczymi. A n k i e t a Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów. nie powinniśmy badań pedagogicznych. Jeśli przedmiotem wywiadu są zagadnienia drażliwe bądź jeśli rola społeczna badanego w danej zbiorowości określa ściśle jego opinie lub postawy. jednoznacznych i porównywalnych danych na temat jednego zagadnienia.lekturze książek.majsterkowaniu lub innym zajęciom miłośniczym. czasopism. w zależności od liczby osób biorących jednorazowo udział w wywiadzie. Przykładem kafeterii koniunktywnej może być wyżej przytoczona lub np. że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. które niekiedy mogą być różne od osobistych. Należy też pamiętać. że wywiadom zbiorowym towarzyszą pewne emocje dodatnie i ujemne. gdzie nie możemy uzyskać pełnej wiedz\ o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji. poza które odpowiadający wyjść nie może. reprezentatywności i znaczenia poszczególnych zagadnień. Wywiad. których celem jest budowanie pewnych . Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu. Doceniając zatem jej znaczenie. Może być wypełniana przez samego respondenta bądź przez badającego. nie jest poinformowany o właściwym jego przedmiocie. W trakcie luźnej rozmowy badający usiłuje przez stosowne jej ukierunkowanie uzyskać interesujące go dane. Odmianą takiego wywiadu jest wywiad jawny nieformalny. . skrępowanie obecnością innych lub psychoza zbiorowa. daje bardzo cenny materiał poznawczy. gdy pragniemy zdobyć wiedzę wyjściową. Trudniej zaobserwować przy jej pomocy bardziej złożone problemy środowiska wychowawczego. jest t e c h n i k ą gromadzenia i nform acj i p o l e g a j ą c a na w y p e ł n i e n i u n a j c z ę ś c i e j s a m o dz i e l n i e przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. tam. Wypełnienie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich zadaniach kafeterii. a miarę ogólną do przygotowania szczegółowych badań wywiadem lub przy pomocy obserwacji. Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię. Kafeteria koniunktywna pozwala na wybranie kilku możliwych odpowiedzi. Stosujemy go tam.3. pragnienie awansu. Nie w pełni może być wykorzystana do poznawania układów i zależności społecznych. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości. Pytania ankiety są zawsze konkretne. Wywiad ten musi być skategoryzowany. gdzie pragniemy poznać postawy. nie stwarzającą jednak możliwości oceny rozkładu poszczególnych opinii i podstaw. ankiety. w pytaniu: „Jakie motywy skłoniły Pana(ią) do podjęcia studiów zaocznych". lecz tylko wybiera wśród możliwości. Ankieta zatem. opinii o zdarzeniach. Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne i dysjunktywne.oglądaniu telewizji. orientując się w fakcie prowadzenia z nim wywiadu.np. kiedy zależy nam na pogłębionym poznaniu środowiska wychowawczego. następująca: „Jakim zajęciom oddajesz się najchętniej w czasie wolnym? . c) zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym a badającym. Różnica polega na tym. Może spełniać pożyteczną rolę w początkowym etapie badań. . pragnienie podniesienia kwalifikacji. -pomaganiu w gospodarstwie domowym. dotyczące uczestników zajęć świetlicowych.. zależności. jakie daje sformułowany zestaw. danych liczbowych. kiedy pragniemy poznać możliwości jego zmiany lub modelowania dla potrzeb określonych celów wychowawczych. Od wywiadu właściwego odróżniają ankietę 3 cechy: a) stopień standaryzacji pytań.chodzeniu do kina. Bywają jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe. Uzyskujemy wtedy wiedzę obszerną i w miarę wszechstronną. 5..". ścisłe i jednoproblemowe. Szuka się więc ścisłych skategoryzowanych. a właściwie wywiad ukryty formalny. kafeteria przedstawiać się może następująco: „poprawa sytuacji materialnej. badania dokumentów).przedmiocie wywiadu. inne. b) zakres i „głębokość" problematyki. czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi. o celach i przedmiocie rozmowy.. Kafeterią półotwartą nazywamy taki zestaw możliwych do wyboru odpowiedzi. Wywiad zbiorowy ma uzasadnienie wówczas. dając potem możność obliczenia częstotliwości wyboru poszczególnych odpowiedzi. . wyrażająca się w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktów. gdy przedmiotem badań są opinie lub fakty jednorodnej grupy np. kursów dokształcających itp. a tym samym utworzenia hierarchii. Ze względu na wysoki stopień kategoryzacji ankieta staje się podstawowym narzędziem kontaktu badanego z badającym. Kafeterią zamkniętą nazywamy ograniczony zestaw możliwych odpowiedzi. pozwalający na zaprezentowanie swej odpowiedzi.

uogólnień lub wyznaczanie kierunków działania, opierać w całości na ankiecie. Wyżej podaliśmy tylko niektóre możliwości jej konstrukcji i realizacji. W ankiecie można stosować wiele typów formalnych rozwiązań i wiele sposobów jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku badań wielkiej próby. Wtedy należy dążyć do takich rozwiązań konstrukcyjnych, które zapewniają maksymalną wiarygodność uzyskiwanego materiału. C e c h ą odróżniającą ankietę od wywiadu w sposób najbardziej znamienny, jest to „iż nie wymaga kontaktu bezpośredniego" badającego z badanym „informator jest tu respondentem, który sam pisemnie odpowiada na pytania kwestionariusza" (Kamiński 1974). 5.4. Badanie dokumentów Badanie dokumentów i materiałów jest techniką badawczą s ł uż ącą do gromadzenia wstępnych, opisowych, także ilościowych i nform acj i o badanej i nst yt ucj i czy z j a w i s k u w yc h o w a w c z ym . Jest także t e ch ni ką p o z n a w a n i a b i o g r a f i i j ednos t ek i o p i n i i w yr a ż o n yc h w d o k u m e n t a c h . S a m o d z i e l n i e r z a d k o może w ys t ę p o w a ć w rol i i n s t r u m e n tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . Mimo to badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do często stosowanych technik badawczych. Technika ta pełniąc przez długi czas rolę jednej z głównych technik zdobywania wiadomości doczekała się jednak współcześnie surowej dość krytyki socjologów. Zarzuca się jej małą przydatność do analiz ilościowych, statystycznych, trudno zweryfikować prawdziwość dokumentów i materiałów, które ulegały zafałszowaniu bądź mimowolnemu przez niesprawność pamięci, bądź celowemu przez autorów. Zarzuty te jednak dotyczą tylko pewnej grupy materiałów i dokumentów. Dla potrzeb bowiem badań pedagogicznych wyróżnić musimy 2 rodzaje dokumentów. Pragnąc zachować jednolitą nomenklaturę nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiały statystyczne, obrazujące określone sytuacje, dokumentujące fakty i działania. Dokumenty kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej' placówki czy zjawiska. Np. badając funkcjonowanie domu kultury w środowisku będziemy analizować wszelką dokumentację historyczną, finansową, personalną i dokumentację działalności merytorycznej takie jak dzienniki zajęć, plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyżej krytyczne uwagi. Pedagoga interesować będzie również dokumentacja szersza. Pragnąc poznać bliżej środowisko społeczne uczniów danej szkoły, będziemy korzystać z dokumentów Rady Narodowej, wydziału kultury, miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzeźwień, jeśli interesuje nas alkoholizm środowiska czy młodocianych i wielu innych instytucji. I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osąd socjologów, o którym wyżej była mowa. Wręcz przeciwnie posiada on cechy wyjątkowej rzetelności materiału badawczego. Można go wyrażać przede wszystkim w sposób statystyczny, jego wiarygodność jest wysokiej próby i w każdej chwili może być zweryfikowany. Daje też ogromnie duże i ciekawe możliwości porównań. Ten właśnie typ dokumentów i materiałów w badaniach środowiskowych odgrywa ogromną rolę i rola ta wydaje się wzrastać. Trudno wyobrazić sobie prowadzenie jakichkolwiek badań pedagogicznych, monograficznych, bądź terenowych, których nie trzeba byłoby poprzedzić choćby pobieżną pod względem zakresu i treści analizą dokumentacji. Tak więc można tylko zalecać staranny i trafny dobór dokumentów statystycznych i rzeczowych przy badaniu każdej zbiorowości i każdej instytucji. Analiza tych dokumentów mimo ich że tak powiem „urzędowej" wiarygodności powinna być krytyczna. 2. Innego typu wiedzy dostarczają nam dokumenty opiniodawcze. Do t e j grupy dokumentów zaliczymy wszelkie osobiste materiały powstałe bez udziału badającego w ogóle lub tylko jako czynnika inspirującego. Znajdą się tutaj listy, pamiętniki, wypracowania, wypowiedzi na piśmie na określony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologów wobec tej techniki gromadzenia faktów odgrywa ona jednak ciągle poważną rolę w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych : analizy dokumentów, jednak przez swą specyfikę może być zakwalifikowana do omawianej techniki badań. Ten typ dokumentów, które nazwać można dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej rzeczywistości lecz głównie o opiniach na temat tej rzeczywistości. Rola badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie występuje w ogóle albo ogranicza się do podsunięcia tematu rozważań. Ten typ dokumentów badawczych jest powszechnie wykorzystywany w badaniach pedagogicznych. Prawda, że traktowany jest na ogół jako technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastąpiony dla poznania przeżyć młodzieży, reakcji i postaw dzieci w określonych sytuacjach, bardzo bezpośrednich opinii o rzeczywistości. Nie ma też powodu aby dyskwalifikować tę technikę zbierania materiałów jeśli jest ona traktowana z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie sprawę z jej niedoskonałości. O tak zdobytych materiałach niewątpliwie można orzec, że ich wiarygodność jest niejasna, że mają w zasadzie tylko jakościowy charakter i trudno je zweryfikować. 5.5. Analiza treści Na terenie socjologii pojawiają się tendencje do zmodyfikowania techniki badań polegającej na badaniu dokumentów osobistych. Poddając w wątpliwość ich wartość jako dokumentacji naukowej stosuje się wobec nich nowy sposób

opracowania zwany analizą treści. A n a l i z a t r e ś c i jest t e c h n i k ą badawczą s ł u ż ą c ą do obiektywnego, system a t yc z n e g o i i l o ś c i o w e g o o p i s u j a w n e j treś ci p r z e k a z ó w i n f o r m a c y j n y c h (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje interesować socjologa jako świadectwo określonej autentycznej rzeczywistości. Badacz nie dowierzając jego adekwatności z rzeczywistością interesuje się subiektywnym, wyrażonym w dokumencie wyobrażeniu rzeczywistości. Badający nie szuka tutaj narzędzi pozwalających zweryfikować dokument. Zafałszowania i zniekształcenia celowe i mimowolne stają się przedmiotem analizy socjologicznej pod kątem szukania ich przyczyn, rozmiarów, rodzajów itp. Wyrażają się w nich określone treści psychospołeczne, „projekcyjne manifestacje osobowości autora". Treść dokumentów wyrażać może liczne zjawiska i być świadectwem różnorodnych przemian, charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Biichler studiując problematykę okresu dojrzewania młodzieży, posiłkując się analizą treści pamiętników 3 dziewcząt reprezentujących 3 generacje ukazała przemiany w stosunkach dzieci z rodzicami w określonym przedziale czasowym (40 lat) oraz różnorodne przemiany kulturowe. Analiza treści dokumentów osobistych pozwala na stawianie diagnoz cech psychicznych osób i grup. Wspomniany już B. Berelson wymienia 16 różnych typów zastosowań analizy treści dokumentów osobistych. „Wyróżnia 3 różne sposoby podejścia do analizy materiału symbolicznego: w pierwszym badacz interesuje się cechami samej treści, w drugim wychodząc z analizy treści próbuje sformułować wnioski o autorze treści (...), w trzecim interpretuje treść aby dowiedzieć się czegoś o odbiorcach treści, bądź o skutkach jej oddziaływania. Celowe jest ukazanie możliwości zastosowania tej techniki poznania w badaniach pedagogicznych. Wszędzie tam, gdzie przedmiotem naszego zainteresowania są sprawy dzieci i młodzieży a trudno o nich uzyskać określoną wiedzę innymi drogami można próbować zastosowania analizy treści. Pragniemy np. poznać pragnienia i plany na przyszłość grupy młodzieży. Można wówczas zainicjować napisanie przez badaną grupę opracowania pt. „Moje miejsce w życiu w r. 2000". Albo interesują nas stosunki przyjaźni i koleżeńskie w grupie rówieśniczej, prosimy o wypowiedzi nt.: ..Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treści tych dokumentów może nam dać obszerną wiedzę o osobowości, psychice, pragnieniach i wyobrażeniach młodzieży. Może dać materiał znacznie wszechstronniejszy i bardziej „intymny" niż wywiad, socjogram lub test. W badaniach środowiskowych technika ta ma większą skalę zastosowania. Argumentem na jej korzyść jest to, że wychowawca ma codzienny i stały kontakt z grupą, odpada więc problem trudności zdobycia materiału, pożytek, szczególnie w poznaniu cech psychicznych, życia wewnętrznego jednostek i grup, motywacji i postaw wydaje się być dla badań środowiskowych niewątpliwy. 5.6. Techniki projekcyjne Dążąc do większego uściślenia wyników eksperymentu na gruncie socjologii oraz psychologii powstała nowa technika poznawania postaw indywidualnych i zbiorowych pod działaniem czynnika celowo zorganizowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: „Projekcyjna meto d a b a d a n i a o s o b o w o ś c i p o l e g a na p r z e d s t a w i e n i u ba da n e m u sytuacji bodźcowej, nie mającej dlań znaczenia a r b i t r a l n i e us t al onego przez eks per ym ent at ora, ale zarazem t a k i e j , k t ó r a b ę d z i e m o g ł a n a b r a ć z n a c z e n i a p r z e z to iż osobowość badanego narzuci jej swoje indywidualne z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j ę " (za Nowak 1965, s. 169). A więc jest to wprowadzenie między badającego a badanego czynnika celowo dobranego, co do którego można żywić nadzieję, że wywoła w badanym określone reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich siła, natężenie, trwanie stanowią właśnie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia nie posiada dotychczas standaryzowanych narzędzi prowadzenia badań metodami projekcyjnymi. Najczęściej dotychczas stosuje je psychologia kliniczna i eksperymentalna. Spośród najbardziej znanych wymienimy techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany wyraża w ten sposób swoje uczucia lub reakcje, np.: żąda się zakończenia zdań: „Gdy mój przyjaciel otrzymuje ocenę niedostateczną...", „Gdy na podwórku widzę bijatykę kolegów..." itp. Techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych obrazków, konsekwencji przedstawionych scen, lub przyczyn, które do przedstawionej sytuacji doprowadziły. W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazły do tej pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszczać, że w przyszłości nabiorą zbyt wielkiego znaczenia. Należy się spodziewać, że w miarę ich rozwoju i standaryzacji staną się cenną pomocą w oznaczaniu cech osobowości jednostek i grup rówieśniczych. Ich znaczenie szczególnie w badaniach nad rolą przywódców w grupach rówieśniczych, motywacji określonych działa, jednostkowych i grupowych będzie stale wzrastać. Literatura zalecana: Wymienię tylko większe opracowania poświęcone poszczególnym technikom, pominę zaś ogromną ilość opracowań cząstkowych i artykułów. R. Przezwański - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skórny - Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gerstmann - Rozmowa i wywiad w psychologii. Warszawa 1976, Analizy i próby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyńskiego. Wrocław 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -Wrocław 1968 poświęcony ankiecie. M. Łobocki - Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentów. Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentów osobistych, W.

Zaczyński - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikację techniki analiza treści znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Wałoszynowa. w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, także w: Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treści. Tamże r. VII Metody projekcyjne. Najpełniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych red. L. Wołoszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracował Adolf Molak. oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza. W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomości zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzezińskiego – Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1978, także J. Rembowski – Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i młodzieży. Warszawa 1975. Opracowania ogólne: Metody badań pedagogicznych, (red) Andrzej Góralski – Warszawa 1989, Janusz Gnitecki – Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Warszawa 1985. ROZDZIAŁ VI Pomiar w badaniach pedagogicznych

Pewniej do celu spętany dojdzie niż szalony dofrunie A. Swiętochowski

Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiała na kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miały swoje sądy analityczne, nauki przyrodnicze posiadają sądy syntetyczne. Oba rodzaje praw przekładalne na język liczb i weryfikowalne zasadą oczywistości, regułą logiczną lub empirią, miały swój uniwersalny lub sprawozdawczy charakter. Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne ograniczone w swym zasięgu czasem oraz przestrzenią i w możliwości budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowania swych pozostaje ubogą krewną nauk formalnych i przyrodniczych. Wydaje się, że charakter humanistyki usprawiedliwia owo „upośledzenie" metodologiczne głównie względami ontologicznymi. Najpowszechniej przyjmuje się, że głównym kryterium wyodrębniającym przedmiot humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kulturowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, iż jest on wytworem działania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych może istnieć bez ludzkiej myśli i działania (S. Kamiński 1970). Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) humanistyki mają charakter indywidualny i całościowy, obiekty przyrodoznawstwa posiadają układ mnogościowy. W wyniku tego humanistyka zmuszona jest stosować w procesie poznania opisy idiograficzne i wyjaśnienia wartościujące (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjaśnienia genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywać zdarzenia. Naukowy opis w humanistyce najczęściej miał charakter typologiczny i oceniający a jego przedmiotem często są wartości, obiekt całkowicie obcy przyrodoznawstwu. Coraz mniej zwolenników mają monistyczne koncepcja poznania naukowego, zakładające całkowitą jednorodność świata materialnego i sposobów jego poznania („myśl jest tylko formą istnienia białka"). Ale przy zgodzie na odrębność ontologiczną przedmiotu poznania humanistyki i nauk przyrodniczych zyskuje coraz więcej zwolenników teza o jednolitości aparatu pojęciowego i możliwości jednolitego wyrażania efektów poznania w tych dwu oddzielnych gałęziach nauki. Nie bacząc więc na efekty, komunikatywność i doniosłość swych działań najpierw socjologowie, następnie psychologowie a w ślad za nimi pedagogowie z uporem przekładają fakty swego poznania na język liczb. Tworzy się hermetyczny świat naukowego języka poznania, który operuje złożonymi okresami wyższej matematyki dla wyrażenia banalnych reguł, formułowanych bez badań na poziomie proseminarium. Fascynacja tym sformalizowanym językiem opisu naukowego, rzucająca na kolana całe ośrodki naukowe, odsunęła w cień praktykowane od dziesięcioleci sposoby pomiaru elementów środowiska społecznego, spełniające istotne wymogi naukowości. Przechodzę do obszaru analiz historycznych metodologiczne rozstrzygnięcia z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, które przy uwzględnieniu odrębności ontologicznej nauk o wychowaniu próbowały sformułować ścisły język jej opisu. Taką próbą był „program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku życia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszczą się badania H. Radlińskiej oraz typologia i zastosowanie pojęć statystycznych do badań środowiska, wreszcie najpełniej rozwinięte poznanie ilościowe zjawisk wychowawczych w pracach Józefa Pietera. Propozycje te przy używaniu aparatu pojęć i operacji statystycznych zachowały tak znaczną ogólność i elastyczność, że z powodzeniem mogły być stosowane do opisu bardzo zróżnicowanych problemów wychowania i środowiska wychowawczego. Póki więc zmatematyzowany język opisu używany niekiedy w badaniach zjawisk kulturowych nie udowodni, że istotnie zmienił horyzonty poznawcze pedagogiki - opowiadam się za twórczym stosowaniem aparatu pojęciowego

klasycznej statystyki. 6.1. Pomiar środowiska wychowawczego Próby dokonywania pomiaru środowiska wychowawczego są wyrazem tendencji do ujęcia zjawisk społecznych w ścisłe kategorie ilościowe i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem i zależnościami. Obserwuje się od bardzo dawna dążenie do możliwie najszerszego stosowania pomiarów poszczególnych elementów środowiska lub do mierzenia go jako całości. Wiele dyscyplin społecznych od dawna posiada wypracowane techniki pomiaru środowiska i z powodzeniem dla badań a pożytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice społecznej od dość dawna podejmowano próby określania zasad pomiaru jakościowego i ilościowego środowiska wychowawczego. Najpełniejsze opracowanie teoretyczne pomiarów środowiska dał Ryszard Wroczyński (Wroczyński 1979). Głównie na tym opracowaniu zechcę oprzeć swoją charakterystykę. C e l e m p o m i a r u , jak określa to autor wspomnianej pracy, j e s t uz ys kanie ścisłej wiedzy o środowisku w yc ho waw cz ym w celu p od j ę ci a działań i n t e r w e n c yj n yc h l ub w celu pos t a w i e n i a d i a g n o z y określonej s yt u acj i . Przedmiotem poznania wychowawcy są wpływy środowiska na wychowanka, ich rodzaj i kierunek, poznanie cech i procesów wewnętrznych określonej zbiorowości, poznanie zjawisk, ich natury i siły wspomagających lub hamujących rozwój wychowanka. Pomiar środowiska może zmierzać jak już mówiliśmy bądź do mierzenia poszczególnych składników środowiska, np.: struktury demograficznej, pozycji ekonomicznej, bądź do mierzenia środowiska jako całości np. zależność między charakterem środowiska a stosunkiem dzieci do obowiązku szkolnego. Aczkolwiek uogólnienie powyższe jest dość ściśle ograniczone terytorialnie to determinuje jednak całościowe ujęcie środowiska społecznego. Dla badań pedagogicznych niezbędna jest jednak analiza pojedynczych elementów środowiska i związków zachodzących między nimi. Środowiskowe badania pedagogiczne mają dość ograniczony zakres „Badania środowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do analizowania zależności między prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiskami (na przykład środowisko a zamierzenia życiowe, lektura a zainteresowania, kontakty ze sztuką a kultura artystyczna") (Wroczyński 1979). Dla potrzeb praktyki wychowawczej niezbędne są jednak szersze uogólnienia i ustalenia generalnych wskaźników charakteru i procesów społecznych. Pojęcie wskaźnika występuje w różnym znaczeniu. W badaniach społecznych wskaźnik oznacza pewną wielkość, cechę lub zjawisko, które oznacza istnienie innej wielkości, cechy lub zjawiska. Np. złe postępy w nauce dziecka są wskaźnikiem albo opóźnienia rozwoju umysłowego, albo określonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy zjawiska. Ilość czytanych książek w określonym czasie będzie wskaźnikiem określonego stopnia zainteresowania literaturą itp. W badaniach pedagogicznych wskaźniki mają charakter statystyczny, czyli wielkość i proporcje występowania wskaźników w badanej zbiorowości oznacza istnienie cech przez nie określonych. Np. badając środowiskowe uwarunkowania alkoholizmu młodzieży na 100 przebadanych przypadków w 65 spotykamy się z alkoholizmem rodziców. Możemy wówczas uznać, że alkoholizm danego środowiska jest wskaźnikiem występowania alkoholizmu u młodzieży. Badania dokumentów sądowych wykazują, że 90% przestępstw przeciwko zdrowiu obywateli popełnianych jest pod wpływem działania alkoholu. Tu więc alkoholizm jest wskaźnikiem występowania określonego typu przestępstw. Is t ot a p o m i a r u p o l e ga na u p o r z ą d k o w a n i u , na i l o ś c i o w y m o k r e ś l a n i u p e w n y c h z j a w i s k l u b cech z j a w i s k o c h a r a k t e r z e j a k o ś c i o w y m . P o l e ga to na p r z e k s z t a ł c a n i u z b i o ru faktów jakościowych uznawan ych jako cechy na h i e r a r c h i e i l oś ci ow e r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej operacji konieczne jest istnienie określonego continuum. Pojęcie to oznacza istnienie skali oznaczających stopnie rozmiarów lub siły danego zjawiska. Continuum cechy uspołecznienia zakłada istnienie skali określającej poszczególne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowości. Nie trzeba dodawać, że opracowanie skali określającej natężenie występowania jakiegokolwiek zjawiska społecznego jest przedsięwzięciem nader trudnym. 6.2. Pojęcia i skale pomiaru Poszukiwanie sposobów precyzyjnego budowania takich skal od dawna zaprzątało uwagę badaczy. Helena Radlińska poszukując wskaźników i mierników wpływów środowiska na proces wychowawczy wprowadziła do metodologii środowiskowych badań pedagogicznych pewne pojęcia, które miały być elementami ścisłego, liczbowego określania zjawisk społecznych. I tak średnią określa Radlińska „teoretyczną wielkość wyprowadzoną z wielkości rzeczywistej jako ich przeciętną" (Radlińska 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojęcie to pozwala na określenie danego stanu jako niższego lub wyższego od przeciętnego w danej zbiorowości, a więc na konstrukcję najprostszej skali względnej. Np. średnia ilość uczniów przypadających na jedną izbę lekcyjną na wsi jest niższa od średniej ogólnokrajowej, a znacznie niższa od średniej miejskiej. Innym pojęciem jest norma. „Za normę uważa się wielkość, będącą wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska". Wiąże się to z pojęciem wzorca, który nazywa Radlińska „układem środków wystarczających do osiągnięcia poziomu właściwego normom, co jest w praktyce prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunków bytu" (Radlińska

czyli układa elementy zbioru w porządek wedle zasady od największego do najmniejszego. czasopisma. Dzieci dowolnej klasy możemy uporządkować wedle średniej ocen uzyskanych w ciągu roku szkolnego. jest raczej narzędziem badania niż efektem badania. W pomiarach postaw. Skala jest szeregiem zdań ułożonych według określonego porządku wyczerpujących możliwe określenia badanego zjawiska. Skalę interwałowa możemy zastosować do uporządkowania dzieci rozwiązujących zadanie. opinią.: „Wpływ rodziny na wychowanie dziecka jest decydujący i najważniejszy ważniejszy od innych czynników. z których pochodzą. przykładem skali rangowej są stopnie wojskowe. nie nadaje wartości. Skala zakłada istnienie pewnego ciągu logicznego stopni oznaczających natężenie pewnego zjawiska. Dzięki temu zabiegowi wiemy nie tylko. na koniec określa odległość (interwał) między elementami zbioru na umownej skali liniowej. Najprostszym przykładem skali będzie np. Skala porządkowa Jak mówi jej nazwa. 130). Najbardziej w życiu znanym. płyty. Zakładamy. w jakim wykonało sprawdzian. służy rozczłonkowaniu zbioru na elementy ułatwiając tak wyróżnione elementy identyfikować w badaniach. kolejności lub innych relacjach. Możemy taką skalę sporządzić dla określenia zamożności rodzin badanych . albo ze względu na wielkość „majątku kulturalnego" (książki. skala porządkowa służy ułożeniu w porządku elementów jakiegoś zbioru ze względu na wybraną cechę. nieistotny". cechy lub układu. . sprzęt audiowizualny.. że skala interwałowa zawiera w sobie skale nominalne i porządkowe. i podzielić na dowolną ilość równych części. np.podobny do znaczenia innych czynników w środowisku. a trzecią trafność co oznacza logiczne dopasowanie poszczególnych stopni skali do rzeczywistości. s. Można więc powiedzieć. Dla jej poprawności konieczne jest uwzględnienie wszystkich możliwych określeń danej sytuacji czyli musi ona być wyczerpująca. a skalę porządkową nazywa się też skalą rangową. Miała tylko pokazać zasadę konstrukcji. za pomocą której przy zachowaniu jednakowych warunków mierzy się inne wielkości". Pieter w badaniach nad środowiskiem wychowawczym. Uczeń nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub 6 ale jest też innym elementem zbioru. od 900 zł do 10 tyś. Zawiera ona informacje skali nominalnej. 6. Tworzymy więc skalę wyróżniającą przeciąg czasu między oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wartość O i ostatniego dziecka i przypisujemy mu wartość 100. ze względu na wielkość biblioteki domowej. „ślązaków" itp. „mazurów". zawiera informacje skali porządkowej. Podobnie postępuje nauczyciel wychowania fizycznego mierząc czas biegu na 100 metrów uczniów danej klasy i porządkuje ich wedle kolejności uzyskanych wyników. Wzorzec zatem będzie postacią określonego układu zbudowanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjęte w danym społeczeństwie normy. Podobną postacią skali będzie podział młodzieży na obozie letnim na regiony. że jeden przedmiot jest większy od drugiego ze względu na jakąś cechę. innymi słowy konieczną adekwatność między skalą a mierzonym zjawiskiem. czyli wyróżnia elementy zbioru. flegmatyk.). „kaszubów". Polega na wyróżnieniu i nazwaniu przedmiotów zjawisk lub cech pod jakimś względem. Stąd często mówi się o rangowaniu zbioru. melancholik. że na jego wykonanie konieczna jest co najmniej godzina. Bardziej złożonym zastosowaniem skali porządkowej będzie uporządkowanie rodzin badanych uczniów.3. bez orzekania o ich porządku. Odległość między nimi dzielimy na 100 równych części i poszczególnym dzieciom przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu. motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie znajdują skale. Skala porządkowa określa. Jest prawie identyczna z podziałem logicznym. Taką właśnie skalę stosował wśród wielu innych J.2.2.1. 6. . a najwyżej dwie.ważny . Skala porządkowa zawiera w sobie skalę nominalną ponieważ nie tylko porządkuje ale i wyróżnia elementy zbioru względem siebie.2. Skala interwałowa Bardziej złożoną postacią skali jest skała interwałowa. a więc: „górali". Skali tej daleko do poprawności.ustalając przedział dochodów na osobę w rodzinie stosownie do realnie występującej np.1961. przyporządkowania osoby jakiejś cesze.2. mało istotny. które dziecko jest wolniejsze od drugiego. jest natomiast pewnym narzędziem poznania. sangwinik. postawą. Wprowadzanie do pedagogiki pojęcia miernika zakładającego porównywalność wielkości wymaga dużej standaryzacji problemów aby uzyskać jednorodność porównywalnych wielkości. Przyporządkowanie elementów zbioru określonych miejsc na skali porządkowej jest przypisaniem im określonej rangi. Podział ten niczego nie porządkuje.. ale wiemy też o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka z zespołu. a to co jest jej specyficzną własnością polega na określeniu o ile element 5 jest większy od elementu 6. Przykładem skali nominalnej będzie wyróżnienie czterech temperamentów ludzi: choleryk. Skala nominalna Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w każdych badaniach. 6. Skala nominalna może być stosowana do wstępnej klasyfikacji zbioru badanego. Drugą jej cechą jest rzetelność czyli możliwość uzyskania takich samych wyników przy kolejnych badaniach tej samej próby. „Miernik jest to wielkość.

jaki posiadają nauki formalne. na dowolnej wartości. skutków moralnych i innych niepewności. Nie jest to technika nowa. najcenniejsze. Potem dość szybko rozwinęła się w wielu postaciach i obecnie jest powszechnie stosowana przez psychologów i pedagogów. Jest to marzenie wielu humanistów. Może też w części drugiej wymienić cechę lub cechy. Techniki socjometryczne Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie paru informacji o socjometrii. przez Janusza Korczaka. Bierze się to stąd. ist ot y i przemian ni eformaln ych z w i ą z k ó w międzyo s o b o w yc h w g r u p a c h r ó w i e ś n i c z yc h . Z ich zastosowaniem wiąże się bowiem nadzieje na przekroczenie granicy dzielącej pomiar jakościowy od ilościowego. W tym celu każdy wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. Oczywiście realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii. ale też w odniesieniu do żadnej prawie techniki badań w pedagogice nie można stworzyć całkowicie poprawnej definicji. wskutek której musi dokonać wyboru partnera lub partnerów ze względu na jakąś konieczność. W części drugiej dokonuje wyboru wymieniając jedno nazwisko. innego narzędzia. obiektywności. Skala interwałowa rozpoczyna się w dowolnym punkcie. najczęściej nierówna. Nie sądzę aby sztuczne formowanie stosowania skal było wskazane i pożyteczne. ale miejsce poszczególnych cech dowolne. W części pierwszej badany wprowadzany jest w sytuację. każda wymaga innego poniekąd sposobu poznawania. Natomiast skala stosunkowa musi posiadać punkt zerowy. a możliwości kwestią otwartą. Jej użycie daje możliwość stosowania funkcji matematycznych. Podstawową techniką jest t e s t s o c j o m e t r yc z n y zwany także klasyczną techniką Moreno. że nie używa się liczb ujemnych. 6. Jest to odmiana skali interwałowej. że skale wyrażane są najczęściej w dwojakiej postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady. jest tylko okoliczności sprzyjającą zamiarom badawczym. Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spełnienie następującego warunku: a) zaistnieć musi (albo może być stworzona) sytuacja jednakowa dla wszystkich członków grupy i uzasadniająca wyrażenie opinii lub dokonanie wyboru spośród wszystkich członków grupy. Np.3. czyli osiągnięcia takiego poziomu ścisłości. W takich okolicznościach członkowie grupy otrzymują do wypełnienia test złożony z dwu jakby części. Pamiętając o owych zastrzeżeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewątpliwą wartość informacji oraz ich obfitość pragniemy przekazać podstawowe informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesłać czytelników zainteresowanych jej bliższym poznaniem do literatury fachowej. lub które w określonej sytuacji są najważniejsze. każdy jej punkt jest ilorazem wielkości poprzednich. Natomiast usytuowanie poszczególnych kolejnych pozycji cechy jest zawsze w równej odległości i oznacza ile razy kolejna cecha jest większa od poprzedniej. kilka nazwisk celowo uporządkowanych itp. ale i możliwość odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych -np. z których większość nadaje się do stosowania tylko w odniesieniu do badań grupowych. Socjometria jest zespołem czynności werbalnych i m a n i p u l a c y j n y c h m a j ą c yc h na c el u poznanie u w a r u n k o wań. W dalszych częściach pracy czytelnik znajdzie przykłady typowych skal. z których najczęściej stosuje się oś współrzędnych dla oznaczania cechy i ich liczebności. aktywności kulturalnej. bo w różnych odmianach stosowana była jeszcze na przełomie lat 20. i 30. Zbyt bezradni jeszcze jesteśmy wobec społecznej materii procesów wychowawczych.2. Ich podobieństwo sprowadza się do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. Bezradni empirycznie i poznawczo. Przykładem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina. Jedną od drugiej może dzielić dowolna ilość centyli.4. Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na obliczenie stosunku wielkości między dwoma wielkościami skalowanej cechy. choć nie zawsze poprawnie. jej „przedziałki" są równe. że każda sytuacja badana jest odrębna we właściwościach. Jak na razie zasady stosowania skal interwałowych są polem indywidualnej inwencji. Posiada absolutne zero (-273). Pedagogika stosowała prawie zawsze skale nominalne.Uplasowane w ten sposób rodziny dadzą nie tylko obraz dominującej cechy czy równomiernego rozproszenia. Cele poznawcze mogą być . Od kilkudziesięciu już lat używa skal porządkowych i wraz z ich zastosowaniem zrodził się pomiar środowiska . Jej ścisłość i precyzja znajduje na razie zastosowanie w fizyce. Na koniec warto dodać. który oznacza najmniejszą możliwą wartość danej cechy. Nie będzie łatwe znalezienie przykładu zastosowania tej skali w pedagogice. drużyna harcerska ma przez miesiąc robić zakupy dla starszych.jakościowy pomiar środowiska. Równocześnie stosowaniu i doskonaleniu różnych rodzajów technik socjometrycznych towarzyszy wiele wątpliwości i zastrzeżeń dotyczących ich rzetelności. Skala ilorazowa Skala ilorazowa zwana także skalą stosunkową jest jeszcze wyżej wyspecjalizowanym sposobem porządkowania zbiorów cech. oraz w postaci graficznej. które ceni. chorych osób. 6. Z uporem próbują pedagogowie zastosowania skal interwałowych. Socjometria posługuje się kilkoma technikami. Określenie powyższe nie jest w pełni precyzyjne.

Molaka. Popularną techniką socjometryczną jest tzw. umie się bawić. 4) nie lubię „-".. czy pewne ideały osobnicze czy też skłonność do pozostawania w określonych układach. Skale może posiadać dowolna ilość stopni. Każdy badany przy nazwiskach swoich kolegów stawia umówione symbole. 3) obojętny . jakby obojętne. f) łańcuchy socjometryczne. t e c h n i k ę „zgadn i j k to" . W przypadku tej techniki panuje większa jasność. że scojometria podobnie jak inne techniki nie jest samodzielnym sposobem poznania i powinna być stosowana łącznie z innymi sposobami gromadzenia informacji. rozbijacka rola jakiejś jednostki. Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak dużych kwalifikacji. Warto jeszcze pamiętać. Przy ich pomocy uzyskać możemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zachodzących wewnątrz grupy. kto jest wesoły. Wiedzę powyższą możemy uzyskać w zależności od sposobu skonstruowania testu. Trudno wyobrazić sobie skuteczną pracę z dziećmi w harcerstwie bez umiejętności posługiwania się socjometria. upodobanie do osób czy do określonych cech. dzięki którym przebieg badań i późniejsze opracowanie jest łatwiejsze. tworzących zamknięty krąg. jest złośliwy 2. w zależności od tego co badaliśmy. e) skutki określonych zabiegów wychowawczych lub socjotechnicznych. kto dokucza słabszym. Jest to jedna z wątpliwości towarzysząca socjometrii. że jest to równocześnie wynik interpretacji testu socjometrycznego.O. b) rodzaj i natężenie związków emocjonalnych między członkami grupy. Jest to podstawowe narzędzie wszelkich działań socjotechnicznych. umiejętności wychowawczych i taktu. Krótko mówiąc socjometria dostarczyć może nieocenionych informacji i wiedzy instrumentalnej koniecznej do czynności wychowawczych. takich choćby jak ankieta czy wywiad. w określonym porządku. Technika „zgadnij kto" może ułatwić poznanie cech wszystkich członków grupy oraz wzajemnego stosunku uczestników do siebie. który skłaniać winna badającego do uwagi i staranności w procesie badawczym. To jest ktoś. który oznacza określony układ wyborów przechodnich wzajemnych nie zamykający się w kręgu. celowo odrzucane. Chodzi wyraźnie o poznanie ról pełnionych w grupie przez poszczególnych jej członków. d) różnice między grupami. jest bowiem istotnym pytanie o to. Polega on na ustaleniu skali. lubiane itd. skale oszacowań oraz porównywania premii. stosownie do potrzeb : zamiarów badającego. a także stanowi niezastąpiony instrument poznania dla psychologów. 5) bardzo nie lubię „-". Do najważniejszych należą: a) rola poszczególnych jednostek w grupie. 2) lubię . instruktorom placówek pozaszkolnych.różnorodne i na ogół zawsze nastawione na terapię wychowawczą. cech za które są cenione lub nielubiane. 1) bardzo lubię . jakimi odznaczają się poszczególne osoby. Mimo pozornej prostoty jest to technika bardziej złożona od innych werbalnych technik. ich natura i znaczenie wychowawcze. b) odrzuconych czyli osoby nielubiane. Przykładem może być następujący kwestionariusz Zgadnij kto? 1. Testy pedagogiczne . do kierowania rozwojem emocjonalnym i społecznym jednostek i grup wychowawczych. osamotnienie i niechęć do innej jednostki. co do celu i przedmiotu badań. d) pary czyli osoby wzajemnie się wybierające. wychowawcom placówek kolonijnych. Silnie różnicująca pięciostopniowa skala wygląda następująco w propozycji M.++. Jest ona szczególnie pomocna nauczycielom. Są to bardziej złożone odmiany opisanych podstawowych technik. darzone niechęcią. Pilkiewicza. jakim grupa ulega pod wpływem określonych czynników. Tak więc test socjometryczny pozwala nam poznać: a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane. e) paczki czyli grupka osób wzajemnie się wybierających. Może nas niepokoić mała spoistość grupy. Oprócz wymienionych występuje jeszcze w socjometrii technika szeregowania rangowego. lub poznanie cech. 6. co w gruncie rzeczy badamy testem socjometrycznym. c) zmiany. Czy np. f) struktura wewnętrzna grupy. psuje zabawę. Cele poznawcze można sklasyfikować następująco posługując się nomenklaturą użytą przez A. chętnie pomaga drugim Kwestionariusz taki powinien być poprzedzony instrukcją o możliwości wpisania kilku nazwisk. którą ocenia badany swój stosunek do pozostałych członków grupy. c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane.4. Należy dodać. To jest ktoś. Obok testu socjometrycznego stosuje się tzw. „plebiscyt ż y c z l i wości i niechęci". Techniki socjometryczne pozwalają badać małe grupy. najbardziej popularne.+.

63. Test jest diagnostyczny jeśli występuje oczywista i wysoka zbieżność między wynikami badań testowych a faktycznie posiadanymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriów. Jeśli za każdym razem uzyskujemy wiedzę na ten sam temat. Jako przykład niech posłuży egzamin tradycyjny. Ich wielka różnorodność oraz indywidualizacja narzędzi i sytuacji badawczych utrudniają teoretyczny opis istoty testów pedagogicznych. jeśli pomiar wiadomości szkolnych jest zbieżny (wysoko skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku. że całkowicie inaczej kształtują cechy i wiedzę osób w tych dwu krajach. I największe starania nie wyeliminują owego subiektywizmu do końca. Rzetelność testu oznacza. Warunki są. Np. . której w y n i k i u j m o w a n e są i l o ś c i o w o i ów r e z u l t a t i l o ś c i o w y j e s t p o d s t a w ą w n i o s k o w a n i a o p e w n yc h wł aś ci woś ci ach p s yc h i c z n y c h o s o b y l u b osób b a d a n y c h . w procesie selekcji szkolnej lub naboru kandydatów do szkół średnich i wyższych. bowiem tak różne. Jeśli więc spełnione zostaną dwa wymienione wyżej warunki wówczas test zasługuje na opinię obiektywnego. red. czyli do badania konkretnej właściwości i konkretnej populacji. różnych grup.1. oznacza to iż test jest trafny. Czyli test wystandaryzowany musi posiadać rodzaj skali określającej precyzyjnie. w którym ocena jednostkowa zależy od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji egzaminatora. a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. badania socjometryczne ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opierają się głównie na zadaniach testowych. s. czyli wielkość porównywalna z innymi. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7letnich. Dla wstępnego uporządkowania wielkiej różnorodności testów przytoczę klasyfikację testów psychologicznych z punktu widzenia celów ich stosowania: 1) Testy inteligencji a) ogólne testy inteligencji b) specjalne testy inteligencji 2) Testy pomiaru wykonania: a) testy mierzące czynności motoryczne b) testy mierzące czynności sensoryczne c) testy mierzące czynności psychiczne 3) Testy osobowości: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne Źródło: Metody badań psychologicznych. inna ilość wiedzy średni.to standaryzacja.to test odznaczający się trafnością i rzetelnością. a gładkość wypowiedzi nie jest w stanie przysłonić braku wiedzy. Wołoszynowa. w Polsce. Warszawa 1973. Są to dwie miary standaryzacji testu. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu. czyli takiego narzędzia pomiaru. Praktycznie trafność testu sprawdza się przez wielokrotne testowanie w różnych sytuacjach. Pierwsza cecha testu . 2. To co wyżej powiedziałem o standaryzacji testu można opisać inaczej. aż jest w stanie stworzyć ścisłe kategorie tego zasobu wiedzy i uznać.4. iż przy wielokrotnych badaniach tej samej grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach będziemy otrzymywać wyniki takie same lub bardzo do siebie zbliżone. L. Np. Trafność — oznacza to iż test zawsze mierzy to co zamierzał mierzyć. instrukcja ocenia obiektywnie jakby „ilość bitów" zawartych w odpowiedziach. Wystandaryzowany test do badania dzieci 7-letnich nie nadaje się do badania dzieci 10-letnich. Wystandaryzowany test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanów nie nadaje się do stosowania w Europie. którego efekty nie są zależne od subiektywnych właściwości osoby badającej. Nieumiejętne budowanie i przeprowadzanie badań testowych przynosi więcej szkody niż pożytku. Test wystandaryzowany . Np.6. t. Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwa pojęcia diagnostyczność i prognostyczność testu. Istota i właściwości testów To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru w pedagogice. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. Ich trafność i rzetelność obwarowane są szczególnie ostrymi wymogami. Równie naganną postawą jest obdarzenie badań testowych bezkrytycznym zaufaniem a do zjawisk społecznie niebezpiecznych zaliczyć należy próby zastępowania testami możliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych metod oceny wiedzy i osobowości np. Oznacza ona dostosowanie danego testu do konkretnego celu. a szczególnie np. że dana ilość wiedzy oznacza niski poziom wiedzy. czyli pytań opatrzonych odpowiednią instrukcją eliminuje dowolność oceny. Dlatego zalecam w tym względzie umiar i ostrożność. odpowiednimi jednostkami zróżnicowanie badanych osób. W pedagogice stosowane są najczęściej testy osiągnięć szkolnych a w ograniczonym stopniu także inne testy. test jest diagnostyczny. W definicji tej zawarte są 3 cechy konstytucyjne testu. T e s t j e s t to j a k i e ś z a d a n i e l u b p r ó b a w y s t a n d a r y z o w a n i a o m a k s y m a l n y m s t o p n i u o b i e k t yw n o ś c i . Nie będzie odgrywać roli chropowate słownictwo i sposób wyrażania się. przez różnych badaczy.

czyli jak testy mierzą -wyróżnia się również 3 grupy testów: 1. 6.2. stosowana od dawna i posiadająca wartościową literaturę teoretyczną oraz wiele rozwiązań empirycznych. Ilościowe ujmowanie wyników testów oraz operacje statystyczne stanowią specjalny fragment wiedzy. testy wiadomości (1. wykonania) a) przyrządowe b) sytuacyjne 3. Testy zdolności w rozdziale na a) testy inteligencji b) testy zdolności specjalnych 2. oraz 2) kryterium metodyczne czyli podział wedle zasady jak test mierzy to co mierzy I.3. a do stosowania konieczne jest specjalistyczne przygotowanie (Np. który czytelnik znajdzie w kompetentnych opracowaniach zamieszczonych na końcu rozdziału. Oczywiście klasyfikacja powyższa dopuszcza krzyżowanie się wszystkich prawie możliwych typów testów z obu grup. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyróżnia się trzy grupy testów: 1. Testy wiadomości z uwzględnieniem: a) testów osiągnięć szkolnych II. obrazkowe 2. modelowo i nie można ich zmieniać. Z punktu widzenia metodyki pomiaru. Nie uwzględnia on np. Np. . W testach wiadomości wyróżniłem podgrupę testów osiągnięć szkolnych jako. Obecnie podam klasyfikację testów z zastosowaniem dwu kryteriów: 1) kryterium merytoryczne . który test mierzy. zasada jego budowy i stosowania. Testy osobowości (1. który mierzą.czyli podział wedle zasady co test mierzy. lecz raczej próby klasyfikacji rodzajów testów. podziałów ze względu na formy stosowania (indywidualne i grupowe). introwersyjność jako gorszą lub lepszą właściwość od ekstrawersji a zainteresowania estetyczne wyżej cenić niż zainteresowania politechniczne. Inne natomiast testy istnieją realnie. wówczas test jest prognostyczny. nieformalne) ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiały. testy inteligencji Bineta-Termana. Może go stworzyć mając cel i znają ogólne zasady budowania testów osiągnięć szkolnych. Testy osobowości w rozdziale na: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne 3.) nie upoważniają do takich operacji. Dlatego w literaturze nie spotyka się enumerycznego opisu testów.) upoważniają badacza do budowania ocen hierarchicznych. testy dojrzałości szkolnej itp. Klasyfikacja testów można dokonywać z rozmaitych punktów widzenia i stosując różne kryteria. Na samym początku przytoczyłem klasyfikację testów ze względu na przedmiot.). że jest to dla pedagogów główna kategoria testów. Klasyfikacja testów Ilość testów jest ogromna. Np.4.2. Badacz nie znajdzie takiego testu w literaturze. Zasady stosowania testów Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testów. Oto testy zdolności (1. test pomiaru wiadomości szkolnych na poziomie młodszych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej.4. Jest bowiem i tak że niektóre rodzaje testów jakby nie istnieją modelowo. Testy projekcyjne Jak już powiedziałem nie jedyny to podział.3. a istnieje tylko przedmiot. Wobec wyników tej grupy testów należy stosować wyłącznie charakterystyki opisowe z uwzględnieniem ich zróżnicowań.Test jest prognostyczny jeśli występuje zbieżność między wynikami badań testowych prowadzonym w danym czasie a późniejszymi wynikami osiągnięć.1). badanie testem kandydatów ze względu na wiedzę lub właściwości do zawodu lub szkoły potwierdzone zostaną w późniejszym czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie. do posługiwania się pojęciami kwalifikującymi typu lepszy-gorszy. Byłoby nonsensem kwalifikować np. większy-mniejszy. 6. Testy werbalne i niewerbalne a) ustne b) pisemne c) rysunkowe. Testy czynnościowe (manipulacyjne. sprawniejszy-mniej sprawny. ze względu na stopień poziomu konstrukcji (standaryzowane.

2. która zostaje rozwiązana przez czynności ukazuje: szybkość reakcji. że atrakcyjność diagnostyczna i prognostyczna (terminy te mają specjalny sens a ich objaśnienie znajdzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest równa zawodności poznania testowego jeśli robiona jest nieumiejętnie i niefachowo. ANDRZEJ RADŹKO ROZDZIAŁ VII Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych „Przypadek sprzyja tylko temu.. e) nie stawiających wygórowanych żądań. T. Grzywak-Kaczyńska. mętne gramatycznie zdania itp. 3) formalny kształt testu. Molaka. w: Logiczna teoria nauki. Dlatego mimo różnic włączyłem je do jednej grupy. Warszawa 1973. a także pod redakcją tegoż autora – ABC testów osiągnięć szkolnych. iż badania tą metodą są krótkotrwałe.Techniki pomiaru w socjologii!. jakim testy projekcyjne dysponują. Warszawa 1967. l tejże serii. wielkość i wyrazistość winny być atrakcyjne. red. Testy projekcyjne wywołują najwięcej kontrowersji i są całkowicie specyficzną formą testów. jeżyk.. w opracowaniu Marka Pilkiewicza. 2) Czas rozwiązywania i samo zadanie nie powinny być zbyt długie.polegające natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie badanej sytuacji wymagającej nie tyle manipulacji co określonego zachowania. kto wie jak starać się o jego względy".Testy czynnościowe. Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. Tyler-Testy i pomiary w psychologii. obrazki. L. Jest on wieloznaczny. Aby jednak badania testowe dały dobre rezultaty sam test musi być dobry.. Oznacza to 1) właściwą konstrukcję treściową czyli a) dostosowanie użytych sformułowań do poziomu badanych. nie zakłócany nieoczekiwanymi brakami.) przez to może być dowolnie rozumiany przez osobę badaną. S. Wynika to z materiału.metody projekcyjne. Pawłowskiego . Warszawa 1966. L. plamy nieregularne.to zadania wykonywane na klockach. Wołoszynowa. Oto grupie osób polecamy przenieść szafę z pokoju do pokoju. tworzenie się ośrodka przywódczego. Pragnę na zakończenie stwierdzić. Warszawa 1977.Rodzaje skal a struktura zdań. Pawłowski. Suchocka R. skłonności do podporządkowania się itd. Także godny polecenia jest artykuł T. że można badać jednorazowo wielką ilość osób i wreszcie wyniki badań można ujmować liczbowo. L. Sanockiego . Suchocki B. Cennym oświetleniem genezy i rozwoju metod pomiaru środowiska jest rozdział 3 R. Wrocław 1960. Ale to zachowanie wyraża się najczęściej w jakimś wykonaniu. Testy przyrządowe . c) używanie dyspozycji wyraźnie i przejrzyście sfromułowanych. Warszawa 1978. Warszawa 1960. Badania przy pomocy testów wymagają więc wiedzy i może większego niż przy innych technikach poczucia odpowiedzialności. d) nie sugerujących.E. Warszawa 1975. jasno objaśniony. Testy sytuacyjne .. Sytuacja ta. Pietera Poznawanie środowiska wychowawczego. Magnusson D. w jakiejś czynności. . Warszawa 1978. Bardzo interesujących informacji o skalach dostarcza praca W.G. b) używanie tylko sformułowań koniecznych. 4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu winno być w miarę komfortowe. Najpełniejsze omówienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. Testy projekcyjne zawierają w sobie jednak duży powab. niekonkretny (np. X „Metody badań socjologicznych" wybór tekstów pod red. 5) Sposób badania winien być spokojny. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdział poświęcony socjometrii w opracowaniu A. Walkowiak J. również w t.Kwestionariusze osobowości w psychologii. Poznań 1985. Tyler – Testy i pomiary w psychologii. Warszawa 1967 oraz B. Niemiecko – Testy osiągnięć szkolnych. nie zniechęcające. Po wtóre analiza rozwiązania testu jest przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa. – Wprowadzenie do teorii testów. który obok instrukcji może w procesie interpretacji wykonania kierować się także subiektywnymi przesłankami. znajdują coraz szersze zastosowania i na ich określenie w psychologii i socjologii używa się terminu . układankach. Brzezińskiego. lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo różniące się od siebie grupy. ale i na skomplikowanych mechanizmach. oraz spora część znacznie trudniejszej książki J. jego estetyka. Elementy metodologii badań psychologicznych. a przez to porównywać. Podstawowe pojęcia i techniki obliczeniowe. Nowak. Literatura zalecana: W lekturze nad zagadnieniem pomiaru środowiska wychowawczego pierwszeństwo należy się książce J. zakończony protokółem. Wielką zaletą testów jest fakt. zwane też testami performancyjnymi lub wykonania. Testy w szkole.Pedagogika społeczna. red. Warszawa 1965. Warszawa 1979. Skalom poświęcone są w przystępnej formie rozprawy zamieszczone w r. . Wroczyńskiego . Warszawa 1990.

6. Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania. Jak widać wspomniana grupa uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu należeć może do każdej z wymienionych 10 populacji. uczniowie wyższych klas szkół podstawowych w całym kraju. dzieci 12. c) zaaranżowanie dwóch różnych metod przeprowadzenia wykładu uniwersyteckiego i porównanie stopnia przyswojenia treści przez jego wąchaczy. jedną z trojgiem i jedną z czworgiem dzieci to przeciętna liczba dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i pół z wyliczenia l + 2 + ? + 4 : 4 a także osoby sądzące. uczniowie klas VI w całym kraju. To oczywiste. i określenia kompletu cech istotnych dla jednostki. harcerze. Może stanowić ona zbiór szkół. wspólnych wszystkim jednostkom badania. tj. emitowanych w ramach „Politechniki Telewizyjnej". „c" i „d" stosuje się z zasady metodę reprezentacyjną. drużyn harcerskich. Jaka populacja jest badana? Oto dziesięć ewentualności spośród z pewnością stu możliwych praktycznie. Równie więc dobrze jak populację uczniów skonstruować możemy populację par uczniów. dzieci z rodzin rozbitych. że średnia ta jest inna. Niektóre spośród tych osób stały wobec konieczności lub odczuwały pragnienie prowadzenia rozmaitych badań. Badanie prowadzone przez pedagoga polegać może na: a) zbieraniu danych dla opisu sytuacji. 9. Przykłady: a) porównanie rozmiarów absencji szkolnej dzieci z rodzin pełnych i dzieci z rodzin rozbitych. 5.i 13-letnie. 10. Częstokroć badania zawierają więcej niż jeden z wymienionych elementów. których wynik: pożytecznie jest analizować z pomocą metod statystycznych. opinii. Równie zaś dobrze jednostkę badania stanowić może cała klasa. klas. iż rzeczą prowadzącego badania jest nie tyle wybór populacji. niepodzielnego obiektu badania. chyba że interesująca go populacja jest nader nieliczna. Spotykał również osoby przekonane. 4. natomiast jego konkluzje odnoszą się do wszystkich obiektów: badanych i pozostałych. najwyżej kilkudziesięciu jednostek . 8. jaką właściwie populację zamierza badać. Autor spotykał także osoby uważające za nieodzowne. dzieci pochodzące z rodzin robotniczych. Spotykał wreszcie osoby. Po ustaleniu (skonstruowaniu myślowym) interesującej go populacji powinien badacz wyłonić z tej populacji próbę. Populacja to zbiór wszystkich jednostek badania. kart oceny postępów w nauce etc. grupa odbywająca lekcje fizyki w pracowni. równa mianowicie l 3/7 z wyliczenia l +2 + 3 + 4 : 7 . b) zbadanie poziomu wiadomości zakresu historii Polski uczniów ostatnich klas zasadniczych szkól zawodowych. które obliczywszy przeciętną liczbę błędów w dyktandzie pragnęły następnie „obliczyć chi od tej średniej". c) eksperymentowaniu. w których każdy posiada komplet cech uznanych przez badacza jako ważne. para najlepszych przyjaciół itd. wypracowań. uczniowie klas VI z terenu województwa radomskiego. w przypadku „a" – metodę reprezentacyjną lub opis wyczerpujący. b) testowaniu. przy tym we wszystkich naszych przykładach jednostkę badania stanowi jeden uczeń. grup. a umiejętnością bezbłędnego przerysowywania figury wzorcowej. że jeśli w bloku mieszkają 3 rodziny mające po jednym dziecku. 3. że obejmuje ono część tylko. zbioru osobników. 7. kilkunastu. czyli do całej populacji. tzn. Ktoś kto pragnie prowadzić badania. i to zwykle znikomą. skoro spośród osiemdziesięciu zbadanych praworęcznych zadanie to wykonało pięćdziesięciu. d sondażu. dzieci. Sztuka konstruowania próby badawczej Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. jaką konstruuje sobie populację. Wszystkim tym właśnie osobom autor dedykuje ten rozdział.i 13-letnie. mniej zaś może oczywiste. dwie mające ich po dwoje. uczniowie klas VI z dużych miast (powyżej 100 tysięcy mieszkańców). szkoła. 7. zanim nie zdecyduje się na to. teoretycznie zaś spośród nieskończonej ich liczby: 1. Przykład: Wśród badanych znajdujemy uczniów klas VIa Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. w których domach znajdują się telewizory. 2. Populacja nie musi wcale stanowić zbioru ludzi. W przypadkach „b".powiodło się ono tylko piętnastu (pięćdziesiąt to więcej niż piętnaście). aby próba stanowiła zawsze dokładnie 5% populacji.1. nie powinien uczynić w zakresie ich realizacji ani jednego kroku. interesujących nas obiektów. Badanie metodą reprezentacyjną polega na tym.Karol Nicolle Autor niniejszego artykułu spotykał osoby przeświadczone. a więc zbiór wszystkich przedmiotów. dzieci miejskie 12. całych klas lub szkół. zaś spośród zbadanych dwudziestu leworęcznych . złożona z kilku. ile jej skonstruowanie. d) postawienie pytania słuchaczom studiów technicznych dla pracujących o przystępności dla nich wykładów matematyki. że występuje zależność pozytywna pomiędzy praworęcznością.

którym muszą zajmować się. musi być tylko ustalona metoda identyfikacji jednostek noszących wylosowane numery. że wszystkie osoby zbadane uczęszczają do tej samej klasy w tej samej szkole. co gorsza. Skoro „typowa". Zilustrujemy to przykładem możliwie spektakularnym: badacza interesują problemy związane z audycjami telewizyjnymi dla 12. niech będzie stosunkowo skromny: dzieci 12. b) w szkole nr 5 nietypowo mało nauczycieli interesuje się telewizją. Wyłanianie próby drogą losowania jest organizacyjnie kłopotliwe. skoro znikoma tylko ich część wejdzie w skład próby. Ze względów organizacyjnych często dogodnie jest przeprowadzać losowanie grupowe. Interesuje nas np. c) ta jedna czy dwie nauczycielki. rozmawiać z nimi na te tematy etc. a jej jednostki zgrupowane są (zewidencjonowane) w określonych podzbiorach. ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerować lub ustalić metodę ich numerowania. że radomska szkoła nr 5 jest „typowa". to nie wiadomo. to akurat osoby mniej lubiane przez uczniów niż inne. Najczęściej nie jest to możliwe ani potrzebne. niestety jednak ów zbiór 34 chłopców i dziewcząt żadnej z nich nie reprezentuje.nie wywierają one żadnego wpływu itp. którzy szczególnie cenią audycje telewizyjne. Cała populacja zostaje wówczas podzielona na szereg podzbiorów i one. Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniów itd. wchodzą w skład próby. Uczniowie Ci . odpowiadający mu uczeń to uczeń ósmy z kolei na liście klasy Via w szkole nr 2. Samo losowanie polega na odczytywaniu numerów z tablic liczb losowych. stanowi jednak jeden z warunków stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wyników badania. przeciętna. za to prawdopodobieństwo błędnych uogólnień byłoby zminimalizowane. Jeśli badacz okoliczności tych uprzednio nie sprawdził. W naszym przykładzie te względy mogą być choćby trzy następujące: liczba i wiek rodzeństwa ucznia.i 13-latków.. Badaniem objęto wszystkich uczniów ze wspomnianej klasy i szkoły w Radomiu mających w donnach telewizory.jak widzieliśmy . którym cieszą się wśród uczniów ci właśnie nauczyciele. są wylosowywane. Rezultat? Przeświadczenie. populacja wszystkich uczniów klas VI szkół radomskich. istotne jest tylko. które telewizją interesują się i mogłyby zachęcić uczniów do oglądania audycji. od 61 do 97 . jakie cechy osób badanych i jakie okoliczności w jak znacznym stopniu wywierają wpływ na percepcję audycji telewizyjnych przez ich adresatów. Nikogo więcej nie badano. Identyfikacji tej dokonujemy w tym dopiero momencie. czyli z Kielc i Radomia. zainteresowania audycjami telewizyjnymi nauczycieli. A jednak uogólnienie fałszywe. czyli one właśnie mają zostać bezpośrednio zbadane. Czy zbadano reprezentację określonej wyżej populacji? Ktoś może odpowiedzieć twierdząco i argumentować. Jednostki populacji noszące te numery. to fakt. Chcąc więc stosować metody statystyczne uogólniania wyników bezpośredniego badania elementów próby na skalę populacji. a także w niektórych podręcznikach statystyki. Jak dokonuje się losowania próby? Skonstruowawszy populację należy ustalić. Postulowany zasięg uogólniania. aby numerowania dokonano wcześniej. Jeśli teraz jeden z wylosowanych numerów to nr 68. badać z poszczególnych klas po kilku uczniów. Próbę stanowią wówczas wszystkie jednostki wchodzące w skład wylosowanych podzbiorów. czy w klasie Via szkoły nr 5 w Radomiu nie ma np. zaś VIb 29 uczniów. takiej sytuacji: a) nietypowo często uczniowie tej klasy mają liczne młodsze rodzeństwo.szkoła nr 2 klasa Via itd. że dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiają słabe zainteresowanie audycjami . od 32 do 60 . Stosowane bywa losowanie wielostopniowe. Pod pięćdziesięcioma uchwytnymi formalnie względami szkoła nr 5 jest „typowa". mówiąc o „typowości" badacz może mieć na myśli dziesięć lub choćby pięćdziesiąt rozmaitych względów.wchodzą w skład bardzo wielu możliwych do skonstruowania populacji.i 13-letnie z dużych miast. próbę tę trzeba losować. W szkole nr l klasa Via liczy 31 uczniów. to pod jakim względem? Nie wiadomo przecież a priori. Populację dzieli się wówczas również na podzbiory. niecelowe jest dokładne numerowanie wszystkich jednostek populacji. Jakikolwiek byłby temat badań i którakolwiek spośród dziesięciu podanych przykładowo populacji byłaby dla badacza interesująca. Badaczowi wypadłoby wówczas odwiedzać tak w Radomiu. byłoby znane. owego fałszu badacz w ogóle sobie nie uświadamia. a co może istotniejsze. wyklucza możliwość uznania zbadanych osób za reprezentację. których różne odmiany znaleźć można w specjalnych wydawnictwach zatytułowanych zwykle: „Tablice Statystyczne". drugi i dalsze.szkoła nr l klasa VIb. w zbiorze jednostek wylosowanych wyróżnia się z . niż przystąpi się do losowania. jak i Kielcach wiele szkół. że ktoś poprzestałby na dokładnym zbadaniu bezpośrednim wszystkich uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. poziom autorytetu i sympatii. nie zaś jednostki. to nie ma potrzeby numerowania wszystkich jednostek z góry. również istotne dla wyników badania określonego zagadnienia. gorzej gdy podawane jako wynik badania. i po prostu nie mają czasu na oglądanie większości programów.szkoła nr l klasa Via. tak że możliwe jest organizacyjnie bezpośrednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. Próba powinna być wyłoniona w sposób losowy spośród jednostek badania wchodzących w skład populacji. a mimo to zawsze znajdziemy wzgląd pięćdziesiąty pierwszy. Sposób przypisania jednostkom numerów jest całkowicie dowolny. które odczytano z tablic liczb losowych.badania. czyli skonstruowana populacja. Wystarczy sporządzenie wykazu: nr nr od l do 31 . po drugie zaś. pod którymi uczniowie owej szkoły wypadają przeciętnie na tle ogółu uczniów z Kielc i Radomia. Jeśli populacja jest liczna. Rzucą na to światło dopiero badania. Istnieją rozmaite metody losowania. To po pierwsze. Wyobraźmy sobie.

Nie jest to prawdą. Posiadanie takich możliwości jest często korzystne. Przekrojów więc możliwych otrzymamy 4 x 7 . wielotysięcznych. Postępowanie takie daje możliwość manewru proporcjami w próbie jednostek pochodzących z poszczególnych warstw. zatem w myśl owej orientacyjnej zasady należałoby zbadać przynajmniej ok. według zaś typu szkoły miejsca zatrudniania . które badacz zamierza wyróżniać i analizować. „149 cm" to cechy. „wzrost" to zmienna itp. Wielkość potrzebnej próby zależy przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz co do wiarygodności konkluzji. Zależy ona również od liczby podzbiorów i przekrojów. wyczerpującej zatem pokaźną część całej populacji zyskuje się dodatkowo na precyzji lub wiarygodności konkluzji uogólniających. Np. jedynaczką. absolwentów WSP. Jest istotne. Niech naszą jednostką badania będzie uczeń klasy VI szkoły podstawowej. Piotr. Próba o liczbie jednostek nie niniejszej niż 100 . gdyby istotnym dla tematyki badań względem było wykształcenie nauczycieli. której liczba jednostek zawiera się w granicach 30 do 100. Jeśli np. Nie jest to prawdą. bowiem metody analizy materiału pochodzącego z prób „małych" i „dużych" są niejednakowe. badając nauczycieli szkół średnich pragnęlibyśmy wyróżnić osoby posiadające wykształcenie filologiczne. moglibyśmy wyróżnić warstwy: absolwentów uniwersytetów. że próba licząca poniżej 30 jednostek to mała próba. matematyczne. biologiczne. chłopiec od 135 cm do 175 cm (co 1 cm) od 35 kg do 60 kg od 0 do 6 Realizacja dziewczyna 149 cm 43 kg 0 Opisywana przykładowo jednostka badania jest dziewczyną o wzroście 149 cm. absolwentów SN. wówczas przy dość licznej próbie. dochodząc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osób. techniczne i pozostałe.2. że jeśli populacja licząca 10 tysięcy jednostek reprezentowana jest przez próbę liczącą 100 jednostek. Operacje statystyczne na zmiennych Dalsze rozważania wymagają operowania pojęciem zmiennej. Np. spośród których wylosowuje się pewną ich liczbę. „płeć'" to zmienna. nieistotny w przypadku obejmowania badaniami populacji licznych. Dzielimy wówczas w populacji jednostki badania na dwie lub więcej grup według pewnego. Ze względów merytorycznych celowe jest często stosowanie losowania warstwowego. składa się z kilkuset zaledwie lub jeszcze mniejszej liczby jednostek. następnie spośród wszystkich ulic znajdujących się w wylosowanych rejonach wylosować kilkadziesiąt ulic. Tak więc w sytuacji badań masowych wielkość populacji nie determinuje wskazań odnośnie do wielkości próby. z której pochodzi zbadana próba.kolei nowe podzbiory. istotnego dla nas kryterium i próbę kompletujemy losując do niej jednostki z osobna spośród każdej wyróżnionej grupy zwanej warstwą. do próby reprezentującej populację nauczycieli szkół podstawowych w Polsce. Określamy zmienną jako zbiór wszystkich możliwych ewentualności. fizyczne. Znowu orientacyjnie można tu podać zasadę. ma 153 cm wzrostu i jest przez . to populację złożoną z 20 tysięcy jednostek powinna reprezentować próba 200-elementowa. Dziewczynę z naszego przykładu nazwijmy Ewa. a z drugiej strony wyróżnić nauczycieli liceów ogólnokształcących. Jeśli populacja jest stosunkowo nieliczna. Jak liczna powinna być próba? Wbrew dość rozpowszechnionym przekonaniom wielkość populacji nie wywiera zasadniczego wpływu na konieczną wielkość próby. które mogą tu być istotne Zmienna Płeć Wzrost Waga Liczba rodzeństwa Zbiór ewentualności dziewczyna. techników ekonomicznych. 280 osób. Podane zbiory ewentualności być może nie są pełne w przypadku wzrostu. gdyż metody statystyczne analizy materiału odpowiadają założeniu. to próba „przejściowa": mogąca być traktowana jako „mała" lub „duża". chemiczne. składa się z nieskończenie wielkiej liczby jednostek. czy „duża". ważącą 43 kg. ogół jednostek wylosowanych traktuje się znowu jako zbiór itd. Oto przykłady zmiennych.28. 7. Metodom i technikom losowania poświęcona jest obszerna literatura. iż populacja. dla wylosowania próby spośród mieszkańców Warszawy można podzielić miasto na kilkadziesiąt rejonów. z których odnośnie do jednostki badania realizuje się zawsze tylko jedna. by z kolei spośród wszystkich budynków mieszkalnych znajdujących się przy wylosowanych ulicach wylosować pewną ich liczbę itd. wszystkich pozostałych techników oraz pozostałych szkół średnich . Jak zatem liczne powinny być próby? Czysto orientacyjnie powiedzieć można. „Dziewczyna" to cecha.na cztery grupy. czy próba jest „mała". aby w przekrojach znajdowało się przeciętnie co najmniej po dziesięć jednostek. np. jej kolega z klasy. spośród nich wylosować kilkanaście. wagi lub liczny rodzeństwa. Próba. Zbiór wszystkich uczniów klas tworzy interesującą nas populację. absolwentów liceów pedagogicznych i spośród każdej warstwy wylosować osobno jednostki do próby.to próba duża. jest to jednak zysk właśnie tylko dodatkowy. iż próba winna być tak liczna.to według wykształcenia otrzymujemy podział na siedem grup.

Skorelowanie pozytywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. zaś fundusz płac oraz liczba zatrudnionych miałyby zostać nienaruszone. 0. To co najciekawsze. 3. że mogą to być wartości dodatnie (od O do +1). a także związanych z nimi współczynników równań regresji. z tym. Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwójki: 1. Kto jest wyższy? Odpowiedź: „Piotr". to jej realizacjami (nazywanymi często wartościami) są liczby. Wartość +1 to wskaźnik maksymalnego skorelowania pozytywnego dwóch zmiennych. Najczęściej obliczane bywają: odchylenie przeciętne. Miejsce w hierarchii sympatii to przykład zmiennej związanej ze skalą porządkową. tj. W przykładzie: koszt przejazdu . 3. jak je sformułować. pytanie bezsensowne. Przykład tego ostatniego: „Skuteczność laboratoryjnej metody nauczania fizyki w klasie VI na przykładzie Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu". Czy Ewa i Piotr są jednakowej płci? Odpowiedź: „nie". Pomiary indywidualne mogą okazywać się wielce wzajem zbliżone. że pytania 2 i 3 tylko byłyby bezsensowne. Równie też rzadko występuje całkowity brak zależności pomiędzy zmiennymi. a bezsensowność dwóch pozostałych charakterystyczna dla tzw. a bezsensowność trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. Sensowność wszystkich trzech pytań charakterystyczna jest dla tzw.łączna waga uczniów. j uż to nieco więcej niż dwukrotność łącznej wagi konkretnych 20 uczniów. Spróbujmy postawić te same trzy pytania odnośnie płci dwojga uczniów: I. Związek zmiennej z tą l u b inną skalą decyduje o sposobie analizy statystycznej materiału stanowiącego zbiór realizacji tej zmiennej. gdy nie idzie o wnioskowanie uogólniające. Widać od razu. ile wynosiłaby pensja każdego pracownika.liczba uczniów. Jeżeli zmienna związana jest ze skalą interwałową. Zbiór wartości współczynnika korelacji zawiera się zawsze w granicach od O do l. żadnego związku pomiędzy kosztem przejazdu. W przykładzie: liczba uczniów .87. Jednak łączna waga konkretnych 40 uczniów stanowić zapewne będzie j uż to nieco mniej. co do stopnia odbiegania ich od symetrii. ustalić modalną. medianę. wartość -l to wskaźnik maksymalnego skorelowania negatywnego. W takim przypadku obliczyć możemy wartość średnią. Skorelowanie negatywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy . możliwa do ścisłego opisu za pomocą funkcji matematycznej. płeć to przykład zmiennej związanej ze skalą nominalną. 2. Gdybyśmy natomiast przykład tak zmodyfikowali: y -koszt przejazdu w złotówkach. Mediana przydatna jest do porównań. W przykładzie zaś: koszt przejazdu . Modalną stanowi niekiedy dogodną charakterystykę zbiorowości. Kierunek analizy materiału większości badań wiedzie ku obliczaniu wartości współczynników korelacji. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby może np. zaś zmniejszaniu się towarzyszy zmniejszanie. jak też i mogą poważnie różnić się między sobą. Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych wówczas. gdy więcej wartości okazuje się niższych od średniej niż wyższych i odwrotnie. O ile Piotr jest wyższy od Ewy? Odpowiedź: „o 4 cm". Jest to celem stosowania metod statystycznych. waga. Kto cieszy się większą sympatią? Odpowiedź: „Ewa". 2. Bardzo rzadko pojawia się w niesformalizowanej rzeczywistości społecznej bezwyjątkowa zależność pomiędzy dwiema zmiennymi. jeżeli rozkłady są skośne. O ile większą sympatią wychowawczyni cieszy się Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi.liczba przejechanych przystanków. Znacznie rzadziej obliczany bywa współczynnik skośności zbioru wartości. Gdy klasa ma pojechać tramwajem na wycieczkę. Następna grupa wskaźników to wskaźniki rozproszenia. to mielibyśmy do czynienia właśnie z zagadnieniem korelacji. liczba rodzeństwa to przykłady zmiennych związanych ze skalą interwałową. że wynik jej przemnożenia przez liczbę zbadanych jednostek równy jest sumie wszystkich pomiarów dokonanych na tych jednostkach. Koszt przejazdu 40 uczniów jest dokładnie dwukrotnie wyższy niż koszt przejazdu 20 uczniów. Wartość średnia to np. Czy Ewa i Piotr cieszą się jednakową sympatią wychowawczyni? Odpowiedź: „nie". skali interwałowej. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby 0: nie ma żadnej zależności. Najczęściej mamy do czynienia z zależnością. czy Ewa i Piotr są jednakowego wzrostu? Odpowiedź „nie". sensowność pierwszych dwóch. wariancja oraz odchylenie standardowe. to korelacja pomiędzy zmiennymi. wówczas mianowicie. jeśli zarobki wszystkich w przedsiębiorstwie miałyby być identyczne. x — łączna waga uczniów jadących na wycieczkę. skali porządkowej. mianowicie sztywną cenę jednego biletu. wartość tego współczynnika wyniosłaby l. lecz tylko o opis materiału. a odległością przejazdu tramwajem. gdy pewna wartość zmiennej pojawia się szczególnie często. Wartość średnia to wskaźnik szczególnie dogodny dla dokonywania porównań pomiędzy odrębnymi zbiorowościami. Współczynnik korelacji to miara siły zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. mierzą miary rozproszenia. to koszt przejazdu uczniów można wyrazić ściśle w postaci funkcji: y = 0. sensowność pierwszego pytania. lecz w ogóle nie wiadomo byłoby. najistotniejsze jako wynik badania.koszt przejazdu. Każda zmienna związana jest z którąś ze skal. odpowiedź na pytanie.5x (gdzie x . przydatny niekiedy do porównań dwóch rozkładów. Tę właśnie cechę zbioru pomiarów. j a k i ujemne (od O do -1). skali nominalnej. Spróbujmy postawić te same pytania odnośnie sympatii okazywanej tej dwójce przez wychowawczynię: l.wychowawczynię mniej lubiany niż Ewa. a właściwie jej natężenie. gdy badanie miało charakter wyczerpujący lub charakter „studium przypadku" (case study). dla której możliwe jest tylko mniej lub bardziej dokładne przybliżenie w postaci funkcji matematycznej. Mamy tu jednak element sformalizowany. Wzrost. Wartość średnia charakteryzuje się tym. y .koszt w złotówkach).

377. Liczba miejsc po przecinku w podawanych ułamkach nie powinna być nigdy wyższa niż liczba cyfr potrzebna do wyrażenia liczby jednostek w całej zbiorowości. Wszystkie te okoliczności współdeterminują częstotliwość chodzenia do kina. to odpowiedź na pytanie o udział jednej zmiennej w zmienności drugiej zmiennej.0. nominalną.współczynnik korelacji. nieskorelowanych z wysokością „kieszonkowego" wynosi 67%. gdy . Otrzymano następujące dane: x y 5 10 10 60 5 20 11 80 12 50 4 10 3 40 2 60 7 50 l 20 Po obliczeniu współczynnika korelacji okazało się. Przykład: struktura zawodowa ojców uczniów klasy Via w szkole nr 5. e) 6. opinie i w ogóle zbierać dane nadające się do hierarchizowania.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej x. o który współczynnik idzie. Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani. b) 9. to udział wysokości „kieszonkowego" w determinowaniu zmienności zmiennej „częstotliwości chodzenia do kina" wynosi 33%. lecz porządkową. że r. współczynnik korelacji rangowej. Z jakimi okolicznościami może mieć związek częstotliwości chodzenia do kina? Z wieloma takimi. oceny. f) pozostali. Zwróćmy uwagę na bezsensowność prezentowania struktury za pomocą nadmiernie dokładnych ułamków dziesiętnych. kto zamierza badać preferencje.wartość średnia zmiennej Y. c) pracownicy umysłowi na stanowiskach wymagających wyższego wykształcenia. Przykłady skorelowań pozytywnych (oczywiście nie maksymalnych — współczynnik korelacji nie osiąga tu wartości równej aż +1): oceny uczniów z matematyki a oceny z fizyki. Jeśli badacz ma do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą najsłabszą. n . Frekwencje: a) 5. Jeśli mamy do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą nie interwałową. c) 4. chcąc określić siłę skorelowania pomiędzy nimi. konduktorzy. Dlatego wyrażając siłę korelowania za pomocą współczynnika korelacji rangowej należy wyraźnie podawać. Symbolika: r . Dlatego ktoś. Strukturę tę można by również wyrazić w postaci ułamków dziesiętnych lub procentowo.) od miejsca zamieszkania do miejsca pracy a czas dojazdu. Zbiorowość: 34 ojców. jego zaś kwadrat. Współczynniki te obliczane z tych samych wyników badania przyjmują zazwyczaj różne wzajem wartości. to wówczas nie pozostaje mu w zakresie analizy materiału nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem tych samych miar. odległość (w km. d) 7. Gdy zatem idzie o zbadanych dziesięciu uczniów.576. Może więc badacz obliczać proporcje i opisywać strukturę badanej zbiorowości. Nie ma sensu podawać. jak: upodobanie do chodzenia do kina. właśnie wysokość „kieszonkowego" etc.33. wzrost i waga. obliczyć twz. doręczyciele). iż proporcja uczestników kół zainteresowań wynosi 0. Kwadrat wartości współczynnika korelacji wskazuje na udział określonej zmiennej w determinowaniu zmienności w obrębie drugiej zmiennej. e) funkcjonariusze (np. b) robotnicy wykwalifikowani. Przykład: od każdego z dziesięciu uczniów klas VI dowiedziano się ile razy był w ciągu miesiąca w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty „kieszonkowego" otrzymuje miesięcznie od rodziców (zmienna y).pomiar indywidualny w obrębie zmiennej y. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziału całej zbiorowości na dwa lub więcej podzbiorów oraz na podaniu frekwencji lub proporcji elementów poszczególnych podzbiorów. a wysokość kwot wydawanych na zakup książek. wysokość kwot wydawanych na zakup alkoholu. Współczynnik korelacji to odpowiedź na pytanie o siłę zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. ale do niczego ponadto. liczba dzieci do 14 lat w rodzinie a przeciętna liczba godzin snu matki w ciągu doby. dla uzyskania których frekwencje jako materiał wystarczają. dzieląc każdą frekwencję przez 34.liczba pomiarów Kolejne operacje 1 Xi Xi (X) 2 Yi Yi (Y) 3 Xi-X O 4 Yi-Y O 5 (Xi-X)2 (Xi-X) 6 (Yi-Y)2 (Yi-)2 7 (Xi-X) (Yi-Y) (Xi-X)(Yi-Y) Dzieląc sumę rubryki „7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk „5" i „6" otrzymujemy wartość współczynnika korelacji. d) inni pracownicy umysłowi. Zatem r2 = 0. tj. zaś zmniejszaniu się wartości zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. xi . Przykłady skorelowań negatywnych (też nie maksymalnych): liczba dni w ciągu roku spędzonych na wagarach. X . W częstym użyciu są dwa odmiennie obliczane współczynniki: Speeermana i Kendalla. yi .zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej. Stąd kwadrat współczynnika korelacji bywa nazywany współczynnikiem determinacji.wartość średnia zmiennej \: y . powinien szczególnie zainteresować się koncepcjami Kendalla. f) 3. posiadanie lub brak w domu telewizora. Kendallowi zawdzięczamy wiele pomysłów dotyczących metod syntetyzowania danych stanowiących realizacje zmiennych związanych ze skalą porządkową. a przeciętna ocen szkolnych. Udział zaś wszelkich innych zmiennych. Oto jak najdogodniej obliczać współczynnik korelacji pomiędzy dwiema zmiennymi. to możemy wówczas.

obserwujemy rozbieżność pomiędzy cechami „mężczyzna".) sprowadzony został do dwóch wartości: „nie więcej niż 20 minut" i „więcej niż 20 minut". Badacz jednak może potraktować zmienną tak. niż jest związana naprawdę? Jeśli zabieg nasz polegał na przejściu od skali mocniejszej do słabszej (np. 23 min itd. iż cecha bycia kobietą zbieżna jest z uprawianiem zawodu nauczyciela. odpowiedni jednak tylko dla przypadków. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. liczbą 4. tetrachoryczny współczynnik korelacji. i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna. płeć). gdy obydwie zmienne są dychotomiczne (mające dwie tylko wartości. jak gdyby związana ona była ze skalą słabszą.wszystkich zbadanych uczniów było dziewięćdziesięciu. W przypadku gdy obydwie związane ze skalą interwałową zmienne reprezentowane są tylko dwupunktowo . zwany także współczynnikiem Yulea..4 (średnia jego ocen z pięciu przedmiotów). Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. Jeśli np. przejść zatem od skali interwałowej do porządkowej. że pojęcie „struktura zawodowa" może mieć rozmaite konkretyzacje. Mógłby to być zarazem przykład zmiennej o reprezentacji dwupunktowej. Zmienna związana jest zawsze z określoną skalą. jak gdyby związana ona była z inną skalą. to w przypadku zmiennych związanych ze skalą nominalną mówi się o zbieżności konkretnych ich realizacji (cech). podzielić zbiorowość ojców jedynie na pracowników fizycznych. Decyzja badacza: uznać. Dlatego właśnie pierwszym warunkiem ustalenia struktury jest podjęcie decyzji co do dokładnych kryteriów podziału zbiorowości. to zmienną związaną de facto ze skalą tylko porządkową potraktowaliśmy tak. Zauważmy. Jeśli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą interwałową. Można by dokonać podziału na szereg innych sposobów. Zauważmy różnicę: gdy mówimy. że przeciętne miejsce zajmowane przez telewizję w hierarchii sposobów spędzania wolnego czasu według preferencji wszystkich zbadanych uczniów wyraża się liczbą no.analogicznie jak w przypadku współczynników korelacji . Co zyskujemy. 2. to obecnie charakteryzowany jest jako „mieszkający blisko szkoły". nie zaś zmiennych.zawarty jest w granicach (-1. prosimy badanych uczniów o uszeregowanie wedle preferencji każdego z nich siedmiu przedstawionych w kwestionariuszu sposobów spędzenia wolnego czasu. 7 min. „zamieszkiwanie daleko od szkoły". zmienna przeciętna półroczna ocena ucznia z pięciu przedmiotów. druga zaś — z nominalną. obliczamy wartość średnią tych miejsc i stwierdzamy. iż oglądanie telewizji uczeń A wymienił na drugim miejscu. których zakres zmienności . co zaś tracimy traktując zmienną. uczeń C na pierwszym itd. o ile dłużej trwa przeciętnie droga do szkoły ucznia A niż droga ucznia B). 2. Jeżeli obydwie zmienne związane są ze skalą interwałową lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo -odpowiednim wówczas będzie dwuseryjny współczynnik korelacji. umysłowych oraz pozostałych. druga . o ile wyższa jest przeciętna osiągnięta przez ucznia A od przeciętnej uzyskanej przez ucznia B). Popularnie stosowany jest zwłaszcza współczynnik. Gdy mówimy. Obserwujemy zbieżność pomiędzy cechami: „kobieta". Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawień zmiennej „płeć". możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą tzw.to zarówno „wzrost". iż skorelowane są między sobą wzrost i waga ciała . „nauczyciel". punktowo dwuseryjnego współczynnika korelacji. Przykłady: l. Można by np. a następnie stwierdzając. Zmienną związaną ze skalą interwałowa przekształcono tu zatem w zmienną związaną ze skalą nominalną.zmiennej „zawód". zmienna: przeciętny czas dojścia (dojazdu) ucznia z domu do szkoły (w minutach). od interwałowej do nominalnej). Wiedza uzyskana drogą badań dokładniejsza jest niż ta. Spotyka się również wypadki operowania zmiennymi związanymi faktycznie ze skalami słabszymi. druga zaś z nominalną (i ta ostatnia jest dychotomiczna). to „kobieta" i „nauczyciel" są to nazwy cech. Szeroki wachlarz wartości tej związanej ze skalą interwałowa zmiennej (2 min. jak np.odpowiedni będzie tzw. +1). to obecnie będzie on charakteryzowany np. czyli szeregować badanych uczniów poczynając od osiadającego najwyższą średnią do posiadającego średnią najniższą. Gdy w przypadku zmiennych związanych ze skalą interwałową mówi się o ich skorelowaniu. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą współczynnika Kendalla. nie ma i być nie może żadnej zbieżności ani rozbieżności pomiędzy „płcią" a „zawodem". ten mieszka „daleko" od szkoły. czyja zaś droga do szkoły trwa ponad 20 minut. uczeń B na czwartym. Do określenia siły zbieżności stosowane są rozmaite współczynniki. liczbą 15 (tyle minut zajmuje mu droga). jak i „waga" są nazwami zmiennych. od skali porządkowej do nominalnej lub wprost od skali interwałowej do skali nominalnej. to tracimy na precyzji materiału. jak gdyby była ona związana ze skalą interwałowa (skoro sumowaliśmy miejsca w hierarchii). tak jak byłyby one związane ze skalami mocniejszymi. Jeżeli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą porządkową. kolejnym numerem 3 (trzeci w hierarchii wyników mierzonych średnią ocen z pięciu przedmiotów). którą wówczas wykorzystujemy . Skala: interwałową (można sensownie postawić pytanie. „nauczyciel". czyli pomiędzy zmiennymi. Decyzja badacza: przejść od skali interwałowej do skali porządkowej. ten mieszka „blisko" szkoły. Skala: interwałowa (można sensownie spytać. Zmienna ta to alternatywa: „zamieszkiwanie blisko szkoły". że czyja droga do szkoły trwa przeciętnie 20 minut lub krócej.

20 0. W dziedzinie nauk społecznych stosuje się najczęściej równania regresji prostoliniowej. że trafimy akurat na rodzinę mającą dwoje dzieci? Jak tę szansę obliczyć? Należy liczbę rodzin mających właśnie po dwoje dzieci podzielić przez .00 Dystrybuanta 0. O czym zaś świadczy korelacja o sile równej nie l. Statystyka wnioskowań to szacowanie parametrów w populacji w oparciu o dane z próby oraz. jedna zaś to założenie wiarygodne w stopniu 80%. do której swoją postacią rzeczywista zależność zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna. Jeśli natomiast przechodzimy od skali słabszej ku mocniejszej. rozkłady i oszacowania Kolejna możliwość stwarzana przez statystykę to uzyskiwanie odpowiedzi na pytanie o postać korelowania. równania regresji. Jaka jest szansa. od skali porządkowej do interwałowej zmuszeni jesteśmy czynić założenia.05 1. łącznie nawet z osobą. Otóż równanie regresji zmiennej y ze względu na zmienną x przedstawia spośród nieskończenie wielu tę właśnie funkcję. zbierano materiał bez intencji. to wartość współczynnika korelacji pomiędzy nimi wynosi zawsze 1. Tyle warta jest konkluzja. Jeśli skorelowanie między dwiema zmiennymi jest słabe. tylko że wówczas nawet ta najpodobniejsza funkcja będzie tak mało podobna swą postacią do faktycznej postaci związku. musimy wprowadzić i wyjaśnić pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa. Zyskujemy natomiast możliwość uproszczenia procedury analizy. Gdy pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. na drugim czytanie książek. absolutnie nie wiadomo czy prawdziwe. ile warte najsłabsze ogniwo łańcucha zdań stanowiących jej uzasadnienie. 7.80 lub wyższy). zbyt szczegółowa. z których czternaście to niepodważalne stwierdzenia faktów.10 0. współczynników itp.). a na trzecim grę w szachy. Dodajmy. Dlatego właśnie warto budować równanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwóch zmiennych. aby reprezentował on opis szerszej populacji. to wyniki badań zyskują na zewnętrznej efektywności (dużo rozmaitych solidnych z wyglądu wskaźników liczbowych: przeciętnych. Np. tj.25 0. to z pomocą statystyki charakteryzować można poszczególne zmienne (wartości średnie. dokładnie o tyle przedkłada telewizję nad lekturę. choć praktyczniej byłoby już w fazie zbierania materiału uprzytomnić sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczyć program zbierania informacji. że znalezienie jej pozbawione jest praktycznej użyteczności. charakteryzować związki zachodzące między zmiennymi. Tymczasem przechodząc np. Odpowiedź tę zyskuje się budując tzw. że każdy. to jego opis stanowi równanie pierwszego lub wyższego stopnia.8? O związku między zmiennymi nieco odbiegającym ścisłością od funkcyjnego. weryfikacja hipotez dotyczących populacji. miary rozproszenia etc.20 0. wówczas można przechodzić od skal mocniejszych ku słabszym. także w oparciu o dane z próby. im słabiej zmienne x i y są między sobą skorelowane. tracą natomiast na wiarygodności. Jeśli tak jest rzeczywiście.85 0. Bywa iż wiedza dostarczana nam przez zebrany materiał jest w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokładna.3. którą pytano o jej preferencje? Właśnie dlatego nieskuteczne jest lub ryzykowne wzmacnianie skal. konkluzja oparta jest na piętnastu przesłankach.10 0. których przebieg jest tym bardziej odmienny. 0. z którymi związane są zmienne. i to jest często płodniejsze poznawczo. Tak więc jeśli badanie było wyczerpujące.95 1. Aby czytelnik uchwycił dalsze wywody.bx + a.30 0. Równanie pierwszego stopnia ma taką postać: y .analizując wyniki. a warunkiem przydatności praktycznej tej odpowiedzi jest silne skorelowanie dwóch zmiennych (orientacyjnie współczynnik równy 0. o ile przedkłada lekturę nad szachy. to wiarygodność tej konkluzji również nie przekracza 80%. Kto może ręczyć za prawdziwość takiego założenia? Kto i jak może w ogóle je sprawdzić. Przykład: opis rodzin zamieszkujących jedne budynek według dzietności: Liczba dzieci w rodzinie 0 1 2 3 4 5 Liczba rodzin 4 6 5 2 2 1 20 Proporcje rodzin 0. że wyobrażenia graficzne regresji zmiennej y względem zmiennej x oraz regresji x względem y to dwie różne linie. mówiąc obrazowo. założyć musimy. to i wówczas spośród wszystkich możliwych funkcji można znaleźć funkcję podobniejszą swoją postacią niż inne funkcje do faktycznej postaci związku pomiędzy zmiennymi. Gdy.) oraz można.00 Przypuśćmy. Korelacje. że chcemy wylosować z listy lokatorów tego bloku jedną rodzinę. Wykresem funkcji opisywanej przez równanie pierwszego stopnia jest linia prosta (stąd: „regresja prostoliniowa").50 0. lecz np. Jeśli pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. kto w hierarchii ulubionych sposobów spędzania czasu wymienia na pierwszym miejscu telewizję.75 0.

radomskiego. Kolejne pytanie: ile wynosi prawdopodobieństwo. że 99% to dystrybuanta przedziału liczb od -2. Liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103. w których po prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkości prawdopodobieństw przypisywanych konkretnym wartościom zmiennej.99. Z tablicy rozkładu normalnego standaryzowanego odczytujemy. Dystrybuanta najwyższej (końcowej i wartości równa jest l (100%). że liczbowy wskaźnik prawdopodobieństwa odpowiada liczbowemu wskaźnikowi proporcji. a nie wynosi więcej niż 150. Wymieńmy kilka z nich: rozkład normalny.8 cm.58 do + 2. a w szczególności dzięki rozkładom dokonywać można nader precyzyjnych i wysoce . z dwojgiem pięć. l. poddać standaryzacji. Możemy przy tym wybrać sobie dowolną wiarygodność. Spośród wszystkich uczniów klas VI z terenu woj. rozkład Chi2. a wynik podzielić przez odchylenie standardowe. Sposób podzielenia prawdopodobieństwa (jak wielkie jego porcje przypisane zostały poszczególnym wartościom zmiennej) nazywamy rozkładem prawdopodobieństwa. każdy taki rozkład opisany jest swoistą funkcją przypisującą wartościom zmiennej porcje prawdopodobieństwa. z jednym dzieckiem 6. Okazało się. W naszym przykładzie zmienna (związana ze skalą interwałową) to liczba dzieci w rodzinie. 149 cm jako wartość średnią z próby reprezentującej populację klas VI woj. W jaki sposób a przede wszystkim. 7 cm jako odchylenie standardowe od tej średniej. np. zaś tylko 1% wynosi prawdopodobieństwo.75. w jakim celu posługiwać się rozkładami statystycznymi? Rozkład dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielkość prawdopodobieństwa przypisywanego danej wartości. Standaryzowana liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103-163 -----------40 — 1. Zamiast terminu „szansa" w użyciu jest termin „prawdopodobieństwo". Obliczanie za każdym razem na własną rękę wartości tych funkcji. której wartościom przypisane są prawdopodobieństwa realizacji. Dystrybuanta danej wartości zmiennej to prawdopodobieństwo zrealizowania się jej właśnie lub którejkolwiek wartości niższej.. tj.2 cm. radomskim wynosi co najmniej 147. Losową nazywamy taką zmienną. A więc prawdopodobieństwo trafienia na rodzinę z dwojgiem dzieci przy losowaniu jednej rodziny z całej klasy wynosi tu 0. „jedno dziecko". radomskim. Powtórzmy: prawdopodobieństwo. otrzymujemy z tych liczb wynik: przeciętny wzrost ucznia klasy VI w woj. Dzięki więc metodom statystycznym. że tak jest w rzeczywistości.5 Standaryzacji dokonuje się również pragnąc posłużyć się innymi rozkładami. Zatem dystrybuanta wartości: „dwoje dzieci" to prawdopodobieństwo zrealizowania się którejkolwiek z wartości: „brak dzieci''. Np. że owa średnia w skali całego województwa naprawdę mieści się w tych granicach. 2. czyli traktowania prawdopodobieństwa popełnienia błędu równego 5% jako ryzyko dc przyjęcia. rozkład F. której wartość średnia równa się zero. Liczbę tę znajdujemy przypisaną rodziną z dwojgiem dzieci w ostatniej rubryce tabelki. 3. Stablicowano właśnie tylko rozkład standaryzowany: średnia równa O. a odchylenie standardowe od tej średniej równe jest 7 cm. Studenta. Utarty jest zwyczaj uważania za dostateczną już wiarygodność 95%. bowiem wielkość przypisywanego prawdopodobieństwa zależy nie tylko od wartości zmiennej. Przykład: Zmienna: liczba książek w bibliotekach lekarzy. Zauważmy. rozkładem Studenta. podstawianie konkretnych wartości zmiennej i wyliczenie wielkości przypisywanego im przez rozkład prawdopodobieństwa. Mając cztery liczby: 2. Statystyka wnioskowań operuje rozkładami teoretycznymi. Pragniemy oszacować przeciętną wzrostu wszystkich uczniów klas VI w woj. Rodziny bezdzietne są cztery.liczbę wszystkich rodzin z tego bloku (5:20 = -0. Prawdopodobieństwo zaś wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wynosiłoby 2-20 .10. Aby więc posłużyć się rozkładem normalnym. z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci.0. lecz i od innych parametrów. Wyłania się tu jednak kłopot.Odchylenie standardowe: 40. Jest to zabieg prosty: od każdej wartości zmiennej należy odjąć wartość średnią. czyli zgódźmy się na prawdopodobieństwo błędu w oszacowaniu równe 1%. byłoby nader uciążliwe. Wybierzmy wiarygodność 99%. wielkości prawdopodobieństwa przypisywane wartościom zmiennej przez rozkład normalny zależą nie tylko od samej tej wartości.58 jako liczbę ograniczającą przedział o wiarygodności 0.25. Poissona. iż w rzeczywistości średnia jest inna. a także przypisywanej dystrybuanty.58. Ma ona tu sześć możliwych wartości: O. zaś odchylenie standardowe równa się jeden. Przykład z rodzinami był to przekład rozkładu empirycznego. wynosi 99%. Fishera. Wartość średnia: 163. Co najistotniejsze życzymy sobie. to uzyskamy to. Zmienna z naszego przykładu to zmienna losowa. aby oszacowanie to miało ustaloną wiarygodność. odchylenie równe jeden. czyli aby znane było dokładnie prawdopodobieństwo. należy dane ze „swojego" rozkładu empirycznego dopasować do postaci standaryzowanej. iż oszacowanie jest błędne. lecz także od wartości średniej oraz od wielkości rozproszenia mierzonego odchyleniem standardowym. Wielkość całej masy prawdopodobieństwa określamy liczbą 1. Zmierzyliśmy każdego z nich.25). nazywamy rozkładem normalnym standaryzowanym. 4. Prawdopodobieństwo zatem wylosowania rodziny mającej najwyżej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 = 0. Tak mianowicie ułożyła się sytuacja w tym konkretnym bloku mieszkalnym. Owa masa rozdzielona zostaje pomiędzy poszczególne wartości zmiennej. Oto przydatność takiej odpowiedzi. o co szło: najwyżej dwoje dzieci". Byłaby to odpowiedź na pytanie o prawdopodobieństwo wylosowania z tego bloku rodziny mającej najwyżej pięcioro dzieci. Dlatego już dawno opracowano tablice rozkładów.. 100 jako liczbę jednostek zbadanych w próbie. że losując z bloku jedną rodzinę trafimy na rodzinę mającą najwyżej dwoje dzieci? Jeśli wylosujemy obojętnie: rodzinę bezdzietną. Rozkład normalny zmiennej. 5. radomskiego wylosowaliśmy 100 uczniów. „dwoje dzieci". tj. że średnia wzrostu wynosi 149 cm.

Znaczy to. to weryfikacja hipotez. d) podjęciu decyzji: uznać hipotezę zerową za fałszywą lub uznać przeprowadzone badanie za nierozstrzygające. Każda hipoteza zerowa jest albo prawdziwa. Dla zadowalająco dokładnego i wiarygodnego oszacowania wartości średniej w populacji wystarcza zazwyczaj próba licząca 100-200 elementów. rozkład Studenta. jak licznej potrzebujemy próby. udokumentowania poglądu spoczywa na t ym drugim. czyli pozostałych uczniów. Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega właśnie na badaniu możliwości obalenia hipotezy zerowej. Większość . wylosowaliśmy 20. a więc prawdziwa. Jak długo adherent hipotezy konstruktywnej nie uzasadni jej wystarczająco i tym samym nie obali konkurującej z ni ą hipotezy zerowej. że nie są jednakowe. zaś u nieharcerzy — 3. na drugim konstruktywne): a) przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są jednakowe.78. Wynik odejmowania podzielić należy przez błąd standardowy różnicy średnich. tj. równość. zatem im większe okazuje się odchylenie standardowe. Błąd drugiego rodzaju polega na uznaniu za prawdziwą hipotezy faktycznie fałszywej. zależność. którzy chorowali na odrę) potrzeba liczniejszych prób: do 400 elementów. niezależność. konstruktywnych. Proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie inna jest wśród nauczycielek niż wśród pozostałych kobiet pracujących umysłowo. uczniów klas VI woj. Stawiamy do weryfikacji zerową hipotezę: w skali populacji (wszystkich uczniów klas VI woj. Przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są niejednakowe. spośród zaś nienależących do ZHP. Im większej pragniemy wiarygodności oszacowania. a opartych o bezpośrednie zbadanie choćby tylko 100 jednostek liczącej próby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania tych jednostek z populacji. ad c) rezultatem operacji (b) będzie tzw. Przypuśćmy. badacz zaś na podstawie takiej wiedzy. Poszukujemy w tablicy rozkładu najwyższej spośród wartości nie przekraczających wartości zaobserwowanej. że spośród wszystkich należących do ZHP uczniów klas VI woj. nie zaś pomiarami indywidualnymi. albo z n i ą niezgodna. Dla zadowalającego oszacowania proporcji (np. Gdy sytuacja taka zdarza się. Błąd standardowy to odpowiednik odchylenia standardowego w sytuacji operowania wartościami średnimi. c) konfrontacji standaryzowanej różnicy z odpowiednim rozkładem statystycznym (tu właściwy byłby rozkład Studenta) i odczytaniu najniższego poziomu istotności. jaką dysponuje postanawia uważać tę hipotezę za fałszywą. Możliwa jest wobec tego sytuacja. 7. Próby mniejsze niż 100-eIementowe. Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa. a także oszacowawszy wstępnie wielkość odchylenia standardowego możemy łatwo obliczyć. wartość zaobserwowana zmiennej. a także im większej dokładności. tak długo obowiązująca jest hipoteza zerowa. Procedura weryfikacji polega na: a) obliczeniu różnicy pomiędzy wartościami średnimi w dwóch próbach. Badacz może postanowić uważać hipotezę za prawdziwą lub może postanowić uważać ją za fałszywą. iż badacz popełnił tzw.uzasadnialne. że hipoteza jest zgodna z rzeczywistością. nazwijmy je. Prawdopodobieństwo popełnienia przez badacza błędu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotności. b) dokonaniu standaryzacji tej różnicy. Statystyczna weryfikacja hipotez Druga dziedzina. Tym też liczniejszej potrzeba próby. Hipotezy zerowe to hipotezy głoszące jednakowość.43. niezgodnej z rzeczywistością.będzie ona w myśl weryfikowanej zerowej hipotezy równa zero. prawdziwość hipotezy i decyzja badacza czy uważać ją za prawdziwą to dwie różne sprawy. a drugiego konstruktywna. a ktoś drugi sądziłby. a zwłaszcza próby małe (do 30 elementów) nie pozwalają na stosowanie rozkładu normalnego. błąd pierwszego rodzaju. Przeciętna ocen z pięciu przedmiotów okazała się u harcerzy równa 3. Hipotezy konstruktywne to hipotezy głoszące inność. Dla celów analizy statystycznej ważne jest rozróżnianie hipotez zerowych i hipotez. Stosowany wówczas bywa rozkład zmiennej t. radomskiego. odmienność. im bardziej jednostki pod badanym względem okazują się zróżnicowane. Komentarz: ad b) należy odjąć od różnicy średnich wartość przeciętna różnicy średnich . radomskiego wylosowaliśmy 30 uczniów. albo fałszywa. Znalazłszy taką wartość odczytujemy prawdopodobieństwo przypisywane przez rozkład wyznaczonemu przez nią przedziałowi. że wyniki w nauce harcerzy i nieharcerzy są identyczne. hipotezy konstruktywne . Ustaliwszy swe życzenia co do wiarygodności oraz dokładności oszacowania. czyli tzw. której rozkładem posłużymy się. b) proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie identyczna jest wśród nauczycielek. Hipotezy zerowe są obalalne. albo zgodna z rzeczywistością.wiarygodnych oszacowań odnoszących się do wielotysięcznych lub równie dobrze wielomilionowych populacji. to obowiązek uzasadnienia. tym liczniejszej potrzeba próby.4. jak wśród innych kobiet pracujących umysłowo. Oto kilka przykładów par konkurencyjnych hipotez (na pierwszym miejscu hipotezy zerowe. że gdyby ktoś sądził. jak wśród dzieci rodziców nie rozwiedzionych. mówimy. radomskiego) przeciętne ocen z pięciu przedmiotów osiągane przez harcerzy i nieharcerzy są identyczne. w zakresie której metody statystyki wnioskowań oddają usługi. c) repetenci zdarzają się równie często wśród dzieci rodziców rozwiedzionych. Częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców rozwiedzionych inna jest niż częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców nie rozwiedzionych.

-jaka jest formuła wartości przeciętnej specyficzna dla treści weryfikowanej hipotezy. czyli zrezygnować z podania rozstrzygnięcia. W naszym więc przykładzie badacz powinien wybrać drugie wyjście: zdecydować się na uznanie. . K.hipoteza o różnicy średnich w trzech lub więcej populacjach (rozkład F . tak i w przypadku weryfikacji hipotez dopuszczalne do przyjęcia ryzyko błędu to ryzyko 5%.Po prostu statystyka. Główne warunki stosowania tych metod to właściwe wiązanie zmiennych ze skalami. że w rezultacie operacji (b) otrzymaliśmy wartość zaobserwowano.nie uznać weryfikowanej zerowej hipotezy ani za fałszywą. Główny wpływ na to mają: charakter i cel badań. jak to już wyżej zostało powiedziane zależna jest od wielu okoliczności.hipoteza o średniej różnic (rozkład normalny. Frances Clegg . Poziom istotności odpowiadający wartości 1. Metody statystyczne w socjologii. teren. Literatura zalecana: Podręczników statystyki jest moc. . PWN. Nie jest możliwe zakończenie procedury weryfikacyjnej wykazaniem prawdziwości weryfikowanej hipotezy.68. . Polecam takie opracowania. Szaniawski. Warszawa 1969. Będę się starał przedstawić schemat badań środowiskowych.hipoteza o niezależności dwóch zmiennych (rozkład chi-kwadrat). że się powtarza. . czy jako dwustronny. Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury weryfikacyjnej jest analogiczny. Oto typowe odmiany treści hipotez zerowych i rozkłady odpowiednie do ich testowania: . ad d) przypuśćmy.hipoteza o różnicy proporcji w jednej populacji (rozkład normalny). obejmujący w miarę możności wszystkie czynniki. że najwyższa wartość. .hipoteza o zgodności rozkładów (rozkład chi-kwadrat).10. WSiP. Trzeciego wyjścia nie ma.hipoteza o różnicy dwóch średnich (rozkład normalny.Wstęp do statystyki społecznej.68 równy jest 0. a jeśli tak.uznać za fałszywą weryfikowaną zerową hipotezę o jednakowych wynikach harcerzy i nieharcerzy. . l.czy należy uwzględnić tzw.tablic tak jest ułożona.81. . na którym są prowadzone oraz techniki stosowane w trakcie badań. Blalock . . . .hipoteza o różnicy rozproszeń mierzonych wariancjami (rozkład zmiennej F). i tym samym rozstrzygnąć sprawę godząc się jednak z prawdopodobieństwem mogącym sięgać 10% popełnienia przez siebie w tym momencie błędu pierwszego rodzaju. co następuje: -jaki zastosować rozkład. to wartość l .czy rozkład ma być użyty jako temat jednostronny. red. rozkład Studenta). . t. czy różne"? Aby samodzielnie przeprowadzić statystyczną procedurę weryfikacyjną hipotezy.analiza wariancji). ani za prawdziwą. rozkład Studenta).hipoteza o różnicy proporcji w dwóch populacjach (rozkład normalny). Okazuje się. poprawne losowanie prób odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom więcej niż jest to uprawnione. ROZDZIAŁ IX Organizacja i etapy badań naukowych „Najlepsze w historii jest to. liczbę stopni swobody. Warszawa 1975. bo gdy zaczyna coś wymyślać robi to gorzej" Gomez de la Serna Organizacja procesu badawczego. że umożliwia bezpośrednio odczytanie poziomu istotności. Warszawa 1968. Teraz badacz ma dwie możliwości: . badacz wiedzieć musi. nie przekraczająca w tablicy rozkładu Studenta wartości l . Podobnie jak w przypadku szacowania. Zenon Rogoziński . to jaka ich liczba będzie odpowiednia do liczności badanej próby.Statystyka dla socjologów. Warszawa 1994. Największą przydatność metod statystycznych w badaniach pedagogicznych upatrywałby autor w dziedzinie korelowania zmiennych oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. Hubert M. które wydają mi się najbardziej przystępne dla studentów bez przygotowania statystycznego. -jaka jest formuła błędu standardowego specyficzna dla treści hipotezy.81. iż badanie to nie przyniosło rozstrzygnięcia pytania „czy wyniki harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. które należy .hipoteza o sile skorelowania dwóch zmiennych (rozkład współczynnika korelacji). równo 1.

którzy zajęli się tymi zagadnieniami i sformułowali teorię edukacji ustawicznej zyskało swymi dziełami światowy rozgłos. wskaźników. Typologia wskaźników do zmiennych 8. Faza badawcza nie dopuszcza zmian. hipotez teoretycznych i narzędzi badań 12.wyraża się rozumieniem co w danej chwili jest najważniejsze. gdzie każde nowe odkrycie lub propozycja w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzięcznością i nadzieją przez neurotyczne i zalęknione społeczeństwa XX . ulepszania a tym samym zmian. klasyfikacja zagadnień i zależności 6. cel. Problemy badawcze 3. Wybór terenu badań i dobór próby 5. że poszukiwania badawcze winny uwzględniać całkiem prozaiczne cele. Przeprowadzenie badań właściwych 2.przedmiot. Będzie to więc ramowy plan. Wiele z nich będzie wymagało uzupełnienia go czynnościami dodatkowymi. Kodyfikacja i opracowanie statystyczne 5. techniki i narzędzia badań 9. Badania pilotażowe 11. Nie można w trakcie badań zmieniać narzędzi. a nawet konieczności zastosowania przedstawionego przeze mnie schematu. Faza koncepcji 9. Opracowanie klucza kodyfikującego 4. Analiza jakościowa. Metody. skoro dzisiaj badania pod każdą szerokością geograficzną są możliwe tylko wówczas jeśli zyska się aprobatę i finansową pomoc ośrodków decyzji. Ostateczna wersja problemów badawczych. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi 7. 9. Trudno taką postawę potępić i uznać za niegodną wielkiej idei badań naukowych. modyfikować problemów. Cała procedura badań zawiera dwie główne fazy: koncepcyjną i badawczą. Zawarta jest także w tym zgrabnym powiedzeniu ważna myśl. Niech ilustruje to przykład z bliskiej nam dziedziny. Hipotezy badawcze 4. że domagają się one odrębnego traktowania. Harmonogram badań 13. czego społeczeństwo od nauki oczekuje. Uporządkowanie materiałów badawczych 3. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć 10. Kryje się w tym aforyzmie wiele prawdy. musi być prowadzona ściśle wedle ustalonych założeń. Są jednak i takie. które wymagają szczegółowych objaśnień. Opracowanie teoretyczne Spośród wymienionych kroków postępowania badawczego wiele nie nasuwa wątpliwości co do swojego znaczenia. uzasadnienie 2. a to łatwiej otrzymać ciesząc się uznaniem i niejaką sławą badacza. że nie wszystkie badania wymagają uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego schematu. Wilson powiada: „sukcesy i sławę w nauce zawdzięcza się nie tyle dzięki zręczności w rozwiązywaniu problemów co umiejętności ich wybierania". przedmiotu i celu badań Amerykański badacz E. W intencji mojej leży bowiem uzasadnienie możliwości. Faza koncepcji wymaga dyskusji. Kilku uczonych. I chociaż jest to twierdzenie poniekąd ewidentne warto na niego zwrócić uwagę z tego względu.1.2.2. a nawet egzemplifikacji. Umiejętność wybierania.wykonać w poprawnie zorganizowanych badaniach. Bibliografia Faza wykonawcza 1. co wymaga empirycznego rozwiązania. Typologia zmiennych 6. który należy każdorazowo dostosować do potrzeb konkretnego procesu badawczego. Weryfikacja hipotez 7. Temat . Wybór tematu. Oczywista potrzeba ciągłego dokształcania i ciągłej nauki stała się elementem świadomości społecznej i społecznych oczekiwań od kilkudziesięciu lat. jakimi są powodzenie i uznanie. która przynosi sławę . Schemat organizacji badań Faza koncepcyjna 1. 9. Przejdę zatem po kolei wszystkie punkty. Wymaga to orientacji w rzeczywistości społecznej lub technicznej. stosując metodę uproszczonej egzemplifikacji i wyjaśniając treść poszczególnych pojęć. Kryje się także przewrotna myśl. Dodać trzeba. w oczekiwaniach i dążeniach ludzi. Podobnie jest w dziedzinie psychologii. konfrontacji.B.1.

czyli Europy i Ameryki. Przed paru laty w dyskusji prasowej poświęconej młodzieży użyłem określenia „Pokolenie odwróconych pleców". problem.2. z faktami. że nie wolno mieć na uwadze wyłącznie takich spektakularnych i interesownych względów przy wyborze obszaru badań naukowych. o którym mówi Wilson . Czyli w pytaniu zawarte już było twierdzenie. Np. zaangażowania. czyli pytanie wyznacza obszar pojęciowy i fizyczny. Zawsze powinniśmy kierować się w takim wyborze osobistym poczuciem związku z daną problematyką. że jest to w ogóle czarnowidztwo i wręcz przenoszenie teoretycznych koncepcji sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt. ich własności. odwróconą od aktywności. Jest to zjawisko badawczo niedostępne. Jest to osobiste. młodzież jaka?. że w logice funkcjonują 2 rodzaje pytań tzw. Warszawa-Wilno 1938). ale tym gorliwiej zwróciła się w inne obszary aktywności i do innego systemu wartości. metodologicznego subiektywizmu w badaniach społecznych i tak nie unikniemy. zawierającą pytanie o jedną cechę. Rozumiałem przez to młodzież zniechęconą. przypomnę. zamiar prowadzenia badań nad zjawiskami związanymi z laserem przez fizyka pracującego w liceum jest trochę utopijny. Należy jednak powiedzieć. Problemy badawcze Powtórzę tu przytoczone w 2 rozdziale ważne stwierdzenie G. Dostępność badawcza to zarówno kwestia kontaktu fizycznego ze zjawiskiem.wieku. „jakie jest wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". 9. na którym należy szukać odpowiedzi na nie. Koszty badań muszą być brane pod uwagę przy decyzji i planowaniu. W tym także mieście się sprawa możliwości ekonomicznych. Odpowiedź może być „tak" lub „nie". podczas gdy nasza młodzież jest jak zawsze aktywna i zaangażowana. Młodzież wprawdzie odwróciła się od pewnego obszaru wartości. Ale tego ostatniego w większym stopniu niż zawodowe zespoły badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. Określa obszar niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji. że je pokonamy. Logiczne podstawy nauczania. Najsłuszniej będzie sprawdzić. jak również kwestia orientacji problemowej. Odpowiedź pełna będzie brzmieć „Niepowodzenia dydaktyczne mają niekorzystny wpływ na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". Niedostępna nie tylko z racji odległości.. gdyż podnosi on rangę problemów badawczych do jednego z zasadniczych kroków badawczych. żyjącą swoim własnym światem dążeń. odgrywające ogromną rolę w powodzeniu badań. Niech poszczególnym krokom badaczy towarzyszy jakiś przykładowy temat. „Czy niepowodzenia dydaktyczne wpływają na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". Drudzy twierdzili. jaka jest prawda. Te odpowiedzi zawarte są w konstrukcji gramatycznej i treści pytania. Wymieniano tu głównie religię ale także podkulturę młodzieżową i narkotyki. bo nawet teoretyczna literatura w części dostępna jest tylko głęboko wtajemniczonym w wielkich laboratoriach rządowych. W owym postulacie wykonalności kryje się pytanie czy obiekt badań. pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia (Ajdukiewicz K. Bechelardea: „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania". To prawda. szerszy zakres naszych poszukiwań. Aby lepiej zrozumieć skutki badawcze tego rozróżnienia pytań omawianego za H. . Jedni twierdzili. Sformułowanie jest nieprecyzyjne (poglądy na co?. Podobnie niedostępna badawczo będzie próba wyjaśnienia przez polskiego pedagoga tajemnicy „sił społecznych" społeczeństwa japońskiego. emocjonalne zainteresowanie tematem. postawa to jedno z pojęć bardzo wieloznacznych. dzięki którym kraj ten wolny jest od większości plag społecznych dręczących społeczności „Starego i Nowego Świata". o jedną właściwość przedmiotu. Musimy mieć świadomość trudności i pewność. że owszem jest to prawda. także z racji nieprzezwyciężonych barier kulturowych. dlatego na użytek jakby ćwiczeń sformułujemy sobie temat: „Poglądy i postawy młodzieży". za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak dowodzą doświadczenia znacznie podnosi efektywność badań. Szczególnego. Trafność wyboru. Muszyńskim już w 2 rozdziale. zjawisko jest badawczo dostępne. ale nie cała. Przykładem pytania pierwszego rodzaju jest: „jakie są rozmiary narkomanii młodzieży". zjawiska. Stanowisko takie wywołało polemikę. Powtarzam powtórnie powyższy aforyzm. Wybór powinien zależeć od trzeźwej oceny wykonalności zadania. Drugi rodzaj pytań miałby natomiast postać następującą: „jaki jest wpływ procesów dezorganizacji społecznej na narkomanię młodzieży" oraz „jaki wpływ na sprawność nauczania ma wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". Niech to co powiedziałem wyżej starczy za określenie celu i uzasadnienie wyboru. Problemy mają postać pytań. że to niesie za sobą zagrożenie większą niż normalnie dawką subiektywizmu. Pierwsze rozpoczyna partykuła „czy" i w zasadzie domagają się tylko potwierdzenia lub negacji. ale jakoś kierunkuje nasze poszukiwania i będzie przedmiotem dalszej obróbki. Mogą też być pytaniem o rodzaj związków między cechami zjawiska o rodzaj zależności między zjawiskami i wówczas wyznaczają inny. obcą naszemu lub oficjalnemu systemowi wartości. Wszystkie te względy w jednakowym stopniu obowiązują zespół badaczy pracujący pod organizacyjnym i finansowym patronatem rządowego instytutu jak i samotnego studenta studiów zaocznych piszącego pracę badawczą pod patronatem zawodowych i rodzinnych obciążeń. Pytania bowiem mogą dotyczyć cech przedmiotu.wyraża się czym innym raczej i na ten kierunek działań chciałbym zwrócić uwagę.2. Zawierają w sobie alternatywną możliwość poszukiwania odpowiedzi. To nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. Mają wówczas postać prostą.

hipotetycznie -o które pytają problemy. bo byłby to daremny wysiłek wobec nieogarnionego bogactwa problemów i ludzkiej niewiedzy. . Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemów. Czym warunkowane są aspiracje i plany życiowe młodzieży? 7. Wyjaśnić temat. „jak jest" itp. trzeba go tylko opatrzyć negacją lub afirmacją. Jakie są przyczyny uogólnionej nieufności młodzieży do ośrodków decyzji i przedstawicieli władzy? 3. jakim podlegają dorośli. Odpowiedź nie jest także transformacją zweryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. Hipoteza winna zawierać informację konkretną wychodzącą poza proste stwierdzenie faktów. Dlatego uzasadniony wydaje się zwyczaj nazywania w tym miejscu hipotez. Te jak wyjaśnia Ajdukiewicz rozpoczynają się na ogół zwrotem „jak". inspirować do dociekań. Hipoteza może być wybrana w zasadzie tylko z alternatywy. Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywarły wpływ na poglądy. logicznych i technicznych. Tu hipotez może być wiele. Należy wystrzegać się hipotez. Jak młodzież ocenia społeczność ludzi dorosłych? 6. gdzie szukać jego rozwiązania. Ukazać kierunki poszukiwań badawczych oraz sposoby badań 3.I. Zawsze jednak na tym etapie wiedza nasza jest niekompletna.Odmiennie rzecz się ma z pytaniami dopełnienia. „Jakie są społeczne skutki alkoholizmu młodzieży?" . Dla naszego ćwiczebnego tematu możemy przykładowo sformułować następujące problemy: 1. 4) Młodzież bardzo negatywnie ocenia społeczność ludzi dorosłych. jak twierdzi W. czyli z zaprzeczenia lub potwierdzenia i będzie mieć postać: „alkoholizm ma wpływ na przestępczość" albo „alkoholizm nie ma wpływu na przestępczość". Budowanie hipotez winno być poprzedzone rozeznaniem i studiami literatury. Taką hipotezą byłoby zdanie: „społeczne skutki alkoholizmu są szkodliwe". Dzieje się tak głównie wówczas gdy problem ma postać pytania rozstrzygnięcia. doskonalszą postać. Winna być twórcza tzn. a w szczególności mechanizmy życia. W tym pytaniu nie ma zawartej alternatywy. które powinny spełnić 3 zadania: 1. 3) Sytuacje konfliktu i zagrożenia powodują zwrot uwagi młodzieży na wartości ahumanistyczne. Jakie wartości cenione są przez młodzież? 4. Czy istnieje zróżnicowany stosunek do wartości w różnych środowiskach młodzieży? 5. Czy młodzież odznacza się nieufnością do „instytucji" i ludzie „instytucji"? 2.hipotezami roboczymi. lub „nie". Osiągamy wówczas znacznie większą precyzję i instruktywność hipotez. W tym etapie badawczym musimy więc wykonać prace koncepcyjną. które nazwałbym „pustymi". Czasem hipoteza jest tylko odwróceniem szyku i zmianą formy gramatycznej pytania . Beveridge jest najważniejszą umysłową techniką badacza..to jest to właśnie przykład pytania rozstrzygnięcia. do sprawdzenia. W pytaniu tym nie ma także gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekującej tylko znaku negacji lub potwierdzenia aby otrzymać gotową hipotezę.3. Jak już mówiłem pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmującego. to pytania dopełnienia są pytaniami twórczymi. Wykonują one jakby pewną robotę po to aby przybrać inną. gdzie należy szukać na nie odpowiedzi. Są to tak samo nic nie mówiące twierdzenia jak i informacje uzyskane z pytań oznaczonych następującą kafeterią: Jaki jest twój stosunek do małżeństwa? — pozytywny — negatywny (właściwe podkreśl). O ile pytania rozstrzygnięcia można nazwać pytaniami kierunkowymi. Pytanie to otwiera przed nami pole inwencji i poszukiwań. Jeśli stawiamy problem: „Czy alkoholizm ma wpływ na przestępczość" . które będzie częścią hipotezy. Rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia. które mają postać pytania dopełnienia. Wyczerpać zakres tematu 2.problemu. często wręcz fałszywa z winy stronniczej literatury. nie będą jednak drobiazgowo roztrząsał każdej wątpliwości i zastrzeżenia. otwiera ono nie dwie. Mogą brzmieć w ten sposób: „jakie są przyczyny frustracji młodego pokolenia". Każdy z tych punktów wymaga pewnych wyjaśnień i zastrzeżeń. polegającą na sformułowaniu zestawu pytań. Informują one bowiem o wszystkich sprawach . 9. i w swej strukturze gramatycznej nie zawierają informacji. Musimy je tak stawiać aby po ich sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat. Spróbujmy sformułować kilka hipotez na użytek naszych fikcyjnych badań: 1) Młodzież cechuje uogólniona nieufność wobec „instytucji" i ludzi „instytucji" spowodowana doświadczeniami rodzinnymi. Hipoteza. jakimi sposobami to robić. lecz znacznie więcej. Na takie pytanie nie możemy odpowiedzieć „tak". Hipotezy badawcze Odpowiedzi na powyższe wątpliwości powinny nam dostarczyć hipotezy.to problem o postaci pytania dopełnienia. 2) Wartościami szczególnie preferowanymi przez młodzież są dobra materialne. jak alternatywa możliwości. nastawienie i system wartości społecznych młodzieży? Listę problemów możnaby ciągnąć jeszcze długo.2.

Wybór terenu badań to dopiero część zadania.4. twierdzenie o nieufności wobec instytucji warunkowane jest doświadczeniami rodzinnymi. znajduje się w tak szczęśliwym położeniu. Dla socjologa badającego stosunki społeczne w zakładzie pracy populacją generalną będą wszyscy pracownicy zakładu. Młodzież dojeżdżająca do szkoły lub pracy jest przenośnikiem nowych wzorów zachowań. ale może także młodzież wiejską. które będą reprezentować całość. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji.30.wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień. nazywa się próbą reprezentatywną. tym bardziej. innym razem krąg zainteresowań trzeba poszerzyć. leżącym nie opodal miasta. Generalna reguła domaga się. na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. że uzyskanie dostępu do terenu badań jest okolicznością tak pomyślną. Np. Są natomiast reguły. Przy badaniach poświeconych zamierzeniom zawodowym młodzieży może odegrać wybitną rolę dom kultury. W badaniach. Szkoły i hotel robotniczy znajdowały się w Warszawie. Najpierw kilka pojęć. źródłem innych opinii. 9. Np. 7 oraz w r. Innymi słowy . Dla ekonomisty badającego wysokość dochodów na głowę ludności danego kraju populacją generalną będzie cała ludność danego kraju. Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonałości i uproszczeń. Może się zdarzyć. sesje. że jest naglony przez okoliczności obiektywne (programy. odnalezienie ich na odpowiednim terenie. Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnować. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych. cech i wskaźników. Sytuacja indywidualnego badacza jest jednak taka. Wszelako po uważnym ich przestudiowaniu widać ile w nich zawartych jest instrukcji technicznych. Wybrano grupę młodzieży uczącej się z klas 3 i 4 dwóch średnich szkół technicznych. Musimy wówczas z populacji generalnej drogą odpowiednich zabiegów statystycznych wybrać próbę reprezentatywną. młodzież uczącą się. Tych podziałów może być znacznie więcej i wybrane zbiory mogą się krzyżować. razem 140 uczniów oraz grupę młodych robotników mieszkańców hotelu robotniczego . że uwarunkowania pewnych zjawisk poza teren danej miejscowości lub mają swe źródło w zjawiskach innego typu niż badane. a nie był. pozwalających na dobór próby reprezentatywnej w ustalonej wysokości. stanowiących przedmiot naszych zainteresowań. Wybór terenu badań i dobór próby Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego terytorium.2. W tych jednak formalnie niewłaściwych sposobach doboru grup kryje się mimowolnie duży ładunek przypadkowości i jeśli badacz w pełni wyjaśni wszystkie okoliczności doboru a we wnioskach nie będzie . Dla pedagoga interesującego się oddziaływaniem wychowawczym Uniwersytetu Powszechnego populacją generalną będą wszyscy wychowankowie wraz z samą instytucją. Ograniczenie badań tylko do terenu wsi w znaczny sposób utrudniłoby badaczowi prawidłowe odczytanie procesów zachodzących w takiej grupie. Mamy możliwość zbadania wszystkich elementów interesującego nas układu społecznego lub instytucji. które ilustrują poszczególne etapy procesu poznawczego dokonany został wybór celowy. Rzadko jednak badacz. Był przypadkowy. Nie zawsze można z góry precyzyjnie określi teren przyszłych badań. którym należy się parę słów wyjaśnienia.5) Napięcia i konflikty społeczne w sposób naturalny wyzwalają aktywność młodzieży. szczególnie w przypadku badań środowiskowych. matury). że zamiar taki dla indywidualnego badacza jest prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo. pozwalające na jakościowy dobór próby.pozostanie na marginesie zainteresowań badającego. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. Zatem należy zwrócić uwagę w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej informacji o rodzinie. podczas gdy w badaniach poświęconych zainteresowaniom kulturalnym młodzieży ów dom kultury może nie odgrywać żadnej roli i mimo pierwotnych założeń . Powiedzmy od razu. Nie ma stałych reguł. Ma on najczęściej do czynienia z bardzo liczną zbiorowością. Wielkość próby oraz sposoby jej doboru zostały omówione w r. u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu. W naszych badaniach nad pokoleniem odwróconych pleców pojawił się moment wielkiej wagi. Trzeba dodać. że nie śmie już stawiać dalszych żądań. Ta część populacji generalnej wybrana w specjalny sposób do badań. jakie muszą być zbadane. W przypadku badań małej grupy lub funkcjonowania jakiejś instytucji sprawa przedstawia się dość prosto. aby próba reprezentowała wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej. Podobnie w doborze młodzieży powinny być zastosowane proste schematy doboru losowego. może tylko młodych robotników. Należy się wówczas uciec do wyodrębnienia grupy jednostek. Przykładem na konieczność brania pod uwagę również innych problemów lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych młodzieży rola środków masowego przekazu. której z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie przebadać. Możemy przecież aspirować do ukazania oblicza młodzieży polskiej. Całość grupy stanowiącej przedmiot naszego zainteresowania nazywa się populacją generalną. Równie dobrze dotyczyć przecież może określonej placówki lub instytucji. Przykładem niech będzie badanie grupy rówieśniczej w środowisku wiejskim. który od wielu lat prowadzi wychowanie przez technikę. grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania. stymulatorem kształtowania się specyficznych postaw. a w badaniach potrzeba kulturalnych — rola poziomu ekonomicznego badanej grupy itp. że dobór grupy młodych robotników powinien być dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego. Ciągle jednak rozstrzygnięcia wymaga decyzja czy badać będziemy młodzież jednego środowiska czy wielu. 11.

jeśli istnienie jakiejś cechy objawia się w badaniu różnych zmiennych. Ani nie wyczerpują one całkowicie całości problematyki z tego zakresu ani nie są całkowicie poprawne ze względu na zasadę rozłączności zakresowej. To przykładowy rejestr zmiennych do badania poglądów i postaw młodzieży w okresie burzliwych lat 1989-1990. oceny praworządności dobierać więźniów lub policjantów. Błędem będzie funkcjonowanie organizacji oceniać przez badanie jej funkcjonariuszy. Ten porządek raz ma postać genetyczną. przez jakie cechy poznawać będziemy związek między zdarzeniami. że typologia zmiennych jest przedsięwzięciem bardzo wymagającym i odpowiedzialnym. inteligenckie. W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szukać będziemy takiej ich roli.2.5.to próba ukazania przypuszczalnych zależności między poszczególnymi zmiennymi. procesu. miasto) 6. Ich nazwy wskazują na ogół na funkcje. Identyfikacja z grupami prywatnymi.Pozytywne nastawienie do przemian 13. innym razem strukturalną lub funkcjonalną. Typologia zmiennych W rozdziale 2 przedstawiłem teoretyczną charakterystykę zmiennych i dla prawidłowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie się z paragrafem 2. iż jest to swoista forma weryfikacji wyników. że można wyróżnić jeszcze inne cechy. selekcyjnych. środowisko pochodzenia (wieś. o których z góry wiadomo. Mówi się więc o zmiennych pośredniczących. To ostatnie wszakże. Obojętność wobec wartości prospołecznych 9. Mówiłem już w poprzednich rozdziałach o różnych typach wyjaśniania. Rejestr zmiennych oznacza próbę uświadomienia sobie przez jakie cechy poznawać będziemy istnienie zdarzenia. 9. Wymienione wyżej zmienne są to w zasadzie zmienne niezależne. wywoływać zdarzenie lub wpływać na przebieg zdarzeń.4. Takie zmienne wysunąłby zapewne socjolog. kontrolnych itd.to sytuację taką można przyjąć za dopuszczalną. rodzinami 11. Wszystko to prawda i dowodzi jednego. dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do obowiązków. że ład ten oparty jest o porządek przyczynowo-skutkowy. typ środowiska rodzinnego (robotnicze. Niedopuszczalny jest dobór celowy grup celowych. jak to robią organizacje młodzieżowe.Odrzucanie autorytetów instytucjonalnych i personalnych. Indyferentyzm ideologiczny 5. Zaniżone aspiracje życiowe 7. stosunek do religii 5. nie tylko nie jest błędem. chyba że ich właśnie chcemy zbadać. zmienne niezależne oraz zmienne zależne. 9. są to wszystko ludzie młodzi. ale wręcz jest korzystne z tej racji. W rozwiniętych empirycznie badaniach spotykamy wielką różnorodność zmiennych. Spróbujmy obecnie przedstawić rejestr zmiennych zależnych: 1. zawód (uczeń robotnik) 2. Opierają się one o przeświadczenie. a kobiet w tej populacji był niewielki procent. Tak więc błędem będzie do badań nt. a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do szkoły i nauczycieli. do pracy itp. zjawiska. że będą w specjalny sposób nastawione. jakie narzuca dobór grupy badawczej w formułowaniu uogólnień powinien towarzyszyć badaczowi w opisanych okolicznościach. Odwołując się więc do przyjętego stałego przykładu możemy uznać za ważne następujące cechy jako ważne: 1. która będzie kształtować dane zjawisko. wszelako każde zjawisko jest uwikłane w . które składać się będą na nowe postawy i poglądy. Nieufność jako postawa społeczna 2. Jak pamiętamy najpowszechniej występują dwie kategorie zmiennych: tzw.aspirował do generalizacji . wreszcie przez jakie cechy poznawać będziemy wpływ jednego zdarzenia na drugie. Krytycyzm jako mechanizm oceny władzy 3.6. psycholog. jakie pełnią | w badaniach. chłopskie) 3. Niechęć do aktywności społecznej 4. rozdziału 2. Allocentryczne orientacje młodzieży 8.Dystans wobec propagandy werbalnej 12. Sądzę. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi Równie wymagające i trudne zadanie koncepcyjne . Patriotyzm małych grup 10. sytuacja materialna rodziny Wieku i płci nie warto uznawać za istotne zmienne ponieważ wiek limituje określony status życiowy. przynajmniej w świetle przyjętego przez nas kierunku interpretacji.2. Świadomość ograniczeń. zespoły cech lub charakterystyczne zachowanie młodzieży. że w przyrodzie panuje pewien ład.

Jeśli jednak stosunek do religii jest tylko jedną ze zmiennych obrazujących inny zupełnie problem wówczas najczęściej jedynym wskaźnikiem jest deklaracja badanego. Te trzy schematy nie wyczerpują możliwości powiązań między zmiennymi. To wystarczy. Musimy jednak wyjaśnić sobie istotną okoliczność. uznajemy.określony łańcuch przyczyn i skutków. społecznej 3) nastawienie do przemian 4) aspiracje życiowe 9. 3) kierowanie się w postępowaniu nakazami religii. W tych schematach kryje się nasze zamierzone rozumowanie lub raczej dociekanie co z czego może wynikać. ściślej kim chce się być. natomiast nie na odwrót. wzajemne. Typologia wskaźników do zmiennych Stajemy przed nową trudnością. Niekiedy związki są powikłane. 2) niechęć do aktywności społecznej. Zatem wskaźnikami zmiennej aspiracji będą deklaracje badanego na ten temat. Co je charakteryzuje. Prawie że zadekretowane konstytucyjnie nie powinno budzić wątpliwości.to czy ten stosunek ulega zmianie w zależności nastawienia religijnego. Weźmy inny przykład: „aspiracje życiowe" . Pytania na ten temat możemy sformułować w taki sposób. wyznaczona przez niewątpliwe wskaźniki definicyjne (np. to jest oczywiste. że płeć może wpływać (różnicować) na stosunek do rozwodów. Bo jak zakwalifikować środowisko ucznia. Naszym obowiązkiem jest prześledzić takie możliwości wobec wszystkich zmiennych. 4) aspiracje życiowe. Stosownie do uznania nakreślić zależności zachodzące między nimi. identyfikacja z prawdami wiary. aby odpowiedź na nie była równocześnie deklaracją: „wiary". co zdobyć. co znaczyć. Dla całej tej grupy tworzymy jeden schemat IV 1) stosunek do pracy 2) niechęć do akt. Kierunek wyjaśniania będzie zatem następujący: Płeć Zmienna niezależna ------------------------------ Stosunek do rozwodów Zmienna zależna Nie zawsze jednak związki są tak proste. Inaczej rzecz się ma ze zmienną typu religijność. Dlatego wskaźniki powinny być empiryczne i obiektywne. częstość praktyk religijnych. co określa ich poziom? Sądzi się. których istnienie w sposób niewątpliwy wskaże. Za wskaźniki wiary uznamy: 1) regularne wypełnianie praktyk religijnych. Wskaźnikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczęszczania do szkoły i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskaźników wobec uczniów szkół dziennych poza stwierdzeniem faktu . Takich schematów wiązanych może być więcej.nie ma sensu. którego matka jest nauczycielką a ojciec wykwalifikowanym robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do religii? albo preferowanie wartości allocentrycznych? Aby uniknąć takich rozterek musimy dla każdej zmiennej ustalić takie empiryczne cechy. Tymczasem życie nie da się pomieścić w żadnych schematach i klasyfikacje niektórych pojęć lub ich desygnatów nastręczać nam będą wielkich trudności. wieloczłonowe. Oto niby takie oczywiste sprawy jak pochodzenie społeczne. 3) nastawienie do przemian.2. Np. oto kiedy badamy stosunek młodzieży do religii wówczas ta religijność musi być przez nas ściśle określona. Nasz schemat sugeruje jednak bardziej złożone operacje. Jeśli więc mamy dwie zmienne: płeć i stosunek do rozwodów. posłuszeństwo wobec nakazów kościoła).jako zmienna zależna.wówczas tworzymy wskaźniki definicyjne. Dla uproszczenia można w jednym schemacie umieszczać całą grupę zmiennych. czy są to zależności genetyczne czy sprawcze czy raczej strukturalne czyli współwystępowanie. . 2) uznawanie nakazów i zakazów kościelnych. kierunku tych zależności oraz ich rodzaju (tzn. Jeśli zawód określa stosunek do pracy i obowiązków . że na ogół zamiary wobec własnego losu. One to właśnie stanowią bardzo atrakcyjną warstwę naszych dociekań. co od czego zależeć.7. „stosunku obojętnego" lub „niewiary". Jeśli takie są niemożliwe do uzyskania . Płeć zatem jest zmienną niezależną a stosunek do rozwodów zmienną zależną. że rozważana przez nas cecha jest właśnie sobą i odróżnia się od innej. lub co może być przyczyną wybranej cechy. Deklaracja taka może być zawodna. Należy właśnie dlatego dążyć do jasnego przedstawienia owych ewentualnych zależności. że od zawodu (zmiennej niezależnej) będą zależeć: 1) stosunek do pracy.

grupa badawcza to czynniki. Chęć uzyskania sławy w określonej dziedzinie 4. jak wywiad. Wybór stanowiska zawodowego. Ten etap obejmuje przygotowanie całości warsztatu badawczego ze wszystkimi szczegółami koniecznymi do sprawnego prowadzenia badań. Jeśli z namysłem spojrzeć na sformułowane wskaźniki. celów badawczych zawartych w hipotezach ludzi. sądów i opinii dobrze służą ankiety. Oczywiście absolutnie obowiązującą postawą jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiązań. wpływa hamująco na spontaniczność odpowiedzi. a na wsi wywiad ukryty nieformalny. Stosunek do majątku i dóbr materialnych 5. jakie pragniemy poznać. Badania monograficzne częściej oparte są na analizach dokumentów. Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na ogół uzyskać wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. w badaniach terenowych preferuje się techniki werbalne. Warto pamiętać. że po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycznych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza. które trzeba będzie tylko odpowiednio ustrukturalizować. Przedmiot. które operowały podobnymi wskaźnikami. wywiady do badania stosunków międzyludzkich techniki socjometryczne. Respondenci wiejscy wyżej cenią sobie bezpośrednią rozmowę. Na jedną jeszcze okoliczność pragnę zwrócić uwagę czytelnika. techniki i narzędzia badawcze Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w dużej mierze określa postępowanie w obecnej sytuacji. Identyfikowanie się z głównymi prawdami wiary 4. zasadniczych i pomocniczych.Wytypujmy więc dla przykładu wskaźniki dla dwu zmiennych jednej niezależnej i jednej zależnej Zmienna Wskaźniki 1. których mamy badać i zjawisk. wówczas widać wyraźnie. Decyzję. czyli pytania. że wszelki schematyzm w rozstrzygnięciach warsztatowych nie służy dobrze wynikom badań. Regularne wypełnianie praktyk religijnych 2. Metody choć są poklasyfikowane i zdefiniowane nie muszą występować w czystej laboratoryjnej formie. Stawia się jej dwa . że nic ważnego nie zostanie w kwestionariuszu pominięte. czyli z badaniami. Najbardziej owocnym sposobem typologii wskaźników do zmiennych jest zapoznanie się z badaniami na podobne tematy. Rzeczą najistotniejszą jest wybór najbardziej właściwych technik pomiaru środowiska. które wymuszają na nas określone decyzje. badania weryfikacyjne znowu najczęściej posługują się obserwacją. wreszcie badaniom teoretycznym najbogatszego materiału przysparzają badanie dokumentów i metody historyczne. Plany dotyczące wykształcenia 2. Techniki badawcze są owocniejsze jeśli się wzajemnie sprawdzają i uzupełniają. badacz musi sam podjąć na podstawie wymienionych już okoliczności i doświadczenia innych. Kierowanie się w postępowaniu nakazami religii Zmienna Wskaźniki 1. Jest natomiast regułą potwierdzoną przez wielu wybitnych pedagogów i socjologów. 9.2. Dla kogo chciałby być osobą znaczącą Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskaźników jest łatwiejsze.8. jakie to powinny być techniki. Nie ma jednak reguł. Uznawanie nakazów i zakazów kościoła 3. cel badań. tu pozostaje więc tylko ograniczyć się do ustalenia uwag dotyczących przygotowania całej aparatury badawczej. iż rzetelne badania środowiskowe wymagają stosowania wielu technik badawczych. Metody. wykonawcze 3. Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza obserwacji. dla innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. która nie stwarza wrażenia bezosobowego kontaktu urzędowego. Badania diagnostyczne uzyskują większą rzetelność przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego. Praktyka wykazuje. że do poznania postaw. Sytuowanie własnej osoby na tle grupy 6. Prowadzenie badań w środowisku wiejskim przy pomocy wywiadu jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. do poznania funkcjonowania instytucji czy placówek najlepiej służy analiza dokumentów. I to jest także wielki sens tego zabiegu. kierownicze. Bardziej szczegółowe badania wskazują. Decyzja co do tego zależna jest od typu badań. Tak np. w zakładzie pracy najodpowiedniejszą techniką jest ankieta. W dalszej części pracy omówione są sposoby przygotowania poszczególnych technik badawczych. Gwarantuje on. że np. według których można by przypisać określoną technikę określonemu typowi badań. Onieśmiela badanego.

aby zachować świadomość ważności sprawy i dla ewentualnego uzupełnienia rozmową. ich liczby oraz charakteru zależy od problematyki badań i możliwości badającego. 9. Oprócz zmiennych definiujemy wszelkie terminy. Według niektórych opinii wstępny zwiad teoretyczny o przedmiocie naszych badań powinien odbywać się przed opracowaniem narzędzie badawczych i posiadać również określony warsztat zbierania wiedzy i danych o środowisku. przekładamy na język pytań wszystkie elementy problemów i hipotez. „patriotyzm małych grup". Rozważyć można ewentualność zastosowania wypracowania lub innej formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treści. Opracowanie technik badawczych wymaga od nas dużej uwagi i precyzyjnego operowania pojęciami. W tym natomiast punkcie interesować nas będą już zagadnienia bardziej złożone. a w każdym razie przed sformułowaniem problemów i hipotez badawczych. „wpływ zjawisk społecznych na poglądy". Ponieważ jednak przedmiotem badań są poniekąd sprawy osobiste. To wystarczające sposoby. Zaznaczyć trzeba. reguł języka czy prawideł rzeczywistości. Wyniki badań muszą bowiem posługiwać się językiem komunikatywnym i sprawdzalnym. istotę celów badawczych. Najłatwiejsza i często stosowana definicja w takich przypadkach to definicja kontekstowa. zróżnicowaniu. . czyli treść. których używamy w koncepcji i które określają w istotny sposób charakter naszych badań. Sądzę. który zakłada bardziej osobisty. o jego charakterze. Jeśli tworzymy pewne nowe pojęcia winniśmy je właściwie zdefiniować. Nie ma więc powodu definiować terminu „zawód". Tu podajemy przykłady typowe. Decyzja co do wyboru takich czy innych narzędzi badawczych.2. W pedagogice sondaż nazywamy diagnostyczny ponieważ badania pedagogiczne są z istoty swej nakierowane na cel użyteczny. inny niż używamy potocznie. Po pierwsze stanowi weryfikację naszej wstępnej wiedzy o środowisku. W kwestionariuszu np. które objaśniają charakter pojęcia. intymny kontakt z badanym.9. jaki warsztat przygotować. Ktoś słysząc określenie „pokolenie odwróconych pleców" może uznać jego aforystyczną celność. terminów: „indyferentyzm ideologiczny". że mógłby to być wywiad skategoryzowany. Spełnia bowiem dwa zadania. ale w obecności ankietera.lepsze efekty da wywiad. które to określenie wchodzi do języka nauki dla oznaczenia pewnych cech postawy społecznej. ale być może terminowi „środowisko pochodzenia" chcemy nadać jakiś szczególny sens. Badania pilotażowe Ten etap procesu badawczego w badaniach społecznych ma bardzo ważne znaczenie. że można zastosować szereg innych procedur badawczych lub proponowane uzupełnić innymi.główne wymagania: 1) aby obejmowała w miarę możliwości całość badanego zjawiska wszechstronnie i pod różnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopełniała się i sprawdzała. ale raczej należy zdefiniować zmienną „patriotyzm małych grup". wychowawczy. Otóż tradycyjnie już w socjologii i pedagogice badanie opinii i postaw grup społecznych nazywa się sondażem. Unikamy w ten sposób licznych zarzutów o niewłaściwe stawianie problemów. Zabieg jest arbitralny i trzeba zważać aby nasze propozycje definicyjne nie obrażały zasad logiki. wypełniony nawet przez badanego. „orientacja życiowa młodzieży". jakie wybraliśmy i opracowaliśmy dla naszych zamierzeń poznawczych. jaki zaproponowałem do ćwiczeń nie nasuwa wiele wątpliwości. albo desygnatu nazwy w kontekście sytuacyjnym. W badaniach nie można więc operować pojęciami i znaczeniami wieloznacznymi i niejasnymi. konieczna jest przed podjęciem zamierzeń badawczych. każda bowiem technika jest wykładnią naczelnych problemów badań. Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym. czyli wyjaśnienie pojęcia przez umieszczenie go w kontekście językowym. jaką wybrać metodę badań i narzędzia poznania. W naszym pojęciu wiedza taka. Przykład. Wówczas obowiązuje nas definicja takiego terminu. „dystans wobec propagandy werbalnej". bo jest to określenie powszechnie w pedagogice i psychologii znane i używane.in. Możemy nie definiować np. Po wtóre . Po wtóre jest okazją do sprawdzenia sprawności narzędzi badawczych.służy on samemu badaczowi do uświadomienia co właściwie będzie badał. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć Ten etap spełnia w pewnym sensie rolę kodyfikatora między aparatem pojęć używanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem pojęć samego badającego. o mylne przypisywanie zmiennych problemów i wszystkich innych wynikających z niejasności i wieloznaczności języka.2. ale niezupełnie pojmować jego sens konotacyjny. Sondaż diagnostyczny prawie zawsze posługuje się technikami kwestionariuszowymi. zmiennej „zaniżone aspiracje życiowe". a także niektórych wskaźników i celów badań. które często ludzie traktują jako obszar prywatny . aby wyjaśnić treść używanych pojęć.10. uzyskana ze źródeł oficjalnych i obserwacji. W moim „dyżurnym" przykładzie badań dokonałbym definicji m. 9. procesach w nim zachodzących. nie używane powszechnie i nie rozumiane jednoznacznie. często decydujące o rzetelności uzyskanych danych z całej zbiorowości. Drugim sposobem definiowania również popularnym i łatwym jest tworzenie definicji projektujących. Definiować musimy wszystkie zmienne jeśli stanowią pojęcia nieobiegowe.

Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtórną weryfikację założeń teoretycznych czyli problemów badawczych. ich jednorodności lub zróżnicowania. zawodów. 9.to weryfikacja trafności doboru próby badawczej i terenu badań. wskaźników. wszystkie inne winny ustąpić przed społeczną rolą informacyjną języka. o różnych cechach osobistych i środowiskowych. a inne w podręczniku. Mówiąc krótko cała dotychczasowa droga waży na ostatecznym kształcie naszej koncepcji. Należy go dokonać przewidując ewentualne przeszkody w realizacji. Badacza obowiązuje włączenie do bibliografii tych dzieł teoretycznych. Sformułowanie choć może poprawne brzmi okropnie dla ucha. iż bibliografia winna obejmować tylko dzieła cytowane. Spotyka się dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literaturę wykorzystaną albo cytowaną oraz na literaturę przedmiotu. celowo dobierając respondentów z różnych szkół. Prawda jak zawsze leżu. bo reguluje i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych. Temat ten powinien brzmieć: „Wpływ konfliktów i przemian społecznych na kształtowanie się wybranych elementów postawy i opinii młodzieży robotniczej i uczącej się na przykładzie badań w środowisku wielkomiejskim". że narzędzie jest nietrafne. choć nie należy w tym wypadku wyciągać pochopnych wniosków. encyklopedii choćbyśmy je nawet cytowali. W przykładzie. Po uwzględnieniu tych odrębności bibliografia powinna w zwykłej pracy badawczej dzielić się na: . ale nie tylko. Dla przykładu ograniczymy się do sformułowania tematu pracy badawczej. Nie bada tego co powinno badać. do których wyraźnie nawiązuje. Sprawdzamy trafność naszych rozstrzygnięć odnośnie wyboru grup badawczych. czy przez narzędzie nie uzyskamy wiedzy. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach prowadzonych na różnych terenach i różnych grupach. 9.13. hipotez. który jak pamiętamy miał postać mocno nieprecyzyjną. słowników. Badania mogą być także nierzetelne. Jedni uważają. przy zastosowaniu różnych technik badawczych.2.11. narzędzia zostały tak przygotowane. która czasem spotyka narzędzie badawcze. Drugi obszar weryfikacji . Nie może się nie udać. Oznacza to. Ponieważ język w naukach społecznych dodaje im wiele powabu należy uwzględnić jego reguły i uprościć tekst naszego tematu: „Podstawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1980-1981". że warsztat badawczy. a w szczególnie narzędzi badań. Sprawdzamy trafność i komunikatywność języka pytań. Tytuł winien informować o generalnym problemie pracy. o którą nam chodziło. Odpowiedni porządek winien zawierać w sobie jeszcze i ten zamysł aby przebieg i wyniki wcześniejszych etapów regulowały i korygowały kolejne działania badawcze.to obwieszczenie oczywistości.2. zmiennych. Inne są także wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu w dziale specjalistycznym. Należy jednak unikać włączania do bibliografii podręczników.2. Dla ostatecznego sformułowania tematu badań znaczenie ma także typologia problemów. rzetelności wskaźników. Kiedy mieliśmy do czynienia z takim wypadkiem? Otóż badania byłyby nieudane gdyby były niewiarygodne. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistości i jest konsekwencją kroku poprzedniego. Musimy więc wyeliminować wszelkie okoliczności. Każdy przypadek wymaga odrębnych rozwiązań. Badania byłyby wówczas niewiarygodne. pośrodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna być rozstrzygnięta indywidualnie. Zabieg pozytywny zawsze. 9. które w danej populacji mogą nie występować. który towarzyszy naszym krokom. Jest to okoliczność podobna do tej. Sprawdzamy więc badaniami pilotażowymi głównie trafność naszych rozstrzygnięć warsztatowych.Do badań jesteśmy właściwie przygotowani. która służy do wykorzystania przez czytelnika. Rozważamy ewentualną wstępną trafność hipotez. Jest to jednak przedsięwzięcie pracochłonne i kosztowne. które mogłyby badania uczynić nieowocne. że przez szczególny zbieg okoliczności podejmiemy badania i czy to przez dobór próby badawczej. Harmonogram badań Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych. przeprowadzamy po kilka wywiadów w obu grupach. Może się więc zdarzyć. Bibliografia Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. Na zmianę terenu badań może wpłynąć formułowanie wskaźników. że wszelkie dotyczące dziedziny badań i ogólnoteoretyczne. gdzie literatura spełnia określoną metodyczną funkcję i powinna być w maksymalnym wyborze. zmiennych. na które się powołuje w ustaleniach definicyjnych. Resztę informacji ważnych i koniecznych przenosimy do tekstu pracy. Stanowią one bowiem obowiązujący kanon literatury naukowej i zamieszczać je w bibliografii . które mogły stanowić inspirację teoretyczną. iż dają różne wyniki. Po rozmowach wracamy do problemów i zmiennych. Mówimy wówczas. zespołowych.12. przy badaniach powtarzalnych. inni.

miejsce wydania. miejsce wydania i rok wydania. aby wyniki nie uległy zniekształceniu.oprócz wszystkich informacji o rodzaju. tytuł. należy dobrać ekipę ankieterów. badania stać się powinny głównym punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. Wołoszynowa L. Materiały do studiowania psychologii. Wybraną ekipę ankieterów cechować winna jednolitość pod względem wszystkich istotnych tu cech. miejsce i rok wydania. jest liczba osób przeprowadzających badania. 9. Wrocław 1964. a nawet jednego seminarium. Badający powinien się starać. badanie funkcjonowania młodzieżowego domu kultury w czasie rozpoczynania nowego roku działalności lub w momencie szczególnej mobilizacji do wielkich imprez. gdy ulegają zmianie ich uposażenia. Tak więc nietrafne jest prowadzenie badań wśród uczniów klasy maturalnej tuż przed maturą na temat ich planów życiowych. Innym czynnikiem. Zadaniem naszym jest z pomocą narzędzi badawczych zarejestrować pewien stan umiejscowiony w czasie ł przestrzeni.. rok. zamieszkujących dom studencki. czasami spotykamy jeszcze bardziej złożoną sytuację. W bibliografii raczej nie należy umieszczać gazet i pism popularnych. Przy pracach zbiorowych notka zaczyna się od tytułu. Podobnie postępujemy w przypadku artykułu z czasopisma naukowego. numer i strony. czyli powtarzane. po nazwisku i tytule dajemy tytuł czasopisma. czasie powstania dajemy także informację o miejscu przechowywania. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. którzy badania będą prowadzić. zależności lub cechy. gdy uwagę respondenta zaprzątają jakieś inne ważne zdarzenia. Trzeba bowiem pamiętać o dynamice przeobrażeń społecznych.druki zwarte . Przeprowadzenie badań właściwych Do badań zasadniczych przystąpić należy rychło po zakończeniu badań pilotażowych. badania panelowe. Można sformułować na tej podstawie zasadę nakazującą przeprowadzenie badań określonego zjawiska. W sytuacji obszernych badań. Warszawa 1972. badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy o szkole podstawowej ośmioletniej odbiera badaniom walor obiektywności i porównywalności. Pedagogika opiekuńcza red. wśród nauczycieli w czasie. To wymaga prowadzenia badań w czasie. zagadnienia lub grupy w takim czasie. Do śledzenia zmian i przeobrażeń pod wpływem określonych. Faza badań 9. II red. Np. red. Wroczyński R. że prowadzący badania jest również szczególnego rodzaju narzędziem badawczym. aby były możliwie najbardziej codzienne. XII. w którym nie zaistnieją fakty mogące mieć wpływ na badanie wielkości. Same badania powinny przebiegać również sprawnie i trwać możliwie najkrócej. Sprawą następną. w którym nie nastąpią wydarzenia. sposób rejestrowania danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelności danych i dla prawdopodobieństwa popełnienia błędów.3. miejscu i czasie powstania.dokumenty i źródła Porządek wewnętrzny tych działów winien określać układ alfabetyczny. nazwisko. określony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej zmiennej i po jej wprowadzeniu. Z powyższych wywodów wynika. celowych bodźców lub nie znanych bodźców służą tzw. aby nie prowadzić wywiadów np. Jakiekolwiek badania np. lub Studia pedagogiczne T. tytułu jego pracy a następnie po znaku [w]: dajemy poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykułu. imiona lub inicjały imion. posiada podobne rozumienie pojęć i w jednakowym stopniu potrafi . że ekipa badawcza reprezentuje mniej więcej równy poziom intelektualny. Materiały źródłowe . Kiedy zamieszczamy natomiast artykuł z pracy zbiorowej zaczynamy od nazwiska autora. które pozwalają rejestrować np. Metody badań psychologicznych T. których jedna osoba nie jest w stanie wykonać. Reguła ta nie ma zastosowania do badań eksperymentalnych. mogące mieć wpływ na badane przez nas układy społeczne. Np. Mielibyśmy wówczas duże prawdopodobieństwo.. Notka bibliograficzna powinna zawierać nazwisko autora. który należy wziąć pod uwagę to wybór stosownego czasu na przeprowadzenie badań. Będzie ona szczególnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona. w momencie. są ryzykowne z punktu widzenia obiektywności uzyskiwanych danych. Jego umiejętność nawiązywania kontaktów. Jednym słowem.3. czasem nazwiska redaktorów z inicjałami imion. nakłanianie respondentów do wypowiedzi w czasie wyświetlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmów w telewizji. Seria III. Te czynności zamykają proces tworzenia koncepcji. że badania powinny być przeprowadzone szybko. Należy w takim wypadku pamiętać. opierających swoje założenia na takich właśnie okolicznościach.1. odbioru wypowiedzi respondenta. która powinna być brana pod uwagę jako ważna dla jednorodności wyników. Idealną grupą badawczą z punktu widzenia przynajmniej pewnych badań byłaby grupa studentów jednego roku. Dokumenty zamieszczamy w układzie alfabetycznym dając informację o jego nazwie.artykuły . by okoliczności badań nie były niczym zakłócone.

w których pomieszczą się wszelkie możliwe odpowiedzi na określone pytanie. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kategorii odpowiedzi. wpływ ujemny i niepożądany. w której chłopiec przebywa. Występują w nim 2 rodzaje pytań: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. Ten etap pracy nazwany został kodyfikacją. Uporządkowanie może być przeprowadzone według następujących zasad: zakresu zagadnienia (zagadnienia ogólne lub szczegółowe). Stanowią zbiór cech przysługujących przedmiotom. Jeśli takiej możliwości nie ma. z którymi utrzymuje stałe kontakty?". Jest to procedura wielce skomplikowana i różnorodna dla poszczególnych technik badawczych.3. Np. Aby się ustrzec od tych niebezpieczeństw. Dla ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omówimy w tym miejscu kodyfikację wywiadu środowiskowego częściowo skategoryzowanego. z niewielkimi wyjątkami. Aby można było tego dokonać. Należy we wstępnej rozmowie wyeliminować poczucie zagrożenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla badanego z powodu podanych faktów. Zależy to również od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. Te ostatnie posiadają właściwie swój klucz do symbolizacji. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje groźba różnego interpretowania określonych zachowań i motywacji. Tego rodzaju pewność nie zwalnia nas jednak od stałej kontroli nad przebiegiem badań oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowania narzędziem badawczym czy też niewłaściwego rozumienia pojęć. wywiady nieskateryzowane itp. W przypadku badań metodą obserwacji prowadzący badania powinni być zaopatrzeni w szczegółowe instrukcje i wytyczne na piśmie.2. Przygotowanie do kodyfikacji W drugim etapie przygotowania materiałów staje przed nami konieczność klasyfikacji odpowiedzi według określonego klucza. Wreszcie zasadą jest. Istnieje zatem konieczność przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. skale. może inspirować do różnych odpowiedzi. grupy społecznej lub rodzaju zjawiska. brak wpływu lub świadomości jego istnienia. typ grupy rówieśniczej. jak również unikanie sformułowań które mogłyby respondenta irytować lub obrażać. posługujące się zapisem. 9. Np. Od umiejętnego nawiązywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zależy często wartość uzyskanych danych. wówczas należy doprowadzić przynajmniej do logicznego uporządkowania zagadnień i faktów oraz ich umiejscowienia w poszczególnych typach materiałów. Z kolei dla większej precyzji dwa pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy. Wszelako wcześniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze daje gwarancję uzyskania w miarę jednorodnych danych. że sposób przeprowadzania badań ma ogromne znaczenie dla wartości uzyskanych materiałów. opinie o czasie wolnym można znaleźć w ankietach.posługiwać się aparaturą badawczą. Im więcej pytań otwartych. że odpowiedzi grupować się będą w trzy główne kategorie: wpływ dodatni i pożądany. w których staramy się uchwycić charakter złego wpływu. troszcząc się o jej jednolitość i przed rozpoczęciem badań wprowadzić w całość zagadnienia i udzielić szczegółowego instruktażu. należy starannie dobierać ekipę badawczą. 9. Nie zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia tak precyzyjnych podziałów.3. rodzice. obejmujących wiele zagadnień ogólnych i szczegółowych oraz prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed koniecznością uporządkowania materiałów badawczych. Trzeba generalnie podkreślić. Niechęć do udzielania odpowiedzi lub nieufność wobec ankietera prowadzi najczęściej do udzielania wstrzemięźliwych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktów. pytanie. grupy rówieśnicze. zaniedbań wychowawczych w rodzinie może stać się przyczyną uzyskania nie w pełni prawdziwego obrazu. W przypadku prowadzenia badań na licznej próbie. przy zależności społecznej (uczniowie. Uporządkowanie materiałów badawczych U p o r z ą d k o w a n i e . tym większa możliwość dowolności ich wypełniania i interpretacji odpowiedzi respondenta. należy zapoznać się z możliwie największą ilością odpowiedzi na poszczególne pytania i stworzyć ogólne kategorie pojęciowe. lub inne interesujące nas wskaźniki. która pomieści każdą postać odpowiedzi respondenta. o ich naukowym charakterze oraz intencjach badającego. które brzmi: „Jaki wpływ zdaniem Pana(i) mają na syna koledzy.). powinny być anonimowe. arkusze obserwacji. Tu można określić. Podlegają mu wszelkie techniki badawcze. Również forma i język tych odpowiedzi będą bardzo różnorodne.3. Instruktaż powinien obejmować również sprawy związane z nawiązywaniem kontaktów i pozyskiwaniem zaufania respondentów. Zasadą jest przystosowanie języka. A taka sytuacja w przypadku badania np. a więc: wszelkie kwestionariusze. A więc w pierwszym etapie odpowiedzi punkt a możemy określić „przestał . a w szczególności dokonania ich w sposób rozłączny. W tym etapie bardzo pomocna może się okazać znajomość zasad klasyfikacji. Celem tego zabiegu jest przyporządkowanie odpowiednim kategoriom pojęciowym wszystkich możliwych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. ponieważ zawierają wszystkie kategorie odpowiedzi. pojęć a nawet sposobu rozumowania do poziomu respondenta. Posiada wszakże jeden wymieniony już wyżej cel. Konieczne jest zatem poinformowanie respondenta o celu badań. Otóż materiały badawcze stanowią pewną kategorię faktów z rzeczywistości pozajęzykowej. odległość do szkoły a sprawność nauki itp. że badania środowiskowe. Ten zbiór cech można uporządkować logicznie w sposób przejrzysty i sposobny do analizy. w zapisach obserwacyjnych czy wreszcie w materiałach uzyskanych z dokumentów.

dając tym samym podstawę do wysnucia innych założeń.4. Można jednak powiedzieć. Na etapie. upoważnia nas do uogólnienia określonego twierdzenia na populację generalną. I otóż my szukamy obecnie potwierdzeń liczbowych wśród uzyskanych danych z badań. sprawę dojeżdżania młodzieży do szkół. uzyskamy wyniki. Inaczej jest z pytaniami złożonymi. czynność ta polegać będzie na porównaniu uzyskanych danych z wymaganiami poszczególnych hipotez. Wymaganiami hipotez określam tutaj stopień ich ogólności. lub też danych rzeczywistych. pochodziły bądź z naszych obserwacji. że po uwzględnieniu takich czynników.się uczyć". W przeciwieństwie do nauk przyrodniczych w naukach społecznych nie da się określić względnej wielkości danych koniecznych dla potwierdzenia określonej hipotezy. Dane wyjściowe. jeśli próba była reprezentatywna. Jeśli hipoteza określała jakąś zależność. gdy ilość przypadków potwierdzających ją jest dostatecznie duża. jeśli uzyskane średnie wartości będą równe. Jeśli np. jak i negatywny mają jednakowe znaczenie. I w ten sposób uzyskaliśmy potwierdzenie lub negację formułowanych tez na zasadzie określenia przeciętnej wartości badanej wielkości zmiennej lub przeciętnej częstotliwości występowania poszukiwanych cech lub zależności w badanej próbie. Hipotezy pierwotne były twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym niezupełnym. którymi posługiwaliśmy się przy określeniu hipotezy. Obfitość zgromadzonych faktów pozwala na zastosowanie rozumowania wedle zasady indukcji statystycznej. problematyki lub metody do zamierzonych przez nas.„stał się niesforny i niegrzeczny".„zaczął się źle prowadzić (pić. To z kolei. Dokonaliśmy obliczenia wyników oraz weryfikacji hipotez. Dość łatwo przeprowadzić badania w tej materii. że młodzież dojeżdżająca codziennie do szkół pociągami lub autobusami osiąga słabsze wyniki w nauce niż młodzież miejscowa. Część pracy. to zależność między tymi zjawiskami będzie niewątpliwa. Otóż te zweryfikowane hipotezy . które by obraną hipotezę (wbrew danym wyjściowym) obalały. 9. hipoteza nasza może okazać się wątpliwa lub wręcz fałszywa. doszukujemy się danych rzeczywistych. Tu opierać się musimy często na stopniach nasilenia. nauka języków obcych itp. I nie jest wykluczone. odmienny tryb weryfikacji hipotez proponuje statystyka. podobnie jak we wszystkich badaniach środowiskowych prowadzonych metodą reprezentacji. Część z nich znalazła afirmację w uzyskanym materiale. którą teraz omówimy. ale K) przypadków może czynić ją problematyczną. Wszelkie wątpliwości w tej materii musimy niestety rozstrzygnąć w sposób arbitralny. Weźmy np. a więc rozumowaniu opartym na niedostatecznej ilości dowodów potwierdzających ich prawidłowość. Celem badań było uzyskanie właśnie potwierdzenia ich prawidłowości bądź też uzyskanie materiału podważającego ich słuszność. jak i poprzedni czy jeszcze niektóre inne mają nie tyle charakter techniczny zabiegów. W badaniach tych. które potwierdziłyby prawdziwość hipotezy musi być większa od liczby danych negujących jej prawdziwość. założyliśmy. część została obalona. którą pragniemy badaniami potwierdzić lub obalić. Wszystkie czynności badawcze zmierzały do tego. polegającej głównie na losowym wybraniu z określonych jednorodnych grup młodzieży proporcjonalnych prób reprezentatywnych. że im szerszy jest zakres twierdzenia. Jest to nasza hipoteza. że ilość pozytywnych przypadków musi przekraczać 50%. Przy spełnianiu określonych warunków. punkt c . w którym postaram się wyjaśnić zasady jego budowy i użycia. które obraną hipotezę dodatkowo (poza danymi wyjściowymi) popierały. na którym znajdujemy się obecnie. Dla praktyki wychowawczej bowiem zarówno dowód pozytywny. których uzasadnienie znaliśmy tylko częściowo i które nie miały rangi twierdzeń udowodnionych. tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badawczym. Takie postępowanie nazywamy sprawdzaniem hipotez. nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej zbiorowości znajdą potwierdzenie. aby nie mogły być uznane za przypadkowe. bądź opierały się na innych badaniach. że działalność domu kultury ma wpływ na aktywizację kulturalną środowiska. Takimi danymi będą: udział w kursach. na 100 przebadanych przypadków ucieczki z domu rodzicielskiego nieletnich 30 z nich będzie miało swoje uzasadnienie w niepowodzeniach szkolnych. ile raczej charakter pracy koncepcyjnej. jak krótszy czas nauki pozalekcyjnej czy zmęczenie. Wyrażając to w liczbach względnych powiemy. Jeśli np. punkt b . Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawności metodologicznej. palić)". że w przypadku pytań prostych dotyczących cech lub faktów liczba danych. Wiadomo bowiem. aby najważniejsze twierdzenia uzasadnić dostateczną ilością dowodów lub przypadków potwierdzających owe przypuszczalne prawdy. 9.3. podobnych pod względem zakresu. Opracowanie teoretyczne i uogólnianie wyników Zarówno ten etap pracy. rozwój czytelnictwa. Weryfikacja hipotez Na początku poczynań badawczych sformułowaliśmy szereg twierdzeń. to poparcie dla jej prawdziwości uzyskujemy wówczas.3. polegać będzie na myślowym podsumowaniu całości badań i ułożeniu koncepcji przedstawienia ich w postaci zracjonalizowanego wywodu myślowego. W następnym rozdziale przedstawiam schemat klucza. Było to zatem rozumowanie zawodne. Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wówczas.5. Ponieważ jednak każdy układ społeczny jest niepowtarzalny w pełni. uczęszczanie na imprezy kulturalne. Potoczne obserwacje i mniemania głoszą. gdy skutki wychowawcze lub społeczne danej zależności są możliwe do empirycznego stwierdzenia. posiadających uzasadnienie negatywne. to musimy uzyskać dane ewidentnie potwierdzające taką hipotezę. które dadzą odpowiedź na postawione pytanie.

możliwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. cechach i zależnościach. które tworzą podstawę do budowania uogólnień. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe. Uwagi końcowe Bibliografia Aneksy * Tak przedstawia się schemat organizacji badań środowiskowych. mające służyć do zbudowania całego opracowania. Zilustrujmy zasadę opracowania końcowego planem pracy. Różnica leży tylko w zakresie ich stosowalności. bo w gruncie rzeczy ich rola jest podobna. Postawy młodzieży wobec instytucjonalnych form życia społecznego. to w końcowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawić szczegółowy opis zamierzeń. Formułowane tam były ogólne założenia i cele badawcze naszej pracy. Z kolei powinien przedstawiać wiarygodny materiał. O ile badania diagnostyczne mają dać wiedzę instrumentalną o historycznie i przestrzennie umiejscowionym obiekcie. to właśnie wyniki naszych badań. Tymi właśnie założeniami kierować się należy przystępując do ujęcia całego procesu badawczego w jedną całość. Innymi słowy. jest stworzenie w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawideł postępowania praktycznego. Rozdział 4. Literatura zalecana: . należy wpierw przeprowadzić „dowód prawdy". uzasadnione uogólnienie o zjawiskach. o celu ich przekształcania lub korygowania. Części merytoryczne natomiast to zadania.i inne uogólnienia to jakościowy rezultat badań. Aktywność społeczna na tle innych wartości w poglądach młodzieży. stanowiących przedmiot poszukiwanych rozwiązań. Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. Schemat takiego wywodu powinien zawierać cel badań i hipotezy badawcze. przyporządkowanie poszczególnych hipotez generalnym założeniom i celom badań. Mnie chodziło bardziej o przedstawienie zarysu prawidłowości obowiązującej w badaniach środowiskowych. Nie dałem bowiem tutaj szeregu wyjaśnień bardzo istotnych dla większości procedur badawczych. Obraz społeczeństwa w oczach młodzieży. które dawałyby podstawy do uznania za prawdziwe założeń i hipotez badawczych. Zainteresowani muszą sięgać do literatury specjalistycznej. której przykład towarzyszył nam przez cały rozdział: Temat: Postawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1989-1990. W poprzednich etapach dokonaliśmy koniecznych zabiegów statystycznych i werbalnych. a w końcu podać wnioski praktyczne i wskazania do działań korygucych bądź przekształcających określony obiekt. Zadaniem naszym jest uporządkowanie uzyskanych wyników wedle ich zakresu i znaczenia. Rozdział 6. Części formalne uzyskujemy przez podzielenie całości pracy na rozdziały lub inne części wedle zasady określonych odrębności przedmiotowych. następnie tok badań i ich opracowanie i wreszcie uogólnienia i wnioski. Wstęp Rozdział l. następnie przedstawić środki i metody poszukiwań okoliczności i przypadków uzasadniających lub obalających założenia hipoteczne. Istota konfliktu społecznego i jego wpływ na postawy jednostek. Polega to również na werbalnym opracowaniu wyników liczbowych i rejestracji wszystkich aspektów badanego zagadnienia. układzie lub zbiorowości społecznej. Pragnę położyć nacisk na schematyczny i ogólny charakter przedstawionego toku. badań i wyników. która obszernie wyjaśnia szczegółowe postępowanie w konkretnych przypadkach. Jeśli wszystkie poprzednie działania były poprawne z punktu widzenia wymogów metodologii. uzyskany niezawodnymi metodami. Pomijamy tu świadomie inne cele badań. Założenia metodologiczne i organizacyjne badań. Intencją. którą kieruje się każdy badacz. Po uzyskaniu materiału badawczego dotyczącego konkretnej rzeczywistości pierwszym obowiązkiem badacza jest próba zastosowania zdobytej wiedzy do celowego modelowania tej rzeczywistości. aby końcowy efekt naszych badań posiadał charakter teorii naukowej określonej skali. Rozdział 2. rzeczywistość czy stosunki. Aby jednak uzyskać uzasadnienie postępowania praktycznego. Polega to na stworzeniu konkretnej teorii określonych prawidłowości. cel i hipotezy. Powrócić nam wypadnie w tym miejscu do samych początków procesu badawczego. Opracowanie końcowe składa się z pewnej ilości części formalnych i części merytorycznych. Rozdział 7. o tyle badania teoretyczne służą do budowania teorii ogólnych o zastosowaniu powszechnym. Rozdział 5. Rozdział 3. aby uzyskać spójną całość. Oblicze młodzieży w świetle badań naukowych i publicystyki. badacz jest zobowiązany do przedstawienia naukowych uzasadnień założeń teoretycznych oraz wykazania na materiale ważącym z odpowiednią „mocą" trafności zamierzeń praktycznych. Kierowałem się intencją zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na użytek badań pedagogicznych.

Wstęp do metodologii pedagogiki.Metodologia badań socjologicznych. Wiele cennych informacji o badaniach pilotażowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie się w T. r. w których zawarte są tysiące informacji. Jeśli bowiem nie trudziliśmy się w wymyślaniu zmiennych. Opis i charakterystykę problemów badawczych i hipotez oraz zmiennych i wskaźników znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyńskiego. Lichtenberg 10. czasem nawet domyśla się dlaczego tak jest. Muszyński . Rozwinięcie problemów badań całościowych i badań reprezentacyjnych znajdzie czytelnik w pracy J. Janusz Gnitecki Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej.Praca badawcza nauczyciela. Zaczyński . Wrocław 1975. wskaźników. Upraszczając powiemy sobie. Warszawa 1965. to nie wybrniemy tak łatwo z chaosu. oraz T. J. red. potem przez krótki czas wierzy się z zastrzeżeniami. Katowice 1976. także w bardzo atrakcyjny sposób przedstawione u S. Warszawa 1978. Z. Wracamy oto do tej fazy przygotowania badań. Lutyński. że wskaźnikom odpowiadają poszczególne pytania lub raczej odpowiedzi na nie. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych Typowa postawa początkującego badacza po ukończonych badaniach — to bezradność. II. znajdujący się w zasięgu ręki. albo inaczej że zakresy tych pojęć są względem siebie nadrzędne i podrzędne. H. M. Warszawa 1975. Warszawa 1971. Warszawa 1973. jak udokumentować swoje domysły i przeświadczenia. IV. w której typowaliśmy problemy zmienne i wskaźniki. Zaborowski . Sztumskiego Wstęp do metod badań i technik badać społecznych. ta zaś jest elementem problemu. r. Nowaka . Warszawa 1969. Zakładamy jednak.Warszawa 1970 oraz w pracy P. Nowaka . r.H. W głowie ma na ogół wyobrażenie czym zakończyły się badania. Nowak. że wskaźnik jest elementem zmiennej. czasem nawet przerażenie. 5. Sztompka -Teoria i wyjaśnienie. zmiennych i wskaźników znajduje się w naszej koncepcji badań. ale przytacza się powody dla których się wierzy" G. ogólne wyobrażenie jak jest. Warszawa 1968.Problemy weryfikacji wiedzy. tzn. Niestety nie bardzo wie. Zielona Góra 1993.1.Metody badań pedagogicznych. V. Łobocki . Analiz i prób technik badawczych w socjologii red. Jest na to sposób i to sposób bardzo owocny. że typologia problemów. Z. ROZDZIAŁ X Zasady opracowania materiałów badawczych „Wpierw wierzy się we wszystko bezkrytycznie. Nadużywając trochę zasad logiki przyjmujemy. Na uwagę w tym punkcie zasługuje praca J. iż pojęcia te łączy logiczny stosunek zawierania. Wrocław 1973. Sucha. Pawtowskiego Metodologiczne zagadnienia humanistyki. który wykaże czy koncepcja badań była starannie przygotowana czy też zlekceważyliśmy owe etapy.Wstęp do metodologii badań pedagogicznych. Kilka pytań daje obraz zmiennej.Ogólne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w większości dostępnych podręczników metodyki badań: W. potem nie wierzy się wcale i w końcu wierzy się znowu we wszystko. Jest to ważny moment autokontroli własnego warsztatu badawczego. Graficzny obraz tej operacji jest następujący: Schemat powyższy potrzebny nam jest po to aby w materiałach badawczych odnaleźć informacje będące wskaźnikami występowania danej cechy (zmiennej) i istnienia problemów. Informacje dotyczące opracowania materiałów badawczych i zasad kodyfikacji zawiera praca zbiorowa: Metody badań socjologicznych. S. Stoi wobec sterty papierów. Gostkowski. Praktycznie jest tak. Odpowiednim więc problemom przyporządkowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporządkowujemy odpowiednie wskaźniki. Omówienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka się czytelnik w cytowanej pracy S. zmienne zaś składają się na . Z metodologicznych problemów socjologii. Warszawa 1970.

nie mieszczące się w naszych hipotetycznych schematach poznawczych. A oto przykład takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wskaźników z różnych narzędzi badawczych: lokalizacja wskaźników Problem Zmienna B badawczy X Wywiad Wywiad W1 W2. Przyporządkowujemy w ten sposób całą strukturę narzędzia odpowiednim zmiennymi problemom. lub ze świadomością tychże w głowie wyszukuje ich występowania w posiadanych narzędziach badań. także i ze względu na jednorodność problemową. ale nie całych badań. Np. w protokóle z rozmowy kierowanej. 10. wypracowania i inne powinny być posegregowane wedle określonych grup występujących w badaniach i oznaczone kolorowo numeracją ciągłą. Jeśli więc ustalimy np. z klasy 8b 100 do 128. Rozstrzygać o tym powinna problematyka badań. czyli ujednoliceniu. niekorzystne pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezależnych. czyli jak bogato charakteryzowana jest zmienna. który nie wiąże się empirycznie lub logicznie z dowolnym problemem jest zbędny. protokoły. kwestionariusze z klasy 7 są oznaczone od l do 36. Można przyjąć inną zasadę oznaczania. to wartość poznawcza i diagnostyczna tak opracowanego materiału będzie niewielka. a w drugi uczniów nie uczestniczących w takich zajęciach.kwestionariusze. Np. W 02 W02 W01W02W03 Wl. Polega to na uporządkowaniu niesłychanej różnorodności treściowej i stylistycznej odpowiedzi według opracowanych przez badacza kategorii. telewizyjnych bądź literackich. W badaniach mamy na ogół kilka problemów szczegółowych. możemy wówczas domniemywać. dzienniki. Uznaliśmy. w jeden blok grupujemy uczniów biorących udział w zajęciach pozalekcyjnych. W3 W4 W01.W2 W01 W02 Dokument Testy Zmienna A Schemat powyższy wyczerpuje sprawę jednego problemu. dwie kategorie odpowiedzi: l)wybór bohatera o pozytywnych cechach. . protokoły z rozmów. z klasy 8 od 50 do 85.2. które wskaźnik charakteryzuje. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego Wszelkie badania przy pomocy narzędzi pisemnych . kodyfikacji. Ilość tych kategorii określa zdrowy rozsądek. rodzaj odnotowujemy na sporządzonym schemacie. Aby uporać się z taką różnorodnością musimy część odpowiedzi przeczytać i na tej podstawie stworzyć ogólne kategorie tych odpowiedzi w taki sposób aby każda cząstkowa odpowiedź mogła być przyporządkowana określonej kategorii. W takiej sytuacji badacz również dokonuje schematycznego zabiegu klasyfikacji (może w innej wersji graficznej) i z listą wskaźników w ręku.związki między sobą tworząc problemy. tworzących treść jakiegoś zagadnienia badawczego.W2 W1 W3 W01 W 01. Zanim przystąpiliśmy do powyższych operacji. orientacja w teoretycznej problematyce badań i niekiedy pojemności kart perforacyjnych przy obliczeniach maszynowych. Przeto w miejsce wskaźników wpisać możemy numery pytań kwestionariusza. a ściślej każda zmienna. który nie może być przypisany do żadnej zmiennej. miejsce w nich danego wskaźnika oraz jego charakter. wypracowania i inne muszą być poddane tzw.W02 W03 W04 W05 Obserwacja W1. W dobrze przygotowanym kwestionariuszu nie powinno być zbędnych pytań. Może być np. System taki zapewnia szybką orientację w wielkości poszczególnych grup. że wskaźnikiem owego stosunku będzie identyfikowanie pewnych wartości u bohaterów filmowych. Niekiedy jednak badający ma w dyspozycji więcej narzędzi badawczych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzór kwestionariusza ankiety. jak „liczne". W zasadzie każdy problem powinien posiadać swój schemat atrybucji wskaźników. Schematy takie powinny wyczerpać całą zawartość narzędzi badawczych. ich cel i sposób wyjaśniania związków między zmiennymi. Teraz można się przekonać jakie pytania nie mieszczą się w schemacie czyli są zbędne. Symbole poszczególnych narzędzi. z klasy 8c od 150 do 182 itd. Wszelkie narzędzie kwestionariuszowe. Chyba że jest to całkowicie nowe zjawisko.: w arkuszu obserwacji. Postawiliśmy w związku z tym pytanie „Jakiego bohatera filmu lub książki cenisz i za co? Otrzymaliśmy 150 odpowiedzi niesłychanie zróżnicowanych. 2) wybór bohatera o negatywnych cechach. w socjogramie. wreszcie jakie zmienne określają problem. dzienniki obserwacji. że dokonuje się nowe odkrycie. lub w trakcie ich dokonywania w ostateczności obecnie ale nie później powinniśmy uporządkować mechanicznie materiały badawcze. Pytania lub materiał. Interesowało nas w badaniach nad młodzieżą jej stosunek do wartości. a to np. w dokumencie urzędowym itp. ale zawsze powinny to być bloki oznaczeń wyróżnionych ze względu na jakąś cechę. Niech wyjaśni to przykład.

każdy może liczyć na drugich Wskaźnik cech „instrukcja" brak odpowiedzi bezinteresowność w przyjaźni już nieraz pomagali Symbol 0 N 1 2 to ludzie na 3 poziomie. Po opracowaniu klucza należy odpowiednio symbole. akord.mnie pomogą.w. 8) brak odpowiedzi.w. W naszym przypadku moglibyśmy dokonać następującej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujący wartości intelektualne. 6) b. niezawistni 4 Nr pytania g) uzasadnienie wskazujące na jak jeden zostanie 5 ogólny interes brygady. Zasadę podobną można stosować do wszystkich werbalnych. socjocentryczne.r. nanieść na marginesy przy poszczególnych pytaniach. To najprostszy przykład kategoryzowania wypowiedzi swobodnych. pozwalających na trafne przyporządkowanie poszczególnych odpowiedzi kategoriom klucza. kategorii i kodu są powodem różnego określenia tych czynności .w. uczynność. 5) b.r. bo pytania zamknięte przez samo wypełnienie są już skategoryzowane. innym razem jako kategoryzacji lub kodyfikacji. miałby postać następującą: Nr Treść pytania Kategoria odpowiedzi pytania 22 Dlaczego mógłby Pan liczyć na bezinteresowną pomoc kolegów z brygady? a) brak danych b) nie dotyczy c) uzasadnienie wskazujące na kontakty towarzyskie. W praktyce stosuje się ją prawie wyłącznie do narzędzi kwestionariuszowych. chętni.Kategorie muszą być wyczerpujące względem teoretycznej zawartości pojęcia lub empirycznego zapisu zjawiska i muszą być względem siebie rozłączne zakresowe. otwartych. materialne.w. pisemnych narzędzi badań. Ponieważ to ostatnie pojęcie było dotychczas najczęściej używane i najwierniej oddaje istotę czynności (ujednolicanie). Ponieważ zdarza się. Po tym zastrzeżeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pytań otwartych.w. emocjonalne. 9) inne. przyjacielskie panujące w brygadzie d) uzasadnianie wskazujące na uprzednie doświadczenia w potrzebie nie zawodzili e) uzasadnianie wskazujące na pewne cechy brygady takie jak uprzejmość. 4) b.r. prestiżowe. 7) b. oznaczające kategorie odpowiedzi.r. brak pomocy wszyscy strata dla wszystkich Wskaźnik cech Symbol Treść pytania Kategoria odpowiedzi „instrukcja" . koleżeństwo. Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadające typy odpowiedzi w kwestionariuszu. perfekcjonistyczne.raz jako symbolizacji. 3) b. zgranie wzajemne brygady f) uzasadnienie wskazujące na pewną „filozofię pomocy" pomagałem . że kodyfikację prowadzi kilka osób. konieczne jest wyposażenie klucza w pewne wskaźniki cech. w tyle stracą wydajność. proponujemy pozostawić je dla oznaczenia całości operacji związanych z opracowaniem materiałów. 2) bohaterowie reprezentujący wartości estetyczne. Występujące tu pojęcia symboli.r.

jest wesoło 0 N 1 8 h) wszyscy jesteśmy w podobnym wieku. 3 rozumień w atmosferze równości zgrzytów nikt się i jedności nie wywyższa wyjazd i wspólne 4 wycieczki. solidnie. żartujemy. we innych. łagodność" itp. Wskaźnik cech „instrukcja" 6 7 0 1 2 3 Nr Treść pytania pytania 8 Kategoria odpowiedzi d) uczuciowe Symbol e) środowiskowe f) matafizyczne Pytania zamknięte (skategoryzowane) 19 Wiek? a) brak danych b) 1 8-25 lat c) 25-35 lat d) 35-50 lat e) powyżej 50 ad d) „koledzy. znamy się. udzielanie porad. 0 1 2 3 4 . sekcja sportowa" itp. chodzitowarzyskie poza pracą my na zabawy g) w pracy rozmawiamy o 5 wszystkim. ad c) „miłość donowa. kontakty ze złym środowiskiem" ad e) „religia. wzajemnej współpracy pomogą w robocie e) w braku konfliktów i niepobrak zawiści. spięć. atmosferze brak odpowiedzi pożyczanie narzędzi. udzielanie objaśnień d) w tym. przykład rodziców" itp. mamy podobne problemy i) długo razem pracujemy. to nas zbliża. zastąpią. atmosfera wychowawcza. 5 cechy wrodzone. słabości. w koleżeńskiej przyjaźni. śmiejemy się.7 W czym przejawia się w brygadzie zżycie i zgranie ze sobą ludzi? a) brak danych b) nie dotyczy c) we wzajemnej pomocy sobie w razie trudności. chodzif) utrzymujemy ze sobą kontakty my do szkoły wieczorowej. ufamy sobie Jakie czynniki a) brak danych decydują o właściwym wychowaniu dziecka? b) instytucjonalne c) odpowiednie metody podkreślenie podobieństwa generacyjnego znamy swoje wady. 4 otoczenie. życie religijne" itp. ad b) „stosowanie car. jeden stoi za drugim brak odpowiedzi ad a) „dobra szkoła. jesteśmy zgrani. podwórko. porządny dom. tłumaczenie. że praca wykonywana można liczyć na 2 jest poprawnie.

Można oczekiwać. wobec materiału badawczego. kart kodyfikacyjnych. W badaniach pedagogicznych statystyka służy do liczbowego wyrażania zależności między zjawiskami. Oto odpowiednio pomniejszony wzór karty kodyfikacyjnej: 1 11 21 31 41 2 12 22 32 42 3 13 23 33 43 4 14 24 34 44 5 15 25 35 45 6 16 26 36 46 7 17 27 37 47 8 18 28 38 48 9 19 29 39 49 10 20 30 40 50 . ile kategorii mieści się w odpowiedzi respondenta. wielkości badanych cech i innych pojęć charakteryzujących badaną zbiorowość lub zjawisko. To dopiero daje podstawę do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyznaczenia wskaźników cech pozwalających na zaklasyfikowanie odpowiedzi do właściwych kategorii. Kiedy zatem kodyfikacja jest potrzebna? „Odpowiedź zależy od trzech czynników . którą się posługujemy. Mniej lub więcej dokładnie przewidywaliśmy określone typy odpowiedzi na postawione zagadnienie. W przypadku badań małej grupy można pominąć ten etap i przystąpić wprost do zliczania odpowiedzi na przygotowanych tablicach. oznaczamy wybranymi symbolami każde pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol lub więcej w zależności od tego. a „nie dotyczy". plus O. Podobnie można postąpić. Chcę jeszcze raz powrócić do tej materii w sposób już bardziej szczegółowy. Ujmowanie wymienionych pojęć w kategorie ilościowe ma na celu łatwiejsze operowanie uzyskanymi danymi. stopnia natężenia pewnych tendencji. Do właściwego ułożenia kodu konieczne jest jednak uważne przestudiowanie odpowiedzi na każde otwarte pytanie. Oznaczenie kategorii symbolami (najczęściej cytrami) i naniesienie ich na kwestionariusze to już czynności mechaniczne. że rzeczywisty materiał nie zniweczy całkowicie tych oczekiwań. Karta oznaczona tym samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikować ją oraz informuje dokładnie o zawartości ankiety. Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna. jest założeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel pytań. liczby respondentów lub źródeł informacji. na którym jest jeszcze miejsce na karcie. bądź modyfikują je. 10.12 Czy zdaniem Pana(i) współpraca szkoły i domu jest konieczna i pożyteczna a) brak danych b) zdecydowanie tak c) raczej lak d) raczej nic e) całkowicie zbędna f) trudno mi powiedzieć 0 1 2 3 4 5 Posługując się tak opracowanym kluczem. jest w pełni standaryzowana. Antycypacja ta jest wynikiem naszych oczekiwań wobec badań. Dlatego klucz ogranicza się na ogół do 10 symboli. że zwyczajowo i z pewnych technicznych względów (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi oznacza się symbolem O. Robi się to dla ułatwienia wszelkich obliczeń. możemy przystąpić do następnego etapu pracy. Pierwszą czynnością jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestionariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. aczkolwiek wymagające uwagi. Numery te odpowiadają numerom pytań a w kratki wpisujemy symbole z marginesów kwestionariusza. liczby pytań. Na przykład pytając o znaczenie wychowawcze zajęć pozalekcyjnych posiadamy jeszcze przed rozpoczęciem badań wyobrażenie prawdopodobnych kategorii odpowiedzi. możność wzajemnego porównywania danych oraz wyszukiwania między nimi związków. Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posłużenia się w badaniach obliczeniami maszynowymi. N i ewentualnie inny symbol literowy. Ostatni punkt dotyczy w badaniach środowiskowych głównie opracowywania korelacji. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne Kiedy już uporządkowaliśmy materiał badawczy i dokonaliśmy kodyfikacji odpowiedzi. liczby i stopnia złożoności planowanych operacji statystycznych". którą jest ujęcie danych w kategorie ilościowe. czyli statystycznego przedstawienia zależności między zjawiskami i cechami w badanych układach. Możemy oczekiwać. Wspomniałem już wyżej o zasadach klasyfikowania danych. Obecnie rzeczywiste dane bądź tylko potwierdzają nasze antypacje. przy odpowiedzi na pytanie 8: „dobry przykład w domu i trzymać dziecko z daleka od złego towarzystwa" na marginesie postawimy 2 i 4. że odpowiedzi układać się będą w kategoriach wpływów dodatnich i ujemnych. 3.l. tzn. Np. wpływu na naukę (też dodatnich i ujemnego) oraz wpływów wychowawczych (również dodatnich i ujemnych). Należy tu wyjaśnić. a rozbiciem na organizację czasu (dodatnią i ujemną). które wymagałyby ogromnego wysiłku i czasu. na której jest 10 kolumn. Ilość kategorii jest ograniczona strukturą karty perforacyjnej. używamy tzw. Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone kolejnymi numerami. gdyby potrzebne dane wyszukiwać za każdym razem w wielostronicowych kwestionariuszach.piszą wspomniani autorzy . jeśli technika badawcza. gdy odpowiedź na wcześniejsze pytanie wyłącza następne pytania oznacza się symbolem N.3. 2. Otóż ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem antycypowanej klasyfikacji określonego zagadnienia w pierwotnych etapach badań.

Jeśli w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza. W pytaniu 13 odpowiedzi wyrażone były w procentach całości dochodu i zróżnicowanie między nimi było skategoryzowane. arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentów „płachta" z racji sporych rozmiarów. ale konieczne. A oto inaczej ułożony arkusz zbiorczy. Są to zabiegi pracochłonne. Położenie pytań w poziomie pozwoliło na opisanie ich. W badaniach było 40 matek samotnych z małych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta. w jakim wieku są te matki. Zaletą arkusza jest to. Jeśli dodatkowo interesuje nas ile osób lęka się niedostatku . osoba badana odpowiedziała wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania) czyli uznała. to informację o tym znajdziemy w kratce 68. Wykorzystany być może do zgrupowania symboli skodyfikowanych kwestionariuszy.51 61 52 62 53 63 54 64 55 65 56 66 57 67 58 68 59 69 60 70 Posługiwanie się takimi kartami ogromnie ułatwia wszelkie operacje liczenia danych. ich zamożność poznamy w kratce 16. ilość dzieci w kratce 7 itd. choć możliwości rozwiązań graficznych jest bardzo wiele: Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego dla 112 kwestionariuszy wywiadów o 64 kolumnach (czasem pytanie musi być rozbite na 2 lub więcej kolumn). a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. Był to zabieg pomocniczy. Pytanie należało potraktować jako dwa odrębne pytania i dla każdego stworzyć oddzielny klucz. Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych jesteśmy w stanie z jednej poziomej linii odczytać całą wiedzę zawartą w kwestionariuszu. Bez nich niemożliwe jest pełne wykorzystanie materiałów badawczych. że zliczanie odpowiednich kategorii odpowiedzi są jeszcze łatwiejsze i sprawniejsze niż przy kartach kodyfikacyjnych. bez obliczeń maszynowych godny zalecenia jest inny sposób gromadzenia danych. Pionowo zaś na taką liczbę kratek ile w kwestionariuszu jest pytań. że dąży głównie do wychowania dzieci na porządnych ludzi (kategoria nr 2) oraz chciałaby uniknąć niedostatku na starość (kategoria nr 5). Zarówno w poprzedniej sytuacji jak i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wykonanie kodyfikacji. Badania dotyczyły funkcjonowania rodziny matki samotnej. U dołu kolumn są od razu proste zliczenia. Przy badaniach mniejszych populacji. Podaję schematyczny przykład takiego arkusza. Każdy symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy następnie do odpowiednich kratek. Jest nim tzw. ale utrudnione jest zliczanie na marginesach. Na marginesie mamy fragment klucza kodyfikacyjnego. ale udany. (Są to autentyczne odpowiedzi z badań samotnych matek). Warto zwrócić uwagę na wyraźnie błędne skategoryzowanie pytania 50. Arkusz zbiorczy (fragment) . Między numerem 40 a 41 zrobiono przerwę aby można było sumować oddzielnie obie grupy.to kwestia mechanicznego zliczenia 5 (piątek) z kratki 24. Arkusz zbiorczy złożony niekiedy z wielu dużych posklejanych razem arkuszy dzielimy poziomo na taką liczbę kratek ile posiadamy kwestionariuszy. A jeśli chcemy wiedzieć. że na pytanie nr 24 (główne dążenia w życiu).

do 25 lat 2 . 5 3.5 5 6.troje dzieci 4 .4 4. wyższe 21 25-35 35-50 ponad K Są to tzw.Nr pytania / Nr 1 ankiety 1 2 3 4 5 6 39 40 41 42 2 1 3 1 1 3 4 3 2 3 0 1 2 3 2 3 2 1 1 0 3 2 4 5 6 7 7b 8 2.6 3.agresywne zachowanie 10. za w.konflikty z rodzeństwem 5 . . śr.powyżej 40 lat 3.niechęć do nauki 3 .brak odpowiedzi 1 . tablice surowe albo pierwotne.7 2.dwoje dzieci 3 ..l dziecko 2 .4.udział w wykroczeniach 7 .7.4 0=8 1= 39 2 = 40 3 = 42 4=18 5 = 13 6 = 7 7 = 16 9 35 36 37 37 37 a b 2 1 1 2 0=3 1 = 80 2= 19 3 = 8 4=2 Razem = = = = 5 28 51 26 4=12 Klucz kodyfikacyjny 1. Ilość dzieci: O .. charakterystyka próby pod kątem cech demograficznych i społecznych.26-30 lat 3 -31-40 lat 4 . 67 89 śr. Przedstawiają one proste zależności między danymi.nie występują 2 .powyżej 3 dzieci 8. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań Pierwszą czynnością z zakresu opracowań statystycznych jest ujęcie w liczby podstawowej charakterystyki badań. Wiek: O .5 2. Trudności wychowawcze O . a mianowicie wielkość próby. wartości średnie. kształtu: Liczba badanych osób 280 36 70 91 Wiek badanych 18-25 50 83 125 155 103 Płeć M Wykształcenie podst.niechęć do pomocy w domu 4 . Wszystkie te dane można ująć w prostą tabelę statystyczną takiego np.brak odpowiedzi 1 . 3. odchylenia od normy.3 1 4. og. Inny rodzaj tablic służy do przedstawienia uporządkowanego i skróconego obrazu danych pierwotnych.samowola.brak odpowiedzi 1 . ucieczki 6 .

3400.P. Innym sposobem statystycznego porządkowania materiałów badawczych jest rangowanie. jakie niesie ze sobą stosowanie statystycznych metod do analizowania materiałów badawczych. 2500. 3 godz. Pragnę raczej ukazać korzyści poznawcze i ułatwienia. możemy wreszcie przedstawiać stosunki obrazujące stopnie i zależności pomiędzy cechami zjawisk i zjawiskami społecznymi. że treści tu zawarte wystarczają do operowanie materiałem badawczym. Weźmy na przykład obliczenie średnich zarobków dla dwu grup badanych a) 1200. 2 godz. Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie średniej arytmetycznej. 3400. Zasada jednak jest zawsze ta sama i wyraża się w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych. Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych obliczeń lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzędzia wyskalowane. Jej obliczanie wówczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartości jest w miarę symetryczny względem środka.Tablice takie nazwiemy za J. 1200. Ich omówienie znajdzie czytelnik w każdym podręczniku statystyk. zarobków. Nie zamierzam wyręczać w tym fragmencie podręczników statystyki. 3333 zł. 2300. wielkości rodzin itp. ani tym bardziej stwarzać wrażenia. 4100. 6500 b) 2500. 2300. Tablice mogą przedstawiać nie tylko liczby bezwzględne. 6500. Wymienione wartości mogą niekiedy z pożytkiem zastąpić przeciętną i są w pewnych wypadkach bardziej informacyjne niż średnia arytmetyczna. Guilfordem tablicami publikacyjnymi albo też tablicami statystycznymi złożonymi. Najbardziej pospolitym przykładem obliczania średniej arytmetycznej jest średnia z ocen podzielona przez ich ilość. Ich prawdziwą znajomość uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe. Wyższe Razem 3 1 2 1 7 M 2 3 2 1 8 K 18 14 3 4 39 M 15 16 8 2 41 K 21 18 12 5 56 M 19 20 9 6 54 K 17 16 12 1 46 M 24 11 2 4 31 109 99 55 24 282 Przy pomocy tablic statystycznych staramy się przedstawić wszystkie możliwe do wyrażenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym. razem Średnia ocena 4+ 5 21 23 17 13 74 29 32 12 9 82 4 25 24 12 6 67 3+ 24 32 33 16 103 3 19 17 28 24 88 118 128 100 68 414 Razem Tablica może zawierać więcej niż dwie zmienne i wówczas można zbudować ją w sposób następujący: Wiek Płeć 18-25 Płeć 25-35 35-50 Ponad 50 Razem Wykształcenie K Podstawowe Średnie zawód. Podobnie jak . Średnia jednak może dotyczyć wieku badanych. a przecież z punktu widzenia warunków środowiskowych te grupy ogromnie się różnią i wymagają odrębnej charakterystyki. Średnie ogól. Możemy przy ich pomoc prezentować procenty jako wskaźniki zmian lub tendencji malejących albo wzrastających. Ich układ przybierać może różne postacie. 4 godz. 4100 W obu wypadkach średnia wynosi ok. które reprezentują wzajemny stosunek pojęć zawartych w „główkach" tabel: Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych / Wyniki w nauce 1 godz. W innych bowiem przypadkach średnia może być zawodnym sposobem charakterystyki danych. Zbliżonym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji badanej jest ustalenie mediany i wartości modalnej.

a z kolei poznawanie pewnych wielkości daje nam sygnały istnienia innych cech jakościowych lub zależności. Pozwoliło to ponadto na obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie ich obrazu. Kiedy dzisiaj mówimy o uwarunkowaniach procesów wychowawczych. klasyfikacji zależności i zagadnień. do podejmowania interwencji. Swida. wreszcie na zagadnienia. szczególnie jednak t. Mam tu na myśli obliczanie odchylenia średniego i standardowego. cech i związków. To właśnie prowadzi nas do klasyfikacji zagadnień z punktu widzeniach użyteczności lub szkodliwości w procesie wychowawczym na zagadnienia. jaki spełnić miały badania. Ogólna znajomość ich roli. jakie reprezentują. Charakterystyka badanej zbiorowości na podstawie danych podstawowych. Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystykę badanej zbiorowości. Te dwie czynności wzajemnie się uzależniają. przedstawiamy w kategoriach jakościowych jej cechy. Porównywanie między sobą wielkości liczbowych daje w efekcie obraz zależności między cechami lub zjawiskami. niekiedy może to nawet zagmatwać a nie rozjaśniać wyniki badań. Zastosowanie pojęć statystycznych do wyrażania kategorii społecznych jest wielką zdobyczą nauk społecznych. Nowak.Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Warszawa 1970.poprzednie techniki rangowanie wprowadza w dane ład i określoną zasadę stosunków i tylko pośrednio charakteryzuje populację i obrazujące ją dane.5.System wartości a struktura społeczna. jeśli istnieje możliwy do stwierdzenia związek między nią a inną wielkością lub gdy jest niewątpliwą przyczyną określonej cechy. S. mamy na myśli wpływ określonych zjawisk. przydatności a po wtóre świadomość celu. jeśli zależności są rzeczywiste. wreszcie klasyfikacja zagadnień z punktu widzenia celów badawczych i szerszych celów wychowawczych . Szmagalski -Wzory satysfakcji życiowej młodzieży wiejskiej. Z teorią klasyfikacji i porządkowania należy się zapoznać w pracy T. W zależności od swego charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji kształtuje się jej procentowa częstotliwość występowania w próbie. Warszawa 1979. Jest to jeden z najważniejszych momentów procesu badawczego. Aby mogła spełnić warunek wielkości znaczącej. które mówią nam o tym. Wybór tekstów. t. typologia zależności między cechami i zjawiskami badanej rzeczywistości przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych. które należy potraktować jako wyznaczniki praktycznego postępowania oraz zagadnienia teoretyczne. które wcześniej pogrupowaliśmy w dane liczbowe. które mogą sprzyjać i ułatwiać nasze plany wychowawcze bądź eliminowanie zjawisk. J. oznaczające inne zjawiska społeczne. a tym samym zbudowania teorii. Nasze założenia istnienia pewnych wielkości inspirują nas do ich szukania i obliczania. w których takie zasady zostały w rozwiniętym zakresie zastosowane. Wójcika . powinna występować w dostatecznej ilości przypadków. które posłużą do weryfikacji hipotez. wzajemne ich porównywanie oraz znajdowanie zależności między nimi. 1-5. jaka jest badana zbiorowość lub jakie posiada związki lub tendencje.oto efekty etapu analizy jakościowej. daje podstawę. wyrażonych w liczbach na inne wielkości liczbowe. klasyfikacja zagadnień i zależności Równocześnie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy jakościowej zebranego materiału. Innymi słowy interesują nas wielkości. Kilka opracowań znajdzie czytelnik w: Metody badań socjologicznych. tendencji lub zjawiska. 5-8. Nie każda wielkość liczbowa jest wiążąca i dlatego nie każda może być podstawą określenia jakościowego. Analiza jakościowa. Koralewicz-Zębik . Zielona Góra 1993. 4. oraz zagadnienia marginalne badań. 3. Przy jakościowym opisie bierze się pod uwagę te dane liczbowe. Wrocław 1966-1975. W poszukiwaniu sposobów opracowania materiałów badawczych warto zalecić książki. pozwoliło bowiem ria precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk społecznych. Określenie granic znaczenia jest sprawą dość trudną i rozstrzygane być może tylko metodą arbitralną w każdym przypadku oddzielnie. Janusz Gnitecki . Warszawa 1965 oraz tegoż autora -Metodologia badań socjologicznych. wydawca ZSMP. Warszawa 1976. Bliższym charakterystykom służą bardziej złożone zabiegi wokół wyników badań. jakie miały wyjaśnić mogą uchronić od ich niecelowego użycia. które mają znaczenie dla jego charakterystyki z punktu widzenia interesujących nas spraw.Zarys teorii klasyfikacji. H. Zadaniem analizy jakościowej jest wytypowanie wszystkich zależności między elementami badanego układu lub środowiska. decyduje bowiem o przydatności przeprowadzonych badań dla praktyki wychowawczej. Literatura zalecana: Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnień jest rozproszona w cząstkowych opracowaniach. 10. Bardzo pomocne okażą się penetracje w serii Analizy i próby technik badawczych w socjologii. rozsiewu danych (dyspersji) i współczynnika korelacji. Jest to 13 tom zeszytów z badań nad młodzieżą wiejską. red. J. W każdym wypadku powinna być brana pod uwagę. Nie w każdych okolicznościach wskazane jest posługiwanie się statystycznymi technikami analizy materiału. r. Mam tu na myśli: J. W pracy tej poziom zmatematyzowania toku narracji przysłania jej jasność. Praca zbiorowa: Młodzież a wartości red. które swoim istnieniem niweczą lub utrudniają pracę wychowawczą w danym środowisku lub zbiorowości. Banasiak. Warszawa 1965. Wrocław 1974. . 5.

niepowtarzalne) nie mają podstaw do budowania prawidłowości i teorii naukowych. albo twierdzenia historyczne.czyli ważnego atrybutu naukowości. Na pewno jednak można uznać.nie robi na owych cząsteczkach wrażenia. że dwa przedmioty badań „natura" i „kultura" są istotnie bardzo różne. nie tylko objaśnieniem.ROZDZIAŁ XI Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych „Nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. Np. że nie można w nie wątpić" Kartezjusz 11. że prawdziwa nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarzeń. Zjawiska społeczne są subiektywne i „nasycone wartością" jak . że są lepsze i gorsze. Praktycznie bowiem jedynym układem empirycznym zamkniętym jest przy pewnych zastrzeżeniach kosmos. a to przecież nie jest naukowe bo nie buduje prawidłowości. Nauki o naturze mogą swe wnioski z badań „generalizować". Obiektywizm bowiem oznacza między innymi historyczną trwałość praw nauki lub choćby pewnego typu uogólnień sprawozdawczych. A tymczasem robią to. Wreszcie „niższość" humanistyki upatrywano w jej odrębności i specyficzności przedmiotowej. ale za to czy nie potwierdzają swych kwalifikacji do kierowania rzeczywistością . Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego Spór o status poznawczy teorii społecznych trwa od tak dawna jak dawna jest historia nowożytnej nauki. że naukowy charakter tym sprawom nadal Kartezjusz tworząc reguły naukowego myślenia i postępowania badawczego. Tymczasem humanistyka praw takich nie ma. nawet jeśli ten opis dotyczy przypadków pojedynczych i niepowtarzalnych. Zwolennicy skrajnych rygorów naukowości uważają. w dowolnym punkcie czasowym. Odpowiedzią na ten zarzut jest stwierdzenie. Twierdzenie chemii. Od całkowitej negacji naukowości humanistyki do obdarzania jej mianem „przewodniczki ludzkości". które straciły aktualność w momencie ich ogłoszenia. mieszkańcy Nowej Huty po ogłoszeniu wyników badań socjologicznych o ich chłopskich nawykach i tradycyjnej obyczajowości zaczęli się jej gwałtownie wyzbywać. Prawda jest istotnie taka. które opisuje. Natomiast generalizacja rodzi się z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej „indywidualizacji". że cząsteczki jednej substancji w zetknięciu z drugą ulegają rozpadowi . Zarzut bardzo poważny. natomiast humanistyka jest nauką o kulturze. bardziej owocne jest poznanie „indywidualizujące". że imigranci manifestują swoją pierwotną obyczajowość w miejscu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoływał gwałtowny odwrót od owej obyczajowości. Dlatego też bardziej złowieszczo brzmią te zarzuty. ponieważ ich obiekt rozumie je i reaguje na nie. z wielką zresztą stratą dla życia społecznego środowisk lokalnych. Oto nauki ścisłe i przyrodnicze są naukami o naturze. że opis świata jest także nauką. amerykańskich a także polskich. bo ich autorzy wzajemnie nie uznają ich naukowego charakteru i trwają każdy przy swoim. które naukom humanistycznym odmawiają obiektywizmu. ale sympatycy nauk humanistycznych bronią ich argumentami. Pogląd taki jest utopijny względem wszystkich prawie nauk z wyjątkiem astronomii i niektórych działów fizyki. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. oparte o mgliste przesłanki empiryczne i wątłe przesłanki logiczne. Nauki społeczne jako nauki idiograficzne (opisujące przypadki jednostkowe. Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego biegu wydarzeń społecznych. Powyższe argumenty za i przeciw naukowości humanistyki żyją ze sobą zgodnie.1. Stanowiska na ogół są zdecydowane i skrajne. że prawa społeczne w momencie ich ogłoszenia dezaktualizują się. ale trochę bez sensu jest twierdzić. Natomiast twierdzenia socjologów angielskich. Konieczne jest poznanie niektórych przynajmniej zarzutów stawianych naukom społecznym w świetle których jej naukowość albo jest wykluczona albo wysoce wątpliwa. Nie są więc nauką zarówno przez przedmiot swego poznania jak i metodę badań oraz sposób budowania teorii. Można więc zgodzić się z ograniczeniem czasowym praw społecznych. podczas gdy zabieg taki w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny.

Służy temu jasna deklaracja celów badań. W pedagogice badamy przecież kilkuletnie dzieci i osoby z wyższym wykształceniem. badań źródeł dezorganizacji rodziny. Pojawia się ono w wyborze problemu badawczego. Można więc tylko powiedzieć. jasno określony zakres i postać subiektywizmu są społeczną funkcją nauk społecznych i cechami konstytutywnymi naukowego poznania w humanistyce. Nagel (1961). Pytania o sprawy zwyczajowe uważane za prywatne lub intymne nie powinny być nadmiernie wysuwane na początek kwestionariusza. Uczony biolog widząc pewną reakcję ocenia czy jest ona z określonego punktu widzenia korzystna i podejmuje stosowne działania. Jedyna możliwość zobiektywizowania ich poznania naukowego to wyraźna deklaracja swej postawy wobec wartości i powiązania z wartościami. że ocenianie. Spełni takie zabieg rolą podobną do opisu uczonego biologa. Rola konstrukcji i języka narzędzi badawczych dla rzetelności wyników Troska o rzetelność i wiarygodność wyników wielokroć pojawiała się w tekście niniejszej pracy. w określeniu faktów. Jest pożądane aby w konstrukcji kwestionariusza unikać takiego układu pytań. Nauka nie powinna oceniać. że w grupie 120 badanych 18 odmówiło udziału w badaniach. Spór więc nie zostanie rozstrzygnięty które nauki są „naukowe". ale mogą się różnić istotnie w ocenie i wnioskach. Badacz nauk społecznych nie posiada w procesie poznania układu odniesienia pozwalającego zmierzyć np. Kwestionariusz nie powinien rozpoczynać się od pytań wymagających deklaracji związanych z osobą badanego. jakie są „obiektywne" i które zajmują się wartościowaniem wedle rozkładu dychotomicznego. czyli nie powinny towarzyszyć pytaniom. To istnienie pierwiastka „wartości" w humanistyce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi. które pozwoliłoby uznać. typie wniosków. obaj nadali mu pewną wartość i obaj podjęli działania celowe. reguły wnioskowania są jednak takie same . Stawiamy pytania tylko konieczne. Pytania obok swej przystępności muszą być wyraźnie i precyzyjnie sformułowane.powiada E. Bywa niestety i tak. Jest w tych decyzjach samotny i zdany na swój subiektywny osąd. wartościować lecz być absolutnie wolna od słabości upodobania lub wstrętu. w oczekiwaniu. gdzie narzędzie badań spełnia inne funkcje.podejmuje stosowne działanie. Tzw. a 7 przejawiło niechęć do „wynurzeń". Trzeba bowiem wyraźnie powiedzieć. Czy jest obiektywne kryterium. Wszystkie więc starania winny iść w kierunku usprawnienia informacyjnej funkcji narzędzi badawczych. wartościowanie jest funkcją nauk społecznych. w którym zawarta byłaby sugestia treści odpowiedzi. że przedmiot badań będzie wywoływał opory i zastrzeżenia. że przyrodnicza natura badań jest obojętna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom chemicznym. Obaj uczeni ocenili swoje doświadczenie. Ale przebieg rozumowania.2. W dalszej części badań przez przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjaśnienia. którym poddane zostały kobiety rozwiedzione kwestionariusze wywiadu zostały opatrzone stosowną informacją apelem. „obiektywne": Otóż nie ma. a prawie co druga żądała wyjaśnień celu badań oraz informacji o instytucji prowadzącej badania. „pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradzać przez swoje usytuowanie. że króciutkie wyjaśnienie o powyższej zawartości w istotny sposób oddala uprzedzenia do badań i przychylnie nastawia osoby badane. ocenie zdarzeń. Na 200 przeprowadzonych wywiadów 2 osoby odmówiło udziału w badaniach. odpowiadające poziomem trudności poziomowi osób badanych.powiadają obrońcy naukowości humanistyki. Katolik i marksista mogą być zgodni w opisie zjawiska rozwodów. 11. że „korzystne" uznaje się poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej. które oceny i wnioski są „prawdziwe". Społeczna natura przedmiotu badań jest zależna od subiektywnej postawy badającego. Pragnę natomiast dodać kilka uwag ogólnych regulujących sposoby redagowania narzędzi badawczych. Z zaskoczeniem stwierdziliśmy. naukowego charakteru badań oraz informacja o instytucji firmującej badania. . biologicznym. poziomu obecności pewnej dyspozycji. nasilenie jakiegoś zjawiska. które mają „kontrolować". Należy raczej powiedzieć tak: aktywny stosunek do wartości. Bywają rzadkie przypadki eksperymentów naukowych. Tymczasem w naukach społecznych wartościowanie i subiektywne nastawienie pojawia się co krok. a 32 osoby prosiły o okazanie stosownych zaświadczeń. w jakich warunkach przebiegał eksperyment. Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. Wieloletnia praktyka dowiodła. Główna rola narzędzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. które znowu uznali za wartościowe. Dlatego tzw. Nie będą więc powtarzał ustaleń z poprzednich rozdziałów. Podobnie pedagog widząc istnienie zróżnicowanego poziomu interesowności i bezinteresowności u dzieci . „metryczkę" należy umieszczać raczej na końcu ankiety. ciałom fizycznym obojętny jest światopogląd uczonego i on też nie wpływa na opinię o polu magnetycznym.

Otóż wszelkie tego typu instrukcje muszą być formułowane w sposób wyjątkowo jasny i kategoryczny choć grzeczny. Należy natomiast unikać umieszczenia w jednym pytaniu wielu spraw np.J. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 źródła zakłóceń wiarygodności: sytuacyjne. z których najważniejszymi są: nawiązanie kontaktu towarzyskiego.: „Od czego zależy dobra organizacja czasu wolnego dziecka i jakie instytucje lub placówki powinny go organizować?". Przedmiot pytań powinien być określony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy. „wybierz 2 główne możliwości" itp. uzasadnienie motywacji). zależnie od potrzeb i okoliczności. Same pytania powinny być postawione w określonym porządku. Np. Jest to szczególnie istotna sprawa w zbiorowościach zamkniętych o silnej wewnętrznej strukturze. Unikać zatem należy sytuacji. Powinno się unikać zapowiadania pytaniami pewnych zmian w środowisku lub podejmowania interwencji w konkretnych sprawach. socjologiczne i psychologiczne. Wyobraźmy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez młodzież w osiedlu górniczym. „do jakich sekcji (kół zainteresowania) należą?". W miarę potrzeby można używać pytań sondujących. znalezienie wspólnych zainteresowań i platformy porozumienia. Tak więc nauczyciel. Goode. przypuszczalnie nie uzyska pełnego obrazu przyczyn. w których pewne pytania zawierałyby sugestie odpowiedzi na następne pytania lub sugerowały odpowiedź na postawiony przez nie problem. Rzetelność uzyskiwanej wiedzy . W umyśle ankietera uformować się może w trakcie wywiadu sąd o badanym. Są podstawą decyzji. kiedy to przedmiot badań bardzo często związany jest ze sprawami osobistymi. Nieuszanowanie obyczajów i form panujących w badanej zbiorowości czy instytucji niechętnie nastawi potencjalnego respondenta do badań . W technice prowadzenia wywiadu istotną rolę odgrywają tzw. Pytania powinny być powiązane z głównym zagadnieniem i wyrażać hipotezy lub części hipotez badawczych. nadających się w opinii badanego do zmiany lub interwencji. „Kontakt między ankieterami a respondentem istnieje wówczas. Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest przypuszczalna wiarygodność odpowiedzi i świadomość.np. Nie dość wyraźne sformułowanie zalecenia często odbiera pytaniu wartość poznawczą.Niebagatelną rolę w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzędzia odgrywa zestaw instrukcji. ważny jest moment nawiązania kontaktu. Część pytań. 11. czasu i okoliczności towarzyszących. ma to istotne znaczenie. w: Nowak 1965). czasem znaczna opatrzona jest odpowiednimi poleceniami typu: „właściwe podkreśl".3. które kierują się celami praktycznymi. P. że matka nie wypowiada obiektywnego sądu o swoim dziecku. jesteśmy skłonni twierdzić. Źródłem błędów o podłożu psychologicznym może być sam badacz lub badany. gdy ten drugi zaakceptował cele badawcze ankietera i czynnie stara się mu pomóc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W.K. Podważanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru przez syna innego zawodu może być okolicznością nie sprzyjającą umocnieniu zaufania i atmosfery szczerości. aby nie było wątpliwości. Np. Częstym źródłem zakłóceń o charakterze socjologicznym może być sam badający.zależy od wielu okoliczności towarzyszących. podkreślenie znaczenia jego opinii i wiadomości. czy następne pytanie lub kilka pytań należy badanemu zadawać. Przy opracowywaniu materiałów należy wziąć pod uwagę treść pytań pod kątem ich zawartości (stwierdzenie faktów. zwrócenie uwagi na łatwość pytań i prostotę zagadnienia. badający środowiskowe przyczyny złej frekwencji dzieci w szkole. Dla uzyskania takiej postawy badanego należy użyć szeregu chwytów. jakie fakty lub przejawy życia środowiskowego ulec powinny korekcie i w jakim kierunku itp. badając rolę społeczną domu kultury w danym środowisku możemy zadać pytanie: „Czy dzieci Pana uczęszczają na zajęcia prowadzone przez dom kultury?". Do pierwszych zaliczamy: niewłaściwy dobór miejsca. bo to zmieni nastawienie badanego. pytania filtrujące. afirmacja postawy czy opinii. bądź też próby podsuwania innych spraw. Wprowadzamy w toku wywiadu pewną korektę jej wypowiedzi. jeśli odpowiedź jest niepełna lub wykrętna. tonujemy pochwały. jakie czynniki tę wiarygodność mogły zachwiać. Duma zawodowa górników jest bardzo duża. W zależności od odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej zadajemy dalsze: „Jak często?". przekonanie badanego o wadze problemu. który mimowolnie powoduje zniekształcenia w interpretacji i notowaniu odpowiedzi. uszanowanie obyczajów i form grzecznościowych obowiązujących w badanej zbiorowości. polecamy wybrać z podanej kafeterii 3 możliwości i oznaczyć je wedle ważności. okazywanie lekceważącego stosunku do uznawanych wartości religijnych czy zawodowych. Jeśli polecenie nie będzie dostatecznie jasne wówczas część odpowiedzi nie będzie prawidłowo oznaczona i diagnostyczność całego pytania będzie znikoma. Dla badań pedagogicznych. spowoduje nadmierną ostrożność. Istotną rolę odgrywa rola społeczna i zawodowa ankietera w badanej zbiorowości.poza wymienionymi już warunkami . Czynniki zniekształcające wartość materiałów badawczych Przy prowadzeniu wywiadu środowiskowego. jakim zagadnieniom należy podporządkować poszczególne odpowiedzi. zaostrzamy uwagi krytyczne. . „Co zmieniło się w ich zachowaniu od tego czasu?" itp. Np. lecz nie związanych z tematem badań. które decydują. Hatt.

Badając aktywność społeczną studentów dobieramy równe grupy dziewcząt i chłopców. Próba taka może być jednak niereprezentatywna ze względu np. 11. mimo że proporcje tych elementów w populacji generalnej są całkowicie różne. Nawet badania tak szczególne jak monografie instytucji czy badania metodą indywidualnych przypadków podlegają pewnym regułom badań reprezentacyjnych. Aktywna rola badającego wyraża się także w innych okolicznościach. w wielu badaniach psychologii wychowawczej. zaś prawidła statystyki pozwalają uznać wyniki z nich uzyskane za w pełni poprawny i niezawodny sposób zdobywania wiedzy o całości. są analogiczne do zależności występujących w populacji generalnej. Próba jest wówczas reprezentatywna gdy rozkłady częstości poszczególnych wartości zmiennych odpowiadają dość ściśle rozkładom wartości tychże zmiennych w populacji generalnej. Oprócz narzędzi oraz okoliczności badań ważnym czynnikiem podnoszenia lub obniżania wartości informacyjnych badań jest osoba prowadząca badania. Stwierdzenie takiego faktu jest obowiązkiem prowadzącego badanie. raczej je tonować i tak kierować rozmową aby wypowiedzi zawierały informacje o faktach a nie ocenę tych faktów. która uzasadnia badania pełnych populacji to takie sytuacje. przekazu. Oczywiście mamy obowiązek dociec. reprezentatywność typologiczna występuje wówczas gdy próba zawiera jednakową liczbę wszystkich elementów danej zbiorowości generalnej. musi wiernie odtwarzać nie tylko sens ale i werbalną stronę wypowiedzi. ubiór lub inne cechy badającego mogą wpływać na psychiczne nastawienie respondenta i szczerość jego wypowiedzi. Również zachowanie. Natomiast badającemu nie wolno zmieniać tego znaczenia. kobiet i mężczyzn. starszych i młodszych. Poznanie społeczne na ogół zabarwione jest emocjami. Rola badającego i w tym się winna wyrażać. S. Jedyną okolicznością. która może być bardzo różna dla niektórych kategorii społecznych. badając motywy dokształcania się nauczycieli dobieramy jednakową liczbę nauczycieli szkół średnich i nauczycieli szkół podstawowych. Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszącej. Badania całościowe i badania reprezentacyjne Rzadko bardzo stosowane są badania obejmujące całą populację. Dlatego konieczne są zabiegi gwarantujące reprezentatywność wielozmienną. z tej racji. Z taką sytuacją mamy do czynienia w większości badań psychologii klinicznej. Błędem więc będzie przypinanie np. Np. także pedagogiki społecznej w zakresie zjawisk opiekuńczych. młodzieży chłopskiej. oraz o cenie wiarygodności udzielanych wypowiedzi. nadmiernie elegancki ubiór. robotniczej i inteligenckiej. w jakim stopniu emocje przekształcają poglądy w konkretnym przypadku. Generalnie jednak w badaniach społecznych dążymy do uogólnień niezależnie od zakresu naszej penetracji naukowej. W samym procesie przekazu językowego może ujawnić się czynna rola ankietera. zorganizowanej i niezorganizowanej. emblematu organizacji młodzieżowej jeśli pragniemy poznać opinie rodziców o roli wychowawczej tejże organizacji. Badacza obowiązuje tylko zasada: sine ira et studio. Np. Nowak (1970) wyróżnia trzy rozumienia reprezentatywności próby. Reprezentatywność próby może mieć różne znaczenie. rozkład zamożności i aspiracji do kształcenia dzieci może być analogiczny w dwu różnych środowiskach (wiejskim i . w tym wypadku płci. że w wywiadzie pedagogicznym stopień zaangażowania emocjonalnego jest wysoki. aby tych emocji nie wzmagać. mimo że na jednego dokształcającego się nauczyciela szkoły średniej przypada kilkunastu nauczycieli szkół podstawowych. Innym rozumieniem reprezentatywności próby jest reprezentatywność ze względu na rozkłady zmiennych. lecz nie powinniśmy ostudzać naturalnych emocji. przyrodniczych i matematycznych. jeżeli w populacji generalnej „studentów Uniwersytetu Warszawskiego jest 65% kobiet i 35% mężczyzn wówczas próba reprezentatywna winna zawierać te same proporcje tej zmiennej. mimo że skład tych grup w populacji generalnej jest bardzo zróżnicowany liczbowo. Tzw. gdzie badania prowadzone są z wyraźnym zamiarem podjęcia doraźnej terapii.4. Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich możliwych wartości badanej zmiennej. Mogą tu wystąpić istotne rozbieżności. Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identyczności między myśleniem a werbalizacją u osoby badanej. badanej ze względu na pewne zmienne. Troska badacza winna zatem kierować się na taki dobór próby oraz reguły wnioskowania aby uzyskana wiedza była maksymalnie wierna i społecznie użyteczna. aczkolwiek nie powinno to upoważniać do korygowania odpowiedzi. ta sama sytuacja może zostać opisana przez różne osoby słowami o całkiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. Emocje te ujawniają się głównie w akcie komunikowania. że nie mieli dostępu do źródeł informacji. ale jest to przecież ważki atrybut rzeczywistości obiektywnej. gdy przedmiotem naszych badań są warunki materialne rodziny robotniczej itp. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna. na reprezentację kierunków humanistycznych. Badania reprezentacyjne są koniecznością ekonomiczną. Np. Badani często przez nadmiar dobrych chęci informują mimo. że każde badania zgłaszają pretensje do uogólnień.Prawda. Trzecim wreszcie typem reprezentatywności próby jest sytuacja gdy zależności między zmiennymi reprezentowanymi przez próbę.

aczkolwiek mogą istnieć od tej reguły odstępstwa. Znajdzie tam czytelnik również pomocne w pracy badawczej omówienie kanonów J. Dla wykazania błędności tezy uniwersalnej wystarczy znaleźć przykład próby podważającej jej słuszność. byle hipoteza była prawidłowo zbudowana. jak określa to indukcja wyczerpująca i nie wyczerpująca. pozwalająca na naukowe określenie wartości środkowych. W badaniach środowiskowych bardzo często zachodzi konieczność łączenia obydwu metod. Specjalnymi zabiegami usiłujemy zgromadzić maksymalną liczbę przypadków potwierdzających założoną tezę. Kotarbiński 1960). które przez to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć" (T. że pobieranie próby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wówczas. Przy pobieraniu próby metodą losową dla wielkich populacji statystyka posługuje się odpowiednimi wzorami. jedynej różnicy i kanon zmian towarzyszących. wartości typowych i korelacji. Sztumski 1976).5. jaki chcemy w badaniach osiągnąć. lecz również do weryfikacji hipotez. Badania prowadzone na próbie reprezentacyjnej kierują się zasadami indukcji logicznej. gdy zachodzi zależność między . Waga odpowiedniego doboru próby rośnie wraz z zakresem uogólnień. Wybór losowy i celowy. Ponieważ samo wyjaśnienie użytych pojęć zabrałoby wiele miejsca. Wreszcie wielkość próby określa stopień dokładności i pewności. które wydają się być nietypowe lub posiadać szczególnie charakterystyczne cechy. Jest to w zasadzie słuszne w badaniach społecznych. czy drogą doboru celowego proporcjonalnego.S. Badania środowiskowe w pedagogice wolne są od podobnych zagrożeń. Przy wyborze losowym jednostek z populacji generalnej każda jednostka ma jednakowe szansę trafienia do próby. Wiedza zdobywana w badaniach częściowych będzie mniej lub bardziej dokładna. gdy zastosowanie takiej metody doboru jest trafne. że jest ona prawdziwa. Wybór nie losowy świadomie dopuszcza do próby jednostki. będzie liczebność próby badawczej przy badaniu postaw studentów. odległą czasem dość znacznie od prawdy obiektywnej. rzecz jasna. badania reprezentacyjne a właściwie na dobór próby można spojrzeć jeszcze w inny praktyczny sposób. pytania egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub ciągnienie kartek z puszki zawierającej cyfry lub nazwiska.małomiasteczkowym). tym większe jest prawdopodobieństwo. odsyłam zainteresowanych do dzieł specjalistycznych. Im większa liczba przypadków z populacji generalnej potwierdza naszą hipotezę. a próba pobrana metodami gwarantującymi jej rzetelność. Zależy to od tego. Tak przeprowadzone badania gwarantują obiektywność otrzymanych wyników i pozwalają na oszacowanie całości. pominiemy je tutaj. Ich zakres jest zawsze ściśle ograniczony. Przykładem takiego losowania są wszelkiego rodzaju loterie. „można powiedzieć. a mimo to nie wystarczyłoby do zdobycia umiejętności posługiwania się wzorami. „Uogólnienie indukcyjne zyskuje pewne większe lub mniejsze prawdopodobieństwo w obliczu danych. którą dzielimy badaną zbiorowość. inna przy badaniu postaw młodzieży. a wartość tez historycznie i terytorialnie zmienna. 11. Tak właśnie. Wybór taki nie spełnia jednak warunków obiektywności i daje wiedzę tylko szacunkową. Przy doborze próby drogą losowania jesteśmy w stanie określić wielkość prawdopodobnego błędu przy uogólnianiu wyników próby na całą populację. Badania metodą reprezentacyjną oparte są n losowym doborze próby z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania o całości na podstawie części zbiorowości). Zasady doboru próby reprezentacyjnej Podstawowym problemem przy doborze próby jest jej liczebność. Uogólnienia teoretyczne o zasięgu uniwersalnym muszą się opierać na badaniach próby reprezentującej uniwersalną populację. pewności i dokładności wniosków badawczych rośnie wraz ze wzrostem liczebności próby. Np. ale związki między tymi zmiennymi w jednym i drugim środowisku mogą być całkowicie różne i próba dobrana w jednym środowisku będzie niereprezentatywna dla drugiego. Im więcej kategorii uwzględniamy tym większa musi być próba. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji określonej populacji. Inna. Próby celowo dobierane nie dają takiej możliwości. czy próbę dobieramy drogą losowania. Wielkie zróżnicowanie badanej zbiorowości pod względem interesujących nas zmiennych zmusza do różnicowania próby a tym samym do jej powiększania. które po jej przebadaniu formułujemy. Na wielkość próby istotny wpływ ma ilość wyróżnianych przez nas kategorii statystycznych. Na użytek badań środowiskowych omówić można kilka podstawowych technik doboru do badań metodą reprezentacji. i na odwrót. Są jednak okoliczności. którą próba reprezentuje. Jak pamiętamy uniwersalny poziom wierności daje badanie całości oczywiście w odniesieniu do tej całości. Szczegółowe wyjaśnienia zasad techniki obliczania próby podają wszystkie podręczniki statystyki. mniej lub bardziej zróżnicowana i bogata w zależności od sposobów dobierania próby i jej modelowej wierności (J.jedynej zgodności. Milla . Najczęściej jednak w badaniach środowiskowych znajduje zastosowanie indukcja statystyczna. A ponieważ znajomość jej zasad konieczna jest nie tylko dla doboru próby. Walor trafności.

gdy mamy do czynienia z bardzo liczną populacją generalną. Na podstawie prostego wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin województwa i badamy zespoły nauczycieli pracujące w wylosowanych gminach pod kątem interesującego nas zagadnienia. gdy interesują nas tylko rodzice posyłający dzieci na zajęcia pozalekcyjne. Bardziej szczegółowe omówienie obliczania prób i schematów doboru losowego do badań wszelkiego typu znajdą zainteresowani w literaturze specjalistycznej. aby każda z nich była wewnętrznie możliwie najbardziej jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. W przypadku zespołowego wyboru losowego nie musimy troszczyć się o jednorodność wewnętrzną zespołów. Zaletą tej procedury jest to. W innych przypadkach zasadą podziału na warstwy jest określona cecha lub zespół cech. Zachowujemy wówczas absolutnie stałe prawdopodobieństwo wylosowania dla każdego nazwiska bądź cyfry. Warstwy trzeba dobrać tak. Odmianą prostego wyboru losowego jest s ys t e m a t y c z n y w y b ó r l o s o w y . imaginacyjna próba ma istotny wpływ na powodzenie naszych zamiarów. Warstwowy wybór losowy. 15. Bardzo pożytecznym i wygodnym schematem doboru próby reprezentatywnej jest wybór warstwowy. gminy. 11. Grupy wewnętrznie są jednorodne pod względem pochodzenia społecznego i roku studiów.nieznaną i poszukiwaną cechą a jakąś inną cechą.wraca znowu do urny. a także zewnętrznie wyróżniają się tymi samymi cechami.) lub cyfry podzielne przez trzy (np. Losowanie zwrotne zachodzi wówczas. Natomiast przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobieństwo wylosowania ciągle wzrasta dla przypadków pozostających w urnie w miarę ubywania poprzednich kartek. Nie można więc dokonywać takich operacji na powszechnym spisie mieszkańców danej miejscowości. Mamy z nim do czynienia wówczas. Po wyróżnieniu zespołów dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowego. itd. Przykładem takiego doboru próby byłoby postępowanie nauczyciela. Nawet myślowa. Stosujemy go wówczas.. Załóżmy. o całości studentów uczelni. Naturalny podział warstwowy spotykamy w szkole. która głosi co następuje: „cokolwiek czynisz. Prosty wybór losowy jest stosunkowo łatwym zabiegiem i polega na wylosowaniu pożądanej liczby przypadków indywidualnych spośród całej populacji metodą wyciągania kartek z puszki. warunków nauki itp. np. że warstwy między sobą powinny się jak najbardziej różnić. Warunkiem poprawnego przeprowadzenia losowania jest konieczność umieszczenia wszystkich jednostek w zbiorze przeznaczonym do losowania. gdy z list imiennych losujemy co piąty przypadek (1. . Apeluje bowiem aby zawsze działania właściwe poprzedzać próbą ich wykonania. Znaczy to równocześnie. Stosuje się go wówczas. Jak pisze Profesor Kotarbiński . że pragniemy poznać sprawność nauki studentów danej uczelni w zależności od pochodzenia społecznego. że są to listy populacji generalnej. Zaznaczyć należy. Załóżmy. Metoda ta może mieć zastosowanie np.6. 302). 10. który z dużej liczby uczniów o złych postępach w nauce wybrałby celowo określoną próbę dla poznania przyczyn takiego stanu rzeczy. Dzielimy zbiorowość generalną na zespoły. pozwalający wyróżnić w populacji generalnej odrębne grupy. itd. że interesować nas będzie poziom wydatków na kulturę wśród nauczycieli szkół podstawowych jednego województwa. Schemat prostego wyboru losowego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bezzwrotnego. tu zależało mi raczej na wskazaniu na ogólnometodyczną konieczność badań próbnych. warstwy i losujemy oddzielnie reprezentację każdej warstwy. Do zasad sprawnego działania jeszcze powrócimy. poziom wykształcenia. Zasadą wyróżniającą zespoły jest posiadanie określonej cechy.bardziej teoretyczny niż praktyczny. Dzielimy wówczas całość studentów na 3 lub 4 grupy. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiów i losujemy spośród nich proporcjonalną ilość studentów dla każdej grupy. Inną wersją takiego losowania jest zespołowy wybór losowy. o zespołach grup. Tak można wybrać próbę reprezentatywną spośród uczniów danej szkoły do badań ich środowiska domowego. Ich wpływ na rzetelność badań jest niewielki . która przy zaawansowanych i poważnych badaniach okaże się bardzo pomocna. 12. gdy po wylosowaniu poszczególnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem wrzucamy do puszki.. szukając dla każdej oddzielnie poszukiwanej wielkości. gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy dokonać wyboru podziału populacji na zespoły i wśród zespołów przeprowadzić losowanie. Badania pilotażowe Badania próbne stanowią egzemplifikację jednej z zasad celowego działania sformułowanych przez Tadeusza Kotarbińskiego. 9. staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". Dzielimy wtedy całą zbiorowość na części. np. W praktyce nie ma większego znaczenia.to paradoksalne powiedzonko zawiera myśl bardzo rozsądną. a więc zbiorowości posiadającej określone cechy.. przy badaniu warunków dojazdów do szkoły młodzieży sporych regionów lub innych zjawisk wielkich środowisk wychowawczych. jaki wariant doboru obierzemy. 6. Dowolne operacje matematyczne dadzą nam wiedzę o każdej grupie oddzielnie. której średnią w zbiorowości generalnej znamy dokładnie" (Rogodziński 1966. stanowiących populację generalną. różnice terytorialne.). Powtórne wyciągnięcie tego samego numeru lub nazwiska nie zmienia jego sytuacji .. s. 3.5. że przy jej pomocy można objąć badaniami duże obszary i liczne zbiorowości bez obawy popełnienia większych błędów. następnie obliczając średnią dla całej populacji.

że w badaniach środowiskowych będą one obejmowały od kilku do kilkudziesięciu przypadków. Słuszność takiej opinii oczywista jest np. ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej pracy i zajęcia. dotyczy właśnie unikania pytań drażliwych lub takiego ich formułowania. którzy prowadzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodzicielskich. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wypadku posługiwania się kwestionariuszami standaryzowanymi. bardziej szczegółowa. Można powiedzieć. jak też poprawności logicznej. Ratują nas równocześnie przed poważnymi kłopotami przy późniejszym opracowywaniu badań i poszukiwaniu związków i zależności. Chodzi tu o ich logiczną sprawność. że w późniejszych etapach badań takie pytania są kłopotliwe i nieistotne. Pierwsza to szukanie odpowiedzi. Przy budowaniu skal sprawą niezmiernie ważną jest ich wyczerpujący charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum między poszczególnymi stopniami. a szczególnie ważne w razie stosowania skali werbalnej. układy stosunków społecznych oraz kierunki przeobrażeń i przebiegu procesów. czy naszym kwestionariuszem. używając wyrażeń militarnych. Szczególnej uwagi w badaniach pilotażowych wymagają pytania z kafeterią oraz skale. czy w pełni oddają intencje respondentów. Mogą posłużyć do charakterystyki terenu przy opracowywaniu całości oraz jako wskazówki do ulepszania narzędzi badawczych. Wybieram celowo informatorów. Pytania nie powinny dwa razy poruszać tego samego zagadnienia. Nawet w przypadku celowego pobudzenia ujemnych reakcji należy umieszczać takie kwestie na końcu. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy stanowią zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny z punktu widzenia przydatności do zbudowania teorii. a z racji swego istnienia wymagają opracowania badawczego. Większe znaczenie mają badania pilotażowe dla problemów i hipotez badawczych. zrozumiałe. Zależy to oczywiście od wielkości naszej próby reprezentatywnej. Mogliśmy natomiast zdobyć dane świadczące o istnieniu zjawisk lub cech wcześniej w hipotezach nie uwzględnianych. ponieważ jest to przyczyną sporych trudności w trakcie kodyfikacji i powoduje niepotrzebne zwiększanie objętości kwestionariusza. aby inspirowały do wyczerpującej odpowiedzi na postawione zagadnienie. planem obserwacji objęliśmy wszystkie cechy typowe dla badanej zbiorowości lub środowiska. by nie powodowały nieprzyjaznych reakcji respondenta. Trzecia sprawa. np. Inna sprawa. rozłączne i wyczerpujące. czy są rozłączne i wyczerpujące. jakim się posługujemy. . ale o których mniemamy. od stopnia złożoności problemu badawczego i własnego uznania prowadzącego badania. a więc przywódców formalnych i nieformalnych. Staramy się zatem pozostawić w kwestionariuszu pytania celowe. powinny one znaleźć tam swój wyraz. Na koniec badania pilotażowe stanowią podstawę do weryfikacji i opracowania optymalnych narzędzi badawczych. dzielnicowych. która wymaga wyjaśnienia w badaniach pilotażowych. to sprawdzenie właściwej budowy pytań lub rang skali. Trzeba więc strzec przed pokusą pozostawienia w kwestionariuszu pytań. Czwarta sprawa związana z poprzednią. Liczba kilkudziesięciu przypadków przewidywana jest dla badań na licznej próbie i niejednorodnym terytorium. że nie zaszkodzą. Zadanie drugie. Dla takich właśnie celów potrzebny jest kontakt z przedstawicielami naszego przeciętnego respondenta. radnych. Ponadto pozwalają one na usunięcie zagadnień zbędnych. na ich rozłączność i na to. Pomijam już fakt. a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktów społecznych przyczynia się do podniesienia ich skuteczności. Brak jest znowu reguł określających liczebność tego etapu badań. które okazały się konieczne dla uzyskania pełnej wiedzy o badanych faktach. tak pod względem ich sprawności werbalnej. których przydatność okazała się wątpliwa. które powinny być jednak tak sformułowane. że pewne zależności lub cechy są nieznaczące dla badanego generalnego problemu. lecz czyni długim i rozwlekłym. Na tej drodze uzyskaliśmy potwierdzenie lub obalenie założonego wcześniej istnienia określonych zależności między zjawiskami. Może się też okazać. jakie w badanej zbiorowości zachodzą. Chodzi tu o kilka spraw. W każdym wypadku powinno się dążyć do objęcia nimi wszystkich grup i zjawisk. Niedopuszczalne jest bowiem używanie wszelkich pojęć dwuznacznych lub w swojej treści drażliwych. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywności nie będą posiadać rangi dokumentów badawczych. Pierwszą cechą każdego narzędzia badawczego jest jego funkcjonalność. dla ankieterów. co z kolei nie przysparza mu wartości. Wybieramy też celowo ludzi. dotyczy języka. a mianowicie. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniają ilość i zakres problemów lecz do pewnego stopnia również schemat badań i punkty „głównego ataku". od których oczekiwać możemy szerokiej wiedzy o badanej zbiorowości. skalą.Badania pilotażowe mają nam dać obraz badanego środowiska w głównych jego zarysach. które mogą być przebadane. jakie spełnić mają badania pilotażowe to kontrola narzędzi badawczych i całości warsztatu badawczego. Powinny ukazać nam strukturę społeczną zbiorowości. Jeśli w rozmowach wyłaniać się będą pewne ważne zagadnienia dodatkowe. a równocześnie na wprowadzenie pytań. Tu pilnie należy baczyć na trafność doboru odpowiedzi. Wyjątek stanowią pytania kontrolne. których orientację oceniamy jako średnią lub niższą od średniej. opiekunów społecznych.

11. Tak więc uciekinierzy byli z bliska i z daleka. W pedagogice trudno oczekiwać owocnych skutków przez stosowanie schematów sylogistycznych a nawet schematów wnioskowania dedukcyjnego. w którym nagminne były wypadki ucieczki wychowanków. Szczegółowa analiza dowiodła. Cała istota poznania empirycznego polega na tłumaczeniu uogólniającym. która w różnej postaci w tym podręczniku jest obecna. I odwrotnie dużo wyjątków i niewielka ilość przypadków budujących uogólnienie indukcyjne świadczą o marnej wartości indukcji. Znany był eksperyment wychowawczy w jednym z domów wychowawczych. I ta zasada reguluje myślenie i określony fragment rzeczywistości. których materia jest szczególna i nie zawsze sposobna do każdego rodzaju wnioskowania. przebiegu i skutków nie tylko procesu. indukcja eliminacyjna. Kanon jedynej różnicy dopuszcza następujący przebieg zdarzeń. bądź zachodzenia przemian w wyniku działania bodźców. które wypracowała tzw. która jest zawodna. Praktycznie w badaniach społecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcją niewyczerpującą. Indukcja eliminacyjna dlatego zasługuje na uwagę pedagoga. Mamy wówczas do czynienia z indukcją wyczerpującą albo uzasadnieniem zupełnym. które spod uogólnienia się wyłamują. Jest to bowiem problem szczególnie doniosły w badaniach. które uogólnienie potwierdzają lub zbioru wyjątków. że poddaje każdy badany przypadek szczegółowej jakby wizji pod względem jego cech podobieństwa.7. Indukcja może być „lepsza" lub „gorsza". że na podstawie pojedynczych faktów domyślamy się istnienia ogólnej prawidłowości. Chyba że stworzymy sztuczne zbiory. a reguły postępowania badawczego zawierają w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego. Wydaje się rzeczą absolutnie konieczną aby dla sprawnego kierowania poznaniem empirycznym poznać podstawowe reguły wnioskowania indukcyjnego. z różnych rodzin. że każdemu przypadkowi towarzyszył silny konflikt z jednym z nauczycieli na tle niepowodzeń w nauce. Oznacza on. choć powtarzały się różnicowały przypadki. Kanon jedynej zgodności jest zasadą porządkującą rzeczywistość i rozumowanie. Indukcja „lepsza" . Idealnym przypadkiem takiego uogólnienia jest sytuacja gdy powstaje ono w oparciu o wyliczenie pełnej listy przypadków danego rodzaju. ale twórcza i inspirująca. który ten proces lub zjawisko tworzą. Oto możemy wychowanków wybranego domu dziecka za zamknięty zbiór i uogólnienie budowane na indukcji wyczerpującej przyjmować za uogólnienie generalne tego właśnie zbioru. Istotnie przyczyna leżała głównie w ostrym konflikcie z nauczycielem jednego z przedmiotów. choćby w doborze próby badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania badań. który w odczuciach wychowanków był konfliktem nierozwiązanym i w ucieczce szukali uwolnienia od gnębiącego ich poczucia zagrożenia. Zarówno taka preporacja zbioru jak i uniwersalność uogólnienia są umowne i poznawczo jałowe. Pomijam zaś indukcję statystyczną. Różne wiodą do tego sposoby. Uogólnienie indukcyjne zyskuje tym większe prawdopodobieństwo im większa jest liczba przypadków przez które to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć. Tu rysuje się natychmiast pierwsza zasada dotycząca rozumowania indukcyjnego. Przypadki takie są rzadkością w zjawiskach społecznych. że jakiemuś zjawisku A w dowolnej liczbie postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasadę uogólniania wyrażającej się tym. a które popularnie nazywa się kanonami Milla. ale i każdego przypadku. Równie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji kanonu jedynej różnicy. niepewna. ale za to badanie pozwalające na wszechstronne poznanie przyczyn. które odbiega swym zasięgiem i rozmachem od badań spektakularnych populacji idących w tysiące przypadków. Te zaś jak wiadomo są często podstawą do interwencji pedagogicznych i działań wychowawczych. Inne okoliczności. Ja pragnę przedstawić te. środowisk. Problem zatem sprowadza się do takiego uprawiania rozumowania indukcyjnego. Pewne niezawodne schematy wnioskowania. w różnym wieku. Zależy to od zbioru znanych nam przypadków. Równocześnie konieczne jest uświadomienie sobie pewnej odrębności nauk pedagogicznych. formalnie niezawodne dają w podstawieniach skutki czasami zabawne. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Parę uwag na zakończenie tego rozdziału i tego podręcznika poświęcić pragnę wnioskowaniu naukowemu. winy czy lęku. Późniejsze badania dowiodły trafność spostrzeżenia. których skończoność jest umowna. Szczególna uwaga przysługuje w badaniach pedagogicznych wnioskowaniu indukcyjnemu. aby maksymalnie wyeliminować zawodność i stworzyć podstawy do budowania uogólnień wykraczających poza obszar przebadanych przypadków. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekroć pojawi się zjawisko A pojawi się też zjawisko B i ilekroć nie ma . w których identyfikacja i selekcja przesłanek stanowi o zawodności lub niezawodności wniosków. Jest to więc badanie. które by równie jak zjawisko B stale towarzyszyło zjawisku A. różne były przyczyny umieszczenia ich w zakładzie. czy zjawisk.to taka która ma więcej przypadków potwierdzających ją i mało wyjątków.

Ponownie muszę odesłać czytelnika do cytowanej już serii: Analizy i próby technik badawczych w socjologii pod red. że niepowodzenia dydaktyczne dotykają i dzieci matek niepracujących. J. 14. którzy zostali poddani działaniu owego eksperymentu.Wstęp do metod i technik badań społecznych. Wrocław 1961. . że między tymi zmiennymi zachodzi związek przyczynowy. nr 18. Warszawa 1974. Dla utwierdzenia się w domniemaniu. Z. Miało tu miejsce działanie i rozumowanie wedle kanonu zmian towarzyszących. Wrocław 1966-1975. Otóż zaobserwowano. Literatura zalecana Dla pogłębienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnień polecam fragmenty książki E. Jedyna różnica jaka pojawiała się w warunkach życia tych dzieci to zmiana pracy matki. Wszystkie inne okoliczności były takie same. Reguła powyższa ma zastosowanie w sytuacjach gdy w badanym zdarzeniu. ilość lub natężenie jednego elementu w wyniku czego zmienia się inny element układu w stosownych proporcjach pod względem ilości. Nieoczekiwanie nastąpiła istotna poprawa wyników nauczania w tej grupie uczniów. Znane są eksperymenty w organizowaniu środowiska wychowawczego przez szkoły. wielkości lub natężenia. Nagel Struktura nauki. Warszawa 1970. rozdziały 2. Warto tu wyjaśnić. Kotarbińskiego Elementy teorii poznania. włożyła ogromny wysiłek w zorganizowanie każdemu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. która dotkliwie odczuwała zaniedbania dydaktyczne uczniów a niewiele zmienić już mogła w zakresie wewnętrznych usprawnień.Teoria i wyjaśnienia. Badający uznali więc. Karl Popper Logika odkrycia naukowego. Piotr Sztompka . Lutyńskiego. Warszawa 1979. Dwa mniej ważne kanony pominiemy w tym miejscu. t. Często prowadzimy rozumowanie lub działamy bezwiednie wedle kanonów indukcji eliminacyjnej. Sztumski . To wszelako nie zmienia związku tych dwu zmiennych: pogorszenie się wyników w nauce i rozpoczęcie przez matkę pracy wielozmianowej.zjawiska A nie ma też zjawiska B choć wszystkie inne elementy zdarzenia są takie same. Trzecią regułą myślenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian towarzyszących. a także jest tak. 1-5. 6. Przy zachowaniu pełnej ostrożności jaka winna cechować się we wszelkim wnioskowaniu uogólniającym. Jerzy Brzeziński Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice.Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii. Prowadzono badania nad wydajnością pracy i w podobnych na ile to możliwe zakładach i brygadach pracowniczych stosowano różne czynniki zmierzające do podniesienia wydajności pracy. Jest pożądane aby zasady te pedagog znał i stosował świadomie zarówno w praktyce życiowej jak również w działaniach empirycznych. Gostkowskiego i J. 3. że wielozmianową praca matki ma ujemny wpływ na naukę dzieci. Wreszcie z licznych podręczników logiki w celu zapoznania się z zasadami indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczną pracę T. Na tle niezmienionych warunków środowiska wprowadzono zmianę jakościową jednego elementu układu (warunki nauki domowej) w wyniku czego nastąpiła zmiana innego elementu układu (wyniki w nauce). Kwartalnik Pedagogiczny 1973. Warszawa 1977. Krystyna Zamiara . W pewnych badaniach środowiska wychowawczego wielkiego miasta zaobserwowano taką prawidłowość: zawsze ilekroć pracująca matka zaczynała pracę wielozmianową pojawiały się trudności dydaktyczne u dzieci. zjawisku lub procesie wśród wielu okoliczności celowo zmieniamy wielkość. kanony indukcji eliminacyjnej są podstawą twórczego i innowacyjnego myślenia i działania w naukach społecznych. logiki formalnej i metodologii nauk. że wydajność pracy wzrastała wraz ze zmianą wynagrodzenia oraz ze wzrastała również wraz ze wzrostem kwalifikacji członków brygady. Katowice 1976. kącik nauki w domu wraz ze stałymi godzinami odrabiania lekcji. prowadzący badania pedagodzy i kierownictwo szkoły powodowali zmianę pracy matek z wielozmianowej na jednozmianową. Warszawa 1973.Przedmiot poznania w naukach społecznych. PWN. że dzieci matek pracujących na różne zmiany nie mają porażek dydaktycznych. 13. Trudności dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zanikały. W jednym z opisanych eksperymentów szkoła. Dla pogłębionych studiów przydatne będą: Józef Niźnik . PWN.