P. 1
Zasady badań pedagogicznych - T. Pilch

Zasady badań pedagogicznych - T. Pilch

|Views: 15,456|Likes:
Wydawca: onetuoch12

More info:

Published by: onetuoch12 on Mar 26, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/27/2013

pdf

text

original

Tadeusz Pilch „Zasady badań pedagogicznych”, wyd. Żak, Warszawa 1995 Spis treści Rozdział 1.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym . . . . . .3 1.1. Pojęcie nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 l .2. Cechy i zasady poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 l .3. Owoce poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3.1. Cele badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 l .3.2. Prawa nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.3. Prawidłowości nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.4. Teoria naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 l .4. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4. l. Wyjaśnienia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.2. Wyjaśnienia funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.3. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . 9 l .4.4. Wyjaśnienia logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Rozdział 2. Terminy i pojęcia badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . 10 2.1. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel, organizację, przedmiot i procedurę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.2. Problemy i hipotezy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2. l. Formułowanie problemów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2.2. Formułowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.3. Pojęcie modelu w badaniach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.4. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . 15 2.4. l. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4.2. Wskaźniki i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.5. Klasyfikacja jako narzędzie poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Rozdział 3. Metody badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 3. l. Metody - techniki - narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.2. Eksperyment pedagogiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3.3. Monografia pedagogiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 3.4. Metoda indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 3.5. Metoda sondażu diagnostycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Rozdział 4. O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych - opracowała Teresa Bauman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 4. l. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.2. Przedmiot i cel badań jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych . . . . . . . 27 4.4. Dobór badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5. Cechy charakterystyczne badania jakościowego . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.1. Relacja badacz — badany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5.2. Język w badaniach jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.3. Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.5.4. Wyobraźnia i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.6. Proces badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.7. Badania jakościowe w pedagogice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.8. Rodzaje metod jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 4.8.1. Otwarty wywiad pogłębiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 4.8.2. Metoda biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.3. Jakościowa analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 4.8.3.1. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.4. Obserwacja uczestnicząca czyli badanie przez wspólne doświadczenie…………………………………………………………33 4.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 5. Techniki badań pedagogicznych ... . . . . . . . . . . . . . . . .76

5.1. Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 5.1.1. Narzędzia obserwacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 5.2. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.2.1. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . . . . . . . . . . .83 5.2.2. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych . . . .85 5.3. Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 5.4. Badanie dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.5. Analiza treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 5.6. Techniki projekcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92 Rozdział 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . 94 6. l. Pomiar środowiska wychowawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Pojęcie i skale pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6.2. l. Skala nominalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 6.2.2. Skala porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.3. Skala interwałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.4. Skala ilorazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6.3. Techniki socjometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.4. Testy pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4. l. Istota i właściwości testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4.2. Klasyfikacja testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4.3. Zasady stosowania testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział 7. Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych - opracował Andrzej Radźko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 7.1. Sztuka konstruowania próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.3. Korelacje, rozkłady i oszacowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Rozdział 9. Organizacja i etapy badań naukowych . . . . . . . . . . . . 171 9. l. Schemat organizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 9.2. Faza koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 9.2. l. Wybór tematu, przedmiotu i celu badań . . . . . . . . . . . . . . . . 172 9.2.2. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.2.3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 9.2.4. Wybór terenu badań i dobór próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 9.2.5. Typologia zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 9.2.6. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi . . . . . . 182 9.2.7. Typologia wskaźników do zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.2.8. Metody techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.2.9. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć . . . . . . . . . . . . . . 188 9.2.10. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9.2.11. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań . . . . 190 9.2.12. Harmonogram badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.2.13. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.3. Faza badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3. l. Przeprowadzenie badań właściwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3.2. Uporządkowanie materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.4. Weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uogólnienie wyników . . . . . . . 198 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rozdział 10. Zasady opracowania materiałów badawczych . . . . .203 10.1. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych . . . . . . . .203 10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne . . . . . .210 10.4. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań . . . . . . . . . . . . .216 10.5. Analiza jakościowa, klasyfikacja zagadnień i zależności . . . . . . .218 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Rozdział 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego . . . . . . . . . .221 11.2. Znaczenie konstrukcji i języka narzędzi badawczych d/a rzetelności wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 11.3. Czynniki zniekształcające wartość poznawczą materiałów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11.4. Badania całościowe i badania reprezentacyjne . . . . . . . . . . . . . . .228 11.5. Zasady doboru próby reprezentacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.6. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 ROZDZIAŁ I Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

W osiągnięciach naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Fr. Bacon 1.1. Pojęcie nauki Bardzo różne treści i desygnaty mieszczą się w pojęciu nauka. Owe treści zmieniają się w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucając jednak najbardziej jaskrawe zniekształcenia tego pojęcia musimy się zgodzić na jego wieloznaczność, przyjąć i zaakceptować jego okazjonalne znaczenie czyli występowanie pojęcia nauka tylko w stosowanym kontekście. Termin nauka przybiera więc sens dydaktyczny - kiedy oznacza czynności nauczania lub uczenia się. W tym znaczeniu mówimy o nauce szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym. Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wówczas pod tym pojęciem kryje się dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoły wyższej lub instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnictwa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysłu, historia, budownictwo lądowe, cybernetyka - to przykłady z niesłychanie bogatej listy dyscyplin naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych całego świata. Obok tych potocznych znaczeń pojęcia nauki pojawia się, ono także w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojęcie nauki w znaczeniu treściowym. Przez naukę rozumiemy wówczas kompletny system uzasadnionych twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości (przyrodniczej, społecznej, technicznej), o sposobach jej poznawania i użytecznego przekształcania. Mówiąc prościej jest to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach między nimi, genezie i rządzących nim i prawidłowościach. W takim znaczeniu możemy rozumieć np. pedagogikę, psychologię, geologię, chemię, astronomię. Kolejny przykład teoretycznego znaczenia pojęcia nauki spotykamy wówczas gdy używamy go w sensie historycznosocjologicznym. Jest to wówczas dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się wyspecjalizowanej działalności poznawczej, uprawianej przez uczonych, jako odrębną grupę społeczną, wytwory tej działalności w postaci systemów wiedzy o rzeczywistości regulujących ludzkie działanie i wytwarzanie, narzędzia i środki tej działalności tzn. aparaturę, warsztaty badawcze, źródła, czasopisma, instytucje społeczne powołane do uprawiania nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wyników poznania i wdrażania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens pojęcia nauka. Zawiera zarówno elementy ludzkiej aktywności, swoistą formę świadomości społecznej oraz zespół instytucji funkcjonujących w określonych warunkach historycznych ( por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966). Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojęcia nauki, kiedy używamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wówczas ogół czynności składających się na działalność badawczą prowadzącą do tworzenia i rozwijania nauki w sensie treściowym zgodnie z metodami mającymi zapewnić obiektywne, zasadne i uporządkowane poznanie danej dziedziny rzeczywistości. To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczególnie bliskie i użyteczne. Łatwo jednak zauważyć, że powyższe definicje operują zakresem treści i desygnatów nie wykluczających się lecz najczęściej wobec siebie

komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka zawierają w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego. Dlatego najważniejszym zabiegiem dla takiego rozumienia nauki jest określenie reguł, zasad wedle jakich taki proces przebiega a treść zostaje utrwalona. 1.2. Cechy i zasady poznania naukowego W procesie poznania naukowego można wyróżnić dwa zespoły faktów. Jeden zespół to zabiegi instrumentalne, drugi zaś to dyspozycje psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska muszą być regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty były rzetelne i adekwatne. W tym celu zostały sformułowane ogólne cechy i zasady poznania naukowego na tyle ogólne aby mogły być uznane za niezawodne dla różnych obszarów ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, humanistycznej czy technicznej. Składają się na nie:2 a) postępowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny dobór, układ i metodologiczną poprawność czynności i zabiegów gromadzenia wiedzy. b) język pozwalający na ścisłe i jednoznaczne formułowanie słowne wyników poznania, zapewniający ich powszechne rozumienie, pozytywną lub negatywną sprawdzalność oraz możliwość porównania z istniejącymi teoriami na dany temat. c) twierdzenia mogą tylko wówczas być uznane za naukowe jeśli mają dostateczne uzasadnienie, pozwalające je przyjąć jako pewne lub odznaczają się wysokim stopniem prawdopodobieństwa. d) wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania danej nauki i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system twierdzeń naukowych. e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa ustawicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń naukowych. f) twórczy charakter rezultatów poznania oraz możliwość ich praktycznego wdrażania ( por. Stanisław Kamiński Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961). Rezultatem takiej postawy i takich zabiegów są przede wszystkim prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbędne rzeczy na innym miejscu. Tu natomiast chcę uzupełnić powyższy model teoretyczny poznania naukowego zespołem dyrektyw praktycznych o aforystycznej postaci, które spotyka się w podręcznikach metodologicznych różnych autorów. Badania i badacza winny znamionować następujące cechy: a) intelektualna dociekliwość i sztuka wyszukiwania owocnych tematów. Beveridge nazywa to „węchem" problemowym. E.B. Wilson dodaje, że sławę o nauce zyskuje się nie dzięki zręczności w rozwiązywaniu zagadnień lecz umiejętności ich wybierania. Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada iż w osiągnięciach artystycznych i naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Historia wynalazków i od kryć naukowych wielokrotnie potwierdziła te prawdy. Przypomnijmy choćby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawitacji czy wreszcie anegdotyczną historię prawa Archimedesa. b) śmiałość i inwencyjność myślenia. Regułę tę najdobitniej wyraził i dowiódł własnym przykładem Albert Einstein „nie dokonuje wielkich odkryć - kto nie bada niemożliwości" - rzekł ów uczony i stworzył swą teorię względności na swe czasy niemożliwą. W humanistyce również jesteśmy uwikłani i ograniczeni tysiącami schematów i rzekomych ostatecznych rozstrzygnięć. Nic bardziej szkodliwego niż w nie wierzyć. Dlatego tak ważna jest następna cecha. c) krytycyzm i ostrożność. Ojciec nowoczesnej metodologii Kartezjusz taką zostawił przestrogę: nie należy przyjmować żadnych sądów prócz tych, których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna, że nie można w nie wątpić. Jest to na tyle ważne zasada, że pojawia się u różnych badaczy w różnych postaciach. M. Bunge powiada, że w nauce wątpienie jest twórcze a nie paraliżujące. A jeszcze inny uczony R. Morton uważa iż „nauka czyni ze sceptycyzmu cnotę". d) systematyczność, ścisłość i precyzja - to cechy, którym szczególnie dużo uwagi poświęcił Tadeusz Kotarbiński. Większości reguł dobrej roboty towarzyszą powyższe zalecenia bądź to w charakterze idei przewodnich bądź w charakterze idei wspomagających. „Jasność myśli i oszczędność słów" - to atrybut sformułowań naukowych w opinii T. Kotarbińskiego. e) wszechstronność i bezstronność odnoszą się do wszechstronnego analizowania przedmiotu badań i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków. Badaczowi nie wolno dyskwalifikować w procesie badawczym ani metody, ani przesłanki, ani wyniku tylko z tego powodu, że nie jest zgodna z regułami metodologicznymi określonej szkoły lub przeczy uznanym prawom lub podważa uznane zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali intuicjonizm jako nienaukową doktrynę epistemologiczną. Spotyka ich zresztą pełna wzajemność ze strony fenomenologów. Do naukowych anegdot należy słynne powiedzenie Hegla - „jeśli przyroda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". f) rozległa wiedza o przedmiocie badań - to postulat paradoksalny. Żąda bowiem od nas abyśmy znali to co chcemy poznać. Al e to tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń treściowych. E.B. Wilson może z przesadą powiada, że sześć godzin spędzonych w bibliotece może oszczędzić sześciu miesięcy pracy w laboratorium. Zabieg czytania i poznania uprzednich dokonań ratuje nas często przed wyważaniem otwartych drzwi - czyli spełnia bardzo ważny postulat prakseologiczny. Pozwala także spełnić inną ważną

W treści tego pozornego paradoksu zawiera się zalecenie myślowego wykonania zamierzonego zadania dla poznania środków. sił i kłopotów czekających nas w rzeczywistym procesie badawczym.staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". Są to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistości. Spójrzmy jednak jak różnie funkcjonować będzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia astronomicznego. ich ocen i sądów może być całkowicie mylące. Poznawanie sądów o faktach zasłania ich naturę oraz rządzące nimi prawidłowości. Cele badań naukowych Pierwsza wątpliwość jaka rodzi się w teoretycznych rozważaniach o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczególnie w pedagogice . tautologii logicznych uzasadnionych nie d r o g ą d o ś w i a d c z e n i a l e c z w d r o d z e samego r o z u m o w a n i a l u b immanentnej st rukt ur y. Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej. Opis świata nie jest przecież tożsamy z jego wyjaśnieniem. 1. Bardzo trudno o prawa uniwersalne. Przykładem takiego prawa są prawa dynamiki. jak jest" czy „dlaczego tak jest". Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane także niekiedy sprawozdawczymi) i stwierdzają istnienie prawidłowości. prawa formalne. Nie ma takiej konieczności. spadania liścia z drzewa. Postawmy więc najpierw pytanie o cele poznania naukowego. maksymalnie prostej.bo to jest warunkiem oryginalności bez której nie ma postępu ani w nauce ani w sztuce. Jakże inną bowiem ocenę sformułuje dziecko wiejskie będące po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta. Częściej jeszcze i może słuszniej jest przyjąć za logikami (Popper. 1. Postacią takiego prawa jest takie np. historii) VU formalne. procesu dydaktycznego. lub li A jest większe od B to B jest mniejsze od A". Owoce poznania naukowego Pełna i prawdziwa odpowiedź na pytanie o efekty poznania naukowego nie jest łatwa. maksymalnie pewnej. Oba rodzaje praw mają charakter praw empirycznych.3. 1. Pragnąłem wskazać tylko na ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze. Poznanie bowiem spełnia zarówno pewne funkcje indywidualno-psychologiczne jak i określoną rolę społeczną. tzn. do którego odnosi się prawo musi być względnie izolowany. fakty przysługiwania pewnych cech bądź fakty zachodzenia określonych relacji z określoną częstotliwością. To co wyżej zebrałem niech raczej pełni rolę pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy niż gorsetu krępującego ruchy i usztywniającego postawę. Należy w tym miejscu rzec bez ogródek. Odmienną postacią praw naukowych przeciwstawną prawom empirycznym są tzw. Such.wątpliwość. Pojawia się także inne pytanie . innymi narzędziami poznawane.3. Poznanie stawki żywieniowej. o maksymalnej zawartości informacji (J.3. że pozycja nauk humanistycznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest wyraźnie upośledzona. Nie istnieją w naukach społecznych (socjologii. l. Badanie faktów nakłada na nas konieczność ich oceny. organizacji dnia. twórcy tego terminu).2. przecież subiektywnej. W humanistyce trudno znaleźć przykłady takich praw.1. których zasięg czasoprzestrzenny jest ograniczony „kondycjonalnie". reakcji chemicznej. c) cechy układu i jego elementów znane. Mają o n e po s t a ć z d a ń a na l i t yc z n yc h . czyli zdaniach ogólnych. które w ubiegłym roku bawiło z rodzicami nad morzem Czarnym. budowane są na przesłankach mających charakter zdań spostrzeżeniowych czyli na doświadczeniu. Pierwsze z nich zwą się prawami ogólnymi i oznaczają stały bezwyjątkowy związek pewnych zjawisk. interpretacji. 1972). maksymalnie ogólnej. Niekiedy na użytek społecznych mówi się o prawach historycznych. wykształcenia wychowawców i innych elementów materialnych niekoniecznie da nam obraz wartości wychowawczej pobytu dziecka na obozie. Temu sprzyja lektura. To główne schematy podstaw badawczych i reguły naukowego postępowania. Weźmy pod uwagę tak prosty przykład. Nie wyczerpują całej wiedzy o sztuce badań naukowych. Polega to na towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk. b) ilość czynników znana i określona. Z drugiej strony ograniczenie się do badania opinii dzieci. pedagogice. Jedną z podstawowych funkcji praw naukowych jest możliwość przegania kształtu przyszłości w dowolnym punkcie czasowym. Kotarbińskiego w następującym paradoksie: „cokolwiek czynisz . prawo ciążenia i inne prawa nauk przyrodniczych. Badacz musi posiadać margines swobody i samodzielności . Czy w badaniach powinniśmy szukać odpowiedzi na pytanie . Muszą być jednak spełnione następujące warunki: a) układ. takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy a są nimi prawa nauki i prawidłowości.regułę dobrej roboty sformułowaną przez T. Ajdukiewicz i innymi) na użytek wiedzy społecznej termin: generalizacja historyczna.to pytanie czy powinniśmy badać fakty czy sądy o faktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartości teorii. zdanie: je ciało jest rozciągłe" (przykład Kanta. Jest to zdanie orzekające jakąś . Prawa nauki Prawa n a u k i są to n a l e ż y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e sprawdzone twierdzenia n a u k i m a j ą c e postać zdań ogóln y c h l u b w p r z y b l i ż e n i u o g ó l n yc h . jak kolonie letnie dla dzieci. Nie chcę rozstrzygać tych wątpliwości.

Tak przedstawia się drugi zespół efektów poznania naukowego. Leing) i inne. Zatem teoria naukowa musi być: a) uporządkowana . Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadziło w historii ludzkich działań do dramatycznych nieporozumień.jest tezą dotyczącą ustroju samej rzeczywistości. nadmierna podaż towaru powoduje obniżkę cen. Ich rola sprowadza się do uznania na ich podstawie określonej prawidłowości. W rodzinie alkoholicznej występuje ubóstwo. zanieczyszczenie rzeki powoduje jej biologiczne obumieranie. która może lecz nie musi wystąpić. obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny. Cechuje je otwartość ontologiczna i otwartość epistemologiczna czyli w każdym akcie poznania mogą pojawić się zdarzenia. Szukając bardziej obrazowego określenia teorii naukowej można nazwać ni ą system zdań powiązanych ze sobą logicznie i rzeczowo oraz spełniających pewne kryteria pragmatyczne (Stanisław Kamiński . Od prawa wymaga się aby pozwalało wnioskować „na podst awi e p r z yp a d k ó w z n a n yc h o p r z y p a d k a c h n i e z n a n yc h " oraz aby pozwalało wnioskować „z prz ypadkó w przeszłych o przypadkach przyszł ych ".3. Obok praw nauki i prawidłowości naukowych trzecim owocem procesu poznania jest sama nauka. Jedno z potocznych określeń determinizmu utożsamia go z twierdzeniem iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom. Np.3.3. mówimy o „środowiskowej determinacji niedostosowania społecznego". Każdy doświadczony pedagog wie jak krucha jest wartość owej generalizacji i w każdej chwili mogą pojawić się przypadki podważające jej uniwersalność i zmieniające wartość poznawczą twierdzenia. Inaczej ma się w przypadku generalizacji historycznej. Łatwiej też w połączeniu z treścią terminu determinizm zrozumieć klasyfikację rodzajów prawidłowości naukowych. hipotez ogólnych. Teoria naukowa Suma praw naukowych. przypadki potwierdzające lub korygujące czasoprzestrzenny zasięg prawdziwości twierdzenia. b) determinizm teoriopoznawczy .prawidłowość zbudowane na zasadzie wyczerpującego wyliczenia zamkniętej (choć nie zawsze) klasy przypadków. b) prawidłowości strukturalne. 179). c) prawidłowości funkcjonalne istnieją wówczas gdy określonym zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska związanego z nim organicznie lub czasowoprzestrzennie. Jeśli zachowane zostaną określone reguły logicznego rozumowania wnioskowanie takie powinno być niezawodne. Np. Dlatego też dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne będzie krótkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim są prawidłowości nauki. procesów i rozwoju. niepowodzenia dydaktyczne. zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp. Rozwijając takie rozumowanie determinizmu wyróżnia się 3 jego wersje: a) determinizm ontologiczny .Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk.jest poglądem mówiącym o możliwości przewidywania i odtwarzania biegu zdarzeń na podstawie warunków w jakich one zachodzą. matrycowe powielanie losów pokoleniowych (R. Lublin 1970. 1. polegają na tym. a więc wskutek tego) . Omijając filozoficzne spory toczone wokół treści i znaczeń tego pojęcia należy z naciskiem podkreślić doniosłe znaczenie instruktywne i instrumentalne założeń determinizmu teoriopoznawczego i metodologicznego. Pomijając niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty ogólnego i generalizacji historycznej oraz różnic między nimi – chcę tylko uświadomić czytelnikowi ich użytkowe znaczenie. że proporcjonalnie większa liczba dzieci dostaje się do szkół wyższego szczebla. Prawidłowości jako element teorii poznania są ściśle spokrewnione z filozoficznymi tezami determinizmu. Spośród licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy tu tylko konieczne warunki jej naukowości. Wśród zjawisk społecznych przykładem takiego typu prawidłowości mogłyby być środowiskowe uwarunkowania socjalizacji. założeniem o przyczynowym charakterze zdarzeń. z których zaistnieniem jego wystąpienia jest prawidłowo związane. stale powtarz aj ąc e się z w i ą z k i l u b relacje cech i zdarz eń z achodz ąc yc h w rzecz ywi st oś ci . że po każdym zdarzeniu wcześniejszym (przyczynie) stale i koniecznie następuje zdarzenie późniejsze (skutek).zakładają. Są narzędziem poznania a nie kryterium prawdy. że dwa zdarzenia lub więcej zdarzeń stale występują łącznie tworząc określone jednolite struktury. Ze względu na rodzaj związków wyróżniamy następujące rodzaje prawidłowości: a) prawidłowości przyczynowe . c) determinizm metodologiczny -jest regułą racjonalnego naukowego myślenia nakazującą rozpatrywać badane zjawisko we wszystkich jego zależnościach i szukać dla jego wyjaśnienia takiego zespołu warunków. zwane inaczej prawidłowością współistnienia. Prawidłowość nauki Prawidłowością naz yw am y obiektywne. wyższe kwalifikacje nauczycieli danej szkoły powodują. Świadectwem jest chociażby maksyma „post hoc ergo propter hoc" (po tym.błędne wnioskowanie o przyczynie i skutku wyprowadzone ze zwykłego następstwa w czasie. s.4. prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie. tzw. 1.

Jest to zjawisko. mówiąc krótko obejmować analizę całych epok historycznych. Nade wszystko zaś rozdzielanie tych dwu zabiegów poznawczych w humanistyce jest szkodliwe. przekształcenia może dzielić duża różnica czasu. „Przeobrażenie funkcji i struktury rodziny" . któremu początek dają zdania spostrzeżeniowe a kończą prawa ogólne musi być poddany określonym manipulacjom metodologicznym aby pełnić określone utylitarne funkcje. Możemy więc wymienić a) uwarunkowania historyczne. Warunkiem poprawnego wyjaśnienia (zwanego też tłumaczeniem) jest posługiwanie się prawdziwymi przesłankami. zrozumieć rzeczywistość. Odpowiednio więc zbudowany łańcuch zdań o różnym stopniu ogólności. Prawdopodobieństwo trafnego wyjaśnienia jest tym większe im więcej zdań (przesłanek. zasady rozwoju. Czy można sobie wyobrazić postawienie prawidłowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? Opis jako techniczny. fazy procesu. Wyjaśnienie genetyczne dotyczy więc na ogół procesów i zjawisk dość znacznie rozciągniętych w czasie. poszczególne zdarzenia. jej pochodzenie. Główną rolą teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognostyczna. inne są prawdziwe tylko hipotetycznie. które z góry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe). Taki rodzaj wyjaśnienia spotykamy w pedagogice głównie w badaniach historycznych ale nie wyłącznie. Część jest prawdziwa statystycznie. przewidywać i działać . upraszcza ją i utrwala jej obraz. 1. Teoria naukowa oprócz instrumentalno-metodologicznych funkcji pełni określone i ważne funkcje psychologiczne i kulturowe. W yj aś ni ani e jest procedurą rozum owania m a j ą c ą na c e l u u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na p y t a n i e d l a c z e g o z d a r z ył o si ę „A". Wreszcie wyjaśnienie „powstania i zadań placówek wychowania pozaszkolnego" musi posiłkować się interpretacja genetyczna. Obecnie natomiast pragnę scharakteryzować pojęcie i treść wyjaśnienia jako pewnego rodzaju sztuki poznawania i objaśniania rzeczywistości.4. Nietzschego teoria naukowa porządkuje rzeczywistość. d) napięcia i stresy społeczne. kroków wyjaśniających) ma postać praw ogólnych. Jest to zresztą zdaniem Nietzschego błąd ludzkiego poznania bo rzeczywistość jest zmienna. Podobnych przyczyn możemy wymienić wiele. 1. a staramy się go tylko wytłumaczyć. Wyjaśnienia genetyczne Najpospolitszym rodzajem wyjaśnienia naukowego jest wyjaśnienie genetyczne. Czy oto jego zdaniem jest opis świata. wyjaśnienie winno być ostatnim członem łańcucha przesłanek powiązanych ze sobą stosunkiem wynikania. „jaka jest przyczyna stanu A". w jakich dochodzi do przekształceń zjawiska. okupanta) itp. ukazuje okoliczności. Wśród wymienionych warunków naukowości występują zarówno dyrektywy logiczne jak również wymogi pragmatyczne. w którym prowadzimy wyjaśnienie. rozumieć. J est r o d z a j e m r o z u m o w a n i a p o l e g a j ą c y m na w yp r o w a d z e n i u u z n a n e g o z góry z d a n i a z i n n y c h z dań j u ż u z n an ych w skończonej liczbie kroków. e) celowe działanie instytucjonalne (np. czy odpowiedź na pytanie „jak jest" czy raczej na pytanie „dlaczego tak jest"? Nazwałem tak postawione pytanie sofizmatycznym — bo zawiera ono w sobie nieostre rozumienie terminów. respektowanie reguł obowiązujących w danym języku.jest chyba doskonałym przykładem tego typu wyjaśnienia. pokierować tokiem jej spraw dla celów człowieka. wyjaśnia rodzaj i nasilenie czynników powodujących zmiany w badanym przez nas obiekcie. Pozwala weryfikować. porządkujący zabieg w procesie badawczym pojawi się nam w końcowych partiach podręcznika.przesłankami i zdaniem . operuje logicznie nieścisłą konotacją nazw zbiorowych.b) niesprzeczna wewnętrznie (koherentna) c) obiektywna (dowiedziona empirycznie) d) intersubiektywnie komunikowalna (informatywna) e) weryfikowana (twórcza). idąca w lata i ich wielokrotności. itp. oraz tym większe im częściej między zdaniami . Wyjaśnienie genetyczne daje obraz przemian. Zdaniem F. jakim podlega proces. praw statystycznych lub generalizacji historycznych. Podobnie w temacie „unowocześnienie procesu dydaktycznego" . Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwiniętej . co s p o w o d u j e „C". instytucja w ciągu jakiegoś czasu. Przykładem. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje Wspomniałem już wcześniej. b) utrwalony wzorzec kulturowy. c) brak konkurencyjnych sposobów spędzenia czasu.wnioskiem zachodzi stosunek wynikania logicznego. że w teorii poznania naukowego pojawia się sofizmatyczne poniekąd pytanie o cel poznania naukowego. Może. budowę.1. chaotyczna i bogata i jest to jej przyrodzona natura. historycznie. część jest prawdziwa na zasadzie „zgody powszechnej". zjawisko. Jest to na ogół próba odpowiedzenia na pytanie „dlaczego zaszło zdarzenie A" lub „jak doszło do zdarzenia A". który może być poddany operacji wyjaśniania jest zdanie „społeczeństwo polskie w nadmiarze pije alkohol". Pozwala człowiekowi poznać świat. czy jego wyjaśnienie. Pozwala opanować rzeczywistość. zależności genetycznej lub celowościowej.spotkamy się z wyjaśnieniem typu genetycznego.4. j a k a j e s t p r z y c z y n a „B".czyli racjonalizować cały obszar ludzkiej aktywności.

Równocześnie można wyprowadzić wiele innych zależności funkcjonalnych z tego samego zjawiska. świetlice. faktów. która tłoczy wodę do zbiornika. że zjawiska nie wywołują się wzajemnie. Pogląd o funkcjonalnym rodzaju zależności bierze się z przeświadczenia.4. Oto zwiększone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie się placówek i instytucji wychowania pozaszkolnego (żłobki.2. Znanym powszechnie przykładem może być działanie domowego hydroforu. 1. oraz co bardzo ważne . Zmiana zjawiska A wpływa na zmianę zjawiska B a ta zmiana powoduje zmianę zjawiska A. Wypływ wody powoduje włączenie pompy. nie pytamy „dlaczego". Tak więc częstym sposobem wyjaśniania. W procesie rozumowania odwracamy kolejność następstwa zdarzeń i rację wyjaśniamy.4. nigdy nie występują równocześnie. lub „co jest przyczyną zjawiska A". Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i często stosowany sposób wyjaśniania nazywa się wyjaśnieniem funkcjonalnym. jakie realizuje lub jakie jej postawiono. instytucji lub zdarzeń okoliczności „przyszłych". Powstaje jednak wątpliwość czy cel jakiegoś działania nie jest tożsamy ze skutkiem tego działania? Jeśli tak jest istotnie w sensie ontologicznym . zaburzeniami funkcji rodzinnych. a więc wskutek tego).to wyłowienie z materii historycznej zdarzeń. czyli instytucji. Wyjaśnienie funkcjonalne Poprzedni sposób wyjaśniania zjawisk fizycznych a także społecznych jest bardzo rozpowszechniony z racji swej „oczywistości". Strukturę jakiejś instytucji można zrozumieć lub uzasadnić po zorientowaniu się w celach tej instytucji. lecz tylko wpływają wzajemnie na swoje zmiany. Występuje więc tutaj szczególna sytuacja sprzężeń wielokierunkowych. choć logicznie błędna jest dość powszechną regułą rozumowania i wyjaśniania.to sprawa pewnych procedur badawczych i zabiegów statystycznych. zjawiska lub procesu. Powstają więc inicjatywy i formy pomocy dla matek wychowujących dzieci (zasiłki rodzinne. Np. A czy czułość matki i sankcjonowana kulturowa surowość ojca nie znajduje teleologicznego wyjaśnienia? Bo przecież ani genetycznie ani funkcjonalnie nie można ich wyjaśnić. Drugi nurt penetracji i rozważań . urlopy wychowawcze.to taki schemat rozumienia prawidłowości nie jest konieczny w sensie poznawczym. Przy założeniu istnienia zależności funkcjonalnych odrzucamy pojęcie przyczyny. Jeden to śledzenie kształtu. Podobnie można snuć wnioski o zależności między zatrudnieniem kobiet a przestępczością nieletnich. Oto obyczajowość grupy pierwotnej wydaje nam się niekiedy całkowicie irracjonalna. 1. przyczynowej roli w przemianach „w stawaniu" się przedmiotu naszych badań. „po co zaszło zdarzenie A". że taka zależność na pewno istnieje lub jej istnienie posiada wysoki stopień prawdopodobieństwa. badania z uwzględnieniem grup kontrolnych lub badania grup zróżnicowanych i obserwacja nasilania badanej zmiennej . internaty i inne). szczególnie w naukach przyrodniczych jest wyjaśnienie teleologiczne (celowościowe).to najprostsze zabiegi empiryczne i statystyczne pozwalające wnioskować o funkcjonalnym rodzaju zależności. Inny też jest rozmiar czasowy zachodzących zależności. przedszkola. to zaś otwiera nowy rynek pracy znowu głównie dla kobiet. Także ich powstanie tłumaczone być może zamierzonym wywołaniem przez istniejący lub dopiero przyszły cel. którym owe fakty lub zdarzenia „służą". „jak zjawisko A wpływa na zjawisko B". Zasada wyjaśniania celowościowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie.3.w czasie analizy jest zachowanie tożsamości badanego obiektu badań. Dopiero poznanie celów jakim służy wyjaśnia jej istotę i sens. Praca zawodowa utrudnia opiekę i wychowanie dzieci. W wyjaśnieniach genetycznych dystans czasowy między zdarzeniami może być znaczny. reakcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp. Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie „jak". Kwestia dowodu funkcjonalnej zależności między zatrudnieniem ko-biet-matek a niedostosowaniem społecznym lub np. W wyjaśnieniach funkcjonalnych dystans czasowy między zdarzeniami jest niewielki. Rola badacza polega na selekcji i wyodrębnieniu zasadniczych zjawisk reagujących funkcjonalnie względem siebie. często mogą zachodzić równocześnie. poziomem materialnym rodziny a aspiracjami oświatowymi dzieci . które były „przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne Omówione wyżej typy wyjaśnień naukowych najpowszechniej spotyka się w empirycznych badaniach społecznych. Trudniej szukać przykładów w rzeczywistości społecznej z racji niejednoznacznego charakteru zależności i wielokierunkowych łańcuchów zależności. Znana reguła pragmatyczna „post hoc ergo propter hoc" (po tym. Pytaniem pomocniczym przy próbie interpretacji Ideologicznej jest „po co". Nie wyczerpują one jednak różnych możliwości interpretacji zależnościowej między zdarzeniami lub zjawiskami. praca chałupnicza i inne) te zaś powodują zmniejszenie zatrudnienia kobiet. „po co istnieje instytucja". Szukamy zatem dla wyjaśnienia faktów.udowodnieniu. Woda podnosząc swój poziom wyłącza silnik i pompa przestaje tłoczyć wodę. jakości i wszelkich cech „samego" obiektu badań. warunków. Rozumowanie nasze obejmuje dwa wątki tematyczne. tłumaczymy przez następstwo. które sposobne są do teleologicznej interpretacji. W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk. ze skutku .

Izydora Dąmbska . Warszawa 1972.pomocą kogoś bliskiego.S. zatem niektórzy członkowie ZHP są laureatami olimpiady matematycznej. Podobnie jak w wielu innych sytuacjach procesu badawczego . Such . Inne: Bunge M.wyjaśnienie naukowe nosi indywidualne piętno swego wykonawcy. Posiada . zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejścia. a B jest większy od C. Jedne z omawianych tu typów wnioskowania są bardziej. zależności jest nieskończona. ROZDZIAŁ II Terminy i pojęcia badań pedagogicznych „Aby dobrze znać rzeczy trzeba znać ich szczegóły" La Rochefoucauld Próba klasyfikacji badań jest zamiarem ryzykownym. albo jeżeli A jest większy od B.Prawa nauki.Pojęcia i metody współczesnej humanistyki.który nasuwa najbardziej płodny sposób rozstrzygnięcia. Nagel . Warszawa 1960.Metodologia badań społecznych. 2. Tadeusz Pawłowski . że wszystkie inne rodzaje wyjaśnienia oparte są o określone prawidła wnioskowania logicznego. W. W. fakt. . że badania naukowe są rodzajem twórczości. każdy przypadek badań nosi indywidualne piętno. Teoretycznie każde zdarzenie. Krajewski .Zasady nauki. 1. inne mniej owocne. od przedmiotu. Warszawa 1968. Wyjaśnienia logiczne to właśnie rozumowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania.1. Zależy ono od badającego. organizację. Ilość sytuacji związków. Praca ta zawiera bardzo obszerną bibliografię prac z teorii nauki. od organizacji i wielu jeszcze okoliczności.wyjaśnienie logiczne. Czasem także dobór odpowiedniego typu wyjaśnienia . przedmiot i procedurę Klasyfikacja zastosowana do rodzajów badań będzie obarczona formalnymi i pozaformalnymi błędami. który przy pewnych warunkach gwarantuje niezawodność wniosków. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel. Prawdziwość tych schematów gwarantowana jest samą ich wewnętrzną budową. Prawdziwość i skuteczność wyjaśnienia to nade wszystko efekt wnikliwej postawy poznawczej.O przyczynowości. Warszawa 1970.to kwestia jakby intuicji. myślowego wypróbowania najbardziej właściwego sposobu interpretacji.O uniwersalności praw nauki. PWN. Jeżeli każde S jest P i K jest S to K jest P. Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie fragmenty. Wyjaśnienie logiczne Wreszcie należy wymienić szczególnie ważny typ wyjaśniania naukowego .Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Często należy je łączyć dla uzyskania pełniejszego obrazu istniejących zależności. Należy tu przyznać. Jevons . zniknięciem książki ze stołu zabraniem przez osobę skoro przed wejściem tejże książka na stole leżała a po wyjściu znikła. sylogizmy i schematy zdaniowe. Praktycznie niektóre wykazują podobieństwa i dlatego traktujemy je jako takie same. Lublin 1970 r. Warszawa 1985. Warszawa 1982. że w większości przypadków szczególnie w humanistyce nie wystarcza jeden typ wyjaśnienia. W logice taka procedura wyjaśnienia nazywa się wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy się pełnym prawem naukowego obywatelstwa. lub zależność między ich częściami nosi znamiona oczywistości. Literatura zalecana: Godnym zalecenia źródłem pogłębienia wiedzy o omówionych w rozdziale problemach są następujące książki: Stanisław Kamiński . Wspomniałem już.wnioskujemy o przyczynach. stosując badania powtarzalne i inne procedury oparte o takie umowne przeświadczenia. Stefan Nowak. Należy także dodać. Weźmy praktyczny przykład z podręcznika logiki: niektórzy uczniowie klasy są laureatami olimpiady matematycznej wszyscy uczniowie klasy są członkami ZHP. Ponadto w pewnych okolicznościach i przypadkach określany typ wyjaśnienia może okazać się całkowicie chybiony w innych zaś jest bardzo użyteczny. to A jest większy od C. J. Logiczny sposób wyjaśniania zastosuje nauczyciel tłumacząc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki przez pojedynczych uczniów . To mała cząstka prac poświęconych teorii i klasyfikacji nauki. Każda zależność.Struktura nauki.to prawa logiczne. Są więc w istocie niepowtarzalne. proces są niepowtarzalne. E. Najbardziej znane przykłady .O narzędziach i przedmiotach poznania. jakby sztuki. Warszawa 1967. zmysłu poznawczego . Wrocław 1977.4.4. Jest jednak pewien schemat rozumowania.

Zespół badawczy jest starannie dobierany i specjalnie przygotowywany do badań. Pietera z lat 50. Najpowszechniejsze badania . Znamy objawy. Ich przebieg jest zaprogramowany i ściśle kontrolowany. W każdym badaniu empirycznym kryje się cząstka owego teoretycznego poznania.to badania mające na celu diagnozę określonego stanu rzeczy lub zdarzenia.jednak istotne walory porządkujące i wyjaśniające. T. Badania teoretyczne . Badania weryfikacyjne . Mysłakowskiego z lat 30. S. rozproszone po różnych instytucjach. Odmienne w swych założeniach organizacyjnych są badania terenowe. Grellerówna.to szczególny rodzaj badań oparty o kilka teoretycznych założeń i dość żmudne zabiegi organizacyjne. D. to także poszukiwanie cech. Badania powtarzalne (panelowe) . Dotychczasowa praktyka nie potwierdziła walorów takich badań zespołowych. pozwalającej budować uogólnienia. M. Odznaczają się takie badania wysokim stopniem jednolitości warsztatowej. Aż prosiły się o takie badanie bardzo kontrowersyjne ongiś praktyki robotnicze dla studentów. kiedy to zespół ludzi obejmował badaniami pewien teren. Szukaliśmy odpowiedzi na pytanie „jak". I.to próba sprawdzenia skutków zastosowanych rozwiązań. Służą badaniom zmian jakiejś cechy pod wpływem celowo wprowadzonego czynnika do badanego układu lub pod wpływem naturalnego upływu czasu i naturalnych okoliczności. Coraz powszechniej uruchamiane są ogromne zespoły badawcze. Mówiąc bardziej ogólnie . Suma tych zespołów oraz problemów.poszukujemy przyczyn.możemy uznać. Mysłakowskiego.to właśnie ów podział problemów badawczych między zespoły. Badania pedagogiczne może w większym stopniu niż gdzie indziej określane są przez cele jakim służą. K. Inny sposób podziału badań przyjmiemy stosując kryterium organizowania ich przebiegu. Ranga uogólnień zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka. właściwości zdarzeń i procesów. Takie badanie stosujemy szukając wad i zalet „tradycyjnego" i „nowoczesnego" modelu rodziny i stosunków wewnątrz rodziny. że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne. Bujaka.to wszelkie poznanie zmierzające do gromadzenia wiedzy teoretycznej. Z. Posługuje się najczęściej wystandaryzowanymi narzędziami badań. „co jest przyczyną zdarzenia”. Byłoby rzeczą bardzo interesującą przeanalizować warsztat i efekt badań w tak różnym czasie jak badania Le Playa z drugiej połowy XIX w.. Wypada tu wymienić F. jako że i tutaj nie ma pełnej jasności. często ściśle określony zasięg terenowy. jakie rozstrzygają daje wrażenie badań kompleksowych. Wychowanie w środowisku małomiasteczkowym. z góry wyznaczony ze względu na jakieś jego cechy. Nie znaliśmy jego skutków i przebiegu. generalizacje. źródeł. że na studia wyższe idzie coraz mniej młodzieży wiejskiej? W badaniach weryfikacyjnych znany był nam tylko przedmiot badań. Wzrasta liczba młodzieży narkotyzującej się. i najświeższe pedagogów toruńskich we wsi Ciche Górne. W badaniach diagnostycznych znamy efekt „czegoś". lub badań resortowych pochłonęły wiele środków bez widocznych efektów poznawczych a nade wszystko praktycznych. Coraz więcej badań organizowanych jest przez rozproszone zespoły. Zawistowicz-Adamską. np. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Każde jednostkowe badanie dostarcza drobnego elementu budującego teorię danej dyscypliny. J. Pisarski. Znane u nas pod nazwą tematów węzłowych. Badacz zakłada więc. Dlaczego? co jest tego przyczyną? Jakie warunki powodują drugoroczność wśród uczniów określonej szkoły? Co sprawia. indywidualny badacz należy do rzadkości. wiemy co chcemy wyjaśnić. Wszystkie te badania wymagają specjalnych zabiegów organizacyjnych dla zachowania ich rzetelności. środowisko. Badania terenowe mają mniejszy. Dudę-Dziewierz oraz zespoły opracowujące jakieś tematy wspólne. Kieruje takimi badaniami sztab ludzi. Ich osobliwość . Z punktu widzenia celu badań wyróżniamy w pedagogice a) badania teoretyczne b) badania weryfikacyjne c) badania diagnostyczne Nazwy badań w zasadzie określają ich charakter. coraz częściej jednotematyczne badania prowadzone są na wielkich obszarach kraju lub nawet w różnych krajach świata. II. skutków działania jakiegoś układu. okoliczności i uwarunkowań. Częstą praktyką jest powtórzenie badań w celu obserwacji zmian. Można zatem wyróżnić z tych względów: a) badania zespołowe b) badania terenowe c) badania powtarzalne (panelowe) Samotny. skutek . o wyspecjalizowanych zadaniach i komplementarnych obszarach badawczych. Efekty badań terenowych zarówno w obcej jak i polskiej tradycji socjologicznej i pedagogicznej były bardzo owocne i do dziś stanowią przykłady modelowych rozwiązań badawczych. Z. wszechstronnych. ich kierunku lub nasilenia. prawa rozwoju i przemian badanej rzeczywistości. Wywodzą się z tradycyjnej szkoły badań socjologicznych. że badany układ lub . Takie właśnie badania były źródłem socjograficznych opracowań socjologów i pedagogów. Kursa. Warszawa-Lwów 1934. Szukamy odpowiedzi na pytanie „dlaczego".

dominujących i uzupełniających. że me może ono być ścisłe. Dominują tu badania źródeł. Wymienione przykłady zostaną sformułowane w tym wypadku inaczej. W badaniach zbiorowości dominują techniki kwestionariuszowe. Szczególnie kusząca jest możliwość świadomego kształtowania rozwoju wydarzeń „tworzenia" nowych jakości przez celowe wprowadzanie czynnika eksperymentalnego. To różnego typu sondaże i badania statystyczne zbiorowości. funkcji efektywności. dokumentacji. Trudności organizacyjne odnoszą się do identyfikacji elementów układu (czasem nawet po latach). IV. Weźmy oto jako przykład badanie placówki wychowawczej. iż w jego typologii odgrywają rolę zarówno czynniki organizacyjne. Ścisłość definicyjna klasyfikację taką uczyniłaby nieużytecznym . badania powtarzalne i zespołowe. wymagającym dużej znajomości rzeczy. skale. pytań rozstrzygnięć i pytań dopełnień. zależności między zjawiskami. W tych obrazach zawarte są określone sugestie wyjaśniające. gdzie dominującym kryterium podziału jest procedura badawcza. „Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania się ilości młodzieży chłopskiej na studiach wyższych". wszelkiego typu testy. które dają fotografię. zmiennymi. często tylko hipotetycznie rozstrzygalne. Tu dominują sondaże ankietowe. 1) problemów dotyczących cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze jakby fakty. To najczęściej badanie. poszukują przyczyn głównych i wtórnych. których wyjaśnienie może być jednoznaczne. Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formułowane problemy jest zabiegiem trudnym. Z tego względu wyróżnić można a) badania instytucji b) badania zbiorowości c) badania zjawisk i procesów Rozróżnienie powyższe zawiera sugestię. Ale w każdym przypadku za okoliczność rozstrzygającą przyjmują kryterium dominujące. Przy badaniu zjawisk rozproszonych często na wielkich obszarach i zbiorowościach znowu musimy się uciec do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. „Subiektywne i obiektywne przesłanki postawy niechęci nauczycieli do reformy szkolnej". często kontro-wersyjnych. eksperymentalne sposoby wywoływania reakcji. rozstrzygają problemy zawierające co najmniej dwie zmienne. jak i zróżnicowanie przedmiotowe. Są wielowątkowe bo poszukują różnych możliwości wyjaśnienia. Są jakby „bogatsze" w problematykę i zakres tej problematyki. Kolejnym kryterium podziału badań jest przedmiot naukowego poznania. K. Po wtóre zakłada. Charakteryzując w ten sposób zróżnicowanie proceduralne badań mam świadomość. ale bez odrębnych badań mogą to być tylko domniemania nieuprawnione empirycznie. rejestracyjne i opisowe sposoby gromadzenia materiałów. że na układ lub zdarzenie oddziaływają w określonym kierunku tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejące. Każdy przypadek stwarza inne szansę i inne konieczności powszechnym zjawiskiem będzie krzyżowanie się różnych typów badań i reguł postępowania. oczywiste. wymagają namysłu i określonego poziomu orientacji w problematyce. sposób spędzenia wakacji przez dzieci szkolne. Badania panelowe choć oparte o kruche zasady empiryczne i posługujące się zawodnymi regułami wnioskowania są niezwykle atrakcyjną formą poznawania genezy i kierunku zdarzeń społecznych. dają szansę różnorodnych odpowiedzi. istoty i charakteru procesów wychowawczych. zdarzenia. jeśli pominąć niedoskonałości języka autora. że badane zdarzenie lub układ są względnie izolowane. Na koniec należy wymienić jeszcze jeden typ klasyfikacji badań. jej struktury. że innych procedur badawczych wymagają badania opisowe i zespołowe. Te dwa rodzaje pytań dają podstawę do rozróżnienia 2 typów problemów badawczych. Jakby określają naszą niewiedzę. Pierwsze zaczynają się od partykuły „czy" i wymagają odpowiedzi „tak" lub „nie". którego owocem jest opis sprawozdawczy. zastosowania trafnych i rzetelnych narzędzi badań. indywidualne zdarzenia. III. Badania wyjaśniające szukają przede wszystkim związków między cechami. Ajdukiewicz egzamplifikując ich gramatyczny charakter podkreślał jednoznaczność pierwszych i wieloznaczność drugich. Przykładem takich badań może być skład socjalny studentów. „Rola wychowawcza i kształcąca wakacji wobec dzieci szkolnych". tak zresztą jak i wrażenie. Intuicja badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiegoś zjawiska. Wrażenie takie jest uzasadnione poniekąd.pewne zdarzenia są takie same w dwu punktach czasu. Źródłem tego rozróżnienia jest istnienie w logice 2 rodzajów pytań: tzw. opinie nauczycieli o reformie szkolnej. albo inaczej mówiąc poszczególne rodzaje badań nie mogą korzystać z formalnej właściwości klasyfikacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu Ten obszar działalności intelektualnej człowieka jest bowiem niesłychanie zindywidualizowany. także elementu intuicji bądź fantazji. Ufa wreszcie. Wyróżniamy zatem: a) badania opisowe b) badania wyjaśniające Badania opisowe mają za przedmiot pojedyncze zjawiska. zachowania szczególnej staranności i jednolitości podejścia badawczego u kolejnych uczestników badań. zabiegi statystyczne. pośrednio metoda badawcza. Przenosi innymi słowy na zjawiska społeczne cechy i właściwości fizycznych bądź chemicznych układów doświadczalnych. zbiorowości. Powyższe sformułowania. oraz 2) problemów dotyczących relacji i związków między zmiennymi czyli pytań o złożone zależności. Drugie zaczynają się najczęściej od wyrazu „jak" lub podobnie i nie mogą być skwitowane tak definitywną odpowiedzią. zawierają w sobie wiele niejasności. aby w zmiennych warunkach i czasie badały jednak to samo.

ekonomicznego. 3) Trzecim warunkiem poprawności problemu badawczego jest jego rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna. metod. Zabieg ten musi jednak spełniać kilka warunków. bez wyraźnie postawionego pytania". Najlepszym źródłem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu. przedmiotu i organizacji narzucających badaczowi za każdym razem inne dyspozycje i wymagających innej postawy poznawczej. problemy. 1) Otóż sformułowane problemy muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy. potrzebna jest wiedza bardziej szczegółowa o przedmiocie naszych zainteresowań. Rozstrzygnięcie problemu badawczego może mieć dwojakie konsekwencje. jakie techniki i narzędzia dobieramy aby je rozwiązać. Od problemów także zależy. jest konieczność zawarcia w nich wszystkich generalnych zależności między zmiennymi. będącymi w dyspozycji instytucji. ankieta wśród dzieci na temat wielkości rodzin itp. zawarty w temacie badań. uciec się można do badań wstępnych. Oczywiście skutki te nie wykluczają się wzajemnie.. Bechelarde powiada iż „nie ma nauki. uwarunkowane. elementów socjologii. Ta otwartość poznawcza i elastyczność wykonawcza . zaznaczyć trzeba. Bo choć problemy badawcze określają zakres naszej niewiedzy. czy problem posiada te dwa istotne walory.2. Formułowanie problemów stanowi więc ogromnie ważny etap w koncepcyjnej fazie badań.schematem. jednak aby można było kierować ich przebiegiem. ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące. rozmowy z opiekunem społecznym. Przeprowadzamy wówczas rodzaj sondażu dla zdobycia podstawowych wiadomości o interesującej nas społeczności. bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu. Np. że badać będziemy wpływ rodziny na aspiracje jej młodzieży. Drugie wywodzą się z pytań dopełnień i odpowiedzi na nie są złożone. . przy celowym braku ścisłości definicyjnych miała ukazać tylko główne obszary penetracji intelektualnej humanistyki' Służyć może uświadomieniu niezwykłego zróżnicowania procesu badawczego w zakres. Muszyńskiego wedle którego problemy dotyczą dwu kategorii faktów: a) własności „przedmiotów". Możemy zdawać sobie sprawę z istnienia zależności między dwoma zjawiskami. ale dopiero z treści problemów dowiadujemy się. a poznanie takie. ad 2) „Jaki jest wpływ dezorganizacji rodziny na aspiracje oświatowe młodzieży".2. Stanowią podstawę tworzenia hipotez. ad 1) „Jakie są rozmiary dojeżdżania młodzieży do szkół ponadpodstawowych". 2) Drugim warunkiem poprawności sformułowanych przez nas problemów. kulturalnego itp. „jest tak i tak" itp. Do pierwszej należą wiadomości o przedmiocie badań i to wiadomości typu demograficznego. Formułowanie hipotez Dochodzimy w tym miejscu do momentu. Problemy badawcze pośrednio stanowią podstawę do typologii zmiennych zależnych i niezależnych a także wskaźników do zmiennych. Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań.e jego celów. „nie". przedmiotem badań może być rodzina wiejska. W naszym przypadku mogłoby to być: zapoznanie się z danymi urzędowymi. możemy domyślać się nawet kierunków tych zależności. czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji. po wtóre może doprowadzić do ważnych ustaleń naukowo-poznawczych. oraz b) relacji łączących zmienne. W fazie koncepcji nie można niestety zdobyć całkowitej pewności. Formułowanie problemów badawczych. to aby zrobić to trafnie trzeba sporo wiedzieć o przedmiocie naszych badań. Musimy zaufać naszej wiedzy i intuicji badawczej. W przypadku zupełnego braku wiadomości pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala na ich szybkie poznanie. jeśli chcemy aby był prawidłowy. praw społecznych.2. że francuski uczony G. Np. wymagającym poważnego namysłu i pewnego zasobu wiedzy. Formułowanie problemów badawczych jest więc ze wszech miar ważnym zabiegiem.1. 2.2. Dokonana typologia. Po pierwsze może przynieść określone korzyści praktyczne. to kwestia nawet paru lat. Dzięki temu dość ściśle będziemy mieć wyznaczony zakres badanych zjawisk. Do drugiej grupy wiadomości zaliczyłbym wiadomości ogólne z zakresu wychowania. Pierwsze wywodzą się z pytań rozstrzygnięć i odpowiedzią na nie jest definitywne i jednoznaczne „tak". Jakość wiedzy potrzebnej dla sformułowania hipotez roboczych można podzielić na 2 grupy. Problem badawczy. obiekcie lub zjawisku. oraz znajomość badań i wyników badań podobnych lub zbliżonych zagadnień na innym terenie.to ważne atrybuty badacza humanisty i taką postawę wywołać miała zaprezentowana klasyfikacja. wielowarstwowe. Problemy a hipotezy 2. Tak ważny. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości tym samym określają teren badawczych poszukiwań. 2. w którym konieczna jest pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. polegający na precyzyjnym rozbiciu tematu na pytania. Na marginesie tego postulatu należy przypomnieć trafne propozycje H. Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny.

Wprawdzie nie na teren irracjonalnych dywagacji. stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań. że szczypta niemożliwości w hipotezach jest zawsze bardzo pożądana. Kartezjusz apeluje do nas. brak zainteresowania prasą. Kotarbiński 1960). jest jednak bardzo istotne. że . za p o m o c ą k t ó r e g o t ł u m a c z y m y d a n e f a k t y c z n e . W posługiwaniu się hipotezami obowiązuje ostrożność. Hipoteza w badaniach pedagogicznych przybiera najczęściej kształt zależności prawdopodobnej dwu zjawisk. Posługiwać się możemy dwoma rodzajami hipotez w zależności od stopnia ich ogólności. Reguły te określają właściwą liczebność próby oraz inne statystyczne cechy zbiorowości badanej. Wydaje się. zespołowych i robionych na wielkich populacjach. 1. Bardziej jasny staje się wówczas sam problem i znacznie łatwiej opracować można cały warsztat badawczy i techniki badawcze.3. Hipoteza wreszcie powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej.mogą być prawdziwe lub fałszywe. do prawd ju ż ogłoszonych. Hipoteza musi określać zależności między zmiennymi. np. często nie doceniane. O określonym poziomie kulturalnym czy materialnym możemy mówić. Badania takie w pedagogice bardzo często. Innymi słowy hipoteza może kierować poznaniem.) na p o d s t a w i e d a n y c h w y j ś c i o w y c h " (T. w przekonaniu o uniwersalności związku przyczynowoskutkowego. powiązań między jego elementem. co i jak należy zbadać. odnosi się jednak do finału poznania. śmiałości w formułowaniu hipotez. jak będą wyglądały nasze techniki badawcze i główne k ie ru n k i badań. Stanowią one równocześnie wyzwanie badawcze. Hipotezy buduje się wierząc. jego wielkości i proporcji itp. książką. w socjologii prawie wyłącznie kierują się regułami statystycznego doboru próby reprezentacyjnej. Nie wolno nam faktów dobierać lub odrzucać w zależności od ich „przylegania" do prawdopodobieństw zawartych w hipotezach. lub „powstanie wielkiego zakładu przemysłowego wpływa na zwiększenie zainteresowań młodzieży wykształceniem technicznym". p r z e t o t a k ż e w s z e l k i d o m y s ł . że w naturze panuje pewien ład. W przypadku badań indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojęciowa. Pojęcie modelu w badaniach społecznych W badaniach społecznych regułą jest budowanie uogólnień w oparciu 3 indukcję niezupełną. Oznacza to. poznane szlaki. Niektórzy socjologowie dzielą hipotezy na teoretyczne i robocze. Nie dotyczy zaś poszukiwania wiedzy i śmiałości w podejmowaniu tematów. obiektu lub zjawiska. że nie można w nie wątpić".: „niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego wpływa ujemnie na ambicje naukowe dzieci". Podział ten ma swoje uzasadnienie w przypadku prowadzenia badań wyspecjalizowanych. . „ H i p o t e z ą n az yw a się wszelkie twierdzenia częściowo t yl k o uzasad n i o n e . Moim zdaniem bardziej pożyteczne jest sformułowanie wielu szczególnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. który stanowi określoną. osiągniętego (. Typowanie cech znaczących może się dokonać w oparciu o znajomość wskaźników tych cech.. Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez obejmujących wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska. kto nie bada niemożliwości". Pragnę uczynić zastrzeżenie. z pozoru niesposobne do poznania. 2. Hipoteza w dalszym toku postępowania badawczego może być udowodniona przez zebranie danych popierających wysuwaną zależność lub obalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych świadczących o fałszywości założenia. aby ściśle ograniczyć zasięg swego znaczenia. brak kontaktów ze środowiskiem kulturalnym będą uważane za wskaźniki niskiego poziomu kulturalnego środowiska . brak inteligencji. Ten apel wielkiego filozofia.Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakresów można dopiero przystąpić do formułowania hipotez. 2. Jest pożądane wychodzenie poza utarte. Określają. ale nie może go zastąpić. A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności interesujących badacza oraz cech środowiska. Orzekamy o właściwościach małżeństw rozwodzących się na podstawie badań wybranego celowo lub losowo zbioru małżeństw. Są tylko przykładami o tyle doskonałymi. a wi ęc t e ż i d o m y s ł w p o s t a ci uogólnienia. że podstawą uogólnienia jest prawie zawsze badanie niepełnej liczby elementów jakiegoś globalnego zbioru.zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków. — Hipotezy złożone . jak przeprowadzić eksperyment pedagogiczny.cechy tego środowiska. To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliżować naszej inwencji badawczej.Hipotezy proste . Zbudowanie hipotez jest zabiegiem polegającym na zbudowaniu domniemanej teorii dotyczącej natury zjawiska. Brak wszelkich placówek oświatowych. która w pewnego typu badaniach. często bardzo małą część ogólnego zbioru. Tę śmiałość sankcjonuje wielki Einstein pięknym aforyzmem: „nie dokonuje odkryć.wyprowadzane z uogólnienia prostych obserwacji. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Natomiast jego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznościami tworzy zależność. może stanowić hipotezę wyjściową do badań sprawdzających jej prawdziwość. Od hipotez bowiem także zależy.. Ich znaczenie. lecz w dziedziny niepoznane. . Będziemy zatem używać określenia hipotez bez tych przymiotników.podobnie jak bywa w autentycznych badaniach . Powinna być na tyle precyzyjna. aby: „nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. jak zbudować kwestionariusz. znając szereg wskaźników określających poziom danej cechy. że podawane przykłady nie roszczą sobie prawa do prawdziwości.

W sumie to co daje się zaobserwować w każdym zdarzeniu lub zjawisku — to kilka podstawowych cech konstytutywnych dla danego zdarzenia. czasu wolnego. które przyjęło się w metodologii nazywać zmiennymi. Empirycznie jednak opisujemy go przez typologię głównych cech (czyli zmiennych) tego stanu. Te trzy cechy (lepiej zespoły cech. Bardzo złożony społecznie proces i skomplikowany stan psychiczny. Oczywiście badamy także ich genezę. Stwierdzając w roczniku statystycznym wzrastającą z roku na rok ilość rozwodów mamy prawo domniemywać istnienie licznych okoliczności kryzysogennych w polskiej rodzinie. Otóż w metodologii spotykamy pojęcie modelu rozumianego jako narzędzie poznania.4. 2. syndrom osamotnienia) są głównymi. Tak wiec za irracjonalne uznalibyśmy istnienie relacji modelowych miedzy trąbą słonia a pierścienicami. procesów nie można sformułować żadnych formalnych kryteriów. model aktywności kulturalnej studentów (rozumiejąc przez to strukturę zajęć. ule logicznie zasadne uznamy podobieństwo młodych robotników Nowej Huty i młodych robotników w Polsce. bądź skutki wychowawcze działalności młodzieżowego domu kultury w Tarnowie do efektywności wychowawczej placówek wychowania pozaszkolnego. M o d e l to u k ł a d . skutki. Np. Przy zalecaniu ostrożności w budowaniu uogólnień należy jednak uznać prawo każdego badacza do budowania uogólnień sprawozdawczych pod warunkiem wykonania badań zgodnych z regułami metodologicznymi oraz. obserwacji i opisowi. funkcje. okoliczności zaś to warunki i cechy wywołujące zdarzenie. poczucie osamotnienia (stan psychiczny). W t ym przypadku modelem zastępczego poznania była rodzina statystyczna. obiektywnego podobieństwa. Sam termin model pojawia się w wielorakich znaczeniach. Wszelka niepewność co do istnienia miedzy zdarzeniami. Z drugiej strony badając dostępny poznawczo (czyli dostępny fizycznie. Wilson 1964). towarzyszące mu oraz spowodowane przez nie. manifestacje. Istnienie takiego podobieństwa upoważnia do dokonywania operacji poznawczych na układzie modelowym czyli zastępczym i myślowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z układu modelowego na układ inny. uczestnictwo w placówkach itp. Model występuje też w znaczeniu „przeciętnej" czyli teoretycznej wielkości wynikającej z wielkości rzeczywistych obliczonej jako ich przeciętna. Wilson (Z.napisał E. Oto weźmy przykład zjawiska „sieroctwo społeczne". w psychologii używa się określenia syndrom. sposoby kompensacji i terapii. l u b wię ks z oś ć cech obu u k ł a d ó w j e s t a n a l o g i c z n a a u k ł a d m o de lo w y je s t ba r dz ie j d o s t ę p n y poznawczo.B. lub statystyczny obraz jej funkcjonowania. Teoria modelu jako narzędzia poznania jest bardzo pożyteczna zarówno jako źródło określonej postawy badawczej. obiektami lub procesami relacji modelowej winna być powodem wzmożonej ostrożności w przenoszeniu wniosków i uogólnień. W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny.laka bowiem będzie zasadność (formułowania) opinii i budowania uogólnień na temat polskiej młodzieży robotniczej na podstawie badań młodych robotników Nowej H u t y lub oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie badań jednej placówki. Inaczej rzecz się ma z pojęciem modelu jako kategorii metodologicznej. na miejscu) dom dziecka pod względem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie społecznym. Nasuwa się pytanie. Mówi się więc o modelowym (czyli wzorowym) stanie przedsiębiorstwa. 1973). Każde jednak zjawisko posiada . czyli posiadają swoje konkretne l u b statystyczne desygnaty. arbitralny cha rakter i podejmuje ją sam badacz. obiekt globalny również rozstrzygnąć nie można jednoznacznie. że uogólnienia dotyczyć będą ściśle obszaru spraw badanych. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych „Cała nauka opiera się na założeniu. zdarzeń. że j e s t do niego w i s t o t n y sposób p od o b n y. że podobnie swą rolę spełniają inne domy.to suma ontologicznych faktów i przysługujących im właściwości. odtrącenie przez rodziców (stan emocjonalny). że podobne zdarzenia zachodzą w podobnych okolicznościach" . Rozterki dotyczącej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie zastępczym czyli modelu na przedmiot właściwy.Mniej znane są metodologiczne reguły budowania uogólnień w oparciu o badania niepełne (Sztompka P. Pamiętać też należy. zbiorami. Na czym polega owo podobieństwo zdarzeń i podobieństwo okoliczności? Otóż zdarzenie . badając podkulturę młodzieży nie należy formułować wniosków o kryzysie moralnym społeczeństwa.). o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunków rodzinnych. Badając wielkomiejską szkołę średnią nie należy wniosków przenosić na system oświatowy kraju. globalny. Powodzenie badań na obiekcie zastępczym czyli modelu zależy od istnienia między przedmiotami. Występuje więc model w znaczeniu normy czyli określonego pożądanego stanu rzeczy. . Używa się więc terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejąc przez to jej strukturę. że rozpraszaniu niepewności bądź utwierdzeniu wniosków służą badania weryfikacyjne. organizację życia). Należą do nich: opuszczenie przez rodziców (fizyczne). Wymienione znaczenia mają charakter empiryczny. konstytutywnymi składnikami zjawiska. nasilenie. rodzaje. jak również jako reguła wspomagająca poprawne wnioskowanie i budowanie uogólnień. całościowy. Poza kryterium obiektywnej zdroworozsądkowej analizy podobieństw dwu układów. za bardzo ryzykowne przyjęcie istnienia tej relacji między rodziną szwedzką a rodziną japońska. k t ó r y s t a n o w i n a r z ę d z i e p o ś r e d n i e g o p o z n a n i a i n n e g o u k ł a d u p r z ez to.B. jaki stopień podobieństwa upoważnia do takich operacji i rodzą się rozterki odnośnie prawomocności wniosków i uogólnień. możemy domniemywać. zjawiskami racjonalnego. które poddajemy analizie.

„wykształcenie nauczycieli" „pora rozpoczynania lekcji" itp.oznacza decyzję pod jakim względem będziemy badać zdarzenie czy proces. jaki jest kierunek zależności między nimi. Nowak 1970).4. poziom wiedzy i przygotowanie rodziców do wspólnego życia itp. Wśród zmiennych wyłowiliśmy „plany dotyczące kształcenia" oraz „rodzaj środowiska rodzinnego". która wpływa na inne. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje Typologia zmiennych . opisywane. Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa podstawowe typy jest ogromnie ważna bo określa kierunek badań a także rozwiązania techniczne warsztatu badawczego. które tworzą. jaka jest badana cecha nazywamy wskaźnikami. czyli pierwsza będzie zmienną zależną a poziom dochodów zmienną niezależną. Badamy aspiracje życiowe młodzieży. Są to jednak już pewne warianty wymienionych już zmiennych lub w przypadku zmiennej globalnej określanie różnego stopnia ogólności i szczegółowości zmiennych. albo na 1000 małżeństw. która determinuje jej ilość. Ich typologia zależy od tego czy chcemy znać źródła czy przejawy zjawiska. przyjęliśmy jako jedną ze zmiennych rozwody. bądź z określonym prawdopodobieństwem. Przy badaniu kryzysu rodziny.4.2. Otóż wskaźnikiem będzie liczba rozwodów na 10 tyś. zaburzenia funkcji opiekuńczych i emocjonalnych. mieszkańców. Np. jakość lub kierunek rozwoju i wówczas jest zmienną zależną. Termin „kryzys rodziny" jeśli staje się w jakiejś konfiguracji częścią tematu badawczego jest warsztatowo. W jednym przypadku jakaś cecha wpływa na ilość. zdefiniowania. Spotkać się można jeszcze w podręcznikach metodyki badań z określeniem zmiennej pośredniczącej. 2. Nie taki podział zmiennych jest jednak najważniejszy. Również tożsamość zmiennej i wskaźnika będziemy obserwować przy następujących zmiennych: przestępczość nieletnich. „ilość dzieci w klasie". być wyrażone ilościowo (wskaźnik rozwodów. Jest oczywiste. Wśród cech (zmiennych) tego zjawiska przyjęliśmy i takie: wydatki na „życie kulturalne" oraz poziom dochodów. składają się na to zjawisko „kryzys rodziny". określają ich cel. skutki nadmiernego zagęszczenia klas szkolnych. k t ó r e nas i n t e r e s u j e " (S. Ale życie kulturalne rodziny (zmienna niezależna) określa. zagęszczenie klas szkolnych) lub jakościowo (przyczyny rozwodów. Przyjęte zatem przez badacza zmienne nadają badaniom kierunek. Wskaźnik jest tu równocześnie zmienną. Wymaga tylko praktycznej egzemplifikacji. W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas analizowana w połączeniu z inną.1.to p e w n a cecha. Jak choćby z powyższych przykładów widać zmienne mogą. Rozmiary alkoholizmu .takie zmienne i w każdej sytuacji badawczej musimy umieć odszukać i nazwać zespół zmiennych tworzący jakiś fakt. Znacznie ważniejsza jest świadomość jaki jest związek między poszczególnymi cechami. rozmiary alkoholizmu. Nie jest to ani wyczerpująca ani prawidłowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujących kryzys rodziny. ilość sierot społecznych. 2. nasilania się). Mogą to być: wskaźnik rozwodów. Poziom dochodów rodziny robotniczej (zmienna niezależna) wpływa na formy życia kulturalnego tejże rodziny (zmienna zależna). że wskaźnik . Badacz musi wybrać i nazwać cechy (zmienne). ilość telewizorów. Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiegoś zdarzenia czy procesu . jakość. recepcja przekazów telewizyjnych). globalnej i inne. „ W s k a ź n i k . skutki wychowawcze i społeczne c/. obserwowalnych mierzalnych równoważników. zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny. albo ilość rozwodów na każde 100 zawieranych małżeństw. bądź wreszcie z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w y ż s z y m od p r z e c i ę t n e go iż zac h o d z i z j a w i s k o .to jakby rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone. Znaczy to np. Te empiryczne czynniki wskazujące. z d a r z e n i e l u b z j a w i s k o na po ds t aw i e z a j ś c i a którego w n i o s k u j e m y z pewnością. Wskaźniki i ich rodzaje Aby komunikatywnie opisać zmienne bądź to ilościowe bądź jakościowe musimy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. kierunek zmian innej osoby. że inne cechy będziemy badać interesując się procesem dydaktycznym w klasie a inne wówczas gdy badać bodziemy więzi nieformalne między dziećmi oraz ich pozycję w grupie. a która podlega wpływom. lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny. bezpieczeństwo na drogach. Wydaje się bowiem. a właściwie z różnym sposobem ich określania. liczone. bo jak większość pojęć w metodyce badań społecznych najłatwiej się definiuje kontekstowo.to zespół cyfr a zmienna to sformułowana przez nas tendencja (wskaźnik wzrostu. że ta pierwsza będzie warunkowana przez drugą.y kontekst kulturowy. W zależności od tego jedne zmienne nazywają się zmiennymi niezależnymi a drugie zmiennymi zależnymi. Jest więc zmienną niezależną. empirycznie nieinstruktywny. Zmienną niezależną będzie w tym wypadku środowisko rodzinne a zmienną zależną plany kształcenia. Jest to bardzo udana definicja wskaźnika. tyle. że w tym przypadku mamy do czynienia tylko z różnym stopniem ogólności zmiennych. We wszystkich tych wypadkach dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej. mierzone. zdarzenie lub proces. Te zmienne muszą być takie aby mogły być empirycznie poznawane. „istnienie pomocy dydaktycznych". aspiracje k ul turalne dzieci (zmienna zależna). wpływa na zainteresowania. dla opisania lub ocenienia „warunków nauczania" (zmienna) przyjmujemy np. W badaniach zmienne mogą pełnić różną rolę.

Takie wskaźniki nazywane bywają czasem wskaźnikami inferencyjnymi. co może wskazywać.znaczy to. że jest pijany. Może to być zmianowa praca rodziców. To grozi popełnieniem pomyłki albo co najmniej zawężeniem prawa do generalizacji. że istotnie taka forma życia w placówce wystąpiła. Aby zyskać potwierdzenie istnienia takiego faktu musi szukać często żmudnie innych zdarzeń (wskaźników) wskazując. Pewna suma faktów i zachowań dziecka będzie wskaźnikiem jego przynależności do grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktów i zachowań może wskazywać na zaburzenia funkcji rodziny bez przynależności do bandy. Np. czego nie obserwujemy. czego się tylko domyślamy. że większość procesów poznawczych i schematów wnioskowania przebiega wedle takich właśnie reguł. . To twierdzenie wymaga krótkiego komentarza. oceniamy lub uznajemy za istniejące na podstawie bezpośredniej. Podkreślanie ich odrębności i szczególności w badaniach pedagogicznych byłoby niewłaściwe z tej racji. szerzej. że młody człowiek został wciągnięty do bandy lub innej grupy nieformalnej. zaniedbany wygląd dziecka. Tymczasem dziecko ma zamożną. które potwierdziłyby istnienie domniemywanej cechy. pełną rodzinę. Dla nas wypływa z tych przykładów ważne doświadczenie i praktyczna reguła. Wskaźnik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym. ale jest to szczególny przypadek wskaźnika empirycznego. ale o niewiadomym charakterze. że wystąpiło zjawisko choroby.Kartezjusza regułę nakazującą dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek.wskazują na dezorganizację życia rodzinnego. definiuje) jest zjawiskiem obserwowalnym. również społecznych wskaźnik W może wskazywać zjawisko Z. I niczego nie wyjaśnia łatwo sformułowany sąd. opuszczanie lekcji.. szukamy innych faktów (wskaźników). Starannie odrobione lekcje u dziecka są empirycznym wskaźnikiem określonej postawy wobec nauki. których istnienie dowodzi istnienia całej zmiennej. Określona ilość faktów (wskaźników) wskazuje. Następnie każdej zmiennej trzeba wynaleźć i racjonalnie przypisać maksymalną ilość empirycznych wskaźników.określamy przez wskazanie ilości wypijanego alkoholu. Klasyfikacja jako narzędzie poznania Wśród prawideł racjonalnego postępowania znajdujemy „W rozprawie o metodzie" . ale te same wskaźni ki w świetle doświadczenia i znanych teorii zdają się dowodzić iż przyczyna leży w warunkach materialnych tej młodzieży. Poprzedni podrozdział jest przykładem. zaburzone zachowanie dziecka. „ludzie". a nie opilstwa. Spory wokół problemu trwają od dawna. W innej sytuacji obserwujemy określone. ile by się dało i ile byłoby potrzeba dla lepszego jej rozwiązania.5.). nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywódca czy inni tzw. Są to więc operacje myślowych i rzeczowych podziałów — klasyfikacji faktów. A przecież różny jest wówczas sposób postępowania szkoły. empirycznej obserwacji cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni związek między nimi. o jego istnieniu lub rozmiarach możemy tylko snuć mniej lub bardziej uprawnione domysły. Taki zaś rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem definicyjnym. jakie budujemy w naukach społecznych w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników mogą być obarczone ryzykiem błędu. Innego przykładu dostarczają badania nad młodzieżą wiejską na studiach. We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakieś zjawisko. Taki rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem empirycznym. które w świetle wiedzy psychopedagogicznej są wskaźnikami sieroctwa społecznego. U dziecka obserwuje się nagle symptomy podkultury młodzieżowej (muzycznej. zauważył bowiem określone zachowanie młodzieży np. 2. Jeśli jej braknie . że zaniżone aspiracje są wynikiem poziomu funkcjonowania szkoły wiejskiej. obserwowalnym i zmienna. Reguła niniejsza powinna być jedną z naczelnych zasad metodyki badań społecznych. Ale właśnie taka jest natura poznania społecznego.ilością wypadków. ale także może wskazywać zjawisko T. bezpieczeństwo na drogach . drugiego życia. szukamy jego potwierdzenia. Widząc kogoś leżącego na ulicy domniemamy. Niekiedy zjawisko badane jest ukryte. Wnioskujemy więc o istnieniu jakiegoś zdarzenia. Wypieki u dziecka są empirycznym wskaźnikiem gorączki. Wszystkie te zmienne mają charakter ilościowy. że obowiązkiem badacza jest troska aby każdy problem badawczy został rozczłonkowany na maksymalną ilość cech (zmiennych) określonych przez zakres problemów. Wszystkie twierdzenia. może ich nieudolność życiowa. Szukamy więc innego wskaźnika cechy opilstwa. gorączka zaś jest empirycznym wskaźnikiem choroby. Dopiero szczegółowe badania potwierdzają rzeczywisty stan sieroctwa społecznego. może wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. rzeczy. Znajduje ona zastosowanie w różnych etapach badań i służy różnym celom. którą wskazuje (określa. Tradycyjnie będzie to woń alkoholu. Częściej jednak zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia czy procesu opisujemy.. Otóż w badaniach pedagogicznych. który jak dowodzą badania i uczy doświadczenie może pojawiać się w pewnych postaciach także we własnej rodzinie. Ten człowiek może być jednak chory. Wychowawcza może domyślać się w swojej placówce istnienia tzw. Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak prostym. empirycznym związkiem zależności. Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mogą być empirycznym wskaźnikiem warunków wychowawczych w internacie (oczywiście nie jako jedyny wskaźnik). zjawisk służące analizie. sposób zachowania apatyczny lub agresywny . które jest wskaźnikiem czegoś. przestępczej. że oba zjawiska mają w tym swój udział.

administracji szkolnej. średnim i zawodowym. Pierwszy powstaje wówczas gdy zbiór dzielimy na dwoje wedle cech przeciwstawnych. K l a s yf i k a c j a j e s t z bi orem n a z w o o k r e ś l o n yc h s t o s u n k a c h m i ę d z y i c h z a k r e s a m i or az o o k r e ś l o n y c h stos u n k a c h m i ę d z y i c h zakresem a zbi orem k l a s y f i k o w a n y m (T. Jeden element należy do zakresu jednego pojęcia i tylko do niego. podstawowym i niepełnym podstawowym. Istnieją jednak i są bardzo użyteczne klasyfikacje złożone. o których mowa w definicji. zbiór uczniów jednej konkretnej szkoły. W tym rozumieniu K l a s y f i k a c j ą n a z y w a się p e w i e n p r o sty l u b złożony podział rozczłonkowanie odpowiednio w yb r a n e go f r a g m e n t u rz ecz ywi s t oś ci p oz a j ę z yk o w e j . uczniów średnich wymagających uwagi oraz uczniów o wyraźnych trudnościach w nauce. zakładaj ą c p o r z ą d e k w k a ż d y m e t a p i e s w o j e g o p o s t ę p o w a n i a i w k a ż d y m p r z e d m i o c i e s wego p o z n a n i a .klasyfikacji spotkamy się także i w operacjach zmierzających do syntezy. Jest to tzw. p o c z yn a j ą c od przedmi ot ów n a j p r o s t s z yc h i wz n o s i ć się s t o p n i o wo do poz nani a przedmiotów bardziej złożonych.pełnoletni i niepełnoletni. Oznacza ona. placówek oświaty pozaszkolnej. pracowników oświaty na nauczycieli szkół. Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie podziału wedle pewnej zasady. którego elementy są stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych. co można nazwać inaczej operacją porządkowania. Równocześnie żadna liczba parzysta nie jest nieparzystą i odwrotnie. Zasada przynależności do klasy. Ponieważ jego podstawą zawsze jednak jest operacja myślowa. zawodowych i specjalnych. Zatem zakresy ich nazw są rozłączne. Innymi słowy nie chcę prezentować tu semantycznej teorii klasyfikacji lecz zająć się rzeczywistością pozajęzykową. logiczna i dokonywana aparaturą językową. uczniom i rodzinom dzieci o słabych wynikach w nauce. Przypadkiem jest. przyjmijmy definicję logiczną klasyfikacji. że suma zakresów nazw klasyfikujących jest równa (adekwatna) lub wyczerpała całkowicie zakres nazwy pojęcia klasyfikowanego. czyli w operacjach służących budowaniu całości np. zawodowa.Z koniecznością podziałów . sprawcy przestępstw — umyślni i nieumyślni. Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji złożonej. następnie części te lub jedną z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wówczas mamy postać klasyfikacji złożonej wielowzględowej o kształcie piętrowym. wykluczają się. teorii jakiegoś zjawiska. Weźmy np. Całkiem realnie występuje jako narzędzie pomocy szkoły. W zakresie nazwy „liczby całkowite" nie ma innych liczb niż liczby parzyste i liczby nieparzyste. Znany i pomocny dla celów badawczych może być schemat prostokąta. Takie podziały jednego pojęcia wedle różnych zasad nazywamy klasyfikacją wielowzględową krzyżujących się podziałów. Godna uwagi w badaniach społecznych jest klasyfikacja skomplikowana. organizacje społeczne . Jest to reguła budowania uogólnień. Pragnę więc przedstawić pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej ale dla celów praktycznych. uczniów polskich wedle charakteru szkoły . mieszkańców półkuli północnej i południowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu. Dzielimy ich na uczniów klas młodszych (1-3).). Można jednak dzielić uczniów wedle innej zasady np. Dwie zasady określają owe stosunki między zakresem pojęć. klasyfikacja dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie . R o z u m o w a n i e n al eż y prowadz ić w p o r z ą d k u . Wójcik 1965). uczniowie miejscowi. klas średnich (4-6) i klas starszych (7-8). robotniczego. Weźmy już przytoczony wyżej podział uczniów na uczniów szkół ogólnokształcących. Ten odwrotny zabieg został także zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego reguł. że ich zakresy wzajemnie się wykluczają. Przykładów równie oczywistych w badaniach społecznych a szczególnie v. Przyjmuje ona jeszcze dodatkową kategorię . inteligenckiego i innego. czyli zakres został całkowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatów nazwy „liczb parzystych: i liczb nieparzystych" jest równa ilości desygnatów nazwy „liczby całkowite".to właśnie dokonywanie operacji klasyfikowania. Natomiast stosunek między zakresem pojęć klasyfikujących a zakresem pojęcia klasyfikowanego określa zasada wyczerpywania (zwane też zasadą całkowitości lub adekwatności). Oznacza ona. że na wszystkich piętrach klasyfikacji występuje podział trójczłonowy. specjalna. Zalecany zaś porządek . Natomiast jeśli jedno pojęcie dzielimy na części.ogólnokształcąca.charytatywne i niecharytatywne itp. Ludzi możemy podzielić na kobiety i mężczyzn wedle zasady płci. albo uczniowie pochodzenia chłopskiego. Na trzecim wreszcie poziomie możemy j uż tylko uczniów z trudnościami w nauce podzielić ze względu na charakter środowiska domowego lub wykształcenia rodziców na uczniów z rodzicami wykształconymi na poziomie wyższym. Trudniej już dzielić wieloczłonowe np. Na drugim poziomie dzielimy wszystkie człony podziału ze względu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniów bardzo dobrych. Klasycznym przykładem wszystkich podręczników logiki ilustrującym definicję i powyższe zasady jest podział liczb całkowitych na liczby parzyste i liczby nieparzyste. dojeżdżający i mieszkający w internacie lub na stancji. rzeczywistości wychowawczej nie znajdziemy wiele. Podziały takie mają zagwarantowane zasady poprawności z samej istoty takiej klasyfikacji. Podziały dychotomiczne oraz wedle zasady są klasyfikacjami prostymi. gromadzenia wiedzy. Otóż stosunek między zakresami nazw klasyfikujących określa zasada rozłączności (zwana też zasadą wykluczania). Istnieją dwa główne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli rozłącznej i wyczerpującej. na mieszkańców miast i mieszkańców wsi i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania. Przykład powyższy nie jest wydumany.

że na terenie jednej dyscypliny winien panować pewien ład pojęciowy oparty o ustalenia terminologiczne metodologii ogólnej oraz dyrektywę intersubiektywnej komunikowalności. w których czytelnik znajdzie rozwinięcie poszczególnych zagadnień.Problemy weryfikacji wiedzy. Beveridge .1. Zielona Góra 1993. Choć niejasności w tej mierze nie rozstrzyg a j ą o efektach naukowych badań pedagogicznych . Winter de A. historycznosocjologicznym. Warszawa 1969. Warszawa 1964. założenia.O metodzie nie rozstrzyga subiektywna.Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Giedymin . Warszawa 1978 r. . dydaktycznym. J. r. Warszawa 1970 r. II. Dopiero w obrębie podziałów aspektowych stosujemy klasyfikację dodatkową z zastosowaniem względów (zasad). Lublin 1981. 3) trzecim formalnym warunkiem poprawności jest postulat maksymalnego rozczłonkowania czyli wymieniona już wcześniej kartezjańska zasada maksymalnego podziału. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych.Myślenie hipotetyczne. 4. Meyndz.Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych. Sprzeniewierzeniem się tej zasadzie byłby podział mieszkańców Krakowa na pracujących i niepracujących a następnie pracujących na żonatych i nieżonatych a niepracujących na cudzoziemców i obywateli polskich. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich fragmentów. PWN.Problemy. Wójcik-Zarys teorii klasyfikacji. . Hiibner .to jednak w obrębie samej dyscypliny odbierają aparatowi pojęciowemu walor uniwersalności i prowadzą do nieporozumień. Warszawa 1965. 3. Pawłowski . Oprócz formalnych warunków poprawności wymienione są także pozaformalne postulaty poprawności nadające klasyfikacji walor elegancji. IV. Warszawa 1973. rozstrzygnięcia. test i introspekcję. 3. Poznań 1964. Nie są one jednak niezbędne do prowadzenia operacji analitycznych lub syntetyzujących na materiale badawczym. Literatura zalecana Dla zainteresowanych polecam książki. Wrocław-Warszawa 1986 Ossolineum. aspekty klasyfikacji. Katowice 1985. S.Sztuka badań naukowych. Brzeziński -Elementy metodologii badań psychologicznych.: 2. P. ludność możemy klasyfikować w aspekcie demograficznym. Sztompka . Nie nawołuję do ścisłych. E.Problemy i pseudoproblemy. R.N. Zważywszy na takt. Zielona Góra 94. Podstawowe wszelako reguły klasyfikacji są niezbędne do sprawnego posługiwania się materiałem badawczym. instytucjonalnym.I. Byłby to zabieg szkodliwy.Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Jednym tchem wymieniamy więc wśród metod ankietę i badania historyczno-porównawcze. Muszyński -Wstęp do metodologii pedagogiki. Warszawa 1970. 2) warunek całkowitości (wyczerpywania). P. Edward Hajduk . Warszawa. Nowak Metodologia badań socjologicznych.różnicującą tzw. lecz przedmiotowa i bezwzględna konieczność wynikająca z natury zadania o które idzie" Stanisław Brzozowski W pedagogice spotykamy się z całkowitą swobodą w określaniu metod technik i narzędzi badawczych. J. schematycznych klasyfikacji.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Warszawa 1963.techniki . Wymieniłem dwa formalne warunki poprawności klasyfikacji: l) warunek rozłączności. Uważam jednak. Cackowski Z. J. politycznym itd. że na gruncie metodologii ogólnej zawsze panował pojęciowy porządek . T. ROZDZIAŁ III Metody badań pedagogicznych . Grodziński .narzędzia badawcze Sprawa takiego czy innego definiowania pojęć nie jest tylko kwestią arbitralnych określeń.. T. Holm. Np.Teorie i wyjaśnienia. Do nich zalicza się 4 postulat maksymalnego ładu. Barbara Żochowska -Wybrane metodologiczne wzory badań empirycznych w pedagogice. Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik szukać w literaturze fachowej. K. Pojęcie nauki możemy klasyfikować w aspekcie treściowym. Such . medycznym. lecz rezultatem dwojakiego . Metody .to pedagogiczną swobodę w terminologii badawczej tłumaczyć można tylko młodym wiekiem tego obszaru naukowej aktywności pedagogów. Warszawa 1985. Janusz Gnitecki -Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. 1975. który jest spełniany jeśli stosujemy jedną zasadę podziału (jeden wzgląd) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich członów dokonanej klasyfikacji. W. H.

Pełne wyliczenie i szczegółowy opis metod badawczych w pedagogice wymaga wszechstronnych studiów i bardzo wiele miejsca. kiedy przystępując do badań. f ak t ó w" (Kamiński A. O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe i oznacza czynność.I. staranniej opracowanym zamysłem badawczym i posługiwaniem się większą i różnorodną ilością narzędzi badawczych.opracowując koncepcję założeń teoretycznych i praktycznego postępowania. poz wa l aj ąc ym i na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych inform a c j i . Nadużywając trochę zasad logiki można jednak stwierdzić. to narzędzie badawcze ma znaczenie! rzeczownikowe i i służy do technicznego gromadzenia danych z badań. badanie dokumentacji szkolnej. 3. zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym. które podobnie jak techniki z metodami bywa mylone z techniką badawczą. Taka kolejność ich omówienia oraz wyróżnień zakresowych znajduje swoje odbicie w procesie badawczym. Techniką badań zaś nazywać będziemy „ cz yn noś ci p r a k t yc z n e . np.: obserwowanie.„Eks perym ent j e s t m et odą naukowe go b a d a n i a okreś l one go w y c i n k a rz ecz yw i s t oś ci ( w yc h o w a w c z e j ) . o których zgodnie z prawdą można dane pojęcie orzec. 1974). że podstawą do definiowania będzie sens albo treść nadana temu pojęciu przez logikę czyli funkcja konotacyjna nazwy. Czynności te w sensie logicznym są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody. Zasadność takiej kwalifikacji jest szczególnie przekonywująca jeśli spojrzeć na eksperyment z punktu widzenia dydaktyki. ale od obserwacji różniący się bardziej złożoną strukturą. Eksperyment pedagogiczny Mimo różnych opinii pedagogów eksperyment pedagogiczny uznać należy za metodę badań pedagogicznych. Najbardziej trafną definicję tego pojęcia dał W. Ta dopiero decyduje mniej lub więcej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki badań a wybrana technika w sposób jednoznaczny wyznacza narzędzia badawcze. Techniki badań są zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi. Oznacza to.2. o p i n i i . Metoda natomiast zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze. iż w działaniach eksperymentatorskich występuje zarówno czynnik „zabiegów koncepcyjnych". prowadzenie wywiadu. Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych określić jeszcze wypada pojęcie narzędzia badawczego. W zgodzie zatem z tradycją oraz zasadami logiki przez m e t odę b a d a ń r o z um i e ć b ę d z i e m y „zespół t e o r e t yc z n i e u z a s a d n i o n yc h zabiegów k o n c e p c yj n yc h i i n s t r u m e n t a l n yc h o b e j m u j ą c y c h n a j o g ó l n i e j całość p o s t ę p o w a n i a badacza. Technika z kolei jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego. W tym rozumieniu narzędziem badawczym będzie kwestionariusz wywiadu. że jedną z podstaw określania znaczenia pojęcia jest funkcja denotacyjna tego pojęcia. który decydował będzie o zasadach typologii terminologicznej wywodzi się z logicznej funkcji pojęcia. że metoda jest pojęciem najszerszym i nadrzędnym w stosunku do techniki i narzędzia badawczego.rodzaju przyczyn. Używając pojęć logicznych można orzec. Treść definicji sugeruje. albo inaczej . Wyróżnione wyżej pojęcia zachowują względem siebie określony stosunek zakresowy. r e g u l o w a n e st aranni e w yp r a c o w a n ym i d yr e kt yw a m i . zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją badań. arkusz obserwacyjny a nawet ołówek. O t ó ż n a r z ę d z i e b a da wc z e j e s t p r z e d m i o t e m s ł u ż ą c y m do re al i z ac j i w yb r a n e j t e c h n i k i b a d a ń . notatki z rozmów) oraz konieczność istnienia generalnej koncepcji wiążącej w celową jedność różnorodne . jak też i czynnik „zabiegów instrumentalnych". Te różnice. To ostatnie zaś ma zakres najwęższy i jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec pojęcia metody jak i pojęcia techniki badawczej. a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda. Teraz natomiast przystąpić można do omówienia poszczególnych metod i technik stosowanych w badaniach pedagogicznych. Uzasadnienie zarówno takiego podziału pojęć jak i sposobu definiowania znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamińskiego. Nie dysponując dostateczną ilością miejsca ograniczę się do wyliczenia najważniejszych i zwięzłego ich opisu. Przyczyny pierwszego rodzaju to tradycja języka przypisująca określonemu pojęciu zbiór desygnatów. który zresztą W. magnetofon. Zdaniem niektórych pedagogów eksperyment jest szczególnym przypadkiem obserwacji. w tym głównie złożona struktura zabiegów technicznych. wielość narzędzi badawczych (np. Beveridge w „Sztuce badań naukowych" uważa za podstawowy element wyposażenia każdego badacza.do rozwiązania określonego problemu w pierwszej kolejności wybieramy odpowiednią metodę . W dalszej części czytelnik znajdzie bardziej szczegółowe omówienie spraw związanych z porządkiem i organizacją procesu badawczego. Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych. arkusze lub dzienniki obserwacji. Kierując się więc względem na zbiór desygnatów tradycyjnie danemu pojęciu przypisywanych oraz na zespół cech współoznaczanych łącznie przez dane pojęcie postaram się wyróżnić i określić podstawowe pojęcia metodologii badań pedagogicznych. Zaczyński 1968). z m i e r z a j ą c e g o do r o z w i ą z a n i a o k r e ś l o n e go p r o b l e m u naukowego". pol e g a j ą c ą na w y w o ł y w a n i u l u b t yl k o z m i e n i a n i u p rz eb i e gu procesów prz ez wprowadz eni e do n i c h jakiegoś nowego c z yn n i k a i obs erwowani u zmian powstałych pod jego w p ł y w e m " (W. Drugi rodzaj przyczyn. Zaczyński .

Metodzie tej stawia się i inne zarzuty sprowadzając się do podawania w wątpliwość jej funkcji poznawczej a nawet rzetelności naukowej. s. jako naiwna i mało wydajna (T. celowa dezintegracja grupy) lub w postaci działań oczywiście pożytecznych (np. Otóż najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej zależności oparte o zasady przyczynowości i rozumowania indukcyjnego opracował J. Swoistym przedmiotem badań dla monografii jest instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celów wychowawczych badana. lecz w praktyce wychowawczej ze względu na wątpliwości metodologiczne i etyczne jest rzadko stosowana. Duvergerem . o efektach podejmowanych inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych. Ze zmianami układu jako istotą eksperymentu wiążą się dwie sprawy. St.in. drużyna harcerska). Podobną opinię prezentuje także za M. Druga sprawa związana ze zmianami układu jest natury moralnej. że mogą być one rezultatem zaniedbania lub ujemnych skutków w innej grupie. budzenie agresji. jak również w jego końcowych efektach. Zaczyński. Stanowią one fundamentalną zasadę dociekania istoty zachodzących zależności i podstawę zasadnych domysłów uogólniających.W. kanon zmian towarzyszących. lub też o wartości nowych metod nauczania. Tymczasem swoistość każdej metody badawczej w pedagogice polega m. Więcej. rozumiejąc pod pojęciem instytucji wychowawczej „struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Nie są to jedyne problemy związane z eksperymentem na gruncie pedagogicznym. zespołu zdarzeń.in. kanon połączonej różnicy i zgodności. dodatkowe formy nauczania. że aczkolwiek ta „metoda prowadzi do cennych domysłów. Zmiany nie tylko badanego układu. 3. Tych wątpliwości etycznych nie usuwa nawet fakt osiągnięcia pozytywnych efektów wychowawczych czy dydaktycznych w określonej grupie. Podobnie przedstawia się sprawa z inną parą problemów: przyczyny niepowodzeń w . Nie obciąża jej bowiem ani tak wielka ilość wątpliwości metodologicznych ani etycznych. bądź pracy wychowawczej. że podobną eksperymentowi rolę w nadaniach pedagogicznych mogłaby spełniać metoda porównawcza na gruncie pedagogiki bardzo mało upowszechniona i stosowana. spółdzielnia mieszkaniowa. nie jest problemem nadającym się do badań metodą monograficzną. W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas układem jest prawie zawsze jakaś grupa wychowanków. lub fragment rzeczywistości wychowawczej ściśle z młodzieżą lub w ogóle ze środowiskiem ludzkim związanym. Tak więc świadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci działań szkodliwych (np. jak i jako związanego ze sobą zbioru osób" (Kamiński A. jeśli istnieje domniemanie. Są to: kanon jedynej różnicy. nawet do cennych uogólnień lecz na ogół bywa słusznie krytykowana. Dla przykładu: „przyczyny sieroctwa społecznego". przemawia za zaliczeniem eksperymentu pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. „Praca badawcza nauczyciela". Kotarbiński 1960. Pierwszym z nich jest przedmiot badań. wielostronnego wejrzenia w jej funkcjonowania zarówno jako systemu społecznego. choć te są najważniejsze lecz także zasobu naszej wiedzy. Dlatego też tak obszerne definiowanie monografii nie jest użyteczne dla praktyki pedagogicznej. Celem eksperymentu jest więc wykrycie związków przyczynowo-skutkowych między zmienną niezależną a elementami badanego układu. Rezultatem eksperymentu są więc zawsze określone zmiany. Wedle sugestii A. Wydaje się. Mili w postaci słynnych pięciu kanonów. Kamińskiego za monografię na gruncie pedagogiki przyjąć należy taką metodę postępowania. zjawiska lub procesu) specjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania pożądanych zmian układu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym układzie zajdą pod wpływem owego nowego czynnika zwanego zmienną niezależną. etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania działań pożytecznych wobec jednej grupy jeśli stosujemy je wobec innej grupy. Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placówki (dom kultury. W badaniach monograficznych dąży się do „sięgnięcia w głąb" danej instytucji i gruntownego. oraz kanon reszt. Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego układu (zbiorowości społecznej. Drugi czynnik to sposób badania. monografią nazywa się m. Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wiąże się z techniką wykrywania zależności między zmienną niezależną a innymi elementami badanego układu. Dwa czynniki decydują o tym. Monografia pedagogiczna Na użytek badań pedagogicznych definicja metody monograficznej musi odbiegać swą treścią i zakresem od przyjętych potocznie znaczeń monografii w naukach społecznych. badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. kanon jedynej zgodności. Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wiedzy o skuteczności poszczególnych działań.3. Kotarbiński wręcz pisze. pogotowie opiekuńcze) i niekiedy instytucjonalne formy działalności wychowawczej (spółdzielnia uczniowska. 1974). W socjologii np. że określony sposób postępowania badawczego możemy uznać za metodę monograficzną. na badaniu rzeczywistości wychowawczej dla celów wychowawczych. 186). ale problem: „kompensacyjna rola (wybranego) domu dziecka" w pełni nadaje się do zastosowania omawianej metody. Oddala ona nieocenione usługi w rozwoju dydaktyki. który obszernie i niezwykle jasno opisał metodę eksperymentu w znakomitej książce pt. Uniwersytet dla Rodziców. Nie można więc dopuścić aby w założeniach badawczych przyjęto świadomie działania szkodliwe dla określonej grupy. która prowadzi do opisu instytucji wychowawczych. „Zmiany te obserwować będziemy w przebiegu samego procesu. wyposażenie w wartościowy sprzęt sportowy jednej grupy) ale tylko wobec celowo wybranego zespołu budzi istotne i uzasadnione rozterki moralne. szkoła.poczynania badawcze.

Sprawa porównywalności wiąże się z prawem budowania uogólnień w oparciu o badania monograficzne. bardzo często wprowadza elementy obserwacji uczestniczącej. która stanowi punkt wyjścia dla badań naprawczych. planowania ulepszeń i kontroli ich funkcjonowania. których cel poznawczy jest tylko środkiem dla celu głównego tych badań który polega na melioracji badanego fragmentu rzeczywistości wychowawczej. Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. ankiety lub wywiady. której ta metoda służy. Badania w pedagogice sprowadzają się najczęściej do diagnozy. działalnością terapeutyczną odbiera im w zasadzie społeczny sens. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieocenione usługi.. Metoda monograficzna realizowana być może przez wiele różnorodnych technik.nauce dzieci wybranej szkoły i kurs przygotowawczy na studia jako forma uzupełniania wiadomości. nie poprzestaje na jednej technice badań. częściowo intencjonalna (przez konotację) ma tę zaletę. Niekiedy mogą być wykorzystane elementy eksperymentu wychowawczego. Kamiński „słuszna obawa przed uogólnieniami zbyt szerokimi nie powinna ciążyć przesadnie nad badaczem. Wyobraźnia badacza jest cechą podobnie cenną jak i sceptyczny krytycyzm" (tamże s. zasad funkcjonowania i ocenę przyjętych w tych instytucjach rozwiązań problemów wychowawczych. Metoda indywidualnych przypadków wzbogacona potem o założenia metody grupowej i środowiskowej stanowiła metodologiczną podstawę. przez denotację czy definicja analityczna) byłaby znacznie trudniejsza. że upadek i nędza mają przyczynę w słabości jednostki oraz. na „przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu tego słowa. Podnoszenie już po raz drugi służebnego znaczenia metod badawczych wobec praktyki wychowawczej jest podkreśleniem zasadniczej i swoistej cechy badań pedagogicznych. że każda inna próba definicji (np. Przyjmując przeto przedmiot badań i funkcję metody indywidualnych przypadków za elementy konstytutywne definicję jej można sformułować następująco: metoda i n d y w i d u a l n y c h p r z yp a d k ó w j e s t sposob e m b a d a ń p o l e g a j ą c y m na a n a l i z i e j e d n o s t k o w y c h l os ó w l u d z k i c h u w i k ł a n y c h w ok re ś l on e s yt u a c j e . zgodnie z zasadami poprawności metodologicznej. traktując je jako formę uzupełniania wiedzy i wzajemnej kontroli.i rozpowszechnionych w latach dwudziestych naszego wieku. Metoda indywidualnych przypadków Metoda indywidualnych przypadków zwana inaczej „studium indywidualnych przypadków" wywodzi się z metod pracy socjalnej rozwijanych w pedagogice opiekuńczej na przełomie . Jak każda inna metoda. że w miarę jasno wyróżnia monografię od innych metod badawczych. Ewolucja szła od filantropii do pracy socjalnej na naukowych podstawach opartej. sądy uogólniające winny być ostrożne. Przy badaniu podobnych instytucji pozwala na ostrożne porównywanie struktur. do postawienia diagnozy określonych niedomogów i opracowania koncepcji ewentualnych ulepszeń. Wydaje się jednak. Najbardziej wyróżniającą cechą badań monograficznych w sensie formalnym jest ich ścisła lokalizacja instytucjonalna.4. Odrzuca się więc takie rozumienie tej metody wedle której odnosi się ona do badania układów społecznych. 3. p r o w a d z ą c ą do g r u n t o w n e g o rozpoznania s t rukt ury ins t ytucji . jednostkowych przypadków wychowawczych ma uzasadnienie w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla praktyki wychowawczej.. Definicja pojęcia przez typologię zakresu i f u n k c j i może budzić zastrzeżenia odnośnie jej poprawności. 45). Prawie zawsze posługuje się badaniem dokumentacji. Z metody pracy opiekuńczej zostały na grunt metody badawczej przeniesione ogólne założenia poznawcze i generalna koncepcja wyrażająca się w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku. Pod względem merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury i efektywności działań wychowawczych. zasad i e f e k t yw n o ś c i dz i a ł a ń w yc h o w a w c z yc h oraz o p r a c o w a n i a k o n c e p c j i ulep s z e ń i p r o g n o z r oz wo j o w yc h " . Bez uwieńczenia badań pedagogicznych rezultatami praktycznymi. Dotychczasowe ustalenia pozwalają nam nazwać: m o n o g r a f i ą m e todę ba da ń której p r z e d m i o t e m są i ns t yt u c j e w yc h o w a w cze w rozumieniu placówki l u b ins t ytucjonal ne form y d z i a ł a l n o ś c i w yc h o w aw c z e j . instytucji lub do badania dynamiki wewnętrznej i przeobrażeń zbiorowości społecznej. Ograniczenie zaś metody indywidualnych przypadków do analizy konkretnych. Działalność opiekuńcza wyrastając z ram filantropii szukała naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych form oddziaływania. Będąc dość łatwa w realizacji nadaje się do systematycznej weryfikacji funkcji założonych danej instytucji. od zwykłego ratownictwa do naukowej profilaktyki. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice sprowadza się do biografii ludzkich. Istota metody indywidualnych przypadków polegała na przekonaniu. Zaproponowana definicja częściowo projektująca. że warunkiem wydźwignięcia człowieka w sytuacji kryzysowej jest wszechstronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizowana pomoc przewidująca obok materialnych bodźców także wyzwalanie praktycznej aktywności człowieka i psychicznej zaradności oraz wiary we własne siły. na której wyrosła jedna z ważniejszych metod badań pedagogicznych zwana dziś metodą indywidualnych przypadków. Łączy ich kilka. swoistej terapii. Wszelako jak pisze A. Ponieważ są to badania na organizmach jednostkowych.

„funkcjonowanie rodzin zastępczych i opiekuńczych". testy. ich istoty i przyczyn zrodziła się metoda. dziewcząt i chłopców. 41). Badania metodą indywidualnych przypadków posługują się dość nielicznym zestawem technik badawczych. młodzieży uczącej się i pracującej. Technika doboru próby aby była ona reprezentacją populacji generalnej to inna. Kamińskiego jest rzadko spotykanym przykładem jasności i precyzji naukowej. Znakomicie uzupełnia go obserwacja i analiza dokumentów osobistych. Kamiński 1974. O ile pierwszy człon definicji wyróżnia metodę indywidualnych przypadków od innych metod to następny jest swoisty dla każdej metody badań pedagogicznych a nawet dla badań pedagogicznych w ogóle. które nie posiadają instytucjonalnej lokalizacji a wręcz odwrotnie są jakby rozproszone w społeczeństwie. Zakres ważności uogólnień teoretycznych z badań empirycznych stanowi odrębny problem metodologiczny. Ogólne założenia badań pedagogicznych uzasadniają przyjęcie nazwy sondażu diagnostycznego na użytek praktyki pedagogicznej. W tym jednak przypadku można rzec. Niekiedy pomocne być mogą techniki projekcyjne. Przykładami problemów. o p i n i a c h i p o g l ą d a c h w y b r a n y c h z bi or ow oś ci . jego zadaniem było tylko ukazanie ogólnej zasady. Ogólnie należy stwierdzić. Chodzi tu więc o wszystkie zjawiska.5. ponadto stany świadomości społecznej. 3. Np. wszystkich elementów i wszystkich cech badanej populacji. Pojęcia tego używa A. Wszelka pochopna generalizacja oparta na badaniach małych grup jest niebezpieczna. która wkomponowana została w praktyczne cele usuwania nieprawidłowości l ub sytuacji zagrożenia w indywidualnych losach ludzkich. s. Zależy" to od charakteru i złożoności poszczególnego przypadku. że od rzetelności doboru próby zależy nasze prawo do rozciągania uogólnień na całą populację i budowania teorii. Metoda sondażu diagnostycznego Wiele kontrowersji wiąże się z określeniem jednej z najpopularniejszych metod badań społecznych w tym także pedagogicznych jaką jest sondaż. Kamiński i on też dał teoretyczny opis sondażu w literaturze pedagogicznej. Kamińskiego przykład alkoholizmu nie daje się umiejscowić terytorialnie ani demograficznie. którą nie zawsze można precyzyjnie określić. przez innych sondażem ankietowym czy sondażem na grupie reprezentatywnej. narastania badanych zjawisk. Charakterystyka sondażu opracowana przez A. Prawo do generalizacji rośnie w miarę kompetencji badającego oraz uzyskiwania podobnych wyników w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. A zatem precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala na uściślenie zasięgu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru odpowiedniej próby do badań. Metoda indywidualnych przypadków nastręcza pewne trudności w przedmiocie budowania uogólnień. podany przez A. Bardziej precyzyjnych technik doboru próby dostarcza statystyka. proporcja odpowiednich grup wiekowych itp. Podany przykład nie jest zbyt szczęśliwy. Kierując się powyższymi uwagami definicja omawianej metody może mieć postać następującą: m e t o d a s o n d a ż u d i a g n o s t yc z n e g o j e s t sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach struktural n yc h i f u n k c j o n a l n yc h oraz dynamice zjawisk społeczn y c h . Tak więc badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania. Badania sondażowe jak wynika z samego sensu nazwy opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby reprezentacyjnej z populacji generalnej. które stanowią znakomity przedmiot zainteresowania dla omawianej metody będą: „trudności dydaktyczne i wychowawcze a sytuacja rodzinna dziecka". Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji. zwany przez jednych sondażem diagnostycznym. odrębna sprawa. w której bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. Biorąc za przykład badanie nad alkoholizmem młodzieży. „adaptacja społeczna wychowanków domu dziecka". Badający musi dążyć do wybrania takiej grupy do badań aby stanowiła ona możliwie najwierniejsze odbicie struktury. Kiedy już mowa o alkoholizmie młodzieży jesteśmy w stanie bliżej zorientować się w istocie zadania badawczego. opinii i poglądów określonych zbiorowości. n a s i l a n i u się i . l u b na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych biografii ludzkich z n as t a wi en i e m na opracowanie d i a gn o z y p r z yp a d k u l u b z j a w i s k a w celu podjęcia działań terapeut ycz nych. Wynikało głównie ze ścisłego określenia zakresu przedmiotowego metody. ich tendencji i nasilenia. Badania sondażowe mają na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie wszystkich atrybutów strukturalnych i funkcjonalnych. że cel stworzył metodę i jej funkcje. Rozciąganie prawidłowości poznanych przy badaniu wybranej populacji na populację generalną lub inne zbiorowości wymaga dużej ostrożności.w yc h o w a w c z e . Dopiero bardziej szczegółowe określenia pozwalają w miarę zwężać przedmiotowo i terytorialnie badania. którego przedstawienie wykracza poza przedmiot i ramy niniejszego opracowania. tym dla sondażu diagnostycznego jest określone zjawisko społeczne" (A. Najbardziej użyteczną techniką w przypadku omawianej metody jest wywiad. to w próbie znaleźć się powinny odpowiednie proporcje młodzieży wiejskiej i miejskiej. Co jest przedmiotem badań sondażowych? „Tym czym dla studium indywidualnych przypadków są losy jednostek ludzkich określonego rodzaju. Jej szczególny rodowód i ścisłe pokrewieństwo z metodą pracy socjalnej uzasadniają podkreślenie w definicji funkcji poznawczych i terapeutycznych.

Goode. J. wielkości zespołu badającego. wyniki uzyskane w badaniach w rejonie płockim większe prawdopodobieństwo zyskują w rejonach uprzemysłowionych itp. Wśród pedagogów cenne uwagi poświęcił tej metodzie W. bo stosowanie różnych metod i technik stanowi źródło dodatkowej wiedzy i czynnik kontroli rzetelności badań. w: Metodologia pedagogiki społecznej. Literatura zalecana Bardzo jasne i przekonywujące omówienie terminów metodologicznych znajdzie zainteresowany czytelnik w pracy T. Oraz K. Kamińskiego . Warszawa 1980 r. Dwojakie cele badań monograficznych. S. Problemy diagnostyki społecznej w praktyce pedagogicznej. Mazurkiewicz. Lipset. S. Jest to zjawisko konieczne i pożyteczne. „Młodzież nadużywająca alkoholu może być objęta studium indywidualnych przypadków. Coleman. Sondaże ankietowe.Metoda. R. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to wywiad. Istnieje bogata literatura naukowa powstała w wyniku stosowania metody monograficznej. XII. Mieczysław Łobocki -Metody badań pedagogicznych. S. Wrocław 1974. Zielona Góra 1994. W: metodologia pedagogiki społecznej. logiki formalnej i metodologii nauk. Pilch. Sośnicki .M. Jako przykład pracy empirycznej opartej na metodzie sondażu można wymienić pracę zbiorową pod red. Wielkość badanej populacji zależy od 'stopnia dokładności badań. Wrocław 1974 r.Hipoteza w badaniach pedagogicznych.in. Wrocław 1961. Swidy . Warszawa 1979. procedura badawcza w pedagogice empirycznej. red. Zawistowicz-Adamskiej. W pedagogice można polecić m. konieczne jest sięgnięcie zarówno do literatury metodologicznej. M. Warszawa 1967.Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. im bardziej analizowaną populację możemy odnieść do podobnej całości" (tamże s. Janeczko . Bujaka. Dodajmy.Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych. nr 7-8. Warszawa 1982. red. a pożyteczne.Elementy teorii poznania.Metoda sondażu w pedagogice empirycznej. Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako środowisko wychowawcze. Kotarbińskiego. Pilch. „W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych doborem próby. Wybór tekstów red. Metody badań pedagogicznych (red. Warszawa 1965 tamże: W. Na uwagę i polecenia zasługuje artykuł A.Eksperyment w badaniach społecznych. Warszawa 1968 r. TERESA BAUMAN ROZDZIAŁ IV O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych . Nowak. w: Metody badań socjologicznych red. Nosząc się z zamiarem zastosowania wybranej metody badań. Trow. Z. Wroczyński.przedmiotem eksperymentu. Nader często mamy do czynienia z mieszaniną różnych metod. Wroczyński. R. w: Metodologia pedagogiki społecznej (red. tamże E. ankieta. Edward Hajduk . Irena Lepalczyk . Nieprawidłowe zaś stosowanie najlepszej metody może całkowicie wypaczyć obraz badanej rzeczywistość!.K. 43). Hatt. K. Wroczyński. P. Poza tymi ramami dostrzeżone prawidłowości przybierają charakter tym większego prawdopodobieństwa. Np. Warszawa 1965 R. wybranych do badań technik i „dostępności poznawczej w sensie terytorialnym". Konieczne bo rzeczywistość wychowawcza jest tak bogata iż nie mogą jej objąć ramy jednej metody. T. technika. red.Funkcjonowanie szkoły w środowisku wiejskim. Kamińskim przytoczyć przykład. Wrocław 1974. Przykładem mogą być pracy etnograficzne F. w: Metodologia pedagogiki społecznej.J. jak i do opracowań empirycznych powstałych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody. Charakterystyki omawianych metod ograniczają się w zasadzie tylko do opisu ich podstawowych cech. Warszawa 1979. Nowa szkoła 1958. Pilch. Nowak.Metoda monografii w badaniach pedagogicznych. Warszawa 1972 i wiele innych. Warszawa 1989. że działalność komitetu antyalkoholowego może być przedmiotem monografii a wpływ uświadomienia i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm młodzieży . Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice wiąże się z metodą pracy socjalnej -case work . w k t ó r e j b a d a n e z j a w i s k o w ys t ę p u j e .Młodzież a wartości. Metody badań socjologicznych. V. Iza Muchnicka . H. techniki statystyczne i inne. Całkowicie prawie pominięta została technika ich stosowania i organizacja badań. pracę A. Metoda eksperymentu znalazła pełna i chyba doskonała monografię w pracy A. Monograficzne badania układów społecznych.stąd bardzo pomocna będzie praca: Marynowicz-Hetka E. analiza dokumentów osobistych. Natomiast alkoholizm młodzieży jako zjawisko społeczne może być przedmiotem sondażu diagnostycznego" (tamże s. . Kwieciński .kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich i n n yc h zjawiskach instytucjonalnie nie zlok a l i z o w a n y c h . Warto za A. Pilch) Wrocław 1974. 42). który ukazuje różnice w zastosowaniu omawianych metod. Żadna z omawianych metod nie występuje w stanie czystym. Sułka .) Andrzej Góralski.p o s i a d a j ą c y c h z n a c z e n i e w yc h o w a w c z e -w o p a r c i u o s p e c j a l n i e d o b r a n ą grupę r e p r e z e n t u j ą c ą pop u l a c j ę g e n e r a l n ą . Wroczyński. Zaczyński Praca badawcza nauczyciela. Dlatego nie można poprzestawać na tak ogólnych opisach.Niektóre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidualnych przypadków.

każdy jednak pozwala na dostrzeżenie w niej czegoś innego i mimo ich odmienności obydwa przyczyniają się do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej. że zajmują się oni zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem człowieka wśród innych ludzi. Bada więc tylko poddające się pomiarowi obiekty. przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzędzi. S. możliwości równie obiektywnego poznania go. móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną. wartościami. Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam: poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas . ponieważ uświadamiający słabości i pęknięcia paradygmatu nauki nowożytnej. bowiem dotyczących zagadnień nie poddających się badaniu kwantytatywnemu. Sądzę. idzie raczej o to aby traktowane były jako równorzędny sposób badania zjawisk pedagogicznych. Istnieje wiele problemów w pedagogice zupełnie pomijanych. albo o takie. Założenie o ich komplementarności pozwala zaakceptować tezę. poszukując między nimi zależności przyczynowo-skutkowych.C. iż metody jakościowe mają za zadanie wyrugowanie z pedagogiki metod ilościowych. Ossowski formułuje ten dylemat następująco: „socjolog musi wybierać pomiędzy ubieganiem się o rezultaty. Krocząc jedną z nich badacz podporządkowuje się metodologii.zajmę się opisem innej metody postępowania badawczego. że wymagający oddzielnej rozprawy . zakłada subiektywny charakter własnej wiedzy jak i każdego poznania. które są pewne. Jednak inny przedmiot badania może narzucać metoda ilościowa. że można . Świadomość ograniczeń. że na gruncie metodologii naukowej niemożliwe jest dostrzeżenie lub podjęcie pewnych tematów. w różnego rodzaju placówkach. jaki ta metodologia stawia badaczowi postulując. że badając rzeczywistość społeczną musi posługiwać się narzędziami „miękkimi". przeżyciami. ale ograniczoną i jednostronną.2. elastycznymi. Metody jakościowe powstały więc z jednej strony jako krytyka (zarówno metodologii panującej w pedagogice jak i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych). uczucia. skłoniły humanistów do poszukiwań innych dróg poznawania i opisywania świata.o czym pisze A.1. Uprawomocnienie podejścia jakościowego w badaniach pedagogicznych pozwoli na dostrzeżenie ich. Każdy z nich ma swoje wady i zalety.S. jednostkowych przypadków.zjawisk złożonych treściowo i znaczeniowo. które dotyczą poszczególnych ludzi. z drugiej zaś . a także . przekształcić po to. wartości są obecne i trudno je pomijać jako mniej znaczące. stylu życia oraz zjawisk zmiennych. czyli zarówno jego jednostkowością jak i związkami z innymi. Pozostawiając na uboczu wątek krytyczny . aby odkrywszy je. trudno jest redukować jego poznawanie tylko do wymiaru zdarzeń. W procesie wychowania i kształcenia emocje. jakie niesie ze sobą scjentystyczny sposób myślenia. jednak tak bogaty. W badaniach jakościowych natomiast możliwe jest podjęcie tematów wykraczających poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podejmowanie problematyki związanej z ocenami. które są ważne. Wyka . w związku z wymogiem. poznanie a tym samym wzbogacenie naszej o nich wiedzy. Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna.niezwykle ważny. tym mniejsza była wartość jego rozumowania naukowego". Uważa. inny zaś metoda jakościowa. Nie chodzi jednak o to. które łatwo można zmienić. Zakłada on "istnienie obiektywnego świata. Podejście jakościowe pozwala na podejmowanie takich zagadnień. o charakterze procesu społecznego.jako propozycja innej wizji badania empirycznego. poddające się pomiarowi zjawiska. opartej na założeniach filozofii pozytywistycznej i posługuje się w swych badaniach metodami ilościowymi. 4. Dla pedagogów jest to różnica tym znaczniejsza. bez posądzania ich o nienaukowość czy powierzchowność. aby dostrzec w badanym zjawisku nieprzewidziane przez niego wcześniej aspekty. ale mało ważne. iż przedmiotem badania naukowego mogą być tylko obiektywnie istniejące. Te dwie drogi badawcze można traktować jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie. Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnień pedagogicznych możliwych do zbadania na gruncie tej metodologii. mogących stanowić „obiektywne fakty". Różnica polega na tym. Posługuje się metodami jakościowymi przy pomocy których może docierać bardziej „w głąb" badanego zjawiska a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst). ale niepewne". np.traktując rzecz modelowo . F.„Im więcej wagi przykładał człowiek nauki do logiki. Schiller 4. stających się. Badacz ma świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany). Przedmiot i cel badań jakościowych Wybór przedmiotu badania w obydwu typach badań wydaje się z pozoru procedurą podobną. iż możliwe jest poznawanie rzeczywistości społecznej w różny sposób. Uwagi ogólne Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje uczonych. Taki redukcjonizm pozwala zdobyć o zjawisku wiedzę pewną. Traktowanie ich antagonistycznie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji jednej przez drugą.wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego.

4. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych Podejście jakościowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badawczych i zakłada swoistą bezzałożeniowość na temat natury badanego zjawiska. co chciałby zaobserwować. czy zgadzają się z naszym o nich mniemaniem b) badane zjawisko jest „drażliwe". lecz badany w różny sposób. np. w których założeniowość nie tylko ogranicza pole badania.4. jednostkowości i niepowtarzalności każdej sytuacji badawczej. iż właśnie z nim pragnie przeprowadzić badania. iż badacz dla badanego nie jest już osobą zupełnie obcą i anonimową. Owe ograniczenia powodują. 4.o doborze osób badanych decydują wyłącznie względy merytoryczne. niż o nich wie. Zastosowanie metod jakościowych pozwala na podejmowanie w badaniach problemów mało znanych. Np. bądź takich. dotyczy problemów uznawanych przez badanych za intymne.gdy są one niezdolne do wypowiadania się na temat interesujący badacza. taka sytuacja uniemożliwia w sposób naturalny stawianie precyzyjnych hipotez. może przy tym pomijać całe spektrum zagadnień. przychodzą do badanego osoby polecone im przez kogoś znajomego. Dotyczy to zarówno dzieci o nierozwiniętych jeszcze możliwościach artykulacyjnych jak i dorosłych. ani też sposób ich doboru. które narzuca metoda. Rezygnacja z rzetelności w badaniach jakościowych wynika z prze-świadczenia o wyjątkowości. pytanie: „Jakie relacje zachodzą pomiędzy uczestnikami procesu dydaktycznego (pomiędzy nauczycielem a uczniami a także pomiędzy samymi uczniami) na lekcji?" Ów brak uzasadnienia nie wynika z tego. W badaniach jakościowych natomiast jest równie ważny problem jak i metoda.zagadnienia. Wiele rodzajów badań jakościowych wymaga od badacza zaprzyjaźnienia się z badanym a przynajmniej dobrego. pozwalających w miarę poprawnie odpowiedzieć na to pytanie. Badacz może celowo dobierać próbę osób do badania jeżeli zależy mu na szczególnym zróżnicowaniu badanych pod względem pewnych cech. iż tylko niektóre pytania narzucające się badaczowi mogą stanowić problem badaczy. lecz z tego. badacze docierają do swoich rozmówców przez kontakty nieformalne. że są one ze sobą nierozłącznie powiązane.jednostki o wysokim stopniu samoświadomości posiadający dużą zdolność do artykulacji badanych problemów. prywatne (np. Nie ma więc większego znaczenia liczba przebadanych osób. jeżeli badane zagadnienie jest mało znane. Są jednak problemy badawcze. sugerując iż właśnie wiedza zdobyta o badanym zadecydowała o tym. bowiem nie można formułować hipotez. problem kar cielesnych stosowanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej). Każde badanie traktowane jest jako swoiste zjawisko. Istnienie hipotezy określa bowiem kierunek naszych poszukiwań. gdy chcemy je poznać takimi jakie są a nie stwierdzić. Znikoma wartość hipotez badawczych szczególnie uwidoczniła się w badaniach etnograficznych. Podobnie nieuzasadnione byłoby stawianie pewnych problemów badawczych w badaniach jakościowych. które nie może być . które mogą być badane zarówno przy pomocy metod ilościowych jak i jakościowych. których stawianie w badaniach prowadzonych metodami ilościowymi byłoby nieuzasadnione. z których nie był w stanie przewidzieć przy konstruowaniu narzędzia. że badacz zaobserwowałby tylko to. „Jak częstym zjawiskiem jest stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodziców?". posługujących się językiem różniącym się od języka badacza. nie ukrywa się także ze swoją wiedzą o badanym. Pytanie o częstość występowania sugeruje bowiem potrzebę zastosowania metod ilościowych. lecz z programowo przez niego przyjętej postawy „naiwnej poznawczo".3. W pewnych typach badań. z których badacz nie zdawał sobie sprawy. wzajemnego poznania się. bądź . pomijając przy tym całą gamę relacji. Dzieje się tak dlatego. problem: „Jaki wpływ ma środowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" może być badany obydwoma typami metod. Formułowanie problemów badawczych na gruncie metodologii naukowej obwarowane jest odpowiednimi warunkami. Należy do nich np. ale i uznawana jest za szkodliwą. a tym samym ogranicza możliwość oglądalności badanego zjawiska. wzajemnie od siebie zależne i dopiero w połączeniu przesądzają o nazwaniu badania jakościowym. Badanie jakościowe stosujemy wówczas. które badacz bardziej przeczuwa. wymagających kilkakrotnego wglądu w badane środowisko. Dobór badanych Ponieważ w badaniach jakościowych rezygnuje się z postulatu reprezentatywności próby (dającej możliwość szerokich uogólnień) a także z rzetelności (pozwalającej na powtórzenie badania przy użyciu tego samego narzędzia) . wynikającą nie z braku jakichkolwiek założeń badacza. To powoduje. Jest wiele tematów pedagogicznych. c) osobami badanymi są albo . Problem może być taki sam. że takich badań metodami ilościowymi nie dałoby się przeprowadzić. redukuje je bowiem do uświadomionych poprzez badacza wątków. gdy: a) chcemy przyjrzeć się zjawiskom w ich kontekście. których problematyka należała do tematów trudnych.

d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzędziem badania.uznaje się równość kompetencji badanego i badacza. Nie stara się obiektywizować uzyskanej wiedzy. Badacz nie podejmuje badania z gotowa siatką pojęć. zmienia się co najmniej w świadka a nawet uczestnika badań.Relacje badacz – badany W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania osób badanych. postuluje się nawet zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateoretycznej wiedzy. Każdy nauczyciel wie przecież (a badacze często o tej wiedzy zapominają). uczniów wszystkich równoległych czwartych klas jednej szkoły. atmosferze.badacz i badany. bogatszą o te doświadczenia i wiedzę. przyjmuje wobec niej postawę otwartą.powtórzone w tej samej postaci.3.1. h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomiędzy badaczem i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz ma tego świadomość.2. c) Badany . 4. Badanie podobnych zespołów ludzi: np. literackiego. nie narzuca mu więc własnego języka. posługującego się inną aparaturą pojęciową. Podmiotowe podejście do badanego najlepiej obrazują wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy osobą badaną a badaczem: a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania . f) Badacz w pełni angażuje się w badanie. dwustronna relacja. jaką posiada badacz. Derrida . Jeżeli kontekst . Pretendowanie do całościowego ujmowania badanej rzeczywistości wydaje mi się równie zuchwałe co przeświadczenie o prawdziwości uzyskiwanych wyników w badaniach ilościowych. Kontekst nie daje się w pełni określić. zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym.jeśli tylko wyrazi chęć . celowo rezygnując z języka nauki na rzecz języka potocznego. formie. nie będzie tym samym badaniem. nie zawsze umożliwiającą adekwatny opis badanej rzeczywistości.5. lecz chcemy dowiedzieć się „jak jest?" . Takie postępowanie uzasadnia po części chęć wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska a po części ograniczoność języka nauki.„jego określenie nigdy nie jest zapewnione bądź nasycone". Nie sądzę aby holizm był kategorią najtrafniej oddającą sens badania jakościowego. przy pomocy tego samego narzędzia. to mamy już do czynienia niejako z inną osobą. po to aby nie zakłócała (determinowała) przebiegu badania. stara się jak najwierniej uchwycić wizję problemu przedstawianą przez badanego. jak przewidywaliśmy?" (hipoteza). badacz z „odbiornika" i rejestratora. Badacz poznaje rzeczywistość językową badanego i staje się ona jednym z elementów badania. 4. następuje bowiem zmiana sytuacji badania. Język w badaniu jakościowym Jeżeli w badaniu nie chcemy sprawdzić „czy jest tak. 4.5. może zmieniać jego kierunek . sygnalizującą rozległość spojrzenia na badane zjawisko. jaki badanie wywiera na niego samego. Niektórzy autorzy postulują nawet ujęcia holistyczne. prowadzonych przez tego samego nauczyciela. przy pomocy której chce opisywać rzeczywistość.Cechy charakterystyczne badania jakościowego 4. Opowiadam się za kategorią „kontekst" jako bardziej przystającą do możliwości badacza. własnego wpływu na treść i przebieg badania a także wpływu. Kontekst Jedną z ważniejszych cech badań jakościowych jest dążenie do ujmowania badanego zjawiska w jego szerokim kontekście.badany. g) Badacz ma świadomość własnej subiektywności w odbiorze i ocenie sytuacji badawczej. że przedmiotem staje się poznawana kwestia a podmiotowe stanowiska zajmują dwie strony .5. nie posługuje się kategoriami obcymi badanemu. której wyniku badacz nie jest w stanie przewidzieć. że w różnych klasach ten sam temat lekcji wywołuje różne odbiory i różne zrozumienie. Badany z „nadajnika" może przekształcić się we współtwórcę. Badacze posługujący się metodami jakościowymi dystansują się od metody naukowej także za pomocą języka. Język używany w badaniach jakościowych jest językiem badanego lub wypadkową języków obydwu stron interakcji.5. e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna. Jeżeli badamy tę samą osobę powtórnie.zakłada się bowiem dialektyczność relacji badacz . których dostarczyło jej pierwsze badanie. b) Badacz nie działa z pozycji „lepiej wiedzącego" lecz traktuje badanego jako kompetentnego współtwórcę wiedzy zdobywanej podczas badania . nie ma potrzeby skłaniania osoby badanej do posługiwania się językiem badacza. Ważne w tej relacji jest to. a jeśli nawet próbuje się go ująć całościowo to -jak pisze J. przyjmując iż takie obiektywizm jest niemożliwy. ale już nie przeciwstawni sobie wzajemnie.badacz więc działa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach.nie ma potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojęciowych.w równym stopniu co badacz wpływa na treść badania. dbając równocześnie o to aby minimalizować własne tendencje redukcjonistyczne.

to takie osadzenie może być wielostronne. jakie dają badaczowi. nową. nie można więc przeprowadzić tego typu badań nie wiedząc czym jest to. informacje. poznawania szczegółowych wymogów metody naukowej. Nie sądzę jednak aby było możliwe przemyślenie i przeprowadzenie interesującego badania jakościowego. której badacz musi być świadom rozpoczynając swoją pracę. Jednakowoż wyobraźnia i intuicja nie zawsze podpowiadają dobre rozwiązania. fakty. Wyka wyróżnia: otwarty wywiad pogłębiony. sygnalizuje takie połączenie zjawisk. Wyobraźnia i intuicja Ważnym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakościowych jest wyobraźnia i intuicja.8. zaczyna kojarzyć różne opinie. Niesłuszne więc wydaje się oskarżanie osób stosujących w swych badaniach podejście jakościowe o brak kompetencji czy wiedzy metodologicznej. nie poprzedzone świadomym rozumowaniem. gdyż intuicja może pojawić się tylko u tego badacza. więc odpowiednie przygotowanie zespołu badawczego. jak i ich słabych stron. o zakłóceniach jakie wnosi proces badania w te relacje. nie spełniających wymogów stawianych nauce.pozwala na przekraczanie ograniczeń narzucanych badaczowi przez jego własną wiedzę. Przedstawię kolejno poszczególne metody. nieprzewidywalną. czy jako rozjaśniająca koncepcja pojawiająca się w świadomości nawet wówczas gdy nie myślimy świadomie o danym zagadnieniu" podpowiada badaczowi pomysły. wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach międzyludzkich.7. szczególnie wówczas. Osoby te tylko – nieusatysfakcjonowane możliwościami. lecz właśnie o rozumienie. W badaniach ilościowych bowiem wciąż sygnalizuje się od czego się odchodzi. dotychczas nie badane lub też styka się z sytuacją szokującą dla niego. jego zadaniem jest jej słuchać uważnie. niekiedy jednak prowadzą na manowce. W badaniu jakościowym bowiem nie idzie o szukanie zależności przyczynowo-skutkowych. Podejmowanie badań jakościowych w pedagogice jest przez wielu zwolenników podejścia ilościowego traktowane jako niechęć do uczenia się skomplikowanych procedur. że w badaniach jakościowych potrzebna jest właśnie większa wiedza badacza. sygnalizując możliwość ich wykorzystania do badań pedagogicznych. Zarówno wyobraźnia jak i intuicja. których wcześniej nie łączył z przedmiotem swoich badań. a że jest ona „mądrzejsza" od badacza. z czego rezygnuje. Rodzaje metod jakościowych Wśród metod jakościowych A. W metodach jakościowych docenia się ich wagę i zakłada. 4. czy droga przez nie proponowana jest słuszna. gdy podejmuje zagadnienie nieznane. Wyobraźnia może podpowiadać drogę do nowych odkryć. Ogromne znaczenie ma. nieśmiało. co pozwala mu lepiej ją rozumieć. którego umysł nastawiony jest na jakieś zagadnienie. czy nie.4. Ujmowanie zjawisk w kontekście pozwala na dostrzeżenie różnych ich aspektów. wyzwala odwagę stawiania pytań . a także wiedzy o badaniach jakościowych w kontekście zarówno szans. 4. chociaż nigdy nie wiadomo. . nieobiektywną wiedzę. których on sam nie przeczuwał. jego wysiłków uzyskania świadomości własnych przed-założeń. niesprawdzoną. Badania jakościowe w pedagogice Pedagogiczne badania jakościowe podejmowane są w Polsce rzadko. z czego się rezygnuje. głębsza refleksja nad całym procesem badania. że zawsze warto podążyć ich śladem. metodę biograficzną. odbywa się jednak na gruncie dobrze przygotowanym. 4. Badanie jakościowe wymaga bowiem krytycznego namysłu nad wiedzą już istniejącą i pojawienia się w świadomości badacza przeświadczenia o specyfice proponowanych przez metodologię naukową metod i ich nieadekwatności względem podejmowanego przez niego problemu badawczego. Proces badania Prowadzenie badań jakościowych wymaga od badacza szerokiej wiedzy na temat czynników zewnętrznych wpływających na sam przebieg badania. bywają jedynymi kierunkowskazami dla badacza. rozumiana jako „nagle zjawiające się oświecenie lub zrozumienie sytuacji.rozumiemy jako „osadzenie w" badanego zagadnienia. bowiem dominująca metodologia naukowa traktuje je nieco podejrzliwie a wyniki tych badań uznawane są niekiedy za „gorszą". stąd możliwa jest wielość kontekstów. Konieczna jest więc niezbędna wiedza dotycząca tematu badań. Wydawać się nawet może. Nastawienie na rozumienie wynika z założenia. jakie oferuje metoda naukowa poszukują innych sposobów empirycznego poznawania rzeczywistości.5. niekiedy prowadzą one ku ciekawym odkryciom. że „rzeczywistość mówi". Przebieg i kształt badania jakościowego nakłada na badaczy odpowiedzialność moralną.z pozoru absurdalnych . dzięki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako z różnych stron. wymogów metody jakościowej a także odpowiednia postawa etyczna. Dotyczy ona zarówno wiedzy badacza o sobie. Rozumienie zaś jest procesem w którym odkrywane są kolejne zasłony w naszym poznawaniu rzeczywistości. Podobnie jak w badaniu ilościowym. każdy z badaczy musi dokładnie znać i rozumieć sens i istotę badań jakościowych. Nagłe zjawienie się nowej myśli. z którymi wchodzi on w proces badania.6. 4. obserwację uczestniczącą oraz jakościową analizę treści. bez znajomości całej procedury badawczej obowiązującej w badaniach ilościowych. Intuicja.

Zauważyć przy tym należy. Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podejrzliwie. Jest to ważne. Badany odpowiada na nie lub nie.4. iż taka rozmowa zmienia jedną bądź obydwie strony. jak i to co pomijają. a które mniej inspirujące dla rozmowy. w której ona się odbywa. że wywiad może zabrać im sporo czasu. aby poruszane w rozmowie tematy uznane zostały przez którąś ze stron za zbyt drażliwe lub nietaktowne. że są odpowiedzialni za to co mówią i potrafią zdać sprawę ze swej działalności. bardziej świadomego (tzn. Badanych traktuje się bowiem podmiotowo. które formułuje badacz przed wywiadem sygnal i z uj ą tylko kierunki jego zainteresowań. nie stanowią jednak ram poza które nie można wykraczać. Nie jest więc możliwe. który wytwarza się podczas badania. nastawienie do rozmowy badacza powoduje. wspólnie budujące wiedzę o interesującym ich zagadnieniu. iż nie jest on w stanie przewidzieć. Więź jaka łączy jego uczestników jest w dużej mierze decydująca dla przebiegu badania. uczestnictwo i integralność. Opisane przez P. Zalecenia typu „nie szkodzić". zarówno swój sposób myślenia jak i poglądy. co w pewnym stopniu może przesądzać o jej przebiegu. lecz zdarza się. indywidualną interpretacją treści przekazywanych w rozmowie. Takie podejście do pytań. zakładając. P. Opisując Galtunga metodę dialogową (otwarty wywiad pogłębiony nazywa się często dialogiem). lojalności wobec badanego a także otwartej postawy wobec poruszanych problemów. współzależność. Integralność . badacza). należy więc jeszcze przed badaniem uprzedzić badanego. podczas ich wspólnej rozmowy odbywa się nie tylko wymiana informacji. bowiem . Łukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie oddają istotę otwartego wywiadu pogłębionego.snując swoją opowieść. Badacz przyczynia się do owego budowania poprzez umiejętne podtrzymywanie rozmowy. że badania prowadzone w ten sposób skłaniają do postawienia przed badaczem wymagań natury etycznej.Bardzo ważna dla dialogu jest atmosfera.W dialogu aktywnie uczestniczą obydwie strony. np. natomiast wyraźnie określa ich problematykę. To badany ustanawia granice obszaru intymności i szczerości do którego wpuszcza badacza. propozycjami badacza. może nawet mieć wcześniej opracowane pytania jednakże kolejność ich zadania zależy od kontekstu. Pytania przygotowane przez badacza są pomocne w podtrzymywaniu rozmowy. Wspólnota . prowokujących czy nawet drażliwych. dyktafonu itp.Uczestnicy dialogu angażują w rozmowę całą swoją osobowość. jakie obszary (podczas rozmowy z badanym) zostaną odkryte. przypominanie sobie niektórych faktów ze swego życia. Uczestnictwo . W takiej rozmowie nie unika się pytań sugerujących.Uczestnicy dialogu są od siebie wzajemnie zależni. Im mniej jest w takiej rozmowie sztuczności. gdyż badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie może brać czynnego udziału w toczącej się rozmowie. a nie żelaznymi wytycznymi. snuje opowieść. Poczucie wspólnoty jest szczególnie ważne w sytuacji. Podczas takiej rozmowy może odbywać się proces „redagowania swojej biografii". nie próbuje w podchwytliwy sposób sprawdzać czy mówią prawdę. tym korzystniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. Łukasiewicz zwraca uwagę na jej pięć zasadniczych cech: równość. jednak nie determinują one przebiegu badania. jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru. badany . „nie pouczać" nabierają w badaniach jakościowych szczególnej wymowy. Badacz nie ustala przed badaniem dokładnego brzmienia pytań.1. obdarza ich pełnym zaufaniem. to oni decydują o czym chcą i mogą ze sobą rozmawiać. ze swego życia. które wątki okażą się bardziej. w dużej mierze zależy to od atmosfery panującej podczas badania. Jest to spotkanie dwóch światów jednostkowych. postawy. Badacz przychodzi do badanego z dokładną świadomością tego co go interesuje. którym obydwie strony muszą się bezwzględnie podporządkować. im więcej intymności i wzajemnego zrozumienia. są pewnym scenariuszem. dogmatyk nie może prowadzić tego typu badań. ponadto zarejestrowana wypowiedź pozwala na uchwycenie autentycznego języka badanego i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. Obydwie strony uczestniczą też w tworzeniu syntezy. badacz zaś podążając za opowieścią badanego także może zmienić swój pogląd na wiele spraw. Temat badania wymaga niekiedy kilku spotkań badacza z badanym (często opowieści badanych są długie a rozmowa dla obydwu stron interesująca). ponieważ jest zamknięty na nowe fakty i opinie niezgodne z własnymi.8. gdy w dialogu bierze udział więcej osób. czego chciałby się dowiedzieć. iż zarówno to o czym mówią.ich pojawienie się w rozmowie bądź ich brak zależny jest od uczestników dialogu. a prawo do zadawania pytań ma nie tylko badacz lecz też badany. system wartości. Pytania o pewne zagadnienia powodują uświadamianie sobie przez badanych ich znaczenia. Współzależność . nastroju. od wzajemnych stosunków pomiędzy badanym a badaczem. że nie ma w dialogu lepiej wiedzącego. nie ma rozmowy z pozycji lepszego. w której badany „oprowadza badacza po swoim życiu". będącej swoistą. Równość oznacza. Otwarty wywiad pogłębiony Powinien być prowadzony z pomocą magnetofonu. zakłada się. jakichś ważnych dla nich wydarzeń czy wyborów. Pytania. Obie strony mają wpływ na przebieg dialogu. wspólnota. Otwarty wywiad pogłębiony jest zaproszeniem . sygnalizują równocześnie jego przygotowanie do wywiadu. które wymieniają pomiędzy sobą doświadczenia i wiedzę. W owych wymaganiach zawiera się zarówno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy. Otwarty wywiad pogłębiony ma formę rozmowy.

że wiedza o społeczeństwie. że pamiętniki „same za siebie mówią" lecz sądzę. Możliwości zastosowania tej metody badawczej w pedagogice są ogromne.żaden przedmiotowy wymiar rzeczywistości społecznej. A. wyrażonej i utrwalonej w symbolach działalności indywidualnego podmiotu. w jaki sposób wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiały. Metody biograficzne stosowane w metodologii naukowej koncentrowały się wyłącznie na pierwszej warstwie. zdarzeń z wątków. Przyjrzyjmy się jednak autobiografii z innej perspektywy. które możemy poznać jedynie przez ukazanie ich osobistego wymiaru. sygnalizujące zmienność poglądów autora. W pedagogice rzadko wykorzystuje się autobiografie jako materiał do pogłębionych badań. istnieje więc jako autobiografia tylko o tyle o ile ktoś intencjonalnie przekształca zbiór zdarzeń w wysoce znaczącą i ustrukturowaną całość. że wyrażone treści są zawsze relatywne wobec tego. wytworzonym przez rozumiejącą i interpretującą jednostkę. Pozostawia się więc owe autobiografie bez opracowania. W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie subiektywnym. Jakościowa analiza tekstu Tekst jest systemem znaków. które jednak nie zinterpretowane pozostają tylko i wyłącznie wspomnieniem jakiejś osoby. okolicznościowe. Wiedza o społeczeństwie jest zawsze wiedzą „czyjąś" a są takie obszary rzeczywistości społecznej. na który składa się używanie przez nich określonego języka. obrazujące proces zmian zachodzących w jego myśleniu a także autobiografie reminiscencyjne. lub wywołane innym bodźcem. Wydobyć z autobiografii te wszystkie wątki może właśnie uważny badacz.badanego do rozmowy. Badacz ponosi także przed badanym odpowiedzialność za to. zanurzonego w świecie. zinterpretować kluczowe dla tekstu kategorie.in. że obydwie te warstwy przenikają się wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje pełniejszy obraz człowieka i społeczeństwa. iż nie istnieje . jakimi są postrzegane w znaczących kategoriach kultury".2. skażone piętnem subiektywizmu relacje.do nich dodawać. w związku z czym odrzucane były jako mało wiarygodne źródła informacji. zaś podejście jakościowe implikuje przekonanie. Jest zjawiskiem subiektywnym również i w tym sensie. rozumiejącej. drugą zaś stanowi indywidualny i symboliczny wymiar zjawisk społecznych. za konkurs. zrekonstruować przekonania ich twórców. Autobiografia jest więc przekazem symbolicznym." Wybór treści dokonywany jest w oparciu o pewne wartości. kryje się w nich ogromna wiedza o czasach w których żyli ich autorzy. stanowiące dla opowiadającego kryterium ich doboru i podstawę interpretacji. o ile ktoś ją opowiada. O ile więc biografie stanowiące dający się udokumentować ubiór „faktów" o człowieku (przebieg życia) nie budziły kontrowersji metodologicznych. a ich funkcja ogranicza się do budzenia postawy heroizmu w kolejnych pokoleniach nauczycieli.3. o ich świadomości (świadczy o niej m. iż „ludzkie działanie nie jest wyznaczone przez wpływ wydarzeń takich „jakimi są rzeczywiście" ale przez wpływ wydarzeń takich. o systemie wartości osób piszących.8. o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe. Metoda biograficzna Sedno tej metody opiera się na założeniu.8. Przykładem przebijania się przez powierzchowną deklaratywność mogą być badania Z. systemu znaków i symboli). Techniki opracowywania materiałów biograficznych są różnorodne i zależne od tego czy badacza interesuje wyłącznie twórca autobiografii czy też uwaga badacza skupia się bardziej na treściach zawartych w autobiografii stanowiących przejaw zarówno samoświadomości jak i świadomości społecznej osoby piszącej. nieuchronnie uwikłanego w dzieje. Giza poddaje w wątpliwość odróżnienie autobiografii od biografii (traktowanej jako rejestrację „obiektywnego" przebiegu zdarzeń). Wśród autobiografii można wyróżnić pamiętniki pisane przez wiele lat. Stanowi niejako zapis jednego i jednostkowego życia. że autobiografia istnieje o tyle. że mówią one znacznie więcej niż mogłoby się wydawać czytelnikowi.pisane np. Dotyczy to szczególnie pamiętników nauczycieli. iż pamiętniki same „mówią" a więc nie ma potrzeby niczego . ich sposób pisania. jak ktoś postrzega i rozumie własne życie. Jednostkowa interpretacja świata nie jest więc dodatkiem do „faktów". o człowieku zbudowana jest niejako z dwóch warstw: jedną jest warstwa faktograficzna. jej istnienie jest zależne od jednostkowej świadomości. że stanowi ona „wytwór interpretującej.w sensie obiektywnym . Analiza tekstu może dotyczyć poziomu leksykalnego słownika frekwencyjnego języka tekstu (autobiografia. 4. 4.oprócz ogólnego wstępu . Aleksandra nad komunikowaniem się rodziców z dziećmi. Jest niewątpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu. Raczej zakłada się. wydobyć ukryte w nim założenia. uzupełnieniem „obiektywnej rzeczywistości". Można przecież założyć. nie poddające się weryfikacji. lecz sama jest tą rzeczywistością. Można by założyć. Poważne problemy kształcenia i wychowania skrywają się często pod powierzchowną warstwą oczywistości. odtwarzające koleje losów. uzasadniając. które powstały w pamięci autora . wiersz. Pod powierzchnią wspomnień. nastawiony do materiałów zawartych w autobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo. natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest raczej marginalnie. Autobiografii przypisywano raczej wartości literackie niż poznawcze. która nie może być dla niego ani niszcząca ani deprecjonująca. który badacz próbuje uporządkować pod kątem zawartych w nim myśli. . w konkretnych okolicznościach. pod którą dostrzec je można jedynie przy głębokim. pełnym zaufania kontakcie badacza z badanymi. w odniesieniu do konkretnych wartości.

moim zdaniem . Świadomość zachodzących w nim zmian powoduje. wiersze. Drugim niejako krokiem lub też niezależnym od pierwszego jest ustalenie znaczenia tych najczęściej pojawiających się wyrazów i kontekstu.notatka prasowa.choćby taka jak percepcja samego siebie. W konsekwencji przebywania w badanym środowisku zachodzą w badaczu różne zmiany . w których badacz wchodząc w określoną społeczność. iż to różne. w autobiografii). skupianie się przez niego na tym co stanowi sedno opowieści i jej element uboczny. Rokuszewska-Pawełek. przyczyniają się do pogłębienia ich samoświadomości. który nie zbiera materiałów lecz „tylko" próbuje je przeanalizować i zinterpretować. Badacz chcąc poznać interesujące go zjawisko wtapia się w nie. bądź do faz życia (np.rodzajem dokumentu. uprzedzenia. staje się uczestnikiem badanej społeczności. obyczaje. legendy.to kategorie umożliwiające strukturalne uporządkowanie wypowiedzi pod kątem kontynuowania przez autora głównego wątku wypowiedzi i odchodzenia od tego wątku. który zamierza poddać analizie a próbuje zrozumieć i opisać rzeczywistość.3. jest układem znaków. która jest a nie tę „wytworzoną" przy jego pomocy. w momencie jednak gdy informacji się nie zbiera ponieważ istnieją już jako wytwór ludzkiej działalności: idee. niekiedy wyzwala chęć niesienia mu pomocy. „Konstrukcje" . Jakościowa analiza treści jest natomiast techniką opracowywania zebranych materiałów.pozwalają badaczowi na ustrukturalizowanie tekstu. pamiętniki. Jej cechą charakterystyczną jest przełamywanie dualizmu badacz-badany. Przedstawiony tu pomysł na analizę tekstu dotyczy w zasadzie analizy autobiografii. Bada tę społeczność z pozycji jej uczestnika. przyjmuje postawę „naiwną poznawczo". „Jednostki" i „całości" . wywiad) a wystarczy.8. podobnie jak odczytać można zawartość czasopism. Z tego powodu trafniejsze wydaje się nazywanie tej metody badaniem poprzez wspólne doświadczanie. przy jej pomocy ustala się które wyrazy są najbardziej znaczące dla tekstu i jakich obszarów rzeczywistości dotyczą. zbierać informacji u innych (ankieta. że problem polega na tym. Jakościowa analiza tekstów ułatwia nam ich odczytanie.4. treści wystąpień. Aleksandra. Interesującym przykładem zastosowania w pedagogice tego typu analizy może być praca Z. określenie tego. sądzę jednak.1. niespodziewane okoliczności uczyniły je takim. czy też bardziej skłonny jest przyznawać. w którym ci ludzie żyli bądź żyją. nie zaś obcego i niezaangażowanego obserwatora. Praca nad tekstem w ich propozycji -polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy których dokonuje się jego analizy. wierzenia. Czyżewski i A. Inny pomysł na jakościową analizę tekstu przedstawiają M. że pewne jego elementy mogą być także wykorzystane przy analizach innych tekstów. „Struktury procesowe" . a także o świecie.komentarze). która może przejawiać się zarówno w podnoszeniu jego rangi lub uświadamia- . 2. Autorzy ci wskazują na cztery zestawy kategorii analitycznych ułatwiających pracę nad tekstem.pojawia się problem nazwania czynności badacza. 4. Sądzę. przełamany więc zostaje stereotyp myślenia o dystansie między badaczem a badanym. poznaje jej sposób życia. wydzielenie z niego wątków głównych i pobocznych. co pozwala mu na rejestrację siebie zmieniającego się. Innym wymiarem przełamywania dualizmu na linii badacz . Autobiografia jest . 4. Polega to na zakreśleniu wokół najczęściej pojawiających się wyrazów pól semantycznych. bądź traktuje swój los jako wypadkową nacisku systemu społecznego w którym przyszło mu żyć. który może być poddany badaniu. Znaki są częścią kultury i wiele mówią o ludziach tworzących je. Całością są natomiast zespoły jednostek odnoszące się do wybranych zagadnień. sztuka . w jakim zostały użyte. jak i pośredniej . ponieważ są to źródła wiedzy. „Linia podstawowa" i „linia recesywna" . co jest opisem wydarzeń oraz tego co stanowi komentarz autorski. Badacz nie przyczynia się do „stworzenia" materiału.8.pozwalają na określenie odmian narracji. które zaś stanowią ilustrację dla głoszonych przez autora opinii. Wykę autobiografii i jakościowej analizy tekstu do różnych metod badawczych może budzić pewne zastrzeżenia.badany jest zaangażowanie badacza w badaną sytuację. że przyjrzy się uważnie wytworom symbolicznej działalności ludzkiej. czyli badanie przez wspólne doświadczanie Wzorem dla obserwacji uczestniczącej są badania etnograficzne. iż „obserwator" wchodzi na przemian w rolę badacza i badanego. czyli sposobu w jaki piszący relacjonuje przebieg wydarzeń. Należą do nich: 1. myśli. co powodować może zmianę jego nastawienia do świata. starając się „zawiesić" na czas badań własne założenia. Badacz nie musi stwarzać sytuacji (eksperyment). żyjąc w niej. Obecność badacza. Interesujące jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje życie jako tworzoną przez siebie biografię. które wnioskami.te kategorie pozwalają na wyszczególnienie autonomicznych jednostek narracji (zarówno bezpośredniej -opowieść badanego. wchodzi on w nią bowiem z całym osobistym systemem wartości. 4. Obserwacja uczestnicząca. ułatwiają ustalenie które fragmenty tekstu są wyznaniami autora. który można odczytać. wypowiedź). jego pytania wywołują też określone zmiany w badanych. wcześniejszą wiedzę o badanym zjawisku. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii Zaliczenie przez A. 3. iż w metodologii pozytywistycznej przyjęto nazywać metodami pewne sposoby zbierania informacji. który wskazał na różnicę elementów pola semantycznego znaczenia podstawowego słowa „godność" w wypowiedziach rodziców i dzieci.

9. jak i w samych naukach społecznych (socjologia humanistyczna. Kamińskiego -jest nieobecne. mogłoby stanowić uzupełnienie tej wiedzy. Metody jakościowe mogą stanowić alternatywną perspektywę dla badań pedagogicznych. w którym znaczenia wyjściowe się zawierają. Stopień aktywności badacza jest jednak zależny od specyfiki badanego zjawiska. Kamińskiego i zaliczonych przez niego do metod jakościowych. Jest to jednak wiedza ważna. Gotowy jest jednak w każdej chwili do poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zależności od wymogów i kontekstu sytuacji w której się znalazł. w którym prowadzone są badania.„rodzi się gdzieś pomiędzy (lub ponad) uczestniczącymi w sytuacji badawczej przedmiotami i podmiotami. Badanie przez wspólne doświadczenie jest metodą poznawania zjawisk poprzez pełne zaangażowania uczestniczenie w nich. co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyżej badań jakościowych. nie jest wyłącznie rejestratorem lecz też aktywnym uczestnikiem wydarzeń. które ukierunkowują jego „obserwację". ale je uzupełniają. którą już posiadamy. wspólnego znaczenia. Skomplikowane problemy dotyczące wychowania i kształcenia (np. Wiedza o metodach jakościowych jest w naszym kraju niewielka. przy zastosowaniu tych metod. Wszystko to. Nie ma więc w obserwacji uczestniczącej podziału na badaną rzeczywistość i bezstronnego badacza. a granice „wkładu" każdej ze stron procesu zmieniają się. wzajemne relacje pomiędzy wychowującymi i wychowywanymi. uświadomić sobie własne cele. które ukrywają się przed poznaniem przy pomocy narzędzi stosowanych w badaniach ilościowych. oraz od miejsca.próbuje uprawomocnić inne sposoby badania rzeczywistości społecznej. Jakościowe metody badania wyzbywają się podejrzliwości wobec subiektywności. monografię można zaliczyć jedynie do „miękkiej" odmiany metod ilościowych. cele przeciwnika i pozwolą mu adekwatniej uchwycić kontekst społeczny sytuacji. jest wciąż jeszcze spisywana na marginesie. Owa humanistyczna metodologia -jak ją w uproszczeniu nazwała A. sondażu diagnostycznego i monografii . Niezmienna zaś pozostawała metodologia naukowa.przy zastosowaniu innych technik zbierania materiału. bowiem nie rejestruje on rzeczywistości „takiej jaką ona jest". które pomogą mu lepiej zrozumieć jego własne działania. Przykładem badań. nie relacjonuje „obiektywnych faktów". osobiste — odbija się to co społeczne i ogólne. Dlatego też studium indywidualnych przypadków. które według w/w autora zadecydowało o nazwaniu ich jakościowymi była ograniczona liczba jednostek poddawanych badaniu. iż w tym co jednostkowe. Pewne problemy dostrzega bowiem dopiero w trakcie badania. nauczycielami i uczniami. specyfika i siła oddziaływania subkultur młodzieżowych.niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiązań. psychologia humanistyczna). staje się dla niego mniej obcy. Świadczy o tym ilość badań prowadzona przy użyciu tych metod. Z istoty tej metody wynika chęć dostarczenia badanemu środków. lecz interpretuje interesujące go zjawisko a jego interpretacja .) wciąż oczekują na lepsze ich poznanie i opisanie. w której się znalazł. to jednak w postaci nowego. że w przedstawionym przeze mnie metodach brak jest: studium indywidualnych przypadków. znaczenie grup rówieśniczych w rozwoju społecznym młodzieży itp. Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie. Wchodząc w nowe dla siebie środowisko badacz nie jest wyposażony w gotową siatkę ustrukturalizowanych zachowań i szczegółowych pytań.jak pisze A. Wyka ." Badacz nastawiony na wspólne doświadczanie łatwiej „wchodzi" w badane środowisko. inny sposób myślenia o świecie i o poznawaniu. hermeneutyka). Jedynym kryterium. Jednostkową subiektywność traktują bowiem jako odzwierciedlenie świata-jedyny możliwy dla człowieka sposób poznania go i rozumienia. w badaniach uznanych za jakościowe przez A. 4. Są budowane w oparciu o inną metodologię. Wydaje się. w których badacz celowo wywiera wpływ na badanych są badania prowadzone metodą interwencji socjologicznej. że badanie przez wspólne doświadczanie pozwoliłoby wnikliwiej przyjrzeć się wielu trudno dostępnym zjawiskom . ROZDZIAŁ V Techniki badań pedagogicznych Kto wielkie stawia kroki daleko nie ujdzie . Pozwoliłoby na opisanie ich z innej perspektywy. wyłania się choć „z" nich. Źródła tego sposobu myślenia tkwią zarówno w filozofii (fenomenologia. Nie zastępują metod ilościowych. jako dodatek szeroko usprawiedliwiający swoje istnienie. Uwagi końcowe Nietrudno zauważyć. a to co społeczne jest zawsze tylko jakąś jednostkową perspektywą. nie ogranicza go bowiem „gotowe i zamknięte" narzędzie badawcze. stanowiąca ich podstawę. Posiada jedynie własne przemyślenia i pewien zestaw kategorii. przełamuje bowiem monopol metodologii pozytywistycznej na wiedzę o badaniach empirycznych. w innym kontekście. Wyka .opisanych przez A. wychodząc z założenia. nadając im bardziej ludzki wymiar. bądź ujawnić te obszary rzeczywistości społecznej. sondaż diagnostyczny. która jest zarówno sposobem poznawania jak i oddziaływaniem na badanych. Demistyfikuje przy tym to co skrzętnie jest skrywane przez metodologię pozytywistyczną: fałszywość przesłanki o obiektywności świata społecznego i o obiektywności badacza.

Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań. Jest jak powiedzieliśmy najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historię jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania. lecz wymagająca wielu zastrzeżeń wstępnych. skale do testowania. regulowane starannie wypracowanymi d yr e kt yw a m i . Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych. Znaczy to. Wiele bowiem nieporozumień powstaje wokół wszelkich technik. Jest to wprawdzie teza potwierdzana przez wielu badaczy. to najczęściej proces angażujący badacza i innych ludzi. na zmiany natężenia i szybkości ich przebiegu w zależności od określonych warunków. W przypadku procesów lub przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania. Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach. obserwacja otwarta albo swobodna. W szkicowym stylu zaprezentować pragnę ich charakterystyki. Przedstawię obecnie najczęściej stosowane techniki badawcze użyteczne w badaniach pedagogicznych. Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej" wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej. Wszystko inne to przedmioty i narzędzia służące tym czynnościom. To co w tej definicji wymaga szczególnej uwagi . poz wa l a j ą c ym i na uz ys kani e optymalnie s p r a w d z a l n yc h i n f o r m a c j i . Dla poznania postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny. Obs er w a c j a j e s t c z y n n o ś c i ą badawczą p o l e g a j ą c ą na gromadzen i u dan yc h d r o gą postrzeżeń. Z uwagi na jej złożoność i wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą. O nich mówić będziemy jednak przy omawianiu poszczególnych typów obserwacji. Określając czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia. bo na drodze źródła danych do badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz. W pojęciu pierwszym ustalamy ilość i jakość zagadnień. zważywszy. Stosować ją można i najczęściej stosuje w praktyce każdy wychowawca. Ponieważ zaś w badaniach środowiskowych stosuje się zarówno obserwację „prymitywną" jak również złożoną zwaną systematyczną obserwacją kontrolowaną zachodzi konieczność stworzenia definicji uniwersalnej. która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych. test itp. które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji. 1970). Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej. Mogą to być bądź cechy bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy. Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym. Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań. Wyżej zorganizowaną formą obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpośrednia l u b pośrednia. że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinniśmy . nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej . które posługują się różnorodnymi narzędziami. Obserwacja Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie. o p i n i i . każdy nauczyciel oraz organizator. Obserwacją można bowiem nazwać prostą. że obserwacja swe naczelna miejsce wśród sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik pomocniczych. Nie jest to tendencja słuszna. Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy. sposób przygotowania oraz okoliczności zastosowania. to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje. Są to c z yn ności praktyczne. że objęcie definicją wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe. robienia wywiadów. faktów (Kamiński A.1.Lao-cy Powtórzę użytą już wcześniej definicję techniki badań. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie jej do każdego typu obserwacji. Bywa więc tak. Technika badań to czynność poznawcza. arkusze do opisu itd. Lapidarność tego sformułowania bierze się stąd. jakim podlegają. a to nie przysporzyłoby mu przejrzystości.to małe słowo „czynności". Należy pamiętać. następnie wielkość obiektu obserwowanego (zbiorowości lub instytucji) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy. które chcemy poznać. Z definicji wynika konieczność zaplanowania następujących elementów: problematyki. Próba nadania jej większej precyzji równałaby się znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyrażenia. że poza generalnymi regułami poprawności. że za technikę uważa się ankietę w znaczeniu kwestionariusza pytań a nie czynności ankietowania.obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu. czasu oraz sposobu gromadzenia materiału. 5. arkusz obserwacyjny. czyli kwestionariusze do ankietowania. każda sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiązań badawczych także w zakresie technicznych rozwiązań. Najpopularniejszą postacią obserwacji jest tzw. magnetofonu i kwestionariuszy włącznie.

Ponadto daje możliwość wykrycia nowych cech i zależności.1. Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest świadoma roli. Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach. zorientowanym w koncepcji badań. Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczności badań nie może być pełne. Pełniła ona w naukach społecznych dużą rolę. której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny obiektywizm ocen. Narzędzia obserwacji Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposób gromadzenia materiałów. Np. Obecnie jeśli obserwację nazywamy systematyczną to określenie to oznacza nie tylko sposób prowadzenia spostrzeżeń. że systematyczna obserwacja planowa nie musi posługiwać się narzędziami kontroli. opisy. Ten typ . Uzyskujemy od nich ocenę materiału w sensie jego kompletności i prawidłowego kierunku. Jest to więc najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji. Mają one tę cechę. W każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie . a które w arkuszu uwzględnione nie były. w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe. Dla rzetelności dodać należy. że gromadzą materiał bez wyróżniania poszczególnych zagadnień i aspektów oraz bez umiejscowienia czasowego. że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania. a to naszym zdaniem odebrałoby jej atrybut naukowości. Do tych pierwszych należą notatki. Wcześniejsza typologia zagadnień zapobiega przeoczeniu przez badającego któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom. a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej. Szczególnym typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówieśniczej młodzieżowej.planować prowadzenia badań np. 5. na które warto zwrócić uwagę. lecz raczej jako etap wstępny do badań szczegółowych.1. gdy część dzieci idzie w gościnę do domów prywatnych. którymi posługujemy się przy obserwacji pełnią dwojaką funkcję: po pierwsze służą do gromadzenia spostrzeżeń. stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany. Mam tu na myśli tzw. Stopień szczerości w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia. w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniającego określoną rolę. Wyróżnienie jednak systematycznej obserwacji planowej kontrolowanej wydaje się być zabiegiem nietrafnym. Doskonalszą techniką gromadzenia materiałów jest stosowanie technik standaryzowanych. rejestracja dźwiękowa lub fotograficzna. ponieważ zakłada.nowych zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji. Wróćmy więc do sposobów gromadzenia materiału badawczego z systematycznej obserwacji planowej. co ma szczególne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych w badane układy lub celowym przekształcaniu zbiorowości. arkusz obserwacyjny lub dziennik obserwacji. Jak powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora. Może mieć dwie postacie: być jawną lub ukrytą. Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo częściowe. Chyba. nasze materiały dajemy do czytania osobom towarzyszącym. Ogólnie i nieprecyzyjnie można podzielić techniki gromadzenia materiałów na niestandaryzowane i standaryzowane. Uczestnictwo w badanej zbiorowości daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji. jaką spełnia nowy jej członek. To co dotychczas było nazywane obserwacją kontrolowaną i niekontrolowaną to po prostu atrybut poprawności i naukowości. W odpowiednich rubrykach pod określonym zagadnieniem notujemy wszelkie spostrzeżone fakty. opinie i reakcje grupy. a ponieważ używany jest rzadko można pominąć jego omówienie. Narzędzia. Ten sposób prowadzenia rejestracji materiału nie daje gwarancji gromadzenia materiału pełnego oraz możliwości weryfikowania prawidłowości prowadzenia spostrzeżeń. Arkusz obserwacyjny to wcześniej przygotowany kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami. Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania. Aczkolwiek i tu można stosować pewne sposoby kontroli. Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany. lecz będzie on pełnił wówczas rolę techniki badawczej niepełnowartościowej. zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem. Notowania mogą być jeszcze oznaczone datą. I w tym sensie możnaby nazwać obserwację taką obserwacją niekontrolowaną. nawet przy znajomości granic. Wprawdzie w socjologii na określenie typu obserwacji posługującej się narzędziami sprawdzającymi poprawność jej przebiegu używa się pojęcia obserwacji kontrolowanej. Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego. Niesie ze sobą jednak swoiste niebezpieczeństwo. Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta (chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie). na koloniach w czasie świąt zimowych. Od sprawności narzędzi obserwacji zależy jej wartość. Obserwacja niekontrolowana jest po prostu nierzetelną techniką badawczą i nie ma powodu upowszechniać jej znajomości. że omawiany typ obserwacji istotnie może występować bez narzędzi kontrolnych. którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy. a po wtóre są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie ograniczone. Obserwacja uczestnicząca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badającego. Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe. Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicząca. które objąć ma obserwacja. lecz również sposób ich rejestrowania a to jest tożsame z kontrolą jej prawidłowości. W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestniczącej.

Można także zagadnienia przypadkowe. a z taką mamy do czynienia w badaniach wielkich zbiorowości lub licznych problemów materiały gromadzi większa ilość pracowników. I znowu . Od jego obiektywizmu i skrupulatności zależy rzetelność uzyskanych materiałów. Ma ona jeszcze i tę zaletę. że w pedagogicznych badaniach środowiskowych badana zbiorowość rzadko jest wielka. Często jednak pewne sprawy wymagają precyzyjnego i konkretnego poznania. Jeśli dodać. rozwijać i uzyskiwać ich wszechstronniejsze naświetlenie. Inne zagadnienia z podpunktami na i nn ej karcie.1. Od innych wyróżnia go zakres i cel. Arkusz obserwacyjny wbrew swej nazwie nie musi być arkuszem zawierającym wszystkie zagadnienia na jednej karcie.obserwacji można w pełni uznać za planowany. Prowadzony jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisów dziennych. gdy jest to zestaw pytań. Podsumowując to pobieżne omówienie obserwacji jako techniki zbierania materiałów należy zwrócić uwagę na konieczność poprawnego jej zorganizowania. Przy badaniach szczegółowych jednego zagadnienia spełnia on bardzo pożyteczną rolę. Zwiększa to ilość zabiegów technicznych i wymaga więcej pracy. Arkusz obserwacyjny daje możliwość porównania i oceny materiałów badawczych pod względem ich jednoznaczności i zakresu. Warunkami tej poprawności są: a) wstępna znajomość przedmiotu obserwacji. 5. Istnieje więc tylko jedno źródło deformacji danych. nic nie stoi na przeszkodzie aby stosować taką dwustopniową procedurę. która obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadów.podobnie jak przy określaniu pojęcia obserwacji . czemu lepiej służy kwestionariusz skategoryzowany. Celem tych badań jest bowiem możliwie wszechstronne i dogłębne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku.musimy ograniczyć się do sformułowania szerokiej definicji. Wywiad służy głównie do poznawania faktów. Przy obserwacji pośredniej. zachodzi wówczas konieczność stworzenia jednorodnej aparatury badawczej dla uniknięcia większych deformacji uzyskanego materiału. Określa się je zazwyczaj mianem kwestionariusza. Zdarza się jednak prowadzenie wywiadu tylko według pewnego planu w postaci dyspozycji do rozmowy nie narzucających ani kolejności.2. c) bliższe poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych. Obserwacja systematyczna może być prowadzona bezpośrednio lub pośrednio. którym jest sam badający. Sprawność wywiadu i wartość uzyskanego materiału zależą od wielu czynników. Sama obserwacja powinna być planowa. które można ukierunkowywać. Do tego celu lepiej służą swobodne rozmowy według dyspozycji (pytania otwarte). W pedagogicznych badaniach środowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalszą techniką gromadzenia materiałów obserwacyjnych. Wykorzystywany jest przy poznawaniu układów. b) jasne sformułowanie zagadnienia i celów obserwacji. Sposób opracowania arkusza obserwacyjnego zależy od konkretnych okoliczności i wymogów badawczych. czy w różnym czasie w tej samej zbiorowości czy wreszcie na różnych grupach. a także do poznawania wszelkiej problematyki środowiska i aspektów wychowania w środowisku społecznym. Tendencje panujące we współczesnej pedagogice zmierzają do opierania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym. Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwala ponadto na analizę układów i zależności między zjawiskami. opinii i postaw danej zbiorowości. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeżenia ze względu na czas pojawiania się określonych faktów lub zmienności procesów i stosunków w badanych grupach. Bardzo bowiem ważną jest sprawa porównywalności danych uzyskanych drogą obserwacji prowadzonej czy to przez różnych badaczy. Wywiad Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. kategoryzacja zagadnień. Wśród pedagogów utarła się nazwa wywiadu środowiskowego. Ale dopiero wówczas słuszna jest taka nazwa. systematyczny i kontrolowany. Zagadnienia szersze mogą być rozbite na szczegółowe i mieścić się na jednej karcie. że arkusz obserwacyjny jest dobrym Grodkiem do porównania danych między nimi.2. Szczegółowe zagadnienia można notować na pojedynczych kartkach a potem chować je do odpowiednio poznaczonych kopert. d) szczegółowe opracowanie koncepcji badań. które mogłyby rzutować na obiektywność danych. ani ścisłości w zadawaniu poszczególnych pytań. zdaniem naszym. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . ale daje nieporównanie wartościowe materiały. zbudowany według specjalnych zasad. systematyczna i dokładna. Konieczna jest ścisła standaryzacja zagadnień i opracowanie drobiazgowych wskazań badawczych oraz eliminowania możliwych osobistych postaw i zaangażowań. 5. Najważniejszym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu są właściwie przygotowane dyspozycje. opracowanie odpowiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. W przypadku obserwacji bezpośredniej prowadzący badania osobiście wykonuje wszystkie czynności związane z tokiem poznania. to taki sposób postępowania nie wydaje się wykluczony. Ale. jeśli wydają się być ważne. charakteru i zależności środowiska wychowawczego. Dla badań środowiskowych tendencja taka nie zawsze będzie najlepsza.

Stopień usystematyzowania pytań i ich ujednolicenie to główne różnice konstrukcyjne. Należy zatem podporządkować jego indywidualne cechy wymaganiom reguł badania.2.in. jeśli respondent ich nie posiada. nie używanymi w danej zbiorowości lub przez tę zbiorowość inaczej rozumianymi. źródłem uzyskiwania fałszywych danych jest sam prowadzący badania. Ze względu na sposób prowadzenia wywiadu wyróżniamy wywiad jawny. Kategoryzacja oznacza zbudowanie ścisłych pytań. a w żadnym razie nie czynić zabiegów pobudzających do udzielania odpowiedzi na siłę. Takt. ani ankieter. Może posługiwać się niestosownym językiem. mimo że respondent nie posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. należy przeprowadzić szczegółowy instruktaż z ankieterami oraz wyposażyć ich w wywiad standaryzowany. Następnym źródłem uzyskiwania prawdy niepełnej lub danych fałszywych jest kwestionariusz. Nieznajomość faktów lub nieposiadanie opinii w pewnych sytuacjach z punktu widzenia wartości materiału. Wywiad skategoryzowany zapewnia większą ścisłość i porównywalność danych. Wreszcie ważnym. Musimy język kwestionariusza dostosować do języka używanego w danej zbiorowości.może stać się przyczyną świadomego zafałszowania prawdy. przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potępianie jej braku. Trzecia wreszcie to prowadzący badania. którego forma może w sposób istotny wpłynąć na treść uzyskiwanych danych. bądź wreszcie możemy pewnych wiadomości nie uzyskać. ukryty i jawny nieformalny. musimy objąć nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badawczych. Aby te osiągnąć. Różnią się one od siebie. a szczególnie o tym. że przy zachowaniu podstawowych warunków rzetelności rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyskamy jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach. wskazane są wszelkie środki. Wskazane więc są zabiegi zapewniające badanemu pełną dyskrecję. tzn. Należy też pouczyć ankieterów o zasadach prowadzenia wywiadu. Przy organizowaniu ekipy badawczej należy pamiętać. Mamy wówczas gwarancję. Na celowe wprowadzenie w błąd wpływa też obawa respondenta przed narażeniem się panującym w danej zbiorowości konwenansom lub stereotypom postępowania. kwestionariusz. uprzejmość. tendencyjnie ukierunkowywać tok badań. 3. Pierwsza to respondent. Zdarzają się także próby udzielania odpowiedzi. szczerość i przychylność badanego. a nawet wówczas gdy nie jest pewny. a także o przywiązanie jednakowej uwagi do wszystkich problemów. ważnym zagadnieniem staje się jednorodność uzyskiwanych danych oraz możliwość kontroli i porównywalności danych. dyskrecja to m. że sam ankieter jest także swoistym narzędziem badawczym. Dlatego prowadzący badania nie powinien manifestować żadnych postaw i wyrażać żadnych ocen. które mogą zapewnić te warunki. może być równie ważne. Chodzi tu głównie o jednoznaczne pojmowanie poszczególnych pytań. których nie można zmieniać. chęć ulżenia w kłopotach. czyjego sąd lub postępowanie nie spotka się z dezaprobatą ankietera. tzn. Ze strony respondenta możemy uzyskać bądź celowo fałszywe informacje. Może wreszcie być niedostatecznie skategoryzowany. Jeden daje możliwość swobody w formułowaniu pytań oraz zmieniania ich kolejności. np. Drugi ściśle ogranicza kolejność i brzmienie stawianych pytań. przez podsuwania gotowych odpowiedzi. zasadami konstrukcyjnymi. a nawet pogłębiania zagadnień przez stawianie pytań dodatkowych. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych Wiele spośród powyższych wskazówek wyda się jaśniejszymi na tle omówienia poszczególnych typów wywiadu. przekonanie o naukowym charakterze badań i podnoszenie wagi problemów. w której badany poinformowany jest prawdziwie o celach. bo przy wywiadzie otwartym nigdy nie uda się wyeliminować cech indywidualnych. które chcemy zbadać. aczkolwiek nie ostatnim jeszcze.mogą różnie odbierać określone informacje. uzyskiwanie takich samych informacji przy użyciu takiej samej techniki przez różnych badaczy. kłaść różny nacisk na poszczególne problemy.będąc głównym źródłem materiału .2. których materia często jest drażliwa i koniecznie wymaga zaufania i szczerości. Celowi temu najlepiej służy maksymalne skategoryzowanie zagadnień. W badaniach środowiskowych pierwszy sposób daje większe korzyści. Waga tego problemu wzrasta w miarę zwiększania się ilości osób prowadzących badania. niejasnymi lub niezrozumiałymi pojęciami. 2. który . toteż dyskusje. a więc ani respondent. ani inne sprawy uboczne. Druga to narzędzie badawcze. Wywiadem jawnym nazywamy rozmowę. jak i jej posiadanie. wymiana informacji. a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom może być powodem dowolnych i różnych interpretacji tego samego zagadnienia. a więc być niewyczerpujący. jak wynika z powyższych uwag.jeśli stanowią ekipę . Może nie obejmować wszystkich ważnych zagadnień. warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest zaufanie.W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sondażowe według tylko ogólnego planu dają dopiero podstawę do opracowania szczegółowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadów. Wskazania te mają ogromne znaczenie szczególnie przy prowadzeniu wywiadów środowiskowych. W tym punkcie badacz staje przed koniecznością rozwiązania szeregu trudności. określeniami. konieczne środki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. tymczasem na drodze do tego stoi szereg przeszkód. Należy więc umiejętnie wychwytywać takie próby. bądź zostać mimowolnie wprowadzeni w błąd. które zaważyć mogą na dalszym prowadzeniu badań. oraz ustalenie kolejności ich zadawania. 5. który . aby nie sugerować badanemu formy i treści odpowiedzi. Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji. Narzucają one określony sposób prowadzenia wywiadu. W zasadzie w pełni omówione zostały wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany. charakterze i . prezentowanie przez ankietera własnej wiedzy lub opinii sit niewskazane. l. Jeśli więc pragniemy zbudować poprawny kwestionariusz. Jego głównym celem jest uzyskanie prawdy. Jeśli badania prowadzi kilka osób. że głównym obiektem zainteresowania będzie sam problem badawczy i nic poza tym.

5. orientując się w fakcie prowadzenia z nim wywiadu. Uzyskujemy wtedy wiedzę obszerną i w miarę wszechstronną. lecz tylko wybiera wśród możliwości. jak podkreślaliśmy już niejednokrotnie. Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu. nie stwarzającą jednak możliwości oceny rozkładu poszczególnych opinii i podstaw.inne. dając potem możność obliczenia częstotliwości wyboru poszczególnych odpowiedzi. jakie daje sformułowany zestaw. Np. dotyczące uczestników zajęć świetlicowych. kursów dokształcających itp. przebiegu i uwarunkowania procesów społecznych w środowisku. Kafeterią zamkniętą nazywamy ograniczony zestaw możliwych odpowiedzi. kiedy zależy nam na pogłębionym poznaniu środowiska wychowawczego. tam. Wywiad zbiorowy ma uzasadnienie wówczas. Bywają jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe. Ankieta zatem. Kafeterią półotwartą nazywamy taki zestaw możliwych do wyboru odpowiedzi. Odmianą takiego wywiadu jest wywiad jawny nieformalny. czasopism. pragnienie awansu. gdy pragniemy zdobyć wiedzę wyjściową. w zależności od liczby osób biorących jednorazowo udział w wywiadzie. Przykładem kafeterii koniunktywnej może być wyżej przytoczona lub np. Należy też pamiętać. że wywiadom zbiorowym towarzyszą pewne emocje dodatnie i ujemne.. następująca: „Jakim zajęciom oddajesz się najchętniej w czasie wolnym? . że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. c) zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym a badającym. poza które odpowiadający wyjść nie może. W trakcie luźnej rozmowy badający usiłuje przez stosowne jej ukierunkowanie uzyskać interesujące go dane.oglądaniu telewizji. których celem jest budowanie pewnych . mogące mieć znaczenie dla wiarygodności badań .lekturze książek. -pomaganiu w gospodarstwie domowym. inne. a właściwie wywiad ukryty formalny. Może spełniać pożyteczną rolę w początkowym etapie badań. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości. daje bardzo cenny materiał poznawczy. opinii o zdarzeniach. Wypełnienie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich zadaniach kafeterii. gdzie pragniemy poznać postawy. b) zakres i „głębokość" problematyki. a miarę ogólną do przygotowania szczegółowych badań wywiadem lub przy pomocy obserwacji. nie powinniśmy badań pedagogicznych. Od wywiadu właściwego odróżniają ankietę 3 cechy: a) stopień standaryzacji pytań.3. ankiety. . . pozwalający na zaprezentowanie swej odpowiedzi. danych liczbowych. nie jest poinformowany o właściwym jego przedmiocie.". Jeśli przedmiotem wywiadu są zagadnienia drażliwe bądź jeśli rola społeczna badanego w danej zbiorowości określa ściśle jego opinie lub postawy.majsterkowaniu lub innym zajęciom miłośniczym. Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu szerszego rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. wyrażająca się w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktów. jednoznacznych i porównywalnych danych na temat jednego zagadnienia. o celach i przedmiocie rozmowy.przedmiocie wywiadu.np. w pytaniu: „Jakie motywy skłoniły Pana(ią) do podjęcia studiów zaocznych". . jeśli nie mieści się w żadnym zaproponowanym sformułowaniu. gdy przedmiotem badań są opinie lub fakty jednorodnej grupy np. . Stosujemy go tam.. gdzie nie możemy uzyskać pełnej wiedz\ o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji.. kiedy pragniemy poznać możliwości jego zmiany lub modelowania dla potrzeb określonych celów wychowawczych. pragnienie podniesienia kwalifikacji. Może być wypełniana przez samego respondenta bądź przez badającego.. A n k i e t a Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów. że badany. Ze względu na wysoki stopień kategoryzacji ankieta staje się podstawowym narzędziem kontaktu badanego z badającym. czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi. Wywiad ten musi być skategoryzowany. Wywiady te wymagają dużej sprawności pamięciowej i zręcznego posługiwania się pytaniami rozpoznawczymi. ścisłe i jednoproblemowe.zabawom z kolegami. skrępowanie obecnością innych lub psychoza zbiorowa. Szuka się więc ścisłych skategoryzowanych. . które niekiedy mogą być różne od osobistych. Trudniej zaobserwować przy jej pomocy bardziej złożone problemy środowiska wychowawczego. Różnica polega na tym. reprezentatywności i znaczenia poszczególnych zagadnień. jest t e c h n i k ą gromadzenia i nform acj i p o l e g a j ą c a na w y p e ł n i e n i u n a j c z ę ś c i e j s a m o dz i e l n i e przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię. Nie w pełni może być wykorzystana do poznawania układów i zależności społecznych. faktów. a tym samym utworzenia hierarchii. badania dokumentów).chodzeniu do kina. Doceniając zatem jej znaczenie. Pytania ankiety są zawsze konkretne. celowe jest przeprowadzenie wywiadu ukrytego. w którym badany nie jest poinformowany o roli ankietera. Wywiad. słuchaniu radia. Kafeteria koniunktywna pozwala na wybranie kilku możliwych odpowiedzi. zależności. kafeteria przedstawiać się może następująco: „poprawa sytuacji materialnej. motywacje.". storę zawierają jeden punkt oznaczony zazwyczaj słowem „inne". Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne i dysjunktywne.

uogólnień lub wyznaczanie kierunków działania, opierać w całości na ankiecie. Wyżej podaliśmy tylko niektóre możliwości jej konstrukcji i realizacji. W ankiecie można stosować wiele typów formalnych rozwiązań i wiele sposobów jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku badań wielkiej próby. Wtedy należy dążyć do takich rozwiązań konstrukcyjnych, które zapewniają maksymalną wiarygodność uzyskiwanego materiału. C e c h ą odróżniającą ankietę od wywiadu w sposób najbardziej znamienny, jest to „iż nie wymaga kontaktu bezpośredniego" badającego z badanym „informator jest tu respondentem, który sam pisemnie odpowiada na pytania kwestionariusza" (Kamiński 1974). 5.4. Badanie dokumentów Badanie dokumentów i materiałów jest techniką badawczą s ł uż ącą do gromadzenia wstępnych, opisowych, także ilościowych i nform acj i o badanej i nst yt ucj i czy z j a w i s k u w yc h o w a w c z ym . Jest także t e ch ni ką p o z n a w a n i a b i o g r a f i i j ednos t ek i o p i n i i w yr a ż o n yc h w d o k u m e n t a c h . S a m o d z i e l n i e r z a d k o może w ys t ę p o w a ć w rol i i n s t r u m e n tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . Mimo to badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do często stosowanych technik badawczych. Technika ta pełniąc przez długi czas rolę jednej z głównych technik zdobywania wiadomości doczekała się jednak współcześnie surowej dość krytyki socjologów. Zarzuca się jej małą przydatność do analiz ilościowych, statystycznych, trudno zweryfikować prawdziwość dokumentów i materiałów, które ulegały zafałszowaniu bądź mimowolnemu przez niesprawność pamięci, bądź celowemu przez autorów. Zarzuty te jednak dotyczą tylko pewnej grupy materiałów i dokumentów. Dla potrzeb bowiem badań pedagogicznych wyróżnić musimy 2 rodzaje dokumentów. Pragnąc zachować jednolitą nomenklaturę nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiały statystyczne, obrazujące określone sytuacje, dokumentujące fakty i działania. Dokumenty kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej' placówki czy zjawiska. Np. badając funkcjonowanie domu kultury w środowisku będziemy analizować wszelką dokumentację historyczną, finansową, personalną i dokumentację działalności merytorycznej takie jak dzienniki zajęć, plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyżej krytyczne uwagi. Pedagoga interesować będzie również dokumentacja szersza. Pragnąc poznać bliżej środowisko społeczne uczniów danej szkoły, będziemy korzystać z dokumentów Rady Narodowej, wydziału kultury, miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzeźwień, jeśli interesuje nas alkoholizm środowiska czy młodocianych i wielu innych instytucji. I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osąd socjologów, o którym wyżej była mowa. Wręcz przeciwnie posiada on cechy wyjątkowej rzetelności materiału badawczego. Można go wyrażać przede wszystkim w sposób statystyczny, jego wiarygodność jest wysokiej próby i w każdej chwili może być zweryfikowany. Daje też ogromnie duże i ciekawe możliwości porównań. Ten właśnie typ dokumentów i materiałów w badaniach środowiskowych odgrywa ogromną rolę i rola ta wydaje się wzrastać. Trudno wyobrazić sobie prowadzenie jakichkolwiek badań pedagogicznych, monograficznych, bądź terenowych, których nie trzeba byłoby poprzedzić choćby pobieżną pod względem zakresu i treści analizą dokumentacji. Tak więc można tylko zalecać staranny i trafny dobór dokumentów statystycznych i rzeczowych przy badaniu każdej zbiorowości i każdej instytucji. Analiza tych dokumentów mimo ich że tak powiem „urzędowej" wiarygodności powinna być krytyczna. 2. Innego typu wiedzy dostarczają nam dokumenty opiniodawcze. Do t e j grupy dokumentów zaliczymy wszelkie osobiste materiały powstałe bez udziału badającego w ogóle lub tylko jako czynnika inspirującego. Znajdą się tutaj listy, pamiętniki, wypracowania, wypowiedzi na piśmie na określony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologów wobec tej techniki gromadzenia faktów odgrywa ona jednak ciągle poważną rolę w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych : analizy dokumentów, jednak przez swą specyfikę może być zakwalifikowana do omawianej techniki badań. Ten typ dokumentów, które nazwać można dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej rzeczywistości lecz głównie o opiniach na temat tej rzeczywistości. Rola badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie występuje w ogóle albo ogranicza się do podsunięcia tematu rozważań. Ten typ dokumentów badawczych jest powszechnie wykorzystywany w badaniach pedagogicznych. Prawda, że traktowany jest na ogół jako technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastąpiony dla poznania przeżyć młodzieży, reakcji i postaw dzieci w określonych sytuacjach, bardzo bezpośrednich opinii o rzeczywistości. Nie ma też powodu aby dyskwalifikować tę technikę zbierania materiałów jeśli jest ona traktowana z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie sprawę z jej niedoskonałości. O tak zdobytych materiałach niewątpliwie można orzec, że ich wiarygodność jest niejasna, że mają w zasadzie tylko jakościowy charakter i trudno je zweryfikować. 5.5. Analiza treści Na terenie socjologii pojawiają się tendencje do zmodyfikowania techniki badań polegającej na badaniu dokumentów osobistych. Poddając w wątpliwość ich wartość jako dokumentacji naukowej stosuje się wobec nich nowy sposób

opracowania zwany analizą treści. A n a l i z a t r e ś c i jest t e c h n i k ą badawczą s ł u ż ą c ą do obiektywnego, system a t yc z n e g o i i l o ś c i o w e g o o p i s u j a w n e j treś ci p r z e k a z ó w i n f o r m a c y j n y c h (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje interesować socjologa jako świadectwo określonej autentycznej rzeczywistości. Badacz nie dowierzając jego adekwatności z rzeczywistością interesuje się subiektywnym, wyrażonym w dokumencie wyobrażeniu rzeczywistości. Badający nie szuka tutaj narzędzi pozwalających zweryfikować dokument. Zafałszowania i zniekształcenia celowe i mimowolne stają się przedmiotem analizy socjologicznej pod kątem szukania ich przyczyn, rozmiarów, rodzajów itp. Wyrażają się w nich określone treści psychospołeczne, „projekcyjne manifestacje osobowości autora". Treść dokumentów wyrażać może liczne zjawiska i być świadectwem różnorodnych przemian, charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Biichler studiując problematykę okresu dojrzewania młodzieży, posiłkując się analizą treści pamiętników 3 dziewcząt reprezentujących 3 generacje ukazała przemiany w stosunkach dzieci z rodzicami w określonym przedziale czasowym (40 lat) oraz różnorodne przemiany kulturowe. Analiza treści dokumentów osobistych pozwala na stawianie diagnoz cech psychicznych osób i grup. Wspomniany już B. Berelson wymienia 16 różnych typów zastosowań analizy treści dokumentów osobistych. „Wyróżnia 3 różne sposoby podejścia do analizy materiału symbolicznego: w pierwszym badacz interesuje się cechami samej treści, w drugim wychodząc z analizy treści próbuje sformułować wnioski o autorze treści (...), w trzecim interpretuje treść aby dowiedzieć się czegoś o odbiorcach treści, bądź o skutkach jej oddziaływania. Celowe jest ukazanie możliwości zastosowania tej techniki poznania w badaniach pedagogicznych. Wszędzie tam, gdzie przedmiotem naszego zainteresowania są sprawy dzieci i młodzieży a trudno o nich uzyskać określoną wiedzę innymi drogami można próbować zastosowania analizy treści. Pragniemy np. poznać pragnienia i plany na przyszłość grupy młodzieży. Można wówczas zainicjować napisanie przez badaną grupę opracowania pt. „Moje miejsce w życiu w r. 2000". Albo interesują nas stosunki przyjaźni i koleżeńskie w grupie rówieśniczej, prosimy o wypowiedzi nt.: ..Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treści tych dokumentów może nam dać obszerną wiedzę o osobowości, psychice, pragnieniach i wyobrażeniach młodzieży. Może dać materiał znacznie wszechstronniejszy i bardziej „intymny" niż wywiad, socjogram lub test. W badaniach środowiskowych technika ta ma większą skalę zastosowania. Argumentem na jej korzyść jest to, że wychowawca ma codzienny i stały kontakt z grupą, odpada więc problem trudności zdobycia materiału, pożytek, szczególnie w poznaniu cech psychicznych, życia wewnętrznego jednostek i grup, motywacji i postaw wydaje się być dla badań środowiskowych niewątpliwy. 5.6. Techniki projekcyjne Dążąc do większego uściślenia wyników eksperymentu na gruncie socjologii oraz psychologii powstała nowa technika poznawania postaw indywidualnych i zbiorowych pod działaniem czynnika celowo zorganizowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: „Projekcyjna meto d a b a d a n i a o s o b o w o ś c i p o l e g a na p r z e d s t a w i e n i u ba da n e m u sytuacji bodźcowej, nie mającej dlań znaczenia a r b i t r a l n i e us t al onego przez eks per ym ent at ora, ale zarazem t a k i e j , k t ó r a b ę d z i e m o g ł a n a b r a ć z n a c z e n i a p r z e z to iż osobowość badanego narzuci jej swoje indywidualne z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j ę " (za Nowak 1965, s. 169). A więc jest to wprowadzenie między badającego a badanego czynnika celowo dobranego, co do którego można żywić nadzieję, że wywoła w badanym określone reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich siła, natężenie, trwanie stanowią właśnie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia nie posiada dotychczas standaryzowanych narzędzi prowadzenia badań metodami projekcyjnymi. Najczęściej dotychczas stosuje je psychologia kliniczna i eksperymentalna. Spośród najbardziej znanych wymienimy techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany wyraża w ten sposób swoje uczucia lub reakcje, np.: żąda się zakończenia zdań: „Gdy mój przyjaciel otrzymuje ocenę niedostateczną...", „Gdy na podwórku widzę bijatykę kolegów..." itp. Techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych obrazków, konsekwencji przedstawionych scen, lub przyczyn, które do przedstawionej sytuacji doprowadziły. W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazły do tej pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszczać, że w przyszłości nabiorą zbyt wielkiego znaczenia. Należy się spodziewać, że w miarę ich rozwoju i standaryzacji staną się cenną pomocą w oznaczaniu cech osobowości jednostek i grup rówieśniczych. Ich znaczenie szczególnie w badaniach nad rolą przywódców w grupach rówieśniczych, motywacji określonych działa, jednostkowych i grupowych będzie stale wzrastać. Literatura zalecana: Wymienię tylko większe opracowania poświęcone poszczególnym technikom, pominę zaś ogromną ilość opracowań cząstkowych i artykułów. R. Przezwański - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skórny - Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gerstmann - Rozmowa i wywiad w psychologii. Warszawa 1976, Analizy i próby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyńskiego. Wrocław 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -Wrocław 1968 poświęcony ankiecie. M. Łobocki - Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentów. Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentów osobistych, W.

Zaczyński - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikację techniki analiza treści znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Wałoszynowa. w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, także w: Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treści. Tamże r. VII Metody projekcyjne. Najpełniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych red. L. Wołoszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracował Adolf Molak. oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza. W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomości zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzezińskiego – Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1978, także J. Rembowski – Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i młodzieży. Warszawa 1975. Opracowania ogólne: Metody badań pedagogicznych, (red) Andrzej Góralski – Warszawa 1989, Janusz Gnitecki – Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Warszawa 1985. ROZDZIAŁ VI Pomiar w badaniach pedagogicznych

Pewniej do celu spętany dojdzie niż szalony dofrunie A. Swiętochowski

Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiała na kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miały swoje sądy analityczne, nauki przyrodnicze posiadają sądy syntetyczne. Oba rodzaje praw przekładalne na język liczb i weryfikowalne zasadą oczywistości, regułą logiczną lub empirią, miały swój uniwersalny lub sprawozdawczy charakter. Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne ograniczone w swym zasięgu czasem oraz przestrzenią i w możliwości budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowania swych pozostaje ubogą krewną nauk formalnych i przyrodniczych. Wydaje się, że charakter humanistyki usprawiedliwia owo „upośledzenie" metodologiczne głównie względami ontologicznymi. Najpowszechniej przyjmuje się, że głównym kryterium wyodrębniającym przedmiot humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kulturowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, iż jest on wytworem działania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych może istnieć bez ludzkiej myśli i działania (S. Kamiński 1970). Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) humanistyki mają charakter indywidualny i całościowy, obiekty przyrodoznawstwa posiadają układ mnogościowy. W wyniku tego humanistyka zmuszona jest stosować w procesie poznania opisy idiograficzne i wyjaśnienia wartościujące (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjaśnienia genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywać zdarzenia. Naukowy opis w humanistyce najczęściej miał charakter typologiczny i oceniający a jego przedmiotem często są wartości, obiekt całkowicie obcy przyrodoznawstwu. Coraz mniej zwolenników mają monistyczne koncepcja poznania naukowego, zakładające całkowitą jednorodność świata materialnego i sposobów jego poznania („myśl jest tylko formą istnienia białka"). Ale przy zgodzie na odrębność ontologiczną przedmiotu poznania humanistyki i nauk przyrodniczych zyskuje coraz więcej zwolenników teza o jednolitości aparatu pojęciowego i możliwości jednolitego wyrażania efektów poznania w tych dwu oddzielnych gałęziach nauki. Nie bacząc więc na efekty, komunikatywność i doniosłość swych działań najpierw socjologowie, następnie psychologowie a w ślad za nimi pedagogowie z uporem przekładają fakty swego poznania na język liczb. Tworzy się hermetyczny świat naukowego języka poznania, który operuje złożonymi okresami wyższej matematyki dla wyrażenia banalnych reguł, formułowanych bez badań na poziomie proseminarium. Fascynacja tym sformalizowanym językiem opisu naukowego, rzucająca na kolana całe ośrodki naukowe, odsunęła w cień praktykowane od dziesięcioleci sposoby pomiaru elementów środowiska społecznego, spełniające istotne wymogi naukowości. Przechodzę do obszaru analiz historycznych metodologiczne rozstrzygnięcia z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, które przy uwzględnieniu odrębności ontologicznej nauk o wychowaniu próbowały sformułować ścisły język jej opisu. Taką próbą był „program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku życia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszczą się badania H. Radlińskiej oraz typologia i zastosowanie pojęć statystycznych do badań środowiska, wreszcie najpełniej rozwinięte poznanie ilościowe zjawisk wychowawczych w pracach Józefa Pietera. Propozycje te przy używaniu aparatu pojęć i operacji statystycznych zachowały tak znaczną ogólność i elastyczność, że z powodzeniem mogły być stosowane do opisu bardzo zróżnicowanych problemów wychowania i środowiska wychowawczego. Póki więc zmatematyzowany język opisu używany niekiedy w badaniach zjawisk kulturowych nie udowodni, że istotnie zmienił horyzonty poznawcze pedagogiki - opowiadam się za twórczym stosowaniem aparatu pojęciowego

klasycznej statystyki. 6.1. Pomiar środowiska wychowawczego Próby dokonywania pomiaru środowiska wychowawczego są wyrazem tendencji do ujęcia zjawisk społecznych w ścisłe kategorie ilościowe i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem i zależnościami. Obserwuje się od bardzo dawna dążenie do możliwie najszerszego stosowania pomiarów poszczególnych elementów środowiska lub do mierzenia go jako całości. Wiele dyscyplin społecznych od dawna posiada wypracowane techniki pomiaru środowiska i z powodzeniem dla badań a pożytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice społecznej od dość dawna podejmowano próby określania zasad pomiaru jakościowego i ilościowego środowiska wychowawczego. Najpełniejsze opracowanie teoretyczne pomiarów środowiska dał Ryszard Wroczyński (Wroczyński 1979). Głównie na tym opracowaniu zechcę oprzeć swoją charakterystykę. C e l e m p o m i a r u , jak określa to autor wspomnianej pracy, j e s t uz ys kanie ścisłej wiedzy o środowisku w yc ho waw cz ym w celu p od j ę ci a działań i n t e r w e n c yj n yc h l ub w celu pos t a w i e n i a d i a g n o z y określonej s yt u acj i . Przedmiotem poznania wychowawcy są wpływy środowiska na wychowanka, ich rodzaj i kierunek, poznanie cech i procesów wewnętrznych określonej zbiorowości, poznanie zjawisk, ich natury i siły wspomagających lub hamujących rozwój wychowanka. Pomiar środowiska może zmierzać jak już mówiliśmy bądź do mierzenia poszczególnych składników środowiska, np.: struktury demograficznej, pozycji ekonomicznej, bądź do mierzenia środowiska jako całości np. zależność między charakterem środowiska a stosunkiem dzieci do obowiązku szkolnego. Aczkolwiek uogólnienie powyższe jest dość ściśle ograniczone terytorialnie to determinuje jednak całościowe ujęcie środowiska społecznego. Dla badań pedagogicznych niezbędna jest jednak analiza pojedynczych elementów środowiska i związków zachodzących między nimi. Środowiskowe badania pedagogiczne mają dość ograniczony zakres „Badania środowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do analizowania zależności między prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiskami (na przykład środowisko a zamierzenia życiowe, lektura a zainteresowania, kontakty ze sztuką a kultura artystyczna") (Wroczyński 1979). Dla potrzeb praktyki wychowawczej niezbędne są jednak szersze uogólnienia i ustalenia generalnych wskaźników charakteru i procesów społecznych. Pojęcie wskaźnika występuje w różnym znaczeniu. W badaniach społecznych wskaźnik oznacza pewną wielkość, cechę lub zjawisko, które oznacza istnienie innej wielkości, cechy lub zjawiska. Np. złe postępy w nauce dziecka są wskaźnikiem albo opóźnienia rozwoju umysłowego, albo określonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy zjawiska. Ilość czytanych książek w określonym czasie będzie wskaźnikiem określonego stopnia zainteresowania literaturą itp. W badaniach pedagogicznych wskaźniki mają charakter statystyczny, czyli wielkość i proporcje występowania wskaźników w badanej zbiorowości oznacza istnienie cech przez nie określonych. Np. badając środowiskowe uwarunkowania alkoholizmu młodzieży na 100 przebadanych przypadków w 65 spotykamy się z alkoholizmem rodziców. Możemy wówczas uznać, że alkoholizm danego środowiska jest wskaźnikiem występowania alkoholizmu u młodzieży. Badania dokumentów sądowych wykazują, że 90% przestępstw przeciwko zdrowiu obywateli popełnianych jest pod wpływem działania alkoholu. Tu więc alkoholizm jest wskaźnikiem występowania określonego typu przestępstw. Is t ot a p o m i a r u p o l e ga na u p o r z ą d k o w a n i u , na i l o ś c i o w y m o k r e ś l a n i u p e w n y c h z j a w i s k l u b cech z j a w i s k o c h a r a k t e r z e j a k o ś c i o w y m . P o l e ga to na p r z e k s z t a ł c a n i u z b i o ru faktów jakościowych uznawan ych jako cechy na h i e r a r c h i e i l oś ci ow e r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej operacji konieczne jest istnienie określonego continuum. Pojęcie to oznacza istnienie skali oznaczających stopnie rozmiarów lub siły danego zjawiska. Continuum cechy uspołecznienia zakłada istnienie skali określającej poszczególne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowości. Nie trzeba dodawać, że opracowanie skali określającej natężenie występowania jakiegokolwiek zjawiska społecznego jest przedsięwzięciem nader trudnym. 6.2. Pojęcia i skale pomiaru Poszukiwanie sposobów precyzyjnego budowania takich skal od dawna zaprzątało uwagę badaczy. Helena Radlińska poszukując wskaźników i mierników wpływów środowiska na proces wychowawczy wprowadziła do metodologii środowiskowych badań pedagogicznych pewne pojęcia, które miały być elementami ścisłego, liczbowego określania zjawisk społecznych. I tak średnią określa Radlińska „teoretyczną wielkość wyprowadzoną z wielkości rzeczywistej jako ich przeciętną" (Radlińska 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojęcie to pozwala na określenie danego stanu jako niższego lub wyższego od przeciętnego w danej zbiorowości, a więc na konstrukcję najprostszej skali względnej. Np. średnia ilość uczniów przypadających na jedną izbę lekcyjną na wsi jest niższa od średniej ogólnokrajowej, a znacznie niższa od średniej miejskiej. Innym pojęciem jest norma. „Za normę uważa się wielkość, będącą wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska". Wiąże się to z pojęciem wzorca, który nazywa Radlińska „układem środków wystarczających do osiągnięcia poziomu właściwego normom, co jest w praktyce prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunków bytu" (Radlińska

Dzieci dowolnej klasy możemy uporządkować wedle średniej ocen uzyskanych w ciągu roku szkolnego. opinią. ze względu na wielkość biblioteki domowej. Wzorzec zatem będzie postacią określonego układu zbudowanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjęte w danym społeczeństwie normy.podobny do znaczenia innych czynników w środowisku. w jakim wykonało sprawdzian. mało istotny. Skala zakłada istnienie pewnego ciągu logicznego stopni oznaczających natężenie pewnego zjawiska. a skalę porządkową nazywa się też skalą rangową. z których pochodzą. a trzecią trafność co oznacza logiczne dopasowanie poszczególnych stopni skali do rzeczywistości. za pomocą której przy zachowaniu jednakowych warunków mierzy się inne wielkości". Skala jest szeregiem zdań ułożonych według określonego porządku wyczerpujących możliwe określenia badanego zjawiska. 6. . Zakładamy. Możemy taką skalę sporządzić dla określenia zamożności rodzin badanych . płyty. bez orzekania o ich porządku. a to co jest jej specyficzną własnością polega na określeniu o ile element 5 jest większy od elementu 6. czyli wyróżnia elementy zbioru. Można więc powiedzieć. Dla jej poprawności konieczne jest uwzględnienie wszystkich możliwych określeń danej sytuacji czyli musi ona być wyczerpująca. przyporządkowania osoby jakiejś cesze. Skala nominalna może być stosowana do wstępnej klasyfikacji zbioru badanego. np. Zawiera ona informacje skali nominalnej. Przyporządkowanie elementów zbioru określonych miejsc na skali porządkowej jest przypisaniem im określonej rangi.ważny .). czyli układa elementy zbioru w porządek wedle zasady od największego do najmniejszego. 6. Podział ten niczego nie porządkuje. że skala interwałowa zawiera w sobie skale nominalne i porządkowe. Uczeń nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub 6 ale jest też innym elementem zbioru. Skalę interwałowa możemy zastosować do uporządkowania dzieci rozwiązujących zadanie. jest natomiast pewnym narzędziem poznania. Skali tej daleko do poprawności. nieistotny". „kaszubów". Tworzymy więc skalę wyróżniającą przeciąg czasu między oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wartość O i ostatniego dziecka i przypisujemy mu wartość 100. które dziecko jest wolniejsze od drugiego. s. Taką właśnie skalę stosował wśród wielu innych J.ustalając przedział dochodów na osobę w rodzinie stosownie do realnie występującej np. cechy lub układu. skala porządkowa służy ułożeniu w porządku elementów jakiegoś zbioru ze względu na wybraną cechę. Drugą jej cechą jest rzetelność czyli możliwość uzyskania takich samych wyników przy kolejnych badaniach tej samej próby. Skala interwałowa Bardziej złożoną postacią skali jest skała interwałowa. motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie znajdują skale. Odległość między nimi dzielimy na 100 równych części i poszczególnym dzieciom przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu... 130). albo ze względu na wielkość „majątku kulturalnego" (książki. „Miernik jest to wielkość. że jeden przedmiot jest większy od drugiego ze względu na jakąś cechę.1961. na koniec określa odległość (interwał) między elementami zbioru na umownej skali liniowej. służy rozczłonkowaniu zbioru na elementy ułatwiając tak wyróżnione elementy identyfikować w badaniach. Bardziej złożonym zastosowaniem skali porządkowej będzie uporządkowanie rodzin badanych uczniów.2. Podobnie postępuje nauczyciel wychowania fizycznego mierząc czas biegu na 100 metrów uczniów danej klasy i porządkuje ich wedle kolejności uzyskanych wyników. Najbardziej w życiu znanym. kolejności lub innych relacjach. i podzielić na dowolną ilość równych części. . Skala porządkowa zawiera w sobie skalę nominalną ponieważ nie tylko porządkuje ale i wyróżnia elementy zbioru względem siebie. 6.2. sangwinik. ale wiemy też o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka z zespołu. czasopisma. nie nadaje wartości.1. zawiera informacje skali porządkowej. Skala porządkowa Jak mówi jej nazwa. a najwyżej dwie. od 900 zł do 10 tyś. Podobną postacią skali będzie podział młodzieży na obozie letnim na regiony. że na jego wykonanie konieczna jest co najmniej godzina. a więc: „górali". Skala porządkowa określa. Dzięki temu zabiegowi wiemy nie tylko. Pieter w badaniach nad środowiskiem wychowawczym. flegmatyk.2. Wprowadzanie do pedagogiki pojęcia miernika zakładającego porównywalność wielkości wymaga dużej standaryzacji problemów aby uzyskać jednorodność porównywalnych wielkości. sprzęt audiowizualny. „ślązaków" itp. Jest prawie identyczna z podziałem logicznym. Najprostszym przykładem skali będzie np. Przykładem skali nominalnej będzie wyróżnienie czterech temperamentów ludzi: choleryk. Stąd często mówi się o rangowaniu zbioru. „mazurów". Miała tylko pokazać zasadę konstrukcji.2. postawą.3. innymi słowy konieczną adekwatność między skalą a mierzonym zjawiskiem. Skala nominalna Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w każdych badaniach. melancholik. jest raczej narzędziem badania niż efektem badania. Polega na wyróżnieniu i nazwaniu przedmiotów zjawisk lub cech pod jakimś względem.: „Wpływ rodziny na wychowanie dziecka jest decydujący i najważniejszy ważniejszy od innych czynników. W pomiarach postaw. przykładem skali rangowej są stopnie wojskowe.

ale i możliwość odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych -np. Socjometria posługuje się kilkoma technikami. na dowolnej wartości. W tym celu każdy wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. Jest to marzenie wielu humanistów. 6. Posiada absolutne zero (-273). Np. Jedną od drugiej może dzielić dowolna ilość centyli. Jest to odmiana skali interwałowej. jej „przedziałki" są równe. Socjometria jest zespołem czynności werbalnych i m a n i p u l a c y j n y c h m a j ą c yc h na c el u poznanie u w a r u n k o wań. ale miejsce poszczególnych cech dowolne. Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na obliczenie stosunku wielkości między dwoma wielkościami skalowanej cechy. najczęściej nierówna. Oczywiście realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii. przez Janusza Korczaka. Od kilkudziesięciu już lat używa skal porządkowych i wraz z ich zastosowaniem zrodził się pomiar środowiska . Z uporem próbują pedagogowie zastosowania skal interwałowych. Na koniec warto dodać. W części pierwszej badany wprowadzany jest w sytuację. lub które w określonej sytuacji są najważniejsze. W dalszych częściach pracy czytelnik znajdzie przykłady typowych skal.2. 6. bo w różnych odmianach stosowana była jeszcze na przełomie lat 20. ist ot y i przemian ni eformaln ych z w i ą z k ó w międzyo s o b o w yc h w g r u p a c h r ó w i e ś n i c z yc h . Nie jest to technika nowa. najcenniejsze. obiektywności. Nie sądzę aby sztuczne formowanie stosowania skal było wskazane i pożyteczne. Jak na razie zasady stosowania skal interwałowych są polem indywidualnej inwencji. ale też w odniesieniu do żadnej prawie techniki badań w pedagogice nie można stworzyć całkowicie poprawnej definicji. z których najczęściej stosuje się oś współrzędnych dla oznaczania cechy i ich liczebności.4. z których większość nadaje się do stosowania tylko w odniesieniu do badań grupowych. który oznacza najmniejszą możliwą wartość danej cechy. Nie będzie łatwe znalezienie przykładu zastosowania tej skali w pedagogice. każdy jej punkt jest ilorazem wielkości poprzednich. Pamiętając o owych zastrzeżeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewątpliwą wartość informacji oraz ich obfitość pragniemy przekazać podstawowe informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesłać czytelników zainteresowanych jej bliższym poznaniem do literatury fachowej. Skala ilorazowa Skala ilorazowa zwana także skalą stosunkową jest jeszcze wyżej wyspecjalizowanym sposobem porządkowania zbiorów cech. aktywności kulturalnej. Równocześnie stosowaniu i doskonaleniu różnych rodzajów technik socjometrycznych towarzyszy wiele wątpliwości i zastrzeżeń dotyczących ich rzetelności. Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spełnienie następującego warunku: a) zaistnieć musi (albo może być stworzona) sytuacja jednakowa dla wszystkich członków grupy i uzasadniająca wyrażenie opinii lub dokonanie wyboru spośród wszystkich członków grupy. wskutek której musi dokonać wyboru partnera lub partnerów ze względu na jakąś konieczność. Może też w części drugiej wymienić cechę lub cechy. Pedagogika stosowała prawie zawsze skale nominalne. Bezradni empirycznie i poznawczo. Zbyt bezradni jeszcze jesteśmy wobec społecznej materii procesów wychowawczych. jaki posiadają nauki formalne. które ceni. Potem dość szybko rozwinęła się w wielu postaciach i obecnie jest powszechnie stosowana przez psychologów i pedagogów. że skale wyrażane są najczęściej w dwojakiej postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady.3. Z ich zastosowaniem wiąże się bowiem nadzieje na przekroczenie granicy dzielącej pomiar jakościowy od ilościowego. jest tylko okoliczności sprzyjającą zamiarom badawczym. Jej użycie daje możliwość stosowania funkcji matematycznych. czyli osiągnięcia takiego poziomu ścisłości. innego narzędzia. oraz w postaci graficznej. Cele poznawcze mogą być . że każda sytuacja badana jest odrębna we właściwościach. choć nie zawsze poprawnie. chorych osób. kilka nazwisk celowo uporządkowanych itp. skutków moralnych i innych niepewności. każda wymaga innego poniekąd sposobu poznawania. Podstawową techniką jest t e s t s o c j o m e t r yc z n y zwany także klasyczną techniką Moreno. Przykładem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina. Określenie powyższe nie jest w pełni precyzyjne. Natomiast usytuowanie poszczególnych kolejnych pozycji cechy jest zawsze w równej odległości i oznacza ile razy kolejna cecha jest większa od poprzedniej. a możliwości kwestią otwartą.Uplasowane w ten sposób rodziny dadzą nie tylko obraz dominującej cechy czy równomiernego rozproszenia. Skala interwałowa rozpoczyna się w dowolnym punkcie. drużyna harcerska ma przez miesiąc robić zakupy dla starszych. W części drugiej dokonuje wyboru wymieniając jedno nazwisko. Bierze się to stąd. Jej ścisłość i precyzja znajduje na razie zastosowanie w fizyce. Ich podobieństwo sprowadza się do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. Natomiast skala stosunkowa musi posiadać punkt zerowy. Techniki socjometryczne Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie paru informacji o socjometrii. i 30.jakościowy pomiar środowiska. że nie używa się liczb ujemnych. W takich okolicznościach członkowie grupy otrzymują do wypełnienia test złożony z dwu jakby części.

lub poznanie cech. którą ocenia badany swój stosunek do pozostałych członków grupy. do kierowania rozwojem emocjonalnym i społecznym jednostek i grup wychowawczych. 3) obojętny . b) rodzaj i natężenie związków emocjonalnych między członkami grupy. Jest to podstawowe narzędzie wszelkich działań socjotechnicznych. 2) lubię . celowo odrzucane. dzięki którym przebieg badań i późniejsze opracowanie jest łatwiejsze.różnorodne i na ogół zawsze nastawione na terapię wychowawczą. c) zmiany. cech za które są cenione lub nielubiane. Pilkiewicza. jakimi odznaczają się poszczególne osoby. „plebiscyt ż y c z l i wości i niechęci". e) skutki określonych zabiegów wychowawczych lub socjotechnicznych. f) łańcuchy socjometryczne. Chodzi wyraźnie o poznanie ról pełnionych w grupie przez poszczególnych jej członków. Wiedzę powyższą możemy uzyskać w zależności od sposobu skonstruowania testu. psuje zabawę. 4) nie lubię „-". Do najważniejszych należą: a) rola poszczególnych jednostek w grupie. Molaka. Popularną techniką socjometryczną jest tzw. rozbijacka rola jakiejś jednostki.++. Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak dużych kwalifikacji. najbardziej popularne. umie się bawić. Warto jeszcze pamiętać. f) struktura wewnętrzna grupy. b) odrzuconych czyli osoby nielubiane.+. Tak więc test socjometryczny pozwala nam poznać: a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane.4. Czy np. skale oszacowań oraz porównywania premii. Jest ona szczególnie pomocna nauczycielom. To jest ktoś. lubiane itd. umiejętności wychowawczych i taktu. który skłaniać winna badającego do uwagi i staranności w procesie badawczym. Techniki socjometryczne pozwalają badać małe grupy. że scojometria podobnie jak inne techniki nie jest samodzielnym sposobem poznania i powinna być stosowana łącznie z innymi sposobami gromadzenia informacji. Skale może posiadać dowolna ilość stopni. Technika „zgadnij kto" może ułatwić poznanie cech wszystkich członków grupy oraz wzajemnego stosunku uczestników do siebie. Oprócz wymienionych występuje jeszcze w socjometrii technika szeregowania rangowego. że jest to równocześnie wynik interpretacji testu socjometrycznego. w zależności od tego co badaliśmy. chętnie pomaga drugim Kwestionariusz taki powinien być poprzedzony instrukcją o możliwości wpisania kilku nazwisk. upodobanie do osób czy do określonych cech. Obok testu socjometrycznego stosuje się tzw. jakby obojętne. 5) bardzo nie lubię „-". To jest ktoś. 1) bardzo lubię . Należy dodać. Są to bardziej złożone odmiany opisanych podstawowych technik. Przykładem może być następujący kwestionariusz Zgadnij kto? 1. Każdy badany przy nazwiskach swoich kolegów stawia umówione symbole.O. osamotnienie i niechęć do innej jednostki. ich natura i znaczenie wychowawcze. t e c h n i k ę „zgadn i j k to" . tworzących zamknięty krąg. co w gruncie rzeczy badamy testem socjometrycznym. Krótko mówiąc socjometria dostarczyć może nieocenionych informacji i wiedzy instrumentalnej koniecznej do czynności wychowawczych. W przypadku tej techniki panuje większa jasność. kto dokucza słabszym. 6. d) pary czyli osoby wzajemnie się wybierające. Testy pedagogiczne . takich choćby jak ankieta czy wywiad. w określonym porządku. instruktorom placówek pozaszkolnych. jakim grupa ulega pod wpływem określonych czynników. Silnie różnicująca pięciostopniowa skala wygląda następująco w propozycji M. czy pewne ideały osobnicze czy też skłonność do pozostawania w określonych układach. Cele poznawcze można sklasyfikować następująco posługując się nomenklaturą użytą przez A. Mimo pozornej prostoty jest to technika bardziej złożona od innych werbalnych technik. Jest to jedna z wątpliwości towarzysząca socjometrii. Przy ich pomocy uzyskać możemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zachodzących wewnątrz grupy. jest złośliwy 2. Trudno wyobrazić sobie skuteczną pracę z dziećmi w harcerstwie bez umiejętności posługiwania się socjometria. wychowawcom placówek kolonijnych. który oznacza określony układ wyborów przechodnich wzajemnych nie zamykający się w kręgu. darzone niechęcią.. Może nas niepokoić mała spoistość grupy. c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane. stosownie do potrzeb : zamiarów badającego. d) różnice między grupami. Polega on na ustaleniu skali. a także stanowi niezastąpiony instrument poznania dla psychologów. e) paczki czyli grupka osób wzajemnie się wybierających. jest bowiem istotnym pytanie o to. co do celu i przedmiotu badań. kto jest wesoły.

W pedagogice stosowane są najczęściej testy osiągnięć szkolnych a w ograniczonym stopniu także inne testy. 63. Rzetelność testu oznacza. Wołoszynowa. a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. W definicji tej zawarte są 3 cechy konstytucyjne testu. Jeśli więc spełnione zostaną dwa wymienione wyżej warunki wówczas test zasługuje na opinię obiektywnego. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu. Dla wstępnego uporządkowania wielkiej różnorodności testów przytoczę klasyfikację testów psychologicznych z punktu widzenia celów ich stosowania: 1) Testy inteligencji a) ogólne testy inteligencji b) specjalne testy inteligencji 2) Testy pomiaru wykonania: a) testy mierzące czynności motoryczne b) testy mierzące czynności sensoryczne c) testy mierzące czynności psychiczne 3) Testy osobowości: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne Źródło: Metody badań psychologicznych. że całkowicie inaczej kształtują cechy i wiedzę osób w tych dwu krajach. Nieumiejętne budowanie i przeprowadzanie badań testowych przynosi więcej szkody niż pożytku. Ich trafność i rzetelność obwarowane są szczególnie ostrymi wymogami.6. Istota i właściwości testów To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru w pedagogice. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7letnich. Czyli test wystandaryzowany musi posiadać rodzaj skali określającej precyzyjnie. Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwa pojęcia diagnostyczność i prognostyczność testu. czyli pytań opatrzonych odpowiednią instrukcją eliminuje dowolność oceny. inna ilość wiedzy średni. test jest diagnostyczny. Wystandaryzowany test do badania dzieci 7-letnich nie nadaje się do badania dzieci 10-letnich. Trafność — oznacza to iż test zawsze mierzy to co zamierzał mierzyć. którego efekty nie są zależne od subiektywnych właściwości osoby badającej. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. 2. Równie naganną postawą jest obdarzenie badań testowych bezkrytycznym zaufaniem a do zjawisk społecznie niebezpiecznych zaliczyć należy próby zastępowania testami możliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych metod oceny wiedzy i osobowości np. że dana ilość wiedzy oznacza niski poziom wiedzy.to test odznaczający się trafnością i rzetelnością. w którym ocena jednostkowa zależy od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji egzaminatora. Nie będzie odgrywać roli chropowate słownictwo i sposób wyrażania się. To co wyżej powiedziałem o standaryzacji testu można opisać inaczej. Wystandaryzowany test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanów nie nadaje się do stosowania w Europie. t. Warunki są. w Polsce. Dlatego zalecam w tym względzie umiar i ostrożność. iż przy wielokrotnych badaniach tej samej grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach będziemy otrzymywać wyniki takie same lub bardzo do siebie zbliżone. bowiem tak różne. oznacza to iż test jest trafny. a szczególnie np. I największe starania nie wyeliminują owego subiektywizmu do końca. przez różnych badaczy. badania socjometryczne ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opierają się głównie na zadaniach testowych. red. Pierwsza cecha testu . Praktycznie trafność testu sprawdza się przez wielokrotne testowanie w różnych sytuacjach. Test jest diagnostyczny jeśli występuje oczywista i wysoka zbieżność między wynikami badań testowych a faktycznie posiadanymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriów. L. Np.1.to standaryzacja. czyli takiego narzędzia pomiaru. Jako przykład niech posłuży egzamin tradycyjny. a gładkość wypowiedzi nie jest w stanie przysłonić braku wiedzy. odpowiednimi jednostkami zróżnicowanie badanych osób. Np. Ich wielka różnorodność oraz indywidualizacja narzędzi i sytuacji badawczych utrudniają teoretyczny opis istoty testów pedagogicznych. Oznacza ona dostosowanie danego testu do konkretnego celu. s. Jeśli za każdym razem uzyskujemy wiedzę na ten sam temat. Np. czyli wielkość porównywalna z innymi. Są to dwie miary standaryzacji testu. aż jest w stanie stworzyć ścisłe kategorie tego zasobu wiedzy i uznać.4. Warszawa 1973. której w y n i k i u j m o w a n e są i l o ś c i o w o i ów r e z u l t a t i l o ś c i o w y j e s t p o d s t a w ą w n i o s k o w a n i a o p e w n yc h wł aś ci woś ci ach p s yc h i c z n y c h o s o b y l u b osób b a d a n y c h . Test wystandaryzowany . jeśli pomiar wiadomości szkolnych jest zbieżny (wysoko skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku. T e s t j e s t to j a k i e ś z a d a n i e l u b p r ó b a w y s t a n d a r y z o w a n i a o m a k s y m a l n y m s t o p n i u o b i e k t yw n o ś c i . różnych grup. czyli do badania konkretnej właściwości i konkretnej populacji. . w procesie selekcji szkolnej lub naboru kandydatów do szkół średnich i wyższych. instrukcja ocenia obiektywnie jakby „ilość bitów" zawartych w odpowiedziach.

Klasyfikacja testów Ilość testów jest ogromna. Oczywiście klasyfikacja powyższa dopuszcza krzyżowanie się wszystkich prawie możliwych typów testów z obu grup.1).2. Byłoby nonsensem kwalifikować np.3.czyli podział wedle zasady co test mierzy. W testach wiadomości wyróżniłem podgrupę testów osiągnięć szkolnych jako.Test jest prognostyczny jeśli występuje zbieżność między wynikami badań testowych prowadzonym w danym czasie a późniejszymi wynikami osiągnięć. a do stosowania konieczne jest specjalistyczne przygotowanie (Np. 6. Oto testy zdolności (1. sprawniejszy-mniej sprawny. Testy czynnościowe (manipulacyjne. test pomiaru wiadomości szkolnych na poziomie młodszych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej. Testy projekcyjne Jak już powiedziałem nie jedyny to podział. Inne natomiast testy istnieją realnie. stosowana od dawna i posiadająca wartościową literaturę teoretyczną oraz wiele rozwiązań empirycznych.2. introwersyjność jako gorszą lub lepszą właściwość od ekstrawersji a zainteresowania estetyczne wyżej cenić niż zainteresowania politechniczne. Obecnie podam klasyfikację testów z zastosowaniem dwu kryteriów: 1) kryterium merytoryczne .4. większy-mniejszy. nieformalne) ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiały. . obrazkowe 2. wykonania) a) przyrządowe b) sytuacyjne 3. Testy osobowości (1. podziałów ze względu na formy stosowania (indywidualne i grupowe). testy wiadomości (1.) upoważniają badacza do budowania ocen hierarchicznych. Zasady stosowania testów Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testów. Ilościowe ujmowanie wyników testów oraz operacje statystyczne stanowią specjalny fragment wiedzy. modelowo i nie można ich zmieniać. badanie testem kandydatów ze względu na wiedzę lub właściwości do zawodu lub szkoły potwierdzone zostaną w późniejszym czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie. do posługiwania się pojęciami kwalifikującymi typu lepszy-gorszy.3. Np. a istnieje tylko przedmiot. Testy zdolności w rozdziale na a) testy inteligencji b) testy zdolności specjalnych 2. który test mierzy. Z punktu widzenia metodyki pomiaru. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyróżnia się trzy grupy testów: 1. który czytelnik znajdzie w kompetentnych opracowaniach zamieszczonych na końcu rozdziału. Wobec wyników tej grupy testów należy stosować wyłącznie charakterystyki opisowe z uwzględnieniem ich zróżnicowań.4. wówczas test jest prognostyczny. testy dojrzałości szkolnej itp. Może go stworzyć mając cel i znają ogólne zasady budowania testów osiągnięć szkolnych. lecz raczej próby klasyfikacji rodzajów testów. Testy wiadomości z uwzględnieniem: a) testów osiągnięć szkolnych II. który mierzą. testy inteligencji Bineta-Termana.) nie upoważniają do takich operacji. Nie uwzględnia on np. Np.). Klasyfikacja testów można dokonywać z rozmaitych punktów widzenia i stosując różne kryteria. zasada jego budowy i stosowania. Jest bowiem i tak że niektóre rodzaje testów jakby nie istnieją modelowo. Testy osobowości w rozdziale na: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne 3. Dlatego w literaturze nie spotyka się enumerycznego opisu testów. Na samym początku przytoczyłem klasyfikację testów ze względu na przedmiot. że jest to dla pedagogów główna kategoria testów. czyli jak testy mierzą -wyróżnia się również 3 grupy testów: 1. oraz 2) kryterium metodyczne czyli podział wedle zasady jak test mierzy to co mierzy I. ze względu na stopień poziomu konstrukcji (standaryzowane. Badacz nie znajdzie takiego testu w literaturze. 6. Testy werbalne i niewerbalne a) ustne b) pisemne c) rysunkowe.

4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu winno być w miarę komfortowe. 5) Sposób badania winien być spokojny. w opracowaniu Marka Pilkiewicza. Dlatego mimo różnic włączyłem je do jednej grupy. Także godny polecenia jest artykuł T. . X „Metody badań socjologicznych" wybór tekstów pod red. zwane też testami performancyjnymi lub wykonania. Grzywak-Kaczyńska. Literatura zalecana: W lekturze nad zagadnieniem pomiaru środowiska wychowawczego pierwszeństwo należy się książce J. Sytuacja ta. Pawłowskiego . Testy w szkole. Warszawa 1979. a przez to porównywać. d) nie sugerujących. Warszawa 1967 oraz B. Testy projekcyjne wywołują najwięcej kontrowersji i są całkowicie specyficzną formą testów. skłonności do podporządkowania się itd. Brzezińskiego. która zostaje rozwiązana przez czynności ukazuje: szybkość reakcji. obrazki. jeżyk. Magnusson D. . Tyler – Testy i pomiary w psychologii. b) używanie tylko sformułowań koniecznych. Suchocki B. Warszawa 1973. układankach. w: Logiczna teoria nauki. Warszawa 1975. Wynika to z materiału. S. nie zniechęcające.Kwestionariusze osobowości w psychologii. L. znajdują coraz szersze zastosowania i na ich określenie w psychologii i socjologii używa się terminu . Po wtóre analiza rozwiązania testu jest przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa. Warszawa 1967. Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. Wrocław 1960. Poznań 1985. nie zakłócany nieoczekiwanymi brakami. Elementy metodologii badań psychologicznych. Sanockiego .. Suchocka R. Najpełniejsze omówienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2) Czas rozwiązywania i samo zadanie nie powinny być zbyt długie. niekonkretny (np. Jest on wieloznaczny. Oto grupie osób polecamy przenieść szafę z pokoju do pokoju. Testy sytuacyjne . Niemiecko – Testy osiągnięć szkolnych. Warszawa 1990. Nowak. Bardzo interesujących informacji o skalach dostarcza praca W. Warszawa 1960. wielkość i wyrazistość winny być atrakcyjne. Aby jednak badania testowe dały dobre rezultaty sam test musi być dobry.. Warszawa 1966.E. Tyler-Testy i pomiary w psychologii. Skalom poświęcone są w przystępnej formie rozprawy zamieszczone w r. T.metody projekcyjne. zakończony protokółem. oraz spora część znacznie trudniejszej książki J. Testy projekcyjne zawierają w sobie jednak duży powab..Testy czynnościowe. Wołoszynowa. Testy przyrządowe . również w t. który obok instrukcji może w procesie interpretacji wykonania kierować się także subiektywnymi przesłankami. że można badać jednorazowo wielką ilość osób i wreszcie wyniki badań można ujmować liczbowo. mętne gramatycznie zdania itp. 2. jasno objaśniony. c) używanie dyspozycji wyraźnie i przejrzyście sfromułowanych.Rodzaje skal a struktura zdań. jego estetyka.Techniki pomiaru w socjologii!. Oznacza to 1) właściwą konstrukcję treściową czyli a) dostosowanie użytych sformułowań do poziomu badanych. Wielką zaletą testów jest fakt. Warszawa 1965.to zadania wykonywane na klockach. iż badania tą metodą są krótkotrwałe. Podstawowe pojęcia i techniki obliczeniowe. Walkowiak J. Pragnę na zakończenie stwierdzić. że atrakcyjność diagnostyczna i prognostyczna (terminy te mają specjalny sens a ich objaśnienie znajdzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest równa zawodności poznania testowego jeśli robiona jest nieumiejętnie i niefachowo. Cennym oświetleniem genezy i rozwoju metod pomiaru środowiska jest rozdział 3 R. lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo różniące się od siebie grupy. w jakiejś czynności. plamy nieregularne. ANDRZEJ RADŹKO ROZDZIAŁ VII Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych „Przypadek sprzyja tylko temu. jakim testy projekcyjne dysponują. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdział poświęcony socjometrii w opracowaniu A. Badania przy pomocy testów wymagają więc wiedzy i może większego niż przy innych technikach poczucia odpowiedzialności. red.. Wroczyńskiego . L. Ale to zachowanie wyraża się najczęściej w jakimś wykonaniu. kto wie jak starać się o jego względy". Pawłowski. red. – Wprowadzenie do teorii testów. Warszawa 1977. Molaka. Pietera Poznawanie środowiska wychowawczego. tworzenie się ośrodka przywódczego.) przez to może być dowolnie rozumiany przez osobę badaną. l tejże serii. 3) formalny kształt testu.G. ale i na skomplikowanych mechanizmach. e) nie stawiających wygórowanych żądań. Warszawa 1978.polegające natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie badanej sytuacji wymagającej nie tyle manipulacji co określonego zachowania. a także pod redakcją tegoż autora – ABC testów osiągnięć szkolnych. Warszawa 1978.Pedagogika społeczna. L.

aby próba stanowiła zawsze dokładnie 5% populacji. a umiejętnością bezbłędnego przerysowywania figury wzorcowej. emitowanych w ramach „Politechniki Telewizyjnej". zbioru osobników. Może stanowić ona zbiór szkół. b) zbadanie poziomu wiadomości zakresu historii Polski uczniów ostatnich klas zasadniczych szkól zawodowych. To oczywiste. zaś spośród zbadanych dwudziestu leworęcznych . Po ustaleniu (skonstruowaniu myślowym) interesującej go populacji powinien badacz wyłonić z tej populacji próbę. że obejmuje ono część tylko. tj. Spotykał również osoby przekonane. Jak widać wspomniana grupa uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu należeć może do każdej z wymienionych 10 populacji. kilkunastu. uczniowie wyższych klas szkół podstawowych w całym kraju. równa mianowicie l 3/7 z wyliczenia l +2 + 3 + 4 : 7 . drużyn harcerskich. jaką konstruuje sobie populację. interesujących nas obiektów. przy tym we wszystkich naszych przykładach jednostkę badania stanowi jeden uczeń. całych klas lub szkół. 6. uczniowie klas VI w całym kraju. Równie więc dobrze jak populację uczniów skonstruować możemy populację par uczniów. czyli do całej populacji. dzieci miejskie 12. że występuje zależność pozytywna pomiędzy praworęcznością. 7. Populacja nie musi wcale stanowić zbioru ludzi. uczniowie klas VI z terenu województwa radomskiego. że średnia ta jest inna. „c" i „d" stosuje się z zasady metodę reprezentacyjną. Wszystkim tym właśnie osobom autor dedykuje ten rozdział. wypracowań. ile jej skonstruowanie. Spotykał wreszcie osoby. grup. grupa odbywająca lekcje fizyki w pracowni. d) postawienie pytania słuchaczom studiów technicznych dla pracujących o przystępności dla nich wykładów matematyki. b) testowaniu. Badanie prowadzone przez pedagoga polegać może na: a) zbieraniu danych dla opisu sytuacji. kart oceny postępów w nauce etc. niepodzielnego obiektu badania. mniej zaś może oczywiste. Sztuka konstruowania próby badawczej Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. szkoła. teoretycznie zaś spośród nieskończonej ich liczby: 1. Przykłady: a) porównanie rozmiarów absencji szkolnej dzieci z rodzin pełnych i dzieci z rodzin rozbitych.Karol Nicolle Autor niniejszego artykułu spotykał osoby przeświadczone. złożona z kilku. których wynik: pożytecznie jest analizować z pomocą metod statystycznych. uczniowie klas VI z dużych miast (powyżej 100 tysięcy mieszkańców).i 13-letnie. harcerze. 3. chyba że interesująca go populacja jest nader nieliczna. a więc zbiór wszystkich przedmiotów. Niektóre spośród tych osób stały wobec konieczności lub odczuwały pragnienie prowadzenia rozmaitych badań. klas. opinii. Przykład: Wśród badanych znajdujemy uczniów klas VIa Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. dzieci pochodzące z rodzin robotniczych.i 13-letnie. W przypadkach „b". dwie mające ich po dwoje. i to zwykle znikomą. Równie zaś dobrze jednostkę badania stanowić może cała klasa. jaką właściwie populację zamierza badać. 4. 7. w przypadku „a" – metodę reprezentacyjną lub opis wyczerpujący. i określenia kompletu cech istotnych dla jednostki.powiodło się ono tylko piętnastu (pięćdziesiąt to więcej niż piętnaście). Autor spotykał także osoby uważające za nieodzowne. w których domach znajdują się telewizory. w których każdy posiada komplet cech uznanych przez badacza jako ważne. 9. 8. Częstokroć badania zawierają więcej niż jeden z wymienionych elementów. Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania. najwyżej kilkudziesięciu jednostek . d sondażu. dzieci 12. jedną z trojgiem i jedną z czworgiem dzieci to przeciętna liczba dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i pół z wyliczenia l + 2 + ? + 4 : 4 a także osoby sądzące. natomiast jego konkluzje odnoszą się do wszystkich obiektów: badanych i pozostałych. iż rzeczą prowadzącego badania jest nie tyle wybór populacji. Populacja to zbiór wszystkich jednostek badania. skoro spośród osiemdziesięciu zbadanych praworęcznych zadanie to wykonało pięćdziesięciu. zanim nie zdecyduje się na to. 5. Badanie metodą reprezentacyjną polega na tym. 2. wspólnych wszystkim jednostkom badania.1. c) zaaranżowanie dwóch różnych metod przeprowadzenia wykładu uniwersyteckiego i porównanie stopnia przyswojenia treści przez jego wąchaczy. które obliczywszy przeciętną liczbę błędów w dyktandzie pragnęły następnie „obliczyć chi od tej średniej". tzn. że jeśli w bloku mieszkają 3 rodziny mające po jednym dziecku. Jaka populacja jest badana? Oto dziesięć ewentualności spośród z pewnością stu możliwych praktycznie. dzieci z rodzin rozbitych. para najlepszych przyjaciół itd. nie powinien uczynić w zakresie ich realizacji ani jednego kroku. 10. Ktoś kto pragnie prowadzić badania. dzieci. c) eksperymentowaniu.

że wszystkie osoby zbadane uczęszczają do tej samej klasy w tej samej szkole.nie wywierają one żadnego wpływu itp. wyklucza możliwość uznania zbadanych osób za reprezentację. od 61 do 97 . że dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiają słabe zainteresowanie audycjami . gorzej gdy podawane jako wynik badania. pod którymi uczniowie owej szkoły wypadają przeciętnie na tle ogółu uczniów z Kielc i Radomia. Wyłanianie próby drogą losowania jest organizacyjnie kłopotliwe. Chcąc więc stosować metody statystyczne uogólniania wyników bezpośredniego badania elementów próby na skalę populacji. Rzucą na to światło dopiero badania. Jak dokonuje się losowania próby? Skonstruowawszy populację należy ustalić. skoro znikoma tylko ich część wejdzie w skład próby. które telewizją interesują się i mogłyby zachęcić uczniów do oglądania audycji. zainteresowania audycjami telewizyjnymi nauczycieli. to akurat osoby mniej lubiane przez uczniów niż inne. stanowi jednak jeden z warunków stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wyników badania. Badaniem objęto wszystkich uczniów ze wspomnianej klasy i szkoły w Radomiu mających w donnach telewizory. W naszym przykładzie te względy mogą być choćby trzy następujące: liczba i wiek rodzeństwa ucznia. Stosowane bywa losowanie wielostopniowe. c) ta jedna czy dwie nauczycielki. za to prawdopodobieństwo błędnych uogólnień byłoby zminimalizowane. a co może istotniejsze. wchodzą w skład próby. Próbę stanowią wówczas wszystkie jednostki wchodzące w skład wylosowanych podzbiorów. niż przystąpi się do losowania. które odczytano z tablic liczb losowych. Badaczowi wypadłoby wówczas odwiedzać tak w Radomiu. jak i Kielcach wiele szkół. ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerować lub ustalić metodę ich numerowania. Identyfikacji tej dokonujemy w tym dopiero momencie. Postulowany zasięg uogólniania. owego fałszu badacz w ogóle sobie nie uświadamia. są wylosowywane. Uczniowie Ci . Wystarczy sporządzenie wykazu: nr nr od l do 31 . niecelowe jest dokładne numerowanie wszystkich jednostek populacji.szkoła nr 2 klasa Via itd. byłoby znane.wchodzą w skład bardzo wielu możliwych do skonstruowania populacji. w zbiorze jednostek wylosowanych wyróżnia się z .szkoła nr l klasa VIb. czy w klasie Via szkoły nr 5 w Radomiu nie ma np. to fakt. odpowiadający mu uczeń to uczeń ósmy z kolei na liście klasy Via w szkole nr 2.badania. Ze względów organizacyjnych często dogodnie jest przeprowadzać losowanie grupowe. Nikogo więcej nie badano. Pod pięćdziesięcioma uchwytnymi formalnie względami szkoła nr 5 jest „typowa". istotne jest tylko. Najczęściej nie jest to możliwe ani potrzebne. mówiąc o „typowości" badacz może mieć na myśli dziesięć lub choćby pięćdziesiąt rozmaitych względów. a także w niektórych podręcznikach statystyki. W szkole nr l klasa Via liczy 31 uczniów. to nie wiadomo. którym muszą zajmować się. że radomska szkoła nr 5 jest „typowa". również istotne dla wyników badania określonego zagadnienia. b) w szkole nr 5 nietypowo mało nauczycieli interesuje się telewizją.szkoła nr l klasa Via. tak że możliwe jest organizacyjnie bezpośrednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. drugi i dalsze. Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniów itd. którym cieszą się wśród uczniów ci właśnie nauczyciele. badać z poszczególnych klas po kilku uczniów. To po pierwsze.i 13-latków. Jeśli populacja jest liczna. Próba powinna być wyłoniona w sposób losowy spośród jednostek badania wchodzących w skład populacji.. to nie ma potrzeby numerowania wszystkich jednostek z góry. Populację dzieli się wówczas również na podzbiory. jakie cechy osób badanych i jakie okoliczności w jak znacznym stopniu wywierają wpływ na percepcję audycji telewizyjnych przez ich adresatów. próbę tę trzeba losować. po drugie zaś. aby numerowania dokonano wcześniej. i po prostu nie mają czasu na oglądanie większości programów. których różne odmiany znaleźć można w specjalnych wydawnictwach zatytułowanych zwykle: „Tablice Statystyczne". Zilustrujemy to przykładem możliwie spektakularnym: badacza interesują problemy związane z audycjami telewizyjnymi dla 12. musi być tylko ustalona metoda identyfikacji jednostek noszących wylosowane numery. to pod jakim względem? Nie wiadomo przecież a priori. czyli z Kielc i Radomia. a mimo to zawsze znajdziemy wzgląd pięćdziesiąty pierwszy. Cała populacja zostaje wówczas podzielona na szereg podzbiorów i one. Jeśli badacz okoliczności tych uprzednio nie sprawdził. którzy szczególnie cenią audycje telewizyjne. Jednostki populacji noszące te numery. Samo losowanie polega na odczytywaniu numerów z tablic liczb losowych. niestety jednak ów zbiór 34 chłopców i dziewcząt żadnej z nich nie reprezentuje. nie zaś jednostki. czyli one właśnie mają zostać bezpośrednio zbadane. Rezultat? Przeświadczenie. Jeśli teraz jeden z wylosowanych numerów to nr 68. zaś VIb 29 uczniów. takiej sytuacji: a) nietypowo często uczniowie tej klasy mają liczne młodsze rodzeństwo.jak widzieliśmy . Skoro „typowa". Sposób przypisania jednostkom numerów jest całkowicie dowolny. od 32 do 60 . co gorsza. Czy zbadano reprezentację określonej wyżej populacji? Ktoś może odpowiedzieć twierdząco i argumentować. przeciętna. populacja wszystkich uczniów klas VI szkół radomskich. Jakikolwiek byłby temat badań i którakolwiek spośród dziesięciu podanych przykładowo populacji byłaby dla badacza interesująca.i 13-letnie z dużych miast. poziom autorytetu i sympatii. A jednak uogólnienie fałszywe. rozmawiać z nimi na te tematy etc. że ktoś poprzestałby na dokładnym zbadaniu bezpośrednim wszystkich uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. Interesuje nas np. Wyobraźmy sobie. a jej jednostki zgrupowane są (zewidencjonowane) w określonych podzbiorach. niech będzie stosunkowo skromny: dzieci 12. Istnieją rozmaite metody losowania. czyli skonstruowana populacja.

badając nauczycieli szkół średnich pragnęlibyśmy wyróżnić osoby posiadające wykształcenie filologiczne. biologiczne. wszystkich pozostałych techników oraz pozostałych szkół średnich . bowiem metody analizy materiału pochodzącego z prób „małych" i „dużych" są niejednakowe. Metodom i technikom losowania poświęcona jest obszerna literatura. Posiadanie takich możliwości jest często korzystne. Nie jest to prawdą. nieistotny w przypadku obejmowania badaniami populacji licznych. Jest istotne. dochodząc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osób. chemiczne. aby w przekrojach znajdowało się przeciętnie co najmniej po dziesięć jednostek. iż próba winna być tak liczna. Jak zatem liczne powinny być próby? Czysto orientacyjnie powiedzieć można. chłopiec od 135 cm do 175 cm (co 1 cm) od 35 kg do 60 kg od 0 do 6 Realizacja dziewczyna 149 cm 43 kg 0 Opisywana przykładowo jednostka badania jest dziewczyną o wzroście 149 cm. z których odnośnie do jednostki badania realizuje się zawsze tylko jedna. Np. Próba o liczbie jednostek nie niniejszej niż 100 . iż populacja. ogół jednostek wylosowanych traktuje się znowu jako zbiór itd. Jak liczna powinna być próba? Wbrew dość rozpowszechnionym przekonaniom wielkość populacji nie wywiera zasadniczego wpływu na konieczną wielkość próby. Zależy ona również od liczby podzbiorów i przekrojów.2.28. Zbiór wszystkich uczniów klas tworzy interesującą nas populację. Oto przykłady zmiennych.to próba duża. gdyby istotnym dla tematyki badań względem było wykształcenie nauczycieli. Dzielimy wówczas w populacji jednostki badania na dwie lub więcej grup według pewnego. z której pochodzi zbadana próba. Jeśli np. której liczba jednostek zawiera się w granicach 30 do 100. np. 7. które mogą tu być istotne Zmienna Płeć Wzrost Waga Liczba rodzeństwa Zbiór ewentualności dziewczyna. wagi lub liczny rodzeństwa. ważącą 43 kg. Znowu orientacyjnie można tu podać zasadę. gdyż metody statystyczne analizy materiału odpowiadają założeniu. Np. że próba licząca poniżej 30 jednostek to mała próba. to próba „przejściowa": mogąca być traktowana jako „mała" lub „duża". Jeśli populacja jest stosunkowo nieliczna. istotnego dla nas kryterium i próbę kompletujemy losując do niej jednostki z osobna spośród każdej wyróżnionej grupy zwanej warstwą. które badacz zamierza wyróżniać i analizować. techniczne i pozostałe. Wielkość potrzebnej próby zależy przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz co do wiarygodności konkluzji. Dziewczynę z naszego przykładu nazwijmy Ewa.to według wykształcenia otrzymujemy podział na siedem grup. absolwentów WSP. Piotr. składa się z nieskończenie wielkiej liczby jednostek. techników ekonomicznych. wyczerpującej zatem pokaźną część całej populacji zyskuje się dodatkowo na precyzji lub wiarygodności konkluzji uogólniających.kolei nowe podzbiory. jej kolega z klasy. czy „duża". by z kolei spośród wszystkich budynków mieszkalnych znajdujących się przy wylosowanych ulicach wylosować pewną ich liczbę itd. a z drugiej strony wyróżnić nauczycieli liceów ogólnokształcących. Niech naszą jednostką badania będzie uczeń klasy VI szkoły podstawowej. Określamy zmienną jako zbiór wszystkich możliwych ewentualności. Przekrojów więc możliwych otrzymamy 4 x 7 . zatem w myśl owej orientacyjnej zasady należałoby zbadać przynajmniej ok. fizyczne. składa się z kilkuset zaledwie lub jeszcze mniejszej liczby jednostek. matematyczne. Nie jest to prawdą. jest to jednak zysk właśnie tylko dodatkowy. absolwentów liceów pedagogicznych i spośród każdej warstwy wylosować osobno jednostki do próby. Podane zbiory ewentualności być może nie są pełne w przypadku wzrostu. „Dziewczyna" to cecha. „149 cm" to cechy. spośród których wylosowuje się pewną ich liczbę. do próby reprezentującej populację nauczycieli szkół podstawowych w Polsce. ma 153 cm wzrostu i jest przez . dla wylosowania próby spośród mieszkańców Warszawy można podzielić miasto na kilkadziesiąt rejonów. czy próba jest „mała". spośród nich wylosować kilkanaście. to populację złożoną z 20 tysięcy jednostek powinna reprezentować próba 200-elementowa. Tak więc w sytuacji badań masowych wielkość populacji nie determinuje wskazań odnośnie do wielkości próby. Operacje statystyczne na zmiennych Dalsze rozważania wymagają operowania pojęciem zmiennej. że jeśli populacja licząca 10 tysięcy jednostek reprezentowana jest przez próbę liczącą 100 jednostek. według zaś typu szkoły miejsca zatrudniania . 280 osób. Postępowanie takie daje możliwość manewru proporcjami w próbie jednostek pochodzących z poszczególnych warstw. moglibyśmy wyróżnić warstwy: absolwentów uniwersytetów. „wzrost" to zmienna itp. jedynaczką. wówczas przy dość licznej próbie. „płeć'" to zmienna. następnie spośród wszystkich ulic znajdujących się w wylosowanych rejonach wylosować kilkadziesiąt ulic. wielotysięcznych. Próba.na cztery grupy. absolwentów SN. Ze względów merytorycznych celowe jest często stosowanie losowania warstwowego.

przydatny niekiedy do porównań dwóch rozkładów. waga. dla której możliwe jest tylko mniej lub bardziej dokładne przybliżenie w postaci funkcji matematycznej.łączna waga uczniów. O ile większą sympatią wychowawczyni cieszy się Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi. tj. W przykładzie zaś: koszt przejazdu . liczba rodzeństwa to przykłady zmiennych związanych ze skalą interwałową. Modalną stanowi niekiedy dogodną charakterystykę zbiorowości. wariancja oraz odchylenie standardowe.liczba uczniów. jeżeli rozkłady są skośne. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby 0: nie ma żadnej zależności. jak też i mogą poważnie różnić się między sobą. medianę. gdy badanie miało charakter wyczerpujący lub charakter „studium przypadku" (case study). to koszt przejazdu uczniów można wyrazić ściśle w postaci funkcji: y = 0. jeśli zarobki wszystkich w przedsiębiorstwie miałyby być identyczne. Związek zmiennej z tą l u b inną skalą decyduje o sposobie analizy statystycznej materiału stanowiącego zbiór realizacji tej zmiennej. sensowność pierwszych dwóch. Jednak łączna waga konkretnych 40 uczniów stanowić zapewne będzie j uż to nieco mniej. gdy nie idzie o wnioskowanie uogólniające. Tę właśnie cechę zbioru pomiarów.5x (gdzie x . Gdybyśmy natomiast przykład tak zmodyfikowali: y -koszt przejazdu w złotówkach. 3. a właściwie jej natężenie. W przykładzie: koszt przejazdu . Wzrost. skali porządkowej. Wartość średnia to np. W takim przypadku obliczyć możemy wartość średnią. co do stopnia odbiegania ich od symetrii. a także związanych z nimi współczynników równań regresji. y . lecz w ogóle nie wiadomo byłoby. Gdy klasa ma pojechać tramwajem na wycieczkę. 2.koszt przejazdu. odpowiedź na pytanie. Spróbujmy postawić te same pytania odnośnie sympatii okazywanej tej dwójce przez wychowawczynię: l.liczba przejechanych przystanków. wówczas mianowicie. sensowność pierwszego pytania. Kto jest wyższy? Odpowiedź: „Piotr". Skorelowanie pozytywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. Mediana przydatna jest do porównań. Wartość średnia charakteryzuje się tym. ile wynosiłaby pensja każdego pracownika. Kto cieszy się większą sympatią? Odpowiedź: „Ewa". Widać od razu. W przykładzie: liczba uczniów . wartość współczynnika korelacji wyniosłaby może np. Najczęściej mamy do czynienia z zależnością. Równie też rzadko występuje całkowity brak zależności pomiędzy zmiennymi. 0. 2. Miejsce w hierarchii sympatii to przykład zmiennej związanej ze skalą porządkową. lecz tylko o opis materiału. Jest to celem stosowania metod statystycznych. 3. pytanie bezsensowne. j uż to nieco więcej niż dwukrotność łącznej wagi konkretnych 20 uczniów. Kierunek analizy materiału większości badań wiedzie ku obliczaniu wartości współczynników korelacji. Jeżeli zmienna związana jest ze skalą interwałową. mierzą miary rozproszenia. Znacznie rzadziej obliczany bywa współczynnik skośności zbioru wartości. Najczęściej obliczane bywają: odchylenie przeciętne. Czy Ewa i Piotr cieszą się jednakową sympatią wychowawczyni? Odpowiedź: „nie". Sensowność wszystkich trzech pytań charakterystyczna jest dla tzw. x — łączna waga uczniów jadących na wycieczkę. Czy Ewa i Piotr są jednakowej płci? Odpowiedź: „nie". wartość tego współczynnika wyniosłaby l. Przykład tego ostatniego: „Skuteczność laboratoryjnej metody nauczania fizyki w klasie VI na przykładzie Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu".87. a bezsensowność trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. to mielibyśmy do czynienia właśnie z zagadnieniem korelacji. Następna grupa wskaźników to wskaźniki rozproszenia. jak je sformułować. wartość -l to wskaźnik maksymalnego skorelowania negatywnego. płeć to przykład zmiennej związanej ze skalą nominalną. to jej realizacjami (nazywanymi często wartościami) są liczby. Skorelowanie negatywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy . Każda zmienna związana jest z którąś ze skal. Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych wówczas. Współczynnik korelacji to miara siły zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. z tym. żadnego związku pomiędzy kosztem przejazdu. j a k i ujemne (od O do -1). mianowicie sztywną cenę jednego biletu. ustalić modalną. a odległością przejazdu tramwajem. Spróbujmy postawić te same trzy pytania odnośnie płci dwojga uczniów: I. gdy pewna wartość zmiennej pojawia się szczególnie często. Koszt przejazdu 40 uczniów jest dokładnie dwukrotnie wyższy niż koszt przejazdu 20 uczniów. Wartość +1 to wskaźnik maksymalnego skorelowania pozytywnego dwóch zmiennych. Bardzo rzadko pojawia się w niesformalizowanej rzeczywistości społecznej bezwyjątkowa zależność pomiędzy dwiema zmiennymi. skali interwałowej. zaś zmniejszaniu się towarzyszy zmniejszanie. czy Ewa i Piotr są jednakowego wzrostu? Odpowiedź „nie".koszt w złotówkach). że wynik jej przemnożenia przez liczbę zbadanych jednostek równy jest sumie wszystkich pomiarów dokonanych na tych jednostkach.wychowawczynię mniej lubiany niż Ewa. Zbiór wartości współczynnika korelacji zawiera się zawsze w granicach od O do l. zaś fundusz płac oraz liczba zatrudnionych miałyby zostać nienaruszone. a bezsensowność dwóch pozostałych charakterystyczna dla tzw. skali nominalnej. gdy więcej wartości okazuje się niższych od średniej niż wyższych i odwrotnie. Wartość średnia to wskaźnik szczególnie dogodny dla dokonywania porównań pomiędzy odrębnymi zbiorowościami. to korelacja pomiędzy zmiennymi. że pytania 2 i 3 tylko byłyby bezsensowne. najistotniejsze jako wynik badania. Mamy tu jednak element sformalizowany. To co najciekawsze. że mogą to być wartości dodatnie (od O do +1). możliwa do ścisłego opisu za pomocą funkcji matematycznej. Pomiary indywidualne mogą okazywać się wielce wzajem zbliżone. O ile Piotr jest wyższy od Ewy? Odpowiedź: „o 4 cm". Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwójki: 1.

Dlatego ktoś. Z jakimi okolicznościami może mieć związek częstotliwości chodzenia do kina? Z wieloma takimi. e) funkcjonariusze (np. f) pozostali. iż proporcja uczestników kół zainteresowań wynosi 0. Jeśli mamy do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą nie interwałową. Przykład: struktura zawodowa ojców uczniów klasy Via w szkole nr 5. jego zaś kwadrat.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej y.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej x. Liczba miejsc po przecinku w podawanych ułamkach nie powinna być nigdy wyższa niż liczba cyfr potrzebna do wyrażenia liczby jednostek w całej zbiorowości. konduktorzy.33. kto zamierza badać preferencje. Kendallowi zawdzięczamy wiele pomysłów dotyczących metod syntetyzowania danych stanowiących realizacje zmiennych związanych ze skalą porządkową. o który współczynnik idzie. Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani. Otrzymano następujące dane: x y 5 10 10 60 5 20 11 80 12 50 4 10 3 40 2 60 7 50 l 20 Po obliczeniu współczynnika korelacji okazało się. Współczynniki te obliczane z tych samych wyników badania przyjmują zazwyczaj różne wzajem wartości. tj. doręczyciele). obliczyć twz.liczba pomiarów Kolejne operacje 1 Xi Xi (X) 2 Yi Yi (Y) 3 Xi-X O 4 Yi-Y O 5 (Xi-X)2 (Xi-X) 6 (Yi-Y)2 (Yi-)2 7 (Xi-X) (Yi-Y) (Xi-X)(Yi-Y) Dzieląc sumę rubryki „7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk „5" i „6" otrzymujemy wartość współczynnika korelacji. opinie i w ogóle zbierać dane nadające się do hierarchizowania. chcąc określić siłę skorelowania pomiędzy nimi. współczynnik korelacji rangowej. b) 9. zaś zmniejszaniu się wartości zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej.wartość średnia zmiennej Y. Przykład: od każdego z dziesięciu uczniów klas VI dowiedziano się ile razy był w ciągu miesiąca w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty „kieszonkowego" otrzymuje miesięcznie od rodziców (zmienna y). c) 4. dzieląc każdą frekwencję przez 34. nieskorelowanych z wysokością „kieszonkowego" wynosi 67%. że r. dla uzyskania których frekwencje jako materiał wystarczają. Kwadrat wartości współczynnika korelacji wskazuje na udział określonej zmiennej w determinowaniu zmienności w obrębie drugiej zmiennej. X . f) 3. Zbiorowość: 34 ojców. a przeciętna ocen szkolnych.) od miejsca zamieszkania do miejsca pracy a czas dojazdu. Strukturę tę można by również wyrazić w postaci ułamków dziesiętnych lub procentowo. b) robotnicy wykwalifikowani. to możemy wówczas. Jeśli badacz ma do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą najsłabszą. e) 6. n . Stąd kwadrat współczynnika korelacji bywa nazywany współczynnikiem determinacji.377. gdy . Może więc badacz obliczać proporcje i opisywać strukturę badanej zbiorowości. Symbolika: r . d) inni pracownicy umysłowi. a wysokość kwot wydawanych na zakup książek.wartość średnia zmiennej \: y . Gdy zatem idzie o zbadanych dziesięciu uczniów. Wszystkie te okoliczności współdeterminują częstotliwość chodzenia do kina.współczynnik korelacji.576. Przykłady skorelowań negatywnych (też nie maksymalnych): liczba dni w ciągu roku spędzonych na wagarach. Współczynnik korelacji to odpowiedź na pytanie o siłę zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. Oto jak najdogodniej obliczać współczynnik korelacji pomiędzy dwiema zmiennymi. to odpowiedź na pytanie o udział jednej zmiennej w zmienności drugiej zmiennej. xi . Zwróćmy uwagę na bezsensowność prezentowania struktury za pomocą nadmiernie dokładnych ułamków dziesiętnych. d) 7.0. c) pracownicy umysłowi na stanowiskach wymagających wyższego wykształcenia. oceny. nominalną. Przykłady skorelowań pozytywnych (oczywiście nie maksymalnych — współczynnik korelacji nie osiąga tu wartości równej aż +1): oceny uczniów z matematyki a oceny z fizyki. ale do niczego ponadto. liczba dzieci do 14 lat w rodzinie a przeciętna liczba godzin snu matki w ciągu doby. to udział wysokości „kieszonkowego" w determinowaniu zmienności zmiennej „częstotliwości chodzenia do kina" wynosi 33%. jak: upodobanie do chodzenia do kina. yi . Nie ma sensu podawać. właśnie wysokość „kieszonkowego" etc. odległość (w km. W częstym użyciu są dwa odmiennie obliczane współczynniki: Speeermana i Kendalla. to wówczas nie pozostaje mu w zakresie analizy materiału nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem tych samych miar. posiadanie lub brak w domu telewizora. Zatem r2 = 0. wzrost i waga. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziału całej zbiorowości na dwa lub więcej podzbiorów oraz na podaniu frekwencji lub proporcji elementów poszczególnych podzbiorów. Dlatego wyrażając siłę korelowania za pomocą współczynnika korelacji rangowej należy wyraźnie podawać.zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej. lecz porządkową. powinien szczególnie zainteresować się koncepcjami Kendalla. wysokość kwot wydawanych na zakup alkoholu. Frekwencje: a) 5. Udział zaś wszelkich innych zmiennych.

odpowiedni jednak tylko dla przypadków. Szeroki wachlarz wartości tej związanej ze skalą interwałowa zmiennej (2 min. obserwujemy rozbieżność pomiędzy cechami „mężczyzna". Przykłady: l. to zmienną związaną de facto ze skalą tylko porządkową potraktowaliśmy tak. nie zaś zmiennych. od interwałowej do nominalnej). Obserwujemy zbieżność pomiędzy cechami: „kobieta". punktowo dwuseryjnego współczynnika korelacji. 23 min itd. +1). Badacz jednak może potraktować zmienną tak. Spotyka się również wypadki operowania zmiennymi związanymi faktycznie ze skalami słabszymi.wszystkich zbadanych uczniów było dziewięćdziesięciu.4 (średnia jego ocen z pięciu przedmiotów). obliczamy wartość średnią tych miejsc i stwierdzamy. W przypadku gdy obydwie związane ze skalą interwałową zmienne reprezentowane są tylko dwupunktowo . Można by dokonać podziału na szereg innych sposobów. to „kobieta" i „nauczyciel" są to nazwy cech. Jeśli np. że pojęcie „struktura zawodowa" może mieć rozmaite konkretyzacje. od skali porządkowej do nominalnej lub wprost od skali interwałowej do skali nominalnej. iż oglądanie telewizji uczeń A wymienił na drugim miejscu. Skala: interwałową (można sensownie postawić pytanie. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą tzw. umysłowych oraz pozostałych. Gdy w przypadku zmiennych związanych ze skalą interwałową mówi się o ich skorelowaniu. „nauczyciel". możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą współczynnika Kendalla. gdy obydwie zmienne są dychotomiczne (mające dwie tylko wartości. to obecnie będzie on charakteryzowany np.zawarty jest w granicach (-1. Zauważmy. ten mieszka „blisko" szkoły. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. których zakres zmienności . czyli pomiędzy zmiennymi. Decyzja badacza: przejść od skali interwałowej do skali porządkowej.analogicznie jak w przypadku współczynników korelacji . Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawień zmiennej „płeć".to zarówno „wzrost". że przeciętne miejsce zajmowane przez telewizję w hierarchii sposobów spędzania wolnego czasu według preferencji wszystkich zbadanych uczniów wyraża się liczbą no.) sprowadzony został do dwóch wartości: „nie więcej niż 20 minut" i „więcej niż 20 minut". i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna. to w przypadku zmiennych związanych ze skalą nominalną mówi się o zbieżności konkretnych ich realizacji (cech). to tracimy na precyzji materiału. 2. prosimy badanych uczniów o uszeregowanie wedle preferencji każdego z nich siedmiu przedstawionych w kwestionariuszu sposobów spędzenia wolnego czasu. „nauczyciel". 7 min. o ile wyższa jest przeciętna osiągnięta przez ucznia A od przeciętnej uzyskanej przez ucznia B). Decyzja badacza: uznać. Do określenia siły zbieżności stosowane są rozmaite współczynniki. Skala: interwałowa (można sensownie spytać. a następnie stwierdzając. jak i „waga" są nazwami zmiennych. podzielić zbiorowość ojców jedynie na pracowników fizycznych. tak jak byłyby one związane ze skalami mocniejszymi.. iż cecha bycia kobietą zbieżna jest z uprawianiem zawodu nauczyciela. ten mieszka „daleko" od szkoły. druga zaś — z nominalną. tetrachoryczny współczynnik korelacji. druga . zmienna: przeciętny czas dojścia (dojazdu) ucznia z domu do szkoły (w minutach). Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. co zaś tracimy traktując zmienną. uczeń B na czwartym. Zmienna ta to alternatywa: „zamieszkiwanie blisko szkoły".zmiennej „zawód". Jeżeli obydwie zmienne związane są ze skalą interwałową lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo -odpowiednim wówczas będzie dwuseryjny współczynnik korelacji. Jeżeli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą porządkową. Popularnie stosowany jest zwłaszcza współczynnik. jak gdyby związana ona była z inną skalą. to obecnie charakteryzowany jest jako „mieszkający blisko szkoły". kolejnym numerem 3 (trzeci w hierarchii wyników mierzonych średnią ocen z pięciu przedmiotów). Gdy mówimy.odpowiedni będzie tzw. niż jest związana naprawdę? Jeśli zabieg nasz polegał na przejściu od skali mocniejszej do słabszej (np. nie ma i być nie może żadnej zbieżności ani rozbieżności pomiędzy „płcią" a „zawodem". jak gdyby była ona związana ze skalą interwałowa (skoro sumowaliśmy miejsca w hierarchii). zwany także współczynnikiem Yulea. liczbą 4. liczbą 15 (tyle minut zajmuje mu droga). zmienna przeciętna półroczna ocena ucznia z pięciu przedmiotów. Jeśli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą interwałową. Zauważmy różnicę: gdy mówimy. druga zaś z nominalną (i ta ostatnia jest dychotomiczna). jak np. Co zyskujemy. czyli szeregować badanych uczniów poczynając od osiadającego najwyższą średnią do posiadającego średnią najniższą. o ile dłużej trwa przeciętnie droga do szkoły ucznia A niż droga ucznia B). uczeń C na pierwszym itd. że czyja droga do szkoły trwa przeciętnie 20 minut lub krócej. przejść zatem od skali interwałowej do porządkowej. iż skorelowane są między sobą wzrost i waga ciała . Zmienna związana jest zawsze z określoną skalą. którą wówczas wykorzystujemy . Można by np. „zamieszkiwanie daleko od szkoły". Mógłby to być zarazem przykład zmiennej o reprezentacji dwupunktowej. jak gdyby związana ona była ze skalą słabszą. Wiedza uzyskana drogą badań dokładniejsza jest niż ta. czyja zaś droga do szkoły trwa ponad 20 minut. Zmienną związaną ze skalą interwałowa przekształcono tu zatem w zmienną związaną ze skalą nominalną. Dlatego właśnie pierwszym warunkiem ustalenia struktury jest podjęcie decyzji co do dokładnych kryteriów podziału zbiorowości. 2. płeć).

to wiarygodność tej konkluzji również nie przekracza 80%. i to jest często płodniejsze poznawczo.25 0.8? O związku między zmiennymi nieco odbiegającym ścisłością od funkcyjnego. Przykład: opis rodzin zamieszkujących jedne budynek według dzietności: Liczba dzieci w rodzinie 0 1 2 3 4 5 Liczba rodzin 4 6 5 2 2 1 20 Proporcje rodzin 0. miary rozproszenia etc. równania regresji. Jaka jest szansa. konkluzja oparta jest na piętnastu przesłankach.00 Dystrybuanta 0. Otóż równanie regresji zmiennej y ze względu na zmienną x przedstawia spośród nieskończenie wielu tę właśnie funkcję. jedna zaś to założenie wiarygodne w stopniu 80%. aby reprezentował on opis szerszej populacji. Odpowiedź tę zyskuje się budując tzw.analizując wyniki. Tyle warta jest konkluzja. łącznie nawet z osobą. ile warte najsłabsze ogniwo łańcucha zdań stanowiących jej uzasadnienie. że wyobrażenia graficzne regresji zmiennej y względem zmiennej x oraz regresji x względem y to dwie różne linie. zbierano materiał bez intencji. absolutnie nie wiadomo czy prawdziwe. którą pytano o jej preferencje? Właśnie dlatego nieskuteczne jest lub ryzykowne wzmacnianie skal.bx + a. W dziedzinie nauk społecznych stosuje się najczęściej równania regresji prostoliniowej. mówiąc obrazowo.05 1.) oraz można. do której swoją postacią rzeczywista zależność zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna. Dodajmy. Zyskujemy natomiast możliwość uproszczenia procedury analizy. Aby czytelnik uchwycił dalsze wywody. to wyniki badań zyskują na zewnętrznej efektywności (dużo rozmaitych solidnych z wyglądu wskaźników liczbowych: przeciętnych. rozkłady i oszacowania Kolejna możliwość stwarzana przez statystykę to uzyskiwanie odpowiedzi na pytanie o postać korelowania. a na trzecim grę w szachy. Jeśli pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. Gdy. lecz np. Dlatego właśnie warto budować równanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwóch zmiennych. charakteryzować związki zachodzące między zmiennymi. o ile przedkłada lekturę nad szachy.80 lub wyższy). to jego opis stanowi równanie pierwszego lub wyższego stopnia.10 0. Jeśli skorelowanie między dwiema zmiennymi jest słabe. współczynników itp. których przebieg jest tym bardziej odmienny.30 0. że trafimy akurat na rodzinę mającą dwoje dzieci? Jak tę szansę obliczyć? Należy liczbę rodzin mających właśnie po dwoje dzieci podzielić przez . kto w hierarchii ulubionych sposobów spędzania czasu wymienia na pierwszym miejscu telewizję. to z pomocą statystyki charakteryzować można poszczególne zmienne (wartości średnie. im słabiej zmienne x i y są między sobą skorelowane.3. weryfikacja hipotez dotyczących populacji. Gdy pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. 7. Tak więc jeśli badanie było wyczerpujące.85 0. Wykresem funkcji opisywanej przez równanie pierwszego stopnia jest linia prosta (stąd: „regresja prostoliniowa"). to wartość współczynnika korelacji pomiędzy nimi wynosi zawsze 1. choć praktyczniej byłoby już w fazie zbierania materiału uprzytomnić sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczyć program zbierania informacji.50 0. od skali porządkowej do interwałowej zmuszeni jesteśmy czynić założenia.20 0. że każdy. Korelacje. Np. Jeśli tak jest rzeczywiście. Jeśli natomiast przechodzimy od skali słabszej ku mocniejszej. O czym zaś świadczy korelacja o sile równej nie l.00 Przypuśćmy. że chcemy wylosować z listy lokatorów tego bloku jedną rodzinę. tylko że wówczas nawet ta najpodobniejsza funkcja będzie tak mało podobna swą postacią do faktycznej postaci związku. Równanie pierwszego stopnia ma taką postać: y . z którymi związane są zmienne. wówczas można przechodzić od skal mocniejszych ku słabszym.20 0. Statystyka wnioskowań to szacowanie parametrów w populacji w oparciu o dane z próby oraz. to i wówczas spośród wszystkich możliwych funkcji można znaleźć funkcję podobniejszą swoją postacią niż inne funkcje do faktycznej postaci związku pomiędzy zmiennymi. a warunkiem przydatności praktycznej tej odpowiedzi jest silne skorelowanie dwóch zmiennych (orientacyjnie współczynnik równy 0. że znalezienie jej pozbawione jest praktycznej użyteczności.). na drugim czytanie książek. Kto może ręczyć za prawdziwość takiego założenia? Kto i jak może w ogóle je sprawdzić. 0. Tymczasem przechodząc np. dokładnie o tyle przedkłada telewizję nad lekturę. założyć musimy.75 0. tracą natomiast na wiarygodności.95 1. Bywa iż wiedza dostarczana nam przez zebrany materiał jest w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokładna. zbyt szczegółowa. z których czternaście to niepodważalne stwierdzenia faktów. także w oparciu o dane z próby. musimy wprowadzić i wyjaśnić pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa.10 0. tj.

Obliczanie za każdym razem na własną rękę wartości tych funkcji. której wartość średnia równa się zero. rozkład F. Sposób podzielenia prawdopodobieństwa (jak wielkie jego porcje przypisane zostały poszczególnym wartościom zmiennej) nazywamy rozkładem prawdopodobieństwa.liczbę wszystkich rodzin z tego bloku (5:20 = -0. radomskiego. 4.58 do + 2. w których po prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkości prawdopodobieństw przypisywanych konkretnym wartościom zmiennej. np. „jedno dziecko".0. Zmierzyliśmy każdego z nich. Dystrybuanta najwyższej (końcowej i wartości równa jest l (100%). a w szczególności dzięki rozkładom dokonywać można nader precyzyjnych i wysoce . Przykład z rodzinami był to przekład rozkładu empirycznego. byłoby nader uciążliwe. radomskim wynosi co najmniej 147. zaś tylko 1% wynosi prawdopodobieństwo. z dwojgiem pięć. Prawdopodobieństwo zaś wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wynosiłoby 2-20 . Okazało się. Przykład: Zmienna: liczba książek w bibliotekach lekarzy. a wynik podzielić przez odchylenie standardowe. należy dane ze „swojego" rozkładu empirycznego dopasować do postaci standaryzowanej. Np. 7 cm jako odchylenie standardowe od tej średniej. że średnia wzrostu wynosi 149 cm. a odchylenie standardowe od tej średniej równe jest 7 cm. Wymieńmy kilka z nich: rozkład normalny. Poissona. Dystrybuanta danej wartości zmiennej to prawdopodobieństwo zrealizowania się jej właśnie lub którejkolwiek wartości niższej. o co szło: najwyżej dwoje dzieci".5 Standaryzacji dokonuje się również pragnąc posłużyć się innymi rozkładami. 2. W jaki sposób a przede wszystkim. Mając cztery liczby: 2. Studenta. Powtórzmy: prawdopodobieństwo.. 3. Spośród wszystkich uczniów klas VI z terenu woj. „dwoje dzieci". Dlatego już dawno opracowano tablice rozkładów.25. wynosi 99%. iż oszacowanie jest błędne. Pragniemy oszacować przeciętną wzrostu wszystkich uczniów klas VI w woj. Wyłania się tu jednak kłopot. 100 jako liczbę jednostek zbadanych w próbie. Wielkość całej masy prawdopodobieństwa określamy liczbą 1. wielkości prawdopodobieństwa przypisywane wartościom zmiennej przez rozkład normalny zależą nie tylko od samej tej wartości. Losową nazywamy taką zmienną. odchylenie równe jeden. że 99% to dystrybuanta przedziału liczb od -2. to uzyskamy to. Ma ona tu sześć możliwych wartości: O. a także przypisywanej dystrybuanty.75. z jednym dzieckiem 6. zaś odchylenie standardowe równa się jeden. Z tablicy rozkładu normalnego standaryzowanego odczytujemy. a nie wynosi więcej niż 150. której wartościom przypisane są prawdopodobieństwa realizacji. Możemy przy tym wybrać sobie dowolną wiarygodność. W naszym przykładzie zmienna (związana ze skalą interwałową) to liczba dzieci w rodzinie. czyli traktowania prawdopodobieństwa popełnienia błędu równego 5% jako ryzyko dc przyjęcia. czyli zgódźmy się na prawdopodobieństwo błędu w oszacowaniu równe 1%. Zauważmy. rozkładem Studenta. tj. Rozkład normalny zmiennej. Stablicowano właśnie tylko rozkład standaryzowany: średnia równa O.25). czyli aby znane było dokładnie prawdopodobieństwo. Tak mianowicie ułożyła się sytuacja w tym konkretnym bloku mieszkalnym. podstawianie konkretnych wartości zmiennej i wyliczenie wielkości przypisywanego im przez rozkład prawdopodobieństwa. radomskiego wylosowaliśmy 100 uczniów. Oto przydatność takiej odpowiedzi. nazywamy rozkładem normalnym standaryzowanym.10. że tak jest w rzeczywistości. że losując z bloku jedną rodzinę trafimy na rodzinę mającą najwyżej dwoje dzieci? Jeśli wylosujemy obojętnie: rodzinę bezdzietną. Rodziny bezdzietne są cztery. Aby więc posłużyć się rozkładem normalnym. otrzymujemy z tych liczb wynik: przeciętny wzrost ucznia klasy VI w woj. w jakim celu posługiwać się rozkładami statystycznymi? Rozkład dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielkość prawdopodobieństwa przypisywanego danej wartości. Zmienna z naszego przykładu to zmienna losowa. Owa masa rozdzielona zostaje pomiędzy poszczególne wartości zmiennej. każdy taki rozkład opisany jest swoistą funkcją przypisującą wartościom zmiennej porcje prawdopodobieństwa. Co najistotniejsze życzymy sobie. że liczbowy wskaźnik prawdopodobieństwa odpowiada liczbowemu wskaźnikowi proporcji. Utarty jest zwyczaj uważania za dostateczną już wiarygodność 95%. Liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103. tj. aby oszacowanie to miało ustaloną wiarygodność. lecz i od innych parametrów. A więc prawdopodobieństwo trafienia na rodzinę z dwojgiem dzieci przy losowaniu jednej rodziny z całej klasy wynosi tu 0. 5. 149 cm jako wartość średnią z próby reprezentującej populację klas VI woj. że owa średnia w skali całego województwa naprawdę mieści się w tych granicach. Zamiast terminu „szansa" w użyciu jest termin „prawdopodobieństwo". lecz także od wartości średniej oraz od wielkości rozproszenia mierzonego odchyleniem standardowym. Standaryzowana liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103-163 -----------40 — 1.58 jako liczbę ograniczającą przedział o wiarygodności 0. Byłaby to odpowiedź na pytanie o prawdopodobieństwo wylosowania z tego bloku rodziny mającej najwyżej pięcioro dzieci.99.. l. rozkład Chi2. Dzięki więc metodom statystycznym. Liczbę tę znajdujemy przypisaną rodziną z dwojgiem dzieci w ostatniej rubryce tabelki. Statystyka wnioskowań operuje rozkładami teoretycznymi. Fishera.8 cm. Wartość średnia: 163. bowiem wielkość przypisywanego prawdopodobieństwa zależy nie tylko od wartości zmiennej. radomskim. Jest to zabieg prosty: od każdej wartości zmiennej należy odjąć wartość średnią. Zatem dystrybuanta wartości: „dwoje dzieci" to prawdopodobieństwo zrealizowania się którejkolwiek z wartości: „brak dzieci''.58. Wybierzmy wiarygodność 99%.Odchylenie standardowe: 40. Prawdopodobieństwo zatem wylosowania rodziny mającej najwyżej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 = 0.2 cm. Kolejne pytanie: ile wynosi prawdopodobieństwo. z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci. poddać standaryzacji. iż w rzeczywistości średnia jest inna.

że hipoteza jest zgodna z rzeczywistością. Proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie inna jest wśród nauczycielek niż wśród pozostałych kobiet pracujących umysłowo. Tym też liczniejszej potrzeba próby. jak wśród innych kobiet pracujących umysłowo. Gdy sytuacja taka zdarza się. Znalazłszy taką wartość odczytujemy prawdopodobieństwo przypisywane przez rozkład wyznaczonemu przez nią przedziałowi.wiarygodnych oszacowań odnoszących się do wielotysięcznych lub równie dobrze wielomilionowych populacji. Błąd standardowy to odpowiednik odchylenia standardowego w sytuacji operowania wartościami średnimi. Próby mniejsze niż 100-eIementowe. im bardziej jednostki pod badanym względem okazują się zróżnicowane. że spośród wszystkich należących do ZHP uczniów klas VI woj. albo z n i ą niezgodna. wartość zaobserwowana zmiennej. niezależność. Statystyczna weryfikacja hipotez Druga dziedzina. a drugiego konstruktywna. Stosowany wówczas bywa rozkład zmiennej t.będzie ona w myśl weryfikowanej zerowej hipotezy równa zero. Przeciętna ocen z pięciu przedmiotów okazała się u harcerzy równa 3. wylosowaliśmy 20. rozkład Studenta. iż badacz popełnił tzw. albo fałszywa. równość. niezgodnej z rzeczywistością. Jak długo adherent hipotezy konstruktywnej nie uzasadni jej wystarczająco i tym samym nie obali konkurującej z ni ą hipotezy zerowej. w zakresie której metody statystyki wnioskowań oddają usługi. że nie są jednakowe. której rozkładem posłużymy się. Dla zadowalająco dokładnego i wiarygodnego oszacowania wartości średniej w populacji wystarcza zazwyczaj próba licząca 100-200 elementów. tym liczniejszej potrzeba próby. to weryfikacja hipotez. a ktoś drugi sądziłby. zaś u nieharcerzy — 3. a zwłaszcza próby małe (do 30 elementów) nie pozwalają na stosowanie rozkładu normalnego. zależność. Większość . albo zgodna z rzeczywistością. Możliwa jest wobec tego sytuacja. Prawdopodobieństwo popełnienia przez badacza błędu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotności. czyli pozostałych uczniów. badacz zaś na podstawie takiej wiedzy. a także im większej dokładności. Hipotezy zerowe to hipotezy głoszące jednakowość. d) podjęciu decyzji: uznać hipotezę zerową za fałszywą lub uznać przeprowadzone badanie za nierozstrzygające. Dla zadowalającego oszacowania proporcji (np. że gdyby ktoś sądził. Badacz może postanowić uważać hipotezę za prawdziwą lub może postanowić uważać ją za fałszywą. którzy chorowali na odrę) potrzeba liczniejszych prób: do 400 elementów. b) dokonaniu standaryzacji tej różnicy.4. to obowiązek uzasadnienia. Znaczy to. radomskiego wylosowaliśmy 30 uczniów. tak długo obowiązująca jest hipoteza zerowa. na drugim konstruktywne): a) przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. Hipotezy konstruktywne to hipotezy głoszące inność. udokumentowania poglądu spoczywa na t ym drugim. Ustaliwszy swe życzenia co do wiarygodności oraz dokładności oszacowania. c) repetenci zdarzają się równie często wśród dzieci rodziców rozwiedzionych. Poszukujemy w tablicy rozkładu najwyższej spośród wartości nie przekraczających wartości zaobserwowanej. Błąd drugiego rodzaju polega na uznaniu za prawdziwą hipotezy faktycznie fałszywej. a opartych o bezpośrednie zbadanie choćby tylko 100 jednostek liczącej próby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania tych jednostek z populacji. Stawiamy do weryfikacji zerową hipotezę: w skali populacji (wszystkich uczniów klas VI woj. Komentarz: ad b) należy odjąć od różnicy średnich wartość przeciętna różnicy średnich . spośród zaś nienależących do ZHP. jaką dysponuje postanawia uważać tę hipotezę za fałszywą. c) konfrontacji standaryzowanej różnicy z odpowiednim rozkładem statystycznym (tu właściwy byłby rozkład Studenta) i odczytaniu najniższego poziomu istotności. uczniów klas VI woj. konstruktywnych. radomskiego.uzasadnialne. nie zaś pomiarami indywidualnymi. błąd pierwszego rodzaju. b) proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie identyczna jest wśród nauczycielek. prawdziwość hipotezy i decyzja badacza czy uważać ją za prawdziwą to dwie różne sprawy. czyli tzw. Przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są niejednakowe. Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega właśnie na badaniu możliwości obalenia hipotezy zerowej. Wynik odejmowania podzielić należy przez błąd standardowy różnicy średnich. mówimy. zatem im większe okazuje się odchylenie standardowe. że wyniki w nauce harcerzy i nieharcerzy są identyczne. a więc prawdziwa. Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa. Im większej pragniemy wiarygodności oszacowania. Każda hipoteza zerowa jest albo prawdziwa. nazwijmy je. Dla celów analizy statystycznej ważne jest rozróżnianie hipotez zerowych i hipotez. ad c) rezultatem operacji (b) będzie tzw. Procedura weryfikacji polega na: a) obliczeniu różnicy pomiędzy wartościami średnimi w dwóch próbach. Częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców rozwiedzionych inna jest niż częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców nie rozwiedzionych. a także oszacowawszy wstępnie wielkość odchylenia standardowego możemy łatwo obliczyć. radomskiego) przeciętne ocen z pięciu przedmiotów osiągane przez harcerzy i nieharcerzy są identyczne. 7. tj.78. hipotezy konstruktywne . Oto kilka przykładów par konkurencyjnych hipotez (na pierwszym miejscu hipotezy zerowe. jak licznej potrzebujemy próby. jak wśród dzieci rodziców nie rozwiedzionych. Hipotezy zerowe są obalalne.43. odmienność. Przypuśćmy.

Warszawa 1968.hipoteza o niezależności dwóch zmiennych (rozkład chi-kwadrat). Poziom istotności odpowiadający wartości 1. t. jak to już wyżej zostało powiedziane zależna jest od wielu okoliczności. Główne warunki stosowania tych metod to właściwe wiązanie zmiennych ze skalami. nie przekraczająca w tablicy rozkładu Studenta wartości l . K. teren.Wstęp do statystyki społecznej.Po prostu statystyka. rozkład Studenta). .68 równy jest 0. Nie jest możliwe zakończenie procedury weryfikacyjnej wykazaniem prawdziwości weryfikowanej hipotezy.tablic tak jest ułożona.hipoteza o różnicy średnich w trzech lub więcej populacjach (rozkład F . Główny wpływ na to mają: charakter i cel badań. -jaka jest formuła wartości przeciętnej specyficzna dla treści weryfikowanej hipotezy. Literatura zalecana: Podręczników statystyki jest moc. PWN. i tym samym rozstrzygnąć sprawę godząc się jednak z prawdopodobieństwem mogącym sięgać 10% popełnienia przez siebie w tym momencie błędu pierwszego rodzaju. które wydają mi się najbardziej przystępne dla studentów bez przygotowania statystycznego. Zenon Rogoziński . ad d) przypuśćmy. to wartość l . . Okazuje się. . bo gdy zaczyna coś wymyślać robi to gorzej" Gomez de la Serna Organizacja procesu badawczego. że w rezultacie operacji (b) otrzymaliśmy wartość zaobserwowano. Metody statystyczne w socjologii. czy różne"? Aby samodzielnie przeprowadzić statystyczną procedurę weryfikacyjną hipotezy.68. Oto typowe odmiany treści hipotez zerowych i rozkłady odpowiednie do ich testowania: . Największą przydatność metod statystycznych w badaniach pedagogicznych upatrywałby autor w dziedzinie korelowania zmiennych oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. Frances Clegg . tak i w przypadku weryfikacji hipotez dopuszczalne do przyjęcia ryzyko błędu to ryzyko 5%. .81. Teraz badacz ma dwie możliwości: . czy jako dwustronny. -jaka jest formuła błędu standardowego specyficzna dla treści hipotezy. red. że się powtarza. Będę się starał przedstawić schemat badań środowiskowych.hipoteza o różnicy proporcji w dwóch populacjach (rozkład normalny).Statystyka dla socjologów. że umożliwia bezpośrednio odczytanie poziomu istotności. rozkład Studenta).czy należy uwzględnić tzw. . obejmujący w miarę możności wszystkie czynniki. Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury weryfikacyjnej jest analogiczny. .hipoteza o średniej różnic (rozkład normalny. Szaniawski. Warszawa 1994. Hubert M.analiza wariancji). Warszawa 1975.hipoteza o różnicy dwóch średnich (rozkład normalny.hipoteza o różnicy proporcji w jednej populacji (rozkład normalny).nie uznać weryfikowanej zerowej hipotezy ani za fałszywą. równo 1. czyli zrezygnować z podania rozstrzygnięcia. . ROZDZIAŁ IX Organizacja i etapy badań naukowych „Najlepsze w historii jest to. Podobnie jak w przypadku szacowania. . . Trzeciego wyjścia nie ma. na którym są prowadzone oraz techniki stosowane w trakcie badań.81. WSiP. .uznać za fałszywą weryfikowaną zerową hipotezę o jednakowych wynikach harcerzy i nieharcerzy.hipoteza o zgodności rozkładów (rozkład chi-kwadrat). . Warszawa 1969.hipoteza o sile skorelowania dwóch zmiennych (rozkład współczynnika korelacji).czy rozkład ma być użyty jako temat jednostronny. Blalock . badacz wiedzieć musi.10.hipoteza o różnicy rozproszeń mierzonych wariancjami (rozkład zmiennej F). to jaka ich liczba będzie odpowiednia do liczności badanej próby. iż badanie to nie przyniosło rozstrzygnięcia pytania „czy wyniki harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. ani za prawdziwą. a jeśli tak. poprawne losowanie prób odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom więcej niż jest to uprawnione. Polecam takie opracowania. l. W naszym więc przykładzie badacz powinien wybrać drugie wyjście: zdecydować się na uznanie. które należy . co następuje: -jaki zastosować rozkład. że najwyższa wartość. liczbę stopni swobody.

która przynosi sławę . czego społeczeństwo od nauki oczekuje. że nie wszystkie badania wymagają uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego schematu. Temat . Są jednak i takie. Kryje się także przewrotna myśl. wskaźników. Harmonogram badań 13.wykonać w poprawnie zorganizowanych badaniach. Będzie to więc ramowy plan.przedmiot. Wybór terenu badań i dobór próby 5. uzasadnienie 2. Bibliografia Faza wykonawcza 1. techniki i narzędzia badań 9. że poszukiwania badawcze winny uwzględniać całkiem prozaiczne cele. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi 7. Przeprowadzenie badań właściwych 2. ulepszania a tym samym zmian. Trudno taką postawę potępić i uznać za niegodną wielkiej idei badań naukowych. w oczekiwaniach i dążeniach ludzi.B. Problemy badawcze 3. przedmiotu i celu badań Amerykański badacz E. Cała procedura badań zawiera dwie główne fazy: koncepcyjną i badawczą. Weryfikacja hipotez 7.2. klasyfikacja zagadnień i zależności 6. które wymagają szczegółowych objaśnień. Umiejętność wybierania. Hipotezy badawcze 4.wyraża się rozumieniem co w danej chwili jest najważniejsze. Podobnie jest w dziedzinie psychologii.1. Opracowanie klucza kodyfikującego 4. Schemat organizacji badań Faza koncepcyjna 1. Oczywista potrzeba ciągłego dokształcania i ciągłej nauki stała się elementem świadomości społecznej i społecznych oczekiwań od kilkudziesięciu lat. Niech ilustruje to przykład z bliskiej nam dziedziny. 9.1. Metody. Badania pilotażowe 11. konfrontacji. modyfikować problemów. Typologia zmiennych 6. Wiele z nich będzie wymagało uzupełnienia go czynnościami dodatkowymi. 9. jakimi są powodzenie i uznanie. Zawarta jest także w tym zgrabnym powiedzeniu ważna myśl. Kodyfikacja i opracowanie statystyczne 5. Przejdę zatem po kolei wszystkie punkty. Faza badawcza nie dopuszcza zmian. Ostateczna wersja problemów badawczych. który należy każdorazowo dostosować do potrzeb konkretnego procesu badawczego. Faza koncepcji 9. Opracowanie teoretyczne Spośród wymienionych kroków postępowania badawczego wiele nie nasuwa wątpliwości co do swojego znaczenia. Faza koncepcji wymaga dyskusji. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć 10. skoro dzisiaj badania pod każdą szerokością geograficzną są możliwe tylko wówczas jeśli zyska się aprobatę i finansową pomoc ośrodków decyzji. Analiza jakościowa. Wybór tematu. a to łatwiej otrzymać ciesząc się uznaniem i niejaką sławą badacza. że domagają się one odrębnego traktowania. W intencji mojej leży bowiem uzasadnienie możliwości. Wymaga to orientacji w rzeczywistości społecznej lub technicznej. cel.2. Nie można w trakcie badań zmieniać narzędzi. Kilku uczonych. Typologia wskaźników do zmiennych 8. Uporządkowanie materiałów badawczych 3. a nawet egzemplifikacji. co wymaga empirycznego rozwiązania. stosując metodę uproszczonej egzemplifikacji i wyjaśniając treść poszczególnych pojęć. a nawet konieczności zastosowania przedstawionego przeze mnie schematu. Dodać trzeba. musi być prowadzona ściśle wedle ustalonych założeń. hipotez teoretycznych i narzędzi badań 12. I chociaż jest to twierdzenie poniekąd ewidentne warto na niego zwrócić uwagę z tego względu. którzy zajęli się tymi zagadnieniami i sformułowali teorię edukacji ustawicznej zyskało swymi dziełami światowy rozgłos. gdzie każde nowe odkrycie lub propozycja w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzięcznością i nadzieją przez neurotyczne i zalęknione społeczeństwa XX . Wilson powiada: „sukcesy i sławę w nauce zawdzięcza się nie tyle dzięki zręczności w rozwiązywaniu problemów co umiejętności ich wybierania". Kryje się w tym aforyzmie wiele prawdy.

Należy jednak powiedzieć. Sformułowanie jest nieprecyzyjne (poglądy na co?. młodzież jaka?. o jedną właściwość przedmiotu. na którym należy szukać odpowiedzi na nie. Najsłuszniej będzie sprawdzić. gdyż podnosi on rangę problemów badawczych do jednego z zasadniczych kroków badawczych. ale nie cała. Pytania bowiem mogą dotyczyć cech przedmiotu. Przed paru laty w dyskusji prasowej poświęconej młodzieży użyłem określenia „Pokolenie odwróconych pleców". jak również kwestia orientacji problemowej. To prawda. Np. Ale tego ostatniego w większym stopniu niż zawodowe zespoły badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. emocjonalne zainteresowanie tematem. Odpowiedź pełna będzie brzmieć „Niepowodzenia dydaktyczne mają niekorzystny wpływ na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". W tym także mieście się sprawa możliwości ekonomicznych. że nie wolno mieć na uwadze wyłącznie takich spektakularnych i interesownych względów przy wyborze obszaru badań naukowych. zaangażowania. przypomnę. dzięki którym kraj ten wolny jest od większości plag społecznych dręczących społeczności „Starego i Nowego Świata". . szerszy zakres naszych poszukiwań. Jest to zjawisko badawczo niedostępne.2. Podobnie niedostępna badawczo będzie próba wyjaśnienia przez polskiego pedagoga tajemnicy „sił społecznych" społeczeństwa japońskiego.2. W owym postulacie wykonalności kryje się pytanie czy obiekt badań. Mogą też być pytaniem o rodzaj związków między cechami zjawiska o rodzaj zależności między zjawiskami i wówczas wyznaczają inny. ale jakoś kierunkuje nasze poszukiwania i będzie przedmiotem dalszej obróbki. żyjącą swoim własnym światem dążeń. obcą naszemu lub oficjalnemu systemowi wartości. Warszawa-Wilno 1938). czyli pytanie wyznacza obszar pojęciowy i fizyczny. Te odpowiedzi zawarte są w konstrukcji gramatycznej i treści pytania. Zawsze powinniśmy kierować się w takim wyborze osobistym poczuciem związku z daną problematyką. za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak dowodzą doświadczenia znacznie podnosi efektywność badań. Jest to osobiste. odgrywające ogromną rolę w powodzeniu badań. Niech poszczególnym krokom badaczy towarzyszy jakiś przykładowy temat. Wymieniano tu głównie religię ale także podkulturę młodzieżową i narkotyki. Bechelardea: „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania".. ich własności. Niech to co powiedziałem wyżej starczy za określenie celu i uzasadnienie wyboru. bo nawet teoretyczna literatura w części dostępna jest tylko głęboko wtajemniczonym w wielkich laboratoriach rządowych. „Czy niepowodzenia dydaktyczne wpływają na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". zamiar prowadzenia badań nad zjawiskami związanymi z laserem przez fizyka pracującego w liceum jest trochę utopijny. Przykładem pytania pierwszego rodzaju jest: „jakie są rozmiary narkomanii młodzieży". dlatego na użytek jakby ćwiczeń sformułujemy sobie temat: „Poglądy i postawy młodzieży". Aby lepiej zrozumieć skutki badawcze tego rozróżnienia pytań omawianego za H. podczas gdy nasza młodzież jest jak zawsze aktywna i zaangażowana. Szczególnego. czyli Europy i Ameryki. Dostępność badawcza to zarówno kwestia kontaktu fizycznego ze zjawiskiem. Drudzy twierdzili.wyraża się czym innym raczej i na ten kierunek działań chciałbym zwrócić uwagę. Koszty badań muszą być brane pod uwagę przy decyzji i planowaniu.wieku. ale tym gorliwiej zwróciła się w inne obszary aktywności i do innego systemu wartości. Muszyńskim już w 2 rozdziale. zjawisko jest badawczo dostępne. Pierwsze rozpoczyna partykuła „czy" i w zasadzie domagają się tylko potwierdzenia lub negacji. że jest to w ogóle czarnowidztwo i wręcz przenoszenie teoretycznych koncepcji sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt. Trafność wyboru. metodologicznego subiektywizmu w badaniach społecznych i tak nie unikniemy. „jakie jest wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". Młodzież wprawdzie odwróciła się od pewnego obszaru wartości. zawierającą pytanie o jedną cechę. problem. że to niesie za sobą zagrożenie większą niż normalnie dawką subiektywizmu. także z racji nieprzezwyciężonych barier kulturowych. Wybór powinien zależeć od trzeźwej oceny wykonalności zadania. jaka jest prawda. Niedostępna nie tylko z racji odległości. Jedni twierdzili. Mają wówczas postać prostą. Stanowisko takie wywołało polemikę. Wszystkie te względy w jednakowym stopniu obowiązują zespół badaczy pracujący pod organizacyjnym i finansowym patronatem rządowego instytutu jak i samotnego studenta studiów zaocznych piszącego pracę badawczą pod patronatem zawodowych i rodzinnych obciążeń. Musimy mieć świadomość trudności i pewność. Drugi rodzaj pytań miałby natomiast postać następującą: „jaki jest wpływ procesów dezorganizacji społecznej na narkomanię młodzieży" oraz „jaki wpływ na sprawność nauczania ma wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". 9. Logiczne podstawy nauczania. Problemy mają postać pytań. że je pokonamy. postawa to jedno z pojęć bardzo wieloznacznych. Określa obszar niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji. że w logice funkcjonują 2 rodzaje pytań tzw. Rozumiałem przez to młodzież zniechęconą. z faktami. Problemy badawcze Powtórzę tu przytoczone w 2 rozdziale ważne stwierdzenie G. odwróconą od aktywności. Powtarzam powtórnie powyższy aforyzm. To nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. Czyli w pytaniu zawarte już było twierdzenie. że owszem jest to prawda. Zawierają w sobie alternatywną możliwość poszukiwania odpowiedzi. pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia (Ajdukiewicz K. zjawiska. Odpowiedź może być „tak" lub „nie". o którym mówi Wilson .

doskonalszą postać. Czym warunkowane są aspiracje i plany życiowe młodzieży? 7.to problem o postaci pytania dopełnienia. Pytanie to otwiera przed nami pole inwencji i poszukiwań. Tu hipotez może być wiele. gdzie szukać jego rozwiązania. Hipoteza może być wybrana w zasadzie tylko z alternatywy. czyli z zaprzeczenia lub potwierdzenia i będzie mieć postać: „alkoholizm ma wpływ na przestępczość" albo „alkoholizm nie ma wpływu na przestępczość". Budowanie hipotez winno być poprzedzone rozeznaniem i studiami literatury. Beveridge jest najważniejszą umysłową techniką badacza. otwiera ono nie dwie. Spróbujmy sformułować kilka hipotez na użytek naszych fikcyjnych badań: 1) Młodzież cechuje uogólniona nieufność wobec „instytucji" i ludzi „instytucji" spowodowana doświadczeniami rodzinnymi. Osiągamy wówczas znacznie większą precyzję i instruktywność hipotez. Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywarły wpływ na poglądy. bo byłby to daremny wysiłek wobec nieogarnionego bogactwa problemów i ludzkiej niewiedzy. . 4) Młodzież bardzo negatywnie ocenia społeczność ludzi dorosłych. Jakie wartości cenione są przez młodzież? 4. Musimy je tak stawiać aby po ich sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat. Jak już mówiłem pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmującego. logicznych i technicznych.hipotezami roboczymi. które mają postać pytania dopełnienia. Na takie pytanie nie możemy odpowiedzieć „tak". Czy młodzież odznacza się nieufnością do „instytucji" i ludzie „instytucji"? 2.. „Jakie są społeczne skutki alkoholizmu młodzieży?" .I. jakim podlegają dorośli.2. Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemów. które będzie częścią hipotezy. często wręcz fałszywa z winy stronniczej literatury. Hipotezy badawcze Odpowiedzi na powyższe wątpliwości powinny nam dostarczyć hipotezy. które powinny spełnić 3 zadania: 1. Taką hipotezą byłoby zdanie: „społeczne skutki alkoholizmu są szkodliwe". Dla naszego ćwiczebnego tematu możemy przykładowo sformułować następujące problemy: 1. trzeba go tylko opatrzyć negacją lub afirmacją. Zawsze jednak na tym etapie wiedza nasza jest niekompletna. Są to tak samo nic nie mówiące twierdzenia jak i informacje uzyskane z pytań oznaczonych następującą kafeterią: Jaki jest twój stosunek do małżeństwa? — pozytywny — negatywny (właściwe podkreśl). jak alternatywa możliwości. jak twierdzi W. które nazwałbym „pustymi". Dlatego uzasadniony wydaje się zwyczaj nazywania w tym miejscu hipotez. Te jak wyjaśnia Ajdukiewicz rozpoczynają się na ogół zwrotem „jak". 2) Wartościami szczególnie preferowanymi przez młodzież są dobra materialne.Odmiennie rzecz się ma z pytaniami dopełnienia. i w swej strukturze gramatycznej nie zawierają informacji. W tym etapie badawczym musimy więc wykonać prace koncepcyjną. Czy istnieje zróżnicowany stosunek do wartości w różnych środowiskach młodzieży? 5. W tym pytaniu nie ma zawartej alternatywy. nastawienie i system wartości społecznych młodzieży? Listę problemów możnaby ciągnąć jeszcze długo. Hipoteza winna zawierać informację konkretną wychodzącą poza proste stwierdzenie faktów. Odpowiedź nie jest także transformacją zweryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. Mogą brzmieć w ten sposób: „jakie są przyczyny frustracji młodego pokolenia".to jest to właśnie przykład pytania rozstrzygnięcia.hipotetycznie -o które pytają problemy. nie będą jednak drobiazgowo roztrząsał każdej wątpliwości i zastrzeżenia. Czasem hipoteza jest tylko odwróceniem szyku i zmianą formy gramatycznej pytania . 3) Sytuacje konfliktu i zagrożenia powodują zwrot uwagi młodzieży na wartości ahumanistyczne. W pytaniu tym nie ma także gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekującej tylko znaku negacji lub potwierdzenia aby otrzymać gotową hipotezę. 9. Wyczerpać zakres tematu 2. Wykonują one jakby pewną robotę po to aby przybrać inną. jakimi sposobami to robić. Rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia. Jak młodzież ocenia społeczność ludzi dorosłych? 6. inspirować do dociekań.3. „jak jest" itp. Każdy z tych punktów wymaga pewnych wyjaśnień i zastrzeżeń. to pytania dopełnienia są pytaniami twórczymi. lecz znacznie więcej. Dzieje się tak głównie wówczas gdy problem ma postać pytania rozstrzygnięcia. Informują one bowiem o wszystkich sprawach . Należy wystrzegać się hipotez. O ile pytania rozstrzygnięcia można nazwać pytaniami kierunkowymi.problemu. Ukazać kierunki poszukiwań badawczych oraz sposoby badań 3. Winna być twórcza tzn. gdzie należy szukać na nie odpowiedzi. a w szczególności mechanizmy życia. lub „nie". polegającą na sformułowaniu zestawu pytań. do sprawdzenia. Jakie są przyczyny uogólnionej nieufności młodzieży do ośrodków decyzji i przedstawicieli władzy? 3. Hipoteza. Wyjaśnić temat. Jeśli stawiamy problem: „Czy alkoholizm ma wpływ na przestępczość" .

ale może także młodzież wiejską. Najpierw kilka pojęć. sesje. leżącym nie opodal miasta. a w badaniach potrzeba kulturalnych — rola poziomu ekonomicznego badanej grupy itp. że nie śmie już stawiać dalszych żądań. Np. pozwalające na jakościowy dobór próby. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych. Sytuacja indywidualnego badacza jest jednak taka. aby próba reprezentowała wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej.pozostanie na marginesie zainteresowań badającego. Innymi słowy . Ciągle jednak rozstrzygnięcia wymaga decyzja czy badać będziemy młodzież jednego środowiska czy wielu. znajduje się w tak szczęśliwym położeniu. że dobór grupy młodych robotników powinien być dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego. pozwalających na dobór próby reprezentatywnej w ustalonej wysokości. Należy się wówczas uciec do wyodrębnienia grupy jednostek. może tylko młodych robotników. które będą reprezentować całość. Nie ma stałych reguł. Zatem należy zwrócić uwagę w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej informacji o rodzinie. cech i wskaźników. odnalezienie ich na odpowiednim terenie. którym należy się parę słów wyjaśnienia. Dla socjologa badającego stosunki społeczne w zakładzie pracy populacją generalną będą wszyscy pracownicy zakładu. Dla pedagoga interesującego się oddziaływaniem wychowawczym Uniwersytetu Powszechnego populacją generalną będą wszyscy wychowankowie wraz z samą instytucją. młodzież uczącą się. Powiedzmy od razu. źródłem innych opinii. tym bardziej. a nie był. Wybór terenu badań to dopiero część zadania. Przykładem na konieczność brania pod uwagę również innych problemów lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych młodzieży rola środków masowego przekazu.2. twierdzenie o nieufności wobec instytucji warunkowane jest doświadczeniami rodzinnymi. W tych jednak formalnie niewłaściwych sposobach doboru grup kryje się mimowolnie duży ładunek przypadkowości i jeśli badacz w pełni wyjaśni wszystkie okoliczności doboru a we wnioskach nie będzie . Nie zawsze można z góry precyzyjnie określi teren przyszłych badań. że zamiar taki dla indywidualnego badacza jest prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo. Szkoły i hotel robotniczy znajdowały się w Warszawie. Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonałości i uproszczeń. które ilustrują poszczególne etapy procesu poznawczego dokonany został wybór celowy. Generalna reguła domaga się. Przykładem niech będzie badanie grupy rówieśniczej w środowisku wiejskim. matury). grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania. W naszych badaniach nad pokoleniem odwróconych pleców pojawił się moment wielkiej wagi. razem 140 uczniów oraz grupę młodych robotników mieszkańców hotelu robotniczego . Był przypadkowy. że uwarunkowania pewnych zjawisk poza teren danej miejscowości lub mają swe źródło w zjawiskach innego typu niż badane. stymulatorem kształtowania się specyficznych postaw. że uzyskanie dostępu do terenu badań jest okolicznością tak pomyślną. Musimy wówczas z populacji generalnej drogą odpowiednich zabiegów statystycznych wybrać próbę reprezentatywną. Mamy możliwość zbadania wszystkich elementów interesującego nas układu społecznego lub instytucji. Młodzież dojeżdżająca do szkoły lub pracy jest przenośnikiem nowych wzorów zachowań. u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu.4.wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień. Rzadko jednak badacz. Ta część populacji generalnej wybrana w specjalny sposób do badań. której z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie przebadać. Może się zdarzyć.30. Wybrano grupę młodzieży uczącej się z klas 3 i 4 dwóch średnich szkół technicznych. że jest naglony przez okoliczności obiektywne (programy. który od wielu lat prowadzi wychowanie przez technikę. innym razem krąg zainteresowań trzeba poszerzyć. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji. 9. Dla ekonomisty badającego wysokość dochodów na głowę ludności danego kraju populacją generalną będzie cała ludność danego kraju. Równie dobrze dotyczyć przecież może określonej placówki lub instytucji. Są natomiast reguły. Całość grupy stanowiącej przedmiot naszego zainteresowania nazywa się populacją generalną. podczas gdy w badaniach poświęconych zainteresowaniom kulturalnym młodzieży ów dom kultury może nie odgrywać żadnej roli i mimo pierwotnych założeń . Ma on najczęściej do czynienia z bardzo liczną zbiorowością.5) Napięcia i konflikty społeczne w sposób naturalny wyzwalają aktywność młodzieży. Ograniczenie badań tylko do terenu wsi w znaczny sposób utrudniłoby badaczowi prawidłowe odczytanie procesów zachodzących w takiej grupie. Podobnie w doborze młodzieży powinny być zastosowane proste schematy doboru losowego. Przy badaniach poświeconych zamierzeniom zawodowym młodzieży może odegrać wybitną rolę dom kultury. 11. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. szczególnie w przypadku badań środowiskowych. Możemy przecież aspirować do ukazania oblicza młodzieży polskiej. Trzeba dodać. W badaniach. Np. Wszelako po uważnym ich przestudiowaniu widać ile w nich zawartych jest instrukcji technicznych. jakie muszą być zbadane. Wielkość próby oraz sposoby jej doboru zostały omówione w r. Wybór terenu badań i dobór próby Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego terytorium. 7 oraz w r. na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnować. nazywa się próbą reprezentatywną. W przypadku badań małej grupy lub funkcjonowania jakiejś instytucji sprawa przedstawia się dość prosto. Tych podziałów może być znacznie więcej i wybrane zbiory mogą się krzyżować. stanowiących przedmiot naszych zainteresowań.

Zaniżone aspiracje życiowe 7.6.4. zawód (uczeń robotnik) 2. które składać się będą na nowe postawy i poglądy.Dystans wobec propagandy werbalnej 12.2.to próba ukazania przypuszczalnych zależności między poszczególnymi zmiennymi. a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do szkoły i nauczycieli. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi Równie wymagające i trudne zadanie koncepcyjne . nie tylko nie jest błędem. Patriotyzm małych grup 10.to sytuację taką można przyjąć za dopuszczalną. Spróbujmy obecnie przedstawić rejestr zmiennych zależnych: 1.Pozytywne nastawienie do przemian 13. wszelako każde zjawisko jest uwikłane w . zjawiska. innym razem strukturalną lub funkcjonalną. typ środowiska rodzinnego (robotnicze. Niechęć do aktywności społecznej 4. W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szukać będziemy takiej ich roli. Mówi się więc o zmiennych pośredniczących. jak to robią organizacje młodzieżowe. Świadomość ograniczeń. przynajmniej w świetle przyjętego przez nas kierunku interpretacji. Sądzę. Tak więc błędem będzie do badań nt.5. Allocentryczne orientacje młodzieży 8. kontrolnych itd. Opierają się one o przeświadczenie. Obojętność wobec wartości prospołecznych 9. Ani nie wyczerpują one całkowicie całości problematyki z tego zakresu ani nie są całkowicie poprawne ze względu na zasadę rozłączności zakresowej. że w przyrodzie panuje pewien ład. iż jest to swoista forma weryfikacji wyników. Rejestr zmiennych oznacza próbę uświadomienia sobie przez jakie cechy poznawać będziemy istnienie zdarzenia. Niedopuszczalny jest dobór celowy grup celowych. Takie zmienne wysunąłby zapewne socjolog. Ich nazwy wskazują na ogół na funkcje. która będzie kształtować dane zjawisko. Krytycyzm jako mechanizm oceny władzy 3. Identyfikacja z grupami prywatnymi. a kobiet w tej populacji był niewielki procent. procesu. psycholog. Nieufność jako postawa społeczna 2. wreszcie przez jakie cechy poznawać będziemy wpływ jednego zdarzenia na drugie. oceny praworządności dobierać więźniów lub policjantów.Odrzucanie autorytetów instytucjonalnych i personalnych. Mówiłem już w poprzednich rozdziałach o różnych typach wyjaśniania. rodzinami 11. są to wszystko ludzie młodzi. że będą w specjalny sposób nastawione. jeśli istnienie jakiejś cechy objawia się w badaniu różnych zmiennych. zespoły cech lub charakterystyczne zachowanie młodzieży. środowisko pochodzenia (wieś. Jak pamiętamy najpowszechniej występują dwie kategorie zmiennych: tzw. chyba że ich właśnie chcemy zbadać. Wszystko to prawda i dowodzi jednego. przez jakie cechy poznawać będziemy związek między zdarzeniami. rozdziału 2. jakie narzuca dobór grupy badawczej w formułowaniu uogólnień powinien towarzyszyć badaczowi w opisanych okolicznościach. 9. zmienne niezależne oraz zmienne zależne. selekcyjnych. miasto) 6. ale wręcz jest korzystne z tej racji.2. inteligenckie. Błędem będzie funkcjonowanie organizacji oceniać przez badanie jej funkcjonariuszy. do pracy itp. 9. chłopskie) 3. dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do obowiązków. sytuacja materialna rodziny Wieku i płci nie warto uznawać za istotne zmienne ponieważ wiek limituje określony status życiowy. Typologia zmiennych W rozdziale 2 przedstawiłem teoretyczną charakterystykę zmiennych i dla prawidłowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie się z paragrafem 2. Indyferentyzm ideologiczny 5. stosunek do religii 5. o których z góry wiadomo. wywoływać zdarzenie lub wpływać na przebieg zdarzeń. jakie pełnią | w badaniach. że można wyróżnić jeszcze inne cechy. Wymienione wyżej zmienne są to w zasadzie zmienne niezależne. że ład ten oparty jest o porządek przyczynowo-skutkowy. że typologia zmiennych jest przedsięwzięciem bardzo wymagającym i odpowiedzialnym. To ostatnie wszakże.aspirował do generalizacji . To przykładowy rejestr zmiennych do badania poglądów i postaw młodzieży w okresie burzliwych lat 1989-1990. Ten porządek raz ma postać genetyczną. Odwołując się więc do przyjętego stałego przykładu możemy uznać za ważne następujące cechy jako ważne: 1. W rozwiniętych empirycznie badaniach spotykamy wielką różnorodność zmiennych.

wówczas tworzymy wskaźniki definicyjne. identyfikacja z prawdami wiary. Bo jak zakwalifikować środowisko ucznia. których istnienie w sposób niewątpliwy wskaże.określony łańcuch przyczyn i skutków. Oto niby takie oczywiste sprawy jak pochodzenie społeczne. czy są to zależności genetyczne czy sprawcze czy raczej strukturalne czyli współwystępowanie. Tymczasem życie nie da się pomieścić w żadnych schematach i klasyfikacje niektórych pojęć lub ich desygnatów nastręczać nam będą wielkich trudności. Za wskaźniki wiary uznamy: 1) regularne wypełnianie praktyk religijnych. wzajemne. ściślej kim chce się być. Należy właśnie dlatego dążyć do jasnego przedstawienia owych ewentualnych zależności. że rozważana przez nas cecha jest właśnie sobą i odróżnia się od innej. Deklaracja taka może być zawodna. wyznaczona przez niewątpliwe wskaźniki definicyjne (np. Weźmy inny przykład: „aspiracje życiowe" . Wskaźnikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczęszczania do szkoły i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskaźników wobec uczniów szkół dziennych poza stwierdzeniem faktu . 3) nastawienie do przemian. 4) aspiracje życiowe. lub co może być przyczyną wybranej cechy. 2) uznawanie nakazów i zakazów kościelnych. Jeśli jednak stosunek do religii jest tylko jedną ze zmiennych obrazujących inny zupełnie problem wówczas najczęściej jedynym wskaźnikiem jest deklaracja badanego. Te trzy schematy nie wyczerpują możliwości powiązań między zmiennymi. że na ogół zamiary wobec własnego losu. 2) niechęć do aktywności społecznej. częstość praktyk religijnych. Płeć zatem jest zmienną niezależną a stosunek do rozwodów zmienną zależną. Kierunek wyjaśniania będzie zatem następujący: Płeć Zmienna niezależna ------------------------------ Stosunek do rozwodów Zmienna zależna Nie zawsze jednak związki są tak proste. kierunku tych zależności oraz ich rodzaju (tzn.jako zmienna zależna. Stosownie do uznania nakreślić zależności zachodzące między nimi. Zatem wskaźnikami zmiennej aspiracji będą deklaracje badanego na ten temat. Dla uproszczenia można w jednym schemacie umieszczać całą grupę zmiennych. One to właśnie stanowią bardzo atrakcyjną warstwę naszych dociekań. W tych schematach kryje się nasze zamierzone rozumowanie lub raczej dociekanie co z czego może wynikać. co znaczyć.7. „stosunku obojętnego" lub „niewiary". Jeśli zawód określa stosunek do pracy i obowiązków . Jeśli takie są niemożliwe do uzyskania . aby odpowiedź na nie była równocześnie deklaracją: „wiary". oto kiedy badamy stosunek młodzieży do religii wówczas ta religijność musi być przez nas ściśle określona. co od czego zależeć. posłuszeństwo wobec nakazów kościoła). . 3) kierowanie się w postępowaniu nakazami religii. Pytania na ten temat możemy sformułować w taki sposób. że płeć może wpływać (różnicować) na stosunek do rozwodów. co określa ich poziom? Sądzi się.2. co zdobyć. Naszym obowiązkiem jest prześledzić takie możliwości wobec wszystkich zmiennych. To wystarczy.to czy ten stosunek ulega zmianie w zależności nastawienia religijnego. którego matka jest nauczycielką a ojciec wykwalifikowanym robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do religii? albo preferowanie wartości allocentrycznych? Aby uniknąć takich rozterek musimy dla każdej zmiennej ustalić takie empiryczne cechy. Typologia wskaźników do zmiennych Stajemy przed nową trudnością. Jeśli więc mamy dwie zmienne: płeć i stosunek do rozwodów. społecznej 3) nastawienie do przemian 4) aspiracje życiowe 9. natomiast nie na odwrót. Co je charakteryzuje. Np. wieloczłonowe. to jest oczywiste.nie ma sensu. Musimy jednak wyjaśnić sobie istotną okoliczność. uznajemy. Nasz schemat sugeruje jednak bardziej złożone operacje. Dla całej tej grupy tworzymy jeden schemat IV 1) stosunek do pracy 2) niechęć do akt. Inaczej rzecz się ma ze zmienną typu religijność. Dlatego wskaźniki powinny być empiryczne i obiektywne. Prawie że zadekretowane konstytucyjnie nie powinno budzić wątpliwości. że od zawodu (zmiennej niezależnej) będą zależeć: 1) stosunek do pracy. Niekiedy związki są powikłane. Takich schematów wiązanych może być więcej.

Najbardziej owocnym sposobem typologii wskaźników do zmiennych jest zapoznanie się z badaniami na podobne tematy. sądów i opinii dobrze służą ankiety. Na jedną jeszcze okoliczność pragnę zwrócić uwagę czytelnika. 9. Oczywiście absolutnie obowiązującą postawą jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiązań. Decyzję. Uznawanie nakazów i zakazów kościoła 3. W dalszej części pracy omówione są sposoby przygotowania poszczególnych technik badawczych. w badaniach terenowych preferuje się techniki werbalne. jakie to powinny być techniki. że np. według których można by przypisać określoną technikę określonemu typowi badań.8. Stawia się jej dwa . Tak np. Dla kogo chciałby być osobą znaczącą Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskaźników jest łatwiejsze. do poznania funkcjonowania instytucji czy placówek najlepiej służy analiza dokumentów. Respondenci wiejscy wyżej cenią sobie bezpośrednią rozmowę. cel badań. Rzeczą najistotniejszą jest wybór najbardziej właściwych technik pomiaru środowiska. Regularne wypełnianie praktyk religijnych 2. która nie stwarza wrażenia bezosobowego kontaktu urzędowego. I to jest także wielki sens tego zabiegu. jak wywiad. wywiady do badania stosunków międzyludzkich techniki socjometryczne. Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na ogół uzyskać wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. że do poznania postaw. techniki i narzędzia badawcze Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w dużej mierze określa postępowanie w obecnej sytuacji. tu pozostaje więc tylko ograniczyć się do ustalenia uwag dotyczących przygotowania całej aparatury badawczej. które trzeba będzie tylko odpowiednio ustrukturalizować. Metody choć są poklasyfikowane i zdefiniowane nie muszą występować w czystej laboratoryjnej formie. Onieśmiela badanego. Jest natomiast regułą potwierdzoną przez wielu wybitnych pedagogów i socjologów. iż rzetelne badania środowiskowe wymagają stosowania wielu technik badawczych. Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza obserwacji. Praktyka wykazuje. które operowały podobnymi wskaźnikami. Prowadzenie badań w środowisku wiejskim przy pomocy wywiadu jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. których mamy badać i zjawisk. Badania monograficzne częściej oparte są na analizach dokumentów. Chęć uzyskania sławy w określonej dziedzinie 4. kierownicze. Bardziej szczegółowe badania wskazują. Sytuowanie własnej osoby na tle grupy 6. jakie pragniemy poznać. Przedmiot.2. w zakładzie pracy najodpowiedniejszą techniką jest ankieta. czyli pytania. Stosunek do majątku i dóbr materialnych 5. wówczas widać wyraźnie. Decyzja co do tego zależna jest od typu badań. które wymuszają na nas określone decyzje. Jeśli z namysłem spojrzeć na sformułowane wskaźniki. czyli z badaniami. że po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycznych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza. że wszelki schematyzm w rozstrzygnięciach warsztatowych nie służy dobrze wynikom badań. Kierowanie się w postępowaniu nakazami religii Zmienna Wskaźniki 1. wpływa hamująco na spontaniczność odpowiedzi. Identyfikowanie się z głównymi prawdami wiary 4. że nic ważnego nie zostanie w kwestionariuszu pominięte. Techniki badawcze są owocniejsze jeśli się wzajemnie sprawdzają i uzupełniają. celów badawczych zawartych w hipotezach ludzi.Wytypujmy więc dla przykładu wskaźniki dla dwu zmiennych jednej niezależnej i jednej zależnej Zmienna Wskaźniki 1. wykonawcze 3. Nie ma jednak reguł. Plany dotyczące wykształcenia 2. wreszcie badaniom teoretycznym najbogatszego materiału przysparzają badanie dokumentów i metody historyczne. zasadniczych i pomocniczych. Ten etap obejmuje przygotowanie całości warsztatu badawczego ze wszystkimi szczegółami koniecznymi do sprawnego prowadzenia badań. badacz musi sam podjąć na podstawie wymienionych już okoliczności i doświadczenia innych. Gwarantuje on. dla innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. badania weryfikacyjne znowu najczęściej posługują się obserwacją. Badania diagnostyczne uzyskują większą rzetelność przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego. a na wsi wywiad ukryty nieformalny. Wybór stanowiska zawodowego. grupa badawcza to czynniki. Warto pamiętać. Metody.

Spełnia bowiem dwa zadania.służy on samemu badaczowi do uświadomienia co właściwie będzie badał. przekładamy na język pytań wszystkie elementy problemów i hipotez. Sądzę. które często ludzie traktują jako obszar prywatny . „wpływ zjawisk społecznych na poglądy". istotę celów badawczych.in. Po wtóre jest okazją do sprawdzenia sprawności narzędzi badawczych.2. procesach w nim zachodzących.2. o jego charakterze. To wystarczające sposoby. konieczna jest przed podjęciem zamierzeń badawczych. których używamy w koncepcji i które określają w istotny sposób charakter naszych badań. „patriotyzm małych grup". które to określenie wchodzi do języka nauki dla oznaczenia pewnych cech postawy społecznej. które objaśniają charakter pojęcia. ale raczej należy zdefiniować zmienną „patriotyzm małych grup". Otóż tradycyjnie już w socjologii i pedagogice badanie opinii i postaw grup społecznych nazywa się sondażem. ale niezupełnie pojmować jego sens konotacyjny. Opracowanie technik badawczych wymaga od nas dużej uwagi i precyzyjnego operowania pojęciami. zmiennej „zaniżone aspiracje życiowe". terminów: „indyferentyzm ideologiczny". że można zastosować szereg innych procedur badawczych lub proponowane uzupełnić innymi. Ktoś słysząc określenie „pokolenie odwróconych pleców" może uznać jego aforystyczną celność. ale być może terminowi „środowisko pochodzenia" chcemy nadać jakiś szczególny sens. „dystans wobec propagandy werbalnej". a w każdym razie przed sformułowaniem problemów i hipotez badawczych. ale w obecności ankietera. W badaniach nie można więc operować pojęciami i znaczeniami wieloznacznymi i niejasnymi. często decydujące o rzetelności uzyskanych danych z całej zbiorowości. Zabieg jest arbitralny i trzeba zważać aby nasze propozycje definicyjne nie obrażały zasad logiki. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć Ten etap spełnia w pewnym sensie rolę kodyfikatora między aparatem pojęć używanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem pojęć samego badającego. 9. czyli wyjaśnienie pojęcia przez umieszczenie go w kontekście językowym. Po pierwsze stanowi weryfikację naszej wstępnej wiedzy o środowisku. Ponieważ jednak przedmiotem badań są poniekąd sprawy osobiste. W tym natomiast punkcie interesować nas będą już zagadnienia bardziej złożone. uzyskana ze źródeł oficjalnych i obserwacji. Po wtóre . każda bowiem technika jest wykładnią naczelnych problemów badań. który zakłada bardziej osobisty. Oprócz zmiennych definiujemy wszelkie terminy.9. jaki warsztat przygotować. jaki zaproponowałem do ćwiczeń nie nasuwa wiele wątpliwości. Możemy nie definiować np. czyli treść. wychowawczy. Nie ma więc powodu definiować terminu „zawód". o mylne przypisywanie zmiennych problemów i wszystkich innych wynikających z niejasności i wieloznaczności języka. „orientacja życiowa młodzieży". aby zachować świadomość ważności sprawy i dla ewentualnego uzupełnienia rozmową. Przykład. Sondaż diagnostyczny prawie zawsze posługuje się technikami kwestionariuszowymi.lepsze efekty da wywiad.10. Tu podajemy przykłady typowe. nie używane powszechnie i nie rozumiane jednoznacznie. inny niż używamy potocznie. W kwestionariuszu np. . Decyzja co do wyboru takich czy innych narzędzi badawczych. W pedagogice sondaż nazywamy diagnostyczny ponieważ badania pedagogiczne są z istoty swej nakierowane na cel użyteczny. wypełniony nawet przez badanego. a także niektórych wskaźników i celów badań.główne wymagania: 1) aby obejmowała w miarę możliwości całość badanego zjawiska wszechstronnie i pod różnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopełniała się i sprawdzała. ich liczby oraz charakteru zależy od problematyki badań i możliwości badającego. aby wyjaśnić treść używanych pojęć. albo desygnatu nazwy w kontekście sytuacyjnym. 9. zróżnicowaniu. że mógłby to być wywiad skategoryzowany. Wyniki badań muszą bowiem posługiwać się językiem komunikatywnym i sprawdzalnym. W moim „dyżurnym" przykładzie badań dokonałbym definicji m. reguł języka czy prawideł rzeczywistości. bo jest to określenie powszechnie w pedagogice i psychologii znane i używane. Wówczas obowiązuje nas definicja takiego terminu. Definiować musimy wszystkie zmienne jeśli stanowią pojęcia nieobiegowe. Drugim sposobem definiowania również popularnym i łatwym jest tworzenie definicji projektujących. Najłatwiejsza i często stosowana definicja w takich przypadkach to definicja kontekstowa. W naszym pojęciu wiedza taka. Zaznaczyć trzeba. intymny kontakt z badanym. Badania pilotażowe Ten etap procesu badawczego w badaniach społecznych ma bardzo ważne znaczenie. Jeśli tworzymy pewne nowe pojęcia winniśmy je właściwie zdefiniować. Unikamy w ten sposób licznych zarzutów o niewłaściwe stawianie problemów. jakie wybraliśmy i opracowaliśmy dla naszych zamierzeń poznawczych. Rozważyć można ewentualność zastosowania wypracowania lub innej formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treści. jaką wybrać metodę badań i narzędzia poznania. Według niektórych opinii wstępny zwiad teoretyczny o przedmiocie naszych badań powinien odbywać się przed opracowaniem narzędzie badawczych i posiadać również określony warsztat zbierania wiedzy i danych o środowisku. Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym.

Po uwzględnieniu tych odrębności bibliografia powinna w zwykłej pracy badawczej dzielić się na: . które mogłyby badania uczynić nieowocne. hipotez. na które się powołuje w ustaleniach definicyjnych.to obwieszczenie oczywistości. Badania byłyby wówczas niewiarygodne. Nie może się nie udać. Nie bada tego co powinno badać. Drugi obszar weryfikacji . iż dają różne wyniki. Bibliografia Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. W przykładzie. że przez szczególny zbieg okoliczności podejmiemy badania i czy to przez dobór próby badawczej. przy badaniach powtarzalnych. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach prowadzonych na różnych terenach i różnych grupach. wszystkie inne winny ustąpić przed społeczną rolą informacyjną języka. która służy do wykorzystania przez czytelnika. Temat ten powinien brzmieć: „Wpływ konfliktów i przemian społecznych na kształtowanie się wybranych elementów postawy i opinii młodzieży robotniczej i uczącej się na przykładzie badań w środowisku wielkomiejskim". słowników. Musimy więc wyeliminować wszelkie okoliczności. Jedni uważają. Każdy przypadek wymaga odrębnych rozwiązań. Jest to okoliczność podobna do tej.13. że warsztat badawczy. Jest to jednak przedsięwzięcie pracochłonne i kosztowne. zespołowych.2. Dla przykładu ograniczymy się do sformułowania tematu pracy badawczej. a inne w podręczniku. encyklopedii choćbyśmy je nawet cytowali. gdzie literatura spełnia określoną metodyczną funkcję i powinna być w maksymalnym wyborze. Należy jednak unikać włączania do bibliografii podręczników. Prawda jak zawsze leżu. który towarzyszy naszym krokom. 9. a w szczególnie narzędzi badań. Sformułowanie choć może poprawne brzmi okropnie dla ucha. że narzędzie jest nietrafne. Dla ostatecznego sformułowania tematu badań znaczenie ma także typologia problemów. pośrodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna być rozstrzygnięta indywidualnie. które mogły stanowić inspirację teoretyczną. wskaźników. Tytuł winien informować o generalnym problemie pracy. choć nie należy w tym wypadku wyciągać pochopnych wniosków. ich jednorodności lub zróżnicowania. Badania mogą być także nierzetelne. przy zastosowaniu różnych technik badawczych. Rozważamy ewentualną wstępną trafność hipotez. przeprowadzamy po kilka wywiadów w obu grupach. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistości i jest konsekwencją kroku poprzedniego. narzędzia zostały tak przygotowane.Do badań jesteśmy właściwie przygotowani. Sprawdzamy trafność naszych rozstrzygnięć odnośnie wyboru grup badawczych. o różnych cechach osobistych i środowiskowych. zawodów. która czasem spotyka narzędzie badawcze. Po rozmowach wracamy do problemów i zmiennych. iż bibliografia winna obejmować tylko dzieła cytowane. że wszelkie dotyczące dziedziny badań i ogólnoteoretyczne. który jak pamiętamy miał postać mocno nieprecyzyjną. Należy go dokonać przewidując ewentualne przeszkody w realizacji.to weryfikacja trafności doboru próby badawczej i terenu badań. zmiennych. 9.2. do których wyraźnie nawiązuje. które w danej populacji mogą nie występować. Inne są także wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu w dziale specjalistycznym. bo reguluje i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych. Może się więc zdarzyć. celowo dobierając respondentów z różnych szkół. zmiennych. Zabieg pozytywny zawsze. Harmonogram badań Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych. 9. Sprawdzamy więc badaniami pilotażowymi głównie trafność naszych rozstrzygnięć warsztatowych. inni.12. o którą nam chodziło. Resztę informacji ważnych i koniecznych przenosimy do tekstu pracy. Mówiąc krótko cała dotychczasowa droga waży na ostatecznym kształcie naszej koncepcji. Oznacza to. Kiedy mieliśmy do czynienia z takim wypadkiem? Otóż badania byłyby nieudane gdyby były niewiarygodne. Stanowią one bowiem obowiązujący kanon literatury naukowej i zamieszczać je w bibliografii . Spotyka się dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literaturę wykorzystaną albo cytowaną oraz na literaturę przedmiotu. rzetelności wskaźników.2. Sprawdzamy trafność i komunikatywność języka pytań. Badacza obowiązuje włączenie do bibliografii tych dzieł teoretycznych. ale nie tylko.11. Odpowiedni porządek winien zawierać w sobie jeszcze i ten zamysł aby przebieg i wyniki wcześniejszych etapów regulowały i korygowały kolejne działania badawcze. Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtórną weryfikację założeń teoretycznych czyli problemów badawczych. Ponieważ język w naukach społecznych dodaje im wiele powabu należy uwzględnić jego reguły i uprościć tekst naszego tematu: „Podstawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1980-1981". Na zmianę terenu badań może wpłynąć formułowanie wskaźników. Mówimy wówczas. czy przez narzędzie nie uzyskamy wiedzy.

Zadaniem naszym jest z pomocą narzędzi badawczych zarejestrować pewien stan umiejscowiony w czasie ł przestrzeni. Warszawa 1972. tytuł. W sytuacji obszernych badań.druki zwarte . Kiedy zamieszczamy natomiast artykuł z pracy zbiorowej zaczynamy od nazwiska autora. którzy badania będą prowadzić.3. zamieszkujących dom studencki. czyli powtarzane. mogące mieć wpływ na badane przez nas układy społeczne.1. Jakiekolwiek badania np. po nazwisku i tytule dajemy tytuł czasopisma. Notka bibliograficzna powinna zawierać nazwisko autora. są ryzykowne z punktu widzenia obiektywności uzyskiwanych danych. miejscu i czasie powstania. gdy ulegają zmianie ich uposażenia. badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy o szkole podstawowej ośmioletniej odbiera badaniom walor obiektywności i porównywalności. Podobnie postępujemy w przypadku artykułu z czasopisma naukowego. Wroczyński R. Seria III. odbioru wypowiedzi respondenta. lub Studia pedagogiczne T. numer i strony. zagadnienia lub grupy w takim czasie. Trzeba bowiem pamiętać o dynamice przeobrażeń społecznych.3. Tak więc nietrafne jest prowadzenie badań wśród uczniów klasy maturalnej tuż przed maturą na temat ich planów życiowych. 9.. Z powyższych wywodów wynika. Reguła ta nie ma zastosowania do badań eksperymentalnych. Dokumenty zamieszczamy w układzie alfabetycznym dając informację o jego nazwie. Badający powinien się starać. Wrocław 1964. XII. w którym nie zaistnieją fakty mogące mieć wpływ na badanie wielkości. a nawet jednego seminarium. nazwisko. gdy uwagę respondenta zaprzątają jakieś inne ważne zdarzenia. Same badania powinny przebiegać również sprawnie i trwać możliwie najkrócej. który należy wziąć pod uwagę to wybór stosownego czasu na przeprowadzenie badań. Te czynności zamykają proces tworzenia koncepcji. posiada podobne rozumienie pojęć i w jednakowym stopniu potrafi . czasami spotykamy jeszcze bardziej złożoną sytuację. Jednym słowem. Należy w takim wypadku pamiętać. badanie funkcjonowania młodzieżowego domu kultury w czasie rozpoczynania nowego roku działalności lub w momencie szczególnej mobilizacji do wielkich imprez. To wymaga prowadzenia badań w czasie. Przeprowadzenie badań właściwych Do badań zasadniczych przystąpić należy rychło po zakończeniu badań pilotażowych.oprócz wszystkich informacji o rodzaju. aby nie prowadzić wywiadów np. Przy pracach zbiorowych notka zaczyna się od tytułu. red. że badania powinny być przeprowadzone szybko. nakłanianie respondentów do wypowiedzi w czasie wyświetlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmów w telewizji. miejsce i rok wydania. Metody badań psychologicznych T. które pozwalają rejestrować np. Pedagogika opiekuńcza red. Np. wśród nauczycieli w czasie. Materiały źródłowe . w momencie. aby były możliwie najbardziej codzienne. miejsce wydania i rok wydania. celowych bodźców lub nie znanych bodźców służą tzw. imiona lub inicjały imion. opierających swoje założenia na takich właśnie okolicznościach. tytułu jego pracy a następnie po znaku [w]: dajemy poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykułu. Wołoszynowa L. Materiały do studiowania psychologii. określony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej zmiennej i po jej wprowadzeniu. Innym czynnikiem. aby wyniki nie uległy zniekształceniu. Faza badań 9. Jego umiejętność nawiązywania kontaktów. rok. Wybraną ekipę ankieterów cechować winna jednolitość pod względem wszystkich istotnych tu cech. Idealną grupą badawczą z punktu widzenia przynajmniej pewnych badań byłaby grupa studentów jednego roku. Sprawą następną. miejsce wydania. że prowadzący badania jest również szczególnego rodzaju narzędziem badawczym. czasie powstania dajemy także informację o miejscu przechowywania. badania panelowe. Np. czasem nazwiska redaktorów z inicjałami imion. która powinna być brana pod uwagę jako ważna dla jednorodności wyników. Będzie ona szczególnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona.dokumenty i źródła Porządek wewnętrzny tych działów winien określać układ alfabetyczny. Można sformułować na tej podstawie zasadę nakazującą przeprowadzenie badań określonego zjawiska. badania stać się powinny głównym punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. w którym nie nastąpią wydarzenia.artykuły . Mielibyśmy wówczas duże prawdopodobieństwo. II red. których jedna osoba nie jest w stanie wykonać. sposób rejestrowania danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelności danych i dla prawdopodobieństwa popełnienia błędów. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. że ekipa badawcza reprezentuje mniej więcej równy poziom intelektualny. jest liczba osób przeprowadzających badania. by okoliczności badań nie były niczym zakłócone. zależności lub cechy. Do śledzenia zmian i przeobrażeń pod wpływem określonych. W bibliografii raczej nie należy umieszczać gazet i pism popularnych. należy dobrać ekipę ankieterów..

należy starannie dobierać ekipę badawczą. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kategorii odpowiedzi. Wszelako wcześniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze daje gwarancję uzyskania w miarę jednorodnych danych. Ten zbiór cech można uporządkować logicznie w sposób przejrzysty i sposobny do analizy. że odpowiedzi grupować się będą w trzy główne kategorie: wpływ dodatni i pożądany. W tym etapie bardzo pomocna może się okazać znajomość zasad klasyfikacji. A taka sytuacja w przypadku badania np. o ich naukowym charakterze oraz intencjach badającego. Im więcej pytań otwartych. Jeśli takiej możliwości nie ma.3. z niewielkimi wyjątkami. Istnieje zatem konieczność przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. Stanowią zbiór cech przysługujących przedmiotom. Jest to procedura wielce skomplikowana i różnorodna dla poszczególnych technik badawczych. Te ostatnie posiadają właściwie swój klucz do symbolizacji. a więc: wszelkie kwestionariusze. Wreszcie zasadą jest.2. Tego rodzaju pewność nie zwalnia nas jednak od stałej kontroli nad przebiegiem badań oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowania narzędziem badawczym czy też niewłaściwego rozumienia pojęć. pytanie. należy zapoznać się z możliwie największą ilością odpowiedzi na poszczególne pytania i stworzyć ogólne kategorie pojęciowe. Występują w nim 2 rodzaje pytań: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. przy zależności społecznej (uczniowie. Aby można było tego dokonać. Celem tego zabiegu jest przyporządkowanie odpowiednim kategoriom pojęciowym wszystkich możliwych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. wówczas należy doprowadzić przynajmniej do logicznego uporządkowania zagadnień i faktów oraz ich umiejscowienia w poszczególnych typach materiałów. Zależy to również od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. typ grupy rówieśniczej. Nie zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia tak precyzyjnych podziałów. Otóż materiały badawcze stanowią pewną kategorię faktów z rzeczywistości pozajęzykowej. powinny być anonimowe. A więc w pierwszym etapie odpowiedzi punkt a możemy określić „przestał . może inspirować do różnych odpowiedzi. Np.). że badania środowiskowe. Aby się ustrzec od tych niebezpieczeństw. grupy społecznej lub rodzaju zjawiska. W przypadku badań metodą obserwacji prowadzący badania powinni być zaopatrzeni w szczegółowe instrukcje i wytyczne na piśmie. Uporządkowanie może być przeprowadzone według następujących zasad: zakresu zagadnienia (zagadnienia ogólne lub szczegółowe). obejmujących wiele zagadnień ogólnych i szczegółowych oraz prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed koniecznością uporządkowania materiałów badawczych. posługujące się zapisem. Niechęć do udzielania odpowiedzi lub nieufność wobec ankietera prowadzi najczęściej do udzielania wstrzemięźliwych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktów. opinie o czasie wolnym można znaleźć w ankietach. lub inne interesujące nas wskaźniki. w zapisach obserwacyjnych czy wreszcie w materiałach uzyskanych z dokumentów. Dla ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omówimy w tym miejscu kodyfikację wywiadu środowiskowego częściowo skategoryzowanego. skale. z którymi utrzymuje stałe kontakty?". Z kolei dla większej precyzji dwa pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy. troszcząc się o jej jednolitość i przed rozpoczęciem badań wprowadzić w całość zagadnienia i udzielić szczegółowego instruktażu. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje groźba różnego interpretowania określonych zachowań i motywacji. Również forma i język tych odpowiedzi będą bardzo różnorodne. Podlegają mu wszelkie techniki badawcze. zaniedbań wychowawczych w rodzinie może stać się przyczyną uzyskania nie w pełni prawdziwego obrazu. ponieważ zawierają wszystkie kategorie odpowiedzi. które brzmi: „Jaki wpływ zdaniem Pana(i) mają na syna koledzy. W przypadku prowadzenia badań na licznej próbie. grupy rówieśnicze. w których pomieszczą się wszelkie możliwe odpowiedzi na określone pytanie. tym większa możliwość dowolności ich wypełniania i interpretacji odpowiedzi respondenta. która pomieści każdą postać odpowiedzi respondenta. brak wpływu lub świadomości jego istnienia. Przygotowanie do kodyfikacji W drugim etapie przygotowania materiałów staje przed nami konieczność klasyfikacji odpowiedzi według określonego klucza. rodzice. Zasadą jest przystosowanie języka. pojęć a nawet sposobu rozumowania do poziomu respondenta.3. Instruktaż powinien obejmować również sprawy związane z nawiązywaniem kontaktów i pozyskiwaniem zaufania respondentów. wpływ ujemny i niepożądany. w której chłopiec przebywa. Uporządkowanie materiałów badawczych U p o r z ą d k o w a n i e . Konieczne jest zatem poinformowanie respondenta o celu badań. wywiady nieskateryzowane itp. w których staramy się uchwycić charakter złego wpływu. odległość do szkoły a sprawność nauki itp. Posiada wszakże jeden wymieniony już wyżej cel. 9. arkusze obserwacji. że sposób przeprowadzania badań ma ogromne znaczenie dla wartości uzyskanych materiałów. a w szczególności dokonania ich w sposób rozłączny. Tu można określić. Należy we wstępnej rozmowie wyeliminować poczucie zagrożenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla badanego z powodu podanych faktów.posługiwać się aparaturą badawczą. Trzeba generalnie podkreślić. 9.3. Ten etap pracy nazwany został kodyfikacją. Od umiejętnego nawiązywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zależy często wartość uzyskanych danych. jak również unikanie sformułowań które mogłyby respondenta irytować lub obrażać. Np.

Otóż te zweryfikowane hipotezy . gdy skutki wychowawcze lub społeczne danej zależności są możliwe do empirycznego stwierdzenia.5. Dokonaliśmy obliczenia wyników oraz weryfikacji hipotez. odmienny tryb weryfikacji hipotez proponuje statystyka. Wymaganiami hipotez określam tutaj stopień ich ogólności. Jeśli np. czynność ta polegać będzie na porównaniu uzyskanych danych z wymaganiami poszczególnych hipotez. że w przypadku pytań prostych dotyczących cech lub faktów liczba danych. że po uwzględnieniu takich czynników. jeśli uzyskane średnie wartości będą równe. którą pragniemy badaniami potwierdzić lub obalić. że ilość pozytywnych przypadków musi przekraczać 50%. że działalność domu kultury ma wpływ na aktywizację kulturalną środowiska. które by obraną hipotezę (wbrew danym wyjściowym) obalały. uzyskamy wyniki. Tu opierać się musimy często na stopniach nasilenia. pochodziły bądź z naszych obserwacji. I otóż my szukamy obecnie potwierdzeń liczbowych wśród uzyskanych danych z badań. uczęszczanie na imprezy kulturalne. Było to zatem rozumowanie zawodne. W następnym rozdziale przedstawiam schemat klucza. podobnie jak we wszystkich badaniach środowiskowych prowadzonych metodą reprezentacji. które obraną hipotezę dodatkowo (poza danymi wyjściowymi) popierały. Obfitość zgromadzonych faktów pozwala na zastosowanie rozumowania wedle zasady indukcji statystycznej.„stał się niesforny i niegrzeczny". którą teraz omówimy. Dla praktyki wychowawczej bowiem zarówno dowód pozytywny. Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wówczas. Ponieważ jednak każdy układ społeczny jest niepowtarzalny w pełni. Część pracy. W przeciwieństwie do nauk przyrodniczych w naukach społecznych nie da się określić względnej wielkości danych koniecznych dla potwierdzenia określonej hipotezy. 9. Wiadomo bowiem. Część z nich znalazła afirmację w uzyskanym materiale. Potoczne obserwacje i mniemania głoszą. które dadzą odpowiedź na postawione pytanie. polegać będzie na myślowym podsumowaniu całości badań i ułożeniu koncepcji przedstawienia ich w postaci zracjonalizowanego wywodu myślowego.4. tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badawczym. na 100 przebadanych przypadków ucieczki z domu rodzicielskiego nieletnich 30 z nich będzie miało swoje uzasadnienie w niepowodzeniach szkolnych. hipoteza nasza może okazać się wątpliwa lub wręcz fałszywa. którymi posługiwaliśmy się przy określeniu hipotezy. to poparcie dla jej prawdziwości uzyskujemy wówczas.„zaczął się źle prowadzić (pić. dając tym samym podstawę do wysnucia innych założeń. gdy ilość przypadków potwierdzających ją jest dostatecznie duża. aby najważniejsze twierdzenia uzasadnić dostateczną ilością dowodów lub przypadków potwierdzających owe przypuszczalne prawdy. bądź opierały się na innych badaniach. Wszelkie wątpliwości w tej materii musimy niestety rozstrzygnąć w sposób arbitralny. Hipotezy pierwotne były twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym niezupełnym. Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawności metodologicznej.3. że młodzież dojeżdżająca codziennie do szkół pociągami lub autobusami osiąga słabsze wyniki w nauce niż młodzież miejscowa. na którym znajdujemy się obecnie. Wyrażając to w liczbach względnych powiemy. a więc rozumowaniu opartym na niedostatecznej ilości dowodów potwierdzających ich prawidłowość. to musimy uzyskać dane ewidentnie potwierdzające taką hipotezę. upoważnia nas do uogólnienia określonego twierdzenia na populację generalną. Weźmy np. Dość łatwo przeprowadzić badania w tej materii. ile raczej charakter pracy koncepcyjnej. Opracowanie teoretyczne i uogólnianie wyników Zarówno ten etap pracy. Wszystkie czynności badawcze zmierzały do tego. ale K) przypadków może czynić ją problematyczną. że im szerszy jest zakres twierdzenia. sprawę dojeżdżania młodzieży do szkół. jeśli próba była reprezentatywna. Takimi danymi będą: udział w kursach. Takie postępowanie nazywamy sprawdzaniem hipotez. palić)". lub też danych rzeczywistych. jak i negatywny mają jednakowe znaczenie. Inaczej jest z pytaniami złożonymi. Weryfikacja hipotez Na początku poczynań badawczych sformułowaliśmy szereg twierdzeń. nauka języków obcych itp. założyliśmy. polegającej głównie na losowym wybraniu z określonych jednorodnych grup młodzieży proporcjonalnych prób reprezentatywnych. jak i poprzedni czy jeszcze niektóre inne mają nie tyle charakter techniczny zabiegów. Na etapie.3. 9. to zależność między tymi zjawiskami będzie niewątpliwa. Dane wyjściowe. które potwierdziłyby prawdziwość hipotezy musi być większa od liczby danych negujących jej prawdziwość. podobnych pod względem zakresu. Jeśli hipoteza określała jakąś zależność. doszukujemy się danych rzeczywistych. To z kolei. część została obalona. Przy spełnianiu określonych warunków.się uczyć". jak krótszy czas nauki pozalekcyjnej czy zmęczenie. rozwój czytelnictwa. punkt b . Jeśli np. I w ten sposób uzyskaliśmy potwierdzenie lub negację formułowanych tez na zasadzie określenia przeciętnej wartości badanej wielkości zmiennej lub przeciętnej częstotliwości występowania poszukiwanych cech lub zależności w badanej próbie. Jest to nasza hipoteza. Można jednak powiedzieć. posiadających uzasadnienie negatywne. nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej zbiorowości znajdą potwierdzenie. W badaniach tych. aby nie mogły być uznane za przypadkowe. punkt c . I nie jest wykluczone. których uzasadnienie znaliśmy tylko częściowo i które nie miały rangi twierdzeń udowodnionych. w którym postaram się wyjaśnić zasady jego budowy i użycia. problematyki lub metody do zamierzonych przez nas. Celem badań było uzyskanie właśnie potwierdzenia ich prawidłowości bądź też uzyskanie materiału podważającego ich słuszność.

Opracowanie końcowe składa się z pewnej ilości części formalnych i części merytorycznych. stanowiących przedmiot poszukiwanych rozwiązań. jest stworzenie w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawideł postępowania praktycznego. to właśnie wyniki naszych badań. Schemat takiego wywodu powinien zawierać cel badań i hipotezy badawcze. Wstęp Rozdział l. O ile badania diagnostyczne mają dać wiedzę instrumentalną o historycznie i przestrzennie umiejscowionym obiekcie. Polega to na stworzeniu konkretnej teorii określonych prawidłowości. przyporządkowanie poszczególnych hipotez generalnym założeniom i celom badań. która obszernie wyjaśnia szczegółowe postępowanie w konkretnych przypadkach. rzeczywistość czy stosunki. Zadaniem naszym jest uporządkowanie uzyskanych wyników wedle ich zakresu i znaczenia. Powrócić nam wypadnie w tym miejscu do samych początków procesu badawczego. Różnica leży tylko w zakresie ich stosowalności. Założenia metodologiczne i organizacyjne badań. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe. Części formalne uzyskujemy przez podzielenie całości pracy na rozdziały lub inne części wedle zasady określonych odrębności przedmiotowych. Zilustrujmy zasadę opracowania końcowego planem pracy. mające służyć do zbudowania całego opracowania. Z kolei powinien przedstawiać wiarygodny materiał. Po uzyskaniu materiału badawczego dotyczącego konkretnej rzeczywistości pierwszym obowiązkiem badacza jest próba zastosowania zdobytej wiedzy do celowego modelowania tej rzeczywistości. następnie tok badań i ich opracowanie i wreszcie uogólnienia i wnioski. Rozdział 6. Istota konfliktu społecznego i jego wpływ na postawy jednostek. Formułowane tam były ogólne założenia i cele badawcze naszej pracy. Aby jednak uzyskać uzasadnienie postępowania praktycznego.i inne uogólnienia to jakościowy rezultat badań. układzie lub zbiorowości społecznej. Rozdział 7. Jeśli wszystkie poprzednie działania były poprawne z punktu widzenia wymogów metodologii. które tworzą podstawę do budowania uogólnień. uzyskany niezawodnymi metodami. możliwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. Części merytoryczne natomiast to zadania. Rozdział 4. cechach i zależnościach. Uwagi końcowe Bibliografia Aneksy * Tak przedstawia się schemat organizacji badań środowiskowych. Pomijamy tu świadomie inne cele badań. Nie dałem bowiem tutaj szeregu wyjaśnień bardzo istotnych dla większości procedur badawczych. Obraz społeczeństwa w oczach młodzieży. Zainteresowani muszą sięgać do literatury specjalistycznej. Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. którą kieruje się każdy badacz. uzasadnione uogólnienie o zjawiskach. Kierowałem się intencją zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na użytek badań pedagogicznych. Pragnę położyć nacisk na schematyczny i ogólny charakter przedstawionego toku. o tyle badania teoretyczne służą do budowania teorii ogólnych o zastosowaniu powszechnym. a w końcu podać wnioski praktyczne i wskazania do działań korygucych bądź przekształcających określony obiekt. o celu ich przekształcania lub korygowania. cel i hipotezy. Oblicze młodzieży w świetle badań naukowych i publicystyki. badań i wyników. Postawy młodzieży wobec instytucjonalnych form życia społecznego. Innymi słowy. W poprzednich etapach dokonaliśmy koniecznych zabiegów statystycznych i werbalnych. aby końcowy efekt naszych badań posiadał charakter teorii naukowej określonej skali. Intencją. bo w gruncie rzeczy ich rola jest podobna. Mnie chodziło bardziej o przedstawienie zarysu prawidłowości obowiązującej w badaniach środowiskowych. Rozdział 2. badacz jest zobowiązany do przedstawienia naukowych uzasadnień założeń teoretycznych oraz wykazania na materiale ważącym z odpowiednią „mocą" trafności zamierzeń praktycznych. Literatura zalecana: . Polega to również na werbalnym opracowaniu wyników liczbowych i rejestracji wszystkich aspektów badanego zagadnienia. następnie przedstawić środki i metody poszukiwań okoliczności i przypadków uzasadniających lub obalających założenia hipoteczne. Rozdział 3. należy wpierw przeprowadzić „dowód prawdy". Aktywność społeczna na tle innych wartości w poglądach młodzieży. aby uzyskać spójną całość. które dawałyby podstawy do uznania za prawdziwe założeń i hipotez badawczych. Tymi właśnie założeniami kierować się należy przystępując do ujęcia całego procesu badawczego w jedną całość. której przykład towarzyszył nam przez cały rozdział: Temat: Postawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1989-1990. to w końcowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawić szczegółowy opis zamierzeń. Rozdział 5.

Rozwinięcie problemów badań całościowych i badań reprezentacyjnych znajdzie czytelnik w pracy J. Analiz i prób technik badawczych w socjologii red. Nadużywając trochę zasad logiki przyjmujemy. Kilka pytań daje obraz zmiennej. Sucha. Nowak. Niestety nie bardzo wie. Upraszczając powiemy sobie. Nowaka . Omówienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka się czytelnik w cytowanej pracy S.Ogólne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w większości dostępnych podręczników metodyki badań: W. że wskaźnikom odpowiadają poszczególne pytania lub raczej odpowiedzi na nie. Nowaka . Gostkowski. Wrocław 1973. ogólne wyobrażenie jak jest. Lichtenberg 10.Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1975.Metodologia badań socjologicznych. czasem nawet przerażenie. Łobocki . Katowice 1976. znajdujący się w zasięgu ręki. II. ROZDZIAŁ X Zasady opracowania materiałów badawczych „Wpierw wierzy się we wszystko bezkrytycznie. w której typowaliśmy problemy zmienne i wskaźniki.H. Sztompka -Teoria i wyjaśnienie. Janusz Gnitecki Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. w których zawarte są tysiące informacji. Jest na to sposób i to sposób bardzo owocny. Zielona Góra 1993. zmienne zaś składają się na . Zakładamy jednak. Graficzny obraz tej operacji jest następujący: Schemat powyższy potrzebny nam jest po to aby w materiałach badawczych odnaleźć informacje będące wskaźnikami występowania danej cechy (zmiennej) i istnienia problemów. że wskaźnik jest elementem zmiennej. wskaźników. jak udokumentować swoje domysły i przeświadczenia. Zaczyński . red. oraz T. czasem nawet domyśla się dlaczego tak jest. potem nie wierzy się wcale i w końcu wierzy się znowu we wszystko. Z. że typologia problemów.Warszawa 1970 oraz w pracy P. Sztumskiego Wstęp do metod badań i technik badać społecznych. J. Wrocław 1975. 5. r.1. Warszawa 1969. Zaborowski . r. V. Stoi wobec sterty papierów. Z metodologicznych problemów socjologii. Lutyński. zmiennych i wskaźników znajduje się w naszej koncepcji badań. Warszawa 1970. Z. H. Wiele cennych informacji o badaniach pilotażowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie się w T. który wykaże czy koncepcja badań była starannie przygotowana czy też zlekceważyliśmy owe etapy. Praktycznie jest tak. tzn. r. Informacje dotyczące opracowania materiałów badawczych i zasad kodyfikacji zawiera praca zbiorowa: Metody badań socjologicznych. Odpowiednim więc problemom przyporządkowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporządkowujemy odpowiednie wskaźniki. Warszawa 1968. Opis i charakterystykę problemów badawczych i hipotez oraz zmiennych i wskaźników znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyńskiego. S. Warszawa 1965.Praca badawcza nauczyciela. Na uwagę w tym punkcie zasługuje praca J. iż pojęcia te łączy logiczny stosunek zawierania. IV. M. Muszyński . Jeśli bowiem nie trudziliśmy się w wymyślaniu zmiennych.Problemy weryfikacji wiedzy.Wstęp do metodologii pedagogiki. także w bardzo atrakcyjny sposób przedstawione u S. Wracamy oto do tej fazy przygotowania badań. Warszawa 1978. Jest to ważny moment autokontroli własnego warsztatu badawczego. Warszawa 1971. potem przez krótki czas wierzy się z zastrzeżeniami. ale przytacza się powody dla których się wierzy" G. to nie wybrniemy tak łatwo z chaosu. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych Typowa postawa początkującego badacza po ukończonych badaniach — to bezradność. W głowie ma na ogół wyobrażenie czym zakończyły się badania. albo inaczej że zakresy tych pojęć są względem siebie nadrzędne i podrzędne.Wstęp do metodologii badań pedagogicznych. ta zaś jest elementem problemu. Warszawa 1973. Pawtowskiego Metodologiczne zagadnienia humanistyki.

z klasy 8c od 150 do 182 itd. miejsce w nich danego wskaźnika oraz jego charakter. Niech wyjaśni to przykład. rodzaj odnotowujemy na sporządzonym schemacie. A oto przykład takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wskaźników z różnych narzędzi badawczych: lokalizacja wskaźników Problem Zmienna B badawczy X Wywiad Wywiad W1 W2. W dobrze przygotowanym kwestionariuszu nie powinno być zbędnych pytań.W2 W1 W3 W01 W 01. Postawiliśmy w związku z tym pytanie „Jakiego bohatera filmu lub książki cenisz i za co? Otrzymaliśmy 150 odpowiedzi niesłychanie zróżnicowanych. W zasadzie każdy problem powinien posiadać swój schemat atrybucji wskaźników. który nie wiąże się empirycznie lub logicznie z dowolnym problemem jest zbędny. kodyfikacji. . w dokumencie urzędowym itp. System taki zapewnia szybką orientację w wielkości poszczególnych grup. z klasy 8 od 50 do 85.2. Przeto w miejsce wskaźników wpisać możemy numery pytań kwestionariusza. że wskaźnikiem owego stosunku będzie identyfikowanie pewnych wartości u bohaterów filmowych. z klasy 8b 100 do 128. Rozstrzygać o tym powinna problematyka badań. ale zawsze powinny to być bloki oznaczeń wyróżnionych ze względu na jakąś cechę. wreszcie jakie zmienne określają problem. Np. także i ze względu na jednorodność problemową. kwestionariusze z klasy 7 są oznaczone od l do 36. a ściślej każda zmienna. Schematy takie powinny wyczerpać całą zawartość narzędzi badawczych. protokoły. a w drugi uczniów nie uczestniczących w takich zajęciach. że dokonuje się nowe odkrycie. W badaniach mamy na ogół kilka problemów szczegółowych. a to np. telewizyjnych bądź literackich. Np. w protokóle z rozmowy kierowanej. lub ze świadomością tychże w głowie wyszukuje ich występowania w posiadanych narzędziach badań. Niekiedy jednak badający ma w dyspozycji więcej narzędzi badawczych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzór kwestionariusza ankiety. Polega to na uporządkowaniu niesłychanej różnorodności treściowej i stylistycznej odpowiedzi według opracowanych przez badacza kategorii. 10. to wartość poznawcza i diagnostyczna tak opracowanego materiału będzie niewielka. Teraz można się przekonać jakie pytania nie mieszczą się w schemacie czyli są zbędne. Może być np. Zanim przystąpiliśmy do powyższych operacji. który nie może być przypisany do żadnej zmiennej. 2) wybór bohatera o negatywnych cechach. czyli jak bogato charakteryzowana jest zmienna. dzienniki obserwacji.W02 W03 W04 W05 Obserwacja W1. jak „liczne". Wszelkie narzędzie kwestionariuszowe. które wskaźnik charakteryzuje. Można przyjąć inną zasadę oznaczania. Interesowało nas w badaniach nad młodzieżą jej stosunek do wartości. Przyporządkowujemy w ten sposób całą strukturę narzędzia odpowiednim zmiennymi problemom.W2 W01 W02 Dokument Testy Zmienna A Schemat powyższy wyczerpuje sprawę jednego problemu. W takiej sytuacji badacz również dokonuje schematycznego zabiegu klasyfikacji (może w innej wersji graficznej) i z listą wskaźników w ręku.związki między sobą tworząc problemy. Chyba że jest to całkowicie nowe zjawisko.: w arkuszu obserwacji. możemy wówczas domniemywać. w jeden blok grupujemy uczniów biorących udział w zajęciach pozalekcyjnych. tworzących treść jakiegoś zagadnienia badawczego. Uznaliśmy. ich cel i sposób wyjaśniania związków między zmiennymi. niekorzystne pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezależnych. Jeśli więc ustalimy np. Pytania lub materiał.kwestionariusze. nie mieszczące się w naszych hipotetycznych schematach poznawczych. dzienniki. Symbole poszczególnych narzędzi. W 02 W02 W01W02W03 Wl. lub w trakcie ich dokonywania w ostateczności obecnie ale nie później powinniśmy uporządkować mechanicznie materiały badawcze. W3 W4 W01. w socjogramie. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego Wszelkie badania przy pomocy narzędzi pisemnych . dwie kategorie odpowiedzi: l)wybór bohatera o pozytywnych cechach. wypracowania i inne muszą być poddane tzw. ale nie całych badań. protokoły z rozmów. Aby uporać się z taką różnorodnością musimy część odpowiedzi przeczytać i na tej podstawie stworzyć ogólne kategorie tych odpowiedzi w taki sposób aby każda cząstkowa odpowiedź mogła być przyporządkowana określonej kategorii. Ilość tych kategorii określa zdrowy rozsądek. orientacja w teoretycznej problematyce badań i niekiedy pojemności kart perforacyjnych przy obliczeniach maszynowych. wypracowania i inne powinny być posegregowane wedle określonych grup występujących w badaniach i oznaczone kolorowo numeracją ciągłą. czyli ujednoliceniu.

3) b. 8) brak odpowiedzi. bo pytania zamknięte przez samo wypełnienie są już skategoryzowane. Ponieważ to ostatnie pojęcie było dotychczas najczęściej używane i najwierniej oddaje istotę czynności (ujednolicanie). innym razem jako kategoryzacji lub kodyfikacji. Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadające typy odpowiedzi w kwestionariuszu. kategorii i kodu są powodem różnego określenia tych czynności . niezawistni 4 Nr pytania g) uzasadnienie wskazujące na jak jeden zostanie 5 ogólny interes brygady. przyjacielskie panujące w brygadzie d) uzasadnianie wskazujące na uprzednie doświadczenia w potrzebie nie zawodzili e) uzasadnianie wskazujące na pewne cechy brygady takie jak uprzejmość. W praktyce stosuje się ją prawie wyłącznie do narzędzi kwestionariuszowych.raz jako symbolizacji. proponujemy pozostawić je dla oznaczenia całości operacji związanych z opracowaniem materiałów. 4) b. nanieść na marginesy przy poszczególnych pytaniach. Po opracowaniu klucza należy odpowiednio symbole.Kategorie muszą być wyczerpujące względem teoretycznej zawartości pojęcia lub empirycznego zapisu zjawiska i muszą być względem siebie rozłączne zakresowe. że kodyfikację prowadzi kilka osób. Zasadę podobną można stosować do wszystkich werbalnych. Ponieważ zdarza się. perfekcjonistyczne. 7) b. W naszym przypadku moglibyśmy dokonać następującej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujący wartości intelektualne. akord. w tyle stracą wydajność.w. oznaczające kategorie odpowiedzi.mnie pomogą.w. socjocentryczne.r. 5) b. otwartych. Występujące tu pojęcia symboli. chętni. 9) inne. emocjonalne.w.r.r. koleżeństwo.r. zgranie wzajemne brygady f) uzasadnienie wskazujące na pewną „filozofię pomocy" pomagałem .w. 6) b. Po tym zastrzeżeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pytań otwartych. materialne. To najprostszy przykład kategoryzowania wypowiedzi swobodnych.w. 2) bohaterowie reprezentujący wartości estetyczne. pozwalających na trafne przyporządkowanie poszczególnych odpowiedzi kategoriom klucza. prestiżowe. każdy może liczyć na drugich Wskaźnik cech „instrukcja" brak odpowiedzi bezinteresowność w przyjaźni już nieraz pomagali Symbol 0 N 1 2 to ludzie na 3 poziomie. konieczne jest wyposażenie klucza w pewne wskaźniki cech. miałby postać następującą: Nr Treść pytania Kategoria odpowiedzi pytania 22 Dlaczego mógłby Pan liczyć na bezinteresowną pomoc kolegów z brygady? a) brak danych b) nie dotyczy c) uzasadnienie wskazujące na kontakty towarzyskie. uczynność.r. brak pomocy wszyscy strata dla wszystkich Wskaźnik cech Symbol Treść pytania Kategoria odpowiedzi „instrukcja" . pisemnych narzędzi badań.

udzielanie objaśnień d) w tym. ufamy sobie Jakie czynniki a) brak danych decydują o właściwym wychowaniu dziecka? b) instytucjonalne c) odpowiednie metody podkreślenie podobieństwa generacyjnego znamy swoje wady. solidnie. wzajemnej współpracy pomogą w robocie e) w braku konfliktów i niepobrak zawiści.7 W czym przejawia się w brygadzie zżycie i zgranie ze sobą ludzi? a) brak danych b) nie dotyczy c) we wzajemnej pomocy sobie w razie trudności. żartujemy. słabości. śmiejemy się. we innych. Wskaźnik cech „instrukcja" 6 7 0 1 2 3 Nr Treść pytania pytania 8 Kategoria odpowiedzi d) uczuciowe Symbol e) środowiskowe f) matafizyczne Pytania zamknięte (skategoryzowane) 19 Wiek? a) brak danych b) 1 8-25 lat c) 25-35 lat d) 35-50 lat e) powyżej 50 ad d) „koledzy. tłumaczenie. chodzitowarzyskie poza pracą my na zabawy g) w pracy rozmawiamy o 5 wszystkim. kontakty ze złym środowiskiem" ad e) „religia. podwórko. przykład rodziców" itp. udzielanie porad. łagodność" itp. porządny dom. w koleżeńskiej przyjaźni. 5 cechy wrodzone. jeden stoi za drugim brak odpowiedzi ad a) „dobra szkoła. jest wesoło 0 N 1 8 h) wszyscy jesteśmy w podobnym wieku. ad c) „miłość donowa. że praca wykonywana można liczyć na 2 jest poprawnie. atmosferze brak odpowiedzi pożyczanie narzędzi. zastąpią. życie religijne" itp. chodzif) utrzymujemy ze sobą kontakty my do szkoły wieczorowej. jesteśmy zgrani. 3 rozumień w atmosferze równości zgrzytów nikt się i jedności nie wywyższa wyjazd i wspólne 4 wycieczki. 0 1 2 3 4 . sekcja sportowa" itp. ad b) „stosowanie car. spięć. to nas zbliża. atmosfera wychowawcza. 4 otoczenie. znamy się. mamy podobne problemy i) długo razem pracujemy.

którą się posługujemy. które wymagałyby ogromnego wysiłku i czasu. Można oczekiwać. Podobnie można postąpić. Ostatni punkt dotyczy w badaniach środowiskowych głównie opracowywania korelacji. liczby pytań. gdy odpowiedź na wcześniejsze pytanie wyłącza następne pytania oznacza się symbolem N. plus O. na którym jest jeszcze miejsce na karcie. czyli statystycznego przedstawienia zależności między zjawiskami i cechami w badanych układach. Możemy oczekiwać. ile kategorii mieści się w odpowiedzi respondenta. stopnia natężenia pewnych tendencji. Oznaczenie kategorii symbolami (najczęściej cytrami) i naniesienie ich na kwestionariusze to już czynności mechaniczne. gdyby potrzebne dane wyszukiwać za każdym razem w wielostronicowych kwestionariuszach. Na przykład pytając o znaczenie wychowawcze zajęć pozalekcyjnych posiadamy jeszcze przed rozpoczęciem badań wyobrażenie prawdopodobnych kategorii odpowiedzi. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne Kiedy już uporządkowaliśmy materiał badawczy i dokonaliśmy kodyfikacji odpowiedzi. jest w pełni standaryzowana. że rzeczywisty materiał nie zniweczy całkowicie tych oczekiwań. używamy tzw. przy odpowiedzi na pytanie 8: „dobry przykład w domu i trzymać dziecko z daleka od złego towarzystwa" na marginesie postawimy 2 i 4. na której jest 10 kolumn. 10. którą jest ujęcie danych w kategorie ilościowe. Należy tu wyjaśnić. Otóż ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem antycypowanej klasyfikacji określonego zagadnienia w pierwotnych etapach badań. 2. aczkolwiek wymagające uwagi. Robi się to dla ułatwienia wszelkich obliczeń. W badaniach pedagogicznych statystyka służy do liczbowego wyrażania zależności między zjawiskami. To dopiero daje podstawę do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyznaczenia wskaźników cech pozwalających na zaklasyfikowanie odpowiedzi do właściwych kategorii. Oto odpowiednio pomniejszony wzór karty kodyfikacyjnej: 1 11 21 31 41 2 12 22 32 42 3 13 23 33 43 4 14 24 34 44 5 15 25 35 45 6 16 26 36 46 7 17 27 37 47 8 18 28 38 48 9 19 29 39 49 10 20 30 40 50 . Karta oznaczona tym samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikować ją oraz informuje dokładnie o zawartości ankiety. Wspomniałem już wyżej o zasadach klasyfikowania danych. Numery te odpowiadają numerom pytań a w kratki wpisujemy symbole z marginesów kwestionariusza. Obecnie rzeczywiste dane bądź tylko potwierdzają nasze antypacje. oznaczamy wybranymi symbolami każde pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol lub więcej w zależności od tego. liczby i stopnia złożoności planowanych operacji statystycznych". Ujmowanie wymienionych pojęć w kategorie ilościowe ma na celu łatwiejsze operowanie uzyskanymi danymi. Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna. Antycypacja ta jest wynikiem naszych oczekiwań wobec badań. liczby respondentów lub źródeł informacji. Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posłużenia się w badaniach obliczeniami maszynowymi. Np. bądź modyfikują je. możemy przystąpić do następnego etapu pracy. wielkości badanych cech i innych pojęć charakteryzujących badaną zbiorowość lub zjawisko.3. kart kodyfikacyjnych. Do właściwego ułożenia kodu konieczne jest jednak uważne przestudiowanie odpowiedzi na każde otwarte pytanie. W przypadku badań małej grupy można pominąć ten etap i przystąpić wprost do zliczania odpowiedzi na przygotowanych tablicach. jest założeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel pytań. tzn. Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone kolejnymi numerami. 3. Pierwszą czynnością jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestionariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. Ilość kategorii jest ograniczona strukturą karty perforacyjnej. jeśli technika badawcza.piszą wspomniani autorzy . Dlatego klucz ogranicza się na ogół do 10 symboli. wobec materiału badawczego. że zwyczajowo i z pewnych technicznych względów (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi oznacza się symbolem O.l. a „nie dotyczy". N i ewentualnie inny symbol literowy. wpływu na naukę (też dodatnich i ujemnego) oraz wpływów wychowawczych (również dodatnich i ujemnych). Kiedy zatem kodyfikacja jest potrzebna? „Odpowiedź zależy od trzech czynników . Mniej lub więcej dokładnie przewidywaliśmy określone typy odpowiedzi na postawione zagadnienie. Chcę jeszcze raz powrócić do tej materii w sposób już bardziej szczegółowy. możność wzajemnego porównywania danych oraz wyszukiwania między nimi związków. że odpowiedzi układać się będą w kategoriach wpływów dodatnich i ujemnych.12 Czy zdaniem Pana(i) współpraca szkoły i domu jest konieczna i pożyteczna a) brak danych b) zdecydowanie tak c) raczej lak d) raczej nic e) całkowicie zbędna f) trudno mi powiedzieć 0 1 2 3 4 5 Posługując się tak opracowanym kluczem. a rozbiciem na organizację czasu (dodatnią i ujemną).

Jeśli w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza. Jeśli dodatkowo interesuje nas ile osób lęka się niedostatku . Był to zabieg pomocniczy. ale konieczne. Każdy symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy następnie do odpowiednich kratek. U dołu kolumn są od razu proste zliczenia. Jest nim tzw. Zarówno w poprzedniej sytuacji jak i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wykonanie kodyfikacji. ale utrudnione jest zliczanie na marginesach. Wykorzystany być może do zgrupowania symboli skodyfikowanych kwestionariuszy. to informację o tym znajdziemy w kratce 68. choć możliwości rozwiązań graficznych jest bardzo wiele: Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego dla 112 kwestionariuszy wywiadów o 64 kolumnach (czasem pytanie musi być rozbite na 2 lub więcej kolumn). (Są to autentyczne odpowiedzi z badań samotnych matek). Podaję schematyczny przykład takiego arkusza.51 61 52 62 53 63 54 64 55 65 56 66 57 67 58 68 59 69 60 70 Posługiwanie się takimi kartami ogromnie ułatwia wszelkie operacje liczenia danych. Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych jesteśmy w stanie z jednej poziomej linii odczytać całą wiedzę zawartą w kwestionariuszu. bez obliczeń maszynowych godny zalecenia jest inny sposób gromadzenia danych. ilość dzieci w kratce 7 itd.to kwestia mechanicznego zliczenia 5 (piątek) z kratki 24. A jeśli chcemy wiedzieć. W badaniach było 40 matek samotnych z małych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta. Pionowo zaś na taką liczbę kratek ile w kwestionariuszu jest pytań. Położenie pytań w poziomie pozwoliło na opisanie ich. że na pytanie nr 24 (główne dążenia w życiu). w jakim wieku są te matki. Arkusz zbiorczy (fragment) . Badania dotyczyły funkcjonowania rodziny matki samotnej. Bez nich niemożliwe jest pełne wykorzystanie materiałów badawczych. Przy badaniach mniejszych populacji. Są to zabiegi pracochłonne. Zaletą arkusza jest to. Arkusz zbiorczy złożony niekiedy z wielu dużych posklejanych razem arkuszy dzielimy poziomo na taką liczbę kratek ile posiadamy kwestionariuszy. osoba badana odpowiedziała wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania) czyli uznała. arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentów „płachta" z racji sporych rozmiarów. Warto zwrócić uwagę na wyraźnie błędne skategoryzowanie pytania 50. A oto inaczej ułożony arkusz zbiorczy. że zliczanie odpowiednich kategorii odpowiedzi są jeszcze łatwiejsze i sprawniejsze niż przy kartach kodyfikacyjnych. że dąży głównie do wychowania dzieci na porządnych ludzi (kategoria nr 2) oraz chciałaby uniknąć niedostatku na starość (kategoria nr 5). Na marginesie mamy fragment klucza kodyfikacyjnego. ale udany. W pytaniu 13 odpowiedzi wyrażone były w procentach całości dochodu i zróżnicowanie między nimi było skategoryzowane. ich zamożność poznamy w kratce 16. Między numerem 40 a 41 zrobiono przerwę aby można było sumować oddzielnie obie grupy. a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. Pytanie należało potraktować jako dwa odrębne pytania i dla każdego stworzyć oddzielny klucz.

niechęć do nauki 3 .4 0=8 1= 39 2 = 40 3 = 42 4=18 5 = 13 6 = 7 7 = 16 9 35 36 37 37 37 a b 2 1 1 2 0=3 1 = 80 2= 19 3 = 8 4=2 Razem = = = = 5 28 51 26 4=12 Klucz kodyfikacyjny 1.samowola.l dziecko 2 .3 1 4.powyżej 40 lat 3.4.5 2. kształtu: Liczba badanych osób 280 36 70 91 Wiek badanych 18-25 50 83 125 155 103 Płeć M Wykształcenie podst. 5 3.26-30 lat 3 -31-40 lat 4 .. charakterystyka próby pod kątem cech demograficznych i społecznych. Wszystkie te dane można ująć w prostą tabelę statystyczną takiego np. a mianowicie wielkość próby. Inny rodzaj tablic służy do przedstawienia uporządkowanego i skróconego obrazu danych pierwotnych.dwoje dzieci 3 . og. za w.do 25 lat 2 . 67 89 śr.4 4.5 5 6. śr.powyżej 3 dzieci 8.Nr pytania / Nr 1 ankiety 1 2 3 4 5 6 39 40 41 42 2 1 3 1 1 3 4 3 2 3 0 1 2 3 2 3 2 1 1 0 3 2 4 5 6 7 7b 8 2.niechęć do pomocy w domu 4 .7. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań Pierwszą czynnością z zakresu opracowań statystycznych jest ujęcie w liczby podstawowej charakterystyki badań.7 2.konflikty z rodzeństwem 5 . ucieczki 6 .agresywne zachowanie 10.brak odpowiedzi 1 .. tablice surowe albo pierwotne. wyższe 21 25-35 35-50 ponad K Są to tzw. Wiek: O .troje dzieci 4 .6 3. wartości średnie. Trudności wychowawcze O .nie występują 2 .brak odpowiedzi 1 . .brak odpowiedzi 1 . Ilość dzieci: O .udział w wykroczeniach 7 . 3. Przedstawiają one proste zależności między danymi. odchylenia od normy.

3 godz.Tablice takie nazwiemy za J. Ich omówienie znajdzie czytelnik w każdym podręczniku statystyk. 2 godz. Wymienione wartości mogą niekiedy z pożytkiem zastąpić przeciętną i są w pewnych wypadkach bardziej informacyjne niż średnia arytmetyczna. razem Średnia ocena 4+ 5 21 23 17 13 74 29 32 12 9 82 4 25 24 12 6 67 3+ 24 32 33 16 103 3 19 17 28 24 88 118 128 100 68 414 Razem Tablica może zawierać więcej niż dwie zmienne i wówczas można zbudować ją w sposób następujący: Wiek Płeć 18-25 Płeć 25-35 35-50 Ponad 50 Razem Wykształcenie K Podstawowe Średnie zawód. możemy wreszcie przedstawiać stosunki obrazujące stopnie i zależności pomiędzy cechami zjawisk i zjawiskami społecznymi. Średnia jednak może dotyczyć wieku badanych. 1200. 2500. 4100. 4100 W obu wypadkach średnia wynosi ok. 3333 zł. Jej obliczanie wówczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartości jest w miarę symetryczny względem środka. a przecież z punktu widzenia warunków środowiskowych te grupy ogromnie się różnią i wymagają odrębnej charakterystyki. Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie średniej arytmetycznej. ani tym bardziej stwarzać wrażenia. 4 godz. Zbliżonym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji badanej jest ustalenie mediany i wartości modalnej. Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych obliczeń lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzędzia wyskalowane. 3400. Pragnę raczej ukazać korzyści poznawcze i ułatwienia. zarobków. Najbardziej pospolitym przykładem obliczania średniej arytmetycznej jest średnia z ocen podzielona przez ich ilość. Weźmy na przykład obliczenie średnich zarobków dla dwu grup badanych a) 1200.P. 6500. 2300. że treści tu zawarte wystarczają do operowanie materiałem badawczym. Nie zamierzam wyręczać w tym fragmencie podręczników statystyki. Ich układ przybierać może różne postacie. Guilfordem tablicami publikacyjnymi albo też tablicami statystycznymi złożonymi. wielkości rodzin itp. W innych bowiem przypadkach średnia może być zawodnym sposobem charakterystyki danych. 2300. Podobnie jak . Tablice mogą przedstawiać nie tylko liczby bezwzględne. które reprezentują wzajemny stosunek pojęć zawartych w „główkach" tabel: Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych / Wyniki w nauce 1 godz. 6500 b) 2500. Innym sposobem statystycznego porządkowania materiałów badawczych jest rangowanie. Ich prawdziwą znajomość uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe. Wyższe Razem 3 1 2 1 7 M 2 3 2 1 8 K 18 14 3 4 39 M 15 16 8 2 41 K 21 18 12 5 56 M 19 20 9 6 54 K 17 16 12 1 46 M 24 11 2 4 31 109 99 55 24 282 Przy pomocy tablic statystycznych staramy się przedstawić wszystkie możliwe do wyrażenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym. Możemy przy ich pomoc prezentować procenty jako wskaźniki zmian lub tendencji malejących albo wzrastających. Zasada jednak jest zawsze ta sama i wyraża się w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych. Średnie ogól. jakie niesie ze sobą stosowanie statystycznych metod do analizowania materiałów badawczych. 3400.

Mam tu na myśli obliczanie odchylenia średniego i standardowego. 1-5. To właśnie prowadzi nas do klasyfikacji zagadnień z punktu widzeniach użyteczności lub szkodliwości w procesie wychowawczym na zagadnienia. Warszawa 1976. cech i związków. Wrocław 1966-1975.5. w których takie zasady zostały w rozwiniętym zakresie zastosowane. 3. które mogą sprzyjać i ułatwiać nasze plany wychowawcze bądź eliminowanie zjawisk. J. Koralewicz-Zębik . mamy na myśli wpływ określonych zjawisk. Nie każda wielkość liczbowa jest wiążąca i dlatego nie każda może być podstawą określenia jakościowego. szczególnie jednak t. wyrażonych w liczbach na inne wielkości liczbowe. przydatności a po wtóre świadomość celu. decyduje bowiem o przydatności przeprowadzonych badań dla praktyki wychowawczej. jeśli zależności są rzeczywiste.oto efekty etapu analizy jakościowej. tendencji lub zjawiska. jakie reprezentują. J. Nasze założenia istnienia pewnych wielkości inspirują nas do ich szukania i obliczania. Warszawa 1979. Mam tu na myśli: J. S. które należy potraktować jako wyznaczniki praktycznego postępowania oraz zagadnienia teoretyczne. Zadaniem analizy jakościowej jest wytypowanie wszystkich zależności między elementami badanego układu lub środowiska. Przy jakościowym opisie bierze się pod uwagę te dane liczbowe. Wybór tekstów. które mają znaczenie dla jego charakterystyki z punktu widzenia interesujących nas spraw. Banasiak. 5. a z kolei poznawanie pewnych wielkości daje nam sygnały istnienia innych cech jakościowych lub zależności.System wartości a struktura społeczna. Te dwie czynności wzajemnie się uzależniają. które swoim istnieniem niweczą lub utrudniają pracę wychowawczą w danym środowisku lub zbiorowości. W każdym wypadku powinna być brana pod uwagę. Literatura zalecana: Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnień jest rozproszona w cząstkowych opracowaniach. wreszcie na zagadnienia. które posłużą do weryfikacji hipotez. które wcześniej pogrupowaliśmy w dane liczbowe. . oznaczające inne zjawiska społeczne. Kilka opracowań znajdzie czytelnik w: Metody badań socjologicznych. Charakterystyka badanej zbiorowości na podstawie danych podstawowych. red. wydawca ZSMP. przedstawiamy w kategoriach jakościowych jej cechy. wreszcie klasyfikacja zagadnień z punktu widzenia celów badawczych i szerszych celów wychowawczych . Pozwoliło to ponadto na obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie ich obrazu. Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystykę badanej zbiorowości. wzajemne ich porównywanie oraz znajdowanie zależności między nimi. Kiedy dzisiaj mówimy o uwarunkowaniach procesów wychowawczych. Określenie granic znaczenia jest sprawą dość trudną i rozstrzygane być może tylko metodą arbitralną w każdym przypadku oddzielnie. rozsiewu danych (dyspersji) i współczynnika korelacji. klasyfikacja zagadnień i zależności Równocześnie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy jakościowej zebranego materiału. Zastosowanie pojęć statystycznych do wyrażania kategorii społecznych jest wielką zdobyczą nauk społecznych. Jest to 13 tom zeszytów z badań nad młodzieżą wiejską. r. Nie w każdych okolicznościach wskazane jest posługiwanie się statystycznymi technikami analizy materiału. Porównywanie między sobą wielkości liczbowych daje w efekcie obraz zależności między cechami lub zjawiskami. klasyfikacji zależności i zagadnień. t. Warszawa 1970. do podejmowania interwencji. W zależności od swego charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji kształtuje się jej procentowa częstotliwość występowania w próbie. Bliższym charakterystykom służą bardziej złożone zabiegi wokół wyników badań. Jest to jeden z najważniejszych momentów procesu badawczego. które mówią nam o tym. oraz zagadnienia marginalne badań. Wójcika . 5-8. Praca zbiorowa: Młodzież a wartości red. Janusz Gnitecki . Ogólna znajomość ich roli. H. Szmagalski -Wzory satysfakcji życiowej młodzieży wiejskiej. Analiza jakościowa. Nowak.Zarys teorii klasyfikacji. jakie miały wyjaśnić mogą uchronić od ich niecelowego użycia. Warszawa 1965. Z teorią klasyfikacji i porządkowania należy się zapoznać w pracy T. Zielona Góra 1993. a tym samym zbudowania teorii.poprzednie techniki rangowanie wprowadza w dane ład i określoną zasadę stosunków i tylko pośrednio charakteryzuje populację i obrazujące ją dane. 4. niekiedy może to nawet zagmatwać a nie rozjaśniać wyniki badań. Bardzo pomocne okażą się penetracje w serii Analizy i próby technik badawczych w socjologii.Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Innymi słowy interesują nas wielkości. Wrocław 1974. powinna występować w dostatecznej ilości przypadków. W poszukiwaniu sposobów opracowania materiałów badawczych warto zalecić książki. Aby mogła spełnić warunek wielkości znaczącej. 10. pozwoliło bowiem ria precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk społecznych. jaki spełnić miały badania. jeśli istnieje możliwy do stwierdzenia związek między nią a inną wielkością lub gdy jest niewątpliwą przyczyną określonej cechy. jaka jest badana zbiorowość lub jakie posiada związki lub tendencje. daje podstawę. W pracy tej poziom zmatematyzowania toku narracji przysłania jej jasność. Warszawa 1965 oraz tegoż autora -Metodologia badań socjologicznych. typologia zależności między cechami i zjawiskami badanej rzeczywistości przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych. Swida.

a to przecież nie jest naukowe bo nie buduje prawidłowości. Praktycznie bowiem jedynym układem empirycznym zamkniętym jest przy pewnych zastrzeżeniach kosmos. niepowtarzalne) nie mają podstaw do budowania prawidłowości i teorii naukowych. Odpowiedzią na ten zarzut jest stwierdzenie. nie tylko objaśnieniem. Stanowiska na ogół są zdecydowane i skrajne.1. Oto nauki ścisłe i przyrodnicze są naukami o naturze. że nie można w nie wątpić" Kartezjusz 11. Pogląd taki jest utopijny względem wszystkich prawie nauk z wyjątkiem astronomii i niektórych działów fizyki. że opis świata jest także nauką. Powyższe argumenty za i przeciw naukowości humanistyki żyją ze sobą zgodnie.nie robi na owych cząsteczkach wrażenia. Natomiast twierdzenia socjologów angielskich. które opisuje. bo ich autorzy wzajemnie nie uznają ich naukowego charakteru i trwają każdy przy swoim.ROZDZIAŁ XI Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych „Nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. że naukowy charakter tym sprawom nadal Kartezjusz tworząc reguły naukowego myślenia i postępowania badawczego. Prawda jest istotnie taka. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. albo twierdzenia historyczne. ale za to czy nie potwierdzają swych kwalifikacji do kierowania rzeczywistością . nawet jeśli ten opis dotyczy przypadków pojedynczych i niepowtarzalnych. Twierdzenie chemii. Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego biegu wydarzeń społecznych. Np. Nie są więc nauką zarówno przez przedmiot swego poznania jak i metodę badań oraz sposób budowania teorii. Zwolennicy skrajnych rygorów naukowości uważają. że są lepsze i gorsze. Dlatego też bardziej złowieszczo brzmią te zarzuty. bardziej owocne jest poznanie „indywidualizujące". Można więc zgodzić się z ograniczeniem czasowym praw społecznych. że imigranci manifestują swoją pierwotną obyczajowość w miejscu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoływał gwałtowny odwrót od owej obyczajowości. Od całkowitej negacji naukowości humanistyki do obdarzania jej mianem „przewodniczki ludzkości". Natomiast generalizacja rodzi się z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej „indywidualizacji". Obiektywizm bowiem oznacza między innymi historyczną trwałość praw nauki lub choćby pewnego typu uogólnień sprawozdawczych. że prawdziwa nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarzeń. Zarzut bardzo poważny. A tymczasem robią to. z wielką zresztą stratą dla życia społecznego środowisk lokalnych. natomiast humanistyka jest nauką o kulturze. że prawa społeczne w momencie ich ogłoszenia dezaktualizują się. Tymczasem humanistyka praw takich nie ma. Zjawiska społeczne są subiektywne i „nasycone wartością" jak . Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego Spór o status poznawczy teorii społecznych trwa od tak dawna jak dawna jest historia nowożytnej nauki. Nauki społeczne jako nauki idiograficzne (opisujące przypadki jednostkowe. w dowolnym punkcie czasowym. ale sympatycy nauk humanistycznych bronią ich argumentami. amerykańskich a także polskich. ale trochę bez sensu jest twierdzić. ponieważ ich obiekt rozumie je i reaguje na nie. podczas gdy zabieg taki w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny. Konieczne jest poznanie niektórych przynajmniej zarzutów stawianych naukom społecznym w świetle których jej naukowość albo jest wykluczona albo wysoce wątpliwa. że dwa przedmioty badań „natura" i „kultura" są istotnie bardzo różne. Nauki o naturze mogą swe wnioski z badań „generalizować". które straciły aktualność w momencie ich ogłoszenia. że cząsteczki jednej substancji w zetknięciu z drugą ulegają rozpadowi . Na pewno jednak można uznać. oparte o mgliste przesłanki empiryczne i wątłe przesłanki logiczne.czyli ważnego atrybutu naukowości. które naukom humanistycznym odmawiają obiektywizmu. mieszkańcy Nowej Huty po ogłoszeniu wyników badań socjologicznych o ich chłopskich nawykach i tradycyjnej obyczajowości zaczęli się jej gwałtownie wyzbywać. Wreszcie „niższość" humanistyki upatrywano w jej odrębności i specyficzności przedmiotowej.

Katolik i marksista mogą być zgodni w opisie zjawiska rozwodów. którym poddane zostały kobiety rozwiedzione kwestionariusze wywiadu zostały opatrzone stosowną informacją apelem. reguły wnioskowania są jednak takie same . a 32 osoby prosiły o okazanie stosownych zaświadczeń. jasno określony zakres i postać subiektywizmu są społeczną funkcją nauk społecznych i cechami konstytutywnymi naukowego poznania w humanistyce. gdzie narzędzie badań spełnia inne funkcje. odpowiadające poziomem trudności poziomowi osób badanych. Bywają rzadkie przypadki eksperymentów naukowych. „metryczkę" należy umieszczać raczej na końcu ankiety. Społeczna natura przedmiotu badań jest zależna od subiektywnej postawy badającego. że ocenianie. Z zaskoczeniem stwierdziliśmy. Pytania o sprawy zwyczajowe uważane za prywatne lub intymne nie powinny być nadmiernie wysuwane na początek kwestionariusza. wartościowanie jest funkcją nauk społecznych. ale mogą się różnić istotnie w ocenie i wnioskach. Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. Kwestionariusz nie powinien rozpoczynać się od pytań wymagających deklaracji związanych z osobą badanego. wartościować lecz być absolutnie wolna od słabości upodobania lub wstrętu. „obiektywne": Otóż nie ma. biologicznym. że przedmiot badań będzie wywoływał opory i zastrzeżenia. poziomu obecności pewnej dyspozycji. Główna rola narzędzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. . Obaj uczeni ocenili swoje doświadczenie. Czy jest obiektywne kryterium. Można więc tylko powiedzieć. W pedagogice badamy przecież kilkuletnie dzieci i osoby z wyższym wykształceniem.2. w oczekiwaniu. Badacz nauk społecznych nie posiada w procesie poznania układu odniesienia pozwalającego zmierzyć np. Nauka nie powinna oceniać. Służy temu jasna deklaracja celów badań. Należy raczej powiedzieć tak: aktywny stosunek do wartości. 11. jakie są „obiektywne" i które zajmują się wartościowaniem wedle rozkładu dychotomicznego. Uczony biolog widząc pewną reakcję ocenia czy jest ona z określonego punktu widzenia korzystna i podejmuje stosowne działania. Bywa niestety i tak. Dlatego tzw. Tymczasem w naukach społecznych wartościowanie i subiektywne nastawienie pojawia się co krok. które znowu uznali za wartościowe. Spełni takie zabieg rolą podobną do opisu uczonego biologa. Pojawia się ono w wyborze problemu badawczego. Wieloletnia praktyka dowiodła. w jakich warunkach przebiegał eksperyment. Jest w tych decyzjach samotny i zdany na swój subiektywny osąd.powiada E. czyli nie powinny towarzyszyć pytaniom. Wszystkie więc starania winny iść w kierunku usprawnienia informacyjnej funkcji narzędzi badawczych. nasilenie jakiegoś zjawiska. Trzeba bowiem wyraźnie powiedzieć. że „korzystne" uznaje się poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej. Stawiamy pytania tylko konieczne. Nagel (1961). które pozwoliłoby uznać. badań źródeł dezorganizacji rodziny.podejmuje stosowne działanie. To istnienie pierwiastka „wartości" w humanistyce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi. ciałom fizycznym obojętny jest światopogląd uczonego i on też nie wpływa na opinię o polu magnetycznym. a 7 przejawiło niechęć do „wynurzeń". Ale przebieg rozumowania. które mają „kontrolować". a prawie co druga żądała wyjaśnień celu badań oraz informacji o instytucji prowadzącej badania. w którym zawarta byłaby sugestia treści odpowiedzi. typie wniosków. Rola konstrukcji i języka narzędzi badawczych dla rzetelności wyników Troska o rzetelność i wiarygodność wyników wielokroć pojawiała się w tekście niniejszej pracy. Pytania obok swej przystępności muszą być wyraźnie i precyzyjnie sformułowane. Pragnę natomiast dodać kilka uwag ogólnych regulujących sposoby redagowania narzędzi badawczych. W dalszej części badań przez przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjaśnienia. że przyrodnicza natura badań jest obojętna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom chemicznym. „pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradzać przez swoje usytuowanie. które oceny i wnioski są „prawdziwe".powiadają obrońcy naukowości humanistyki. ocenie zdarzeń. obaj nadali mu pewną wartość i obaj podjęli działania celowe. Jedyna możliwość zobiektywizowania ich poznania naukowego to wyraźna deklaracja swej postawy wobec wartości i powiązania z wartościami. że w grupie 120 badanych 18 odmówiło udziału w badaniach. Nie będą więc powtarzał ustaleń z poprzednich rozdziałów. Jest pożądane aby w konstrukcji kwestionariusza unikać takiego układu pytań. w określeniu faktów. Na 200 przeprowadzonych wywiadów 2 osoby odmówiło udziału w badaniach. że króciutkie wyjaśnienie o powyższej zawartości w istotny sposób oddala uprzedzenia do badań i przychylnie nastawia osoby badane. Tzw. Spór więc nie zostanie rozstrzygnięty które nauki są „naukowe". naukowego charakteru badań oraz informacja o instytucji firmującej badania. Podobnie pedagog widząc istnienie zróżnicowanego poziomu interesowności i bezinteresowności u dzieci .

w których pewne pytania zawierałyby sugestie odpowiedzi na następne pytania lub sugerowały odpowiedź na postawiony przez nie problem. jeśli odpowiedź jest niepełna lub wykrętna. Częstym źródłem zakłóceń o charakterze socjologicznym może być sam badający. podkreślenie znaczenia jego opinii i wiadomości.K. Czynniki zniekształcające wartość materiałów badawczych Przy prowadzeniu wywiadu środowiskowego.Niebagatelną rolę w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzędzia odgrywa zestaw instrukcji. Wprowadzamy w toku wywiadu pewną korektę jej wypowiedzi. bądź też próby podsuwania innych spraw. Tak więc nauczyciel.J. okazywanie lekceważącego stosunku do uznawanych wartości religijnych czy zawodowych. Są podstawą decyzji. które kierują się celami praktycznymi. który mimowolnie powoduje zniekształcenia w interpretacji i notowaniu odpowiedzi. 11. Część pytań. Nie dość wyraźne sformułowanie zalecenia często odbiera pytaniu wartość poznawczą. które decydują. pytania filtrujące. „wybierz 2 główne możliwości" itp. Goode. czy następne pytanie lub kilka pytań należy badanemu zadawać. . Hatt. Same pytania powinny być postawione w określonym porządku. Przedmiot pytań powinien być określony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy. ma to istotne znaczenie. z których najważniejszymi są: nawiązanie kontaktu towarzyskiego. „Kontakt między ankieterami a respondentem istnieje wówczas. W technice prowadzenia wywiadu istotną rolę odgrywają tzw. Np. Powinno się unikać zapowiadania pytaniami pewnych zmian w środowisku lub podejmowania interwencji w konkretnych sprawach. afirmacja postawy czy opinii. czasem znaczna opatrzona jest odpowiednimi poleceniami typu: „właściwe podkreśl". Istotną rolę odgrywa rola społeczna i zawodowa ankietera w badanej zbiorowości. ważny jest moment nawiązania kontaktu. gdy ten drugi zaakceptował cele badawcze ankietera i czynnie stara się mu pomóc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W. jesteśmy skłonni twierdzić. zwrócenie uwagi na łatwość pytań i prostotę zagadnienia. Otóż wszelkie tego typu instrukcje muszą być formułowane w sposób wyjątkowo jasny i kategoryczny choć grzeczny. przekonanie badanego o wadze problemu. jakim zagadnieniom należy podporządkować poszczególne odpowiedzi. w: Nowak 1965). lecz nie związanych z tematem badań. Przy opracowywaniu materiałów należy wziąć pod uwagę treść pytań pod kątem ich zawartości (stwierdzenie faktów.poza wymienionymi już warunkami . Pytania powinny być powiązane z głównym zagadnieniem i wyrażać hipotezy lub części hipotez badawczych. Duma zawodowa górników jest bardzo duża. Dla uzyskania takiej postawy badanego należy użyć szeregu chwytów.zależy od wielu okoliczności towarzyszących. kiedy to przedmiot badań bardzo często związany jest ze sprawami osobistymi. Należy natomiast unikać umieszczenia w jednym pytaniu wielu spraw np. przypuszczalnie nie uzyska pełnego obrazu przyczyn. jakie czynniki tę wiarygodność mogły zachwiać. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 źródła zakłóceń wiarygodności: sytuacyjne. Jeśli polecenie nie będzie dostatecznie jasne wówczas część odpowiedzi nie będzie prawidłowo oznaczona i diagnostyczność całego pytania będzie znikoma.3. uszanowanie obyczajów i form grzecznościowych obowiązujących w badanej zbiorowości. zależnie od potrzeb i okoliczności. „do jakich sekcji (kół zainteresowania) należą?". W umyśle ankietera uformować się może w trakcie wywiadu sąd o badanym. badający środowiskowe przyczyny złej frekwencji dzieci w szkole. Podważanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru przez syna innego zawodu może być okolicznością nie sprzyjającą umocnieniu zaufania i atmosfery szczerości. Wyobraźmy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez młodzież w osiedlu górniczym. socjologiczne i psychologiczne. W miarę potrzeby można używać pytań sondujących. aby nie było wątpliwości. jakie fakty lub przejawy życia środowiskowego ulec powinny korekcie i w jakim kierunku itp.: „Od czego zależy dobra organizacja czasu wolnego dziecka i jakie instytucje lub placówki powinny go organizować?". bo to zmieni nastawienie badanego. Źródłem błędów o podłożu psychologicznym może być sam badacz lub badany. Do pierwszych zaliczamy: niewłaściwy dobór miejsca. P. Jest to szczególnie istotna sprawa w zbiorowościach zamkniętych o silnej wewnętrznej strukturze. Dla badań pedagogicznych. Rzetelność uzyskiwanej wiedzy . Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest przypuszczalna wiarygodność odpowiedzi i świadomość. czasu i okoliczności towarzyszących. tonujemy pochwały. badając rolę społeczną domu kultury w danym środowisku możemy zadać pytanie: „Czy dzieci Pana uczęszczają na zajęcia prowadzone przez dom kultury?". zaostrzamy uwagi krytyczne. Np. spowoduje nadmierną ostrożność. Nieuszanowanie obyczajów i form panujących w badanej zbiorowości czy instytucji niechętnie nastawi potencjalnego respondenta do badań .np. nadających się w opinii badanego do zmiany lub interwencji. polecamy wybrać z podanej kafeterii 3 możliwości i oznaczyć je wedle ważności. znalezienie wspólnych zainteresowań i platformy porozumienia. „Co zmieniło się w ich zachowaniu od tego czasu?" itp. Unikać zatem należy sytuacji. że matka nie wypowiada obiektywnego sądu o swoim dziecku. Np. uzasadnienie motywacji). W zależności od odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej zadajemy dalsze: „Jak często?".

Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identyczności między myśleniem a werbalizacją u osoby badanej. mimo że na jednego dokształcającego się nauczyciela szkoły średniej przypada kilkunastu nauczycieli szkół podstawowych. Trzecim wreszcie typem reprezentatywności próby jest sytuacja gdy zależności między zmiennymi reprezentowanymi przez próbę. S. Np. Badani często przez nadmiar dobrych chęci informują mimo. gdzie badania prowadzone są z wyraźnym zamiarem podjęcia doraźnej terapii. Próba jest wówczas reprezentatywna gdy rozkłady częstości poszczególnych wartości zmiennych odpowiadają dość ściśle rozkładom wartości tychże zmiennych w populacji generalnej. reprezentatywność typologiczna występuje wówczas gdy próba zawiera jednakową liczbę wszystkich elementów danej zbiorowości generalnej. lecz nie powinniśmy ostudzać naturalnych emocji. Tzw. Oprócz narzędzi oraz okoliczności badań ważnym czynnikiem podnoszenia lub obniżania wartości informacyjnych badań jest osoba prowadząca badania. Próba taka może być jednak niereprezentatywna ze względu np. są analogiczne do zależności występujących w populacji generalnej. ubiór lub inne cechy badającego mogą wpływać na psychiczne nastawienie respondenta i szczerość jego wypowiedzi. oraz o cenie wiarygodności udzielanych wypowiedzi. mimo że skład tych grup w populacji generalnej jest bardzo zróżnicowany liczbowo. badając motywy dokształcania się nauczycieli dobieramy jednakową liczbę nauczycieli szkół średnich i nauczycieli szkół podstawowych. która może być bardzo różna dla niektórych kategorii społecznych. aby tych emocji nie wzmagać. Np. W samym procesie przekazu językowego może ujawnić się czynna rola ankietera. w wielu badaniach psychologii wychowawczej. Jedyną okolicznością. w jakim stopniu emocje przekształcają poglądy w konkretnym przypadku. ta sama sytuacja może zostać opisana przez różne osoby słowami o całkiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. rozkład zamożności i aspiracji do kształcenia dzieci może być analogiczny w dwu różnych środowiskach (wiejskim i . 11. gdy przedmiotem naszych badań są warunki materialne rodziny robotniczej itp. Błędem więc będzie przypinanie np. Oczywiście mamy obowiązek dociec. aczkolwiek nie powinno to upoważniać do korygowania odpowiedzi. także pedagogiki społecznej w zakresie zjawisk opiekuńczych.Prawda. Stwierdzenie takiego faktu jest obowiązkiem prowadzącego badanie. Z taką sytuacją mamy do czynienia w większości badań psychologii klinicznej. młodzieży chłopskiej. nadmiernie elegancki ubiór. Nowak (1970) wyróżnia trzy rozumienia reprezentatywności próby. raczej je tonować i tak kierować rozmową aby wypowiedzi zawierały informacje o faktach a nie ocenę tych faktów. Aktywna rola badającego wyraża się także w innych okolicznościach. Rola badającego i w tym się winna wyrażać. że nie mieli dostępu do źródeł informacji. Nawet badania tak szczególne jak monografie instytucji czy badania metodą indywidualnych przypadków podlegają pewnym regułom badań reprezentacyjnych. ale jest to przecież ważki atrybut rzeczywistości obiektywnej. Natomiast badającemu nie wolno zmieniać tego znaczenia. Reprezentatywność próby może mieć różne znaczenie. przekazu. Poznanie społeczne na ogół zabarwione jest emocjami. Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich możliwych wartości badanej zmiennej. Dlatego konieczne są zabiegi gwarantujące reprezentatywność wielozmienną.4. musi wiernie odtwarzać nie tylko sens ale i werbalną stronę wypowiedzi. Troska badacza winna zatem kierować się na taki dobór próby oraz reguły wnioskowania aby uzyskana wiedza była maksymalnie wierna i społecznie użyteczna. Badacza obowiązuje tylko zasada: sine ira et studio. że w wywiadzie pedagogicznym stopień zaangażowania emocjonalnego jest wysoki. mimo że proporcje tych elementów w populacji generalnej są całkowicie różne. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna. Np. emblematu organizacji młodzieżowej jeśli pragniemy poznać opinie rodziców o roli wychowawczej tejże organizacji. Mogą tu wystąpić istotne rozbieżności. zorganizowanej i niezorganizowanej. kobiet i mężczyzn. Badania reprezentacyjne są koniecznością ekonomiczną. robotniczej i inteligenckiej. przyrodniczych i matematycznych. z tej racji. w tym wypadku płci. zaś prawidła statystyki pozwalają uznać wyniki z nich uzyskane za w pełni poprawny i niezawodny sposób zdobywania wiedzy o całości. Emocje te ujawniają się głównie w akcie komunikowania. Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszącej. Również zachowanie. na reprezentację kierunków humanistycznych. Badania całościowe i badania reprezentacyjne Rzadko bardzo stosowane są badania obejmujące całą populację. Innym rozumieniem reprezentatywności próby jest reprezentatywność ze względu na rozkłady zmiennych. starszych i młodszych. Badając aktywność społeczną studentów dobieramy równe grupy dziewcząt i chłopców. że każde badania zgłaszają pretensje do uogólnień. Generalnie jednak w badaniach społecznych dążymy do uogólnień niezależnie od zakresu naszej penetracji naukowej. jeżeli w populacji generalnej „studentów Uniwersytetu Warszawskiego jest 65% kobiet i 35% mężczyzn wówczas próba reprezentatywna winna zawierać te same proporcje tej zmiennej. badanej ze względu na pewne zmienne. która uzasadnia badania pełnych populacji to takie sytuacje.

Przy doborze próby drogą losowania jesteśmy w stanie określić wielkość prawdopodobnego błędu przy uogólnianiu wyników próby na całą populację. mniej lub bardziej zróżnicowana i bogata w zależności od sposobów dobierania próby i jej modelowej wierności (J. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji określonej populacji. „można powiedzieć.jedynej zgodności. gdy zachodzi zależność między . pewności i dokładności wniosków badawczych rośnie wraz ze wzrostem liczebności próby. Im więcej kategorii uwzględniamy tym większa musi być próba. Najczęściej jednak w badaniach środowiskowych znajduje zastosowanie indukcja statystyczna. Zależy to od tego. Wreszcie wielkość próby określa stopień dokładności i pewności. Np. Zasady doboru próby reprezentacyjnej Podstawowym problemem przy doborze próby jest jej liczebność. rzecz jasna. Jest to w zasadzie słuszne w badaniach społecznych. Uogólnienia teoretyczne o zasięgu uniwersalnym muszą się opierać na badaniach próby reprezentującej uniwersalną populację. Wiedza zdobywana w badaniach częściowych będzie mniej lub bardziej dokładna. Waga odpowiedniego doboru próby rośnie wraz z zakresem uogólnień. Tak właśnie. że pobieranie próby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wówczas. Na wielkość próby istotny wpływ ma ilość wyróżnianych przez nas kategorii statystycznych. odsyłam zainteresowanych do dzieł specjalistycznych. Wybór taki nie spełnia jednak warunków obiektywności i daje wiedzę tylko szacunkową. pominiemy je tutaj. Próby celowo dobierane nie dają takiej możliwości. które po jej przebadaniu formułujemy. jak określa to indukcja wyczerpująca i nie wyczerpująca. Dla wykazania błędności tezy uniwersalnej wystarczy znaleźć przykład próby podważającej jej słuszność. Na użytek badań środowiskowych omówić można kilka podstawowych technik doboru do badań metodą reprezentacji. a próba pobrana metodami gwarantującymi jej rzetelność. Badania środowiskowe w pedagogice wolne są od podobnych zagrożeń. będzie liczebność próby badawczej przy badaniu postaw studentów. Są jednak okoliczności. którą dzielimy badaną zbiorowość. Specjalnymi zabiegami usiłujemy zgromadzić maksymalną liczbę przypadków potwierdzających założoną tezę. Inna. którą próba reprezentuje. 11. Przy pobieraniu próby metodą losową dla wielkich populacji statystyka posługuje się odpowiednimi wzorami. że jest ona prawdziwa. gdy zastosowanie takiej metody doboru jest trafne. Badania metodą reprezentacyjną oparte są n losowym doborze próby z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania o całości na podstawie części zbiorowości). Ponieważ samo wyjaśnienie użytych pojęć zabrałoby wiele miejsca. pozwalająca na naukowe określenie wartości środkowych. A ponieważ znajomość jej zasad konieczna jest nie tylko dla doboru próby. Jak pamiętamy uniwersalny poziom wierności daje badanie całości oczywiście w odniesieniu do tej całości. Przy wyborze losowym jednostek z populacji generalnej każda jednostka ma jednakowe szansę trafienia do próby. i na odwrót. Ich zakres jest zawsze ściśle ograniczony. wartości typowych i korelacji. byle hipoteza była prawidłowo zbudowana. ale związki między tymi zmiennymi w jednym i drugim środowisku mogą być całkowicie różne i próba dobrana w jednym środowisku będzie niereprezentatywna dla drugiego. Znajdzie tam czytelnik również pomocne w pracy badawczej omówienie kanonów J. jaki chcemy w badaniach osiągnąć. Milla . Walor trafności. tym większe jest prawdopodobieństwo. Badania prowadzone na próbie reprezentacyjnej kierują się zasadami indukcji logicznej. inna przy badaniu postaw młodzieży. badania reprezentacyjne a właściwie na dobór próby można spojrzeć jeszcze w inny praktyczny sposób. czy próbę dobieramy drogą losowania. a mimo to nie wystarczyłoby do zdobycia umiejętności posługiwania się wzorami.S. W badaniach środowiskowych bardzo często zachodzi konieczność łączenia obydwu metod. Kotarbiński 1960). Im większa liczba przypadków z populacji generalnej potwierdza naszą hipotezę. które wydają się być nietypowe lub posiadać szczególnie charakterystyczne cechy. pytania egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub ciągnienie kartek z puszki zawierającej cyfry lub nazwiska. jedynej różnicy i kanon zmian towarzyszących. Przykładem takiego losowania są wszelkiego rodzaju loterie. odległą czasem dość znacznie od prawdy obiektywnej. które przez to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć" (T.małomiasteczkowym). Sztumski 1976). „Uogólnienie indukcyjne zyskuje pewne większe lub mniejsze prawdopodobieństwo w obliczu danych. a wartość tez historycznie i terytorialnie zmienna. Wielkie zróżnicowanie badanej zbiorowości pod względem interesujących nas zmiennych zmusza do różnicowania próby a tym samym do jej powiększania. aczkolwiek mogą istnieć od tej reguły odstępstwa. Szczegółowe wyjaśnienia zasad techniki obliczania próby podają wszystkie podręczniki statystyki. Tak przeprowadzone badania gwarantują obiektywność otrzymanych wyników i pozwalają na oszacowanie całości. Wybór losowy i celowy. Wybór nie losowy świadomie dopuszcza do próby jednostki. czy drogą doboru celowego proporcjonalnego.5. lecz również do weryfikacji hipotez.

W przypadku zespołowego wyboru losowego nie musimy troszczyć się o jednorodność wewnętrzną zespołów. Odmianą prostego wyboru losowego jest s ys t e m a t y c z n y w y b ó r l o s o w y . Grupy wewnętrznie są jednorodne pod względem pochodzenia społecznego i roku studiów.to paradoksalne powiedzonko zawiera myśl bardzo rozsądną. Prosty wybór losowy jest stosunkowo łatwym zabiegiem i polega na wylosowaniu pożądanej liczby przypadków indywidualnych spośród całej populacji metodą wyciągania kartek z puszki. o zespołach grup.) lub cyfry podzielne przez trzy (np. Dzielimy wówczas całość studentów na 3 lub 4 grupy. Do zasad sprawnego działania jeszcze powrócimy. która przy zaawansowanych i poważnych badaniach okaże się bardzo pomocna.. Inną wersją takiego losowania jest zespołowy wybór losowy.6. Przykładem takiego doboru próby byłoby postępowanie nauczyciela. Po wyróżnieniu zespołów dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowego. pozwalający wyróżnić w populacji generalnej odrębne grupy. 12. o całości studentów uczelni. Stosuje się go wówczas. gdy interesują nas tylko rodzice posyłający dzieci na zajęcia pozalekcyjne. Załóżmy. Warstwy trzeba dobrać tak. Dowolne operacje matematyczne dadzą nam wiedzę o każdej grupie oddzielnie. Stosujemy go wówczas.)... staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". 10. np. Apeluje bowiem aby zawsze działania właściwe poprzedzać próbą ich wykonania. s.. że interesować nas będzie poziom wydatków na kulturę wśród nauczycieli szkół podstawowych jednego województwa. Schemat prostego wyboru losowego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bezzwrotnego. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiów i losujemy spośród nich proporcjonalną ilość studentów dla każdej grupy. 3. Zaznaczyć należy. W innych przypadkach zasadą podziału na warstwy jest określona cecha lub zespół cech. Zasadą wyróżniającą zespoły jest posiadanie określonej cechy. Warstwowy wybór losowy.wraca znowu do urny. Metoda ta może mieć zastosowanie np. W praktyce nie ma większego znaczenia. imaginacyjna próba ma istotny wpływ na powodzenie naszych zamiarów. następnie obliczając średnią dla całej populacji. a więc zbiorowości posiadającej określone cechy. np. . który z dużej liczby uczniów o złych postępach w nauce wybrałby celowo określoną próbę dla poznania przyczyn takiego stanu rzeczy. Nawet myślowa. Naturalny podział warstwowy spotykamy w szkole.5. Powtórne wyciągnięcie tego samego numeru lub nazwiska nie zmienia jego sytuacji . 15. 302). Dzielimy wtedy całą zbiorowość na części. która głosi co następuje: „cokolwiek czynisz. że pragniemy poznać sprawność nauki studentów danej uczelni w zależności od pochodzenia społecznego. Zaletą tej procedury jest to. że są to listy populacji generalnej. Na podstawie prostego wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin województwa i badamy zespoły nauczycieli pracujące w wylosowanych gminach pod kątem interesującego nas zagadnienia. itd. warunków nauki itp. warstwy i losujemy oddzielnie reprezentację każdej warstwy. Bardzo pożytecznym i wygodnym schematem doboru próby reprezentatywnej jest wybór warstwowy. szukając dla każdej oddzielnie poszukiwanej wielkości. której średnią w zbiorowości generalnej znamy dokładnie" (Rogodziński 1966. 11. Losowanie zwrotne zachodzi wówczas. różnice terytorialne. Mamy z nim do czynienia wówczas. Badania pilotażowe Badania próbne stanowią egzemplifikację jednej z zasad celowego działania sformułowanych przez Tadeusza Kotarbińskiego. tu zależało mi raczej na wskazaniu na ogólnometodyczną konieczność badań próbnych. poziom wykształcenia. że przy jej pomocy można objąć badaniami duże obszary i liczne zbiorowości bez obawy popełnienia większych błędów. przy badaniu warunków dojazdów do szkoły młodzieży sporych regionów lub innych zjawisk wielkich środowisk wychowawczych. Zachowujemy wówczas absolutnie stałe prawdopodobieństwo wylosowania dla każdego nazwiska bądź cyfry. Jak pisze Profesor Kotarbiński . aby każda z nich była wewnętrznie możliwie najbardziej jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. gdy z list imiennych losujemy co piąty przypadek (1. gdy mamy do czynienia z bardzo liczną populacją generalną. 6. Ich wpływ na rzetelność badań jest niewielki . a także zewnętrznie wyróżniają się tymi samymi cechami. Znaczy to równocześnie. gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy dokonać wyboru podziału populacji na zespoły i wśród zespołów przeprowadzić losowanie. Dzielimy zbiorowość generalną na zespoły. Załóżmy. itd. 9. gminy. Natomiast przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobieństwo wylosowania ciągle wzrasta dla przypadków pozostających w urnie w miarę ubywania poprzednich kartek. Warunkiem poprawnego przeprowadzenia losowania jest konieczność umieszczenia wszystkich jednostek w zbiorze przeznaczonym do losowania.bardziej teoretyczny niż praktyczny. jaki wariant doboru obierzemy. gdy po wylosowaniu poszczególnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem wrzucamy do puszki. Bardziej szczegółowe omówienie obliczania prób i schematów doboru losowego do badań wszelkiego typu znajdą zainteresowani w literaturze specjalistycznej. Nie można więc dokonywać takich operacji na powszechnym spisie mieszkańców danej miejscowości. stanowiących populację generalną. Tak można wybrać próbę reprezentatywną spośród uczniów danej szkoły do badań ich środowiska domowego.nieznaną i poszukiwaną cechą a jakąś inną cechą. że warstwy między sobą powinny się jak najbardziej różnić.

Chodzi tu o ich logiczną sprawność. Liczba kilkudziesięciu przypadków przewidywana jest dla badań na licznej próbie i niejednorodnym terytorium. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywności nie będą posiadać rangi dokumentów badawczych. Trzecia sprawa. a szczególnie ważne w razie stosowania skali werbalnej. a z racji swego istnienia wymagają opracowania badawczego. Na tej drodze uzyskaliśmy potwierdzenie lub obalenie założonego wcześniej istnienia określonych zależności między zjawiskami. aby inspirowały do wyczerpującej odpowiedzi na postawione zagadnienie. Ponadto pozwalają one na usunięcie zagadnień zbędnych. których orientację oceniamy jako średnią lub niższą od średniej. Pomijam już fakt. Dla takich właśnie celów potrzebny jest kontakt z przedstawicielami naszego przeciętnego respondenta. Jeśli w rozmowach wyłaniać się będą pewne ważne zagadnienia dodatkowe. że nie zaszkodzą. co z kolei nie przysparza mu wartości. czy naszym kwestionariuszem. dotyczy właśnie unikania pytań drażliwych lub takiego ich formułowania. których przydatność okazała się wątpliwa. Szczególnej uwagi w badaniach pilotażowych wymagają pytania z kafeterią oraz skale. lecz czyni długim i rozwlekłym. Pytania nie powinny dwa razy poruszać tego samego zagadnienia. Wyjątek stanowią pytania kontrolne. Można powiedzieć. jakie spełnić mają badania pilotażowe to kontrola narzędzi badawczych i całości warsztatu badawczego. tak pod względem ich sprawności werbalnej. ale o których mniemamy. radnych. Mogą posłużyć do charakterystyki terenu przy opracowywaniu całości oraz jako wskazówki do ulepszania narzędzi badawczych. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wypadku posługiwania się kwestionariuszami standaryzowanymi. bardziej szczegółowa. by nie powodowały nieprzyjaznych reakcji respondenta. to sprawdzenie właściwej budowy pytań lub rang skali. . Na koniec badania pilotażowe stanowią podstawę do weryfikacji i opracowania optymalnych narzędzi badawczych. a mianowicie. Słuszność takiej opinii oczywista jest np. W każdym wypadku powinno się dążyć do objęcia nimi wszystkich grup i zjawisk. którzy prowadzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodzicielskich. które powinny być jednak tak sformułowane. dzielnicowych. Nawet w przypadku celowego pobudzenia ujemnych reakcji należy umieszczać takie kwestie na końcu. na ich rozłączność i na to. od których oczekiwać możemy szerokiej wiedzy o badanej zbiorowości. Czwarta sprawa związana z poprzednią. Wybieram celowo informatorów. Wybieramy też celowo ludzi. opiekunów społecznych. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniają ilość i zakres problemów lecz do pewnego stopnia również schemat badań i punkty „głównego ataku". Tu pilnie należy baczyć na trafność doboru odpowiedzi. Brak jest znowu reguł określających liczebność tego etapu badań. Mogliśmy natomiast zdobyć dane świadczące o istnieniu zjawisk lub cech wcześniej w hipotezach nie uwzględnianych. Pierwszą cechą każdego narzędzia badawczego jest jego funkcjonalność. Zadanie drugie. a więc przywódców formalnych i nieformalnych. a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktów społecznych przyczynia się do podniesienia ich skuteczności. Niedopuszczalne jest bowiem używanie wszelkich pojęć dwuznacznych lub w swojej treści drażliwych. ponieważ jest to przyczyną sporych trudności w trakcie kodyfikacji i powoduje niepotrzebne zwiększanie objętości kwestionariusza. Przy budowaniu skal sprawą niezmiernie ważną jest ich wyczerpujący charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum między poszczególnymi stopniami. które mogą być przebadane. czy są rozłączne i wyczerpujące. jak też poprawności logicznej. która wymaga wyjaśnienia w badaniach pilotażowych. Inna sprawa. od stopnia złożoności problemu badawczego i własnego uznania prowadzącego badania. Większe znaczenie mają badania pilotażowe dla problemów i hipotez badawczych. skalą. Pierwsza to szukanie odpowiedzi.Badania pilotażowe mają nam dać obraz badanego środowiska w głównych jego zarysach. Staramy się zatem pozostawić w kwestionariuszu pytania celowe. zrozumiałe. dla ankieterów. Chodzi tu o kilka spraw. że pewne zależności lub cechy są nieznaczące dla badanego generalnego problemu. układy stosunków społecznych oraz kierunki przeobrażeń i przebiegu procesów. które okazały się konieczne dla uzyskania pełnej wiedzy o badanych faktach. planem obserwacji objęliśmy wszystkie cechy typowe dla badanej zbiorowości lub środowiska. że w badaniach środowiskowych będą one obejmowały od kilku do kilkudziesięciu przypadków. np. używając wyrażeń militarnych. dotyczy języka. że w późniejszych etapach badań takie pytania są kłopotliwe i nieistotne. jakie w badanej zbiorowości zachodzą. Ratują nas równocześnie przed poważnymi kłopotami przy późniejszym opracowywaniu badań i poszukiwaniu związków i zależności. rozłączne i wyczerpujące. jakim się posługujemy. Trzeba więc strzec przed pokusą pozostawienia w kwestionariuszu pytań. Może się też okazać. powinny one znaleźć tam swój wyraz. Zależy to oczywiście od wielkości naszej próby reprezentatywnej. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy stanowią zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny z punktu widzenia przydatności do zbudowania teorii. ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej pracy i zajęcia. Powinny ukazać nam strukturę społeczną zbiorowości. czy w pełni oddają intencje respondentów. a równocześnie na wprowadzenie pytań.

Szczególna uwaga przysługuje w badaniach pedagogicznych wnioskowaniu indukcyjnemu. Oznacza on. różne były przyczyny umieszczenia ich w zakładzie. że jakiemuś zjawisku A w dowolnej liczbie postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska. Idealnym przypadkiem takiego uogólnienia jest sytuacja gdy powstaje ono w oparciu o wyliczenie pełnej listy przypadków danego rodzaju. indukcja eliminacyjna. przebiegu i skutków nie tylko procesu. Oto możemy wychowanków wybranego domu dziecka za zamknięty zbiór i uogólnienie budowane na indukcji wyczerpującej przyjmować za uogólnienie generalne tego właśnie zbioru. Jest to więc badanie. których materia jest szczególna i nie zawsze sposobna do każdego rodzaju wnioskowania. I ta zasada reguluje myślenie i określony fragment rzeczywistości. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Parę uwag na zakończenie tego rozdziału i tego podręcznika poświęcić pragnę wnioskowaniu naukowemu. które odbiega swym zasięgiem i rozmachem od badań spektakularnych populacji idących w tysiące przypadków. Kanon jedynej zgodności jest zasadą porządkującą rzeczywistość i rozumowanie. ale za to badanie pozwalające na wszechstronne poznanie przyczyn. Kanon jedynej różnicy dopuszcza następujący przebieg zdarzeń.11. choćby w doborze próby badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania badań. które by równie jak zjawisko B stale towarzyszyło zjawisku A. formalnie niezawodne dają w podstawieniach skutki czasami zabawne. Indukcja może być „lepsza" lub „gorsza". który w odczuciach wychowanków był konfliktem nierozwiązanym i w ucieczce szukali uwolnienia od gnębiącego ich poczucia zagrożenia. Cała istota poznania empirycznego polega na tłumaczeniu uogólniającym. które uogólnienie potwierdzają lub zbioru wyjątków. że każdemu przypadkowi towarzyszył silny konflikt z jednym z nauczycieli na tle niepowodzeń w nauce. Praktycznie w badaniach społecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcją niewyczerpującą.to taka która ma więcej przypadków potwierdzających ją i mało wyjątków. w różnym wieku. ale i każdego przypadku. Pewne niezawodne schematy wnioskowania. winy czy lęku. które spod uogólnienia się wyłamują. Zależy to od zbioru znanych nam przypadków. Tak więc uciekinierzy byli z bliska i z daleka. Mamy wówczas do czynienia z indukcją wyczerpującą albo uzasadnieniem zupełnym. I odwrotnie dużo wyjątków i niewielka ilość przypadków budujących uogólnienie indukcyjne świadczą o marnej wartości indukcji. Przypadki takie są rzadkością w zjawiskach społecznych. Równie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji kanonu jedynej różnicy. aby maksymalnie wyeliminować zawodność i stworzyć podstawy do budowania uogólnień wykraczających poza obszar przebadanych przypadków. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasadę uogólniania wyrażającej się tym. który ten proces lub zjawisko tworzą. Znany był eksperyment wychowawczy w jednym z domów wychowawczych. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekroć pojawi się zjawisko A pojawi się też zjawisko B i ilekroć nie ma . a reguły postępowania badawczego zawierają w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego. Istotnie przyczyna leżała głównie w ostrym konflikcie z nauczycielem jednego z przedmiotów. które wypracowała tzw. Zarówno taka preporacja zbioru jak i uniwersalność uogólnienia są umowne i poznawczo jałowe. niepewna. Wydaje się rzeczą absolutnie konieczną aby dla sprawnego kierowania poznaniem empirycznym poznać podstawowe reguły wnioskowania indukcyjnego. Szczegółowa analiza dowiodła. środowisk. Indukcja eliminacyjna dlatego zasługuje na uwagę pedagoga. która jest zawodna. Te zaś jak wiadomo są często podstawą do interwencji pedagogicznych i działań wychowawczych. ale twórcza i inspirująca. czy zjawisk. Różne wiodą do tego sposoby. bądź zachodzenia przemian w wyniku działania bodźców. z różnych rodzin. w których identyfikacja i selekcja przesłanek stanowi o zawodności lub niezawodności wniosków. Ja pragnę przedstawić te. a które popularnie nazywa się kanonami Milla. Jest to bowiem problem szczególnie doniosły w badaniach. Problem zatem sprowadza się do takiego uprawiania rozumowania indukcyjnego. Indukcja „lepsza" . że poddaje każdy badany przypadek szczegółowej jakby wizji pod względem jego cech podobieństwa. choć powtarzały się różnicowały przypadki. Inne okoliczności. Uogólnienie indukcyjne zyskuje tym większe prawdopodobieństwo im większa jest liczba przypadków przez które to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć. która w różnej postaci w tym podręczniku jest obecna. Chyba że stworzymy sztuczne zbiory. których skończoność jest umowna. Równocześnie konieczne jest uświadomienie sobie pewnej odrębności nauk pedagogicznych. w którym nagminne były wypadki ucieczki wychowanków.7. Późniejsze badania dowiodły trafność spostrzeżenia. Tu rysuje się natychmiast pierwsza zasada dotycząca rozumowania indukcyjnego. W pedagogice trudno oczekiwać owocnych skutków przez stosowanie schematów sylogistycznych a nawet schematów wnioskowania dedukcyjnego. że na podstawie pojedynczych faktów domyślamy się istnienia ogólnej prawidłowości. Pomijam zaś indukcję statystyczną.

1-5. Piotr Sztompka . Jedyna różnica jaka pojawiała się w warunkach życia tych dzieci to zmiana pracy matki. Lutyńskiego. ilość lub natężenie jednego elementu w wyniku czego zmienia się inny element układu w stosownych proporcjach pod względem ilości. Jerzy Brzeziński Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice. Przy zachowaniu pełnej ostrożności jaka winna cechować się we wszelkim wnioskowaniu uogólniającym. Krystyna Zamiara .Teoria i wyjaśnienia. Warszawa 1970. rozdziały 2. kanony indukcji eliminacyjnej są podstawą twórczego i innowacyjnego myślenia i działania w naukach społecznych. J.Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii. Dla pogłębionych studiów przydatne będą: Józef Niźnik . PWN. t. Trudności dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zanikały. że wydajność pracy wzrastała wraz ze zmianą wynagrodzenia oraz ze wzrastała również wraz ze wzrostem kwalifikacji członków brygady. Gostkowskiego i J. To wszelako nie zmienia związku tych dwu zmiennych: pogorszenie się wyników w nauce i rozpoczęcie przez matkę pracy wielozmianowej. Warszawa 1979. 14.Przedmiot poznania w naukach społecznych. Otóż zaobserwowano. że między tymi zmiennymi zachodzi związek przyczynowy. Warszawa 1977. Badający uznali więc. Wreszcie z licznych podręczników logiki w celu zapoznania się z zasadami indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczną pracę T. PWN. Prowadzono badania nad wydajnością pracy i w podobnych na ile to możliwe zakładach i brygadach pracowniczych stosowano różne czynniki zmierzające do podniesienia wydajności pracy. która dotkliwie odczuwała zaniedbania dydaktyczne uczniów a niewiele zmienić już mogła w zakresie wewnętrznych usprawnień. że niepowodzenia dydaktyczne dotykają i dzieci matek niepracujących.Wstęp do metod i technik badań społecznych. że dzieci matek pracujących na różne zmiany nie mają porażek dydaktycznych. 13. że wielozmianową praca matki ma ujemny wpływ na naukę dzieci. Kotarbińskiego Elementy teorii poznania. W pewnych badaniach środowiska wychowawczego wielkiego miasta zaobserwowano taką prawidłowość: zawsze ilekroć pracująca matka zaczynała pracę wielozmianową pojawiały się trudności dydaktyczne u dzieci. Jest pożądane aby zasady te pedagog znał i stosował świadomie zarówno w praktyce życiowej jak również w działaniach empirycznych. Często prowadzimy rozumowanie lub działamy bezwiednie wedle kanonów indukcji eliminacyjnej. Warto tu wyjaśnić. Sztumski . Warszawa 1973. Karl Popper Logika odkrycia naukowego. nr 18. . wielkości lub natężenia. Katowice 1976. Warszawa 1974. Nagel Struktura nauki. Nieoczekiwanie nastąpiła istotna poprawa wyników nauczania w tej grupie uczniów. prowadzący badania pedagodzy i kierownictwo szkoły powodowali zmianę pracy matek z wielozmianowej na jednozmianową. Literatura zalecana Dla pogłębienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnień polecam fragmenty książki E. 3. zjawisku lub procesie wśród wielu okoliczności celowo zmieniamy wielkość. Na tle niezmienionych warunków środowiska wprowadzono zmianę jakościową jednego elementu układu (warunki nauki domowej) w wyniku czego nastąpiła zmiana innego elementu układu (wyniki w nauce). kącik nauki w domu wraz ze stałymi godzinami odrabiania lekcji. Dla utwierdzenia się w domniemaniu. logiki formalnej i metodologii nauk. Ponownie muszę odesłać czytelnika do cytowanej już serii: Analizy i próby technik badawczych w socjologii pod red. Dwa mniej ważne kanony pominiemy w tym miejscu. Reguła powyższa ma zastosowanie w sytuacjach gdy w badanym zdarzeniu. 6. W jednym z opisanych eksperymentów szkoła. Miało tu miejsce działanie i rozumowanie wedle kanonu zmian towarzyszących. Z. Wszystkie inne okoliczności były takie same. Wrocław 1961. Trzecią regułą myślenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian towarzyszących. Kwartalnik Pedagogiczny 1973. którzy zostali poddani działaniu owego eksperymentu. włożyła ogromny wysiłek w zorganizowanie każdemu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. Znane są eksperymenty w organizowaniu środowiska wychowawczego przez szkoły.zjawiska A nie ma też zjawiska B choć wszystkie inne elementy zdarzenia są takie same. a także jest tak. Wrocław 1966-1975.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->