Tadeusz Pilch „Zasady badań pedagogicznych”, wyd. Żak, Warszawa 1995 Spis treści Rozdział 1.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym . . . . . .3 1.1. Pojęcie nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 l .2. Cechy i zasady poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 l .3. Owoce poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3.1. Cele badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 l .3.2. Prawa nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.3. Prawidłowości nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.4. Teoria naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 l .4. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4. l. Wyjaśnienia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.2. Wyjaśnienia funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.3. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . 9 l .4.4. Wyjaśnienia logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Rozdział 2. Terminy i pojęcia badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . 10 2.1. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel, organizację, przedmiot i procedurę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.2. Problemy i hipotezy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2. l. Formułowanie problemów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2.2. Formułowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.3. Pojęcie modelu w badaniach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.4. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . 15 2.4. l. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4.2. Wskaźniki i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.5. Klasyfikacja jako narzędzie poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Rozdział 3. Metody badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 3. l. Metody - techniki - narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.2. Eksperyment pedagogiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3.3. Monografia pedagogiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 3.4. Metoda indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 3.5. Metoda sondażu diagnostycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Rozdział 4. O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych - opracowała Teresa Bauman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 4. l. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.2. Przedmiot i cel badań jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych . . . . . . . 27 4.4. Dobór badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5. Cechy charakterystyczne badania jakościowego . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.1. Relacja badacz — badany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5.2. Język w badaniach jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.3. Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.5.4. Wyobraźnia i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.6. Proces badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.7. Badania jakościowe w pedagogice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.8. Rodzaje metod jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 4.8.1. Otwarty wywiad pogłębiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 4.8.2. Metoda biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.3. Jakościowa analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 4.8.3.1. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.4. Obserwacja uczestnicząca czyli badanie przez wspólne doświadczenie…………………………………………………………33 4.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 5. Techniki badań pedagogicznych ... . . . . . . . . . . . . . . . .76

5.1. Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 5.1.1. Narzędzia obserwacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 5.2. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.2.1. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . . . . . . . . . . .83 5.2.2. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych . . . .85 5.3. Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 5.4. Badanie dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.5. Analiza treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 5.6. Techniki projekcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92 Rozdział 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . 94 6. l. Pomiar środowiska wychowawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Pojęcie i skale pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6.2. l. Skala nominalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 6.2.2. Skala porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.3. Skala interwałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.4. Skala ilorazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6.3. Techniki socjometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.4. Testy pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4. l. Istota i właściwości testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4.2. Klasyfikacja testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4.3. Zasady stosowania testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział 7. Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych - opracował Andrzej Radźko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 7.1. Sztuka konstruowania próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.3. Korelacje, rozkłady i oszacowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Rozdział 9. Organizacja i etapy badań naukowych . . . . . . . . . . . . 171 9. l. Schemat organizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 9.2. Faza koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 9.2. l. Wybór tematu, przedmiotu i celu badań . . . . . . . . . . . . . . . . 172 9.2.2. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.2.3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 9.2.4. Wybór terenu badań i dobór próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 9.2.5. Typologia zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 9.2.6. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi . . . . . . 182 9.2.7. Typologia wskaźników do zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.2.8. Metody techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.2.9. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć . . . . . . . . . . . . . . 188 9.2.10. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9.2.11. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań . . . . 190 9.2.12. Harmonogram badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.2.13. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.3. Faza badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3. l. Przeprowadzenie badań właściwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3.2. Uporządkowanie materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.4. Weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uogólnienie wyników . . . . . . . 198 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rozdział 10. Zasady opracowania materiałów badawczych . . . . .203 10.1. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych . . . . . . . .203 10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne . . . . . .210 10.4. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań . . . . . . . . . . . . .216 10.5. Analiza jakościowa, klasyfikacja zagadnień i zależności . . . . . . .218 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Rozdział 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego . . . . . . . . . .221 11.2. Znaczenie konstrukcji i języka narzędzi badawczych d/a rzetelności wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 11.3. Czynniki zniekształcające wartość poznawczą materiałów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11.4. Badania całościowe i badania reprezentacyjne . . . . . . . . . . . . . . .228 11.5. Zasady doboru próby reprezentacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.6. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 ROZDZIAŁ I Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

W osiągnięciach naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Fr. Bacon 1.1. Pojęcie nauki Bardzo różne treści i desygnaty mieszczą się w pojęciu nauka. Owe treści zmieniają się w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucając jednak najbardziej jaskrawe zniekształcenia tego pojęcia musimy się zgodzić na jego wieloznaczność, przyjąć i zaakceptować jego okazjonalne znaczenie czyli występowanie pojęcia nauka tylko w stosowanym kontekście. Termin nauka przybiera więc sens dydaktyczny - kiedy oznacza czynności nauczania lub uczenia się. W tym znaczeniu mówimy o nauce szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym. Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wówczas pod tym pojęciem kryje się dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoły wyższej lub instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnictwa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysłu, historia, budownictwo lądowe, cybernetyka - to przykłady z niesłychanie bogatej listy dyscyplin naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych całego świata. Obok tych potocznych znaczeń pojęcia nauki pojawia się, ono także w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojęcie nauki w znaczeniu treściowym. Przez naukę rozumiemy wówczas kompletny system uzasadnionych twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości (przyrodniczej, społecznej, technicznej), o sposobach jej poznawania i użytecznego przekształcania. Mówiąc prościej jest to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach między nimi, genezie i rządzących nim i prawidłowościach. W takim znaczeniu możemy rozumieć np. pedagogikę, psychologię, geologię, chemię, astronomię. Kolejny przykład teoretycznego znaczenia pojęcia nauki spotykamy wówczas gdy używamy go w sensie historycznosocjologicznym. Jest to wówczas dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się wyspecjalizowanej działalności poznawczej, uprawianej przez uczonych, jako odrębną grupę społeczną, wytwory tej działalności w postaci systemów wiedzy o rzeczywistości regulujących ludzkie działanie i wytwarzanie, narzędzia i środki tej działalności tzn. aparaturę, warsztaty badawcze, źródła, czasopisma, instytucje społeczne powołane do uprawiania nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wyników poznania i wdrażania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens pojęcia nauka. Zawiera zarówno elementy ludzkiej aktywności, swoistą formę świadomości społecznej oraz zespół instytucji funkcjonujących w określonych warunkach historycznych ( por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966). Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojęcia nauki, kiedy używamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wówczas ogół czynności składających się na działalność badawczą prowadzącą do tworzenia i rozwijania nauki w sensie treściowym zgodnie z metodami mającymi zapewnić obiektywne, zasadne i uporządkowane poznanie danej dziedziny rzeczywistości. To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczególnie bliskie i użyteczne. Łatwo jednak zauważyć, że powyższe definicje operują zakresem treści i desygnatów nie wykluczających się lecz najczęściej wobec siebie

komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka zawierają w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego. Dlatego najważniejszym zabiegiem dla takiego rozumienia nauki jest określenie reguł, zasad wedle jakich taki proces przebiega a treść zostaje utrwalona. 1.2. Cechy i zasady poznania naukowego W procesie poznania naukowego można wyróżnić dwa zespoły faktów. Jeden zespół to zabiegi instrumentalne, drugi zaś to dyspozycje psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska muszą być regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty były rzetelne i adekwatne. W tym celu zostały sformułowane ogólne cechy i zasady poznania naukowego na tyle ogólne aby mogły być uznane za niezawodne dla różnych obszarów ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, humanistycznej czy technicznej. Składają się na nie:2 a) postępowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny dobór, układ i metodologiczną poprawność czynności i zabiegów gromadzenia wiedzy. b) język pozwalający na ścisłe i jednoznaczne formułowanie słowne wyników poznania, zapewniający ich powszechne rozumienie, pozytywną lub negatywną sprawdzalność oraz możliwość porównania z istniejącymi teoriami na dany temat. c) twierdzenia mogą tylko wówczas być uznane za naukowe jeśli mają dostateczne uzasadnienie, pozwalające je przyjąć jako pewne lub odznaczają się wysokim stopniem prawdopodobieństwa. d) wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania danej nauki i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system twierdzeń naukowych. e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa ustawicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń naukowych. f) twórczy charakter rezultatów poznania oraz możliwość ich praktycznego wdrażania ( por. Stanisław Kamiński Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961). Rezultatem takiej postawy i takich zabiegów są przede wszystkim prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbędne rzeczy na innym miejscu. Tu natomiast chcę uzupełnić powyższy model teoretyczny poznania naukowego zespołem dyrektyw praktycznych o aforystycznej postaci, które spotyka się w podręcznikach metodologicznych różnych autorów. Badania i badacza winny znamionować następujące cechy: a) intelektualna dociekliwość i sztuka wyszukiwania owocnych tematów. Beveridge nazywa to „węchem" problemowym. E.B. Wilson dodaje, że sławę o nauce zyskuje się nie dzięki zręczności w rozwiązywaniu zagadnień lecz umiejętności ich wybierania. Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada iż w osiągnięciach artystycznych i naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Historia wynalazków i od kryć naukowych wielokrotnie potwierdziła te prawdy. Przypomnijmy choćby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawitacji czy wreszcie anegdotyczną historię prawa Archimedesa. b) śmiałość i inwencyjność myślenia. Regułę tę najdobitniej wyraził i dowiódł własnym przykładem Albert Einstein „nie dokonuje wielkich odkryć - kto nie bada niemożliwości" - rzekł ów uczony i stworzył swą teorię względności na swe czasy niemożliwą. W humanistyce również jesteśmy uwikłani i ograniczeni tysiącami schematów i rzekomych ostatecznych rozstrzygnięć. Nic bardziej szkodliwego niż w nie wierzyć. Dlatego tak ważna jest następna cecha. c) krytycyzm i ostrożność. Ojciec nowoczesnej metodologii Kartezjusz taką zostawił przestrogę: nie należy przyjmować żadnych sądów prócz tych, których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna, że nie można w nie wątpić. Jest to na tyle ważne zasada, że pojawia się u różnych badaczy w różnych postaciach. M. Bunge powiada, że w nauce wątpienie jest twórcze a nie paraliżujące. A jeszcze inny uczony R. Morton uważa iż „nauka czyni ze sceptycyzmu cnotę". d) systematyczność, ścisłość i precyzja - to cechy, którym szczególnie dużo uwagi poświęcił Tadeusz Kotarbiński. Większości reguł dobrej roboty towarzyszą powyższe zalecenia bądź to w charakterze idei przewodnich bądź w charakterze idei wspomagających. „Jasność myśli i oszczędność słów" - to atrybut sformułowań naukowych w opinii T. Kotarbińskiego. e) wszechstronność i bezstronność odnoszą się do wszechstronnego analizowania przedmiotu badań i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków. Badaczowi nie wolno dyskwalifikować w procesie badawczym ani metody, ani przesłanki, ani wyniku tylko z tego powodu, że nie jest zgodna z regułami metodologicznymi określonej szkoły lub przeczy uznanym prawom lub podważa uznane zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali intuicjonizm jako nienaukową doktrynę epistemologiczną. Spotyka ich zresztą pełna wzajemność ze strony fenomenologów. Do naukowych anegdot należy słynne powiedzenie Hegla - „jeśli przyroda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". f) rozległa wiedza o przedmiocie badań - to postulat paradoksalny. Żąda bowiem od nas abyśmy znali to co chcemy poznać. Al e to tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń treściowych. E.B. Wilson może z przesadą powiada, że sześć godzin spędzonych w bibliotece może oszczędzić sześciu miesięcy pracy w laboratorium. Zabieg czytania i poznania uprzednich dokonań ratuje nas często przed wyważaniem otwartych drzwi - czyli spełnia bardzo ważny postulat prakseologiczny. Pozwala także spełnić inną ważną

l. czyli zdaniach ogólnych.2. 1. wykształcenia wychowawców i innych elementów materialnych niekoniecznie da nam obraz wartości wychowawczej pobytu dziecka na obozie. Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane także niekiedy sprawozdawczymi) i stwierdzają istnienie prawidłowości. c) cechy układu i jego elementów znane. Ajdukiewicz i innymi) na użytek wiedzy społecznej termin: generalizacja historyczna. Bardzo trudno o prawa uniwersalne. które w ubiegłym roku bawiło z rodzicami nad morzem Czarnym.bo to jest warunkiem oryginalności bez której nie ma postępu ani w nauce ani w sztuce. Jest to zdanie orzekające jakąś . W humanistyce trudno znaleźć przykłady takich praw. Badacz musi posiadać margines swobody i samodzielności . Jakże inną bowiem ocenę sformułuje dziecko wiejskie będące po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta. Polega to na towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk.to pytanie czy powinniśmy badać fakty czy sądy o faktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartości teorii. Nie istnieją w naukach społecznych (socjologii. Z drugiej strony ograniczenie się do badania opinii dzieci. budowane są na przesłankach mających charakter zdań spostrzeżeniowych czyli na doświadczeniu. interpretacji. Częściej jeszcze i może słuszniej jest przyjąć za logikami (Popper. Weźmy pod uwagę tak prosty przykład. Cele badań naukowych Pierwsza wątpliwość jaka rodzi się w teoretycznych rozważaniach o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczególnie w pedagogice . tautologii logicznych uzasadnionych nie d r o g ą d o ś w i a d c z e n i a l e c z w d r o d z e samego r o z u m o w a n i a l u b immanentnej st rukt ur y. Nie wyczerpują całej wiedzy o sztuce badań naukowych.staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". procesu dydaktycznego. Muszą być jednak spełnione następujące warunki: a) układ. prawo ciążenia i inne prawa nauk przyrodniczych.regułę dobrej roboty sformułowaną przez T. maksymalnie pewnej. 1. tzn. Jedną z podstawowych funkcji praw naukowych jest możliwość przegania kształtu przyszłości w dowolnym punkcie czasowym. lub li A jest większe od B to B jest mniejsze od A". pedagogice. Pragnąłem wskazać tylko na ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze. Należy w tym miejscu rzec bez ogródek. Pierwsze z nich zwą się prawami ogólnymi i oznaczają stały bezwyjątkowy związek pewnych zjawisk. Such.3. maksymalnie prostej. fakty przysługiwania pewnych cech bądź fakty zachodzenia określonych relacji z określoną częstotliwością. Poznanie stawki żywieniowej. To główne schematy podstaw badawczych i reguły naukowego postępowania. Postawmy więc najpierw pytanie o cele poznania naukowego. Przykładem takiego prawa są prawa dynamiki. o maksymalnej zawartości informacji (J. organizacji dnia. Temu sprzyja lektura. że pozycja nauk humanistycznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest wyraźnie upośledzona. Odmienną postacią praw naukowych przeciwstawną prawom empirycznym są tzw. innymi narzędziami poznawane. Nie chcę rozstrzygać tych wątpliwości. Spójrzmy jednak jak różnie funkcjonować będzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia astronomicznego. Poznawanie sądów o faktach zasłania ich naturę oraz rządzące nimi prawidłowości. historii) VU formalne. To co wyżej zebrałem niech raczej pełni rolę pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy niż gorsetu krępującego ruchy i usztywniającego postawę. W treści tego pozornego paradoksu zawiera się zalecenie myślowego wykonania zamierzonego zadania dla poznania środków. takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy a są nimi prawa nauki i prawidłowości. Pojawia się także inne pytanie . reakcji chemicznej.3.3. prawa formalne. 1972). spadania liścia z drzewa. ich ocen i sądów może być całkowicie mylące. twórcy tego terminu). jak jest" czy „dlaczego tak jest". przecież subiektywnej. sił i kłopotów czekających nas w rzeczywistym procesie badawczym. Owoce poznania naukowego Pełna i prawdziwa odpowiedź na pytanie o efekty poznania naukowego nie jest łatwa. Badanie faktów nakłada na nas konieczność ich oceny. b) ilość czynników znana i określona.wątpliwość. maksymalnie ogólnej. których zasięg czasoprzestrzenny jest ograniczony „kondycjonalnie". Postacią takiego prawa jest takie np. Mają o n e po s t a ć z d a ń a na l i t yc z n yc h . Opis świata nie jest przecież tożsamy z jego wyjaśnieniem. Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej. Są to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistości. do którego odnosi się prawo musi być względnie izolowany. Nie ma takiej konieczności.1. Niekiedy na użytek społecznych mówi się o prawach historycznych. Oba rodzaje praw mają charakter praw empirycznych. 1. zdanie: je ciało jest rozciągłe" (przykład Kanta. Poznanie bowiem spełnia zarówno pewne funkcje indywidualno-psychologiczne jak i określoną rolę społeczną. Czy w badaniach powinniśmy szukać odpowiedzi na pytanie . Prawa nauki Prawa n a u k i są to n a l e ż y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e sprawdzone twierdzenia n a u k i m a j ą c e postać zdań ogóln y c h l u b w p r z y b l i ż e n i u o g ó l n yc h . Kotarbińskiego w następującym paradoksie: „cokolwiek czynisz . jak kolonie letnie dla dzieci.

obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny. mówimy o „środowiskowej determinacji niedostosowania społecznego". W rodzinie alkoholicznej występuje ubóstwo. Pomijając niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty ogólnego i generalizacji historycznej oraz różnic między nimi – chcę tylko uświadomić czytelnikowi ich użytkowe znaczenie.3. Cechuje je otwartość ontologiczna i otwartość epistemologiczna czyli w każdym akcie poznania mogą pojawić się zdarzenia. Są narzędziem poznania a nie kryterium prawdy. Rozwijając takie rozumowanie determinizmu wyróżnia się 3 jego wersje: a) determinizm ontologiczny . Szukając bardziej obrazowego określenia teorii naukowej można nazwać ni ą system zdań powiązanych ze sobą logicznie i rzeczowo oraz spełniających pewne kryteria pragmatyczne (Stanisław Kamiński .błędne wnioskowanie o przyczynie i skutku wyprowadzone ze zwykłego następstwa w czasie. tzw. Teoria naukowa Suma praw naukowych. że po każdym zdarzeniu wcześniejszym (przyczynie) stale i koniecznie następuje zdarzenie późniejsze (skutek).prawidłowość zbudowane na zasadzie wyczerpującego wyliczenia zamkniętej (choć nie zawsze) klasy przypadków. że proporcjonalnie większa liczba dzieci dostaje się do szkół wyższego szczebla. Spośród licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy tu tylko konieczne warunki jej naukowości.zakładają. Obok praw nauki i prawidłowości naukowych trzecim owocem procesu poznania jest sama nauka. Np. hipotez ogólnych.4. matrycowe powielanie losów pokoleniowych (R. b) prawidłowości strukturalne. Jedno z potocznych określeń determinizmu utożsamia go z twierdzeniem iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom. nadmierna podaż towaru powoduje obniżkę cen. Prawidłowości jako element teorii poznania są ściśle spokrewnione z filozoficznymi tezami determinizmu. Ich rola sprowadza się do uznania na ich podstawie określonej prawidłowości. zanieczyszczenie rzeki powoduje jej biologiczne obumieranie. Tak przedstawia się drugi zespół efektów poznania naukowego. zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp. że dwa zdarzenia lub więcej zdarzeń stale występują łącznie tworząc określone jednolite struktury.jest tezą dotyczącą ustroju samej rzeczywistości. Wśród zjawisk społecznych przykładem takiego typu prawidłowości mogłyby być środowiskowe uwarunkowania socjalizacji. c) prawidłowości funkcjonalne istnieją wówczas gdy określonym zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska związanego z nim organicznie lub czasowoprzestrzennie. Łatwiej też w połączeniu z treścią terminu determinizm zrozumieć klasyfikację rodzajów prawidłowości naukowych.3. Omijając filozoficzne spory toczone wokół treści i znaczeń tego pojęcia należy z naciskiem podkreślić doniosłe znaczenie instruktywne i instrumentalne założeń determinizmu teoriopoznawczego i metodologicznego. 1. która może lecz nie musi wystąpić. s. Dlatego też dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne będzie krótkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim są prawidłowości nauki. prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Leing) i inne. Każdy doświadczony pedagog wie jak krucha jest wartość owej generalizacji i w każdej chwili mogą pojawić się przypadki podważające jej uniwersalność i zmieniające wartość poznawczą twierdzenia. b) determinizm teoriopoznawczy . 1. Zatem teoria naukowa musi być: a) uporządkowana . założeniem o przyczynowym charakterze zdarzeń. Od prawa wymaga się aby pozwalało wnioskować „na podst awi e p r z yp a d k ó w z n a n yc h o p r z y p a d k a c h n i e z n a n yc h " oraz aby pozwalało wnioskować „z prz ypadkó w przeszłych o przypadkach przyszł ych ". wyższe kwalifikacje nauczycieli danej szkoły powodują. z których zaistnieniem jego wystąpienia jest prawidłowo związane. Lublin 1970. Jeśli zachowane zostaną określone reguły logicznego rozumowania wnioskowanie takie powinno być niezawodne. niepowodzenia dydaktyczne.jest poglądem mówiącym o możliwości przewidywania i odtwarzania biegu zdarzeń na podstawie warunków w jakich one zachodzą. procesów i rozwoju. c) determinizm metodologiczny -jest regułą racjonalnego naukowego myślenia nakazującą rozpatrywać badane zjawisko we wszystkich jego zależnościach i szukać dla jego wyjaśnienia takiego zespołu warunków. stale powtarz aj ąc e się z w i ą z k i l u b relacje cech i zdarz eń z achodz ąc yc h w rzecz ywi st oś ci . Ze względu na rodzaj związków wyróżniamy następujące rodzaje prawidłowości: a) prawidłowości przyczynowe . Inaczej ma się w przypadku generalizacji historycznej. Np. 179). przypadki potwierdzające lub korygujące czasoprzestrzenny zasięg prawdziwości twierdzenia. Prawidłowość nauki Prawidłowością naz yw am y obiektywne. zwane inaczej prawidłowością współistnienia. Świadectwem jest chociażby maksyma „post hoc ergo propter hoc" (po tym. a więc wskutek tego) .3. polegają na tym. Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadziło w historii ludzkich działań do dramatycznych nieporozumień.

Możemy więc wymienić a) uwarunkowania historyczne. Główną rolą teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognostyczna. Jest to zresztą zdaniem Nietzschego błąd ludzkiego poznania bo rzeczywistość jest zmienna. w którym prowadzimy wyjaśnienie. „jaka jest przyczyna stanu A". inne są prawdziwe tylko hipotetycznie. Może.jest chyba doskonałym przykładem tego typu wyjaśnienia. Pozwala opanować rzeczywistość.spotkamy się z wyjaśnieniem typu genetycznego. Pozwala człowiekowi poznać świat. któremu początek dają zdania spostrzeżeniowe a kończą prawa ogólne musi być poddany określonym manipulacjom metodologicznym aby pełnić określone utylitarne funkcje. wyjaśnienie winno być ostatnim członem łańcucha przesłanek powiązanych ze sobą stosunkiem wynikania. co s p o w o d u j e „C". a staramy się go tylko wytłumaczyć. zrozumieć rzeczywistość. zależności genetycznej lub celowościowej. Nietzschego teoria naukowa porządkuje rzeczywistość. Nade wszystko zaś rozdzielanie tych dwu zabiegów poznawczych w humanistyce jest szkodliwe.wnioskiem zachodzi stosunek wynikania logicznego. Część jest prawdziwa statystycznie. Odpowiednio więc zbudowany łańcuch zdań o różnym stopniu ogólności. Podobnych przyczyn możemy wymienić wiele. itp. Wreszcie wyjaśnienie „powstania i zadań placówek wychowania pozaszkolnego" musi posiłkować się interpretacja genetyczna. Zdaniem F. część jest prawdziwa na zasadzie „zgody powszechnej". ukazuje okoliczności. chaotyczna i bogata i jest to jej przyrodzona natura. „Przeobrażenie funkcji i struktury rodziny" . Jest to na ogół próba odpowiedzenia na pytanie „dlaczego zaszło zdarzenie A" lub „jak doszło do zdarzenia A". Wyjaśnienie genetyczne dotyczy więc na ogół procesów i zjawisk dość znacznie rozciągniętych w czasie. Pozwala weryfikować. b) utrwalony wzorzec kulturowy. czy odpowiedź na pytanie „jak jest" czy raczej na pytanie „dlaczego tak jest"? Nazwałem tak postawione pytanie sofizmatycznym — bo zawiera ono w sobie nieostre rozumienie terminów. okupanta) itp. c) brak konkurencyjnych sposobów spędzenia czasu.4. w jakich dochodzi do przekształceń zjawiska.1. Czy można sobie wyobrazić postawienie prawidłowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? Opis jako techniczny.4.przesłankami i zdaniem . historycznie. Podobnie w temacie „unowocześnienie procesu dydaktycznego" . zasady rozwoju. Warunkiem poprawnego wyjaśnienia (zwanego też tłumaczeniem) jest posługiwanie się prawdziwymi przesłankami.b) niesprzeczna wewnętrznie (koherentna) c) obiektywna (dowiedziona empirycznie) d) intersubiektywnie komunikowalna (informatywna) e) weryfikowana (twórcza). Taki rodzaj wyjaśnienia spotykamy w pedagogice głównie w badaniach historycznych ale nie wyłącznie. idąca w lata i ich wielokrotności. Obecnie natomiast pragnę scharakteryzować pojęcie i treść wyjaśnienia jako pewnego rodzaju sztuki poznawania i objaśniania rzeczywistości. Prawdopodobieństwo trafnego wyjaśnienia jest tym większe im więcej zdań (przesłanek. oraz tym większe im częściej między zdaniami . który może być poddany operacji wyjaśniania jest zdanie „społeczeństwo polskie w nadmiarze pije alkohol". Teoria naukowa oprócz instrumentalno-metodologicznych funkcji pełni określone i ważne funkcje psychologiczne i kulturowe. operuje logicznie nieścisłą konotacją nazw zbiorowych. czy jego wyjaśnienie. 1. Wśród wymienionych warunków naukowości występują zarówno dyrektywy logiczne jak również wymogi pragmatyczne. Wyjaśnienia genetyczne Najpospolitszym rodzajem wyjaśnienia naukowego jest wyjaśnienie genetyczne. fazy procesu. praw statystycznych lub generalizacji historycznych.czyli racjonalizować cały obszar ludzkiej aktywności. poszczególne zdarzenia. 1. Przykładem. budowę. kroków wyjaśniających) ma postać praw ogólnych. jej pochodzenie. mówiąc krótko obejmować analizę całych epok historycznych. e) celowe działanie instytucjonalne (np. przekształcenia może dzielić duża różnica czasu. Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwiniętej . Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje Wspomniałem już wcześniej. upraszcza ją i utrwala jej obraz. pokierować tokiem jej spraw dla celów człowieka. W yj aś ni ani e jest procedurą rozum owania m a j ą c ą na c e l u u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na p y t a n i e d l a c z e g o z d a r z ył o si ę „A". respektowanie reguł obowiązujących w danym języku. które z góry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe). j a k a j e s t p r z y c z y n a „B". d) napięcia i stresy społeczne. instytucja w ciągu jakiegoś czasu. że w teorii poznania naukowego pojawia się sofizmatyczne poniekąd pytanie o cel poznania naukowego. Wyjaśnienie genetyczne daje obraz przemian. zjawisko. Czy oto jego zdaniem jest opis świata. J est r o d z a j e m r o z u m o w a n i a p o l e g a j ą c y m na w yp r o w a d z e n i u u z n a n e g o z góry z d a n i a z i n n y c h z dań j u ż u z n an ych w skończonej liczbie kroków. przewidywać i działać . jakim podlega proces. porządkujący zabieg w procesie badawczym pojawi się nam w końcowych partiach podręcznika. Jest to zjawisko. wyjaśnia rodzaj i nasilenie czynników powodujących zmiany w badanym przez nas obiekcie. rozumieć.

faktów. Oto obyczajowość grupy pierwotnej wydaje nam się niekiedy całkowicie irracjonalna. Rozumowanie nasze obejmuje dwa wątki tematyczne. poziomem materialnym rodziny a aspiracjami oświatowymi dzieci . Występuje więc tutaj szczególna sytuacja sprzężeń wielokierunkowych. tłumaczymy przez następstwo. „po co zaszło zdarzenie A". oraz co bardzo ważne .udowodnieniu. „po co istnieje instytucja". przyczynowej roli w przemianach „w stawaniu" się przedmiotu naszych badań. internaty i inne). W wyjaśnieniach genetycznych dystans czasowy między zdarzeniami może być znaczny. czyli instytucji.2. zjawiska lub procesu. Znana reguła pragmatyczna „post hoc ergo propter hoc" (po tym.to najprostsze zabiegi empiryczne i statystyczne pozwalające wnioskować o funkcjonalnym rodzaju zależności. które sposobne są do teleologicznej interpretacji.to sprawa pewnych procedur badawczych i zabiegów statystycznych. Dopiero poznanie celów jakim służy wyjaśnia jej istotę i sens. Zmiana zjawiska A wpływa na zmianę zjawiska B a ta zmiana powoduje zmianę zjawiska A. Oto zwiększone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie się placówek i instytucji wychowania pozaszkolnego (żłobki. A czy czułość matki i sankcjonowana kulturowa surowość ojca nie znajduje teleologicznego wyjaśnienia? Bo przecież ani genetycznie ani funkcjonalnie nie można ich wyjaśnić.w czasie analizy jest zachowanie tożsamości badanego obiektu badań. Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie „jak". 1. że zjawiska nie wywołują się wzajemnie.4. to zaś otwiera nowy rynek pracy znowu głównie dla kobiet. a więc wskutek tego). Strukturę jakiejś instytucji można zrozumieć lub uzasadnić po zorientowaniu się w celach tej instytucji.4. ze skutku . szczególnie w naukach przyrodniczych jest wyjaśnienie teleologiczne (celowościowe). Nie wyczerpują one jednak różnych możliwości interpretacji zależnościowej między zdarzeniami lub zjawiskami. W procesie rozumowania odwracamy kolejność następstwa zdarzeń i rację wyjaśniamy. lub „co jest przyczyną zjawiska A". że taka zależność na pewno istnieje lub jej istnienie posiada wysoki stopień prawdopodobieństwa. Praca zawodowa utrudnia opiekę i wychowanie dzieci. nie pytamy „dlaczego". zaburzeniami funkcji rodzinnych. Trudniej szukać przykładów w rzeczywistości społecznej z racji niejednoznacznego charakteru zależności i wielokierunkowych łańcuchów zależności. jakie realizuje lub jakie jej postawiono. Pogląd o funkcjonalnym rodzaju zależności bierze się z przeświadczenia. choć logicznie błędna jest dość powszechną regułą rozumowania i wyjaśniania. Przy założeniu istnienia zależności funkcjonalnych odrzucamy pojęcie przyczyny. Inny też jest rozmiar czasowy zachodzących zależności. którym owe fakty lub zdarzenia „służą". W wyjaśnieniach funkcjonalnych dystans czasowy między zdarzeniami jest niewielki. 1. jakości i wszelkich cech „samego" obiektu badań. Zasada wyjaśniania celowościowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie. która tłoczy wodę do zbiornika. Jeden to śledzenie kształtu. często mogą zachodzić równocześnie. świetlice. Wypływ wody powoduje włączenie pompy. „jak zjawisko A wpływa na zjawisko B". urlopy wychowawcze. Znanym powszechnie przykładem może być działanie domowego hydroforu. instytucji lub zdarzeń okoliczności „przyszłych". Powstaje jednak wątpliwość czy cel jakiegoś działania nie jest tożsamy ze skutkiem tego działania? Jeśli tak jest istotnie w sensie ontologicznym . Rola badacza polega na selekcji i wyodrębnieniu zasadniczych zjawisk reagujących funkcjonalnie względem siebie. Np. Szukamy zatem dla wyjaśnienia faktów. Tak więc częstym sposobem wyjaśniania. warunków. Podobnie można snuć wnioski o zależności między zatrudnieniem kobiet a przestępczością nieletnich. Powstają więc inicjatywy i formy pomocy dla matek wychowujących dzieci (zasiłki rodzinne. Równocześnie można wyprowadzić wiele innych zależności funkcjonalnych z tego samego zjawiska. które były „przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej.to taki schemat rozumienia prawidłowości nie jest konieczny w sensie poznawczym. reakcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp. W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk.3. lecz tylko wpływają wzajemnie na swoje zmiany.to wyłowienie z materii historycznej zdarzeń. badania z uwzględnieniem grup kontrolnych lub badania grup zróżnicowanych i obserwacja nasilania badanej zmiennej . Także ich powstanie tłumaczone być może zamierzonym wywołaniem przez istniejący lub dopiero przyszły cel. Pytaniem pomocniczym przy próbie interpretacji Ideologicznej jest „po co". Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne Omówione wyżej typy wyjaśnień naukowych najpowszechniej spotyka się w empirycznych badaniach społecznych. nigdy nie występują równocześnie. Kwestia dowodu funkcjonalnej zależności między zatrudnieniem ko-biet-matek a niedostosowaniem społecznym lub np. przedszkola. Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i często stosowany sposób wyjaśniania nazywa się wyjaśnieniem funkcjonalnym. praca chałupnicza i inne) te zaś powodują zmniejszenie zatrudnienia kobiet. Woda podnosząc swój poziom wyłącza silnik i pompa przestaje tłoczyć wodę. Wyjaśnienie funkcjonalne Poprzedni sposób wyjaśniania zjawisk fizycznych a także społecznych jest bardzo rozpowszechniony z racji swej „oczywistości". Drugi nurt penetracji i rozważań .

Metodologia badań społecznych.4. organizację. W. Such . 1. Warszawa 1972.Zasady nauki.Pojęcia i metody współczesnej humanistyki. Wyjaśnienia logiczne to właśnie rozumowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania. Podobnie jak w wielu innych sytuacjach procesu badawczego . Warszawa 1970. Jedne z omawianych tu typów wnioskowania są bardziej. inne mniej owocne. Warszawa 1982. 2. Ilość sytuacji związków. Prawdziwość tych schematów gwarantowana jest samą ich wewnętrzną budową.1.to prawa logiczne.O uniwersalności praw nauki. Weźmy praktyczny przykład z podręcznika logiki: niektórzy uczniowie klasy są laureatami olimpiady matematycznej wszyscy uczniowie klasy są członkami ZHP.który nasuwa najbardziej płodny sposób rozstrzygnięcia. Są więc w istocie niepowtarzalne. że badania naukowe są rodzajem twórczości. Praktycznie niektóre wykazują podobieństwa i dlatego traktujemy je jako takie same. Literatura zalecana: Godnym zalecenia źródłem pogłębienia wiedzy o omówionych w rozdziale problemach są następujące książki: Stanisław Kamiński . Czasem także dobór odpowiedniego typu wyjaśnienia . zmysłu poznawczego . albo jeżeli A jest większy od B. Ponadto w pewnych okolicznościach i przypadkach określany typ wyjaśnienia może okazać się całkowicie chybiony w innych zaś jest bardzo użyteczny. Należy także dodać. od organizacji i wielu jeszcze okoliczności. Zależy ono od badającego. Izydora Dąmbska . fakt. lub zależność między ich częściami nosi znamiona oczywistości. sylogizmy i schematy zdaniowe. Często należy je łączyć dla uzyskania pełniejszego obrazu istniejących zależności. J.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Jevons . Krajewski .4. Jest jednak pewien schemat rozumowania. Nagel . Logiczny sposób wyjaśniania zastosuje nauczyciel tłumacząc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki przez pojedynczych uczniów . ROZDZIAŁ II Terminy i pojęcia badań pedagogicznych „Aby dobrze znać rzeczy trzeba znać ich szczegóły" La Rochefoucauld Próba klasyfikacji badań jest zamiarem ryzykownym. Warszawa 1960. Lublin 1970 r. Prawdziwość i skuteczność wyjaśnienia to nade wszystko efekt wnikliwej postawy poznawczej. zniknięciem książki ze stołu zabraniem przez osobę skoro przed wejściem tejże książka na stole leżała a po wyjściu znikła. myślowego wypróbowania najbardziej właściwego sposobu interpretacji. E. Warszawa 1967. że w większości przypadków szczególnie w humanistyce nie wystarcza jeden typ wyjaśnienia. Należy tu przyznać. że wszystkie inne rodzaje wyjaśnienia oparte są o określone prawidła wnioskowania logicznego. Jeżeli każde S jest P i K jest S to K jest P. Inne: Bunge M.Struktura nauki. Wspomniałem już. Warszawa 1968. Wrocław 1977. każdy przypadek badań nosi indywidualne piętno. proces są niepowtarzalne. W logice taka procedura wyjaśnienia nazywa się wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy się pełnym prawem naukowego obywatelstwa. Każda zależność.pomocą kogoś bliskiego. . To mała cząstka prac poświęconych teorii i klasyfikacji nauki. Warszawa 1985.wnioskujemy o przyczynach. Posiada . jakby sztuki.to kwestia jakby intuicji. Wyjaśnienie logiczne Wreszcie należy wymienić szczególnie ważny typ wyjaśniania naukowego .O narzędziach i przedmiotach poznania. Tadeusz Pawłowski . Najbardziej znane przykłady . zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejścia. przedmiot i procedurę Klasyfikacja zastosowana do rodzajów badań będzie obarczona formalnymi i pozaformalnymi błędami. a B jest większy od C.O przyczynowości. Teoretycznie każde zdarzenie.S. Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie fragmenty. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel. zależności jest nieskończona. W. od przedmiotu. zatem niektórzy członkowie ZHP są laureatami olimpiady matematycznej. to A jest większy od C.wyjaśnienie naukowe nosi indywidualne piętno swego wykonawcy. Stefan Nowak.Prawa nauki.wyjaśnienie logiczne. który przy pewnych warunkach gwarantuje niezawodność wniosków. PWN. stosując badania powtarzalne i inne procedury oparte o takie umowne przeświadczenia. Praca ta zawiera bardzo obszerną bibliografię prac z teorii nauki.

skutków działania jakiegoś układu. Najpowszechniejsze badania . że na studia wyższe idzie coraz mniej młodzieży wiejskiej? W badaniach weryfikacyjnych znany był nam tylko przedmiot badań. często ściśle określony zasięg terenowy. prawa rozwoju i przemian badanej rzeczywistości. Efekty badań terenowych zarówno w obcej jak i polskiej tradycji socjologicznej i pedagogicznej były bardzo owocne i do dziś stanowią przykłady modelowych rozwiązań badawczych. Wychowanie w środowisku małomiasteczkowym. z góry wyznaczony ze względu na jakieś jego cechy. Ich przebieg jest zaprogramowany i ściśle kontrolowany. II. ich kierunku lub nasilenia. Badania pedagogiczne może w większym stopniu niż gdzie indziej określane są przez cele jakim służą. Kieruje takimi badaniami sztab ludzi. Z. Coraz powszechniej uruchamiane są ogromne zespoły badawcze. Pietera z lat 50. Badania powtarzalne (panelowe) . Badania terenowe mają mniejszy. Znamy objawy. okoliczności i uwarunkowań. D. Wzrasta liczba młodzieży narkotyzującej się. J. generalizacje. rozproszone po różnych instytucjach. Można zatem wyróżnić z tych względów: a) badania zespołowe b) badania terenowe c) badania powtarzalne (panelowe) Samotny. Znane u nas pod nazwą tematów węzłowych.to próba sprawdzenia skutków zastosowanych rozwiązań.jednak istotne walory porządkujące i wyjaśniające.poszukujemy przyczyn. Wywodzą się z tradycyjnej szkoły badań socjologicznych. Szukamy odpowiedzi na pytanie „dlaczego". Częstą praktyką jest powtórzenie badań w celu obserwacji zmian. Dlaczego? co jest tego przyczyną? Jakie warunki powodują drugoroczność wśród uczniów określonej szkoły? Co sprawia. Odznaczają się takie badania wysokim stopniem jednolitości warsztatowej. Mówiąc bardziej ogólnie . Pisarski.to wszelkie poznanie zmierzające do gromadzenia wiedzy teoretycznej. Ich osobliwość . Mysłakowskiego z lat 30. np. Nie znaliśmy jego skutków i przebiegu. Badania teoretyczne . Dudę-Dziewierz oraz zespoły opracowujące jakieś tematy wspólne. Zawistowicz-Adamską. Byłoby rzeczą bardzo interesującą przeanalizować warsztat i efekt badań w tak różnym czasie jak badania Le Playa z drugiej połowy XIX w. Każde jednostkowe badanie dostarcza drobnego elementu budującego teorię danej dyscypliny. wszechstronnych. W badaniach diagnostycznych znamy efekt „czegoś".możemy uznać. to także poszukiwanie cech. Warszawa-Lwów 1934. Kursa. Suma tych zespołów oraz problemów. Takie badanie stosujemy szukając wad i zalet „tradycyjnego" i „nowoczesnego" modelu rodziny i stosunków wewnątrz rodziny. „co jest przyczyną zdarzenia”. T. Wszystkie te badania wymagają specjalnych zabiegów organizacyjnych dla zachowania ich rzetelności. Służą badaniom zmian jakiejś cechy pod wpływem celowo wprowadzonego czynnika do badanego układu lub pod wpływem naturalnego upływu czasu i naturalnych okoliczności. wiemy co chcemy wyjaśnić.to badania mające na celu diagnozę określonego stanu rzeczy lub zdarzenia. I. że badany układ lub . S.. Bujaka. jako że i tutaj nie ma pełnej jasności. Szukaliśmy odpowiedzi na pytanie „jak". i najświeższe pedagogów toruńskich we wsi Ciche Górne. K.to szczególny rodzaj badań oparty o kilka teoretycznych założeń i dość żmudne zabiegi organizacyjne. Zespół badawczy jest starannie dobierany i specjalnie przygotowywany do badań. Posługuje się najczęściej wystandaryzowanymi narzędziami badań. M. jakie rozstrzygają daje wrażenie badań kompleksowych. kiedy to zespół ludzi obejmował badaniami pewien teren. Badacz zakłada więc. W każdym badaniu empirycznym kryje się cząstka owego teoretycznego poznania. o wyspecjalizowanych zadaniach i komplementarnych obszarach badawczych.to właśnie ów podział problemów badawczych między zespoły. źródeł. coraz częściej jednotematyczne badania prowadzone są na wielkich obszarach kraju lub nawet w różnych krajach świata. właściwości zdarzeń i procesów. indywidualny badacz należy do rzadkości. Mysłakowskiego. środowisko. Badania weryfikacyjne . lub badań resortowych pochłonęły wiele środków bez widocznych efektów poznawczych a nade wszystko praktycznych. Takie właśnie badania były źródłem socjograficznych opracowań socjologów i pedagogów. pozwalającej budować uogólnienia. Inny sposób podziału badań przyjmiemy stosując kryterium organizowania ich przebiegu. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. skutek . Dotychczasowa praktyka nie potwierdziła walorów takich badań zespołowych. Coraz więcej badań organizowanych jest przez rozproszone zespoły. że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne. Wypada tu wymienić F. Z punktu widzenia celu badań wyróżniamy w pedagogice a) badania teoretyczne b) badania weryfikacyjne c) badania diagnostyczne Nazwy badań w zasadzie określają ich charakter. Grellerówna. Z. Aż prosiły się o takie badanie bardzo kontrowersyjne ongiś praktyki robotnicze dla studentów. Ranga uogólnień zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka. Odmienne w swych założeniach organizacyjnych są badania terenowe.

iż w jego typologii odgrywają rolę zarówno czynniki organizacyjne. To najczęściej badanie. „Rola wychowawcza i kształcąca wakacji wobec dzieci szkolnych". Wrażenie takie jest uzasadnione poniekąd. dokumentacji. „Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania się ilości młodzieży chłopskiej na studiach wyższych". których wyjaśnienie może być jednoznaczne. istoty i charakteru procesów wychowawczych. Kolejnym kryterium podziału badań jest przedmiot naukowego poznania. Badania panelowe choć oparte o kruche zasady empiryczne i posługujące się zawodnymi regułami wnioskowania są niezwykle atrakcyjną formą poznawania genezy i kierunku zdarzeń społecznych. Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formułowane problemy jest zabiegiem trudnym. że badane zdarzenie lub układ są względnie izolowane. Powyższe sformułowania. tak zresztą jak i wrażenie. wymagają namysłu i określonego poziomu orientacji w problematyce. że innych procedur badawczych wymagają badania opisowe i zespołowe. zależności między zjawiskami. Trudności organizacyjne odnoszą się do identyfikacji elementów układu (czasem nawet po latach). zmiennymi. Są wielowątkowe bo poszukują różnych możliwości wyjaśnienia. że me może ono być ścisłe. pośrednio metoda badawcza. Badania wyjaśniające szukają przede wszystkim związków między cechami. III. Jakby określają naszą niewiedzę. Te dwa rodzaje pytań dają podstawę do rozróżnienia 2 typów problemów badawczych. wymagającym dużej znajomości rzeczy. Charakteryzując w ten sposób zróżnicowanie proceduralne badań mam świadomość. Ścisłość definicyjna klasyfikację taką uczyniłaby nieużytecznym . Z tego względu wyróżnić można a) badania instytucji b) badania zbiorowości c) badania zjawisk i procesów Rozróżnienie powyższe zawiera sugestię. zawierają w sobie wiele niejasności. które dają fotografię. K. zastosowania trafnych i rzetelnych narzędzi badań. funkcji efektywności. jej struktury. Przenosi innymi słowy na zjawiska społeczne cechy i właściwości fizycznych bądź chemicznych układów doświadczalnych. zabiegi statystyczne. oczywiste. że na układ lub zdarzenie oddziaływają w określonym kierunku tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejące. poszukują przyczyn głównych i wtórnych. Wymienione przykłady zostaną sformułowane w tym wypadku inaczej. indywidualne zdarzenia. Każdy przypadek stwarza inne szansę i inne konieczności powszechnym zjawiskiem będzie krzyżowanie się różnych typów badań i reguł postępowania. skale. Intuicja badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiegoś zjawiska. albo inaczej mówiąc poszczególne rodzaje badań nie mogą korzystać z formalnej właściwości klasyfikacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu Ten obszar działalności intelektualnej człowieka jest bowiem niesłychanie zindywidualizowany. zdarzenia. Weźmy oto jako przykład badanie placówki wychowawczej. Źródłem tego rozróżnienia jest istnienie w logice 2 rodzajów pytań: tzw. zachowania szczególnej staranności i jednolitości podejścia badawczego u kolejnych uczestników badań. IV. którego owocem jest opis sprawozdawczy. gdzie dominującym kryterium podziału jest procedura badawcza. pytań rozstrzygnięć i pytań dopełnień. wszelkiego typu testy. jak i zróżnicowanie przedmiotowe. eksperymentalne sposoby wywoływania reakcji. Wyróżniamy zatem: a) badania opisowe b) badania wyjaśniające Badania opisowe mają za przedmiot pojedyncze zjawiska. Szczególnie kusząca jest możliwość świadomego kształtowania rozwoju wydarzeń „tworzenia" nowych jakości przez celowe wprowadzanie czynnika eksperymentalnego. opinie nauczycieli o reformie szkolnej. ale bez odrębnych badań mogą to być tylko domniemania nieuprawnione empirycznie. Po wtóre zakłada. rejestracyjne i opisowe sposoby gromadzenia materiałów. rozstrzygają problemy zawierające co najmniej dwie zmienne. aby w zmiennych warunkach i czasie badały jednak to samo. Przy badaniu zjawisk rozproszonych często na wielkich obszarach i zbiorowościach znowu musimy się uciec do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. badania powtarzalne i zespołowe. dominujących i uzupełniających. zbiorowości. Pierwsze zaczynają się od partykuły „czy" i wymagają odpowiedzi „tak" lub „nie". Ale w każdym przypadku za okoliczność rozstrzygającą przyjmują kryterium dominujące. Na koniec należy wymienić jeszcze jeden typ klasyfikacji badań. W badaniach zbiorowości dominują techniki kwestionariuszowe. także elementu intuicji bądź fantazji. Tu dominują sondaże ankietowe. Drugie zaczynają się najczęściej od wyrazu „jak" lub podobnie i nie mogą być skwitowane tak definitywną odpowiedzią. Dominują tu badania źródeł.pewne zdarzenia są takie same w dwu punktach czasu. Są jakby „bogatsze" w problematykę i zakres tej problematyki. jeśli pominąć niedoskonałości języka autora. często kontro-wersyjnych. Ufa wreszcie. dają szansę różnorodnych odpowiedzi. często tylko hipotetycznie rozstrzygalne. „Subiektywne i obiektywne przesłanki postawy niechęci nauczycieli do reformy szkolnej". sposób spędzenia wakacji przez dzieci szkolne. To różnego typu sondaże i badania statystyczne zbiorowości. 1) problemów dotyczących cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze jakby fakty. Ajdukiewicz egzamplifikując ich gramatyczny charakter podkreślał jednoznaczność pierwszych i wieloznaczność drugich. Przykładem takich badań może być skład socjalny studentów. oraz 2) problemów dotyczących relacji i związków między zmiennymi czyli pytań o złożone zależności. W tych obrazach zawarte są określone sugestie wyjaśniające.

potrzebna jest wiedza bardziej szczegółowa o przedmiocie naszych zainteresowań. Oczywiście skutki te nie wykluczają się wzajemnie. to aby zrobić to trafnie trzeba sporo wiedzieć o przedmiocie naszych badań. Jakość wiedzy potrzebnej dla sformułowania hipotez roboczych można podzielić na 2 grupy. Możemy zdawać sobie sprawę z istnienia zależności między dwoma zjawiskami. oraz znajomość badań i wyników badań podobnych lub zbliżonych zagadnień na innym terenie.2. Na marginesie tego postulatu należy przypomnieć trafne propozycje H.1. Pierwsze wywodzą się z pytań rozstrzygnięć i odpowiedzią na nie jest definitywne i jednoznaczne „tak". rozmowy z opiekunem społecznym. Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny. uwarunkowane. ankieta wśród dzieci na temat wielkości rodzin itp. Przeprowadzamy wówczas rodzaj sondażu dla zdobycia podstawowych wiadomości o interesującej nas społeczności. praw społecznych. bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu. Muszyńskiego wedle którego problemy dotyczą dwu kategorii faktów: a) własności „przedmiotów". Do drugiej grupy wiadomości zaliczyłbym wiadomości ogólne z zakresu wychowania. W przypadku zupełnego braku wiadomości pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala na ich szybkie poznanie. Ta otwartość poznawcza i elastyczność wykonawcza . będącymi w dyspozycji instytucji. polegający na precyzyjnym rozbiciu tematu na pytania. jednak aby można było kierować ich przebiegiem.2. ale dopiero z treści problemów dowiadujemy się. ad 2) „Jaki jest wpływ dezorganizacji rodziny na aspiracje oświatowe młodzieży". że badać będziemy wpływ rodziny na aspiracje jej młodzieży. ekonomicznego. Formułowanie problemów badawczych jest więc ze wszech miar ważnym zabiegiem. 1) Otóż sformułowane problemy muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy. W naszym przypadku mogłoby to być: zapoznanie się z danymi urzędowymi.2. 2) Drugim warunkiem poprawności sformułowanych przez nas problemów. przedmiotem badań może być rodzina wiejska. Tak ważny. a poznanie takie. przy celowym braku ścisłości definicyjnych miała ukazać tylko główne obszary penetracji intelektualnej humanistyki' Służyć może uświadomieniu niezwykłego zróżnicowania procesu badawczego w zakres.2.schematem. Np.e jego celów. Np. Formułowanie hipotez Dochodzimy w tym miejscu do momentu. w którym konieczna jest pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. wymagającym poważnego namysłu i pewnego zasobu wiedzy. Dokonana typologia. problemy. czy problem posiada te dwa istotne walory. 3) Trzecim warunkiem poprawności problemu badawczego jest jego rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna. . czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji. po wtóre może doprowadzić do ważnych ustaleń naukowo-poznawczych.. kulturalnego itp. Musimy zaufać naszej wiedzy i intuicji badawczej. to kwestia nawet paru lat. Bo choć problemy badawcze określają zakres naszej niewiedzy. zawarty w temacie badań. Problem badawczy. Zabieg ten musi jednak spełniać kilka warunków. wielowarstwowe. W fazie koncepcji nie można niestety zdobyć całkowitej pewności. Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań. „nie". Dzięki temu dość ściśle będziemy mieć wyznaczony zakres badanych zjawisk. ad 1) „Jakie są rozmiary dojeżdżania młodzieży do szkół ponadpodstawowych". Formułowanie problemów stanowi więc ogromnie ważny etap w koncepcyjnej fazie badań. Po pierwsze może przynieść określone korzyści praktyczne. Problemy badawcze pośrednio stanowią podstawę do typologii zmiennych zależnych i niezależnych a także wskaźników do zmiennych. jest konieczność zawarcia w nich wszystkich generalnych zależności między zmiennymi. że francuski uczony G. Stanowią podstawę tworzenia hipotez. Do pierwszej należą wiadomości o przedmiocie badań i to wiadomości typu demograficznego. elementów socjologii. jakie techniki i narzędzia dobieramy aby je rozwiązać. Drugie wywodzą się z pytań dopełnień i odpowiedzi na nie są złożone. Najlepszym źródłem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości tym samym określają teren badawczych poszukiwań. Rozstrzygnięcie problemu badawczego może mieć dwojakie konsekwencje. uciec się można do badań wstępnych. przedmiotu i organizacji narzucających badaczowi za każdym razem inne dyspozycje i wymagających innej postawy poznawczej. Problemy a hipotezy 2. Od problemów także zależy. 2. Formułowanie problemów badawczych. metod. ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące. zaznaczyć trzeba. 2. obiekcie lub zjawisku. oraz b) relacji łączących zmienne. możemy domyślać się nawet kierunków tych zależności. „jest tak i tak" itp.to ważne atrybuty badacza humanisty i taką postawę wywołać miała zaprezentowana klasyfikacja. bez wyraźnie postawionego pytania". jeśli chcemy aby był prawidłowy. Bechelarde powiada iż „nie ma nauki.

brak kontaktów ze środowiskiem kulturalnym będą uważane za wskaźniki niskiego poziomu kulturalnego środowiska . powiązań między jego elementem. jak zbudować kwestionariusz. Oznacza to. Będziemy zatem używać określenia hipotez bez tych przymiotników. 2. który stanowi określoną. która w pewnego typu badaniach. zespołowych i robionych na wielkich populacjach.Hipotezy proste . co i jak należy zbadać. śmiałości w formułowaniu hipotez. aby ściśle ograniczyć zasięg swego znaczenia. Są tylko przykładami o tyle doskonałymi. do prawd ju ż ogłoszonych.cechy tego środowiska. Od hipotez bowiem także zależy. A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności interesujących badacza oraz cech środowiska. Jest pożądane wychodzenie poza utarte. Hipoteza w dalszym toku postępowania badawczego może być udowodniona przez zebranie danych popierających wysuwaną zależność lub obalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych świadczących o fałszywości założenia.Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakresów można dopiero przystąpić do formułowania hipotez. z pozoru niesposobne do poznania. za p o m o c ą k t ó r e g o t ł u m a c z y m y d a n e f a k t y c z n e . jak będą wyglądały nasze techniki badawcze i główne k ie ru n k i badań. Kartezjusz apeluje do nas. Pojęcie modelu w badaniach społecznych W badaniach społecznych regułą jest budowanie uogólnień w oparciu 3 indukcję niezupełną. Określają. Posługiwać się możemy dwoma rodzajami hipotez w zależności od stopnia ich ogólności. Natomiast jego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznościami tworzy zależność. że podawane przykłady nie roszczą sobie prawa do prawdziwości. jego wielkości i proporcji itp. że szczypta niemożliwości w hipotezach jest zawsze bardzo pożądana. brak zainteresowania prasą. 1. Reguły te określają właściwą liczebność próby oraz inne statystyczne cechy zbiorowości badanej. a wi ęc t e ż i d o m y s ł w p o s t a ci uogólnienia. że w naturze panuje pewien ład. lub „powstanie wielkiego zakładu przemysłowego wpływa na zwiększenie zainteresowań młodzieży wykształceniem technicznym". jest jednak bardzo istotne. Hipoteza musi określać zależności między zmiennymi. W posługiwaniu się hipotezami obowiązuje ostrożność. W przypadku badań indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojęciowa. To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliżować naszej inwencji badawczej. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Hipotezy buduje się wierząc. obiektu lub zjawiska. Kotarbiński 1960). Ten apel wielkiego filozofia.. Moim zdaniem bardziej pożyteczne jest sformułowanie wielu szczególnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. Nie dotyczy zaś poszukiwania wiedzy i śmiałości w podejmowaniu tematów. często nie doceniane. odnosi się jednak do finału poznania.: „niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego wpływa ujemnie na ambicje naukowe dzieci". Hipoteza w badaniach pedagogicznych przybiera najczęściej kształt zależności prawdopodobnej dwu zjawisk. Nie wolno nam faktów dobierać lub odrzucać w zależności od ich „przylegania" do prawdopodobieństw zawartych w hipotezach. Wydaje się. może stanowić hipotezę wyjściową do badań sprawdzających jej prawdziwość. Bardziej jasny staje się wówczas sam problem i znacznie łatwiej opracować można cały warsztat badawczy i techniki badawcze. 2.) na p o d s t a w i e d a n y c h w y j ś c i o w y c h " (T. że .mogą być prawdziwe lub fałszywe. Hipoteza wreszcie powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej.podobnie jak bywa w autentycznych badaniach .. Tę śmiałość sankcjonuje wielki Einstein pięknym aforyzmem: „nie dokonuje odkryć. ale nie może go zastąpić. znając szereg wskaźników określających poziom danej cechy.zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków. Orzekamy o właściwościach małżeństw rozwodzących się na podstawie badań wybranego celowo lub losowo zbioru małżeństw. Zbudowanie hipotez jest zabiegiem polegającym na zbudowaniu domniemanej teorii dotyczącej natury zjawiska. brak inteligencji. że podstawą uogólnienia jest prawie zawsze badanie niepełnej liczby elementów jakiegoś globalnego zbioru. Powinna być na tyle precyzyjna. Badania takie w pedagogice bardzo często. — Hipotezy złożone .wyprowadzane z uogólnienia prostych obserwacji.3. Brak wszelkich placówek oświatowych. Niektórzy socjologowie dzielą hipotezy na teoretyczne i robocze. jak przeprowadzić eksperyment pedagogiczny. O określonym poziomie kulturalnym czy materialnym możemy mówić. p r z e t o t a k ż e w s z e l k i d o m y s ł . . Stanowią one równocześnie wyzwanie badawcze. często bardzo małą część ogólnego zbioru. kto nie bada niemożliwości". poznane szlaki. Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez obejmujących wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska. stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań. . Wprawdzie nie na teren irracjonalnych dywagacji. Ich znaczenie. „ H i p o t e z ą n az yw a się wszelkie twierdzenia częściowo t yl k o uzasad n i o n e . Innymi słowy hipoteza może kierować poznaniem. w socjologii prawie wyłącznie kierują się regułami statystycznego doboru próby reprezentacyjnej. że nie można w nie wątpić". Podział ten ma swoje uzasadnienie w przypadku prowadzenia badań wyspecjalizowanych. lecz w dziedziny niepoznane. np. Typowanie cech znaczących może się dokonać w oparciu o znajomość wskaźników tych cech. książką. osiągniętego (. aby: „nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. w przekonaniu o uniwersalności związku przyczynowoskutkowego. Pragnę uczynić zastrzeżenie.

konstytutywnymi składnikami zjawiska. arbitralny cha rakter i podejmuje ją sam badacz. które poddajemy analizie. towarzyszące mu oraz spowodowane przez nie. obiektywnego podobieństwa.to suma ontologicznych faktów i przysługujących im właściwości. skutki. Rozterki dotyczącej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie zastępczym czyli modelu na przedmiot właściwy. Należą do nich: opuszczenie przez rodziców (fizyczne). M o d e l to u k ł a d . uczestnictwo w placówkach itp. Powodzenie badań na obiekcie zastępczym czyli modelu zależy od istnienia między przedmiotami. model aktywności kulturalnej studentów (rozumiejąc przez to strukturę zajęć. Tak wiec za irracjonalne uznalibyśmy istnienie relacji modelowych miedzy trąbą słonia a pierścienicami. Otóż w metodologii spotykamy pojęcie modelu rozumianego jako narzędzie poznania. które przyjęło się w metodologii nazywać zmiennymi. lub statystyczny obraz jej funkcjonowania. bądź skutki wychowawcze działalności młodzieżowego domu kultury w Tarnowie do efektywności wychowawczej placówek wychowania pozaszkolnego. zbiorami. obserwacji i opisowi. obiekt globalny również rozstrzygnąć nie można jednoznacznie. w psychologii używa się określenia syndrom. ule logicznie zasadne uznamy podobieństwo młodych robotników Nowej Huty i młodych robotników w Polsce. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych „Cała nauka opiera się na założeniu. odtrącenie przez rodziców (stan emocjonalny). Wymienione znaczenia mają charakter empiryczny. W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny. organizację życia).laka bowiem będzie zasadność (formułowania) opinii i budowania uogólnień na temat polskiej młodzieży robotniczej na podstawie badań młodych robotników Nowej H u t y lub oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie badań jednej placówki. czasu wolnego. sposoby kompensacji i terapii.B. procesów nie można sformułować żadnych formalnych kryteriów. Wszelka niepewność co do istnienia miedzy zdarzeniami. że uogólnienia dotyczyć będą ściśle obszaru spraw badanych. Występuje więc model w znaczeniu normy czyli określonego pożądanego stanu rzeczy. Mówi się więc o modelowym (czyli wzorowym) stanie przedsiębiorstwa. Te trzy cechy (lepiej zespoły cech. obiektami lub procesami relacji modelowej winna być powodem wzmożonej ostrożności w przenoszeniu wniosków i uogólnień. Teoria modelu jako narzędzia poznania jest bardzo pożyteczna zarówno jako źródło określonej postawy badawczej. l u b wię ks z oś ć cech obu u k ł a d ó w j e s t a n a l o g i c z n a a u k ł a d m o de lo w y je s t ba r dz ie j d o s t ę p n y poznawczo. Używa się więc terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejąc przez to jej strukturę.napisał E. Pamiętać też należy. Wilson (Z. . o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunków rodzinnych. globalny. Oczywiście badamy także ich genezę. syndrom osamotnienia) są głównymi. czyli posiadają swoje konkretne l u b statystyczne desygnaty. że j e s t do niego w i s t o t n y sposób p od o b n y. Z drugiej strony badając dostępny poznawczo (czyli dostępny fizycznie. nasilenie. rodzaje. poczucie osamotnienia (stan psychiczny). całościowy. okoliczności zaś to warunki i cechy wywołujące zdarzenie. Poza kryterium obiektywnej zdroworozsądkowej analizy podobieństw dwu układów. 1973). badając podkulturę młodzieży nie należy formułować wniosków o kryzysie moralnym społeczeństwa. W t ym przypadku modelem zastępczego poznania była rodzina statystyczna.Mniej znane są metodologiczne reguły budowania uogólnień w oparciu o badania niepełne (Sztompka P. Inaczej rzecz się ma z pojęciem modelu jako kategorii metodologicznej. że rozpraszaniu niepewności bądź utwierdzeniu wniosków służą badania weryfikacyjne. Model występuje też w znaczeniu „przeciętnej" czyli teoretycznej wielkości wynikającej z wielkości rzeczywistych obliczonej jako ich przeciętna. funkcje. możemy domniemywać. że podobnie swą rolę spełniają inne domy. Stwierdzając w roczniku statystycznym wzrastającą z roku na rok ilość rozwodów mamy prawo domniemywać istnienie licznych okoliczności kryzysogennych w polskiej rodzinie. zjawiskami racjonalnego. Np. Badając wielkomiejską szkołę średnią nie należy wniosków przenosić na system oświatowy kraju. Sam termin model pojawia się w wielorakich znaczeniach. Oto weźmy przykład zjawiska „sieroctwo społeczne". Empirycznie jednak opisujemy go przez typologię głównych cech (czyli zmiennych) tego stanu. Wilson 1964). Bardzo złożony społecznie proces i skomplikowany stan psychiczny. za bardzo ryzykowne przyjęcie istnienia tej relacji między rodziną szwedzką a rodziną japońska. manifestacje. k t ó r y s t a n o w i n a r z ę d z i e p o ś r e d n i e g o p o z n a n i a i n n e g o u k ł a d u p r z ez to. na miejscu) dom dziecka pod względem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie społecznym. Przy zalecaniu ostrożności w budowaniu uogólnień należy jednak uznać prawo każdego badacza do budowania uogólnień sprawozdawczych pod warunkiem wykonania badań zgodnych z regułami metodologicznymi oraz. W sumie to co daje się zaobserwować w każdym zdarzeniu lub zjawisku — to kilka podstawowych cech konstytutywnych dla danego zdarzenia. Na czym polega owo podobieństwo zdarzeń i podobieństwo okoliczności? Otóż zdarzenie . Istnienie takiego podobieństwa upoważnia do dokonywania operacji poznawczych na układzie modelowym czyli zastępczym i myślowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z układu modelowego na układ inny. Każde jednak zjawisko posiada .B. zdarzeń. 2. jak również jako reguła wspomagająca poprawne wnioskowanie i budowanie uogólnień. jaki stopień podobieństwa upoważnia do takich operacji i rodzą się rozterki odnośnie prawomocności wniosków i uogólnień.4. że podobne zdarzenia zachodzą w podobnych okolicznościach" . Nasuwa się pytanie.).

Przy badaniu kryzysu rodziny. Wskaźniki i ich rodzaje Aby komunikatywnie opisać zmienne bądź to ilościowe bądź jakościowe musimy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. być wyrażone ilościowo (wskaźnik rozwodów. jaki jest kierunek zależności między nimi. opisywane. bezpieczeństwo na drogach. bo jak większość pojęć w metodyce badań społecznych najłatwiej się definiuje kontekstowo. Poziom dochodów rodziny robotniczej (zmienna niezależna) wpływa na formy życia kulturalnego tejże rodziny (zmienna zależna). k t ó r e nas i n t e r e s u j e " (S.y kontekst kulturowy. zaburzenia funkcji opiekuńczych i emocjonalnych. empirycznie nieinstruktywny. Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. bądź wreszcie z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w y ż s z y m od p r z e c i ę t n e go iż zac h o d z i z j a w i s k o . Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa podstawowe typy jest ogromnie ważna bo określa kierunek badań a także rozwiązania techniczne warsztatu badawczego. jakość lub kierunek rozwoju i wówczas jest zmienną zależną. Jest więc zmienną niezależną. Mogą to być: wskaźnik rozwodów. Jak choćby z powyższych przykładów widać zmienne mogą. Wydaje się bowiem. składają się na to zjawisko „kryzys rodziny". Przyjęte zatem przez badacza zmienne nadają badaniom kierunek. określają ich cel. „istnienie pomocy dydaktycznych". Wskaźnik jest tu równocześnie zmienną. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje Typologia zmiennych . „ W s k a ź n i k .4. skutki wychowawcze i społeczne c/. skutki nadmiernego zagęszczenia klas szkolnych.takie zmienne i w każdej sytuacji badawczej musimy umieć odszukać i nazwać zespół zmiennych tworzący jakiś fakt. Badacz musi wybrać i nazwać cechy (zmienne).to jakby rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone. ilość telewizorów. Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiegoś zdarzenia czy procesu . czyli pierwsza będzie zmienną zależną a poziom dochodów zmienną niezależną. jaka jest badana cecha nazywamy wskaźnikami. nasilania się). Również tożsamość zmiennej i wskaźnika będziemy obserwować przy następujących zmiennych: przestępczość nieletnich. Wymaga tylko praktycznej egzemplifikacji. że ta pierwsza będzie warunkowana przez drugą. We wszystkich tych wypadkach dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej. Nie taki podział zmiennych jest jednak najważniejszy. wpływa na zainteresowania. Otóż wskaźnikiem będzie liczba rozwodów na 10 tyś. Rozmiary alkoholizmu .4. Są to jednak już pewne warianty wymienionych już zmiennych lub w przypadku zmiennej globalnej określanie różnego stopnia ogólności i szczegółowości zmiennych. Jest to bardzo udana definicja wskaźnika. Np. Znacznie ważniejsza jest świadomość jaki jest związek między poszczególnymi cechami.2. że inne cechy będziemy badać interesując się procesem dydaktycznym w klasie a inne wówczas gdy badać bodziemy więzi nieformalne między dziećmi oraz ich pozycję w grupie. liczone. W badaniach zmienne mogą pełnić różną rolę. które tworzą. globalnej i inne. z d a r z e n i e l u b z j a w i s k o na po ds t aw i e z a j ś c i a którego w n i o s k u j e m y z pewnością. że w tym przypadku mamy do czynienia tylko z różnym stopniem ogólności zmiennych.1. dla opisania lub ocenienia „warunków nauczania" (zmienna) przyjmujemy np. W zależności od tego jedne zmienne nazywają się zmiennymi niezależnymi a drugie zmiennymi zależnymi. „ilość dzieci w klasie". Wśród cech (zmiennych) tego zjawiska przyjęliśmy i takie: wydatki na „życie kulturalne" oraz poziom dochodów. obserwowalnych mierzalnych równoważników. aspiracje k ul turalne dzieci (zmienna zależna). rozmiary alkoholizmu. ilość sierot społecznych. 2. że wskaźnik . poziom wiedzy i przygotowanie rodziców do wspólnego życia itp. przyjęliśmy jako jedną ze zmiennych rozwody. lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny. bądź z określonym prawdopodobieństwem. Termin „kryzys rodziny" jeśli staje się w jakiejś konfiguracji częścią tematu badawczego jest warsztatowo. tyle. W jednym przypadku jakaś cecha wpływa na ilość. a która podlega wpływom. jakość. 2. zagęszczenie klas szkolnych) lub jakościowo (przyczyny rozwodów. W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas analizowana w połączeniu z inną. Spotkać się można jeszcze w podręcznikach metodyki badań z określeniem zmiennej pośredniczącej.to p e w n a cecha. Te empiryczne czynniki wskazujące. Te zmienne muszą być takie aby mogły być empirycznie poznawane. mieszkańców.to zespół cyfr a zmienna to sformułowana przez nas tendencja (wskaźnik wzrostu. zdarzenie lub proces. albo ilość rozwodów na każde 100 zawieranych małżeństw. zdefiniowania. Ale życie kulturalne rodziny (zmienna niezależna) określa. Wśród zmiennych wyłowiliśmy „plany dotyczące kształcenia" oraz „rodzaj środowiska rodzinnego".oznacza decyzję pod jakim względem będziemy badać zdarzenie czy proces. Ich typologia zależy od tego czy chcemy znać źródła czy przejawy zjawiska. Badamy aspiracje życiowe młodzieży. a właściwie z różnym sposobem ich określania. recepcja przekazów telewizyjnych). „wykształcenie nauczycieli" „pora rozpoczynania lekcji" itp. Nowak 1970). Zmienną niezależną będzie w tym wypadku środowisko rodzinne a zmienną zależną plany kształcenia. Nie jest to ani wyczerpująca ani prawidłowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujących kryzys rodziny. kierunek zmian innej osoby. Znaczy to np. która wpływa na inne. Jest oczywiste. zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny. mierzone. która determinuje jej ilość. albo na 1000 małżeństw.

Pewna suma faktów i zachowań dziecka będzie wskaźnikiem jego przynależności do grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktów i zachowań może wskazywać na zaburzenia funkcji rodziny bez przynależności do bandy. Np. przestępczej. Wypieki u dziecka są empirycznym wskaźnikiem gorączki. że jest pijany. zaniedbany wygląd dziecka. To grozi popełnieniem pomyłki albo co najmniej zawężeniem prawa do generalizacji. o jego istnieniu lub rozmiarach możemy tylko snuć mniej lub bardziej uprawnione domysły. Określona ilość faktów (wskaźników) wskazuje. które w świetle wiedzy psychopedagogicznej są wskaźnikami sieroctwa społecznego. ale także może wskazywać zjawisko T. może ich nieudolność życiowa. Niekiedy zjawisko badane jest ukryte. czego się tylko domyślamy. że obowiązkiem badacza jest troska aby każdy problem badawczy został rozczłonkowany na maksymalną ilość cech (zmiennych) określonych przez zakres problemów. że oba zjawiska mają w tym swój udział. bezpieczeństwo na drogach . ile by się dało i ile byłoby potrzeba dla lepszego jej rozwiązania. Taki zaś rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem definicyjnym.5. Innego przykładu dostarczają badania nad młodzieżą wiejską na studiach. który jak dowodzą badania i uczy doświadczenie może pojawiać się w pewnych postaciach także we własnej rodzinie. może wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. Znajduje ona zastosowanie w różnych etapach badań i służy różnym celom. opuszczanie lekcji. W innej sytuacji obserwujemy określone. empirycznym związkiem zależności. Klasyfikacja jako narzędzie poznania Wśród prawideł racjonalnego postępowania znajdujemy „W rozprawie o metodzie" . U dziecka obserwuje się nagle symptomy podkultury młodzieżowej (muzycznej. gorączka zaś jest empirycznym wskaźnikiem choroby. obserwowalnym i zmienna. którą wskazuje (określa. Wnioskujemy więc o istnieniu jakiegoś zdarzenia. a nie opilstwa. . definiuje) jest zjawiskiem obserwowalnym.wskazują na dezorganizację życia rodzinnego. Starannie odrobione lekcje u dziecka są empirycznym wskaźnikiem określonej postawy wobec nauki. Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mogą być empirycznym wskaźnikiem warunków wychowawczych w internacie (oczywiście nie jako jedyny wskaźnik). Podkreślanie ich odrębności i szczególności w badaniach pedagogicznych byłoby niewłaściwe z tej racji. Wszystkie te zmienne mają charakter ilościowy. We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakieś zjawisko. Są to więc operacje myślowych i rzeczowych podziałów — klasyfikacji faktów. Spory wokół problemu trwają od dawna. Następnie każdej zmiennej trzeba wynaleźć i racjonalnie przypisać maksymalną ilość empirycznych wskaźników. ale o niewiadomym charakterze. Jeśli jej braknie . Reguła niniejsza powinna być jedną z naczelnych zasad metodyki badań społecznych. „ludzie". szukamy innych faktów (wskaźników). drugiego życia. Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak prostym. sposób zachowania apatyczny lub agresywny . że istotnie taka forma życia w placówce wystąpiła. które potwierdziłyby istnienie domniemywanej cechy. że większość procesów poznawczych i schematów wnioskowania przebiega wedle takich właśnie reguł. Takie wskaźniki nazywane bywają czasem wskaźnikami inferencyjnymi. że zaniżone aspiracje są wynikiem poziomu funkcjonowania szkoły wiejskiej. A przecież różny jest wówczas sposób postępowania szkoły. nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywódca czy inni tzw. Szukamy więc innego wskaźnika cechy opilstwa. Dopiero szczegółowe badania potwierdzają rzeczywisty stan sieroctwa społecznego.Kartezjusza regułę nakazującą dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek. szukamy jego potwierdzenia. Tradycyjnie będzie to woń alkoholu. Wszystkie twierdzenia.ilością wypadków. Widząc kogoś leżącego na ulicy domniemamy. Dla nas wypływa z tych przykładów ważne doświadczenie i praktyczna reguła. również społecznych wskaźnik W może wskazywać zjawisko Z. To twierdzenie wymaga krótkiego komentarza. szerzej. Otóż w badaniach pedagogicznych. zaburzone zachowanie dziecka. Ten człowiek może być jednak chory. I niczego nie wyjaśnia łatwo sformułowany sąd. jakie budujemy w naukach społecznych w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników mogą być obarczone ryzykiem błędu. Może to być zmianowa praca rodziców. zauważył bowiem określone zachowanie młodzieży np. 2.znaczy to. ale jest to szczególny przypadek wskaźnika empirycznego.. Wychowawcza może domyślać się w swojej placówce istnienia tzw. Aby zyskać potwierdzenie istnienia takiego faktu musi szukać często żmudnie innych zdarzeń (wskaźników) wskazując. Wskaźnik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym. Tymczasem dziecko ma zamożną. rzeczy. pełną rodzinę. co może wskazywać. Poprzedni podrozdział jest przykładem.określamy przez wskazanie ilości wypijanego alkoholu. które jest wskaźnikiem czegoś. Częściej jednak zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia czy procesu opisujemy. że wystąpiło zjawisko choroby.. zjawisk służące analizie. czego nie obserwujemy. oceniamy lub uznajemy za istniejące na podstawie bezpośredniej. Ale właśnie taka jest natura poznania społecznego.). że młody człowiek został wciągnięty do bandy lub innej grupy nieformalnej. empirycznej obserwacji cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni związek między nimi. ale te same wskaźni ki w świetle doświadczenia i znanych teorii zdają się dowodzić iż przyczyna leży w warunkach materialnych tej młodzieży. których istnienie dowodzi istnienia całej zmiennej. Taki rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem empirycznym.

Takie podziały jednego pojęcia wedle różnych zasad nazywamy klasyfikacją wielowzględową krzyżujących się podziałów. Znany i pomocny dla celów badawczych może być schemat prostokąta. Równocześnie żadna liczba parzysta nie jest nieparzystą i odwrotnie. Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji złożonej. Przypadkiem jest. W tym rozumieniu K l a s y f i k a c j ą n a z y w a się p e w i e n p r o sty l u b złożony podział rozczłonkowanie odpowiednio w yb r a n e go f r a g m e n t u rz ecz ywi s t oś ci p oz a j ę z yk o w e j . Jeden element należy do zakresu jednego pojęcia i tylko do niego. Oznacza ona. Przyjmuje ona jeszcze dodatkową kategorię . uczniów średnich wymagających uwagi oraz uczniów o wyraźnych trudnościach w nauce. logiczna i dokonywana aparaturą językową. uczniów polskich wedle charakteru szkoły . Natomiast jeśli jedno pojęcie dzielimy na części.ogólnokształcąca. że suma zakresów nazw klasyfikujących jest równa (adekwatna) lub wyczerpała całkowicie zakres nazwy pojęcia klasyfikowanego. gromadzenia wiedzy. W zakresie nazwy „liczby całkowite" nie ma innych liczb niż liczby parzyste i liczby nieparzyste. Przykład powyższy nie jest wydumany. klas średnich (4-6) i klas starszych (7-8). na mieszkańców miast i mieszkańców wsi i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania. Dzielimy ich na uczniów klas młodszych (1-3). zawodowa. zawodowych i specjalnych. organizacje społeczne .charytatywne i niecharytatywne itp. Podziały takie mają zagwarantowane zasady poprawności z samej istoty takiej klasyfikacji. Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie podziału wedle pewnej zasady. Klasycznym przykładem wszystkich podręczników logiki ilustrującym definicję i powyższe zasady jest podział liczb całkowitych na liczby parzyste i liczby nieparzyste. teorii jakiegoś zjawiska. Podziały dychotomiczne oraz wedle zasady są klasyfikacjami prostymi. że na wszystkich piętrach klasyfikacji występuje podział trójczłonowy. podstawowym i niepełnym podstawowym. Weźmy np. Godna uwagi w badaniach społecznych jest klasyfikacja skomplikowana. czyli zakres został całkowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatów nazwy „liczb parzystych: i liczb nieparzystych" jest równa ilości desygnatów nazwy „liczby całkowite". mieszkańców półkuli północnej i południowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu. Całkiem realnie występuje jako narzędzie pomocy szkoły. czyli w operacjach służących budowaniu całości np. Innymi słowy nie chcę prezentować tu semantycznej teorii klasyfikacji lecz zająć się rzeczywistością pozajęzykową. dojeżdżający i mieszkający w internacie lub na stancji. K l a s yf i k a c j a j e s t z bi orem n a z w o o k r e ś l o n yc h s t o s u n k a c h m i ę d z y i c h z a k r e s a m i or az o o k r e ś l o n y c h stos u n k a c h m i ę d z y i c h zakresem a zbi orem k l a s y f i k o w a n y m (T.). o których mowa w definicji. pracowników oświaty na nauczycieli szkół. przyjmijmy definicję logiczną klasyfikacji. albo uczniowie pochodzenia chłopskiego. którego elementy są stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych. Natomiast stosunek między zakresem pojęć klasyfikujących a zakresem pojęcia klasyfikowanego określa zasada wyczerpywania (zwane też zasadą całkowitości lub adekwatności). Zalecany zaś porządek . Ponieważ jego podstawą zawsze jednak jest operacja myślowa. Oznacza ona. placówek oświaty pozaszkolnej. Istnieją jednak i są bardzo użyteczne klasyfikacje złożone. Istnieją dwa główne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli rozłącznej i wyczerpującej.pełnoletni i niepełnoletni. Wójcik 1965). że ich zakresy wzajemnie się wykluczają. Zatem zakresy ich nazw są rozłączne. zakładaj ą c p o r z ą d e k w k a ż d y m e t a p i e s w o j e g o p o s t ę p o w a n i a i w k a ż d y m p r z e d m i o c i e s wego p o z n a n i a . Pierwszy powstaje wówczas gdy zbiór dzielimy na dwoje wedle cech przeciwstawnych. Weźmy już przytoczony wyżej podział uczniów na uczniów szkół ogólnokształcących. uczniom i rodzinom dzieci o słabych wynikach w nauce. co można nazwać inaczej operacją porządkowania. Na drugim poziomie dzielimy wszystkie człony podziału ze względu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniów bardzo dobrych. Jest to tzw. zbiór uczniów jednej konkretnej szkoły. robotniczego. Otóż stosunek między zakresami nazw klasyfikujących określa zasada rozłączności (zwana też zasadą wykluczania). administracji szkolnej. Przykładów równie oczywistych w badaniach społecznych a szczególnie v. rzeczywistości wychowawczej nie znajdziemy wiele. średnim i zawodowym.Z koniecznością podziałów . Pragnę więc przedstawić pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej ale dla celów praktycznych. inteligenckiego i innego. Ten odwrotny zabieg został także zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego reguł. klasyfikacja dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie .to właśnie dokonywanie operacji klasyfikowania. specjalna. Trudniej już dzielić wieloczłonowe np. Dwie zasady określają owe stosunki między zakresem pojęć. R o z u m o w a n i e n al eż y prowadz ić w p o r z ą d k u . uczniowie miejscowi. sprawcy przestępstw — umyślni i nieumyślni. Ludzi możemy podzielić na kobiety i mężczyzn wedle zasady płci. Na trzecim wreszcie poziomie możemy j uż tylko uczniów z trudnościami w nauce podzielić ze względu na charakter środowiska domowego lub wykształcenia rodziców na uczniów z rodzicami wykształconymi na poziomie wyższym. Można jednak dzielić uczniów wedle innej zasady np. następnie części te lub jedną z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wówczas mamy postać klasyfikacji złożonej wielowzględowej o kształcie piętrowym.klasyfikacji spotkamy się także i w operacjach zmierzających do syntezy. p o c z yn a j ą c od przedmi ot ów n a j p r o s t s z yc h i wz n o s i ć się s t o p n i o wo do poz nani a przedmiotów bardziej złożonych. wykluczają się. Jest to reguła budowania uogólnień. Zasada przynależności do klasy.

3. Pawłowski . Muszyński -Wstęp do metodologii pedagogiki. Nie są one jednak niezbędne do prowadzenia operacji analitycznych lub syntetyzujących na materiale badawczym. politycznym itd.1.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. r. 2) warunek całkowitości (wyczerpywania). Metody .techniki . R. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich fragmentów. Zielona Góra 1993. Wymieniłem dwa formalne warunki poprawności klasyfikacji: l) warunek rozłączności. Giedymin . Np.Problemy i pseudoproblemy.. Oprócz formalnych warunków poprawności wymienione są także pozaformalne postulaty poprawności nadające klasyfikacji walor elegancji. Zielona Góra 94.Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych. T. S. schematycznych klasyfikacji. Hiibner . Warszawa 1969. Nowak Metodologia badań socjologicznych. który jest spełniany jeśli stosujemy jedną zasadę podziału (jeden wzgląd) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich członów dokonanej klasyfikacji. . dydaktycznym. Janusz Gnitecki -Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. instytucjonalnym.: 2. Wrocław-Warszawa 1986 Ossolineum. Warszawa 1964. Such . Choć niejasności w tej mierze nie rozstrzyg a j ą o efektach naukowych badań pedagogicznych . J.Myślenie hipotetyczne. P. Warszawa 1985. Warszawa 1978 r.Problemy. Lublin 1981. J.Teorie i wyjaśnienia. II. Literatura zalecana Dla zainteresowanych polecam książki.to jednak w obrębie samej dyscypliny odbierają aparatowi pojęciowemu walor uniwersalności i prowadzą do nieporozumień. test i introspekcję.to pedagogiczną swobodę w terminologii badawczej tłumaczyć można tylko młodym wiekiem tego obszaru naukowej aktywności pedagogów. Beveridge . założenia. . Warszawa 1970 r. 1975. Warszawa 1970. Holm. Warszawa 1963. W. Uważam jednak. lecz rezultatem dwojakiego . rozstrzygnięcia. Winter de A. J. Jednym tchem wymieniamy więc wśród metod ankietę i badania historyczno-porównawcze. ludność możemy klasyfikować w aspekcie demograficznym. Nie nawołuję do ścisłych. 3) trzecim formalnym warunkiem poprawności jest postulat maksymalnego rozczłonkowania czyli wymieniona już wcześniej kartezjańska zasada maksymalnego podziału. Wójcik-Zarys teorii klasyfikacji.narzędzia badawcze Sprawa takiego czy innego definiowania pojęć nie jest tylko kwestią arbitralnych określeń. Poznań 1964. aspekty klasyfikacji. Pojęcie nauki możemy klasyfikować w aspekcie treściowym. Edward Hajduk . 4. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych. Podstawowe wszelako reguły klasyfikacji są niezbędne do sprawnego posługiwania się materiałem badawczym. Cackowski Z. Warszawa. IV. Grodziński . Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik szukać w literaturze fachowej. H. że na terenie jednej dyscypliny winien panować pewien ład pojęciowy oparty o ustalenia terminologiczne metodologii ogólnej oraz dyrektywę intersubiektywnej komunikowalności.różnicującą tzw. Sprzeniewierzeniem się tej zasadzie byłby podział mieszkańców Krakowa na pracujących i niepracujących a następnie pracujących na żonatych i nieżonatych a niepracujących na cudzoziemców i obywateli polskich. ROZDZIAŁ III Metody badań pedagogicznych .Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Warszawa 1965. lecz przedmiotowa i bezwzględna konieczność wynikająca z natury zadania o które idzie" Stanisław Brzozowski W pedagogice spotykamy się z całkowitą swobodą w określaniu metod technik i narzędzi badawczych. Katowice 1985. Do nich zalicza się 4 postulat maksymalnego ładu.I. Byłby to zabieg szkodliwy. w których czytelnik znajdzie rozwinięcie poszczególnych zagadnień. Warszawa 1973. Zważywszy na takt. Brzeziński -Elementy metodologii badań psychologicznych. Sztompka . E. 3. K. T. Dopiero w obrębie podziałów aspektowych stosujemy klasyfikację dodatkową z zastosowaniem względów (zasad). historycznosocjologicznym. PWN.Problemy weryfikacji wiedzy.Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.N. Meyndz. Barbara Żochowska -Wybrane metodologiczne wzory badań empirycznych w pedagogice. medycznym.O metodzie nie rozstrzyga subiektywna. że na gruncie metodologii ogólnej zawsze panował pojęciowy porządek .Sztuka badań naukowych. P.

że metoda jest pojęciem najszerszym i nadrzędnym w stosunku do techniki i narzędzia badawczego.2. Czynności te w sensie logicznym są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody. Metoda natomiast zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze. Eksperyment pedagogiczny Mimo różnych opinii pedagogów eksperyment pedagogiczny uznać należy za metodę badań pedagogicznych. zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją badań. iż w działaniach eksperymentatorskich występuje zarówno czynnik „zabiegów koncepcyjnych".: obserwowanie. poz wa l aj ąc ym i na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych inform a c j i . arkusze lub dzienniki obserwacji.I. Techniką badań zaś nazywać będziemy „ cz yn noś ci p r a k t yc z n e . Teraz natomiast przystąpić można do omówienia poszczególnych metod i technik stosowanych w badaniach pedagogicznych. Nie dysponując dostateczną ilością miejsca ograniczę się do wyliczenia najważniejszych i zwięzłego ich opisu. z m i e r z a j ą c e g o do r o z w i ą z a n i a o k r e ś l o n e go p r o b l e m u naukowego". np. To ostatnie zaś ma zakres najwęższy i jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec pojęcia metody jak i pojęcia techniki badawczej. Taka kolejność ich omówienia oraz wyróżnień zakresowych znajduje swoje odbicie w procesie badawczym. 3. to narzędzie badawcze ma znaczenie! rzeczownikowe i i służy do technicznego gromadzenia danych z badań. Ta dopiero decyduje mniej lub więcej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki badań a wybrana technika w sposób jednoznaczny wyznacza narzędzia badawcze. Treść definicji sugeruje. Technika z kolei jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego. Najbardziej trafną definicję tego pojęcia dał W. że jedną z podstaw określania znaczenia pojęcia jest funkcja denotacyjna tego pojęcia. albo inaczej . Pełne wyliczenie i szczegółowy opis metod badawczych w pedagogice wymaga wszechstronnych studiów i bardzo wiele miejsca. w tym głównie złożona struktura zabiegów technicznych. Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych. a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda. które podobnie jak techniki z metodami bywa mylone z techniką badawczą. Beveridge w „Sztuce badań naukowych" uważa za podstawowy element wyposażenia każdego badacza. o których zgodnie z prawdą można dane pojęcie orzec. O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe i oznacza czynność. 1974). Zdaniem niektórych pedagogów eksperyment jest szczególnym przypadkiem obserwacji. Zasadność takiej kwalifikacji jest szczególnie przekonywująca jeśli spojrzeć na eksperyment z punktu widzenia dydaktyki. badanie dokumentacji szkolnej. Te różnice. wielość narzędzi badawczych (np. który decydował będzie o zasadach typologii terminologicznej wywodzi się z logicznej funkcji pojęcia. Przyczyny pierwszego rodzaju to tradycja języka przypisująca określonemu pojęciu zbiór desygnatów. Techniki badań są zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi. Oznacza to. W zgodzie zatem z tradycją oraz zasadami logiki przez m e t odę b a d a ń r o z um i e ć b ę d z i e m y „zespół t e o r e t yc z n i e u z a s a d n i o n yc h zabiegów k o n c e p c yj n yc h i i n s t r u m e n t a l n yc h o b e j m u j ą c y c h n a j o g ó l n i e j całość p o s t ę p o w a n i a badacza.„Eks perym ent j e s t m et odą naukowe go b a d a n i a okreś l one go w y c i n k a rz ecz yw i s t oś ci ( w yc h o w a w c z e j ) . Wyróżnione wyżej pojęcia zachowują względem siebie określony stosunek zakresowy. Drugi rodzaj przyczyn. Używając pojęć logicznych można orzec. pol e g a j ą c ą na w y w o ł y w a n i u l u b t yl k o z m i e n i a n i u p rz eb i e gu procesów prz ez wprowadz eni e do n i c h jakiegoś nowego c z yn n i k a i obs erwowani u zmian powstałych pod jego w p ł y w e m " (W. jak też i czynnik „zabiegów instrumentalnych". Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych określić jeszcze wypada pojęcie narzędzia badawczego. Uzasadnienie zarówno takiego podziału pojęć jak i sposobu definiowania znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamińskiego. O t ó ż n a r z ę d z i e b a da wc z e j e s t p r z e d m i o t e m s ł u ż ą c y m do re al i z ac j i w yb r a n e j t e c h n i k i b a d a ń . W tym rozumieniu narzędziem badawczym będzie kwestionariusz wywiadu. magnetofon.do rozwiązania określonego problemu w pierwszej kolejności wybieramy odpowiednią metodę . r e g u l o w a n e st aranni e w yp r a c o w a n ym i d yr e kt yw a m i . Zaczyński . zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym. który zresztą W.rodzaju przyczyn. Kierując się więc względem na zbiór desygnatów tradycyjnie danemu pojęciu przypisywanych oraz na zespół cech współoznaczanych łącznie przez dane pojęcie postaram się wyróżnić i określić podstawowe pojęcia metodologii badań pedagogicznych. W dalszej części czytelnik znajdzie bardziej szczegółowe omówienie spraw związanych z porządkiem i organizacją procesu badawczego. Nadużywając trochę zasad logiki można jednak stwierdzić.opracowując koncepcję założeń teoretycznych i praktycznego postępowania. kiedy przystępując do badań. ale od obserwacji różniący się bardziej złożoną strukturą. o p i n i i . Zaczyński 1968). f ak t ó w" (Kamiński A. notatki z rozmów) oraz konieczność istnienia generalnej koncepcji wiążącej w celową jedność różnorodne . prowadzenie wywiadu. że podstawą do definiowania będzie sens albo treść nadana temu pojęciu przez logikę czyli funkcja konotacyjna nazwy. arkusz obserwacyjny a nawet ołówek. staranniej opracowanym zamysłem badawczym i posługiwaniem się większą i różnorodną ilością narzędzi badawczych.

s. Wydaje się.in. drużyna harcerska). kanon zmian towarzyszących. Swoistym przedmiotem badań dla monografii jest instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celów wychowawczych badana. „Zmiany te obserwować będziemy w przebiegu samego procesu. Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placówki (dom kultury. która prowadzi do opisu instytucji wychowawczych. 3. lub fragment rzeczywistości wychowawczej ściśle z młodzieżą lub w ogóle ze środowiskiem ludzkim związanym. Podobnie przedstawia się sprawa z inną parą problemów: przyczyny niepowodzeń w . jeśli istnieje domniemanie. lecz w praktyce wychowawczej ze względu na wątpliwości metodologiczne i etyczne jest rzadko stosowana. celowa dezintegracja grupy) lub w postaci działań oczywiście pożytecznych (np.3. spółdzielnia mieszkaniowa. Metodzie tej stawia się i inne zarzuty sprowadzając się do podawania w wątpliwość jej funkcji poznawczej a nawet rzetelności naukowej. zjawiska lub procesu) specjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania pożądanych zmian układu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym układzie zajdą pod wpływem owego nowego czynnika zwanego zmienną niezależną. Rezultatem eksperymentu są więc zawsze określone zmiany. Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wiąże się z techniką wykrywania zależności między zmienną niezależną a innymi elementami badanego układu. lub też o wartości nowych metod nauczania. o efektach podejmowanych inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych.W. Pierwszym z nich jest przedmiot badań. St. Celem eksperymentu jest więc wykrycie związków przyczynowo-skutkowych między zmienną niezależną a elementami badanego układu. zespołu zdarzeń. Nie są to jedyne problemy związane z eksperymentem na gruncie pedagogicznym. dodatkowe formy nauczania. nie jest problemem nadającym się do badań metodą monograficzną. Kamińskiego za monografię na gruncie pedagogiki przyjąć należy taką metodę postępowania. Stanowią one fundamentalną zasadę dociekania istoty zachodzących zależności i podstawę zasadnych domysłów uogólniających. Mili w postaci słynnych pięciu kanonów. badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. Nie obciąża jej bowiem ani tak wielka ilość wątpliwości metodologicznych ani etycznych. Dla przykładu: „przyczyny sieroctwa społecznego". Dlatego też tak obszerne definiowanie monografii nie jest użyteczne dla praktyki pedagogicznej. jak również w jego końcowych efektach. 186). Kotarbiński 1960. rozumiejąc pod pojęciem instytucji wychowawczej „struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Więcej. Drugi czynnik to sposób badania.poczynania badawcze. Nie można więc dopuścić aby w założeniach badawczych przyjęto świadomie działania szkodliwe dla określonej grupy. kanon połączonej różnicy i zgodności. budzenie agresji. Dwa czynniki decydują o tym. etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania działań pożytecznych wobec jednej grupy jeśli stosujemy je wobec innej grupy. wyposażenie w wartościowy sprzęt sportowy jednej grupy) ale tylko wobec celowo wybranego zespołu budzi istotne i uzasadnione rozterki moralne. „Praca badawcza nauczyciela". szkoła. Tymczasem swoistość każdej metody badawczej w pedagogice polega m. Są to: kanon jedynej różnicy. Wedle sugestii A. monografią nazywa się m. pogotowie opiekuńcze) i niekiedy instytucjonalne formy działalności wychowawczej (spółdzielnia uczniowska. W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas układem jest prawie zawsze jakaś grupa wychowanków. Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego układu (zbiorowości społecznej. 1974). Tych wątpliwości etycznych nie usuwa nawet fakt osiągnięcia pozytywnych efektów wychowawczych czy dydaktycznych w określonej grupie. że podobną eksperymentowi rolę w nadaniach pedagogicznych mogłaby spełniać metoda porównawcza na gruncie pedagogiki bardzo mało upowszechniona i stosowana. kanon jedynej zgodności. że aczkolwiek ta „metoda prowadzi do cennych domysłów. przemawia za zaliczeniem eksperymentu pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. W badaniach monograficznych dąży się do „sięgnięcia w głąb" danej instytucji i gruntownego. Zmiany nie tylko badanego układu. Oddala ona nieocenione usługi w rozwoju dydaktyki. że określony sposób postępowania badawczego możemy uznać za metodę monograficzną. Otóż najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej zależności oparte o zasady przyczynowości i rozumowania indukcyjnego opracował J. który obszernie i niezwykle jasno opisał metodę eksperymentu w znakomitej książce pt. W socjologii np. Ze zmianami układu jako istotą eksperymentu wiążą się dwie sprawy. że mogą być one rezultatem zaniedbania lub ujemnych skutków w innej grupie. Podobną opinię prezentuje także za M. na badaniu rzeczywistości wychowawczej dla celów wychowawczych. jako naiwna i mało wydajna (T. oraz kanon reszt.in. choć te są najważniejsze lecz także zasobu naszej wiedzy. Uniwersytet dla Rodziców. jak i jako związanego ze sobą zbioru osób" (Kamiński A. Druga sprawa związana ze zmianami układu jest natury moralnej. wielostronnego wejrzenia w jej funkcjonowania zarówno jako systemu społecznego. bądź pracy wychowawczej. Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wiedzy o skuteczności poszczególnych działań. Monografia pedagogiczna Na użytek badań pedagogicznych definicja metody monograficznej musi odbiegać swą treścią i zakresem od przyjętych potocznie znaczeń monografii w naukach społecznych. ale problem: „kompensacyjna rola (wybranego) domu dziecka" w pełni nadaje się do zastosowania omawianej metody. Duvergerem . Zaczyński. Kotarbiński wręcz pisze. nawet do cennych uogólnień lecz na ogół bywa słusznie krytykowana. Tak więc świadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci działań szkodliwych (np.

planowania ulepszeń i kontroli ich funkcjonowania. Ponieważ są to badania na organizmach jednostkowych. Metoda indywidualnych przypadków wzbogacona potem o założenia metody grupowej i środowiskowej stanowiła metodologiczną podstawę. działalnością terapeutyczną odbiera im w zasadzie społeczny sens. Ewolucja szła od filantropii do pracy socjalnej na naukowych podstawach opartej. Pod względem merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury i efektywności działań wychowawczych. p r o w a d z ą c ą do g r u n t o w n e g o rozpoznania s t rukt ury ins t ytucji . Badania w pedagogice sprowadzają się najczęściej do diagnozy. od zwykłego ratownictwa do naukowej profilaktyki. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice sprowadza się do biografii ludzkich. 3. Definicja pojęcia przez typologię zakresu i f u n k c j i może budzić zastrzeżenia odnośnie jej poprawności. Będąc dość łatwa w realizacji nadaje się do systematycznej weryfikacji funkcji założonych danej instytucji.nauce dzieci wybranej szkoły i kurs przygotowawczy na studia jako forma uzupełniania wiadomości. ankiety lub wywiady.4. że upadek i nędza mają przyczynę w słabości jednostki oraz.i rozpowszechnionych w latach dwudziestych naszego wieku. Podnoszenie już po raz drugi służebnego znaczenia metod badawczych wobec praktyki wychowawczej jest podkreśleniem zasadniczej i swoistej cechy badań pedagogicznych. że każda inna próba definicji (np. zgodnie z zasadami poprawności metodologicznej. Bez uwieńczenia badań pedagogicznych rezultatami praktycznymi. Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. Metoda monograficzna realizowana być może przez wiele różnorodnych technik.. traktując je jako formę uzupełniania wiedzy i wzajemnej kontroli. Przy badaniu podobnych instytucji pozwala na ostrożne porównywanie struktur. Kamiński „słuszna obawa przed uogólnieniami zbyt szerokimi nie powinna ciążyć przesadnie nad badaczem. Jak każda inna metoda. 45). że w miarę jasno wyróżnia monografię od innych metod badawczych. Metoda indywidualnych przypadków Metoda indywidualnych przypadków zwana inaczej „studium indywidualnych przypadków" wywodzi się z metod pracy socjalnej rozwijanych w pedagogice opiekuńczej na przełomie . Wszelako jak pisze A. która stanowi punkt wyjścia dla badań naprawczych. Sprawa porównywalności wiąże się z prawem budowania uogólnień w oparciu o badania monograficzne. bardzo często wprowadza elementy obserwacji uczestniczącej. przez denotację czy definicja analityczna) byłaby znacznie trudniejsza. Odrzuca się więc takie rozumienie tej metody wedle której odnosi się ona do badania układów społecznych. częściowo intencjonalna (przez konotację) ma tę zaletę. swoistej terapii. Najbardziej wyróżniającą cechą badań monograficznych w sensie formalnym jest ich ścisła lokalizacja instytucjonalna. na „przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu tego słowa. Prawie zawsze posługuje się badaniem dokumentacji. Wyobraźnia badacza jest cechą podobnie cenną jak i sceptyczny krytycyzm" (tamże s. Łączy ich kilka. zasad funkcjonowania i ocenę przyjętych w tych instytucjach rozwiązań problemów wychowawczych. których cel poznawczy jest tylko środkiem dla celu głównego tych badań który polega na melioracji badanego fragmentu rzeczywistości wychowawczej. Dotychczasowe ustalenia pozwalają nam nazwać: m o n o g r a f i ą m e todę ba da ń której p r z e d m i o t e m są i ns t yt u c j e w yc h o w a w cze w rozumieniu placówki l u b ins t ytucjonal ne form y d z i a ł a l n o ś c i w yc h o w aw c z e j . na której wyrosła jedna z ważniejszych metod badań pedagogicznych zwana dziś metodą indywidualnych przypadków. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieocenione usługi. Ograniczenie zaś metody indywidualnych przypadków do analizy konkretnych.. Przyjmując przeto przedmiot badań i funkcję metody indywidualnych przypadków za elementy konstytutywne definicję jej można sformułować następująco: metoda i n d y w i d u a l n y c h p r z yp a d k ó w j e s t sposob e m b a d a ń p o l e g a j ą c y m na a n a l i z i e j e d n o s t k o w y c h l os ó w l u d z k i c h u w i k ł a n y c h w ok re ś l on e s yt u a c j e . nie poprzestaje na jednej technice badań. jednostkowych przypadków wychowawczych ma uzasadnienie w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla praktyki wychowawczej. że warunkiem wydźwignięcia człowieka w sytuacji kryzysowej jest wszechstronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizowana pomoc przewidująca obok materialnych bodźców także wyzwalanie praktycznej aktywności człowieka i psychicznej zaradności oraz wiary we własne siły. Istota metody indywidualnych przypadków polegała na przekonaniu. zasad i e f e k t yw n o ś c i dz i a ł a ń w yc h o w a w c z yc h oraz o p r a c o w a n i a k o n c e p c j i ulep s z e ń i p r o g n o z r oz wo j o w yc h " . instytucji lub do badania dynamiki wewnętrznej i przeobrażeń zbiorowości społecznej. do postawienia diagnozy określonych niedomogów i opracowania koncepcji ewentualnych ulepszeń. Wydaje się jednak. Z metody pracy opiekuńczej zostały na grunt metody badawczej przeniesione ogólne założenia poznawcze i generalna koncepcja wyrażająca się w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku. Niekiedy mogą być wykorzystane elementy eksperymentu wychowawczego. której ta metoda służy. Działalność opiekuńcza wyrastając z ram filantropii szukała naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych form oddziaływania. sądy uogólniające winny być ostrożne. Zaproponowana definicja częściowo projektująca.

Kamiński i on też dał teoretyczny opis sondażu w literaturze pedagogicznej. które nie posiadają instytucjonalnej lokalizacji a wręcz odwrotnie są jakby rozproszone w społeczeństwie. młodzieży uczącej się i pracującej. n a s i l a n i u się i . Kierując się powyższymi uwagami definicja omawianej metody może mieć postać następującą: m e t o d a s o n d a ż u d i a g n o s t yc z n e g o j e s t sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach struktural n yc h i f u n k c j o n a l n yc h oraz dynamice zjawisk społeczn y c h . ponadto stany świadomości społecznej. Badania sondażowe jak wynika z samego sensu nazwy opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby reprezentacyjnej z populacji generalnej.5. Technika doboru próby aby była ona reprezentacją populacji generalnej to inna. że cel stworzył metodę i jej funkcje. dziewcząt i chłopców. testy. Charakterystyka sondażu opracowana przez A. Biorąc za przykład badanie nad alkoholizmem młodzieży. ich istoty i przyczyn zrodziła się metoda. jego zadaniem było tylko ukazanie ogólnej zasady. Zależy" to od charakteru i złożoności poszczególnego przypadku. Znakomicie uzupełnia go obserwacja i analiza dokumentów osobistych. A zatem precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala na uściślenie zasięgu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru odpowiedniej próby do badań. Jej szczególny rodowód i ścisłe pokrewieństwo z metodą pracy socjalnej uzasadniają podkreślenie w definicji funkcji poznawczych i terapeutycznych. Pojęcia tego używa A. Zakres ważności uogólnień teoretycznych z badań empirycznych stanowi odrębny problem metodologiczny. Rozciąganie prawidłowości poznanych przy badaniu wybranej populacji na populację generalną lub inne zbiorowości wymaga dużej ostrożności. Co jest przedmiotem badań sondażowych? „Tym czym dla studium indywidualnych przypadków są losy jednostek ludzkich określonego rodzaju. Chodzi tu więc o wszystkie zjawiska. Bardziej precyzyjnych technik doboru próby dostarcza statystyka. Kamińskiego jest rzadko spotykanym przykładem jasności i precyzji naukowej. Badania metodą indywidualnych przypadków posługują się dość nielicznym zestawem technik badawczych. Kiedy już mowa o alkoholizmie młodzieży jesteśmy w stanie bliżej zorientować się w istocie zadania badawczego. 41). podany przez A. 3.w yc h o w a w c z e . która wkomponowana została w praktyczne cele usuwania nieprawidłowości l ub sytuacji zagrożenia w indywidualnych losach ludzkich. odrębna sprawa. to w próbie znaleźć się powinny odpowiednie proporcje młodzieży wiejskiej i miejskiej. że od rzetelności doboru próby zależy nasze prawo do rozciągania uogólnień na całą populację i budowania teorii. opinii i poglądów określonych zbiorowości. Metoda indywidualnych przypadków nastręcza pewne trudności w przedmiocie budowania uogólnień. O ile pierwszy człon definicji wyróżnia metodę indywidualnych przypadków od innych metod to następny jest swoisty dla każdej metody badań pedagogicznych a nawet dla badań pedagogicznych w ogóle. Dopiero bardziej szczegółowe określenia pozwalają w miarę zwężać przedmiotowo i terytorialnie badania. Wszelka pochopna generalizacja oparta na badaniach małych grup jest niebezpieczna. Metoda sondażu diagnostycznego Wiele kontrowersji wiąże się z określeniem jednej z najpopularniejszych metod badań społecznych w tym także pedagogicznych jaką jest sondaż. którego przedstawienie wykracza poza przedmiot i ramy niniejszego opracowania. które stanowią znakomity przedmiot zainteresowania dla omawianej metody będą: „trudności dydaktyczne i wychowawcze a sytuacja rodzinna dziecka". zwany przez jednych sondażem diagnostycznym. Np. Badania sondażowe mają na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie wszystkich atrybutów strukturalnych i funkcjonalnych. W tym jednak przypadku można rzec. Tak więc badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania. Niekiedy pomocne być mogą techniki projekcyjne. którą nie zawsze można precyzyjnie określić. wszystkich elementów i wszystkich cech badanej populacji. Przykładami problemów. przez innych sondażem ankietowym czy sondażem na grupie reprezentatywnej. Kamiński 1974. s. l u b na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych biografii ludzkich z n as t a wi en i e m na opracowanie d i a gn o z y p r z yp a d k u l u b z j a w i s k a w celu podjęcia działań terapeut ycz nych. ich tendencji i nasilenia. Prawo do generalizacji rośnie w miarę kompetencji badającego oraz uzyskiwania podobnych wyników w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. Podany przykład nie jest zbyt szczęśliwy. Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji. Najbardziej użyteczną techniką w przypadku omawianej metody jest wywiad. Badający musi dążyć do wybrania takiej grupy do badań aby stanowiła ona możliwie najwierniejsze odbicie struktury. Ogólnie należy stwierdzić. w której bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. proporcja odpowiednich grup wiekowych itp. tym dla sondażu diagnostycznego jest określone zjawisko społeczne" (A. Wynikało głównie ze ścisłego określenia zakresu przedmiotowego metody. „funkcjonowanie rodzin zastępczych i opiekuńczych". narastania badanych zjawisk. Kamińskiego przykład alkoholizmu nie daje się umiejscowić terytorialnie ani demograficznie. Ogólne założenia badań pedagogicznych uzasadniają przyjęcie nazwy sondażu diagnostycznego na użytek praktyki pedagogicznej. „adaptacja społeczna wychowanków domu dziecka". o p i n i a c h i p o g l ą d a c h w y b r a n y c h z bi or ow oś ci .

konieczne jest sięgnięcie zarówno do literatury metodologicznej. Kamińskiego . Mieczysław Łobocki -Metody badań pedagogicznych. analiza dokumentów osobistych. Literatura zalecana Bardzo jasne i przekonywujące omówienie terminów metodologicznych znajdzie zainteresowany czytelnik w pracy T. Nieprawidłowe zaś stosowanie najlepszej metody może całkowicie wypaczyć obraz badanej rzeczywistość!. Metody badań pedagogicznych (red.Funkcjonowanie szkoły w środowisku wiejskim. Na uwagę i polecenia zasługuje artykuł A. Warszawa 1982. Coleman. Edward Hajduk . w: Metodologia pedagogiki społecznej. TERESA BAUMAN ROZDZIAŁ IV O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych . Warszawa 1972 i wiele innych. Nowak. Warszawa 1967. ankieta.przedmiotem eksperymentu. Warto za A. bo stosowanie różnych metod i technik stanowi źródło dodatkowej wiedzy i czynnik kontroli rzetelności badań. Charakterystyki omawianych metod ograniczają się w zasadzie tylko do opisu ich podstawowych cech. wyniki uzyskane w badaniach w rejonie płockim większe prawdopodobieństwo zyskują w rejonach uprzemysłowionych itp. Zawistowicz-Adamskiej. Kwieciński . Problemy diagnostyki społecznej w praktyce pedagogicznej. technika. Sondaże ankietowe.Metoda.p o s i a d a j ą c y c h z n a c z e n i e w yc h o w a w c z e -w o p a r c i u o s p e c j a l n i e d o b r a n ą grupę r e p r e z e n t u j ą c ą pop u l a c j ę g e n e r a l n ą . Dlatego nie można poprzestawać na tak ogólnych opisach. że działalność komitetu antyalkoholowego może być przedmiotem monografii a wpływ uświadomienia i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm młodzieży . Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako środowisko wychowawcze.M. Wybór tekstów red. Hatt. Przykładem mogą być pracy etnograficzne F. Całkowicie prawie pominięta została technika ich stosowania i organizacja badań. im bardziej analizowaną populację możemy odnieść do podobnej całości" (tamże s. Irena Lepalczyk . J. Wrocław 1974 r.Metoda monografii w badaniach pedagogicznych. red.Niektóre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidualnych przypadków. Jest to zjawisko konieczne i pożyteczne. logiki formalnej i metodologii nauk. Np. „Młodzież nadużywająca alkoholu może być objęta studium indywidualnych przypadków. Natomiast alkoholizm młodzieży jako zjawisko społeczne może być przedmiotem sondażu diagnostycznego" (tamże s. Jako przykład pracy empirycznej opartej na metodzie sondażu można wymienić pracę zbiorową pod red.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Bujaka. Nowak. Lipset. pracę A. Goode. Zielona Góra 1994. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice wiąże się z metodą pracy socjalnej -case work . Konieczne bo rzeczywistość wychowawcza jest tak bogata iż nie mogą jej objąć ramy jednej metody. Kamińskim przytoczyć przykład.in. Poza tymi ramami dostrzeżone prawidłowości przybierają charakter tym większego prawdopodobieństwa. red. W: metodologia pedagogiki społecznej. Wroczyński. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to wywiad. Nosząc się z zamiarem zastosowania wybranej metody badań. Wroczyński. Wroczyński. S. Pilch. Żadna z omawianych metod nie występuje w stanie czystym. w: Metody badań socjologicznych red.kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich i n n yc h zjawiskach instytucjonalnie nie zlok a l i z o w a n y c h . Pilch.) Andrzej Góralski. Wrocław 1974. który ukazuje różnice w zastosowaniu omawianych metod. 42). W pedagogice można polecić m. Warszawa 1980 r. Warszawa 1979. Dwojakie cele badań monograficznych. Warszawa 1979. Zaczyński Praca badawcza nauczyciela. 43). S. Z.stąd bardzo pomocna będzie praca: Marynowicz-Hetka E. jak i do opracowań empirycznych powstałych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody. R. Oraz K. Warszawa 1965 R.K. T. a pożyteczne. Janeczko .Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych. w k t ó r e j b a d a n e z j a w i s k o w ys t ę p u j e . w: Metodologia pedagogiki społecznej (red. XII. wielkości zespołu badającego. Warszawa 1965 tamże: W. Wrocław 1974. Warszawa 1989. Dodajmy. M.Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. „W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych doborem próby. Pilch. Trow.Metoda sondażu w pedagogice empirycznej. Sułka . procedura badawcza w pedagogice empirycznej. S. w: Metodologia pedagogiki społecznej. Wroczyński. techniki statystyczne i inne. Iza Muchnicka . Wrocław 1961. V.Elementy teorii poznania. Wśród pedagogów cenne uwagi poświęcił tej metodzie W. tamże E. Wielkość badanej populacji zależy od 'stopnia dokładności badań. wybranych do badań technik i „dostępności poznawczej w sensie terytorialnym". Nowa szkoła 1958. Warszawa 1968 r. Metoda eksperymentu znalazła pełna i chyba doskonała monografię w pracy A. Mazurkiewicz. Sośnicki . Metody badań socjologicznych. R. K. H. Nader często mamy do czynienia z mieszaniną różnych metod. Monograficzne badania układów społecznych. Swidy .Młodzież a wartości. red.J.Eksperyment w badaniach społecznych. Istnieje bogata literatura naukowa powstała w wyniku stosowania metody monograficznej. P. nr 7-8. Pilch) Wrocław 1974. . Kotarbińskiego.

W badaniach jakościowych natomiast możliwe jest podjęcie tematów wykraczających poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podejmowanie problematyki związanej z ocenami. że na gruncie metodologii naukowej niemożliwe jest dostrzeżenie lub podjęcie pewnych tematów. ale ograniczoną i jednostronną. Schiller 4. Uważa.traktując rzecz modelowo . jaki ta metodologia stawia badaczowi postulując. mogących stanowić „obiektywne fakty". przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzędzi. idzie raczej o to aby traktowane były jako równorzędny sposób badania zjawisk pedagogicznych.C. skłoniły humanistów do poszukiwań innych dróg poznawania i opisywania świata. Uwagi ogólne Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje uczonych. iż możliwe jest poznawanie rzeczywistości społecznej w różny sposób. Taki redukcjonizm pozwala zdobyć o zjawisku wiedzę pewną. czyli zarówno jego jednostkowością jak i związkami z innymi. stylu życia oraz zjawisk zmiennych. F. poddające się pomiarowi zjawiska. Posługuje się metodami jakościowymi przy pomocy których może docierać bardziej „w głąb" badanego zjawiska a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst).zjawisk złożonych treściowo i znaczeniowo. Pozostawiając na uboczu wątek krytyczny . wartościami. Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam: poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas . ponieważ uświadamiający słabości i pęknięcia paradygmatu nauki nowożytnej. w różnego rodzaju placówkach. bowiem dotyczących zagadnień nie poddających się badaniu kwantytatywnemu. Dla pedagogów jest to różnica tym znaczniejsza. np. że można . W procesie wychowania i kształcenia emocje. Każdy z nich ma swoje wady i zalety. Uprawomocnienie podejścia jakościowego w badaniach pedagogicznych pozwoli na dostrzeżenie ich. że wymagający oddzielnej rozprawy . inny zaś metoda jakościowa. które łatwo można zmienić. zakłada subiektywny charakter własnej wiedzy jak i każdego poznania. ale niepewne". ale mało ważne.wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego. jednostkowych przypadków.o czym pisze A. stających się. Przedmiot i cel badań jakościowych Wybór przedmiotu badania w obydwu typach badań wydaje się z pozoru procedurą podobną. Zakłada on "istnienie obiektywnego świata. Metody jakościowe powstały więc z jednej strony jako krytyka (zarówno metodologii panującej w pedagogice jak i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych). Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnień pedagogicznych możliwych do zbadania na gruncie tej metodologii. a także . S. aby dostrzec w badanym zjawisku nieprzewidziane przez niego wcześniej aspekty. opartej na założeniach filozofii pozytywistycznej i posługuje się w swych badaniach metodami ilościowymi.zajmę się opisem innej metody postępowania badawczego. o charakterze procesu społecznego. że badając rzeczywistość społeczną musi posługiwać się narzędziami „miękkimi". móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną. iż przedmiotem badania naukowego mogą być tylko obiektywnie istniejące. Założenie o ich komplementarności pozwala zaakceptować tezę. bez posądzania ich o nienaukowość czy powierzchowność. każdy jednak pozwala na dostrzeżenie w niej czegoś innego i mimo ich odmienności obydwa przyczyniają się do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej. z drugiej zaś .„Im więcej wagi przykładał człowiek nauki do logiki. 4.S. Krocząc jedną z nich badacz podporządkowuje się metodologii. które są ważne. Bada więc tylko poddające się pomiarowi obiekty. Różnica polega na tym. tym mniejsza była wartość jego rozumowania naukowego". że zajmują się oni zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem człowieka wśród innych ludzi. Istnieje wiele problemów w pedagogice zupełnie pomijanych.2. poszukując między nimi zależności przyczynowo-skutkowych. Nie chodzi jednak o to. przekształcić po to. trudno jest redukować jego poznawanie tylko do wymiaru zdarzeń. możliwości równie obiektywnego poznania go. Jednak inny przedmiot badania może narzucać metoda ilościowa. wartości są obecne i trudno je pomijać jako mniej znaczące. Ossowski formułuje ten dylemat następująco: „socjolog musi wybierać pomiędzy ubieganiem się o rezultaty. Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna. Sądzę. przeżyciami. poznanie a tym samym wzbogacenie naszej o nich wiedzy. które są pewne. Świadomość ograniczeń. uczucia. iż metody jakościowe mają za zadanie wyrugowanie z pedagogiki metod ilościowych. Badacz ma świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany).niezwykle ważny. albo o takie.1.jako propozycja innej wizji badania empirycznego. Wyka . które dotyczą poszczególnych ludzi. Traktowanie ich antagonistycznie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji jednej przez drugą. elastycznymi. aby odkrywszy je. Te dwie drogi badawcze można traktować jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie. Podejście jakościowe pozwala na podejmowanie takich zagadnień. w związku z wymogiem. jakie niesie ze sobą scjentystyczny sposób myślenia. jednak tak bogaty.

np. wzajemnego poznania się. 4. Badacz może celowo dobierać próbę osób do badania jeżeli zależy mu na szczególnym zróżnicowaniu badanych pod względem pewnych cech. Nie ma więc większego znaczenia liczba przebadanych osób. „Jak częstym zjawiskiem jest stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodziców?". problem: „Jaki wpływ ma środowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" może być badany obydwoma typami metod. Istnienie hipotezy określa bowiem kierunek naszych poszukiwań. że badacz zaobserwowałby tylko to. taka sytuacja uniemożliwia w sposób naturalny stawianie precyzyjnych hipotez. Podobnie nieuzasadnione byłoby stawianie pewnych problemów badawczych w badaniach jakościowych. Są jednak problemy badawcze. których problematyka należała do tematów trudnych. W pewnych typach badań. gdy: a) chcemy przyjrzeć się zjawiskom w ich kontekście. problem kar cielesnych stosowanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej). bądź . Jest wiele tematów pedagogicznych. które narzuca metoda. posługujących się językiem różniącym się od języka badacza. które nie może być . Owe ograniczenia powodują. wynikającą nie z braku jakichkolwiek założeń badacza.o doborze osób badanych decydują wyłącznie względy merytoryczne. Dzieje się tak dlatego. pytanie: „Jakie relacje zachodzą pomiędzy uczestnikami procesu dydaktycznego (pomiędzy nauczycielem a uczniami a także pomiędzy samymi uczniami) na lekcji?" Ów brak uzasadnienia nie wynika z tego. lecz z tego. a tym samym ogranicza możliwość oglądalności badanego zjawiska. z których badacz nie zdawał sobie sprawy. Każde badanie traktowane jest jako swoiste zjawisko. Problem może być taki sam. prywatne (np. To powoduje. dotyczy problemów uznawanych przez badanych za intymne. Zastosowanie metod jakościowych pozwala na podejmowanie w badaniach problemów mało znanych. które mogą być badane zarówno przy pomocy metod ilościowych jak i jakościowych. może przy tym pomijać całe spektrum zagadnień. wymagających kilkakrotnego wglądu w badane środowisko. pomijając przy tym całą gamę relacji. iż badacz dla badanego nie jest już osobą zupełnie obcą i anonimową. które badacz bardziej przeczuwa. W badaniach jakościowych natomiast jest równie ważny problem jak i metoda. Należy do nich np. Dobór badanych Ponieważ w badaniach jakościowych rezygnuje się z postulatu reprezentatywności próby (dającej możliwość szerokich uogólnień) a także z rzetelności (pozwalającej na powtórzenie badania przy użyciu tego samego narzędzia) . Rezygnacja z rzetelności w badaniach jakościowych wynika z prze-świadczenia o wyjątkowości. niż o nich wie. pozwalających w miarę poprawnie odpowiedzieć na to pytanie. co chciałby zaobserwować.jednostki o wysokim stopniu samoświadomości posiadający dużą zdolność do artykulacji badanych problemów. redukuje je bowiem do uświadomionych poprzez badacza wątków. badacze docierają do swoich rozmówców przez kontakty nieformalne.gdy są one niezdolne do wypowiadania się na temat interesujący badacza.3. jeżeli badane zagadnienie jest mało znane. bowiem nie można formułować hipotez. lecz z programowo przez niego przyjętej postawy „naiwnej poznawczo". gdy chcemy je poznać takimi jakie są a nie stwierdzić. nie ukrywa się także ze swoją wiedzą o badanym. ale i uznawana jest za szkodliwą.zagadnienia. Dotyczy to zarówno dzieci o nierozwiniętych jeszcze możliwościach artykulacyjnych jak i dorosłych. wzajemnie od siebie zależne i dopiero w połączeniu przesądzają o nazwaniu badania jakościowym. że takich badań metodami ilościowymi nie dałoby się przeprowadzić. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych Podejście jakościowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badawczych i zakłada swoistą bezzałożeniowość na temat natury badanego zjawiska. przychodzą do badanego osoby polecone im przez kogoś znajomego. Badanie jakościowe stosujemy wówczas. iż tylko niektóre pytania narzucające się badaczowi mogą stanowić problem badaczy. sugerując iż właśnie wiedza zdobyta o badanym zadecydowała o tym.4. iż właśnie z nim pragnie przeprowadzić badania. Znikoma wartość hipotez badawczych szczególnie uwidoczniła się w badaniach etnograficznych. c) osobami badanymi są albo . Pytanie o częstość występowania sugeruje bowiem potrzebę zastosowania metod ilościowych. w których założeniowość nie tylko ogranicza pole badania. Wiele rodzajów badań jakościowych wymaga od badacza zaprzyjaźnienia się z badanym a przynajmniej dobrego. których stawianie w badaniach prowadzonych metodami ilościowymi byłoby nieuzasadnione. Formułowanie problemów badawczych na gruncie metodologii naukowej obwarowane jest odpowiednimi warunkami. czy zgadzają się z naszym o nich mniemaniem b) badane zjawisko jest „drażliwe". Np. ani też sposób ich doboru. bądź takich. lecz badany w różny sposób. 4. jednostkowości i niepowtarzalności każdej sytuacji badawczej. z których nie był w stanie przewidzieć przy konstruowaniu narzędzia. że są one ze sobą nierozłącznie powiązane.

Język w badaniu jakościowym Jeżeli w badaniu nie chcemy sprawdzić „czy jest tak. celowo rezygnując z języka nauki na rzecz języka potocznego. Badany z „nadajnika" może przekształcić się we współtwórcę. stara się jak najwierniej uchwycić wizję problemu przedstawianą przez badanego.badany. 4.2.nie ma potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojęciowych. dwustronna relacja. jaki badanie wywiera na niego samego. c) Badany . Badacz poznaje rzeczywistość językową badanego i staje się ona jednym z elementów badania. posługującego się inną aparaturą pojęciową.zakłada się bowiem dialektyczność relacji badacz . Nie sądzę aby holizm był kategorią najtrafniej oddającą sens badania jakościowego. zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym. Ważne w tej relacji jest to. 4. przyjmując iż takie obiektywizm jest niemożliwy. Badacze posługujący się metodami jakościowymi dystansują się od metody naukowej także za pomocą języka. Jeżeli kontekst . g) Badacz ma świadomość własnej subiektywności w odbiorze i ocenie sytuacji badawczej. to mamy już do czynienia niejako z inną osobą. przy pomocy której chce opisywać rzeczywistość. e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna. nie zawsze umożliwiającą adekwatny opis badanej rzeczywistości. Nie stara się obiektywizować uzyskanej wiedzy.3. Język używany w badaniach jakościowych jest językiem badanego lub wypadkową języków obydwu stron interakcji. zmienia się co najmniej w świadka a nawet uczestnika badań. ale już nie przeciwstawni sobie wzajemnie. następuje bowiem zmiana sytuacji badania. formie. Opowiadam się za kategorią „kontekst" jako bardziej przystającą do możliwości badacza. przy pomocy tego samego narzędzia.uznaje się równość kompetencji badanego i badacza. atmosferze. nie narzuca mu więc własnego języka.1. Kontekst Jedną z ważniejszych cech badań jakościowych jest dążenie do ujmowania badanego zjawiska w jego szerokim kontekście. lecz chcemy dowiedzieć się „jak jest?" . Pretendowanie do całościowego ujmowania badanej rzeczywistości wydaje mi się równie zuchwałe co przeświadczenie o prawdziwości uzyskiwanych wyników w badaniach ilościowych. Niektórzy autorzy postulują nawet ujęcia holistyczne. nie będzie tym samym badaniem. b) Badacz nie działa z pozycji „lepiej wiedzącego" lecz traktuje badanego jako kompetentnego współtwórcę wiedzy zdobywanej podczas badania .5. Podmiotowe podejście do badanego najlepiej obrazują wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy osobą badaną a badaczem: a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania .5. nie posługuje się kategoriami obcymi badanemu. po to aby nie zakłócała (determinowała) przebiegu badania. Każdy nauczyciel wie przecież (a badacze często o tej wiedzy zapominają).powtórzone w tej samej postaci. h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomiędzy badaczem i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz ma tego świadomość. jaką posiada badacz. że przedmiotem staje się poznawana kwestia a podmiotowe stanowiska zajmują dwie strony .Cechy charakterystyczne badania jakościowego 4. nie ma potrzeby skłaniania osoby badanej do posługiwania się językiem badacza.badacz i badany. a jeśli nawet próbuje się go ująć całościowo to -jak pisze J. literackiego. której wyniku badacz nie jest w stanie przewidzieć. dbając równocześnie o to aby minimalizować własne tendencje redukcjonistyczne.5. 4.badacz więc działa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach. Badanie podobnych zespołów ludzi: np. prowadzonych przez tego samego nauczyciela. d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzędziem badania. własnego wpływu na treść i przebieg badania a także wpływu. Derrida .„jego określenie nigdy nie jest zapewnione bądź nasycone". przyjmuje wobec niej postawę otwartą. może zmieniać jego kierunek . badacz z „odbiornika" i rejestratora. uczniów wszystkich równoległych czwartych klas jednej szkoły. bogatszą o te doświadczenia i wiedzę. Takie postępowanie uzasadnia po części chęć wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska a po części ograniczoność języka nauki. Kontekst nie daje się w pełni określić.5. których dostarczyło jej pierwsze badanie.Relacje badacz – badany W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania osób badanych. że w różnych klasach ten sam temat lekcji wywołuje różne odbiory i różne zrozumienie. f) Badacz w pełni angażuje się w badanie.w równym stopniu co badacz wpływa na treść badania. Jeżeli badamy tę samą osobę powtórnie. sygnalizującą rozległość spojrzenia na badane zjawisko. Badacz nie podejmuje badania z gotowa siatką pojęć.jeśli tylko wyrazi chęć . jak przewidywaliśmy?" (hipoteza). postuluje się nawet zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateoretycznej wiedzy.

jakie dają badaczowi. nową. gdy podejmuje zagadnienie nieznane. Badania jakościowe w pedagogice Pedagogiczne badania jakościowe podejmowane są w Polsce rzadko. zaczyna kojarzyć różne opinie. z czego się rezygnuje. nie poprzedzone świadomym rozumowaniem. W badaniu jakościowym bowiem nie idzie o szukanie zależności przyczynowo-skutkowych. głębsza refleksja nad całym procesem badania. informacje. Rodzaje metod jakościowych Wśród metod jakościowych A. Osoby te tylko – nieusatysfakcjonowane możliwościami. Wydawać się nawet może. Nagłe zjawienie się nowej myśli. którego umysł nastawiony jest na jakieś zagadnienie. nie spełniających wymogów stawianych nauce. niekiedy jednak prowadzą na manowce. o zakłóceniach jakie wnosi proces badania w te relacje. bowiem dominująca metodologia naukowa traktuje je nieco podejrzliwie a wyniki tych badań uznawane są niekiedy za „gorszą". każdy z badaczy musi dokładnie znać i rozumieć sens i istotę badań jakościowych. niesprawdzoną.5. bez znajomości całej procedury badawczej obowiązującej w badaniach ilościowych. nieobiektywną wiedzę. Zarówno wyobraźnia jak i intuicja.4.7.z pozoru absurdalnych . W metodach jakościowych docenia się ich wagę i zakłada. metodę biograficzną. nieśmiało. których wcześniej nie łączył z przedmiotem swoich badań. dzięki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako z różnych stron. Nie sądzę jednak aby było możliwe przemyślenie i przeprowadzenie interesującego badania jakościowego. Rozumienie zaś jest procesem w którym odkrywane są kolejne zasłony w naszym poznawaniu rzeczywistości. jego zadaniem jest jej słuchać uważnie. co pozwala mu lepiej ją rozumieć.rozumiemy jako „osadzenie w" badanego zagadnienia. odbywa się jednak na gruncie dobrze przygotowanym. czy nie. Nastawienie na rozumienie wynika z założenia. z którymi wchodzi on w proces badania. czy jako rozjaśniająca koncepcja pojawiająca się w świadomości nawet wówczas gdy nie myślimy świadomie o danym zagadnieniu" podpowiada badaczowi pomysły. 4. Dotyczy ona zarówno wiedzy badacza o sobie. z czego rezygnuje. Proces badania Prowadzenie badań jakościowych wymaga od badacza szerokiej wiedzy na temat czynników zewnętrznych wpływających na sam przebieg badania. fakty. których on sam nie przeczuwał. Wyobraźnia może podpowiadać drogę do nowych odkryć. czy droga przez nie proponowana jest słuszna. 4. to takie osadzenie może być wielostronne. obserwację uczestniczącą oraz jakościową analizę treści. poznawania szczegółowych wymogów metody naukowej. Podobnie jak w badaniu ilościowym. jego wysiłków uzyskania świadomości własnych przed-założeń. Niesłuszne więc wydaje się oskarżanie osób stosujących w swych badaniach podejście jakościowe o brak kompetencji czy wiedzy metodologicznej. niekiedy prowadzą one ku ciekawym odkryciom. Przebieg i kształt badania jakościowego nakłada na badaczy odpowiedzialność moralną. Intuicja. nie można więc przeprowadzić tego typu badań nie wiedząc czym jest to. 4. której badacz musi być świadom rozpoczynając swoją pracę. Ogromne znaczenie ma. W badaniach ilościowych bowiem wciąż sygnalizuje się od czego się odchodzi. dotychczas nie badane lub też styka się z sytuacją szokującą dla niego. chociaż nigdy nie wiadomo. sygnalizując możliwość ich wykorzystania do badań pedagogicznych. 4. a także wiedzy o badaniach jakościowych w kontekście zarówno szans. wymogów metody jakościowej a także odpowiednia postawa etyczna. Badanie jakościowe wymaga bowiem krytycznego namysłu nad wiedzą już istniejącą i pojawienia się w świadomości badacza przeświadczenia o specyfice proponowanych przez metodologię naukową metod i ich nieadekwatności względem podejmowanego przez niego problemu badawczego. bywają jedynymi kierunkowskazami dla badacza. gdyż intuicja może pojawić się tylko u tego badacza. nieprzewidywalną. Podejmowanie badań jakościowych w pedagogice jest przez wielu zwolenników podejścia ilościowego traktowane jako niechęć do uczenia się skomplikowanych procedur. że w badaniach jakościowych potrzebna jest właśnie większa wiedza badacza. Wyobraźnia i intuicja Ważnym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakościowych jest wyobraźnia i intuicja. wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach międzyludzkich. Konieczna jest więc niezbędna wiedza dotycząca tematu badań. Ujmowanie zjawisk w kontekście pozwala na dostrzeżenie różnych ich aspektów. jak i ich słabych stron. a że jest ona „mądrzejsza" od badacza. szczególnie wówczas. Jednakowoż wyobraźnia i intuicja nie zawsze podpowiadają dobre rozwiązania. stąd możliwa jest wielość kontekstów. że zawsze warto podążyć ich śladem.6. rozumiana jako „nagle zjawiające się oświecenie lub zrozumienie sytuacji. Wyka wyróżnia: otwarty wywiad pogłębiony. . więc odpowiednie przygotowanie zespołu badawczego. że „rzeczywistość mówi". lecz właśnie o rozumienie. sygnalizuje takie połączenie zjawisk.8. jakie oferuje metoda naukowa poszukują innych sposobów empirycznego poznawania rzeczywistości.pozwala na przekraczanie ograniczeń narzucanych badaczowi przez jego własną wiedzę. wyzwala odwagę stawiania pytań . Przedstawię kolejno poszczególne metody.

W owych wymaganiach zawiera się zarówno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy.1. postawy. W takiej rozmowie nie unika się pytań sugerujących. Łukasiewicz zwraca uwagę na jej pięć zasadniczych cech: równość.Uczestnicy dialogu angażują w rozmowę całą swoją osobowość. w której ona się odbywa. iż taka rozmowa zmienia jedną bądź obydwie strony. w dużej mierze zależy to od atmosfery panującej podczas badania. prowokujących czy nawet drażliwych. przypominanie sobie niektórych faktów ze swego życia. czego chciałby się dowiedzieć. Pytania. nastroju.snując swoją opowieść. który wytwarza się podczas badania. Obie strony mają wpływ na przebieg dialogu. Nie jest więc możliwe. może nawet mieć wcześniej opracowane pytania jednakże kolejność ich zadania zależy od kontekstu. Opisane przez P. Podczas takiej rozmowy może odbywać się proces „redagowania swojej biografii". snuje opowieść. Uczestnictwo . Jest to ważne. Więź jaka łączy jego uczestników jest w dużej mierze decydująca dla przebiegu badania. a nie żelaznymi wytycznymi. Badacz przychodzi do badanego z dokładną świadomością tego co go interesuje. natomiast wyraźnie określa ich problematykę. a prawo do zadawania pytań ma nie tylko badacz lecz też badany. Jest to spotkanie dwóch światów jednostkowych. badany . aby poruszane w rozmowie tematy uznane zostały przez którąś ze stron za zbyt drażliwe lub nietaktowne. Im mniej jest w takiej rozmowie sztuczności. Wspólnota . badacza). nie próbuje w podchwytliwy sposób sprawdzać czy mówią prawdę. system wartości. nie ma rozmowy z pozycji lepszego. Otwarty wywiad pogłębiony Powinien być prowadzony z pomocą magnetofonu. należy więc jeszcze przed badaniem uprzedzić badanego. nie stanowią jednak ram poza które nie można wykraczać. badacz zaś podążając za opowieścią badanego także może zmienić swój pogląd na wiele spraw. że nie ma w dialogu lepiej wiedzącego. Pytania przygotowane przez badacza są pomocne w podtrzymywaniu rozmowy. dyktafonu itp. wspólnie budujące wiedzę o interesującym ich zagadnieniu. ponadto zarejestrowana wypowiedź pozwala na uchwycenie autentycznego języka badanego i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podejrzliwie. lecz zdarza się. P. uczestnictwo i integralność. Badanych traktuje się bowiem podmiotowo. gdyż badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie może brać czynnego udziału w toczącej się rozmowie. np. zarówno swój sposób myślenia jak i poglądy. Opisując Galtunga metodę dialogową (otwarty wywiad pogłębiony nazywa się często dialogiem). a które mniej inspirujące dla rozmowy. Takie podejście do pytań.Bardzo ważna dla dialogu jest atmosfera. w której badany „oprowadza badacza po swoim życiu". Zauważyć przy tym należy. propozycjami badacza. wspólnota. co w pewnym stopniu może przesądzać o jej przebiegu. którym obydwie strony muszą się bezwzględnie podporządkować. które wymieniają pomiędzy sobą doświadczenia i wiedzę. To badany ustanawia granice obszaru intymności i szczerości do którego wpuszcza badacza. podczas ich wspólnej rozmowy odbywa się nie tylko wymiana informacji. są pewnym scenariuszem. że są odpowiedzialni za to co mówią i potrafią zdać sprawę ze swej działalności. które formułuje badacz przed wywiadem sygnal i z uj ą tylko kierunki jego zainteresowań. Współzależność . Temat badania wymaga niekiedy kilku spotkań badacza z badanym (często opowieści badanych są długie a rozmowa dla obydwu stron interesująca). bowiem . jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru. od wzajemnych stosunków pomiędzy badanym a badaczem.Uczestnicy dialogu są od siebie wzajemnie zależni. że wywiad może zabrać im sporo czasu. gdy w dialogu bierze udział więcej osób.W dialogu aktywnie uczestniczą obydwie strony.8. obdarza ich pełnym zaufaniem. że badania prowadzone w ten sposób skłaniają do postawienia przed badaczem wymagań natury etycznej. Otwarty wywiad pogłębiony ma formę rozmowy. ponieważ jest zamknięty na nowe fakty i opinie niezgodne z własnymi. iż zarówno to o czym mówią. jakichś ważnych dla nich wydarzeń czy wyborów. indywidualną interpretacją treści przekazywanych w rozmowie.ich pojawienie się w rozmowie bądź ich brak zależny jest od uczestników dialogu. Obydwie strony uczestniczą też w tworzeniu syntezy.4. jednak nie determinują one przebiegu badania. Równość oznacza. „nie pouczać" nabierają w badaniach jakościowych szczególnej wymowy. dogmatyk nie może prowadzić tego typu badań. Pytania o pewne zagadnienia powodują uświadamianie sobie przez badanych ich znaczenia. Zalecenia typu „nie szkodzić". współzależność. bardziej świadomego (tzn. Poczucie wspólnoty jest szczególnie ważne w sytuacji. sygnalizują równocześnie jego przygotowanie do wywiadu. im więcej intymności i wzajemnego zrozumienia. Integralność . nastawienie do rozmowy badacza powoduje. zakłada się. które wątki okażą się bardziej. iż nie jest on w stanie przewidzieć. Łukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie oddają istotę otwartego wywiadu pogłębionego. jakie obszary (podczas rozmowy z badanym) zostaną odkryte. jak i to co pomijają. to oni decydują o czym chcą i mogą ze sobą rozmawiać. Badacz przyczynia się do owego budowania poprzez umiejętne podtrzymywanie rozmowy. Badany odpowiada na nie lub nie. Badacz nie ustala przed badaniem dokładnego brzmienia pytań. zakładając. będącej swoistą. tym korzystniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. Otwarty wywiad pogłębiony jest zaproszeniem . ze swego życia. lojalności wobec badanego a także otwartej postawy wobec poruszanych problemów.

3.oprócz ogólnego wstępu . drugą zaś stanowi indywidualny i symboliczny wymiar zjawisk społecznych." Wybór treści dokonywany jest w oparciu o pewne wartości. na który składa się używanie przez nich określonego języka.badanego do rozmowy.in. o ile ktoś ją opowiada. które powstały w pamięci autora . wydobyć ukryte w nim założenia. 4. jej istnienie jest zależne od jednostkowej świadomości. że obydwie te warstwy przenikają się wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje pełniejszy obraz człowieka i społeczeństwa. uzupełnieniem „obiektywnej rzeczywistości". Pozostawia się więc owe autobiografie bez opracowania. kryje się w nich ogromna wiedza o czasach w których żyli ich autorzy. natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest raczej marginalnie. iż pamiętniki same „mówią" a więc nie ma potrzeby niczego . która nie może być dla niego ani niszcząca ani deprecjonująca. które jednak nie zinterpretowane pozostają tylko i wyłącznie wspomnieniem jakiejś osoby. zdarzeń z wątków. Metoda biograficzna Sedno tej metody opiera się na założeniu. o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe. Techniki opracowywania materiałów biograficznych są różnorodne i zależne od tego czy badacza interesuje wyłącznie twórca autobiografii czy też uwaga badacza skupia się bardziej na treściach zawartych w autobiografii stanowiących przejaw zarówno samoświadomości jak i świadomości społecznej osoby piszącej. Jest zjawiskiem subiektywnym również i w tym sensie. że mówią one znacznie więcej niż mogłoby się wydawać czytelnikowi. sygnalizujące zmienność poglądów autora. nastawiony do materiałów zawartych w autobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo. Autobiografia jest więc przekazem symbolicznym. o człowieku zbudowana jest niejako z dwóch warstw: jedną jest warstwa faktograficzna. w konkretnych okolicznościach. Stanowi niejako zapis jednego i jednostkowego życia. o systemie wartości osób piszących. jak ktoś postrzega i rozumie własne życie. który badacz próbuje uporządkować pod kątem zawartych w nim myśli. Aleksandra nad komunikowaniem się rodziców z dziećmi.w sensie obiektywnym . Wśród autobiografii można wyróżnić pamiętniki pisane przez wiele lat. uzasadniając. Autobiografii przypisywano raczej wartości literackie niż poznawcze. pod którą dostrzec je można jedynie przy głębokim.2. wiersz. zinterpretować kluczowe dla tekstu kategorie. 4.8. Wiedza o społeczeństwie jest zawsze wiedzą „czyjąś" a są takie obszary rzeczywistości społecznej. ich sposób pisania. obrazujące proces zmian zachodzących w jego myśleniu a także autobiografie reminiscencyjne.8. Jednostkowa interpretacja świata nie jest więc dodatkiem do „faktów". Można przecież założyć. że pamiętniki „same za siebie mówią" lecz sądzę. odtwarzające koleje losów. W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie subiektywnym. Dotyczy to szczególnie pamiętników nauczycieli. Analiza tekstu może dotyczyć poziomu leksykalnego słownika frekwencyjnego języka tekstu (autobiografia. o ich świadomości (świadczy o niej m. Raczej zakłada się. systemu znaków i symboli). w jaki sposób wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiały. jakimi są postrzegane w znaczących kategoriach kultury". stanowiące dla opowiadającego kryterium ich doboru i podstawę interpretacji. iż nie istnieje . wyrażonej i utrwalonej w symbolach działalności indywidualnego podmiotu. że wyrażone treści są zawsze relatywne wobec tego. Jest niewątpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu. W pedagogice rzadko wykorzystuje się autobiografie jako materiał do pogłębionych badań. pełnym zaufania kontakcie badacza z badanymi. Można by założyć. że stanowi ona „wytwór interpretującej.żaden przedmiotowy wymiar rzeczywistości społecznej.do nich dodawać. Badacz ponosi także przed badanym odpowiedzialność za to. Pod powierzchnią wspomnień. że wiedza o społeczeństwie. rozumiejącej. istnieje więc jako autobiografia tylko o tyle o ile ktoś intencjonalnie przekształca zbiór zdarzeń w wysoce znaczącą i ustrukturowaną całość. w związku z czym odrzucane były jako mało wiarygodne źródła informacji. zanurzonego w świecie. Możliwości zastosowania tej metody badawczej w pedagogice są ogromne. nie poddające się weryfikacji. . Przyjrzyjmy się jednak autobiografii z innej perspektywy. okolicznościowe. Giza poddaje w wątpliwość odróżnienie autobiografii od biografii (traktowanej jako rejestrację „obiektywnego" przebiegu zdarzeń). Poważne problemy kształcenia i wychowania skrywają się często pod powierzchowną warstwą oczywistości. Przykładem przebijania się przez powierzchowną deklaratywność mogą być badania Z. zaś podejście jakościowe implikuje przekonanie. za konkurs. nieuchronnie uwikłanego w dzieje. a ich funkcja ogranicza się do budzenia postawy heroizmu w kolejnych pokoleniach nauczycieli. które możemy poznać jedynie przez ukazanie ich osobistego wymiaru. zrekonstruować przekonania ich twórców. skażone piętnem subiektywizmu relacje. lub wywołane innym bodźcem. wytworzonym przez rozumiejącą i interpretującą jednostkę. Metody biograficzne stosowane w metodologii naukowej koncentrowały się wyłącznie na pierwszej warstwie. Wydobyć z autobiografii te wszystkie wątki może właśnie uważny badacz. A. lecz sama jest tą rzeczywistością. O ile więc biografie stanowiące dający się udokumentować ubiór „faktów" o człowieku (przebieg życia) nie budziły kontrowersji metodologicznych. że autobiografia istnieje o tyle. Jakościowa analiza tekstu Tekst jest systemem znaków.pisane np. w odniesieniu do konkretnych wartości. iż „ludzkie działanie nie jest wyznaczone przez wpływ wydarzeń takich „jakimi są rzeczywiście" ale przez wpływ wydarzeń takich.

Polega to na zakreśleniu wokół najczęściej pojawiających się wyrazów pól semantycznych. w których badacz wchodząc w określoną społeczność. Drugim niejako krokiem lub też niezależnym od pierwszego jest ustalenie znaczenia tych najczęściej pojawiających się wyrazów i kontekstu. Całością są natomiast zespoły jednostek odnoszące się do wybranych zagadnień. wcześniejszą wiedzę o badanym zjawisku. czy też bardziej skłonny jest przyznawać. 3. określenie tego.pozwalają badaczowi na ustrukturalizowanie tekstu. w jakim zostały użyte. Autobiografia jest . który można odczytać. podobnie jak odczytać można zawartość czasopism. Interesującym przykładem zastosowania w pedagogice tego typu analizy może być praca Z. sztuka .komentarze). czyli sposobu w jaki piszący relacjonuje przebieg wydarzeń. Z tego powodu trafniejsze wydaje się nazywanie tej metody badaniem poprzez wspólne doświadczanie. 4. niekiedy wyzwala chęć niesienia mu pomocy.notatka prasowa. poznaje jej sposób życia. nie zaś obcego i niezaangażowanego obserwatora. Innym wymiarem przełamywania dualizmu na linii badacz . Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii Zaliczenie przez A.moim zdaniem . że problem polega na tym. „Struktury procesowe" . 2. Świadomość zachodzących w nim zmian powoduje.1. W konsekwencji przebywania w badanym środowisku zachodzą w badaczu różne zmiany . staje się uczestnikiem badanej społeczności. sądzę jednak. Badacz nie musi stwarzać sytuacji (eksperyment). jest układem znaków. uprzedzenia.pozwalają na określenie odmian narracji.rodzajem dokumentu. wywiad) a wystarczy. bądź traktuje swój los jako wypadkową nacisku systemu społecznego w którym przyszło mu żyć. że przyjrzy się uważnie wytworom symbolicznej działalności ludzkiej. „Konstrukcje" . Badacz chcąc poznać interesujące go zjawisko wtapia się w nie. że pewne jego elementy mogą być także wykorzystane przy analizach innych tekstów. który wskazał na różnicę elementów pola semantycznego znaczenia podstawowego słowa „godność" w wypowiedziach rodziców i dzieci. wierzenia. które wnioskami. Sądzę. przyjmuje postawę „naiwną poznawczo".3. Autorzy ci wskazują na cztery zestawy kategorii analitycznych ułatwiających pracę nad tekstem. legendy. skupianie się przez niego na tym co stanowi sedno opowieści i jej element uboczny. Obserwacja uczestnicząca. jak i pośredniej . niespodziewane okoliczności uczyniły je takim. Znaki są częścią kultury i wiele mówią o ludziach tworzących je. która jest a nie tę „wytworzoną" przy jego pomocy.choćby taka jak percepcja samego siebie.4. Jakościowa analiza treści jest natomiast techniką opracowywania zebranych materiałów. jego pytania wywołują też określone zmiany w badanych. starając się „zawiesić" na czas badań własne założenia. przełamany więc zostaje stereotyp myślenia o dystansie między badaczem a badanym. iż „obserwator" wchodzi na przemian w rolę badacza i badanego. przyczyniają się do pogłębienia ich samoświadomości. Interesujące jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje życie jako tworzoną przez siebie biografię. Obecność badacza. czyli badanie przez wspólne doświadczanie Wzorem dla obserwacji uczestniczącej są badania etnograficzne. obyczaje.pojawia się problem nazwania czynności badacza. żyjąc w niej. zbierać informacji u innych (ankieta. „Jednostki" i „całości" . Przedstawiony tu pomysł na analizę tekstu dotyczy w zasadzie analizy autobiografii.badany jest zaangażowanie badacza w badaną sytuację. bądź do faz życia (np. wypowiedź). Należą do nich: 1. pamiętniki. przy jej pomocy ustala się które wyrazy są najbardziej znaczące dla tekstu i jakich obszarów rzeczywistości dotyczą.to kategorie umożliwiające strukturalne uporządkowanie wypowiedzi pod kątem kontynuowania przez autora głównego wątku wypowiedzi i odchodzenia od tego wątku. co pozwala mu na rejestrację siebie zmieniającego się. w którym ci ludzie żyli bądź żyją. który nie zbiera materiałów lecz „tylko" próbuje je przeanalizować i zinterpretować. Aleksandra. Praca nad tekstem w ich propozycji -polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy których dokonuje się jego analizy. myśli. a także o świecie. Badacz nie przyczynia się do „stworzenia" materiału.te kategorie pozwalają na wyszczególnienie autonomicznych jednostek narracji (zarówno bezpośredniej -opowieść badanego. Inny pomysł na jakościową analizę tekstu przedstawiają M. „Linia podstawowa" i „linia recesywna" .8. która może przejawiać się zarówno w podnoszeniu jego rangi lub uświadamia- . treści wystąpień. Jej cechą charakterystyczną jest przełamywanie dualizmu badacz-badany. wchodzi on w nią bowiem z całym osobistym systemem wartości. w autobiografii). który może być poddany badaniu. ułatwiają ustalenie które fragmenty tekstu są wyznaniami autora. Jakościowa analiza tekstów ułatwia nam ich odczytanie. iż to różne. który zamierza poddać analizie a próbuje zrozumieć i opisać rzeczywistość. ponieważ są to źródła wiedzy. 4. iż w metodologii pozytywistycznej przyjęto nazywać metodami pewne sposoby zbierania informacji. wydzielenie z niego wątków głównych i pobocznych. Rokuszewska-Pawełek. w momencie jednak gdy informacji się nie zbiera ponieważ istnieją już jako wytwór ludzkiej działalności: idee. wiersze.8. co powodować może zmianę jego nastawienia do świata. Bada tę społeczność z pozycji jej uczestnika. co jest opisem wydarzeń oraz tego co stanowi komentarz autorski. 4. Czyżewski i A. które zaś stanowią ilustrację dla głoszonych przez autora opinii. Wykę autobiografii i jakościowej analizy tekstu do różnych metod badawczych może budzić pewne zastrzeżenia.

Demistyfikuje przy tym to co skrzętnie jest skrywane przez metodologię pozytywistyczną: fałszywość przesłanki o obiektywności świata społecznego i o obiektywności badacza.jak pisze A. Wiedza o metodach jakościowych jest w naszym kraju niewielka.9. specyfika i siła oddziaływania subkultur młodzieżowych. uświadomić sobie własne cele. Uwagi końcowe Nietrudno zauważyć. w której się znalazł. Niezmienna zaś pozostawała metodologia naukowa. Dlatego też studium indywidualnych przypadków. Wyka .„rodzi się gdzieś pomiędzy (lub ponad) uczestniczącymi w sytuacji badawczej przedmiotami i podmiotami. psychologia humanistyczna). stanowiąca ich podstawę. Wyka .niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiązań. Pewne problemy dostrzega bowiem dopiero w trakcie badania. że badanie przez wspólne doświadczanie pozwoliłoby wnikliwiej przyjrzeć się wielu trudno dostępnym zjawiskom . staje się dla niego mniej obcy. cele przeciwnika i pozwolą mu adekwatniej uchwycić kontekst społeczny sytuacji. Z istoty tej metody wynika chęć dostarczenia badanemu środków. Posiada jedynie własne przemyślenia i pewien zestaw kategorii. Skomplikowane problemy dotyczące wychowania i kształcenia (np. ale je uzupełniają. wspólnego znaczenia. Kamińskiego i zaliczonych przez niego do metod jakościowych. ROZDZIAŁ V Techniki badań pedagogicznych Kto wielkie stawia kroki daleko nie ujdzie . oraz od miejsca. 4.próbuje uprawomocnić inne sposoby badania rzeczywistości społecznej. Wydaje się. znaczenie grup rówieśniczych w rozwoju społecznym młodzieży itp. Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie.) wciąż oczekują na lepsze ich poznanie i opisanie." Badacz nastawiony na wspólne doświadczanie łatwiej „wchodzi" w badane środowisko. inny sposób myślenia o świecie i o poznawaniu. nauczycielami i uczniami. w innym kontekście. Metody jakościowe mogą stanowić alternatywną perspektywę dla badań pedagogicznych. iż w tym co jednostkowe. Świadczy o tym ilość badań prowadzona przy użyciu tych metod. Owa humanistyczna metodologia -jak ją w uproszczeniu nazwała A. nie jest wyłącznie rejestratorem lecz też aktywnym uczestnikiem wydarzeń. w którym znaczenia wyjściowe się zawierają. wyłania się choć „z" nich. która jest zarówno sposobem poznawania jak i oddziaływaniem na badanych. Pozwoliłoby na opisanie ich z innej perspektywy. Jest to jednak wiedza ważna. sondaż diagnostyczny. w których badacz celowo wywiera wpływ na badanych są badania prowadzone metodą interwencji socjologicznej. nie ogranicza go bowiem „gotowe i zamknięte" narzędzie badawcze. Jedynym kryterium. a to co społeczne jest zawsze tylko jakąś jednostkową perspektywą. bądź ujawnić te obszary rzeczywistości społecznej. Nie zastępują metod ilościowych. jest wciąż jeszcze spisywana na marginesie. Kamińskiego -jest nieobecne. mogłoby stanowić uzupełnienie tej wiedzy. przełamuje bowiem monopol metodologii pozytywistycznej na wiedzę o badaniach empirycznych. a granice „wkładu" każdej ze stron procesu zmieniają się. sondażu diagnostycznego i monografii . przy zastosowaniu tych metod. wychodząc z założenia. Wchodząc w nowe dla siebie środowisko badacz nie jest wyposażony w gotową siatkę ustrukturalizowanych zachowań i szczegółowych pytań.opisanych przez A. Gotowy jest jednak w każdej chwili do poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zależności od wymogów i kontekstu sytuacji w której się znalazł. które według w/w autora zadecydowało o nazwaniu ich jakościowymi była ograniczona liczba jednostek poddawanych badaniu. lecz interpretuje interesujące go zjawisko a jego interpretacja . jako dodatek szeroko usprawiedliwiający swoje istnienie. wzajemne relacje pomiędzy wychowującymi i wychowywanymi.przy zastosowaniu innych technik zbierania materiału. monografię można zaliczyć jedynie do „miękkiej" odmiany metod ilościowych. nadając im bardziej ludzki wymiar. jak i w samych naukach społecznych (socjologia humanistyczna. Jakościowe metody badania wyzbywają się podejrzliwości wobec subiektywności. nie relacjonuje „obiektywnych faktów". Przykładem badań. hermeneutyka). to jednak w postaci nowego. które ukierunkowują jego „obserwację". co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyżej badań jakościowych. Są budowane w oparciu o inną metodologię. Badanie przez wspólne doświadczenie jest metodą poznawania zjawisk poprzez pełne zaangażowania uczestniczenie w nich. Nie ma więc w obserwacji uczestniczącej podziału na badaną rzeczywistość i bezstronnego badacza. którą już posiadamy. które pomogą mu lepiej zrozumieć jego własne działania. Źródła tego sposobu myślenia tkwią zarówno w filozofii (fenomenologia. że w przedstawionym przeze mnie metodach brak jest: studium indywidualnych przypadków. Wszystko to. w którym prowadzone są badania. osobiste — odbija się to co społeczne i ogólne. bowiem nie rejestruje on rzeczywistości „takiej jaką ona jest". Stopień aktywności badacza jest jednak zależny od specyfiki badanego zjawiska. które ukrywają się przed poznaniem przy pomocy narzędzi stosowanych w badaniach ilościowych. w badaniach uznanych za jakościowe przez A. Jednostkową subiektywność traktują bowiem jako odzwierciedlenie świata-jedyny możliwy dla człowieka sposób poznania go i rozumienia.

Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach. że poza generalnymi regułami poprawności. Technika badań to czynność poznawcza. W pojęciu pierwszym ustalamy ilość i jakość zagadnień. Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych. Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy. Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym. Obs er w a c j a j e s t c z y n n o ś c i ą badawczą p o l e g a j ą c ą na gromadzen i u dan yc h d r o gą postrzeżeń. Z definicji wynika konieczność zaplanowania następujących elementów: problematyki. Dla poznania postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny. To co w tej definicji wymaga szczególnej uwagi . to najczęściej proces angażujący badacza i innych ludzi. każda sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiązań badawczych także w zakresie technicznych rozwiązań. zważywszy. Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie. że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinniśmy . które posługują się różnorodnymi narzędziami. Bywa więc tak. Wyżej zorganizowaną formą obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpośrednia l u b pośrednia. nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej . sposób przygotowania oraz okoliczności zastosowania. Obserwacją można bowiem nazwać prostą. Określając czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia. jakim podlegają. magnetofonu i kwestionariuszy włącznie. 1970). następnie wielkość obiektu obserwowanego (zbiorowości lub instytucji) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy. 5. O nich mówić będziemy jednak przy omawianiu poszczególnych typów obserwacji. Próba nadania jej większej precyzji równałaby się znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyrażenia. czyli kwestionariusze do ankietowania.1. które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji. test itp. to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje. Przedstawię obecnie najczęściej stosowane techniki badawcze użyteczne w badaniach pedagogicznych. które chcemy poznać. Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań. że objęcie definicją wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe. Jest jak powiedzieliśmy najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historię jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania. arkusz obserwacyjny. na zmiany natężenia i szybkości ich przebiegu w zależności od określonych warunków.obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu. Nie jest to tendencja słuszna. robienia wywiadów. a to nie przysporzyłoby mu przejrzystości. Jest to wprawdzie teza potwierdzana przez wielu badaczy. Wiele bowiem nieporozumień powstaje wokół wszelkich technik. lecz wymagająca wielu zastrzeżeń wstępnych. Są to c z yn ności praktyczne. Stosować ją można i najczęściej stosuje w praktyce każdy wychowawca. bo na drodze źródła danych do badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz. każdy nauczyciel oraz organizator. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie jej do każdego typu obserwacji. Obserwacja Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. Ponieważ zaś w badaniach środowiskowych stosuje się zarówno obserwację „prymitywną" jak również złożoną zwaną systematyczną obserwacją kontrolowaną zachodzi konieczność stworzenia definicji uniwersalnej. Z uwagi na jej złożoność i wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą. W szkicowym stylu zaprezentować pragnę ich charakterystyki. Najpopularniejszą postacią obserwacji jest tzw. że obserwacja swe naczelna miejsce wśród sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik pomocniczych. Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej" wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej.Lao-cy Powtórzę użytą już wcześniej definicję techniki badań. W przypadku procesów lub przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania. Mogą to być bądź cechy bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy. że za technikę uważa się ankietę w znaczeniu kwestionariusza pytań a nie czynności ankietowania. Należy pamiętać. regulowane starannie wypracowanymi d yr e kt yw a m i . skale do testowania. obserwacja otwarta albo swobodna. Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej. arkusze do opisu itd. Wszystko inne to przedmioty i narzędzia służące tym czynnościom. Lapidarność tego sformułowania bierze się stąd. o p i n i i . która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych. czasu oraz sposobu gromadzenia materiału.to małe słowo „czynności". Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań. Znaczy to. faktów (Kamiński A. poz wa l a j ą c ym i na uz ys kani e optymalnie s p r a w d z a l n yc h i n f o r m a c j i .

Aczkolwiek i tu można stosować pewne sposoby kontroli. Dla rzetelności dodać należy. Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe. Mam tu na myśli tzw. Wróćmy więc do sposobów gromadzenia materiału badawczego z systematycznej obserwacji planowej.nowych zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji. I w tym sensie możnaby nazwać obserwację taką obserwacją niekontrolowaną. Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest świadoma roli. w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniającego określoną rolę. Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach. Może mieć dwie postacie: być jawną lub ukrytą. Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany.1. lecz będzie on pełnił wówczas rolę techniki badawczej niepełnowartościowej. Np. Jest to więc najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji. nawet przy znajomości granic. 5. a ponieważ używany jest rzadko można pominąć jego omówienie. Mają one tę cechę. Uzyskujemy od nich ocenę materiału w sensie jego kompletności i prawidłowego kierunku. Wprawdzie w socjologii na określenie typu obserwacji posługującej się narzędziami sprawdzającymi poprawność jej przebiegu używa się pojęcia obserwacji kontrolowanej.1. Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania. Stopień szczerości w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia. Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta (chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie). Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie ograniczone. a to naszym zdaniem odebrałoby jej atrybut naukowości. Obecnie jeśli obserwację nazywamy systematyczną to określenie to oznacza nie tylko sposób prowadzenia spostrzeżeń. To co dotychczas było nazywane obserwacją kontrolowaną i niekontrolowaną to po prostu atrybut poprawności i naukowości. Obserwacja niekontrolowana jest po prostu nierzetelną techniką badawczą i nie ma powodu upowszechniać jej znajomości. opinie i reakcje grupy. gdy część dzieci idzie w gościnę do domów prywatnych. W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestniczącej. Wyróżnienie jednak systematycznej obserwacji planowej kontrolowanej wydaje się być zabiegiem nietrafnym. Obserwacja uczestnicząca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badającego. Doskonalszą techniką gromadzenia materiałów jest stosowanie technik standaryzowanych. W odpowiednich rubrykach pod określonym zagadnieniem notujemy wszelkie spostrzeżone fakty. Do tych pierwszych należą notatki. Jak powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora. a które w arkuszu uwzględnione nie były. że systematyczna obserwacja planowa nie musi posługiwać się narzędziami kontroli. Narzędzia obserwacji Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposób gromadzenia materiałów. stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany. że omawiany typ obserwacji istotnie może występować bez narzędzi kontrolnych. że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania. Niesie ze sobą jednak swoiste niebezpieczeństwo. a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej. że gromadzą materiał bez wyróżniania poszczególnych zagadnień i aspektów oraz bez umiejscowienia czasowego. Uczestnictwo w badanej zbiorowości daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji. Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego. a po wtóre są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. na które warto zwrócić uwagę. na koloniach w czasie świąt zimowych. Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczności badań nie może być pełne. W każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie . lecz również sposób ich rejestrowania a to jest tożsame z kontrolą jej prawidłowości. zorientowanym w koncepcji badań. Szczególnym typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówieśniczej młodzieżowej. zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem. opisy. w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe. Arkusz obserwacyjny to wcześniej przygotowany kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami. ponieważ zakłada. rejestracja dźwiękowa lub fotograficzna. Ogólnie i nieprecyzyjnie można podzielić techniki gromadzenia materiałów na niestandaryzowane i standaryzowane. Notowania mogą być jeszcze oznaczone datą. której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny obiektywizm ocen. Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicząca. którymi posługujemy się przy obserwacji pełnią dwojaką funkcję: po pierwsze służą do gromadzenia spostrzeżeń. arkusz obserwacyjny lub dziennik obserwacji. Chyba. Pełniła ona w naukach społecznych dużą rolę.planować prowadzenia badań np. Narzędzia. Ten sposób prowadzenia rejestracji materiału nie daje gwarancji gromadzenia materiału pełnego oraz możliwości weryfikowania prawidłowości prowadzenia spostrzeżeń. którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy. nasze materiały dajemy do czytania osobom towarzyszącym. Od sprawności narzędzi obserwacji zależy jej wartość. które objąć ma obserwacja. Ten typ . co ma szczególne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych w badane układy lub celowym przekształcaniu zbiorowości. Ponadto daje możliwość wykrycia nowych cech i zależności. lecz raczej jako etap wstępny do badań szczegółowych. Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo częściowe. jaką spełnia nowy jej członek. Wcześniejsza typologia zagadnień zapobiega przeoczeniu przez badającego któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom.

Zdarza się jednak prowadzenie wywiadu tylko według pewnego planu w postaci dyspozycji do rozmowy nie narzucających ani kolejności. systematyczny i kontrolowany. 5. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . które można ukierunkowywać. 5. zdaniem naszym. Arkusz obserwacyjny daje możliwość porównania i oceny materiałów badawczych pod względem ich jednoznaczności i zakresu. Prowadzony jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisów dziennych. ani ścisłości w zadawaniu poszczególnych pytań. gdy jest to zestaw pytań. Do tego celu lepiej służą swobodne rozmowy według dyspozycji (pytania otwarte). Można także zagadnienia przypadkowe. opracowanie odpowiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. Ale. Celem tych badań jest bowiem możliwie wszechstronne i dogłębne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku. Wywiad służy głównie do poznawania faktów. Zagadnienia szersze mogą być rozbite na szczegółowe i mieścić się na jednej karcie. Najważniejszym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu są właściwie przygotowane dyspozycje. Jeśli dodać.2. Obserwacja systematyczna może być prowadzona bezpośrednio lub pośrednio. to taki sposób postępowania nie wydaje się wykluczony. Inne zagadnienia z podpunktami na i nn ej karcie. Ma ona jeszcze i tę zaletę. Sposób opracowania arkusza obserwacyjnego zależy od konkretnych okoliczności i wymogów badawczych. W pedagogicznych badaniach środowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalszą techniką gromadzenia materiałów obserwacyjnych. Zwiększa to ilość zabiegów technicznych i wymaga więcej pracy.2. a z taką mamy do czynienia w badaniach wielkich zbiorowości lub licznych problemów materiały gromadzi większa ilość pracowników. a także do poznawania wszelkiej problematyki środowiska i aspektów wychowania w środowisku społecznym. która obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadów. Wśród pedagogów utarła się nazwa wywiadu środowiskowego. Podsumowując to pobieżne omówienie obserwacji jako techniki zbierania materiałów należy zwrócić uwagę na konieczność poprawnego jej zorganizowania. Przy obserwacji pośredniej. zbudowany według specjalnych zasad. Określa się je zazwyczaj mianem kwestionariusza. Często jednak pewne sprawy wymagają precyzyjnego i konkretnego poznania.musimy ograniczyć się do sformułowania szerokiej definicji. Sprawność wywiadu i wartość uzyskanego materiału zależą od wielu czynników. Konieczna jest ścisła standaryzacja zagadnień i opracowanie drobiazgowych wskazań badawczych oraz eliminowania możliwych osobistych postaw i zaangażowań.podobnie jak przy określaniu pojęcia obserwacji . systematyczna i dokładna. czemu lepiej służy kwestionariusz skategoryzowany. którym jest sam badający. czy w różnym czasie w tej samej zbiorowości czy wreszcie na różnych grupach. b) jasne sformułowanie zagadnienia i celów obserwacji. jeśli wydają się być ważne. które mogłyby rzutować na obiektywność danych. d) szczegółowe opracowanie koncepcji badań. Wykorzystywany jest przy poznawaniu układów. zachodzi wówczas konieczność stworzenia jednorodnej aparatury badawczej dla uniknięcia większych deformacji uzyskanego materiału. Bardzo bowiem ważną jest sprawa porównywalności danych uzyskanych drogą obserwacji prowadzonej czy to przez różnych badaczy. że arkusz obserwacyjny jest dobrym Grodkiem do porównania danych między nimi. Sama obserwacja powinna być planowa. Ale dopiero wówczas słuszna jest taka nazwa. Szczegółowe zagadnienia można notować na pojedynczych kartkach a potem chować je do odpowiednio poznaczonych kopert. charakteru i zależności środowiska wychowawczego. Warunkami tej poprawności są: a) wstępna znajomość przedmiotu obserwacji. Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwala ponadto na analizę układów i zależności między zjawiskami. c) bliższe poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych. opinii i postaw danej zbiorowości. Dla badań środowiskowych tendencja taka nie zawsze będzie najlepsza. Przy badaniach szczegółowych jednego zagadnienia spełnia on bardzo pożyteczną rolę.obserwacji można w pełni uznać za planowany. Wywiad Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. kategoryzacja zagadnień. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeżenia ze względu na czas pojawiania się określonych faktów lub zmienności procesów i stosunków w badanych grupach. Istnieje więc tylko jedno źródło deformacji danych.1. W przypadku obserwacji bezpośredniej prowadzący badania osobiście wykonuje wszystkie czynności związane z tokiem poznania. ale daje nieporównanie wartościowe materiały. rozwijać i uzyskiwać ich wszechstronniejsze naświetlenie. nic nie stoi na przeszkodzie aby stosować taką dwustopniową procedurę. Tendencje panujące we współczesnej pedagogice zmierzają do opierania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym. I znowu . Arkusz obserwacyjny wbrew swej nazwie nie musi być arkuszem zawierającym wszystkie zagadnienia na jednej karcie. że w pedagogicznych badaniach środowiskowych badana zbiorowość rzadko jest wielka. Od innych wyróżnia go zakres i cel. Od jego obiektywizmu i skrupulatności zależy rzetelność uzyskanych materiałów.

których nie można zmieniać. Narzucają one określony sposób prowadzenia wywiadu. Wskazania te mają ogromne znaczenie szczególnie przy prowadzeniu wywiadów środowiskowych. prezentowanie przez ankietera własnej wiedzy lub opinii sit niewskazane. bo przy wywiadzie otwartym nigdy nie uda się wyeliminować cech indywidualnych. Należy więc umiejętnie wychwytywać takie próby. Druga to narzędzie badawcze.będąc głównym źródłem materiału . Może nie obejmować wszystkich ważnych zagadnień. Jeśli badania prowadzi kilka osób. które chcemy zbadać. W badaniach środowiskowych pierwszy sposób daje większe korzyści. toteż dyskusje. Wskazane więc są zabiegi zapewniające badanemu pełną dyskrecję. uzyskiwanie takich samych informacji przy użyciu takiej samej techniki przez różnych badaczy. niejasnymi lub niezrozumiałymi pojęciami. 3. Na celowe wprowadzenie w błąd wpływa też obawa respondenta przed narażeniem się panującym w danej zbiorowości konwenansom lub stereotypom postępowania. że głównym obiektem zainteresowania będzie sam problem badawczy i nic poza tym. Należy też pouczyć ankieterów o zasadach prowadzenia wywiadu. który . Aby te osiągnąć. może być równie ważne.2. przez podsuwania gotowych odpowiedzi. Ze względu na sposób prowadzenia wywiadu wyróżniamy wywiad jawny.mogą różnie odbierać określone informacje. Kategoryzacja oznacza zbudowanie ścisłych pytań. należy przeprowadzić szczegółowy instruktaż z ankieterami oraz wyposażyć ich w wywiad standaryzowany. kwestionariusz. Nieznajomość faktów lub nieposiadanie opinii w pewnych sytuacjach z punktu widzenia wartości materiału. jak wynika z powyższych uwag. którego forma może w sposób istotny wpłynąć na treść uzyskiwanych danych. W zasadzie w pełni omówione zostały wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany. kłaść różny nacisk na poszczególne problemy. bądź zostać mimowolnie wprowadzeni w błąd. musimy objąć nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badawczych.in. a więc być niewyczerpujący. Jeśli więc pragniemy zbudować poprawny kwestionariusz. charakterze i . jak i jej posiadanie. aczkolwiek nie ostatnim jeszcze. bądź wreszcie możemy pewnych wiadomości nie uzyskać. tzn. że sam ankieter jest także swoistym narzędziem badawczym. których materia często jest drażliwa i koniecznie wymaga zaufania i szczerości.2. że przy zachowaniu podstawowych warunków rzetelności rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyskamy jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach. które zaważyć mogą na dalszym prowadzeniu badań. Należy zatem podporządkować jego indywidualne cechy wymaganiom reguł badania. Celowi temu najlepiej służy maksymalne skategoryzowanie zagadnień. ukryty i jawny nieformalny. a w żadnym razie nie czynić zabiegów pobudzających do udzielania odpowiedzi na siłę. jeśli respondent ich nie posiada. Zdarzają się także próby udzielania odpowiedzi. chęć ulżenia w kłopotach. Drugi ściśle ogranicza kolejność i brzmienie stawianych pytań. aby nie sugerować badanemu formy i treści odpowiedzi. Dlatego prowadzący badania nie powinien manifestować żadnych postaw i wyrażać żadnych ocen. Pierwsza to respondent. ani ankieter. a więc ani respondent. np. Mamy wówczas gwarancję. Trzecia wreszcie to prowadzący badania. Waga tego problemu wzrasta w miarę zwiększania się ilości osób prowadzących badania. Może wreszcie być niedostatecznie skategoryzowany. a nawet wówczas gdy nie jest pewny. tymczasem na drodze do tego stoi szereg przeszkód. Chodzi tu głównie o jednoznaczne pojmowanie poszczególnych pytań. konieczne środki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. wskazane są wszelkie środki. a także o przywiązanie jednakowej uwagi do wszystkich problemów. warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest zaufanie. dyskrecja to m. czyjego sąd lub postępowanie nie spotka się z dezaprobatą ankietera. źródłem uzyskiwania fałszywych danych jest sam prowadzący badania. l. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych Wiele spośród powyższych wskazówek wyda się jaśniejszymi na tle omówienia poszczególnych typów wywiadu. a szczególnie o tym.W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sondażowe według tylko ogólnego planu dają dopiero podstawę do opracowania szczegółowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadów. W tym punkcie badacz staje przed koniecznością rozwiązania szeregu trudności.jeśli stanowią ekipę . zasadami konstrukcyjnymi. uprzejmość. określeniami. Takt. szczerość i przychylność badanego. ani inne sprawy uboczne. Następnym źródłem uzyskiwania prawdy niepełnej lub danych fałszywych jest kwestionariusz. Ze strony respondenta możemy uzyskać bądź celowo fałszywe informacje. 5. przekonanie o naukowym charakterze badań i podnoszenie wagi problemów. Musimy język kwestionariusza dostosować do języka używanego w danej zbiorowości. Jego głównym celem jest uzyskanie prawdy. oraz ustalenie kolejności ich zadawania. a nawet pogłębiania zagadnień przez stawianie pytań dodatkowych. mimo że respondent nie posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. ważnym zagadnieniem staje się jednorodność uzyskiwanych danych oraz możliwość kontroli i porównywalności danych. Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji. który . Wywiad skategoryzowany zapewnia większą ścisłość i porównywalność danych. wymiana informacji. przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potępianie jej braku.może stać się przyczyną świadomego zafałszowania prawdy. Przy organizowaniu ekipy badawczej należy pamiętać. Jeden daje możliwość swobody w formułowaniu pytań oraz zmieniania ich kolejności. tzn. które mogą zapewnić te warunki. Wywiadem jawnym nazywamy rozmowę. tendencyjnie ukierunkowywać tok badań. Może posługiwać się niestosownym językiem. 2. w której badany poinformowany jest prawdziwie o celach. nie używanymi w danej zbiorowości lub przez tę zbiorowość inaczej rozumianymi. a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom może być powodem dowolnych i różnych interpretacji tego samego zagadnienia. Stopień usystematyzowania pytań i ich ujednolicenie to główne różnice konstrukcyjne. Wreszcie ważnym. Różnią się one od siebie.

zależności.zabawom z kolegami. w pytaniu: „Jakie motywy skłoniły Pana(ią) do podjęcia studiów zaocznych". Może spełniać pożyteczną rolę w początkowym etapie badań. daje bardzo cenny materiał poznawczy. Przykładem kafeterii koniunktywnej może być wyżej przytoczona lub np. gdzie pragniemy poznać postawy. że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. . jeśli nie mieści się w żadnym zaproponowanym sformułowaniu. jak podkreślaliśmy już niejednokrotnie. A n k i e t a Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów. Ankieta zatem. celowe jest przeprowadzenie wywiadu ukrytego. reprezentatywności i znaczenia poszczególnych zagadnień. nie jest poinformowany o właściwym jego przedmiocie. skrępowanie obecnością innych lub psychoza zbiorowa. dotyczące uczestników zajęć świetlicowych. w zależności od liczby osób biorących jednorazowo udział w wywiadzie. faktów. Trudniej zaobserwować przy jej pomocy bardziej złożone problemy środowiska wychowawczego. a tym samym utworzenia hierarchii. pragnienie podniesienia kwalifikacji.np. gdy pragniemy zdobyć wiedzę wyjściową. Należy też pamiętać.. czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi. gdy przedmiotem badań są opinie lub fakty jednorodnej grupy np. nie powinniśmy badań pedagogicznych. że badany.". poza które odpowiadający wyjść nie może. Może być wypełniana przez samego respondenta bądź przez badającego. Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne i dysjunktywne. Stosujemy go tam. Wypełnienie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich zadaniach kafeterii. w którym badany nie jest poinformowany o roli ankietera. . następująca: „Jakim zajęciom oddajesz się najchętniej w czasie wolnym? . Ze względu na wysoki stopień kategoryzacji ankieta staje się podstawowym narzędziem kontaktu badanego z badającym.3. ścisłe i jednoproblemowe. Odmianą takiego wywiadu jest wywiad jawny nieformalny. W trakcie luźnej rozmowy badający usiłuje przez stosowne jej ukierunkowanie uzyskać interesujące go dane.przedmiocie wywiadu. ankiety. słuchaniu radia. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości. Pytania ankiety są zawsze konkretne. jednoznacznych i porównywalnych danych na temat jednego zagadnienia. inne. o celach i przedmiocie rozmowy. dając potem możność obliczenia częstotliwości wyboru poszczególnych odpowiedzi.. Nie w pełni może być wykorzystana do poznawania układów i zależności społecznych. kiedy zależy nam na pogłębionym poznaniu środowiska wychowawczego. orientując się w fakcie prowadzenia z nim wywiadu.chodzeniu do kina. . Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię. tam. pozwalający na zaprezentowanie swej odpowiedzi. gdzie nie możemy uzyskać pełnej wiedz\ o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji. Wywiad ten musi być skategoryzowany. Różnica polega na tym. które niekiedy mogą być różne od osobistych..oglądaniu telewizji. opinii o zdarzeniach. Jeśli przedmiotem wywiadu są zagadnienia drażliwe bądź jeśli rola społeczna badanego w danej zbiorowości określa ściśle jego opinie lub postawy. kafeteria przedstawiać się może następująco: „poprawa sytuacji materialnej. jest t e c h n i k ą gromadzenia i nform acj i p o l e g a j ą c a na w y p e ł n i e n i u n a j c z ę ś c i e j s a m o dz i e l n i e przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. których celem jest budowanie pewnych . lecz tylko wybiera wśród możliwości. motywacje. Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu szerszego rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. Uzyskujemy wtedy wiedzę obszerną i w miarę wszechstronną. c) zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym a badającym. wyrażająca się w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktów. Kafeteria koniunktywna pozwala na wybranie kilku możliwych odpowiedzi. Wywiady te wymagają dużej sprawności pamięciowej i zręcznego posługiwania się pytaniami rozpoznawczymi. mogące mieć znaczenie dla wiarygodności badań .". badania dokumentów).. Doceniając zatem jej znaczenie.inne. danych liczbowych. . nie stwarzającą jednak możliwości oceny rozkładu poszczególnych opinii i podstaw. Szuka się więc ścisłych skategoryzowanych. Np. a miarę ogólną do przygotowania szczegółowych badań wywiadem lub przy pomocy obserwacji. Od wywiadu właściwego odróżniają ankietę 3 cechy: a) stopień standaryzacji pytań.lekturze książek. a właściwie wywiad ukryty formalny. Kafeterią zamkniętą nazywamy ograniczony zestaw możliwych odpowiedzi. że wywiadom zbiorowym towarzyszą pewne emocje dodatnie i ujemne. -pomaganiu w gospodarstwie domowym. Wywiad zbiorowy ma uzasadnienie wówczas.majsterkowaniu lub innym zajęciom miłośniczym. . storę zawierają jeden punkt oznaczony zazwyczaj słowem „inne". Bywają jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe. przebiegu i uwarunkowania procesów społecznych w środowisku. kiedy pragniemy poznać możliwości jego zmiany lub modelowania dla potrzeb określonych celów wychowawczych. Kafeterią półotwartą nazywamy taki zestaw możliwych do wyboru odpowiedzi. Wywiad. 5. kursów dokształcających itp. b) zakres i „głębokość" problematyki. Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu. pragnienie awansu. jakie daje sformułowany zestaw. czasopism.

uogólnień lub wyznaczanie kierunków działania, opierać w całości na ankiecie. Wyżej podaliśmy tylko niektóre możliwości jej konstrukcji i realizacji. W ankiecie można stosować wiele typów formalnych rozwiązań i wiele sposobów jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku badań wielkiej próby. Wtedy należy dążyć do takich rozwiązań konstrukcyjnych, które zapewniają maksymalną wiarygodność uzyskiwanego materiału. C e c h ą odróżniającą ankietę od wywiadu w sposób najbardziej znamienny, jest to „iż nie wymaga kontaktu bezpośredniego" badającego z badanym „informator jest tu respondentem, który sam pisemnie odpowiada na pytania kwestionariusza" (Kamiński 1974). 5.4. Badanie dokumentów Badanie dokumentów i materiałów jest techniką badawczą s ł uż ącą do gromadzenia wstępnych, opisowych, także ilościowych i nform acj i o badanej i nst yt ucj i czy z j a w i s k u w yc h o w a w c z ym . Jest także t e ch ni ką p o z n a w a n i a b i o g r a f i i j ednos t ek i o p i n i i w yr a ż o n yc h w d o k u m e n t a c h . S a m o d z i e l n i e r z a d k o może w ys t ę p o w a ć w rol i i n s t r u m e n tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . Mimo to badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do często stosowanych technik badawczych. Technika ta pełniąc przez długi czas rolę jednej z głównych technik zdobywania wiadomości doczekała się jednak współcześnie surowej dość krytyki socjologów. Zarzuca się jej małą przydatność do analiz ilościowych, statystycznych, trudno zweryfikować prawdziwość dokumentów i materiałów, które ulegały zafałszowaniu bądź mimowolnemu przez niesprawność pamięci, bądź celowemu przez autorów. Zarzuty te jednak dotyczą tylko pewnej grupy materiałów i dokumentów. Dla potrzeb bowiem badań pedagogicznych wyróżnić musimy 2 rodzaje dokumentów. Pragnąc zachować jednolitą nomenklaturę nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiały statystyczne, obrazujące określone sytuacje, dokumentujące fakty i działania. Dokumenty kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej' placówki czy zjawiska. Np. badając funkcjonowanie domu kultury w środowisku będziemy analizować wszelką dokumentację historyczną, finansową, personalną i dokumentację działalności merytorycznej takie jak dzienniki zajęć, plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyżej krytyczne uwagi. Pedagoga interesować będzie również dokumentacja szersza. Pragnąc poznać bliżej środowisko społeczne uczniów danej szkoły, będziemy korzystać z dokumentów Rady Narodowej, wydziału kultury, miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzeźwień, jeśli interesuje nas alkoholizm środowiska czy młodocianych i wielu innych instytucji. I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osąd socjologów, o którym wyżej była mowa. Wręcz przeciwnie posiada on cechy wyjątkowej rzetelności materiału badawczego. Można go wyrażać przede wszystkim w sposób statystyczny, jego wiarygodność jest wysokiej próby i w każdej chwili może być zweryfikowany. Daje też ogromnie duże i ciekawe możliwości porównań. Ten właśnie typ dokumentów i materiałów w badaniach środowiskowych odgrywa ogromną rolę i rola ta wydaje się wzrastać. Trudno wyobrazić sobie prowadzenie jakichkolwiek badań pedagogicznych, monograficznych, bądź terenowych, których nie trzeba byłoby poprzedzić choćby pobieżną pod względem zakresu i treści analizą dokumentacji. Tak więc można tylko zalecać staranny i trafny dobór dokumentów statystycznych i rzeczowych przy badaniu każdej zbiorowości i każdej instytucji. Analiza tych dokumentów mimo ich że tak powiem „urzędowej" wiarygodności powinna być krytyczna. 2. Innego typu wiedzy dostarczają nam dokumenty opiniodawcze. Do t e j grupy dokumentów zaliczymy wszelkie osobiste materiały powstałe bez udziału badającego w ogóle lub tylko jako czynnika inspirującego. Znajdą się tutaj listy, pamiętniki, wypracowania, wypowiedzi na piśmie na określony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologów wobec tej techniki gromadzenia faktów odgrywa ona jednak ciągle poważną rolę w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych : analizy dokumentów, jednak przez swą specyfikę może być zakwalifikowana do omawianej techniki badań. Ten typ dokumentów, które nazwać można dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej rzeczywistości lecz głównie o opiniach na temat tej rzeczywistości. Rola badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie występuje w ogóle albo ogranicza się do podsunięcia tematu rozważań. Ten typ dokumentów badawczych jest powszechnie wykorzystywany w badaniach pedagogicznych. Prawda, że traktowany jest na ogół jako technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastąpiony dla poznania przeżyć młodzieży, reakcji i postaw dzieci w określonych sytuacjach, bardzo bezpośrednich opinii o rzeczywistości. Nie ma też powodu aby dyskwalifikować tę technikę zbierania materiałów jeśli jest ona traktowana z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie sprawę z jej niedoskonałości. O tak zdobytych materiałach niewątpliwie można orzec, że ich wiarygodność jest niejasna, że mają w zasadzie tylko jakościowy charakter i trudno je zweryfikować. 5.5. Analiza treści Na terenie socjologii pojawiają się tendencje do zmodyfikowania techniki badań polegającej na badaniu dokumentów osobistych. Poddając w wątpliwość ich wartość jako dokumentacji naukowej stosuje się wobec nich nowy sposób

opracowania zwany analizą treści. A n a l i z a t r e ś c i jest t e c h n i k ą badawczą s ł u ż ą c ą do obiektywnego, system a t yc z n e g o i i l o ś c i o w e g o o p i s u j a w n e j treś ci p r z e k a z ó w i n f o r m a c y j n y c h (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje interesować socjologa jako świadectwo określonej autentycznej rzeczywistości. Badacz nie dowierzając jego adekwatności z rzeczywistością interesuje się subiektywnym, wyrażonym w dokumencie wyobrażeniu rzeczywistości. Badający nie szuka tutaj narzędzi pozwalających zweryfikować dokument. Zafałszowania i zniekształcenia celowe i mimowolne stają się przedmiotem analizy socjologicznej pod kątem szukania ich przyczyn, rozmiarów, rodzajów itp. Wyrażają się w nich określone treści psychospołeczne, „projekcyjne manifestacje osobowości autora". Treść dokumentów wyrażać może liczne zjawiska i być świadectwem różnorodnych przemian, charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Biichler studiując problematykę okresu dojrzewania młodzieży, posiłkując się analizą treści pamiętników 3 dziewcząt reprezentujących 3 generacje ukazała przemiany w stosunkach dzieci z rodzicami w określonym przedziale czasowym (40 lat) oraz różnorodne przemiany kulturowe. Analiza treści dokumentów osobistych pozwala na stawianie diagnoz cech psychicznych osób i grup. Wspomniany już B. Berelson wymienia 16 różnych typów zastosowań analizy treści dokumentów osobistych. „Wyróżnia 3 różne sposoby podejścia do analizy materiału symbolicznego: w pierwszym badacz interesuje się cechami samej treści, w drugim wychodząc z analizy treści próbuje sformułować wnioski o autorze treści (...), w trzecim interpretuje treść aby dowiedzieć się czegoś o odbiorcach treści, bądź o skutkach jej oddziaływania. Celowe jest ukazanie możliwości zastosowania tej techniki poznania w badaniach pedagogicznych. Wszędzie tam, gdzie przedmiotem naszego zainteresowania są sprawy dzieci i młodzieży a trudno o nich uzyskać określoną wiedzę innymi drogami można próbować zastosowania analizy treści. Pragniemy np. poznać pragnienia i plany na przyszłość grupy młodzieży. Można wówczas zainicjować napisanie przez badaną grupę opracowania pt. „Moje miejsce w życiu w r. 2000". Albo interesują nas stosunki przyjaźni i koleżeńskie w grupie rówieśniczej, prosimy o wypowiedzi nt.: ..Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treści tych dokumentów może nam dać obszerną wiedzę o osobowości, psychice, pragnieniach i wyobrażeniach młodzieży. Może dać materiał znacznie wszechstronniejszy i bardziej „intymny" niż wywiad, socjogram lub test. W badaniach środowiskowych technika ta ma większą skalę zastosowania. Argumentem na jej korzyść jest to, że wychowawca ma codzienny i stały kontakt z grupą, odpada więc problem trudności zdobycia materiału, pożytek, szczególnie w poznaniu cech psychicznych, życia wewnętrznego jednostek i grup, motywacji i postaw wydaje się być dla badań środowiskowych niewątpliwy. 5.6. Techniki projekcyjne Dążąc do większego uściślenia wyników eksperymentu na gruncie socjologii oraz psychologii powstała nowa technika poznawania postaw indywidualnych i zbiorowych pod działaniem czynnika celowo zorganizowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: „Projekcyjna meto d a b a d a n i a o s o b o w o ś c i p o l e g a na p r z e d s t a w i e n i u ba da n e m u sytuacji bodźcowej, nie mającej dlań znaczenia a r b i t r a l n i e us t al onego przez eks per ym ent at ora, ale zarazem t a k i e j , k t ó r a b ę d z i e m o g ł a n a b r a ć z n a c z e n i a p r z e z to iż osobowość badanego narzuci jej swoje indywidualne z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j ę " (za Nowak 1965, s. 169). A więc jest to wprowadzenie między badającego a badanego czynnika celowo dobranego, co do którego można żywić nadzieję, że wywoła w badanym określone reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich siła, natężenie, trwanie stanowią właśnie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia nie posiada dotychczas standaryzowanych narzędzi prowadzenia badań metodami projekcyjnymi. Najczęściej dotychczas stosuje je psychologia kliniczna i eksperymentalna. Spośród najbardziej znanych wymienimy techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany wyraża w ten sposób swoje uczucia lub reakcje, np.: żąda się zakończenia zdań: „Gdy mój przyjaciel otrzymuje ocenę niedostateczną...", „Gdy na podwórku widzę bijatykę kolegów..." itp. Techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych obrazków, konsekwencji przedstawionych scen, lub przyczyn, które do przedstawionej sytuacji doprowadziły. W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazły do tej pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszczać, że w przyszłości nabiorą zbyt wielkiego znaczenia. Należy się spodziewać, że w miarę ich rozwoju i standaryzacji staną się cenną pomocą w oznaczaniu cech osobowości jednostek i grup rówieśniczych. Ich znaczenie szczególnie w badaniach nad rolą przywódców w grupach rówieśniczych, motywacji określonych działa, jednostkowych i grupowych będzie stale wzrastać. Literatura zalecana: Wymienię tylko większe opracowania poświęcone poszczególnym technikom, pominę zaś ogromną ilość opracowań cząstkowych i artykułów. R. Przezwański - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skórny - Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gerstmann - Rozmowa i wywiad w psychologii. Warszawa 1976, Analizy i próby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyńskiego. Wrocław 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -Wrocław 1968 poświęcony ankiecie. M. Łobocki - Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentów. Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentów osobistych, W.

Zaczyński - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikację techniki analiza treści znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Wałoszynowa. w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, także w: Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treści. Tamże r. VII Metody projekcyjne. Najpełniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych red. L. Wołoszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracował Adolf Molak. oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza. W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomości zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzezińskiego – Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1978, także J. Rembowski – Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i młodzieży. Warszawa 1975. Opracowania ogólne: Metody badań pedagogicznych, (red) Andrzej Góralski – Warszawa 1989, Janusz Gnitecki – Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Warszawa 1985. ROZDZIAŁ VI Pomiar w badaniach pedagogicznych

Pewniej do celu spętany dojdzie niż szalony dofrunie A. Swiętochowski

Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiała na kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miały swoje sądy analityczne, nauki przyrodnicze posiadają sądy syntetyczne. Oba rodzaje praw przekładalne na język liczb i weryfikowalne zasadą oczywistości, regułą logiczną lub empirią, miały swój uniwersalny lub sprawozdawczy charakter. Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne ograniczone w swym zasięgu czasem oraz przestrzenią i w możliwości budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowania swych pozostaje ubogą krewną nauk formalnych i przyrodniczych. Wydaje się, że charakter humanistyki usprawiedliwia owo „upośledzenie" metodologiczne głównie względami ontologicznymi. Najpowszechniej przyjmuje się, że głównym kryterium wyodrębniającym przedmiot humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kulturowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, iż jest on wytworem działania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych może istnieć bez ludzkiej myśli i działania (S. Kamiński 1970). Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) humanistyki mają charakter indywidualny i całościowy, obiekty przyrodoznawstwa posiadają układ mnogościowy. W wyniku tego humanistyka zmuszona jest stosować w procesie poznania opisy idiograficzne i wyjaśnienia wartościujące (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjaśnienia genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywać zdarzenia. Naukowy opis w humanistyce najczęściej miał charakter typologiczny i oceniający a jego przedmiotem często są wartości, obiekt całkowicie obcy przyrodoznawstwu. Coraz mniej zwolenników mają monistyczne koncepcja poznania naukowego, zakładające całkowitą jednorodność świata materialnego i sposobów jego poznania („myśl jest tylko formą istnienia białka"). Ale przy zgodzie na odrębność ontologiczną przedmiotu poznania humanistyki i nauk przyrodniczych zyskuje coraz więcej zwolenników teza o jednolitości aparatu pojęciowego i możliwości jednolitego wyrażania efektów poznania w tych dwu oddzielnych gałęziach nauki. Nie bacząc więc na efekty, komunikatywność i doniosłość swych działań najpierw socjologowie, następnie psychologowie a w ślad za nimi pedagogowie z uporem przekładają fakty swego poznania na język liczb. Tworzy się hermetyczny świat naukowego języka poznania, który operuje złożonymi okresami wyższej matematyki dla wyrażenia banalnych reguł, formułowanych bez badań na poziomie proseminarium. Fascynacja tym sformalizowanym językiem opisu naukowego, rzucająca na kolana całe ośrodki naukowe, odsunęła w cień praktykowane od dziesięcioleci sposoby pomiaru elementów środowiska społecznego, spełniające istotne wymogi naukowości. Przechodzę do obszaru analiz historycznych metodologiczne rozstrzygnięcia z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, które przy uwzględnieniu odrębności ontologicznej nauk o wychowaniu próbowały sformułować ścisły język jej opisu. Taką próbą był „program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku życia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszczą się badania H. Radlińskiej oraz typologia i zastosowanie pojęć statystycznych do badań środowiska, wreszcie najpełniej rozwinięte poznanie ilościowe zjawisk wychowawczych w pracach Józefa Pietera. Propozycje te przy używaniu aparatu pojęć i operacji statystycznych zachowały tak znaczną ogólność i elastyczność, że z powodzeniem mogły być stosowane do opisu bardzo zróżnicowanych problemów wychowania i środowiska wychowawczego. Póki więc zmatematyzowany język opisu używany niekiedy w badaniach zjawisk kulturowych nie udowodni, że istotnie zmienił horyzonty poznawcze pedagogiki - opowiadam się za twórczym stosowaniem aparatu pojęciowego

klasycznej statystyki. 6.1. Pomiar środowiska wychowawczego Próby dokonywania pomiaru środowiska wychowawczego są wyrazem tendencji do ujęcia zjawisk społecznych w ścisłe kategorie ilościowe i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem i zależnościami. Obserwuje się od bardzo dawna dążenie do możliwie najszerszego stosowania pomiarów poszczególnych elementów środowiska lub do mierzenia go jako całości. Wiele dyscyplin społecznych od dawna posiada wypracowane techniki pomiaru środowiska i z powodzeniem dla badań a pożytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice społecznej od dość dawna podejmowano próby określania zasad pomiaru jakościowego i ilościowego środowiska wychowawczego. Najpełniejsze opracowanie teoretyczne pomiarów środowiska dał Ryszard Wroczyński (Wroczyński 1979). Głównie na tym opracowaniu zechcę oprzeć swoją charakterystykę. C e l e m p o m i a r u , jak określa to autor wspomnianej pracy, j e s t uz ys kanie ścisłej wiedzy o środowisku w yc ho waw cz ym w celu p od j ę ci a działań i n t e r w e n c yj n yc h l ub w celu pos t a w i e n i a d i a g n o z y określonej s yt u acj i . Przedmiotem poznania wychowawcy są wpływy środowiska na wychowanka, ich rodzaj i kierunek, poznanie cech i procesów wewnętrznych określonej zbiorowości, poznanie zjawisk, ich natury i siły wspomagających lub hamujących rozwój wychowanka. Pomiar środowiska może zmierzać jak już mówiliśmy bądź do mierzenia poszczególnych składników środowiska, np.: struktury demograficznej, pozycji ekonomicznej, bądź do mierzenia środowiska jako całości np. zależność między charakterem środowiska a stosunkiem dzieci do obowiązku szkolnego. Aczkolwiek uogólnienie powyższe jest dość ściśle ograniczone terytorialnie to determinuje jednak całościowe ujęcie środowiska społecznego. Dla badań pedagogicznych niezbędna jest jednak analiza pojedynczych elementów środowiska i związków zachodzących między nimi. Środowiskowe badania pedagogiczne mają dość ograniczony zakres „Badania środowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do analizowania zależności między prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiskami (na przykład środowisko a zamierzenia życiowe, lektura a zainteresowania, kontakty ze sztuką a kultura artystyczna") (Wroczyński 1979). Dla potrzeb praktyki wychowawczej niezbędne są jednak szersze uogólnienia i ustalenia generalnych wskaźników charakteru i procesów społecznych. Pojęcie wskaźnika występuje w różnym znaczeniu. W badaniach społecznych wskaźnik oznacza pewną wielkość, cechę lub zjawisko, które oznacza istnienie innej wielkości, cechy lub zjawiska. Np. złe postępy w nauce dziecka są wskaźnikiem albo opóźnienia rozwoju umysłowego, albo określonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy zjawiska. Ilość czytanych książek w określonym czasie będzie wskaźnikiem określonego stopnia zainteresowania literaturą itp. W badaniach pedagogicznych wskaźniki mają charakter statystyczny, czyli wielkość i proporcje występowania wskaźników w badanej zbiorowości oznacza istnienie cech przez nie określonych. Np. badając środowiskowe uwarunkowania alkoholizmu młodzieży na 100 przebadanych przypadków w 65 spotykamy się z alkoholizmem rodziców. Możemy wówczas uznać, że alkoholizm danego środowiska jest wskaźnikiem występowania alkoholizmu u młodzieży. Badania dokumentów sądowych wykazują, że 90% przestępstw przeciwko zdrowiu obywateli popełnianych jest pod wpływem działania alkoholu. Tu więc alkoholizm jest wskaźnikiem występowania określonego typu przestępstw. Is t ot a p o m i a r u p o l e ga na u p o r z ą d k o w a n i u , na i l o ś c i o w y m o k r e ś l a n i u p e w n y c h z j a w i s k l u b cech z j a w i s k o c h a r a k t e r z e j a k o ś c i o w y m . P o l e ga to na p r z e k s z t a ł c a n i u z b i o ru faktów jakościowych uznawan ych jako cechy na h i e r a r c h i e i l oś ci ow e r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej operacji konieczne jest istnienie określonego continuum. Pojęcie to oznacza istnienie skali oznaczających stopnie rozmiarów lub siły danego zjawiska. Continuum cechy uspołecznienia zakłada istnienie skali określającej poszczególne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowości. Nie trzeba dodawać, że opracowanie skali określającej natężenie występowania jakiegokolwiek zjawiska społecznego jest przedsięwzięciem nader trudnym. 6.2. Pojęcia i skale pomiaru Poszukiwanie sposobów precyzyjnego budowania takich skal od dawna zaprzątało uwagę badaczy. Helena Radlińska poszukując wskaźników i mierników wpływów środowiska na proces wychowawczy wprowadziła do metodologii środowiskowych badań pedagogicznych pewne pojęcia, które miały być elementami ścisłego, liczbowego określania zjawisk społecznych. I tak średnią określa Radlińska „teoretyczną wielkość wyprowadzoną z wielkości rzeczywistej jako ich przeciętną" (Radlińska 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojęcie to pozwala na określenie danego stanu jako niższego lub wyższego od przeciętnego w danej zbiorowości, a więc na konstrukcję najprostszej skali względnej. Np. średnia ilość uczniów przypadających na jedną izbę lekcyjną na wsi jest niższa od średniej ogólnokrajowej, a znacznie niższa od średniej miejskiej. Innym pojęciem jest norma. „Za normę uważa się wielkość, będącą wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska". Wiąże się to z pojęciem wzorca, który nazywa Radlińska „układem środków wystarczających do osiągnięcia poziomu właściwego normom, co jest w praktyce prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunków bytu" (Radlińska

6.2. Pieter w badaniach nad środowiskiem wychowawczym. Podział ten niczego nie porządkuje.1961. Bardziej złożonym zastosowaniem skali porządkowej będzie uporządkowanie rodzin badanych uczniów. opinią.1. „ślązaków" itp. a skalę porządkową nazywa się też skalą rangową. Można więc powiedzieć. jest raczej narzędziem badania niż efektem badania. Taką właśnie skalę stosował wśród wielu innych J. Skala porządkowa określa. albo ze względu na wielkość „majątku kulturalnego" (książki. Podobną postacią skali będzie podział młodzieży na obozie letnim na regiony. Skala porządkowa Jak mówi jej nazwa. że jeden przedmiot jest większy od drugiego ze względu na jakąś cechę. płyty. Dla jej poprawności konieczne jest uwzględnienie wszystkich możliwych określeń danej sytuacji czyli musi ona być wyczerpująca. „Miernik jest to wielkość.). 6.. Wzorzec zatem będzie postacią określonego układu zbudowanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjęte w danym społeczeństwie normy. np. że skala interwałowa zawiera w sobie skale nominalne i porządkowe. przyporządkowania osoby jakiejś cesze. s. Skali tej daleko do poprawności. Zakładamy. Skala zakłada istnienie pewnego ciągu logicznego stopni oznaczających natężenie pewnego zjawiska. melancholik. jest natomiast pewnym narzędziem poznania. Dzięki temu zabiegowi wiemy nie tylko. a trzecią trafność co oznacza logiczne dopasowanie poszczególnych stopni skali do rzeczywistości. cechy lub układu. Skala nominalna może być stosowana do wstępnej klasyfikacji zbioru badanego. 130). W pomiarach postaw. sangwinik. nie nadaje wartości.2. przykładem skali rangowej są stopnie wojskowe. „mazurów". Dzieci dowolnej klasy możemy uporządkować wedle średniej ocen uzyskanych w ciągu roku szkolnego. Wprowadzanie do pedagogiki pojęcia miernika zakładającego porównywalność wielkości wymaga dużej standaryzacji problemów aby uzyskać jednorodność porównywalnych wielkości.ustalając przedział dochodów na osobę w rodzinie stosownie do realnie występującej np. Odległość między nimi dzielimy na 100 równych części i poszczególnym dzieciom przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu. Skala jest szeregiem zdań ułożonych według określonego porządku wyczerpujących możliwe określenia badanego zjawiska. Najbardziej w życiu znanym. Miała tylko pokazać zasadę konstrukcji. Tworzymy więc skalę wyróżniającą przeciąg czasu między oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wartość O i ostatniego dziecka i przypisujemy mu wartość 100. Przyporządkowanie elementów zbioru określonych miejsc na skali porządkowej jest przypisaniem im określonej rangi. a najwyżej dwie. Skalę interwałowa możemy zastosować do uporządkowania dzieci rozwiązujących zadanie. i podzielić na dowolną ilość równych części. Możemy taką skalę sporządzić dla określenia zamożności rodzin badanych . Drugą jej cechą jest rzetelność czyli możliwość uzyskania takich samych wyników przy kolejnych badaniach tej samej próby. Najprostszym przykładem skali będzie np. bez orzekania o ich porządku. Zawiera ona informacje skali nominalnej. ze względu na wielkość biblioteki domowej.: „Wpływ rodziny na wychowanie dziecka jest decydujący i najważniejszy ważniejszy od innych czynników. czasopisma. skala porządkowa służy ułożeniu w porządku elementów jakiegoś zbioru ze względu na wybraną cechę. 6. które dziecko jest wolniejsze od drugiego. . Przykładem skali nominalnej będzie wyróżnienie czterech temperamentów ludzi: choleryk. sprzęt audiowizualny. Skala interwałowa Bardziej złożoną postacią skali jest skała interwałowa. z których pochodzą. postawą. za pomocą której przy zachowaniu jednakowych warunków mierzy się inne wielkości". zawiera informacje skali porządkowej. Skala nominalna Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w każdych badaniach. mało istotny. flegmatyk. służy rozczłonkowaniu zbioru na elementy ułatwiając tak wyróżnione elementy identyfikować w badaniach. „kaszubów". Polega na wyróżnieniu i nazwaniu przedmiotów zjawisk lub cech pod jakimś względem. Stąd często mówi się o rangowaniu zbioru. czyli układa elementy zbioru w porządek wedle zasady od największego do najmniejszego.2. czyli wyróżnia elementy zbioru. ale wiemy też o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka z zespołu. motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie znajdują skale.podobny do znaczenia innych czynników w środowisku. . Uczeń nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub 6 ale jest też innym elementem zbioru. kolejności lub innych relacjach. Podobnie postępuje nauczyciel wychowania fizycznego mierząc czas biegu na 100 metrów uczniów danej klasy i porządkuje ich wedle kolejności uzyskanych wyników. od 900 zł do 10 tyś. w jakim wykonało sprawdzian. Jest prawie identyczna z podziałem logicznym. nieistotny".ważny . a więc: „górali". że na jego wykonanie konieczna jest co najmniej godzina.2.3. innymi słowy konieczną adekwatność między skalą a mierzonym zjawiskiem. Skala porządkowa zawiera w sobie skalę nominalną ponieważ nie tylko porządkuje ale i wyróżnia elementy zbioru względem siebie. a to co jest jej specyficzną własnością polega na określeniu o ile element 5 jest większy od elementu 6. na koniec określa odległość (interwał) między elementami zbioru na umownej skali liniowej..

czyli osiągnięcia takiego poziomu ścisłości. jest tylko okoliczności sprzyjającą zamiarom badawczym. Cele poznawcze mogą być . obiektywności. Na koniec warto dodać. Techniki socjometryczne Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie paru informacji o socjometrii. choć nie zawsze poprawnie. Socjometria posługuje się kilkoma technikami. Jest to marzenie wielu humanistów. Bierze się to stąd. i 30. każda wymaga innego poniekąd sposobu poznawania. Pamiętając o owych zastrzeżeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewątpliwą wartość informacji oraz ich obfitość pragniemy przekazać podstawowe informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesłać czytelników zainteresowanych jej bliższym poznaniem do literatury fachowej. W części drugiej dokonuje wyboru wymieniając jedno nazwisko.3. wskutek której musi dokonać wyboru partnera lub partnerów ze względu na jakąś konieczność. Nie będzie łatwe znalezienie przykładu zastosowania tej skali w pedagogice. ist ot y i przemian ni eformaln ych z w i ą z k ó w międzyo s o b o w yc h w g r u p a c h r ó w i e ś n i c z yc h . Jak na razie zasady stosowania skal interwałowych są polem indywidualnej inwencji. na dowolnej wartości. Równocześnie stosowaniu i doskonaleniu różnych rodzajów technik socjometrycznych towarzyszy wiele wątpliwości i zastrzeżeń dotyczących ich rzetelności. skutków moralnych i innych niepewności. Natomiast skala stosunkowa musi posiadać punkt zerowy. Socjometria jest zespołem czynności werbalnych i m a n i p u l a c y j n y c h m a j ą c yc h na c el u poznanie u w a r u n k o wań. Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na obliczenie stosunku wielkości między dwoma wielkościami skalowanej cechy. że każda sytuacja badana jest odrębna we właściwościach. Zbyt bezradni jeszcze jesteśmy wobec społecznej materii procesów wychowawczych. chorych osób. z których najczęściej stosuje się oś współrzędnych dla oznaczania cechy i ich liczebności. przez Janusza Korczaka. że nie używa się liczb ujemnych. Ich podobieństwo sprowadza się do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. Jest to odmiana skali interwałowej. Od kilkudziesięciu już lat używa skal porządkowych i wraz z ich zastosowaniem zrodził się pomiar środowiska . ale i możliwość odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych -np. bo w różnych odmianach stosowana była jeszcze na przełomie lat 20. każdy jej punkt jest ilorazem wielkości poprzednich. ale miejsce poszczególnych cech dowolne. że skale wyrażane są najczęściej w dwojakiej postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady. jej „przedziałki" są równe. Jej użycie daje możliwość stosowania funkcji matematycznych. Bezradni empirycznie i poznawczo. Określenie powyższe nie jest w pełni precyzyjne. Przykładem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina. jaki posiadają nauki formalne. które ceni. który oznacza najmniejszą możliwą wartość danej cechy.jakościowy pomiar środowiska. Jedną od drugiej może dzielić dowolna ilość centyli.4. najczęściej nierówna. aktywności kulturalnej. lub które w określonej sytuacji są najważniejsze. W tym celu każdy wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. oraz w postaci graficznej. a możliwości kwestią otwartą. Nie sądzę aby sztuczne formowanie stosowania skal było wskazane i pożyteczne. W części pierwszej badany wprowadzany jest w sytuację. Skala ilorazowa Skala ilorazowa zwana także skalą stosunkową jest jeszcze wyżej wyspecjalizowanym sposobem porządkowania zbiorów cech. Oczywiście realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii. kilka nazwisk celowo uporządkowanych itp. W dalszych częściach pracy czytelnik znajdzie przykłady typowych skal. 6. Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spełnienie następującego warunku: a) zaistnieć musi (albo może być stworzona) sytuacja jednakowa dla wszystkich członków grupy i uzasadniająca wyrażenie opinii lub dokonanie wyboru spośród wszystkich członków grupy. Potem dość szybko rozwinęła się w wielu postaciach i obecnie jest powszechnie stosowana przez psychologów i pedagogów. innego narzędzia. Może też w części drugiej wymienić cechę lub cechy. Jej ścisłość i precyzja znajduje na razie zastosowanie w fizyce. Posiada absolutne zero (-273).Uplasowane w ten sposób rodziny dadzą nie tylko obraz dominującej cechy czy równomiernego rozproszenia. ale też w odniesieniu do żadnej prawie techniki badań w pedagogice nie można stworzyć całkowicie poprawnej definicji. Z uporem próbują pedagogowie zastosowania skal interwałowych. 6. drużyna harcerska ma przez miesiąc robić zakupy dla starszych. najcenniejsze. Natomiast usytuowanie poszczególnych kolejnych pozycji cechy jest zawsze w równej odległości i oznacza ile razy kolejna cecha jest większa od poprzedniej. Nie jest to technika nowa. Np. Z ich zastosowaniem wiąże się bowiem nadzieje na przekroczenie granicy dzielącej pomiar jakościowy od ilościowego. z których większość nadaje się do stosowania tylko w odniesieniu do badań grupowych.2. Podstawową techniką jest t e s t s o c j o m e t r yc z n y zwany także klasyczną techniką Moreno. W takich okolicznościach członkowie grupy otrzymują do wypełnienia test złożony z dwu jakby części. Skala interwałowa rozpoczyna się w dowolnym punkcie. Pedagogika stosowała prawie zawsze skale nominalne.

takich choćby jak ankieta czy wywiad. Do najważniejszych należą: a) rola poszczególnych jednostek w grupie. osamotnienie i niechęć do innej jednostki. jakim grupa ulega pod wpływem określonych czynników. Trudno wyobrazić sobie skuteczną pracę z dziećmi w harcerstwie bez umiejętności posługiwania się socjometria. jakby obojętne. c) zmiany. w zależności od tego co badaliśmy. Molaka. W przypadku tej techniki panuje większa jasność. Jest to podstawowe narzędzie wszelkich działań socjotechnicznych. 3) obojętny . Popularną techniką socjometryczną jest tzw. tworzących zamknięty krąg. Cele poznawcze można sklasyfikować następująco posługując się nomenklaturą użytą przez A. Należy dodać. a także stanowi niezastąpiony instrument poznania dla psychologów. kto dokucza słabszym. Pilkiewicza. 6. lub poznanie cech. umie się bawić. co w gruncie rzeczy badamy testem socjometrycznym. 2) lubię . f) łańcuchy socjometryczne. e) paczki czyli grupka osób wzajemnie się wybierających. stosownie do potrzeb : zamiarów badającego. „plebiscyt ż y c z l i wości i niechęci". e) skutki określonych zabiegów wychowawczych lub socjotechnicznych. wychowawcom placówek kolonijnych. Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak dużych kwalifikacji. którą ocenia badany swój stosunek do pozostałych członków grupy. 5) bardzo nie lubię „-". f) struktura wewnętrzna grupy. że scojometria podobnie jak inne techniki nie jest samodzielnym sposobem poznania i powinna być stosowana łącznie z innymi sposobami gromadzenia informacji. Mimo pozornej prostoty jest to technika bardziej złożona od innych werbalnych technik.4. skale oszacowań oraz porównywania premii. Każdy badany przy nazwiskach swoich kolegów stawia umówione symbole. darzone niechęcią. rozbijacka rola jakiejś jednostki. że jest to równocześnie wynik interpretacji testu socjometrycznego. Wiedzę powyższą możemy uzyskać w zależności od sposobu skonstruowania testu. Krótko mówiąc socjometria dostarczyć może nieocenionych informacji i wiedzy instrumentalnej koniecznej do czynności wychowawczych. instruktorom placówek pozaszkolnych. To jest ktoś. Jest to jedna z wątpliwości towarzysząca socjometrii. b) rodzaj i natężenie związków emocjonalnych między członkami grupy. Są to bardziej złożone odmiany opisanych podstawowych technik.. t e c h n i k ę „zgadn i j k to" . najbardziej popularne. dzięki którym przebieg badań i późniejsze opracowanie jest łatwiejsze. jakimi odznaczają się poszczególne osoby.+. Tak więc test socjometryczny pozwala nam poznać: a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane. Może nas niepokoić mała spoistość grupy. jest złośliwy 2. Technika „zgadnij kto" może ułatwić poznanie cech wszystkich członków grupy oraz wzajemnego stosunku uczestników do siebie. 4) nie lubię „-". jest bowiem istotnym pytanie o to. co do celu i przedmiotu badań. Chodzi wyraźnie o poznanie ról pełnionych w grupie przez poszczególnych jej członków. Warto jeszcze pamiętać. d) różnice między grupami. do kierowania rozwojem emocjonalnym i społecznym jednostek i grup wychowawczych. c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane. lubiane itd.różnorodne i na ogół zawsze nastawione na terapię wychowawczą. psuje zabawę. Jest ona szczególnie pomocna nauczycielom. Oprócz wymienionych występuje jeszcze w socjometrii technika szeregowania rangowego. ich natura i znaczenie wychowawcze. Techniki socjometryczne pozwalają badać małe grupy. w określonym porządku. który oznacza określony układ wyborów przechodnich wzajemnych nie zamykający się w kręgu. 1) bardzo lubię . który skłaniać winna badającego do uwagi i staranności w procesie badawczym. cech za które są cenione lub nielubiane. Przy ich pomocy uzyskać możemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zachodzących wewnątrz grupy. d) pary czyli osoby wzajemnie się wybierające. Skale może posiadać dowolna ilość stopni. umiejętności wychowawczych i taktu. kto jest wesoły. celowo odrzucane. chętnie pomaga drugim Kwestionariusz taki powinien być poprzedzony instrukcją o możliwości wpisania kilku nazwisk.++. Silnie różnicująca pięciostopniowa skala wygląda następująco w propozycji M. b) odrzuconych czyli osoby nielubiane. To jest ktoś. Obok testu socjometrycznego stosuje się tzw. Testy pedagogiczne .O. Czy np. Polega on na ustaleniu skali. czy pewne ideały osobnicze czy też skłonność do pozostawania w określonych układach. Przykładem może być następujący kwestionariusz Zgadnij kto? 1. upodobanie do osób czy do określonych cech.

Wołoszynowa. w którym ocena jednostkowa zależy od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji egzaminatora. 2. To co wyżej powiedziałem o standaryzacji testu można opisać inaczej. różnych grup. iż przy wielokrotnych badaniach tej samej grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach będziemy otrzymywać wyniki takie same lub bardzo do siebie zbliżone. czyli pytań opatrzonych odpowiednią instrukcją eliminuje dowolność oceny.to test odznaczający się trafnością i rzetelnością. którego efekty nie są zależne od subiektywnych właściwości osoby badającej. Jeśli za każdym razem uzyskujemy wiedzę na ten sam temat. czyli wielkość porównywalna z innymi. L. w Polsce. Rzetelność testu oznacza. Dla wstępnego uporządkowania wielkiej różnorodności testów przytoczę klasyfikację testów psychologicznych z punktu widzenia celów ich stosowania: 1) Testy inteligencji a) ogólne testy inteligencji b) specjalne testy inteligencji 2) Testy pomiaru wykonania: a) testy mierzące czynności motoryczne b) testy mierzące czynności sensoryczne c) testy mierzące czynności psychiczne 3) Testy osobowości: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne Źródło: Metody badań psychologicznych. Równie naganną postawą jest obdarzenie badań testowych bezkrytycznym zaufaniem a do zjawisk społecznie niebezpiecznych zaliczyć należy próby zastępowania testami możliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych metod oceny wiedzy i osobowości np. że dana ilość wiedzy oznacza niski poziom wiedzy. . Czyli test wystandaryzowany musi posiadać rodzaj skali określającej precyzyjnie. a gładkość wypowiedzi nie jest w stanie przysłonić braku wiedzy. inna ilość wiedzy średni. jeśli pomiar wiadomości szkolnych jest zbieżny (wysoko skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku.to standaryzacja.4. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu. Wystandaryzowany test do badania dzieci 7-letnich nie nadaje się do badania dzieci 10-letnich. odpowiednimi jednostkami zróżnicowanie badanych osób. Jeśli więc spełnione zostaną dwa wymienione wyżej warunki wówczas test zasługuje na opinię obiektywnego. Wystandaryzowany test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanów nie nadaje się do stosowania w Europie. Są to dwie miary standaryzacji testu. Trafność — oznacza to iż test zawsze mierzy to co zamierzał mierzyć. że całkowicie inaczej kształtują cechy i wiedzę osób w tych dwu krajach. Oznacza ona dostosowanie danego testu do konkretnego celu. W definicji tej zawarte są 3 cechy konstytucyjne testu. Ich trafność i rzetelność obwarowane są szczególnie ostrymi wymogami. aż jest w stanie stworzyć ścisłe kategorie tego zasobu wiedzy i uznać. instrukcja ocenia obiektywnie jakby „ilość bitów" zawartych w odpowiedziach. Istota i właściwości testów To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru w pedagogice. Praktycznie trafność testu sprawdza się przez wielokrotne testowanie w różnych sytuacjach. Ich wielka różnorodność oraz indywidualizacja narzędzi i sytuacji badawczych utrudniają teoretyczny opis istoty testów pedagogicznych. przez różnych badaczy. Np. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7letnich. Test wystandaryzowany . test jest diagnostyczny. s. bowiem tak różne. Pierwsza cecha testu .1. której w y n i k i u j m o w a n e są i l o ś c i o w o i ów r e z u l t a t i l o ś c i o w y j e s t p o d s t a w ą w n i o s k o w a n i a o p e w n yc h wł aś ci woś ci ach p s yc h i c z n y c h o s o b y l u b osób b a d a n y c h . a szczególnie np. a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. Jako przykład niech posłuży egzamin tradycyjny. Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwa pojęcia diagnostyczność i prognostyczność testu.6. Dlatego zalecam w tym względzie umiar i ostrożność. oznacza to iż test jest trafny. czyli takiego narzędzia pomiaru. red. Nieumiejętne budowanie i przeprowadzanie badań testowych przynosi więcej szkody niż pożytku. Warszawa 1973. T e s t j e s t to j a k i e ś z a d a n i e l u b p r ó b a w y s t a n d a r y z o w a n i a o m a k s y m a l n y m s t o p n i u o b i e k t yw n o ś c i . Np. Nie będzie odgrywać roli chropowate słownictwo i sposób wyrażania się. W pedagogice stosowane są najczęściej testy osiągnięć szkolnych a w ograniczonym stopniu także inne testy. I największe starania nie wyeliminują owego subiektywizmu do końca. 63. czyli do badania konkretnej właściwości i konkretnej populacji. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. w procesie selekcji szkolnej lub naboru kandydatów do szkół średnich i wyższych. Warunki są. Np. t. Test jest diagnostyczny jeśli występuje oczywista i wysoka zbieżność między wynikami badań testowych a faktycznie posiadanymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriów. badania socjometryczne ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opierają się głównie na zadaniach testowych.

Byłoby nonsensem kwalifikować np. Inne natomiast testy istnieją realnie. Ilościowe ujmowanie wyników testów oraz operacje statystyczne stanowią specjalny fragment wiedzy. Zasady stosowania testów Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testów. Testy czynnościowe (manipulacyjne. oraz 2) kryterium metodyczne czyli podział wedle zasady jak test mierzy to co mierzy I. Testy projekcyjne Jak już powiedziałem nie jedyny to podział. czyli jak testy mierzą -wyróżnia się również 3 grupy testów: 1. Testy werbalne i niewerbalne a) ustne b) pisemne c) rysunkowe. Oczywiście klasyfikacja powyższa dopuszcza krzyżowanie się wszystkich prawie możliwych typów testów z obu grup.). Z punktu widzenia metodyki pomiaru. Testy zdolności w rozdziale na a) testy inteligencji b) testy zdolności specjalnych 2. który test mierzy. Może go stworzyć mając cel i znają ogólne zasady budowania testów osiągnięć szkolnych. Oto testy zdolności (1. który czytelnik znajdzie w kompetentnych opracowaniach zamieszczonych na końcu rozdziału. lecz raczej próby klasyfikacji rodzajów testów.Test jest prognostyczny jeśli występuje zbieżność między wynikami badań testowych prowadzonym w danym czasie a późniejszymi wynikami osiągnięć.4. . Np. test pomiaru wiadomości szkolnych na poziomie młodszych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej. testy inteligencji Bineta-Termana. że jest to dla pedagogów główna kategoria testów. a do stosowania konieczne jest specjalistyczne przygotowanie (Np.3. a istnieje tylko przedmiot. Jest bowiem i tak że niektóre rodzaje testów jakby nie istnieją modelowo. Np. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyróżnia się trzy grupy testów: 1. do posługiwania się pojęciami kwalifikującymi typu lepszy-gorszy. podziałów ze względu na formy stosowania (indywidualne i grupowe).1). Wobec wyników tej grupy testów należy stosować wyłącznie charakterystyki opisowe z uwzględnieniem ich zróżnicowań. Testy osobowości (1. Testy osobowości w rozdziale na: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne 3. wykonania) a) przyrządowe b) sytuacyjne 3.3. Testy wiadomości z uwzględnieniem: a) testów osiągnięć szkolnych II. większy-mniejszy.czyli podział wedle zasady co test mierzy. Dlatego w literaturze nie spotyka się enumerycznego opisu testów. sprawniejszy-mniej sprawny. Klasyfikacja testów Ilość testów jest ogromna. wówczas test jest prognostyczny. W testach wiadomości wyróżniłem podgrupę testów osiągnięć szkolnych jako. nieformalne) ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiały. Badacz nie znajdzie takiego testu w literaturze. który mierzą. modelowo i nie można ich zmieniać. zasada jego budowy i stosowania. obrazkowe 2. stosowana od dawna i posiadająca wartościową literaturę teoretyczną oraz wiele rozwiązań empirycznych. Obecnie podam klasyfikację testów z zastosowaniem dwu kryteriów: 1) kryterium merytoryczne . Nie uwzględnia on np. Na samym początku przytoczyłem klasyfikację testów ze względu na przedmiot. introwersyjność jako gorszą lub lepszą właściwość od ekstrawersji a zainteresowania estetyczne wyżej cenić niż zainteresowania politechniczne.2.2. Klasyfikacja testów można dokonywać z rozmaitych punktów widzenia i stosując różne kryteria. 6. badanie testem kandydatów ze względu na wiedzę lub właściwości do zawodu lub szkoły potwierdzone zostaną w późniejszym czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie.) upoważniają badacza do budowania ocen hierarchicznych. testy dojrzałości szkolnej itp. testy wiadomości (1. ze względu na stopień poziomu konstrukcji (standaryzowane.) nie upoważniają do takich operacji. 6.4.

obrazki.Pedagogika społeczna. w: Logiczna teoria nauki. Wrocław 1960. mętne gramatycznie zdania itp. wielkość i wyrazistość winny być atrakcyjne. Suchocki B. skłonności do podporządkowania się itd. Wynika to z materiału. Tyler – Testy i pomiary w psychologii. nie zakłócany nieoczekiwanymi brakami. red. Badania przy pomocy testów wymagają więc wiedzy i może większego niż przy innych technikach poczucia odpowiedzialności. T. Niemiecko – Testy osiągnięć szkolnych. że można badać jednorazowo wielką ilość osób i wreszcie wyniki badań można ujmować liczbowo. 5) Sposób badania winien być spokojny. tworzenie się ośrodka przywódczego. Jest on wieloznaczny. Nowak. X „Metody badań socjologicznych" wybór tekstów pod red. oraz spora część znacznie trudniejszej książki J. plamy nieregularne. Wroczyńskiego . nie zniechęcające. lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo różniące się od siebie grupy. Literatura zalecana: W lekturze nad zagadnieniem pomiaru środowiska wychowawczego pierwszeństwo należy się książce J. Warszawa 1960.polegające natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie badanej sytuacji wymagającej nie tyle manipulacji co określonego zachowania. a także pod redakcją tegoż autora – ABC testów osiągnięć szkolnych. zwane też testami performancyjnymi lub wykonania. L. który obok instrukcji może w procesie interpretacji wykonania kierować się także subiektywnymi przesłankami. jeżyk. Oznacza to 1) właściwą konstrukcję treściową czyli a) dostosowanie użytych sformułowań do poziomu badanych. c) używanie dyspozycji wyraźnie i przejrzyście sfromułowanych.) przez to może być dowolnie rozumiany przez osobę badaną. Testy przyrządowe . Testy projekcyjne wywołują najwięcej kontrowersji i są całkowicie specyficzną formą testów. Dlatego mimo różnic włączyłem je do jednej grupy. Pragnę na zakończenie stwierdzić. w opracowaniu Marka Pilkiewicza. Także godny polecenia jest artykuł T.. iż badania tą metodą są krótkotrwałe. Tyler-Testy i pomiary w psychologii. Poznań 1985. Warszawa 1978. b) używanie tylko sformułowań koniecznych. Testy projekcyjne zawierają w sobie jednak duży powab. – Wprowadzenie do teorii testów. Warszawa 1965.to zadania wykonywane na klockach. Magnusson D. Wielką zaletą testów jest fakt. . l tejże serii. . zakończony protokółem. Pawłowskiego .Rodzaje skal a struktura zdań.G. Pawłowski. Sanockiego .. kto wie jak starać się o jego względy". znajdują coraz szersze zastosowania i na ich określenie w psychologii i socjologii używa się terminu . w jakiejś czynności. S. Suchocka R. L. Oto grupie osób polecamy przenieść szafę z pokoju do pokoju. jego estetyka. Warszawa 1990.metody projekcyjne. Warszawa 1978. Bardzo interesujących informacji o skalach dostarcza praca W. Testy w szkole. Najpełniejsze omówienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t.E. red. L. Warszawa 1977. Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. układankach. Walkowiak J. Warszawa 1967 oraz B. Warszawa 1966. jasno objaśniony. 2. Po wtóre analiza rozwiązania testu jest przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa. niekonkretny (np. ANDRZEJ RADŹKO ROZDZIAŁ VII Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych „Przypadek sprzyja tylko temu. ale i na skomplikowanych mechanizmach. 4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu winno być w miarę komfortowe. Wołoszynowa. Warszawa 1967. że atrakcyjność diagnostyczna i prognostyczna (terminy te mają specjalny sens a ich objaśnienie znajdzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest równa zawodności poznania testowego jeśli robiona jest nieumiejętnie i niefachowo. d) nie sugerujących. e) nie stawiających wygórowanych żądań.Techniki pomiaru w socjologii!. Brzezińskiego.Testy czynnościowe. jakim testy projekcyjne dysponują. Elementy metodologii badań psychologicznych. Ale to zachowanie wyraża się najczęściej w jakimś wykonaniu.. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdział poświęcony socjometrii w opracowaniu A.Kwestionariusze osobowości w psychologii. również w t. 3) formalny kształt testu.. Pietera Poznawanie środowiska wychowawczego. Aby jednak badania testowe dały dobre rezultaty sam test musi być dobry. Cennym oświetleniem genezy i rozwoju metod pomiaru środowiska jest rozdział 3 R. Podstawowe pojęcia i techniki obliczeniowe. która zostaje rozwiązana przez czynności ukazuje: szybkość reakcji. Grzywak-Kaczyńska. 2) Czas rozwiązywania i samo zadanie nie powinny być zbyt długie. Skalom poświęcone są w przystępnej formie rozprawy zamieszczone w r. Molaka. Sytuacja ta. a przez to porównywać. Warszawa 1973. Warszawa 1975. Testy sytuacyjne . Warszawa 1979.

Po ustaleniu (skonstruowaniu myślowym) interesującej go populacji powinien badacz wyłonić z tej populacji próbę. dwie mające ich po dwoje.1.i 13-letnie. które obliczywszy przeciętną liczbę błędów w dyktandzie pragnęły następnie „obliczyć chi od tej średniej". Równie więc dobrze jak populację uczniów skonstruować możemy populację par uczniów. uczniowie wyższych klas szkół podstawowych w całym kraju.powiodło się ono tylko piętnastu (pięćdziesiąt to więcej niż piętnaście). Spotykał wreszcie osoby. chyba że interesująca go populacja jest nader nieliczna. uczniowie klas VI z terenu województwa radomskiego. przy tym we wszystkich naszych przykładach jednostkę badania stanowi jeden uczeń. Niektóre spośród tych osób stały wobec konieczności lub odczuwały pragnienie prowadzenia rozmaitych badań. kart oceny postępów w nauce etc. Częstokroć badania zawierają więcej niż jeden z wymienionych elementów. jedną z trojgiem i jedną z czworgiem dzieci to przeciętna liczba dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i pół z wyliczenia l + 2 + ? + 4 : 4 a także osoby sądzące. skoro spośród osiemdziesięciu zbadanych praworęcznych zadanie to wykonało pięćdziesięciu. zanim nie zdecyduje się na to. Badanie prowadzone przez pedagoga polegać może na: a) zbieraniu danych dla opisu sytuacji. i określenia kompletu cech istotnych dla jednostki. „c" i „d" stosuje się z zasady metodę reprezentacyjną. że występuje zależność pozytywna pomiędzy praworęcznością. jaką konstruuje sobie populację. b) zbadanie poziomu wiadomości zakresu historii Polski uczniów ostatnich klas zasadniczych szkól zawodowych. w których domach znajdują się telewizory. złożona z kilku. a umiejętnością bezbłędnego przerysowywania figury wzorcowej. w przypadku „a" – metodę reprezentacyjną lub opis wyczerpujący. całych klas lub szkół. uczniowie klas VI w całym kraju. jaką właściwie populację zamierza badać. 10. c) zaaranżowanie dwóch różnych metod przeprowadzenia wykładu uniwersyteckiego i porównanie stopnia przyswojenia treści przez jego wąchaczy. wspólnych wszystkim jednostkom badania. szkoła. dzieci miejskie 12. harcerze. c) eksperymentowaniu. czyli do całej populacji. W przypadkach „b". 4. grupa odbywająca lekcje fizyki w pracowni. Ktoś kto pragnie prowadzić badania. mniej zaś może oczywiste. 3.Karol Nicolle Autor niniejszego artykułu spotykał osoby przeświadczone. d sondażu. a więc zbiór wszystkich przedmiotów. Sztuka konstruowania próby badawczej Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. Spotykał również osoby przekonane. tj. 5. Autor spotykał także osoby uważające za nieodzowne. Wszystkim tym właśnie osobom autor dedykuje ten rozdział. teoretycznie zaś spośród nieskończonej ich liczby: 1. Badanie metodą reprezentacyjną polega na tym. że obejmuje ono część tylko. dzieci z rodzin rozbitych. Przykład: Wśród badanych znajdujemy uczniów klas VIa Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. w których każdy posiada komplet cech uznanych przez badacza jako ważne. zaś spośród zbadanych dwudziestu leworęcznych . Może stanowić ona zbiór szkół. kilkunastu. 6. To oczywiste. dzieci 12. 9. ile jej skonstruowanie. zbioru osobników. Populacja nie musi wcale stanowić zbioru ludzi. nie powinien uczynić w zakresie ich realizacji ani jednego kroku. równa mianowicie l 3/7 z wyliczenia l +2 + 3 + 4 : 7 . Jaka populacja jest badana? Oto dziesięć ewentualności spośród z pewnością stu możliwych praktycznie. że jeśli w bloku mieszkają 3 rodziny mające po jednym dziecku. niepodzielnego obiektu badania. uczniowie klas VI z dużych miast (powyżej 100 tysięcy mieszkańców). para najlepszych przyjaciół itd. których wynik: pożytecznie jest analizować z pomocą metod statystycznych. klas. b) testowaniu. wypracowań. że średnia ta jest inna. 8. grup. dzieci pochodzące z rodzin robotniczych. Równie zaś dobrze jednostkę badania stanowić może cała klasa.i 13-letnie. Przykłady: a) porównanie rozmiarów absencji szkolnej dzieci z rodzin pełnych i dzieci z rodzin rozbitych. drużyn harcerskich. Populacja to zbiór wszystkich jednostek badania. Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania. emitowanych w ramach „Politechniki Telewizyjnej". 7. natomiast jego konkluzje odnoszą się do wszystkich obiektów: badanych i pozostałych. d) postawienie pytania słuchaczom studiów technicznych dla pracujących o przystępności dla nich wykładów matematyki. i to zwykle znikomą. 2. najwyżej kilkudziesięciu jednostek . interesujących nas obiektów. opinii. tzn. Jak widać wspomniana grupa uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu należeć może do każdej z wymienionych 10 populacji. 7. iż rzeczą prowadzącego badania jest nie tyle wybór populacji. aby próba stanowiła zawsze dokładnie 5% populacji. dzieci.

Jeśli teraz jeden z wylosowanych numerów to nr 68. Próbę stanowią wówczas wszystkie jednostki wchodzące w skład wylosowanych podzbiorów.i 13-letnie z dużych miast. Najczęściej nie jest to możliwe ani potrzebne. a jej jednostki zgrupowane są (zewidencjonowane) w określonych podzbiorach. Stosowane bywa losowanie wielostopniowe. jak i Kielcach wiele szkół. pod którymi uczniowie owej szkoły wypadają przeciętnie na tle ogółu uczniów z Kielc i Radomia. owego fałszu badacz w ogóle sobie nie uświadamia.wchodzą w skład bardzo wielu możliwych do skonstruowania populacji. rozmawiać z nimi na te tematy etc. odpowiadający mu uczeń to uczeń ósmy z kolei na liście klasy Via w szkole nr 2. niż przystąpi się do losowania. Chcąc więc stosować metody statystyczne uogólniania wyników bezpośredniego badania elementów próby na skalę populacji. Rezultat? Przeświadczenie. istotne jest tylko. Nikogo więcej nie badano. Jeśli badacz okoliczności tych uprzednio nie sprawdził. od 61 do 97 . że dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiają słabe zainteresowanie audycjami . stanowi jednak jeden z warunków stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wyników badania. to akurat osoby mniej lubiane przez uczniów niż inne. Pod pięćdziesięcioma uchwytnymi formalnie względami szkoła nr 5 jest „typowa". Interesuje nas np. czyli z Kielc i Radomia. czyli one właśnie mają zostać bezpośrednio zbadane.badania. mówiąc o „typowości" badacz może mieć na myśli dziesięć lub choćby pięćdziesiąt rozmaitych względów. aby numerowania dokonano wcześniej. Skoro „typowa".szkoła nr l klasa VIb. a co może istotniejsze. Jakikolwiek byłby temat badań i którakolwiek spośród dziesięciu podanych przykładowo populacji byłaby dla badacza interesująca. że radomska szkoła nr 5 jest „typowa". badać z poszczególnych klas po kilku uczniów. poziom autorytetu i sympatii. że wszystkie osoby zbadane uczęszczają do tej samej klasy w tej samej szkole. za to prawdopodobieństwo błędnych uogólnień byłoby zminimalizowane. i po prostu nie mają czasu na oglądanie większości programów. drugi i dalsze. od 32 do 60 . co gorsza. to nie ma potrzeby numerowania wszystkich jednostek z góry. Rzucą na to światło dopiero badania.jak widzieliśmy . że ktoś poprzestałby na dokładnym zbadaniu bezpośrednim wszystkich uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniów itd.szkoła nr 2 klasa Via itd. które telewizją interesują się i mogłyby zachęcić uczniów do oglądania audycji. Wyobraźmy sobie. byłoby znane. próbę tę trzeba losować. c) ta jedna czy dwie nauczycielki. Istnieją rozmaite metody losowania. musi być tylko ustalona metoda identyfikacji jednostek noszących wylosowane numery. które odczytano z tablic liczb losowych. niecelowe jest dokładne numerowanie wszystkich jednostek populacji. po drugie zaś. zainteresowania audycjami telewizyjnymi nauczycieli. gorzej gdy podawane jako wynik badania.nie wywierają one żadnego wpływu itp.. Cała populacja zostaje wówczas podzielona na szereg podzbiorów i one. Wystarczy sporządzenie wykazu: nr nr od l do 31 . to fakt. to nie wiadomo. niestety jednak ów zbiór 34 chłopców i dziewcząt żadnej z nich nie reprezentuje. Sposób przypisania jednostkom numerów jest całkowicie dowolny. Próba powinna być wyłoniona w sposób losowy spośród jednostek badania wchodzących w skład populacji. nie zaś jednostki. A jednak uogólnienie fałszywe. Identyfikacji tej dokonujemy w tym dopiero momencie. wyklucza możliwość uznania zbadanych osób za reprezentację. to pod jakim względem? Nie wiadomo przecież a priori. niech będzie stosunkowo skromny: dzieci 12. populacja wszystkich uczniów klas VI szkół radomskich. również istotne dla wyników badania określonego zagadnienia. wchodzą w skład próby. Jednostki populacji noszące te numery. takiej sytuacji: a) nietypowo często uczniowie tej klasy mają liczne młodsze rodzeństwo. Uczniowie Ci . a także w niektórych podręcznikach statystyki. Badaczowi wypadłoby wówczas odwiedzać tak w Radomiu. ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerować lub ustalić metodę ich numerowania. b) w szkole nr 5 nietypowo mało nauczycieli interesuje się telewizją. czyli skonstruowana populacja. Czy zbadano reprezentację określonej wyżej populacji? Ktoś może odpowiedzieć twierdząco i argumentować.i 13-latków. Jeśli populacja jest liczna. Populację dzieli się wówczas również na podzbiory. a mimo to zawsze znajdziemy wzgląd pięćdziesiąty pierwszy. Ze względów organizacyjnych często dogodnie jest przeprowadzać losowanie grupowe. To po pierwsze. jakie cechy osób badanych i jakie okoliczności w jak znacznym stopniu wywierają wpływ na percepcję audycji telewizyjnych przez ich adresatów. tak że możliwe jest organizacyjnie bezpośrednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. skoro znikoma tylko ich część wejdzie w skład próby. czy w klasie Via szkoły nr 5 w Radomiu nie ma np. Samo losowanie polega na odczytywaniu numerów z tablic liczb losowych. W szkole nr l klasa Via liczy 31 uczniów. w zbiorze jednostek wylosowanych wyróżnia się z . którym muszą zajmować się. którzy szczególnie cenią audycje telewizyjne. Zilustrujemy to przykładem możliwie spektakularnym: badacza interesują problemy związane z audycjami telewizyjnymi dla 12. zaś VIb 29 uczniów.szkoła nr l klasa Via. Wyłanianie próby drogą losowania jest organizacyjnie kłopotliwe. Postulowany zasięg uogólniania. którym cieszą się wśród uczniów ci właśnie nauczyciele. których różne odmiany znaleźć można w specjalnych wydawnictwach zatytułowanych zwykle: „Tablice Statystyczne". przeciętna. W naszym przykładzie te względy mogą być choćby trzy następujące: liczba i wiek rodzeństwa ucznia. są wylosowywane. Badaniem objęto wszystkich uczniów ze wspomnianej klasy i szkoły w Radomiu mających w donnach telewizory. Jak dokonuje się losowania próby? Skonstruowawszy populację należy ustalić.

Jeśli np. Np. Przekrojów więc możliwych otrzymamy 4 x 7 . nieistotny w przypadku obejmowania badaniami populacji licznych. gdyby istotnym dla tematyki badań względem było wykształcenie nauczycieli. np. Podane zbiory ewentualności być może nie są pełne w przypadku wzrostu. „płeć'" to zmienna. absolwentów SN. spośród których wylosowuje się pewną ich liczbę. techniczne i pozostałe. absolwentów liceów pedagogicznych i spośród każdej warstwy wylosować osobno jednostki do próby. której liczba jednostek zawiera się w granicach 30 do 100. Tak więc w sytuacji badań masowych wielkość populacji nie determinuje wskazań odnośnie do wielkości próby. iż próba winna być tak liczna. że jeśli populacja licząca 10 tysięcy jednostek reprezentowana jest przez próbę liczącą 100 jednostek. biologiczne.kolei nowe podzbiory. gdyż metody statystyczne analizy materiału odpowiadają założeniu. badając nauczycieli szkół średnich pragnęlibyśmy wyróżnić osoby posiadające wykształcenie filologiczne. fizyczne.2. Określamy zmienną jako zbiór wszystkich możliwych ewentualności. że próba licząca poniżej 30 jednostek to mała próba. Metodom i technikom losowania poświęcona jest obszerna literatura. czy „duża". „wzrost" to zmienna itp. to próba „przejściowa": mogąca być traktowana jako „mała" lub „duża". ważącą 43 kg. Oto przykłady zmiennych. Posiadanie takich możliwości jest często korzystne. aby w przekrojach znajdowało się przeciętnie co najmniej po dziesięć jednostek. następnie spośród wszystkich ulic znajdujących się w wylosowanych rejonach wylosować kilkadziesiąt ulic. wyczerpującej zatem pokaźną część całej populacji zyskuje się dodatkowo na precyzji lub wiarygodności konkluzji uogólniających. techników ekonomicznych. to populację złożoną z 20 tysięcy jednostek powinna reprezentować próba 200-elementowa. Niech naszą jednostką badania będzie uczeń klasy VI szkoły podstawowej. składa się z kilkuset zaledwie lub jeszcze mniejszej liczby jednostek. wielotysięcznych. zatem w myśl owej orientacyjnej zasady należałoby zbadać przynajmniej ok. Dziewczynę z naszego przykładu nazwijmy Ewa. chemiczne. jej kolega z klasy.28. Zależy ona również od liczby podzbiorów i przekrojów. dochodząc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osób. Jest istotne.to próba duża. Postępowanie takie daje możliwość manewru proporcjami w próbie jednostek pochodzących z poszczególnych warstw. Nie jest to prawdą. absolwentów WSP. dla wylosowania próby spośród mieszkańców Warszawy można podzielić miasto na kilkadziesiąt rejonów. według zaś typu szkoły miejsca zatrudniania . wagi lub liczny rodzeństwa. ogół jednostek wylosowanych traktuje się znowu jako zbiór itd. Dzielimy wówczas w populacji jednostki badania na dwie lub więcej grup według pewnego. Piotr. 280 osób. a z drugiej strony wyróżnić nauczycieli liceów ogólnokształcących.to według wykształcenia otrzymujemy podział na siedem grup. chłopiec od 135 cm do 175 cm (co 1 cm) od 35 kg do 60 kg od 0 do 6 Realizacja dziewczyna 149 cm 43 kg 0 Opisywana przykładowo jednostka badania jest dziewczyną o wzroście 149 cm. do próby reprezentującej populację nauczycieli szkół podstawowych w Polsce. matematyczne. bowiem metody analizy materiału pochodzącego z prób „małych" i „dużych" są niejednakowe. Znowu orientacyjnie można tu podać zasadę. by z kolei spośród wszystkich budynków mieszkalnych znajdujących się przy wylosowanych ulicach wylosować pewną ich liczbę itd. które badacz zamierza wyróżniać i analizować. Nie jest to prawdą. Jeśli populacja jest stosunkowo nieliczna. moglibyśmy wyróżnić warstwy: absolwentów uniwersytetów. 7. jedynaczką. spośród nich wylosować kilkanaście. Wielkość potrzebnej próby zależy przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz co do wiarygodności konkluzji. które mogą tu być istotne Zmienna Płeć Wzrost Waga Liczba rodzeństwa Zbiór ewentualności dziewczyna. ma 153 cm wzrostu i jest przez . „149 cm" to cechy. istotnego dla nas kryterium i próbę kompletujemy losując do niej jednostki z osobna spośród każdej wyróżnionej grupy zwanej warstwą. „Dziewczyna" to cecha. z której pochodzi zbadana próba. Jak liczna powinna być próba? Wbrew dość rozpowszechnionym przekonaniom wielkość populacji nie wywiera zasadniczego wpływu na konieczną wielkość próby. wówczas przy dość licznej próbie. czy próba jest „mała".na cztery grupy. jest to jednak zysk właśnie tylko dodatkowy. Operacje statystyczne na zmiennych Dalsze rozważania wymagają operowania pojęciem zmiennej. Ze względów merytorycznych celowe jest często stosowanie losowania warstwowego. Próba o liczbie jednostek nie niniejszej niż 100 . z których odnośnie do jednostki badania realizuje się zawsze tylko jedna. wszystkich pozostałych techników oraz pozostałych szkół średnich . Np. iż populacja. Jak zatem liczne powinny być próby? Czysto orientacyjnie powiedzieć można. składa się z nieskończenie wielkiej liczby jednostek. Zbiór wszystkich uczniów klas tworzy interesującą nas populację. Próba.

W przykładzie zaś: koszt przejazdu . Sensowność wszystkich trzech pytań charakterystyczna jest dla tzw.5x (gdzie x . Pomiary indywidualne mogą okazywać się wielce wzajem zbliżone. medianę. Bardzo rzadko pojawia się w niesformalizowanej rzeczywistości społecznej bezwyjątkowa zależność pomiędzy dwiema zmiennymi. Czy Ewa i Piotr cieszą się jednakową sympatią wychowawczyni? Odpowiedź: „nie". mianowicie sztywną cenę jednego biletu. x — łączna waga uczniów jadących na wycieczkę. Koszt przejazdu 40 uczniów jest dokładnie dwukrotnie wyższy niż koszt przejazdu 20 uczniów. y . Znacznie rzadziej obliczany bywa współczynnik skośności zbioru wartości. Najczęściej obliczane bywają: odchylenie przeciętne. że mogą to być wartości dodatnie (od O do +1). Jeżeli zmienna związana jest ze skalą interwałową. możliwa do ścisłego opisu za pomocą funkcji matematycznej.liczba uczniów. Jest to celem stosowania metod statystycznych. O ile większą sympatią wychowawczyni cieszy się Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi. gdy pewna wartość zmiennej pojawia się szczególnie często.liczba przejechanych przystanków. Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwójki: 1. z tym. ile wynosiłaby pensja każdego pracownika. Wartość +1 to wskaźnik maksymalnego skorelowania pozytywnego dwóch zmiennych.koszt w złotówkach). Współczynnik korelacji to miara siły zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. płeć to przykład zmiennej związanej ze skalą nominalną. najistotniejsze jako wynik badania. że wynik jej przemnożenia przez liczbę zbadanych jednostek równy jest sumie wszystkich pomiarów dokonanych na tych jednostkach. Spróbujmy postawić te same trzy pytania odnośnie płci dwojga uczniów: I. O ile Piotr jest wyższy od Ewy? Odpowiedź: „o 4 cm". wartość tego współczynnika wyniosłaby l. wówczas mianowicie. 0. lecz w ogóle nie wiadomo byłoby. jak też i mogą poważnie różnić się między sobą. Kto cieszy się większą sympatią? Odpowiedź: „Ewa". Skorelowanie negatywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy . skali porządkowej. skali interwałowej. to korelacja pomiędzy zmiennymi. Skorelowanie pozytywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. lecz tylko o opis materiału. Modalną stanowi niekiedy dogodną charakterystykę zbiorowości. a bezsensowność dwóch pozostałych charakterystyczna dla tzw. Każda zmienna związana jest z którąś ze skal. j uż to nieco więcej niż dwukrotność łącznej wagi konkretnych 20 uczniów. to mielibyśmy do czynienia właśnie z zagadnieniem korelacji. Miejsce w hierarchii sympatii to przykład zmiennej związanej ze skalą porządkową. to jej realizacjami (nazywanymi często wartościami) są liczby. to koszt przejazdu uczniów można wyrazić ściśle w postaci funkcji: y = 0. a właściwie jej natężenie. Związek zmiennej z tą l u b inną skalą decyduje o sposobie analizy statystycznej materiału stanowiącego zbiór realizacji tej zmiennej. 3. jeżeli rozkłady są skośne. wariancja oraz odchylenie standardowe. Spróbujmy postawić te same pytania odnośnie sympatii okazywanej tej dwójce przez wychowawczynię: l. waga. Jednak łączna waga konkretnych 40 uczniów stanowić zapewne będzie j uż to nieco mniej. Gdy klasa ma pojechać tramwajem na wycieczkę. sensowność pierwszego pytania. gdy nie idzie o wnioskowanie uogólniające. Wartość średnia to wskaźnik szczególnie dogodny dla dokonywania porównań pomiędzy odrębnymi zbiorowościami. liczba rodzeństwa to przykłady zmiennych związanych ze skalą interwałową. j a k i ujemne (od O do -1). Przykład tego ostatniego: „Skuteczność laboratoryjnej metody nauczania fizyki w klasie VI na przykładzie Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu". Mamy tu jednak element sformalizowany. Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych wówczas. dla której możliwe jest tylko mniej lub bardziej dokładne przybliżenie w postaci funkcji matematycznej. gdy badanie miało charakter wyczerpujący lub charakter „studium przypadku" (case study). żadnego związku pomiędzy kosztem przejazdu. To co najciekawsze. Czy Ewa i Piotr są jednakowej płci? Odpowiedź: „nie". wartość współczynnika korelacji wyniosłaby może np. W takim przypadku obliczyć możemy wartość średnią.koszt przejazdu. Wzrost. jeśli zarobki wszystkich w przedsiębiorstwie miałyby być identyczne. czy Ewa i Piotr są jednakowego wzrostu? Odpowiedź „nie". Wartość średnia charakteryzuje się tym. pytanie bezsensowne. co do stopnia odbiegania ich od symetrii. Najczęściej mamy do czynienia z zależnością.87. wartość -l to wskaźnik maksymalnego skorelowania negatywnego. Widać od razu.wychowawczynię mniej lubiany niż Ewa. ustalić modalną. jak je sformułować. odpowiedź na pytanie. a odległością przejazdu tramwajem. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby 0: nie ma żadnej zależności. Kierunek analizy materiału większości badań wiedzie ku obliczaniu wartości współczynników korelacji. a bezsensowność trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. 3. Wartość średnia to np. Następna grupa wskaźników to wskaźniki rozproszenia. tj. że pytania 2 i 3 tylko byłyby bezsensowne. Gdybyśmy natomiast przykład tak zmodyfikowali: y -koszt przejazdu w złotówkach. mierzą miary rozproszenia. Kto jest wyższy? Odpowiedź: „Piotr". sensowność pierwszych dwóch. gdy więcej wartości okazuje się niższych od średniej niż wyższych i odwrotnie. Tę właśnie cechę zbioru pomiarów. skali nominalnej. zaś fundusz płac oraz liczba zatrudnionych miałyby zostać nienaruszone. zaś zmniejszaniu się towarzyszy zmniejszanie. Równie też rzadko występuje całkowity brak zależności pomiędzy zmiennymi. W przykładzie: koszt przejazdu . a także związanych z nimi współczynników równań regresji. przydatny niekiedy do porównań dwóch rozkładów. 2. 2.łączna waga uczniów. Zbiór wartości współczynnika korelacji zawiera się zawsze w granicach od O do l. W przykładzie: liczba uczniów . Mediana przydatna jest do porównań.

Z jakimi okolicznościami może mieć związek częstotliwości chodzenia do kina? Z wieloma takimi. Jeśli badacz ma do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą najsłabszą. kto zamierza badać preferencje. nieskorelowanych z wysokością „kieszonkowego" wynosi 67%. Zbiorowość: 34 ojców. konduktorzy.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej y. współczynnik korelacji rangowej. właśnie wysokość „kieszonkowego" etc. a przeciętna ocen szkolnych. Może więc badacz obliczać proporcje i opisywać strukturę badanej zbiorowości. lecz porządkową. Przykłady skorelowań negatywnych (też nie maksymalnych): liczba dni w ciągu roku spędzonych na wagarach. e) 6. wysokość kwot wydawanych na zakup alkoholu. o który współczynnik idzie.576. posiadanie lub brak w domu telewizora.wartość średnia zmiennej \: y . to odpowiedź na pytanie o udział jednej zmiennej w zmienności drugiej zmiennej. doręczyciele). d) inni pracownicy umysłowi. liczba dzieci do 14 lat w rodzinie a przeciętna liczba godzin snu matki w ciągu doby. Kwadrat wartości współczynnika korelacji wskazuje na udział określonej zmiennej w determinowaniu zmienności w obrębie drugiej zmiennej. Stąd kwadrat współczynnika korelacji bywa nazywany współczynnikiem determinacji. Przykład: struktura zawodowa ojców uczniów klasy Via w szkole nr 5. e) funkcjonariusze (np. Dlatego ktoś. dzieląc każdą frekwencję przez 34. xi . yi . Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani. nominalną. b) 9. jak: upodobanie do chodzenia do kina. Liczba miejsc po przecinku w podawanych ułamkach nie powinna być nigdy wyższa niż liczba cyfr potrzebna do wyrażenia liczby jednostek w całej zbiorowości. Przykład: od każdego z dziesięciu uczniów klas VI dowiedziano się ile razy był w ciągu miesiąca w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty „kieszonkowego" otrzymuje miesięcznie od rodziców (zmienna y). b) robotnicy wykwalifikowani. c) pracownicy umysłowi na stanowiskach wymagających wyższego wykształcenia. że r.0.33. obliczyć twz. Zwróćmy uwagę na bezsensowność prezentowania struktury za pomocą nadmiernie dokładnych ułamków dziesiętnych. Otrzymano następujące dane: x y 5 10 10 60 5 20 11 80 12 50 4 10 3 40 2 60 7 50 l 20 Po obliczeniu współczynnika korelacji okazało się. ale do niczego ponadto. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziału całej zbiorowości na dwa lub więcej podzbiorów oraz na podaniu frekwencji lub proporcji elementów poszczególnych podzbiorów. odległość (w km. chcąc określić siłę skorelowania pomiędzy nimi. Frekwencje: a) 5.wartość średnia zmiennej Y. Jeśli mamy do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą nie interwałową. c) 4. zaś zmniejszaniu się wartości zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. Dlatego wyrażając siłę korelowania za pomocą współczynnika korelacji rangowej należy wyraźnie podawać. Symbolika: r . powinien szczególnie zainteresować się koncepcjami Kendalla. oceny. Kendallowi zawdzięczamy wiele pomysłów dotyczących metod syntetyzowania danych stanowiących realizacje zmiennych związanych ze skalą porządkową. Współczynnik korelacji to odpowiedź na pytanie o siłę zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. to możemy wówczas. W częstym użyciu są dwa odmiennie obliczane współczynniki: Speeermana i Kendalla.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej x. to wówczas nie pozostaje mu w zakresie analizy materiału nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem tych samych miar.377. X . a wysokość kwot wydawanych na zakup książek. Udział zaś wszelkich innych zmiennych.liczba pomiarów Kolejne operacje 1 Xi Xi (X) 2 Yi Yi (Y) 3 Xi-X O 4 Yi-Y O 5 (Xi-X)2 (Xi-X) 6 (Yi-Y)2 (Yi-)2 7 (Xi-X) (Yi-Y) (Xi-X)(Yi-Y) Dzieląc sumę rubryki „7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk „5" i „6" otrzymujemy wartość współczynnika korelacji. Przykłady skorelowań pozytywnych (oczywiście nie maksymalnych — współczynnik korelacji nie osiąga tu wartości równej aż +1): oceny uczniów z matematyki a oceny z fizyki. iż proporcja uczestników kół zainteresowań wynosi 0. f) 3. Oto jak najdogodniej obliczać współczynnik korelacji pomiędzy dwiema zmiennymi. jego zaś kwadrat. dla uzyskania których frekwencje jako materiał wystarczają. f) pozostali.współczynnik korelacji. wzrost i waga. Wszystkie te okoliczności współdeterminują częstotliwość chodzenia do kina. Gdy zatem idzie o zbadanych dziesięciu uczniów.) od miejsca zamieszkania do miejsca pracy a czas dojazdu. to udział wysokości „kieszonkowego" w determinowaniu zmienności zmiennej „częstotliwości chodzenia do kina" wynosi 33%. Nie ma sensu podawać. d) 7. Strukturę tę można by również wyrazić w postaci ułamków dziesiętnych lub procentowo. gdy . Zatem r2 = 0.zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej. tj. Współczynniki te obliczane z tych samych wyników badania przyjmują zazwyczaj różne wzajem wartości. n . opinie i w ogóle zbierać dane nadające się do hierarchizowania.

umysłowych oraz pozostałych. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. W przypadku gdy obydwie związane ze skalą interwałową zmienne reprezentowane są tylko dwupunktowo . o ile wyższa jest przeciętna osiągnięta przez ucznia A od przeciętnej uzyskanej przez ucznia B). odpowiedni jednak tylko dla przypadków. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. Zmienna związana jest zawsze z określoną skalą. przejść zatem od skali interwałowej do porządkowej. Jeśli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą interwałową. zwany także współczynnikiem Yulea. druga zaś — z nominalną. to obecnie charakteryzowany jest jako „mieszkający blisko szkoły". Badacz jednak może potraktować zmienną tak.zmiennej „zawód". uczeń B na czwartym. Decyzja badacza: przejść od skali interwałowej do skali porządkowej.4 (średnia jego ocen z pięciu przedmiotów). +1). co zaś tracimy traktując zmienną. liczbą 15 (tyle minut zajmuje mu droga). to tracimy na precyzji materiału. że przeciętne miejsce zajmowane przez telewizję w hierarchii sposobów spędzania wolnego czasu według preferencji wszystkich zbadanych uczniów wyraża się liczbą no. jak gdyby związana ona była z inną skalą. podzielić zbiorowość ojców jedynie na pracowników fizycznych. gdy obydwie zmienne są dychotomiczne (mające dwie tylko wartości. jak np.odpowiedni będzie tzw. tetrachoryczny współczynnik korelacji.wszystkich zbadanych uczniów było dziewięćdziesięciu. Jeżeli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą porządkową.) sprowadzony został do dwóch wartości: „nie więcej niż 20 minut" i „więcej niż 20 minut". od skali porządkowej do nominalnej lub wprost od skali interwałowej do skali nominalnej. których zakres zmienności . Zmienną związaną ze skalą interwałowa przekształcono tu zatem w zmienną związaną ze skalą nominalną. Gdy w przypadku zmiennych związanych ze skalą interwałową mówi się o ich skorelowaniu. to zmienną związaną de facto ze skalą tylko porządkową potraktowaliśmy tak. 7 min. a następnie stwierdzając. liczbą 4. to w przypadku zmiennych związanych ze skalą nominalną mówi się o zbieżności konkretnych ich realizacji (cech). druga zaś z nominalną (i ta ostatnia jest dychotomiczna). to „kobieta" i „nauczyciel" są to nazwy cech. Decyzja badacza: uznać. to obecnie będzie on charakteryzowany np. jak gdyby związana ona była ze skalą słabszą. uczeń C na pierwszym itd. Jeśli np. Można by np. Obserwujemy zbieżność pomiędzy cechami: „kobieta". płeć). że czyja droga do szkoły trwa przeciętnie 20 minut lub krócej. ten mieszka „blisko" szkoły. druga . tak jak byłyby one związane ze skalami mocniejszymi. prosimy badanych uczniów o uszeregowanie wedle preferencji każdego z nich siedmiu przedstawionych w kwestionariuszu sposobów spędzenia wolnego czasu. czyja zaś droga do szkoły trwa ponad 20 minut. od interwałowej do nominalnej). obliczamy wartość średnią tych miejsc i stwierdzamy. Popularnie stosowany jest zwłaszcza współczynnik. iż oglądanie telewizji uczeń A wymienił na drugim miejscu. Zauważmy różnicę: gdy mówimy. nie ma i być nie może żadnej zbieżności ani rozbieżności pomiędzy „płcią" a „zawodem". Można by dokonać podziału na szereg innych sposobów. Spotyka się również wypadki operowania zmiennymi związanymi faktycznie ze skalami słabszymi.zawarty jest w granicach (-1. Skala: interwałowa (można sensownie spytać. Wiedza uzyskana drogą badań dokładniejsza jest niż ta. 23 min itd. „nauczyciel". Jeżeli obydwie zmienne związane są ze skalą interwałową lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo -odpowiednim wówczas będzie dwuseryjny współczynnik korelacji. Zmienna ta to alternatywa: „zamieszkiwanie blisko szkoły". „nauczyciel".analogicznie jak w przypadku współczynników korelacji . Do określenia siły zbieżności stosowane są rozmaite współczynniki. Gdy mówimy. Dlatego właśnie pierwszym warunkiem ustalenia struktury jest podjęcie decyzji co do dokładnych kryteriów podziału zbiorowości. zmienna przeciętna półroczna ocena ucznia z pięciu przedmiotów. Zauważmy. i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna. Mógłby to być zarazem przykład zmiennej o reprezentacji dwupunktowej. iż skorelowane są między sobą wzrost i waga ciała . Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawień zmiennej „płeć". Co zyskujemy. że pojęcie „struktura zawodowa" może mieć rozmaite konkretyzacje. jak i „waga" są nazwami zmiennych. którą wówczas wykorzystujemy . kolejnym numerem 3 (trzeci w hierarchii wyników mierzonych średnią ocen z pięciu przedmiotów). niż jest związana naprawdę? Jeśli zabieg nasz polegał na przejściu od skali mocniejszej do słabszej (np. czyli szeregować badanych uczniów poczynając od osiadającego najwyższą średnią do posiadającego średnią najniższą. 2. obserwujemy rozbieżność pomiędzy cechami „mężczyzna". „zamieszkiwanie daleko od szkoły".to zarówno „wzrost". jak gdyby była ona związana ze skalą interwałowa (skoro sumowaliśmy miejsca w hierarchii). ten mieszka „daleko" od szkoły. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą współczynnika Kendalla. iż cecha bycia kobietą zbieżna jest z uprawianiem zawodu nauczyciela. zmienna: przeciętny czas dojścia (dojazdu) ucznia z domu do szkoły (w minutach). punktowo dwuseryjnego współczynnika korelacji. nie zaś zmiennych. czyli pomiędzy zmiennymi.. Skala: interwałową (można sensownie postawić pytanie. Szeroki wachlarz wartości tej związanej ze skalą interwałowa zmiennej (2 min. możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą tzw. 2. o ile dłużej trwa przeciętnie droga do szkoły ucznia A niż droga ucznia B). Przykłady: l.

tylko że wówczas nawet ta najpodobniejsza funkcja będzie tak mało podobna swą postacią do faktycznej postaci związku. Np. wówczas można przechodzić od skal mocniejszych ku słabszym. aby reprezentował on opis szerszej populacji. Gdy pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. Przykład: opis rodzin zamieszkujących jedne budynek według dzietności: Liczba dzieci w rodzinie 0 1 2 3 4 5 Liczba rodzin 4 6 5 2 2 1 20 Proporcje rodzin 0. Równanie pierwszego stopnia ma taką postać: y . to wyniki badań zyskują na zewnętrznej efektywności (dużo rozmaitych solidnych z wyglądu wskaźników liczbowych: przeciętnych. dokładnie o tyle przedkłada telewizję nad lekturę. miary rozproszenia etc. i to jest często płodniejsze poznawczo. jedna zaś to założenie wiarygodne w stopniu 80%. Tymczasem przechodząc np. na drugim czytanie książek.95 1. to wartość współczynnika korelacji pomiędzy nimi wynosi zawsze 1. tracą natomiast na wiarygodności. Jeśli pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. Tak więc jeśli badanie było wyczerpujące. Jeśli tak jest rzeczywiście. absolutnie nie wiadomo czy prawdziwe. od skali porządkowej do interwałowej zmuszeni jesteśmy czynić założenia.3. charakteryzować związki zachodzące między zmiennymi. Zyskujemy natomiast możliwość uproszczenia procedury analizy. Jeśli skorelowanie między dwiema zmiennymi jest słabe.). lecz np. że każdy. o ile przedkłada lekturę nad szachy. mówiąc obrazowo.10 0. a warunkiem przydatności praktycznej tej odpowiedzi jest silne skorelowanie dwóch zmiennych (orientacyjnie współczynnik równy 0.bx + a. łącznie nawet z osobą. współczynników itp. 7. Jeśli natomiast przechodzimy od skali słabszej ku mocniejszej. kto w hierarchii ulubionych sposobów spędzania czasu wymienia na pierwszym miejscu telewizję. którą pytano o jej preferencje? Właśnie dlatego nieskuteczne jest lub ryzykowne wzmacnianie skal. to z pomocą statystyki charakteryzować można poszczególne zmienne (wartości średnie. Gdy. równania regresji. których przebieg jest tym bardziej odmienny. Dlatego właśnie warto budować równanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwóch zmiennych. Dodajmy. a na trzecim grę w szachy. Aby czytelnik uchwycił dalsze wywody. że trafimy akurat na rodzinę mającą dwoje dzieci? Jak tę szansę obliczyć? Należy liczbę rodzin mających właśnie po dwoje dzieci podzielić przez . z którymi związane są zmienne. Wykresem funkcji opisywanej przez równanie pierwszego stopnia jest linia prosta (stąd: „regresja prostoliniowa").00 Dystrybuanta 0. Statystyka wnioskowań to szacowanie parametrów w populacji w oparciu o dane z próby oraz. Kto może ręczyć za prawdziwość takiego założenia? Kto i jak może w ogóle je sprawdzić.8? O związku między zmiennymi nieco odbiegającym ścisłością od funkcyjnego.00 Przypuśćmy.80 lub wyższy). także w oparciu o dane z próby. zbyt szczegółowa. Otóż równanie regresji zmiennej y ze względu na zmienną x przedstawia spośród nieskończenie wielu tę właśnie funkcję. Odpowiedź tę zyskuje się budując tzw.75 0. ile warte najsłabsze ogniwo łańcucha zdań stanowiących jej uzasadnienie.05 1. że chcemy wylosować z listy lokatorów tego bloku jedną rodzinę. Jaka jest szansa. musimy wprowadzić i wyjaśnić pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa. to jego opis stanowi równanie pierwszego lub wyższego stopnia. 0. im słabiej zmienne x i y są między sobą skorelowane.20 0.10 0. zbierano materiał bez intencji. do której swoją postacią rzeczywista zależność zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna.analizując wyniki.50 0. założyć musimy. choć praktyczniej byłoby już w fazie zbierania materiału uprzytomnić sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczyć program zbierania informacji. konkluzja oparta jest na piętnastu przesłankach. Bywa iż wiedza dostarczana nam przez zebrany materiał jest w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokładna. O czym zaś świadczy korelacja o sile równej nie l. tj. rozkłady i oszacowania Kolejna możliwość stwarzana przez statystykę to uzyskiwanie odpowiedzi na pytanie o postać korelowania. że znalezienie jej pozbawione jest praktycznej użyteczności.25 0.) oraz można. W dziedzinie nauk społecznych stosuje się najczęściej równania regresji prostoliniowej. to wiarygodność tej konkluzji również nie przekracza 80%.85 0. z których czternaście to niepodważalne stwierdzenia faktów. Tyle warta jest konkluzja. weryfikacja hipotez dotyczących populacji.30 0.20 0. że wyobrażenia graficzne regresji zmiennej y względem zmiennej x oraz regresji x względem y to dwie różne linie. to i wówczas spośród wszystkich możliwych funkcji można znaleźć funkcję podobniejszą swoją postacią niż inne funkcje do faktycznej postaci związku pomiędzy zmiennymi. Korelacje.

Wybierzmy wiarygodność 99%. czyli zgódźmy się na prawdopodobieństwo błędu w oszacowaniu równe 1%. Zatem dystrybuanta wartości: „dwoje dzieci" to prawdopodobieństwo zrealizowania się którejkolwiek z wartości: „brak dzieci''. poddać standaryzacji.58 jako liczbę ograniczającą przedział o wiarygodności 0. 2. Fishera. należy dane ze „swojego" rozkładu empirycznego dopasować do postaci standaryzowanej.25.58. Przykład z rodzinami był to przekład rozkładu empirycznego. Byłaby to odpowiedź na pytanie o prawdopodobieństwo wylosowania z tego bloku rodziny mającej najwyżej pięcioro dzieci. „dwoje dzieci". Np. Oto przydatność takiej odpowiedzi. Powtórzmy: prawdopodobieństwo. wielkości prawdopodobieństwa przypisywane wartościom zmiennej przez rozkład normalny zależą nie tylko od samej tej wartości. lecz także od wartości średniej oraz od wielkości rozproszenia mierzonego odchyleniem standardowym. a wynik podzielić przez odchylenie standardowe.2 cm. Dzięki więc metodom statystycznym. nazywamy rozkładem normalnym standaryzowanym. że 99% to dystrybuanta przedziału liczb od -2. Dystrybuanta danej wartości zmiennej to prawdopodobieństwo zrealizowania się jej właśnie lub którejkolwiek wartości niższej. tj. z dwojgiem pięć. Obliczanie za każdym razem na własną rękę wartości tych funkcji. której wartość średnia równa się zero. Zauważmy. Wyłania się tu jednak kłopot. Losową nazywamy taką zmienną.Odchylenie standardowe: 40. Zmierzyliśmy każdego z nich. A więc prawdopodobieństwo trafienia na rodzinę z dwojgiem dzieci przy losowaniu jednej rodziny z całej klasy wynosi tu 0. 149 cm jako wartość średnią z próby reprezentującej populację klas VI woj. Spośród wszystkich uczniów klas VI z terenu woj. 4. Wartość średnia: 163. np. radomskim. Pragniemy oszacować przeciętną wzrostu wszystkich uczniów klas VI w woj. a w szczególności dzięki rozkładom dokonywać można nader precyzyjnych i wysoce . odchylenie równe jeden. rozkład F. Poissona. Standaryzowana liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103-163 -----------40 — 1. zaś odchylenie standardowe równa się jeden. Z tablicy rozkładu normalnego standaryzowanego odczytujemy. otrzymujemy z tych liczb wynik: przeciętny wzrost ucznia klasy VI w woj. że losując z bloku jedną rodzinę trafimy na rodzinę mającą najwyżej dwoje dzieci? Jeśli wylosujemy obojętnie: rodzinę bezdzietną. 5. że tak jest w rzeczywistości. 3. radomskiego. o co szło: najwyżej dwoje dzieci". aby oszacowanie to miało ustaloną wiarygodność. to uzyskamy to. iż oszacowanie jest błędne. Jest to zabieg prosty: od każdej wartości zmiennej należy odjąć wartość średnią. Stablicowano właśnie tylko rozkład standaryzowany: średnia równa O. Utarty jest zwyczaj uważania za dostateczną już wiarygodność 95%. czyli traktowania prawdopodobieństwa popełnienia błędu równego 5% jako ryzyko dc przyjęcia. rozkład Chi2. że owa średnia w skali całego województwa naprawdę mieści się w tych granicach.25). Mając cztery liczby: 2. Prawdopodobieństwo zatem wylosowania rodziny mającej najwyżej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 = 0.liczbę wszystkich rodzin z tego bloku (5:20 = -0. której wartościom przypisane są prawdopodobieństwa realizacji.. Statystyka wnioskowań operuje rozkładami teoretycznymi. tj. W naszym przykładzie zmienna (związana ze skalą interwałową) to liczba dzieci w rodzinie.5 Standaryzacji dokonuje się również pragnąc posłużyć się innymi rozkładami. l. każdy taki rozkład opisany jest swoistą funkcją przypisującą wartościom zmiennej porcje prawdopodobieństwa. Liczbę tę znajdujemy przypisaną rodziną z dwojgiem dzieci w ostatniej rubryce tabelki.99. w jakim celu posługiwać się rozkładami statystycznymi? Rozkład dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielkość prawdopodobieństwa przypisywanego danej wartości. Rozkład normalny zmiennej. W jaki sposób a przede wszystkim. a nie wynosi więcej niż 150. że liczbowy wskaźnik prawdopodobieństwa odpowiada liczbowemu wskaźnikowi proporcji.58 do + 2. radomskiego wylosowaliśmy 100 uczniów. byłoby nader uciążliwe. 100 jako liczbę jednostek zbadanych w próbie. z jednym dzieckiem 6. Okazało się.8 cm. Tak mianowicie ułożyła się sytuacja w tym konkretnym bloku mieszkalnym. podstawianie konkretnych wartości zmiennej i wyliczenie wielkości przypisywanego im przez rozkład prawdopodobieństwa. w których po prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkości prawdopodobieństw przypisywanych konkretnym wartościom zmiennej. Prawdopodobieństwo zaś wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wynosiłoby 2-20 . Przykład: Zmienna: liczba książek w bibliotekach lekarzy. Zmienna z naszego przykładu to zmienna losowa. Wielkość całej masy prawdopodobieństwa określamy liczbą 1. rozkładem Studenta. Studenta. Kolejne pytanie: ile wynosi prawdopodobieństwo. Rodziny bezdzietne są cztery. a odchylenie standardowe od tej średniej równe jest 7 cm. że średnia wzrostu wynosi 149 cm. Sposób podzielenia prawdopodobieństwa (jak wielkie jego porcje przypisane zostały poszczególnym wartościom zmiennej) nazywamy rozkładem prawdopodobieństwa. Ma ona tu sześć możliwych wartości: O.. Owa masa rozdzielona zostaje pomiędzy poszczególne wartości zmiennej. Możemy przy tym wybrać sobie dowolną wiarygodność. Co najistotniejsze życzymy sobie. „jedno dziecko". Liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103. 7 cm jako odchylenie standardowe od tej średniej. iż w rzeczywistości średnia jest inna. zaś tylko 1% wynosi prawdopodobieństwo. czyli aby znane było dokładnie prawdopodobieństwo. Aby więc posłużyć się rozkładem normalnym. a także przypisywanej dystrybuanty.0. Wymieńmy kilka z nich: rozkład normalny.75. Zamiast terminu „szansa" w użyciu jest termin „prawdopodobieństwo". z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci. Dlatego już dawno opracowano tablice rozkładów.10. Dystrybuanta najwyższej (końcowej i wartości równa jest l (100%). wynosi 99%. radomskim wynosi co najmniej 147. bowiem wielkość przypisywanego prawdopodobieństwa zależy nie tylko od wartości zmiennej. lecz i od innych parametrów.

uczniów klas VI woj. radomskiego. odmienność. to obowiązek uzasadnienia. Ustaliwszy swe życzenia co do wiarygodności oraz dokładności oszacowania. d) podjęciu decyzji: uznać hipotezę zerową za fałszywą lub uznać przeprowadzone badanie za nierozstrzygające. albo z n i ą niezgodna. spośród zaś nienależących do ZHP. rozkład Studenta. a ktoś drugi sądziłby. nazwijmy je. Znalazłszy taką wartość odczytujemy prawdopodobieństwo przypisywane przez rozkład wyznaczonemu przez nią przedziałowi. Gdy sytuacja taka zdarza się. a opartych o bezpośrednie zbadanie choćby tylko 100 jednostek liczącej próby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania tych jednostek z populacji. im bardziej jednostki pod badanym względem okazują się zróżnicowane. Stosowany wówczas bywa rozkład zmiennej t. Jak długo adherent hipotezy konstruktywnej nie uzasadni jej wystarczająco i tym samym nie obali konkurującej z ni ą hipotezy zerowej. Każda hipoteza zerowa jest albo prawdziwa. zależność. wartość zaobserwowana zmiennej. a więc prawdziwa. Statystyczna weryfikacja hipotez Druga dziedzina. to weryfikacja hipotez. ad c) rezultatem operacji (b) będzie tzw. którzy chorowali na odrę) potrzeba liczniejszych prób: do 400 elementów. tj. Znaczy to. Dla celów analizy statystycznej ważne jest rozróżnianie hipotez zerowych i hipotez. Hipotezy zerowe są obalalne. Hipotezy konstruktywne to hipotezy głoszące inność. radomskiego wylosowaliśmy 30 uczniów.78. Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa. czyli tzw. b) proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie identyczna jest wśród nauczycielek. błąd pierwszego rodzaju. Przypuśćmy. zaś u nieharcerzy — 3. Dla zadowalającego oszacowania proporcji (np. albo fałszywa. Wynik odejmowania podzielić należy przez błąd standardowy różnicy średnich. w zakresie której metody statystyki wnioskowań oddają usługi. Częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców rozwiedzionych inna jest niż częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców nie rozwiedzionych. że gdyby ktoś sądził. równość. nie zaś pomiarami indywidualnymi. że nie są jednakowe. wylosowaliśmy 20. Procedura weryfikacji polega na: a) obliczeniu różnicy pomiędzy wartościami średnimi w dwóch próbach. tym liczniejszej potrzeba próby. Tym też liczniejszej potrzeba próby. Poszukujemy w tablicy rozkładu najwyższej spośród wartości nie przekraczających wartości zaobserwowanej. że spośród wszystkich należących do ZHP uczniów klas VI woj. Oto kilka przykładów par konkurencyjnych hipotez (na pierwszym miejscu hipotezy zerowe. Błąd drugiego rodzaju polega na uznaniu za prawdziwą hipotezy faktycznie fałszywej. Hipotezy zerowe to hipotezy głoszące jednakowość.4. udokumentowania poglądu spoczywa na t ym drugim. mówimy. 7. Im większej pragniemy wiarygodności oszacowania. niezależność. jak wśród innych kobiet pracujących umysłowo. Możliwa jest wobec tego sytuacja. Dla zadowalająco dokładnego i wiarygodnego oszacowania wartości średniej w populacji wystarcza zazwyczaj próba licząca 100-200 elementów. zatem im większe okazuje się odchylenie standardowe. badacz zaś na podstawie takiej wiedzy. Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega właśnie na badaniu możliwości obalenia hipotezy zerowej. Przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są niejednakowe.będzie ona w myśl weryfikowanej zerowej hipotezy równa zero. iż badacz popełnił tzw. a drugiego konstruktywna.43. Próby mniejsze niż 100-eIementowe. c) konfrontacji standaryzowanej różnicy z odpowiednim rozkładem statystycznym (tu właściwy byłby rozkład Studenta) i odczytaniu najniższego poziomu istotności. konstruktywnych.wiarygodnych oszacowań odnoszących się do wielotysięcznych lub równie dobrze wielomilionowych populacji. Błąd standardowy to odpowiednik odchylenia standardowego w sytuacji operowania wartościami średnimi. hipotezy konstruktywne . Prawdopodobieństwo popełnienia przez badacza błędu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotności. prawdziwość hipotezy i decyzja badacza czy uważać ją za prawdziwą to dwie różne sprawy. Badacz może postanowić uważać hipotezę za prawdziwą lub może postanowić uważać ją za fałszywą. Proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie inna jest wśród nauczycielek niż wśród pozostałych kobiet pracujących umysłowo. b) dokonaniu standaryzacji tej różnicy. Przeciętna ocen z pięciu przedmiotów okazała się u harcerzy równa 3. a zwłaszcza próby małe (do 30 elementów) nie pozwalają na stosowanie rozkładu normalnego. Stawiamy do weryfikacji zerową hipotezę: w skali populacji (wszystkich uczniów klas VI woj. jak licznej potrzebujemy próby. a także im większej dokładności. na drugim konstruktywne): a) przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. czyli pozostałych uczniów. że hipoteza jest zgodna z rzeczywistością. Większość . jaką dysponuje postanawia uważać tę hipotezę za fałszywą.uzasadnialne. a także oszacowawszy wstępnie wielkość odchylenia standardowego możemy łatwo obliczyć. albo zgodna z rzeczywistością. jak wśród dzieci rodziców nie rozwiedzionych. Komentarz: ad b) należy odjąć od różnicy średnich wartość przeciętna różnicy średnich . niezgodnej z rzeczywistością. tak długo obowiązująca jest hipoteza zerowa. której rozkładem posłużymy się. że wyniki w nauce harcerzy i nieharcerzy są identyczne. c) repetenci zdarzają się równie często wśród dzieci rodziców rozwiedzionych. radomskiego) przeciętne ocen z pięciu przedmiotów osiągane przez harcerzy i nieharcerzy są identyczne.

. bo gdy zaczyna coś wymyślać robi to gorzej" Gomez de la Serna Organizacja procesu badawczego.uznać za fałszywą weryfikowaną zerową hipotezę o jednakowych wynikach harcerzy i nieharcerzy.czy należy uwzględnić tzw. czy jako dwustronny.68 równy jest 0. jak to już wyżej zostało powiedziane zależna jest od wielu okoliczności. Szaniawski. Frances Clegg . równo 1. Warszawa 1968. a jeśli tak. Blalock . WSiP. Trzeciego wyjścia nie ma.hipoteza o średniej różnic (rozkład normalny. to wartość l . . ROZDZIAŁ IX Organizacja i etapy badań naukowych „Najlepsze w historii jest to. poprawne losowanie prób odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom więcej niż jest to uprawnione. Okazuje się.hipoteza o różnicy rozproszeń mierzonych wariancjami (rozkład zmiennej F). Podobnie jak w przypadku szacowania. które wydają mi się najbardziej przystępne dla studentów bez przygotowania statystycznego.81.analiza wariancji). Hubert M. . . na którym są prowadzone oraz techniki stosowane w trakcie badań. tak i w przypadku weryfikacji hipotez dopuszczalne do przyjęcia ryzyko błędu to ryzyko 5%. obejmujący w miarę możności wszystkie czynniki.68.10.hipoteza o niezależności dwóch zmiennych (rozkład chi-kwadrat). red. Będę się starał przedstawić schemat badań środowiskowych.hipoteza o różnicy proporcji w dwóch populacjach (rozkład normalny). Nie jest możliwe zakończenie procedury weryfikacyjnej wykazaniem prawdziwości weryfikowanej hipotezy. że w rezultacie operacji (b) otrzymaliśmy wartość zaobserwowano. . Największą przydatność metod statystycznych w badaniach pedagogicznych upatrywałby autor w dziedzinie korelowania zmiennych oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. i tym samym rozstrzygnąć sprawę godząc się jednak z prawdopodobieństwem mogącym sięgać 10% popełnienia przez siebie w tym momencie błędu pierwszego rodzaju.czy rozkład ma być użyty jako temat jednostronny. ad d) przypuśćmy. Metody statystyczne w socjologii. Warszawa 1975. że umożliwia bezpośrednio odczytanie poziomu istotności.hipoteza o sile skorelowania dwóch zmiennych (rozkład współczynnika korelacji).Statystyka dla socjologów. liczbę stopni swobody. PWN.hipoteza o różnicy dwóch średnich (rozkład normalny. Literatura zalecana: Podręczników statystyki jest moc.hipoteza o różnicy średnich w trzech lub więcej populacjach (rozkład F . Oto typowe odmiany treści hipotez zerowych i rozkłady odpowiednie do ich testowania: .tablic tak jest ułożona. Warszawa 1994. że najwyższa wartość. t. Główny wpływ na to mają: charakter i cel badań. . Główne warunki stosowania tych metod to właściwe wiązanie zmiennych ze skalami. że się powtarza. rozkład Studenta). . W naszym więc przykładzie badacz powinien wybrać drugie wyjście: zdecydować się na uznanie. co następuje: -jaki zastosować rozkład. . ani za prawdziwą. teren.81.Po prostu statystyka. czy różne"? Aby samodzielnie przeprowadzić statystyczną procedurę weryfikacyjną hipotezy.Wstęp do statystyki społecznej. rozkład Studenta). Teraz badacz ma dwie możliwości: .hipoteza o różnicy proporcji w jednej populacji (rozkład normalny).nie uznać weryfikowanej zerowej hipotezy ani za fałszywą. . to jaka ich liczba będzie odpowiednia do liczności badanej próby. K. l. Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury weryfikacyjnej jest analogiczny. -jaka jest formuła błędu standardowego specyficzna dla treści hipotezy. Poziom istotności odpowiadający wartości 1.hipoteza o zgodności rozkładów (rozkład chi-kwadrat). nie przekraczająca w tablicy rozkładu Studenta wartości l . . Warszawa 1969. -jaka jest formuła wartości przeciętnej specyficzna dla treści weryfikowanej hipotezy. które należy . Zenon Rogoziński . . Polecam takie opracowania. badacz wiedzieć musi. iż badanie to nie przyniosło rozstrzygnięcia pytania „czy wyniki harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. czyli zrezygnować z podania rozstrzygnięcia.

Harmonogram badań 13. gdzie każde nowe odkrycie lub propozycja w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzięcznością i nadzieją przez neurotyczne i zalęknione społeczeństwa XX . Analiza jakościowa. Uporządkowanie materiałów badawczych 3.2. Trudno taką postawę potępić i uznać za niegodną wielkiej idei badań naukowych. W intencji mojej leży bowiem uzasadnienie możliwości. czego społeczeństwo od nauki oczekuje. który należy każdorazowo dostosować do potrzeb konkretnego procesu badawczego. 9. którzy zajęli się tymi zagadnieniami i sformułowali teorię edukacji ustawicznej zyskało swymi dziełami światowy rozgłos. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi 7. Wybór terenu badań i dobór próby 5. Kodyfikacja i opracowanie statystyczne 5. że poszukiwania badawcze winny uwzględniać całkiem prozaiczne cele. Kryje się także przewrotna myśl. Schemat organizacji badań Faza koncepcyjna 1. Są jednak i takie. a nawet egzemplifikacji. Niech ilustruje to przykład z bliskiej nam dziedziny. skoro dzisiaj badania pod każdą szerokością geograficzną są możliwe tylko wówczas jeśli zyska się aprobatę i finansową pomoc ośrodków decyzji. wskaźników.wykonać w poprawnie zorganizowanych badaniach. Będzie to więc ramowy plan. a to łatwiej otrzymać ciesząc się uznaniem i niejaką sławą badacza.2. konfrontacji. Zawarta jest także w tym zgrabnym powiedzeniu ważna myśl. Dodać trzeba. a nawet konieczności zastosowania przedstawionego przeze mnie schematu. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć 10. Hipotezy badawcze 4. Opracowanie teoretyczne Spośród wymienionych kroków postępowania badawczego wiele nie nasuwa wątpliwości co do swojego znaczenia. Temat .B. uzasadnienie 2. Wiele z nich będzie wymagało uzupełnienia go czynnościami dodatkowymi. Przejdę zatem po kolei wszystkie punkty. 9. Typologia wskaźników do zmiennych 8. Typologia zmiennych 6. Przeprowadzenie badań właściwych 2. w oczekiwaniach i dążeniach ludzi. Opracowanie klucza kodyfikującego 4.1. klasyfikacja zagadnień i zależności 6. Metody. Kryje się w tym aforyzmie wiele prawdy. przedmiotu i celu badań Amerykański badacz E. Oczywista potrzeba ciągłego dokształcania i ciągłej nauki stała się elementem świadomości społecznej i społecznych oczekiwań od kilkudziesięciu lat.1. stosując metodę uproszczonej egzemplifikacji i wyjaśniając treść poszczególnych pojęć. Cała procedura badań zawiera dwie główne fazy: koncepcyjną i badawczą. Badania pilotażowe 11. jakimi są powodzenie i uznanie. Kilku uczonych. Weryfikacja hipotez 7. Faza koncepcji 9. Nie można w trakcie badań zmieniać narzędzi. że domagają się one odrębnego traktowania. hipotez teoretycznych i narzędzi badań 12. modyfikować problemów. Wymaga to orientacji w rzeczywistości społecznej lub technicznej. ulepszania a tym samym zmian. która przynosi sławę . Podobnie jest w dziedzinie psychologii. Faza badawcza nie dopuszcza zmian. Ostateczna wersja problemów badawczych.przedmiot. że nie wszystkie badania wymagają uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego schematu. Umiejętność wybierania. Faza koncepcji wymaga dyskusji. cel. musi być prowadzona ściśle wedle ustalonych założeń. Bibliografia Faza wykonawcza 1. Wybór tematu. które wymagają szczegółowych objaśnień. I chociaż jest to twierdzenie poniekąd ewidentne warto na niego zwrócić uwagę z tego względu. Problemy badawcze 3.wyraża się rozumieniem co w danej chwili jest najważniejsze. Wilson powiada: „sukcesy i sławę w nauce zawdzięcza się nie tyle dzięki zręczności w rozwiązywaniu problemów co umiejętności ich wybierania". co wymaga empirycznego rozwiązania. techniki i narzędzia badań 9.

Młodzież wprawdzie odwróciła się od pewnego obszaru wartości. z faktami. problem. Ale tego ostatniego w większym stopniu niż zawodowe zespoły badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. dzięki którym kraj ten wolny jest od większości plag społecznych dręczących społeczności „Starego i Nowego Świata". Rozumiałem przez to młodzież zniechęconą. że nie wolno mieć na uwadze wyłącznie takich spektakularnych i interesownych względów przy wyborze obszaru badań naukowych. Dostępność badawcza to zarówno kwestia kontaktu fizycznego ze zjawiskiem. Aby lepiej zrozumieć skutki badawcze tego rozróżnienia pytań omawianego za H. Jest to osobiste. zjawisko jest badawczo dostępne. zjawiska. Określa obszar niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji. dlatego na użytek jakby ćwiczeń sformułujemy sobie temat: „Poglądy i postawy młodzieży". że w logice funkcjonują 2 rodzaje pytań tzw. „Czy niepowodzenia dydaktyczne wpływają na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". że jest to w ogóle czarnowidztwo i wręcz przenoszenie teoretycznych koncepcji sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt. Jedni twierdzili. jaka jest prawda. odwróconą od aktywności. metodologicznego subiektywizmu w badaniach społecznych i tak nie unikniemy. Pytania bowiem mogą dotyczyć cech przedmiotu. Problemy mają postać pytań. Odpowiedź może być „tak" lub „nie". To nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. Drugi rodzaj pytań miałby natomiast postać następującą: „jaki jest wpływ procesów dezorganizacji społecznej na narkomanię młodzieży" oraz „jaki wpływ na sprawność nauczania ma wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". czyli Europy i Ameryki. o jedną właściwość przedmiotu. Przed paru laty w dyskusji prasowej poświęconej młodzieży użyłem określenia „Pokolenie odwróconych pleców". ale nie cała. także z racji nieprzezwyciężonych barier kulturowych. postawa to jedno z pojęć bardzo wieloznacznych. Przykładem pytania pierwszego rodzaju jest: „jakie są rozmiary narkomanii młodzieży". Podobnie niedostępna badawczo będzie próba wyjaśnienia przez polskiego pedagoga tajemnicy „sił społecznych" społeczeństwa japońskiego. Mogą też być pytaniem o rodzaj związków między cechami zjawiska o rodzaj zależności między zjawiskami i wówczas wyznaczają inny. ale jakoś kierunkuje nasze poszukiwania i będzie przedmiotem dalszej obróbki. ich własności. podczas gdy nasza młodzież jest jak zawsze aktywna i zaangażowana. że to niesie za sobą zagrożenie większą niż normalnie dawką subiektywizmu. Czyli w pytaniu zawarte już było twierdzenie. Niech to co powiedziałem wyżej starczy za określenie celu i uzasadnienie wyboru. Zawsze powinniśmy kierować się w takim wyborze osobistym poczuciem związku z daną problematyką.2. Stanowisko takie wywołało polemikę. Muszyńskim już w 2 rozdziale. Musimy mieć świadomość trudności i pewność. W tym także mieście się sprawa możliwości ekonomicznych. zaangażowania. Zawierają w sobie alternatywną możliwość poszukiwania odpowiedzi. Problemy badawcze Powtórzę tu przytoczone w 2 rozdziale ważne stwierdzenie G.wieku. Odpowiedź pełna będzie brzmieć „Niepowodzenia dydaktyczne mają niekorzystny wpływ na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". o którym mówi Wilson . Logiczne podstawy nauczania. zamiar prowadzenia badań nad zjawiskami związanymi z laserem przez fizyka pracującego w liceum jest trochę utopijny. obcą naszemu lub oficjalnemu systemowi wartości. ale tym gorliwiej zwróciła się w inne obszary aktywności i do innego systemu wartości. Wymieniano tu głównie religię ale także podkulturę młodzieżową i narkotyki.wyraża się czym innym raczej i na ten kierunek działań chciałbym zwrócić uwagę. za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak dowodzą doświadczenia znacznie podnosi efektywność badań. Powtarzam powtórnie powyższy aforyzm. bo nawet teoretyczna literatura w części dostępna jest tylko głęboko wtajemniczonym w wielkich laboratoriach rządowych. Należy jednak powiedzieć. 9. Np. Niedostępna nie tylko z racji odległości. Jest to zjawisko badawczo niedostępne. Wszystkie te względy w jednakowym stopniu obowiązują zespół badaczy pracujący pod organizacyjnym i finansowym patronatem rządowego instytutu jak i samotnego studenta studiów zaocznych piszącego pracę badawczą pod patronatem zawodowych i rodzinnych obciążeń. Wybór powinien zależeć od trzeźwej oceny wykonalności zadania. odgrywające ogromną rolę w powodzeniu badań. W owym postulacie wykonalności kryje się pytanie czy obiekt badań. To prawda. zawierającą pytanie o jedną cechę. przypomnę. pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia (Ajdukiewicz K. czyli pytanie wyznacza obszar pojęciowy i fizyczny. Trafność wyboru. Mają wówczas postać prostą. Warszawa-Wilno 1938). Najsłuszniej będzie sprawdzić. młodzież jaka?. że je pokonamy. żyjącą swoim własnym światem dążeń. „jakie jest wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne".2. szerszy zakres naszych poszukiwań. gdyż podnosi on rangę problemów badawczych do jednego z zasadniczych kroków badawczych. na którym należy szukać odpowiedzi na nie. Sformułowanie jest nieprecyzyjne (poglądy na co?. Szczególnego. Drudzy twierdzili. Koszty badań muszą być brane pod uwagę przy decyzji i planowaniu.. że owszem jest to prawda. Bechelardea: „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania". Pierwsze rozpoczyna partykuła „czy" i w zasadzie domagają się tylko potwierdzenia lub negacji. jak również kwestia orientacji problemowej. . Te odpowiedzi zawarte są w konstrukcji gramatycznej i treści pytania. emocjonalne zainteresowanie tematem. Niech poszczególnym krokom badaczy towarzyszy jakiś przykładowy temat.

Jeśli stawiamy problem: „Czy alkoholizm ma wpływ na przestępczość" . Te jak wyjaśnia Ajdukiewicz rozpoczynają się na ogół zwrotem „jak". bo byłby to daremny wysiłek wobec nieogarnionego bogactwa problemów i ludzkiej niewiedzy. do sprawdzenia. które mają postać pytania dopełnienia. Wykonują one jakby pewną robotę po to aby przybrać inną. Hipoteza winna zawierać informację konkretną wychodzącą poza proste stwierdzenie faktów. lecz znacznie więcej. Dla naszego ćwiczebnego tematu możemy przykładowo sformułować następujące problemy: 1. Każdy z tych punktów wymaga pewnych wyjaśnień i zastrzeżeń. Czy istnieje zróżnicowany stosunek do wartości w różnych środowiskach młodzieży? 5. Budowanie hipotez winno być poprzedzone rozeznaniem i studiami literatury. Hipotezy badawcze Odpowiedzi na powyższe wątpliwości powinny nam dostarczyć hipotezy. otwiera ono nie dwie. Hipoteza może być wybrana w zasadzie tylko z alternatywy. Informują one bowiem o wszystkich sprawach . 9. 2) Wartościami szczególnie preferowanymi przez młodzież są dobra materialne. 4) Młodzież bardzo negatywnie ocenia społeczność ludzi dorosłych. Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemów. Jakie są przyczyny uogólnionej nieufności młodzieży do ośrodków decyzji i przedstawicieli władzy? 3. czyli z zaprzeczenia lub potwierdzenia i będzie mieć postać: „alkoholizm ma wpływ na przestępczość" albo „alkoholizm nie ma wpływu na przestępczość". które będzie częścią hipotezy. W tym pytaniu nie ma zawartej alternatywy. które nazwałbym „pustymi". Na takie pytanie nie możemy odpowiedzieć „tak". Należy wystrzegać się hipotez. Pytanie to otwiera przed nami pole inwencji i poszukiwań. Rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia.to jest to właśnie przykład pytania rozstrzygnięcia.problemu. gdzie należy szukać na nie odpowiedzi. często wręcz fałszywa z winy stronniczej literatury. O ile pytania rozstrzygnięcia można nazwać pytaniami kierunkowymi. logicznych i technicznych. jakim podlegają dorośli. polegającą na sformułowaniu zestawu pytań. Wyczerpać zakres tematu 2. Czasem hipoteza jest tylko odwróceniem szyku i zmianą formy gramatycznej pytania . gdzie szukać jego rozwiązania. nastawienie i system wartości społecznych młodzieży? Listę problemów możnaby ciągnąć jeszcze długo. nie będą jednak drobiazgowo roztrząsał każdej wątpliwości i zastrzeżenia. Czym warunkowane są aspiracje i plany życiowe młodzieży? 7. Spróbujmy sformułować kilka hipotez na użytek naszych fikcyjnych badań: 1) Młodzież cechuje uogólniona nieufność wobec „instytucji" i ludzi „instytucji" spowodowana doświadczeniami rodzinnymi. Dlatego uzasadniony wydaje się zwyczaj nazywania w tym miejscu hipotez. Beveridge jest najważniejszą umysłową techniką badacza.3. Mogą brzmieć w ten sposób: „jakie są przyczyny frustracji młodego pokolenia". W pytaniu tym nie ma także gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekującej tylko znaku negacji lub potwierdzenia aby otrzymać gotową hipotezę. a w szczególności mechanizmy życia.hipotezami roboczymi. trzeba go tylko opatrzyć negacją lub afirmacją. Jak młodzież ocenia społeczność ludzi dorosłych? 6. Hipoteza. i w swej strukturze gramatycznej nie zawierają informacji.hipotetycznie -o które pytają problemy. Musimy je tak stawiać aby po ich sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat. Winna być twórcza tzn. Jakie wartości cenione są przez młodzież? 4. Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywarły wpływ na poglądy. Jak już mówiłem pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmującego. doskonalszą postać.Odmiennie rzecz się ma z pytaniami dopełnienia.. lub „nie".I. Czy młodzież odznacza się nieufnością do „instytucji" i ludzie „instytucji"? 2.to problem o postaci pytania dopełnienia. . „jak jest" itp. „Jakie są społeczne skutki alkoholizmu młodzieży?" . Ukazać kierunki poszukiwań badawczych oraz sposoby badań 3. Wyjaśnić temat. jak twierdzi W. Taką hipotezą byłoby zdanie: „społeczne skutki alkoholizmu są szkodliwe". Osiągamy wówczas znacznie większą precyzję i instruktywność hipotez. to pytania dopełnienia są pytaniami twórczymi. Zawsze jednak na tym etapie wiedza nasza jest niekompletna.2. Tu hipotez może być wiele. Są to tak samo nic nie mówiące twierdzenia jak i informacje uzyskane z pytań oznaczonych następującą kafeterią: Jaki jest twój stosunek do małżeństwa? — pozytywny — negatywny (właściwe podkreśl). Odpowiedź nie jest także transformacją zweryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. inspirować do dociekań. 3) Sytuacje konfliktu i zagrożenia powodują zwrot uwagi młodzieży na wartości ahumanistyczne. jak alternatywa możliwości. W tym etapie badawczym musimy więc wykonać prace koncepcyjną. jakimi sposobami to robić. Dzieje się tak głównie wówczas gdy problem ma postać pytania rozstrzygnięcia. które powinny spełnić 3 zadania: 1.

pozwalające na jakościowy dobór próby. Tych podziałów może być znacznie więcej i wybrane zbiory mogą się krzyżować. Wybór terenu badań i dobór próby Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego terytorium. Przykładem na konieczność brania pod uwagę również innych problemów lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych młodzieży rola środków masowego przekazu. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji. Dla pedagoga interesującego się oddziaływaniem wychowawczym Uniwersytetu Powszechnego populacją generalną będą wszyscy wychowankowie wraz z samą instytucją. Innymi słowy . Wybrano grupę młodzieży uczącej się z klas 3 i 4 dwóch średnich szkół technicznych. Np. że jest naglony przez okoliczności obiektywne (programy. podczas gdy w badaniach poświęconych zainteresowaniom kulturalnym młodzieży ów dom kultury może nie odgrywać żadnej roli i mimo pierwotnych założeń . Dla socjologa badającego stosunki społeczne w zakładzie pracy populacją generalną będą wszyscy pracownicy zakładu. cech i wskaźników. którym należy się parę słów wyjaśnienia.pozostanie na marginesie zainteresowań badającego. Są natomiast reguły. Był przypadkowy. Szkoły i hotel robotniczy znajdowały się w Warszawie. jakie muszą być zbadane. odnalezienie ich na odpowiednim terenie. matury). szczególnie w przypadku badań środowiskowych. Powiedzmy od razu. W przypadku badań małej grupy lub funkcjonowania jakiejś instytucji sprawa przedstawia się dość prosto. której z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie przebadać. a nie był. Dla ekonomisty badającego wysokość dochodów na głowę ludności danego kraju populacją generalną będzie cała ludność danego kraju. grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania. W tych jednak formalnie niewłaściwych sposobach doboru grup kryje się mimowolnie duży ładunek przypadkowości i jeśli badacz w pełni wyjaśni wszystkie okoliczności doboru a we wnioskach nie będzie . że uzyskanie dostępu do terenu badań jest okolicznością tak pomyślną. a w badaniach potrzeba kulturalnych — rola poziomu ekonomicznego badanej grupy itp. Wszelako po uważnym ich przestudiowaniu widać ile w nich zawartych jest instrukcji technicznych.30. W naszych badaniach nad pokoleniem odwróconych pleców pojawił się moment wielkiej wagi. stanowiących przedmiot naszych zainteresowań. aby próba reprezentowała wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej. W badaniach. Ciągle jednak rozstrzygnięcia wymaga decyzja czy badać będziemy młodzież jednego środowiska czy wielu. 9. nazywa się próbą reprezentatywną. że dobór grupy młodych robotników powinien być dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego. Ma on najczęściej do czynienia z bardzo liczną zbiorowością. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych. Możemy przecież aspirować do ukazania oblicza młodzieży polskiej. Młodzież dojeżdżająca do szkoły lub pracy jest przenośnikiem nowych wzorów zachowań. Mamy możliwość zbadania wszystkich elementów interesującego nas układu społecznego lub instytucji. tym bardziej. młodzież uczącą się. który od wielu lat prowadzi wychowanie przez technikę. 7 oraz w r. innym razem krąg zainteresowań trzeba poszerzyć. Nie ma stałych reguł. twierdzenie o nieufności wobec instytucji warunkowane jest doświadczeniami rodzinnymi.wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień. sesje. Ta część populacji generalnej wybrana w specjalny sposób do badań. które ilustrują poszczególne etapy procesu poznawczego dokonany został wybór celowy. może tylko młodych robotników.5) Napięcia i konflikty społeczne w sposób naturalny wyzwalają aktywność młodzieży. Generalna reguła domaga się. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. Równie dobrze dotyczyć przecież może określonej placówki lub instytucji. razem 140 uczniów oraz grupę młodych robotników mieszkańców hotelu robotniczego . Najpierw kilka pojęć. na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. źródłem innych opinii. Rzadko jednak badacz. Może się zdarzyć. Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonałości i uproszczeń. znajduje się w tak szczęśliwym położeniu. stymulatorem kształtowania się specyficznych postaw.4. Nie zawsze można z góry precyzyjnie określi teren przyszłych badań. leżącym nie opodal miasta. Podobnie w doborze młodzieży powinny być zastosowane proste schematy doboru losowego. które będą reprezentować całość. Całość grupy stanowiącej przedmiot naszego zainteresowania nazywa się populacją generalną. Ograniczenie badań tylko do terenu wsi w znaczny sposób utrudniłoby badaczowi prawidłowe odczytanie procesów zachodzących w takiej grupie. 11. Należy się wówczas uciec do wyodrębnienia grupy jednostek. pozwalających na dobór próby reprezentatywnej w ustalonej wysokości. Np. Wielkość próby oraz sposoby jej doboru zostały omówione w r.2. Musimy wówczas z populacji generalnej drogą odpowiednich zabiegów statystycznych wybrać próbę reprezentatywną. że nie śmie już stawiać dalszych żądań. Zatem należy zwrócić uwagę w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej informacji o rodzinie. Sytuacja indywidualnego badacza jest jednak taka. Przy badaniach poświeconych zamierzeniom zawodowym młodzieży może odegrać wybitną rolę dom kultury. Przykładem niech będzie badanie grupy rówieśniczej w środowisku wiejskim. Trzeba dodać. Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnować. Wybór terenu badań to dopiero część zadania. u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu. ale może także młodzież wiejską. że uwarunkowania pewnych zjawisk poza teren danej miejscowości lub mają swe źródło w zjawiskach innego typu niż badane. że zamiar taki dla indywidualnego badacza jest prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo.

kontrolnych itd. innym razem strukturalną lub funkcjonalną. do pracy itp.2.to próba ukazania przypuszczalnych zależności między poszczególnymi zmiennymi. Niedopuszczalny jest dobór celowy grup celowych. Odwołując się więc do przyjętego stałego przykładu możemy uznać za ważne następujące cechy jako ważne: 1.4. To przykładowy rejestr zmiennych do badania poglądów i postaw młodzieży w okresie burzliwych lat 1989-1990.to sytuację taką można przyjąć za dopuszczalną. jak to robią organizacje młodzieżowe. Nieufność jako postawa społeczna 2.2. Zaniżone aspiracje życiowe 7. że w przyrodzie panuje pewien ład. W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szukać będziemy takiej ich roli. że można wyróżnić jeszcze inne cechy. typ środowiska rodzinnego (robotnicze. Krytycyzm jako mechanizm oceny władzy 3. rodzinami 11. o których z góry wiadomo. chyba że ich właśnie chcemy zbadać. Mówi się więc o zmiennych pośredniczących.6. Allocentryczne orientacje młodzieży 8. Sądzę. psycholog.Odrzucanie autorytetów instytucjonalnych i personalnych. Błędem będzie funkcjonowanie organizacji oceniać przez badanie jej funkcjonariuszy. są to wszystko ludzie młodzi. przynajmniej w świetle przyjętego przez nas kierunku interpretacji. Obojętność wobec wartości prospołecznych 9. Takie zmienne wysunąłby zapewne socjolog. ale wręcz jest korzystne z tej racji.aspirował do generalizacji . oceny praworządności dobierać więźniów lub policjantów. Mówiłem już w poprzednich rozdziałach o różnych typach wyjaśniania. zespoły cech lub charakterystyczne zachowanie młodzieży. jakie pełnią | w badaniach. rozdziału 2.5. wreszcie przez jakie cechy poznawać będziemy wpływ jednego zdarzenia na drugie. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi Równie wymagające i trudne zadanie koncepcyjne . Spróbujmy obecnie przedstawić rejestr zmiennych zależnych: 1. zjawiska. że będą w specjalny sposób nastawione. Rejestr zmiennych oznacza próbę uświadomienia sobie przez jakie cechy poznawać będziemy istnienie zdarzenia. Patriotyzm małych grup 10. Niechęć do aktywności społecznej 4. Wszystko to prawda i dowodzi jednego. Ten porządek raz ma postać genetyczną. Wymienione wyżej zmienne są to w zasadzie zmienne niezależne. Identyfikacja z grupami prywatnymi. iż jest to swoista forma weryfikacji wyników.Pozytywne nastawienie do przemian 13. To ostatnie wszakże. miasto) 6.Dystans wobec propagandy werbalnej 12. Ich nazwy wskazują na ogół na funkcje. nie tylko nie jest błędem. selekcyjnych. Opierają się one o przeświadczenie. że ład ten oparty jest o porządek przyczynowo-skutkowy. a kobiet w tej populacji był niewielki procent. Indyferentyzm ideologiczny 5. Jak pamiętamy najpowszechniej występują dwie kategorie zmiennych: tzw. która będzie kształtować dane zjawisko. zawód (uczeń robotnik) 2. jakie narzuca dobór grupy badawczej w formułowaniu uogólnień powinien towarzyszyć badaczowi w opisanych okolicznościach. jeśli istnienie jakiejś cechy objawia się w badaniu różnych zmiennych. dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do obowiązków. wywoływać zdarzenie lub wpływać na przebieg zdarzeń. 9. środowisko pochodzenia (wieś. wszelako każde zjawisko jest uwikłane w . Ani nie wyczerpują one całkowicie całości problematyki z tego zakresu ani nie są całkowicie poprawne ze względu na zasadę rozłączności zakresowej. W rozwiniętych empirycznie badaniach spotykamy wielką różnorodność zmiennych. sytuacja materialna rodziny Wieku i płci nie warto uznawać za istotne zmienne ponieważ wiek limituje określony status życiowy. 9. zmienne niezależne oraz zmienne zależne. które składać się będą na nowe postawy i poglądy. Świadomość ograniczeń. procesu. inteligenckie. a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do szkoły i nauczycieli. Tak więc błędem będzie do badań nt. Typologia zmiennych W rozdziale 2 przedstawiłem teoretyczną charakterystykę zmiennych i dla prawidłowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie się z paragrafem 2. przez jakie cechy poznawać będziemy związek między zdarzeniami. chłopskie) 3. stosunek do religii 5. że typologia zmiennych jest przedsięwzięciem bardzo wymagającym i odpowiedzialnym.

2. że od zawodu (zmiennej niezależnej) będą zależeć: 1) stosunek do pracy. Weźmy inny przykład: „aspiracje życiowe" . Typologia wskaźników do zmiennych Stajemy przed nową trudnością.wówczas tworzymy wskaźniki definicyjne. 3) kierowanie się w postępowaniu nakazami religii. Jeśli jednak stosunek do religii jest tylko jedną ze zmiennych obrazujących inny zupełnie problem wówczas najczęściej jedynym wskaźnikiem jest deklaracja badanego. że płeć może wpływać (różnicować) na stosunek do rozwodów. Musimy jednak wyjaśnić sobie istotną okoliczność. . posłuszeństwo wobec nakazów kościoła). Zatem wskaźnikami zmiennej aspiracji będą deklaracje badanego na ten temat. 2) uznawanie nakazów i zakazów kościelnych. Jeśli takie są niemożliwe do uzyskania . wieloczłonowe. Nasz schemat sugeruje jednak bardziej złożone operacje. Bo jak zakwalifikować środowisko ucznia. co od czego zależeć. co zdobyć. Jeśli więc mamy dwie zmienne: płeć i stosunek do rozwodów. wyznaczona przez niewątpliwe wskaźniki definicyjne (np. lub co może być przyczyną wybranej cechy. 3) nastawienie do przemian. którego matka jest nauczycielką a ojciec wykwalifikowanym robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do religii? albo preferowanie wartości allocentrycznych? Aby uniknąć takich rozterek musimy dla każdej zmiennej ustalić takie empiryczne cechy. Dla uproszczenia można w jednym schemacie umieszczać całą grupę zmiennych. identyfikacja z prawdami wiary. Np. Tymczasem życie nie da się pomieścić w żadnych schematach i klasyfikacje niektórych pojęć lub ich desygnatów nastręczać nam będą wielkich trudności. Naszym obowiązkiem jest prześledzić takie możliwości wobec wszystkich zmiennych. To wystarczy. uznajemy. Jeśli zawód określa stosunek do pracy i obowiązków . czy są to zależności genetyczne czy sprawcze czy raczej strukturalne czyli współwystępowanie. Niekiedy związki są powikłane. Oto niby takie oczywiste sprawy jak pochodzenie społeczne. One to właśnie stanowią bardzo atrakcyjną warstwę naszych dociekań. że rozważana przez nas cecha jest właśnie sobą i odróżnia się od innej. Płeć zatem jest zmienną niezależną a stosunek do rozwodów zmienną zależną. co określa ich poziom? Sądzi się.7.określony łańcuch przyczyn i skutków.jako zmienna zależna. Należy właśnie dlatego dążyć do jasnego przedstawienia owych ewentualnych zależności. aby odpowiedź na nie była równocześnie deklaracją: „wiary". Co je charakteryzuje.nie ma sensu. Inaczej rzecz się ma ze zmienną typu religijność. W tych schematach kryje się nasze zamierzone rozumowanie lub raczej dociekanie co z czego może wynikać. Kierunek wyjaśniania będzie zatem następujący: Płeć Zmienna niezależna ------------------------------ Stosunek do rozwodów Zmienna zależna Nie zawsze jednak związki są tak proste. Wskaźnikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczęszczania do szkoły i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskaźników wobec uczniów szkół dziennych poza stwierdzeniem faktu . 4) aspiracje życiowe. kierunku tych zależności oraz ich rodzaju (tzn. to jest oczywiste. ściślej kim chce się być. Deklaracja taka może być zawodna. Stosownie do uznania nakreślić zależności zachodzące między nimi. „stosunku obojętnego" lub „niewiary". Dla całej tej grupy tworzymy jeden schemat IV 1) stosunek do pracy 2) niechęć do akt. Prawie że zadekretowane konstytucyjnie nie powinno budzić wątpliwości. Za wskaźniki wiary uznamy: 1) regularne wypełnianie praktyk religijnych. że na ogół zamiary wobec własnego losu. częstość praktyk religijnych. wzajemne. co znaczyć. społecznej 3) nastawienie do przemian 4) aspiracje życiowe 9. Dlatego wskaźniki powinny być empiryczne i obiektywne. natomiast nie na odwrót. Pytania na ten temat możemy sformułować w taki sposób. Takich schematów wiązanych może być więcej.to czy ten stosunek ulega zmianie w zależności nastawienia religijnego. 2) niechęć do aktywności społecznej. oto kiedy badamy stosunek młodzieży do religii wówczas ta religijność musi być przez nas ściśle określona. których istnienie w sposób niewątpliwy wskaże. Te trzy schematy nie wyczerpują możliwości powiązań między zmiennymi.

Sytuowanie własnej osoby na tle grupy 6. że do poznania postaw. Przedmiot. Stawia się jej dwa . które operowały podobnymi wskaźnikami. że np. że po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycznych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza. Metody choć są poklasyfikowane i zdefiniowane nie muszą występować w czystej laboratoryjnej formie. grupa badawcza to czynniki. zasadniczych i pomocniczych. jak wywiad. Nie ma jednak reguł. które wymuszają na nas określone decyzje. do poznania funkcjonowania instytucji czy placówek najlepiej służy analiza dokumentów. Oczywiście absolutnie obowiązującą postawą jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiązań. a na wsi wywiad ukryty nieformalny. Na jedną jeszcze okoliczność pragnę zwrócić uwagę czytelnika. wreszcie badaniom teoretycznym najbogatszego materiału przysparzają badanie dokumentów i metody historyczne. iż rzetelne badania środowiskowe wymagają stosowania wielu technik badawczych. jakie to powinny być techniki. Bardziej szczegółowe badania wskazują. Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na ogół uzyskać wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. W dalszej części pracy omówione są sposoby przygotowania poszczególnych technik badawczych. Warto pamiętać.2. czyli pytania. celów badawczych zawartych w hipotezach ludzi. Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza obserwacji. wywiady do badania stosunków międzyludzkich techniki socjometryczne. Decyzja co do tego zależna jest od typu badań. Gwarantuje on. Jest natomiast regułą potwierdzoną przez wielu wybitnych pedagogów i socjologów. Rzeczą najistotniejszą jest wybór najbardziej właściwych technik pomiaru środowiska. czyli z badaniami. Badania diagnostyczne uzyskują większą rzetelność przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego. Decyzję. kierownicze. w badaniach terenowych preferuje się techniki werbalne. badacz musi sam podjąć na podstawie wymienionych już okoliczności i doświadczenia innych. jakie pragniemy poznać. która nie stwarza wrażenia bezosobowego kontaktu urzędowego. Chęć uzyskania sławy w określonej dziedzinie 4.Wytypujmy więc dla przykładu wskaźniki dla dwu zmiennych jednej niezależnej i jednej zależnej Zmienna Wskaźniki 1.8. że wszelki schematyzm w rozstrzygnięciach warsztatowych nie służy dobrze wynikom badań. techniki i narzędzia badawcze Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w dużej mierze określa postępowanie w obecnej sytuacji. Najbardziej owocnym sposobem typologii wskaźników do zmiennych jest zapoznanie się z badaniami na podobne tematy. Identyfikowanie się z głównymi prawdami wiary 4. Uznawanie nakazów i zakazów kościoła 3. Regularne wypełnianie praktyk religijnych 2. wówczas widać wyraźnie. Dla kogo chciałby być osobą znaczącą Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskaźników jest łatwiejsze. wykonawcze 3. cel badań. że nic ważnego nie zostanie w kwestionariuszu pominięte. dla innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. Praktyka wykazuje. tu pozostaje więc tylko ograniczyć się do ustalenia uwag dotyczących przygotowania całej aparatury badawczej. 9. Tak np. Respondenci wiejscy wyżej cenią sobie bezpośrednią rozmowę. których mamy badać i zjawisk. Jeśli z namysłem spojrzeć na sformułowane wskaźniki. według których można by przypisać określoną technikę określonemu typowi badań. Onieśmiela badanego. badania weryfikacyjne znowu najczęściej posługują się obserwacją. Badania monograficzne częściej oparte są na analizach dokumentów. Ten etap obejmuje przygotowanie całości warsztatu badawczego ze wszystkimi szczegółami koniecznymi do sprawnego prowadzenia badań. Techniki badawcze są owocniejsze jeśli się wzajemnie sprawdzają i uzupełniają. wpływa hamująco na spontaniczność odpowiedzi. sądów i opinii dobrze służą ankiety. w zakładzie pracy najodpowiedniejszą techniką jest ankieta. Prowadzenie badań w środowisku wiejskim przy pomocy wywiadu jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. Metody. Plany dotyczące wykształcenia 2. Wybór stanowiska zawodowego. I to jest także wielki sens tego zabiegu. które trzeba będzie tylko odpowiednio ustrukturalizować. Kierowanie się w postępowaniu nakazami religii Zmienna Wskaźniki 1. Stosunek do majątku i dóbr materialnych 5.

Tu podajemy przykłady typowe. Otóż tradycyjnie już w socjologii i pedagogice badanie opinii i postaw grup społecznych nazywa się sondażem. a w każdym razie przed sformułowaniem problemów i hipotez badawczych. albo desygnatu nazwy w kontekście sytuacyjnym. istotę celów badawczych. ale w obecności ankietera.in. Ponieważ jednak przedmiotem badań są poniekąd sprawy osobiste. procesach w nim zachodzących. ale być może terminowi „środowisko pochodzenia" chcemy nadać jakiś szczególny sens. W naszym pojęciu wiedza taka. wychowawczy. bo jest to określenie powszechnie w pedagogice i psychologii znane i używane. Po wtóre jest okazją do sprawdzenia sprawności narzędzi badawczych. nie używane powszechnie i nie rozumiane jednoznacznie. Zabieg jest arbitralny i trzeba zważać aby nasze propozycje definicyjne nie obrażały zasad logiki. terminów: „indyferentyzm ideologiczny". inny niż używamy potocznie. Jeśli tworzymy pewne nowe pojęcia winniśmy je właściwie zdefiniować. aby wyjaśnić treść używanych pojęć.2. Zaznaczyć trzeba. które to określenie wchodzi do języka nauki dla oznaczenia pewnych cech postawy społecznej. Rozważyć można ewentualność zastosowania wypracowania lub innej formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treści. „wpływ zjawisk społecznych na poglądy". że mógłby to być wywiad skategoryzowany. Opracowanie technik badawczych wymaga od nas dużej uwagi i precyzyjnego operowania pojęciami. Możemy nie definiować np. Ktoś słysząc określenie „pokolenie odwróconych pleców" może uznać jego aforystyczną celność. przekładamy na język pytań wszystkie elementy problemów i hipotez. jakie wybraliśmy i opracowaliśmy dla naszych zamierzeń poznawczych. zróżnicowaniu. W tym natomiast punkcie interesować nas będą już zagadnienia bardziej złożone. To wystarczające sposoby. Spełnia bowiem dwa zadania. ale raczej należy zdefiniować zmienną „patriotyzm małych grup". Według niektórych opinii wstępny zwiad teoretyczny o przedmiocie naszych badań powinien odbywać się przed opracowaniem narzędzie badawczych i posiadać również określony warsztat zbierania wiedzy i danych o środowisku. Drugim sposobem definiowania również popularnym i łatwym jest tworzenie definicji projektujących. Przykład. Unikamy w ten sposób licznych zarzutów o niewłaściwe stawianie problemów. Wyniki badań muszą bowiem posługiwać się językiem komunikatywnym i sprawdzalnym. reguł języka czy prawideł rzeczywistości. Definiować musimy wszystkie zmienne jeśli stanowią pojęcia nieobiegowe. zmiennej „zaniżone aspiracje życiowe". Po wtóre . jaki zaproponowałem do ćwiczeń nie nasuwa wiele wątpliwości. Sądzę. każda bowiem technika jest wykładnią naczelnych problemów badań. Badania pilotażowe Ten etap procesu badawczego w badaniach społecznych ma bardzo ważne znaczenie. W moim „dyżurnym" przykładzie badań dokonałbym definicji m. czyli wyjaśnienie pojęcia przez umieszczenie go w kontekście językowym. Wówczas obowiązuje nas definicja takiego terminu. który zakłada bardziej osobisty.10. W badaniach nie można więc operować pojęciami i znaczeniami wieloznacznymi i niejasnymi. W pedagogice sondaż nazywamy diagnostyczny ponieważ badania pedagogiczne są z istoty swej nakierowane na cel użyteczny. które często ludzie traktują jako obszar prywatny . Oprócz zmiennych definiujemy wszelkie terminy. konieczna jest przed podjęciem zamierzeń badawczych. aby zachować świadomość ważności sprawy i dla ewentualnego uzupełnienia rozmową. „patriotyzm małych grup".główne wymagania: 1) aby obejmowała w miarę możliwości całość badanego zjawiska wszechstronnie i pod różnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopełniała się i sprawdzała. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć Ten etap spełnia w pewnym sensie rolę kodyfikatora między aparatem pojęć używanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem pojęć samego badającego. o jego charakterze. 9. ale niezupełnie pojmować jego sens konotacyjny. uzyskana ze źródeł oficjalnych i obserwacji.lepsze efekty da wywiad. Najłatwiejsza i często stosowana definicja w takich przypadkach to definicja kontekstowa. W kwestionariuszu np. jaki warsztat przygotować. ich liczby oraz charakteru zależy od problematyki badań i możliwości badającego. Decyzja co do wyboru takich czy innych narzędzi badawczych. a także niektórych wskaźników i celów badań. intymny kontakt z badanym. 9.2.9. że można zastosować szereg innych procedur badawczych lub proponowane uzupełnić innymi. o mylne przypisywanie zmiennych problemów i wszystkich innych wynikających z niejasności i wieloznaczności języka. wypełniony nawet przez badanego.służy on samemu badaczowi do uświadomienia co właściwie będzie badał. Sondaż diagnostyczny prawie zawsze posługuje się technikami kwestionariuszowymi. Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym. jaką wybrać metodę badań i narzędzia poznania. często decydujące o rzetelności uzyskanych danych z całej zbiorowości. „orientacja życiowa młodzieży". które objaśniają charakter pojęcia. Nie ma więc powodu definiować terminu „zawód". czyli treść. których używamy w koncepcji i które określają w istotny sposób charakter naszych badań. . Po pierwsze stanowi weryfikację naszej wstępnej wiedzy o środowisku. „dystans wobec propagandy werbalnej".

Należy go dokonać przewidując ewentualne przeszkody w realizacji. Po rozmowach wracamy do problemów i zmiennych. rzetelności wskaźników. które mogły stanowić inspirację teoretyczną. Musimy więc wyeliminować wszelkie okoliczności. narzędzia zostały tak przygotowane. ich jednorodności lub zróżnicowania. że warsztat badawczy. Prawda jak zawsze leżu. Ponieważ język w naukach społecznych dodaje im wiele powabu należy uwzględnić jego reguły i uprościć tekst naszego tematu: „Podstawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1980-1981". Zabieg pozytywny zawsze. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach prowadzonych na różnych terenach i różnych grupach. o którą nam chodziło. hipotez.12. Spotyka się dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literaturę wykorzystaną albo cytowaną oraz na literaturę przedmiotu. Dla przykładu ograniczymy się do sformułowania tematu pracy badawczej. że narzędzie jest nietrafne. Harmonogram badań Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych. inni. która służy do wykorzystania przez czytelnika. Może się więc zdarzyć. Jedni uważają. Rozważamy ewentualną wstępną trafność hipotez. Sformułowanie choć może poprawne brzmi okropnie dla ucha. Drugi obszar weryfikacji . 9. Na zmianę terenu badań może wpłynąć formułowanie wskaźników. zawodów. wskaźników. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistości i jest konsekwencją kroku poprzedniego. zespołowych. Tytuł winien informować o generalnym problemie pracy. Jest to jednak przedsięwzięcie pracochłonne i kosztowne. Nie może się nie udać. Dla ostatecznego sformułowania tematu badań znaczenie ma także typologia problemów. zmiennych.to weryfikacja trafności doboru próby badawczej i terenu badań. ale nie tylko. Mówimy wówczas.11.Do badań jesteśmy właściwie przygotowani. W przykładzie. do których wyraźnie nawiązuje. Kiedy mieliśmy do czynienia z takim wypadkiem? Otóż badania byłyby nieudane gdyby były niewiarygodne. Badacza obowiązuje włączenie do bibliografii tych dzieł teoretycznych. Sprawdzamy więc badaniami pilotażowymi głównie trafność naszych rozstrzygnięć warsztatowych. Bibliografia Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. Badania mogą być także nierzetelne. Temat ten powinien brzmieć: „Wpływ konfliktów i przemian społecznych na kształtowanie się wybranych elementów postawy i opinii młodzieży robotniczej i uczącej się na przykładzie badań w środowisku wielkomiejskim". Stanowią one bowiem obowiązujący kanon literatury naukowej i zamieszczać je w bibliografii . na które się powołuje w ustaleniach definicyjnych. wszystkie inne winny ustąpić przed społeczną rolą informacyjną języka. że przez szczególny zbieg okoliczności podejmiemy badania i czy to przez dobór próby badawczej. która czasem spotyka narzędzie badawcze. a w szczególnie narzędzi badań.2. przy zastosowaniu różnych technik badawczych. zmiennych. choć nie należy w tym wypadku wyciągać pochopnych wniosków. iż dają różne wyniki. gdzie literatura spełnia określoną metodyczną funkcję i powinna być w maksymalnym wyborze. które mogłyby badania uczynić nieowocne. które w danej populacji mogą nie występować. Należy jednak unikać włączania do bibliografii podręczników. czy przez narzędzie nie uzyskamy wiedzy. Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtórną weryfikację założeń teoretycznych czyli problemów badawczych. celowo dobierając respondentów z różnych szkół. słowników. iż bibliografia winna obejmować tylko dzieła cytowane. Inne są także wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu w dziale specjalistycznym. bo reguluje i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych. Badania byłyby wówczas niewiarygodne. Resztę informacji ważnych i koniecznych przenosimy do tekstu pracy. przy badaniach powtarzalnych. że wszelkie dotyczące dziedziny badań i ogólnoteoretyczne.13. Po uwzględnieniu tych odrębności bibliografia powinna w zwykłej pracy badawczej dzielić się na: . o różnych cechach osobistych i środowiskowych. Odpowiedni porządek winien zawierać w sobie jeszcze i ten zamysł aby przebieg i wyniki wcześniejszych etapów regulowały i korygowały kolejne działania badawcze. który towarzyszy naszym krokom.2. Oznacza to. a inne w podręczniku. encyklopedii choćbyśmy je nawet cytowali. 9. Jest to okoliczność podobna do tej. Każdy przypadek wymaga odrębnych rozwiązań. pośrodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna być rozstrzygnięta indywidualnie. który jak pamiętamy miał postać mocno nieprecyzyjną.to obwieszczenie oczywistości. Mówiąc krótko cała dotychczasowa droga waży na ostatecznym kształcie naszej koncepcji. Sprawdzamy trafność naszych rozstrzygnięć odnośnie wyboru grup badawczych. Nie bada tego co powinno badać. przeprowadzamy po kilka wywiadów w obu grupach.2. Sprawdzamy trafność i komunikatywność języka pytań. 9.

czyli powtarzane. Faza badań 9. których jedna osoba nie jest w stanie wykonać. które pozwalają rejestrować np. który należy wziąć pod uwagę to wybór stosownego czasu na przeprowadzenie badań. nazwisko. Przeprowadzenie badań właściwych Do badań zasadniczych przystąpić należy rychło po zakończeniu badań pilotażowych.1. tytuł.3. Badający powinien się starać. Będzie ona szczególnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona. Same badania powinny przebiegać również sprawnie i trwać możliwie najkrócej. Metody badań psychologicznych T. odbioru wypowiedzi respondenta. mogące mieć wpływ na badane przez nas układy społeczne. Trzeba bowiem pamiętać o dynamice przeobrażeń społecznych. czasem nazwiska redaktorów z inicjałami imion. posiada podobne rozumienie pojęć i w jednakowym stopniu potrafi . sposób rejestrowania danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelności danych i dla prawdopodobieństwa popełnienia błędów. gdy uwagę respondenta zaprzątają jakieś inne ważne zdarzenia. Materiały do studiowania psychologii.oprócz wszystkich informacji o rodzaju. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. miejsce i rok wydania. Wybraną ekipę ankieterów cechować winna jednolitość pod względem wszystkich istotnych tu cech. badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy o szkole podstawowej ośmioletniej odbiera badaniom walor obiektywności i porównywalności. że badania powinny być przeprowadzone szybko. nakłanianie respondentów do wypowiedzi w czasie wyświetlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmów w telewizji. miejscu i czasie powstania. w momencie.. Seria III. numer i strony. określony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej zmiennej i po jej wprowadzeniu. Tak więc nietrafne jest prowadzenie badań wśród uczniów klasy maturalnej tuż przed maturą na temat ich planów życiowych. która powinna być brana pod uwagę jako ważna dla jednorodności wyników. miejsce wydania. miejsce wydania i rok wydania.3. Np. Idealną grupą badawczą z punktu widzenia przynajmniej pewnych badań byłaby grupa studentów jednego roku. W sytuacji obszernych badań. Jednym słowem. 9. rok. Można sformułować na tej podstawie zasadę nakazującą przeprowadzenie badań określonego zjawiska. Mielibyśmy wówczas duże prawdopodobieństwo. red. by okoliczności badań nie były niczym zakłócone. Wołoszynowa L. należy dobrać ekipę ankieterów. Np. są ryzykowne z punktu widzenia obiektywności uzyskiwanych danych. Reguła ta nie ma zastosowania do badań eksperymentalnych. gdy ulegają zmianie ich uposażenia. Te czynności zamykają proces tworzenia koncepcji. zagadnienia lub grupy w takim czasie. lub Studia pedagogiczne T. Dokumenty zamieszczamy w układzie alfabetycznym dając informację o jego nazwie. Z powyższych wywodów wynika. Jakiekolwiek badania np. po nazwisku i tytule dajemy tytuł czasopisma. Wrocław 1964. a nawet jednego seminarium. Do śledzenia zmian i przeobrażeń pod wpływem określonych. Pedagogika opiekuńcza red.. imiona lub inicjały imion. Sprawą następną. W bibliografii raczej nie należy umieszczać gazet i pism popularnych. badanie funkcjonowania młodzieżowego domu kultury w czasie rozpoczynania nowego roku działalności lub w momencie szczególnej mobilizacji do wielkich imprez.druki zwarte . zamieszkujących dom studencki. celowych bodźców lub nie znanych bodźców służą tzw. tytułu jego pracy a następnie po znaku [w]: dajemy poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykułu. II red. że prowadzący badania jest również szczególnego rodzaju narzędziem badawczym. opierających swoje założenia na takich właśnie okolicznościach. Notka bibliograficzna powinna zawierać nazwisko autora.artykuły . Jego umiejętność nawiązywania kontaktów. czasami spotykamy jeszcze bardziej złożoną sytuację. Zadaniem naszym jest z pomocą narzędzi badawczych zarejestrować pewien stan umiejscowiony w czasie ł przestrzeni. Warszawa 1972. którzy badania będą prowadzić.dokumenty i źródła Porządek wewnętrzny tych działów winien określać układ alfabetyczny. Przy pracach zbiorowych notka zaczyna się od tytułu. aby były możliwie najbardziej codzienne. Kiedy zamieszczamy natomiast artykuł z pracy zbiorowej zaczynamy od nazwiska autora. jest liczba osób przeprowadzających badania. badania stać się powinny głównym punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. Należy w takim wypadku pamiętać. Wroczyński R. czasie powstania dajemy także informację o miejscu przechowywania. Innym czynnikiem. aby nie prowadzić wywiadów np. w którym nie zaistnieją fakty mogące mieć wpływ na badanie wielkości. aby wyniki nie uległy zniekształceniu. badania panelowe. że ekipa badawcza reprezentuje mniej więcej równy poziom intelektualny. Materiały źródłowe . XII. w którym nie nastąpią wydarzenia. zależności lub cechy. wśród nauczycieli w czasie. Podobnie postępujemy w przypadku artykułu z czasopisma naukowego. To wymaga prowadzenia badań w czasie.

Z kolei dla większej precyzji dwa pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy. w której chłopiec przebywa.). opinie o czasie wolnym można znaleźć w ankietach. Np. należy zapoznać się z możliwie największą ilością odpowiedzi na poszczególne pytania i stworzyć ogólne kategorie pojęciowe. 9. o ich naukowym charakterze oraz intencjach badającego. odległość do szkoły a sprawność nauki itp. Wreszcie zasadą jest. należy starannie dobierać ekipę badawczą. pytanie.3. Posiada wszakże jeden wymieniony już wyżej cel. 9.3. Aby można było tego dokonać. Uporządkowanie materiałów badawczych U p o r z ą d k o w a n i e . Uporządkowanie może być przeprowadzone według następujących zasad: zakresu zagadnienia (zagadnienia ogólne lub szczegółowe). Trzeba generalnie podkreślić.posługiwać się aparaturą badawczą. W tym etapie bardzo pomocna może się okazać znajomość zasad klasyfikacji. wpływ ujemny i niepożądany. Ten zbiór cech można uporządkować logicznie w sposób przejrzysty i sposobny do analizy. Podlegają mu wszelkie techniki badawcze. że badania środowiskowe. Instruktaż powinien obejmować również sprawy związane z nawiązywaniem kontaktów i pozyskiwaniem zaufania respondentów. z niewielkimi wyjątkami. W przypadku badań metodą obserwacji prowadzący badania powinni być zaopatrzeni w szczegółowe instrukcje i wytyczne na piśmie. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kategorii odpowiedzi. troszcząc się o jej jednolitość i przed rozpoczęciem badań wprowadzić w całość zagadnienia i udzielić szczegółowego instruktażu. w zapisach obserwacyjnych czy wreszcie w materiałach uzyskanych z dokumentów. rodzice. Celem tego zabiegu jest przyporządkowanie odpowiednim kategoriom pojęciowym wszystkich możliwych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. A więc w pierwszym etapie odpowiedzi punkt a możemy określić „przestał . Aby się ustrzec od tych niebezpieczeństw. Występują w nim 2 rodzaje pytań: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. Im więcej pytań otwartych. Tu można określić. Istnieje zatem konieczność przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. Należy we wstępnej rozmowie wyeliminować poczucie zagrożenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla badanego z powodu podanych faktów. Konieczne jest zatem poinformowanie respondenta o celu badań. Tego rodzaju pewność nie zwalnia nas jednak od stałej kontroli nad przebiegiem badań oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowania narzędziem badawczym czy też niewłaściwego rozumienia pojęć. grupy społecznej lub rodzaju zjawiska. ponieważ zawierają wszystkie kategorie odpowiedzi. Jest to procedura wielce skomplikowana i różnorodna dla poszczególnych technik badawczych. Przygotowanie do kodyfikacji W drugim etapie przygotowania materiałów staje przed nami konieczność klasyfikacji odpowiedzi według określonego klucza. Dla ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omówimy w tym miejscu kodyfikację wywiadu środowiskowego częściowo skategoryzowanego. Otóż materiały badawcze stanowią pewną kategorię faktów z rzeczywistości pozajęzykowej. Zależy to również od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. brak wpływu lub świadomości jego istnienia. zaniedbań wychowawczych w rodzinie może stać się przyczyną uzyskania nie w pełni prawdziwego obrazu. Jeśli takiej możliwości nie ma. przy zależności społecznej (uczniowie. Zasadą jest przystosowanie języka. w których staramy się uchwycić charakter złego wpływu. a w szczególności dokonania ich w sposób rozłączny. posługujące się zapisem. które brzmi: „Jaki wpływ zdaniem Pana(i) mają na syna koledzy. obejmujących wiele zagadnień ogólnych i szczegółowych oraz prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed koniecznością uporządkowania materiałów badawczych. powinny być anonimowe.3. Nie zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia tak precyzyjnych podziałów. typ grupy rówieśniczej. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje groźba różnego interpretowania określonych zachowań i motywacji. skale. Od umiejętnego nawiązywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zależy często wartość uzyskanych danych. tym większa możliwość dowolności ich wypełniania i interpretacji odpowiedzi respondenta. Również forma i język tych odpowiedzi będą bardzo różnorodne. wywiady nieskateryzowane itp. arkusze obserwacji. Niechęć do udzielania odpowiedzi lub nieufność wobec ankietera prowadzi najczęściej do udzielania wstrzemięźliwych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktów. jak również unikanie sformułowań które mogłyby respondenta irytować lub obrażać. Te ostatnie posiadają właściwie swój klucz do symbolizacji. w których pomieszczą się wszelkie możliwe odpowiedzi na określone pytanie. Ten etap pracy nazwany został kodyfikacją. grupy rówieśnicze. W przypadku prowadzenia badań na licznej próbie. która pomieści każdą postać odpowiedzi respondenta. pojęć a nawet sposobu rozumowania do poziomu respondenta. z którymi utrzymuje stałe kontakty?". że sposób przeprowadzania badań ma ogromne znaczenie dla wartości uzyskanych materiałów. lub inne interesujące nas wskaźniki. A taka sytuacja w przypadku badania np. może inspirować do różnych odpowiedzi.2. że odpowiedzi grupować się będą w trzy główne kategorie: wpływ dodatni i pożądany. Wszelako wcześniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze daje gwarancję uzyskania w miarę jednorodnych danych. a więc: wszelkie kwestionariusze. Stanowią zbiór cech przysługujących przedmiotom. wówczas należy doprowadzić przynajmniej do logicznego uporządkowania zagadnień i faktów oraz ich umiejscowienia w poszczególnych typach materiałów. Np.

Otóż te zweryfikowane hipotezy . w którym postaram się wyjaśnić zasady jego budowy i użycia. Wymaganiami hipotez określam tutaj stopień ich ogólności. palić)". aby najważniejsze twierdzenia uzasadnić dostateczną ilością dowodów lub przypadków potwierdzających owe przypuszczalne prawdy. uczęszczanie na imprezy kulturalne. doszukujemy się danych rzeczywistych. Dokonaliśmy obliczenia wyników oraz weryfikacji hipotez. To z kolei. to poparcie dla jej prawdziwości uzyskujemy wówczas. lub też danych rzeczywistych. ile raczej charakter pracy koncepcyjnej.5. punkt c . Potoczne obserwacje i mniemania głoszą. którą teraz omówimy. Wiadomo bowiem. jeśli próba była reprezentatywna. I nie jest wykluczone. hipoteza nasza może okazać się wątpliwa lub wręcz fałszywa. Tu opierać się musimy często na stopniach nasilenia. Można jednak powiedzieć. które obraną hipotezę dodatkowo (poza danymi wyjściowymi) popierały. a więc rozumowaniu opartym na niedostatecznej ilości dowodów potwierdzających ich prawidłowość. Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wówczas. Na etapie. założyliśmy. Część pracy. część została obalona. Takimi danymi będą: udział w kursach. gdy skutki wychowawcze lub społeczne danej zależności są możliwe do empirycznego stwierdzenia. Hipotezy pierwotne były twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym niezupełnym. jak i negatywny mają jednakowe znaczenie. gdy ilość przypadków potwierdzających ją jest dostatecznie duża. polegającej głównie na losowym wybraniu z określonych jednorodnych grup młodzieży proporcjonalnych prób reprezentatywnych. aby nie mogły być uznane za przypadkowe. Weryfikacja hipotez Na początku poczynań badawczych sformułowaliśmy szereg twierdzeń. które potwierdziłyby prawdziwość hipotezy musi być większa od liczby danych negujących jej prawdziwość. Ponieważ jednak każdy układ społeczny jest niepowtarzalny w pełni. że im szerszy jest zakres twierdzenia. Obfitość zgromadzonych faktów pozwala na zastosowanie rozumowania wedle zasady indukcji statystycznej. Inaczej jest z pytaniami złożonymi. Jeśli np. odmienny tryb weryfikacji hipotez proponuje statystyka. na 100 przebadanych przypadków ucieczki z domu rodzicielskiego nieletnich 30 z nich będzie miało swoje uzasadnienie w niepowodzeniach szkolnych. jak krótszy czas nauki pozalekcyjnej czy zmęczenie. to musimy uzyskać dane ewidentnie potwierdzające taką hipotezę. rozwój czytelnictwa. Wszystkie czynności badawcze zmierzały do tego. sprawę dojeżdżania młodzieży do szkół. nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej zbiorowości znajdą potwierdzenie. czynność ta polegać będzie na porównaniu uzyskanych danych z wymaganiami poszczególnych hipotez. podobnie jak we wszystkich badaniach środowiskowych prowadzonych metodą reprezentacji. dając tym samym podstawę do wysnucia innych założeń. Było to zatem rozumowanie zawodne. które by obraną hipotezę (wbrew danym wyjściowym) obalały. Wszelkie wątpliwości w tej materii musimy niestety rozstrzygnąć w sposób arbitralny. że po uwzględnieniu takich czynników. problematyki lub metody do zamierzonych przez nas. Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawności metodologicznej. że młodzież dojeżdżająca codziennie do szkół pociągami lub autobusami osiąga słabsze wyniki w nauce niż młodzież miejscowa. którą pragniemy badaniami potwierdzić lub obalić. ale K) przypadków może czynić ją problematyczną. upoważnia nas do uogólnienia określonego twierdzenia na populację generalną. W następnym rozdziale przedstawiam schemat klucza. Opracowanie teoretyczne i uogólnianie wyników Zarówno ten etap pracy. Jeśli hipoteza określała jakąś zależność. 9. pochodziły bądź z naszych obserwacji. że działalność domu kultury ma wpływ na aktywizację kulturalną środowiska. W badaniach tych. 9. uzyskamy wyniki. którymi posługiwaliśmy się przy określeniu hipotezy. Wyrażając to w liczbach względnych powiemy.„stał się niesforny i niegrzeczny". to zależność między tymi zjawiskami będzie niewątpliwa. że w przypadku pytań prostych dotyczących cech lub faktów liczba danych. nauka języków obcych itp. bądź opierały się na innych badaniach. tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badawczym. W przeciwieństwie do nauk przyrodniczych w naukach społecznych nie da się określić względnej wielkości danych koniecznych dla potwierdzenia określonej hipotezy.3. Weźmy np. posiadających uzasadnienie negatywne. I otóż my szukamy obecnie potwierdzeń liczbowych wśród uzyskanych danych z badań. których uzasadnienie znaliśmy tylko częściowo i które nie miały rangi twierdzeń udowodnionych. polegać będzie na myślowym podsumowaniu całości badań i ułożeniu koncepcji przedstawienia ich w postaci zracjonalizowanego wywodu myślowego. Jeśli np. że ilość pozytywnych przypadków musi przekraczać 50%.4. podobnych pod względem zakresu. Przy spełnianiu określonych warunków. Dane wyjściowe. jak i poprzedni czy jeszcze niektóre inne mają nie tyle charakter techniczny zabiegów. które dadzą odpowiedź na postawione pytanie. Dla praktyki wychowawczej bowiem zarówno dowód pozytywny. Celem badań było uzyskanie właśnie potwierdzenia ich prawidłowości bądź też uzyskanie materiału podważającego ich słuszność.się uczyć". Dość łatwo przeprowadzić badania w tej materii. Część z nich znalazła afirmację w uzyskanym materiale.„zaczął się źle prowadzić (pić.3. na którym znajdujemy się obecnie. punkt b . jeśli uzyskane średnie wartości będą równe. I w ten sposób uzyskaliśmy potwierdzenie lub negację formułowanych tez na zasadzie określenia przeciętnej wartości badanej wielkości zmiennej lub przeciętnej częstotliwości występowania poszukiwanych cech lub zależności w badanej próbie. Takie postępowanie nazywamy sprawdzaniem hipotez. Jest to nasza hipoteza.

Innymi słowy. której przykład towarzyszył nam przez cały rozdział: Temat: Postawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1989-1990. Polega to również na werbalnym opracowaniu wyników liczbowych i rejestracji wszystkich aspektów badanego zagadnienia. aby uzyskać spójną całość. uzasadnione uogólnienie o zjawiskach. Postawy młodzieży wobec instytucjonalnych form życia społecznego. aby końcowy efekt naszych badań posiadał charakter teorii naukowej określonej skali. następnie przedstawić środki i metody poszukiwań okoliczności i przypadków uzasadniających lub obalających założenia hipoteczne. W poprzednich etapach dokonaliśmy koniecznych zabiegów statystycznych i werbalnych. możliwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. O ile badania diagnostyczne mają dać wiedzę instrumentalną o historycznie i przestrzennie umiejscowionym obiekcie. uzyskany niezawodnymi metodami. cechach i zależnościach. Nie dałem bowiem tutaj szeregu wyjaśnień bardzo istotnych dla większości procedur badawczych. mające służyć do zbudowania całego opracowania. jest stworzenie w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawideł postępowania praktycznego. Tymi właśnie założeniami kierować się należy przystępując do ujęcia całego procesu badawczego w jedną całość. Kierowałem się intencją zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na użytek badań pedagogicznych. Rozdział 5.i inne uogólnienia to jakościowy rezultat badań. Założenia metodologiczne i organizacyjne badań. Różnica leży tylko w zakresie ich stosowalności. Rozdział 4. Formułowane tam były ogólne założenia i cele badawcze naszej pracy. o tyle badania teoretyczne służą do budowania teorii ogólnych o zastosowaniu powszechnym. badań i wyników. która obszernie wyjaśnia szczegółowe postępowanie w konkretnych przypadkach. Obraz społeczeństwa w oczach młodzieży. Aktywność społeczna na tle innych wartości w poglądach młodzieży. Rozdział 2. które dawałyby podstawy do uznania za prawdziwe założeń i hipotez badawczych. to w końcowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawić szczegółowy opis zamierzeń. Części merytoryczne natomiast to zadania. Literatura zalecana: . Rozdział 3. Wstęp Rozdział l. którą kieruje się każdy badacz. a w końcu podać wnioski praktyczne i wskazania do działań korygucych bądź przekształcających określony obiekt. Oblicze młodzieży w świetle badań naukowych i publicystyki. Istota konfliktu społecznego i jego wpływ na postawy jednostek. cel i hipotezy. to właśnie wyniki naszych badań. Zadaniem naszym jest uporządkowanie uzyskanych wyników wedle ich zakresu i znaczenia. Jeśli wszystkie poprzednie działania były poprawne z punktu widzenia wymogów metodologii. Mnie chodziło bardziej o przedstawienie zarysu prawidłowości obowiązującej w badaniach środowiskowych. należy wpierw przeprowadzić „dowód prawdy". Polega to na stworzeniu konkretnej teorii określonych prawidłowości. Intencją. Rozdział 7. Części formalne uzyskujemy przez podzielenie całości pracy na rozdziały lub inne części wedle zasady określonych odrębności przedmiotowych. Opracowanie końcowe składa się z pewnej ilości części formalnych i części merytorycznych. Aby jednak uzyskać uzasadnienie postępowania praktycznego. przyporządkowanie poszczególnych hipotez generalnym założeniom i celom badań. Rozdział 6. Powrócić nam wypadnie w tym miejscu do samych początków procesu badawczego. układzie lub zbiorowości społecznej. stanowiących przedmiot poszukiwanych rozwiązań. które tworzą podstawę do budowania uogólnień. bo w gruncie rzeczy ich rola jest podobna. Pomijamy tu świadomie inne cele badań. Schemat takiego wywodu powinien zawierać cel badań i hipotezy badawcze. Zainteresowani muszą sięgać do literatury specjalistycznej. Po uzyskaniu materiału badawczego dotyczącego konkretnej rzeczywistości pierwszym obowiązkiem badacza jest próba zastosowania zdobytej wiedzy do celowego modelowania tej rzeczywistości. następnie tok badań i ich opracowanie i wreszcie uogólnienia i wnioski. badacz jest zobowiązany do przedstawienia naukowych uzasadnień założeń teoretycznych oraz wykazania na materiale ważącym z odpowiednią „mocą" trafności zamierzeń praktycznych. Uwagi końcowe Bibliografia Aneksy * Tak przedstawia się schemat organizacji badań środowiskowych. Z kolei powinien przedstawiać wiarygodny materiał. Zilustrujmy zasadę opracowania końcowego planem pracy. Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. rzeczywistość czy stosunki. Pragnę położyć nacisk na schematyczny i ogólny charakter przedstawionego toku. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe. o celu ich przekształcania lub korygowania.

Na uwagę w tym punkcie zasługuje praca J. oraz T. Z metodologicznych problemów socjologii.Ogólne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w większości dostępnych podręczników metodyki badań: W. także w bardzo atrakcyjny sposób przedstawione u S. 5. w której typowaliśmy problemy zmienne i wskaźniki. Warszawa 1973.Praca badawcza nauczyciela.Metody badań pedagogicznych. Nowaka . Nowaka . Wracamy oto do tej fazy przygotowania badań. Sztumskiego Wstęp do metod badań i technik badać społecznych.H. czasem nawet domyśla się dlaczego tak jest. Warszawa 1968. Warszawa 1970. Praktycznie jest tak. red. Nadużywając trochę zasad logiki przyjmujemy.Warszawa 1970 oraz w pracy P. S. w których zawarte są tysiące informacji. ROZDZIAŁ X Zasady opracowania materiałów badawczych „Wpierw wierzy się we wszystko bezkrytycznie. H. albo inaczej że zakresy tych pojęć są względem siebie nadrzędne i podrzędne. Wrocław 1975. potem przez krótki czas wierzy się z zastrzeżeniami. Rozwinięcie problemów badań całościowych i badań reprezentacyjnych znajdzie czytelnik w pracy J. iż pojęcia te łączy logiczny stosunek zawierania. Zaczyński . Łobocki . Jest na to sposób i to sposób bardzo owocny. Janusz Gnitecki Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Zielona Góra 1993. ale przytacza się powody dla których się wierzy" G. Odpowiednim więc problemom przyporządkowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporządkowujemy odpowiednie wskaźniki. Lichtenberg 10.Metodologia badań socjologicznych. ta zaś jest elementem problemu. V. Jest to ważny moment autokontroli własnego warsztatu badawczego. Warszawa 1965. Jeśli bowiem nie trudziliśmy się w wymyślaniu zmiennych. Lutyński. zmienne zaś składają się na . Z. Kilka pytań daje obraz zmiennej. II. Warszawa 1969. to nie wybrniemy tak łatwo z chaosu. potem nie wierzy się wcale i w końcu wierzy się znowu we wszystko. IV. Gostkowski.Wstęp do metodologii badań pedagogicznych. Pawtowskiego Metodologiczne zagadnienia humanistyki. wskaźników. Graficzny obraz tej operacji jest następujący: Schemat powyższy potrzebny nam jest po to aby w materiałach badawczych odnaleźć informacje będące wskaźnikami występowania danej cechy (zmiennej) i istnienia problemów. Zaborowski . Warszawa 1975. Opis i charakterystykę problemów badawczych i hipotez oraz zmiennych i wskaźników znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyńskiego.Wstęp do metodologii pedagogiki.1. r. r. Informacje dotyczące opracowania materiałów badawczych i zasad kodyfikacji zawiera praca zbiorowa: Metody badań socjologicznych. że wskaźnik jest elementem zmiennej. Niestety nie bardzo wie. Warszawa 1978. Upraszczając powiemy sobie. Wiele cennych informacji o badaniach pilotażowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie się w T. r. tzn. zmiennych i wskaźników znajduje się w naszej koncepcji badań. Analiz i prób technik badawczych w socjologii red. ogólne wyobrażenie jak jest. czasem nawet przerażenie. znajdujący się w zasięgu ręki. że typologia problemów. który wykaże czy koncepcja badań była starannie przygotowana czy też zlekceważyliśmy owe etapy. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych Typowa postawa początkującego badacza po ukończonych badaniach — to bezradność. Zakładamy jednak. Stoi wobec sterty papierów. Warszawa 1971. J. jak udokumentować swoje domysły i przeświadczenia.Problemy weryfikacji wiedzy. Katowice 1976. Wrocław 1973. Muszyński . W głowie ma na ogół wyobrażenie czym zakończyły się badania. M. Nowak. Omówienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka się czytelnik w cytowanej pracy S. Z. że wskaźnikom odpowiadają poszczególne pytania lub raczej odpowiedzi na nie. Sucha. Sztompka -Teoria i wyjaśnienie.

lub ze świadomością tychże w głowie wyszukuje ich występowania w posiadanych narzędziach badań. także i ze względu na jednorodność problemową. a ściślej każda zmienna. dzienniki. kodyfikacji. Przeto w miejsce wskaźników wpisać możemy numery pytań kwestionariusza. Teraz można się przekonać jakie pytania nie mieszczą się w schemacie czyli są zbędne.W02 W03 W04 W05 Obserwacja W1. Niech wyjaśni to przykład. protokoły z rozmów. Postawiliśmy w związku z tym pytanie „Jakiego bohatera filmu lub książki cenisz i za co? Otrzymaliśmy 150 odpowiedzi niesłychanie zróżnicowanych. w protokóle z rozmowy kierowanej.: w arkuszu obserwacji. W takiej sytuacji badacz również dokonuje schematycznego zabiegu klasyfikacji (może w innej wersji graficznej) i z listą wskaźników w ręku. dwie kategorie odpowiedzi: l)wybór bohatera o pozytywnych cechach. dzienniki obserwacji. Pytania lub materiał. a w drugi uczniów nie uczestniczących w takich zajęciach. w jeden blok grupujemy uczniów biorących udział w zajęciach pozalekcyjnych. System taki zapewnia szybką orientację w wielkości poszczególnych grup. który nie może być przypisany do żadnej zmiennej. ale nie całych badań.związki między sobą tworząc problemy. wreszcie jakie zmienne określają problem. możemy wówczas domniemywać. które wskaźnik charakteryzuje.W2 W01 W02 Dokument Testy Zmienna A Schemat powyższy wyczerpuje sprawę jednego problemu. Symbole poszczególnych narzędzi. z klasy 8c od 150 do 182 itd. Uznaliśmy. czyli jak bogato charakteryzowana jest zmienna. Zanim przystąpiliśmy do powyższych operacji. Schematy takie powinny wyczerpać całą zawartość narzędzi badawczych. czyli ujednoliceniu. z klasy 8b 100 do 128. A oto przykład takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wskaźników z różnych narzędzi badawczych: lokalizacja wskaźników Problem Zmienna B badawczy X Wywiad Wywiad W1 W2. W 02 W02 W01W02W03 Wl. ich cel i sposób wyjaśniania związków między zmiennymi. z klasy 8 od 50 do 85. Niekiedy jednak badający ma w dyspozycji więcej narzędzi badawczych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzór kwestionariusza ankiety. że dokonuje się nowe odkrycie. 10. w dokumencie urzędowym itp. protokoły. a to np. W badaniach mamy na ogół kilka problemów szczegółowych. orientacja w teoretycznej problematyce badań i niekiedy pojemności kart perforacyjnych przy obliczeniach maszynowych. kwestionariusze z klasy 7 są oznaczone od l do 36. W dobrze przygotowanym kwestionariuszu nie powinno być zbędnych pytań.2. Aby uporać się z taką różnorodnością musimy część odpowiedzi przeczytać i na tej podstawie stworzyć ogólne kategorie tych odpowiedzi w taki sposób aby każda cząstkowa odpowiedź mogła być przyporządkowana określonej kategorii. Można przyjąć inną zasadę oznaczania. Jeśli więc ustalimy np. że wskaźnikiem owego stosunku będzie identyfikowanie pewnych wartości u bohaterów filmowych. . Polega to na uporządkowaniu niesłychanej różnorodności treściowej i stylistycznej odpowiedzi według opracowanych przez badacza kategorii. Rozstrzygać o tym powinna problematyka badań. rodzaj odnotowujemy na sporządzonym schemacie.kwestionariusze. wypracowania i inne muszą być poddane tzw. ale zawsze powinny to być bloki oznaczeń wyróżnionych ze względu na jakąś cechę. tworzących treść jakiegoś zagadnienia badawczego. 2) wybór bohatera o negatywnych cechach. Może być np. Chyba że jest to całkowicie nowe zjawisko. Ilość tych kategorii określa zdrowy rozsądek. nie mieszczące się w naszych hipotetycznych schematach poznawczych. w socjogramie. niekorzystne pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezależnych. W3 W4 W01. lub w trakcie ich dokonywania w ostateczności obecnie ale nie później powinniśmy uporządkować mechanicznie materiały badawcze. Wszelkie narzędzie kwestionariuszowe. W zasadzie każdy problem powinien posiadać swój schemat atrybucji wskaźników. to wartość poznawcza i diagnostyczna tak opracowanego materiału będzie niewielka. telewizyjnych bądź literackich. jak „liczne". który nie wiąże się empirycznie lub logicznie z dowolnym problemem jest zbędny. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego Wszelkie badania przy pomocy narzędzi pisemnych .W2 W1 W3 W01 W 01. Np. Np. Interesowało nas w badaniach nad młodzieżą jej stosunek do wartości. Przyporządkowujemy w ten sposób całą strukturę narzędzia odpowiednim zmiennymi problemom. miejsce w nich danego wskaźnika oraz jego charakter. wypracowania i inne powinny być posegregowane wedle określonych grup występujących w badaniach i oznaczone kolorowo numeracją ciągłą.

6) b. socjocentryczne. konieczne jest wyposażenie klucza w pewne wskaźniki cech. bo pytania zamknięte przez samo wypełnienie są już skategoryzowane. zgranie wzajemne brygady f) uzasadnienie wskazujące na pewną „filozofię pomocy" pomagałem . 5) b. Po opracowaniu klucza należy odpowiednio symbole. 8) brak odpowiedzi. proponujemy pozostawić je dla oznaczenia całości operacji związanych z opracowaniem materiałów.w. chętni. kategorii i kodu są powodem różnego określenia tych czynności .mnie pomogą. W naszym przypadku moglibyśmy dokonać następującej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujący wartości intelektualne. pozwalających na trafne przyporządkowanie poszczególnych odpowiedzi kategoriom klucza. Po tym zastrzeżeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pytań otwartych. W praktyce stosuje się ją prawie wyłącznie do narzędzi kwestionariuszowych. 7) b.r. oznaczające kategorie odpowiedzi. Zasadę podobną można stosować do wszystkich werbalnych. emocjonalne. prestiżowe. koleżeństwo.r.r. 2) bohaterowie reprezentujący wartości estetyczne. 4) b. w tyle stracą wydajność. akord. Ponieważ to ostatnie pojęcie było dotychczas najczęściej używane i najwierniej oddaje istotę czynności (ujednolicanie). Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadające typy odpowiedzi w kwestionariuszu. niezawistni 4 Nr pytania g) uzasadnienie wskazujące na jak jeden zostanie 5 ogólny interes brygady. miałby postać następującą: Nr Treść pytania Kategoria odpowiedzi pytania 22 Dlaczego mógłby Pan liczyć na bezinteresowną pomoc kolegów z brygady? a) brak danych b) nie dotyczy c) uzasadnienie wskazujące na kontakty towarzyskie.r. Występujące tu pojęcia symboli. materialne.w. uczynność. brak pomocy wszyscy strata dla wszystkich Wskaźnik cech Symbol Treść pytania Kategoria odpowiedzi „instrukcja" .Kategorie muszą być wyczerpujące względem teoretycznej zawartości pojęcia lub empirycznego zapisu zjawiska i muszą być względem siebie rozłączne zakresowe. otwartych. 3) b. To najprostszy przykład kategoryzowania wypowiedzi swobodnych. przyjacielskie panujące w brygadzie d) uzasadnianie wskazujące na uprzednie doświadczenia w potrzebie nie zawodzili e) uzasadnianie wskazujące na pewne cechy brygady takie jak uprzejmość.raz jako symbolizacji. nanieść na marginesy przy poszczególnych pytaniach. pisemnych narzędzi badań.r. 9) inne. każdy może liczyć na drugich Wskaźnik cech „instrukcja" brak odpowiedzi bezinteresowność w przyjaźni już nieraz pomagali Symbol 0 N 1 2 to ludzie na 3 poziomie.w.w. innym razem jako kategoryzacji lub kodyfikacji.w. że kodyfikację prowadzi kilka osób. Ponieważ zdarza się. perfekcjonistyczne.

przykład rodziców" itp. ufamy sobie Jakie czynniki a) brak danych decydują o właściwym wychowaniu dziecka? b) instytucjonalne c) odpowiednie metody podkreślenie podobieństwa generacyjnego znamy swoje wady. podwórko. kontakty ze złym środowiskiem" ad e) „religia. to nas zbliża. solidnie. żartujemy. mamy podobne problemy i) długo razem pracujemy. w koleżeńskiej przyjaźni. jesteśmy zgrani. zastąpią. tłumaczenie. łagodność" itp. wzajemnej współpracy pomogą w robocie e) w braku konfliktów i niepobrak zawiści. Wskaźnik cech „instrukcja" 6 7 0 1 2 3 Nr Treść pytania pytania 8 Kategoria odpowiedzi d) uczuciowe Symbol e) środowiskowe f) matafizyczne Pytania zamknięte (skategoryzowane) 19 Wiek? a) brak danych b) 1 8-25 lat c) 25-35 lat d) 35-50 lat e) powyżej 50 ad d) „koledzy. ad b) „stosowanie car. 0 1 2 3 4 .7 W czym przejawia się w brygadzie zżycie i zgranie ze sobą ludzi? a) brak danych b) nie dotyczy c) we wzajemnej pomocy sobie w razie trudności. jeden stoi za drugim brak odpowiedzi ad a) „dobra szkoła. śmiejemy się. że praca wykonywana można liczyć na 2 jest poprawnie. znamy się. spięć. udzielanie porad. chodzif) utrzymujemy ze sobą kontakty my do szkoły wieczorowej. atmosferze brak odpowiedzi pożyczanie narzędzi. porządny dom. chodzitowarzyskie poza pracą my na zabawy g) w pracy rozmawiamy o 5 wszystkim. we innych. udzielanie objaśnień d) w tym. życie religijne" itp. 5 cechy wrodzone. słabości. 3 rozumień w atmosferze równości zgrzytów nikt się i jedności nie wywyższa wyjazd i wspólne 4 wycieczki. jest wesoło 0 N 1 8 h) wszyscy jesteśmy w podobnym wieku. 4 otoczenie. ad c) „miłość donowa. sekcja sportowa" itp. atmosfera wychowawcza.

Np. Karta oznaczona tym samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikować ją oraz informuje dokładnie o zawartości ankiety.l. którą się posługujemy. Antycypacja ta jest wynikiem naszych oczekiwań wobec badań. kart kodyfikacyjnych. 3. Oto odpowiednio pomniejszony wzór karty kodyfikacyjnej: 1 11 21 31 41 2 12 22 32 42 3 13 23 33 43 4 14 24 34 44 5 15 25 35 45 6 16 26 36 46 7 17 27 37 47 8 18 28 38 48 9 19 29 39 49 10 20 30 40 50 . Ostatni punkt dotyczy w badaniach środowiskowych głównie opracowywania korelacji. Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna. Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posłużenia się w badaniach obliczeniami maszynowymi. Dlatego klucz ogranicza się na ogół do 10 symboli. możemy przystąpić do następnego etapu pracy. W badaniach pedagogicznych statystyka służy do liczbowego wyrażania zależności między zjawiskami. Ujmowanie wymienionych pojęć w kategorie ilościowe ma na celu łatwiejsze operowanie uzyskanymi danymi. To dopiero daje podstawę do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyznaczenia wskaźników cech pozwalających na zaklasyfikowanie odpowiedzi do właściwych kategorii. Możemy oczekiwać. gdy odpowiedź na wcześniejsze pytanie wyłącza następne pytania oznacza się symbolem N. tzn. Należy tu wyjaśnić. Numery te odpowiadają numerom pytań a w kratki wpisujemy symbole z marginesów kwestionariusza. bądź modyfikują je. wobec materiału badawczego. jest założeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel pytań. 2. na którym jest jeszcze miejsce na karcie. które wymagałyby ogromnego wysiłku i czasu. stopnia natężenia pewnych tendencji. Chcę jeszcze raz powrócić do tej materii w sposób już bardziej szczegółowy. oznaczamy wybranymi symbolami każde pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol lub więcej w zależności od tego. możność wzajemnego porównywania danych oraz wyszukiwania między nimi związków. Mniej lub więcej dokładnie przewidywaliśmy określone typy odpowiedzi na postawione zagadnienie. wielkości badanych cech i innych pojęć charakteryzujących badaną zbiorowość lub zjawisko. że rzeczywisty materiał nie zniweczy całkowicie tych oczekiwań. plus O. Kiedy zatem kodyfikacja jest potrzebna? „Odpowiedź zależy od trzech czynników . Podobnie można postąpić. Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone kolejnymi numerami. Wspomniałem już wyżej o zasadach klasyfikowania danych.12 Czy zdaniem Pana(i) współpraca szkoły i domu jest konieczna i pożyteczna a) brak danych b) zdecydowanie tak c) raczej lak d) raczej nic e) całkowicie zbędna f) trudno mi powiedzieć 0 1 2 3 4 5 Posługując się tak opracowanym kluczem. że zwyczajowo i z pewnych technicznych względów (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi oznacza się symbolem O. Robi się to dla ułatwienia wszelkich obliczeń. wpływu na naukę (też dodatnich i ujemnego) oraz wpływów wychowawczych (również dodatnich i ujemnych). liczby pytań. Otóż ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem antycypowanej klasyfikacji określonego zagadnienia w pierwotnych etapach badań. aczkolwiek wymagające uwagi. liczby i stopnia złożoności planowanych operacji statystycznych". ile kategorii mieści się w odpowiedzi respondenta. czyli statystycznego przedstawienia zależności między zjawiskami i cechami w badanych układach. Pierwszą czynnością jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestionariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. jest w pełni standaryzowana. Na przykład pytając o znaczenie wychowawcze zajęć pozalekcyjnych posiadamy jeszcze przed rozpoczęciem badań wyobrażenie prawdopodobnych kategorii odpowiedzi. 10.piszą wspomniani autorzy . N i ewentualnie inny symbol literowy. Do właściwego ułożenia kodu konieczne jest jednak uważne przestudiowanie odpowiedzi na każde otwarte pytanie. gdyby potrzebne dane wyszukiwać za każdym razem w wielostronicowych kwestionariuszach. W przypadku badań małej grupy można pominąć ten etap i przystąpić wprost do zliczania odpowiedzi na przygotowanych tablicach. Można oczekiwać. używamy tzw. przy odpowiedzi na pytanie 8: „dobry przykład w domu i trzymać dziecko z daleka od złego towarzystwa" na marginesie postawimy 2 i 4. Oznaczenie kategorii symbolami (najczęściej cytrami) i naniesienie ich na kwestionariusze to już czynności mechaniczne. na której jest 10 kolumn. że odpowiedzi układać się będą w kategoriach wpływów dodatnich i ujemnych. Obecnie rzeczywiste dane bądź tylko potwierdzają nasze antypacje. a rozbiciem na organizację czasu (dodatnią i ujemną). jeśli technika badawcza.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne Kiedy już uporządkowaliśmy materiał badawczy i dokonaliśmy kodyfikacji odpowiedzi. a „nie dotyczy". Ilość kategorii jest ograniczona strukturą karty perforacyjnej. którą jest ujęcie danych w kategorie ilościowe. liczby respondentów lub źródeł informacji.

U dołu kolumn są od razu proste zliczenia. W pytaniu 13 odpowiedzi wyrażone były w procentach całości dochodu i zróżnicowanie między nimi było skategoryzowane. Zaletą arkusza jest to. Podaję schematyczny przykład takiego arkusza. A oto inaczej ułożony arkusz zbiorczy. Był to zabieg pomocniczy. że na pytanie nr 24 (główne dążenia w życiu). że dąży głównie do wychowania dzieci na porządnych ludzi (kategoria nr 2) oraz chciałaby uniknąć niedostatku na starość (kategoria nr 5). Warto zwrócić uwagę na wyraźnie błędne skategoryzowanie pytania 50. Arkusz zbiorczy (fragment) . Jeśli w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza. że zliczanie odpowiednich kategorii odpowiedzi są jeszcze łatwiejsze i sprawniejsze niż przy kartach kodyfikacyjnych. A jeśli chcemy wiedzieć. ich zamożność poznamy w kratce 16. bez obliczeń maszynowych godny zalecenia jest inny sposób gromadzenia danych. Jeśli dodatkowo interesuje nas ile osób lęka się niedostatku .to kwestia mechanicznego zliczenia 5 (piątek) z kratki 24. Badania dotyczyły funkcjonowania rodziny matki samotnej. Zarówno w poprzedniej sytuacji jak i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wykonanie kodyfikacji. arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentów „płachta" z racji sporych rozmiarów. Pytanie należało potraktować jako dwa odrębne pytania i dla każdego stworzyć oddzielny klucz. Bez nich niemożliwe jest pełne wykorzystanie materiałów badawczych. Położenie pytań w poziomie pozwoliło na opisanie ich. Przy badaniach mniejszych populacji. w jakim wieku są te matki. Między numerem 40 a 41 zrobiono przerwę aby można było sumować oddzielnie obie grupy. Pionowo zaś na taką liczbę kratek ile w kwestionariuszu jest pytań. W badaniach było 40 matek samotnych z małych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta. choć możliwości rozwiązań graficznych jest bardzo wiele: Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego dla 112 kwestionariuszy wywiadów o 64 kolumnach (czasem pytanie musi być rozbite na 2 lub więcej kolumn). Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych jesteśmy w stanie z jednej poziomej linii odczytać całą wiedzę zawartą w kwestionariuszu. ale utrudnione jest zliczanie na marginesach. Jest nim tzw. osoba badana odpowiedziała wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania) czyli uznała. (Są to autentyczne odpowiedzi z badań samotnych matek). Są to zabiegi pracochłonne. ale konieczne. Na marginesie mamy fragment klucza kodyfikacyjnego. ale udany. Każdy symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy następnie do odpowiednich kratek. to informację o tym znajdziemy w kratce 68. a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. Wykorzystany być może do zgrupowania symboli skodyfikowanych kwestionariuszy.51 61 52 62 53 63 54 64 55 65 56 66 57 67 58 68 59 69 60 70 Posługiwanie się takimi kartami ogromnie ułatwia wszelkie operacje liczenia danych. Arkusz zbiorczy złożony niekiedy z wielu dużych posklejanych razem arkuszy dzielimy poziomo na taką liczbę kratek ile posiadamy kwestionariuszy. ilość dzieci w kratce 7 itd.

tablice surowe albo pierwotne. Ilość dzieci: O .7.5 5 6. 5 3. a mianowicie wielkość próby.Nr pytania / Nr 1 ankiety 1 2 3 4 5 6 39 40 41 42 2 1 3 1 1 3 4 3 2 3 0 1 2 3 2 3 2 1 1 0 3 2 4 5 6 7 7b 8 2.powyżej 3 dzieci 8. śr. kształtu: Liczba badanych osób 280 36 70 91 Wiek badanych 18-25 50 83 125 155 103 Płeć M Wykształcenie podst.. .do 25 lat 2 .niechęć do pomocy w domu 4 . Wszystkie te dane można ująć w prostą tabelę statystyczną takiego np.samowola.powyżej 40 lat 3.4 4.udział w wykroczeniach 7 .konflikty z rodzeństwem 5 . za w.brak odpowiedzi 1 . charakterystyka próby pod kątem cech demograficznych i społecznych. ucieczki 6 ..4. Inny rodzaj tablic służy do przedstawienia uporządkowanego i skróconego obrazu danych pierwotnych. wartości średnie. Trudności wychowawcze O .5 2.3 1 4. wyższe 21 25-35 35-50 ponad K Są to tzw.26-30 lat 3 -31-40 lat 4 .nie występują 2 .niechęć do nauki 3 .troje dzieci 4 .brak odpowiedzi 1 .7 2.6 3.4 0=8 1= 39 2 = 40 3 = 42 4=18 5 = 13 6 = 7 7 = 16 9 35 36 37 37 37 a b 2 1 1 2 0=3 1 = 80 2= 19 3 = 8 4=2 Razem = = = = 5 28 51 26 4=12 Klucz kodyfikacyjny 1. Wiek: O . odchylenia od normy.brak odpowiedzi 1 .l dziecko 2 . Prosta prezentacja statystyczna wyników badań Pierwszą czynnością z zakresu opracowań statystycznych jest ujęcie w liczby podstawowej charakterystyki badań. 67 89 śr. 3.dwoje dzieci 3 . Przedstawiają one proste zależności między danymi. og.agresywne zachowanie 10.

2300.Tablice takie nazwiemy za J. 3400. Jej obliczanie wówczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartości jest w miarę symetryczny względem środka. 3 godz. 6500 b) 2500. 4 godz. ani tym bardziej stwarzać wrażenia. Ich układ przybierać może różne postacie. 4100 W obu wypadkach średnia wynosi ok. razem Średnia ocena 4+ 5 21 23 17 13 74 29 32 12 9 82 4 25 24 12 6 67 3+ 24 32 33 16 103 3 19 17 28 24 88 118 128 100 68 414 Razem Tablica może zawierać więcej niż dwie zmienne i wówczas można zbudować ją w sposób następujący: Wiek Płeć 18-25 Płeć 25-35 35-50 Ponad 50 Razem Wykształcenie K Podstawowe Średnie zawód. Zbliżonym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji badanej jest ustalenie mediany i wartości modalnej. Średnie ogól. 3400. Podobnie jak . Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie średniej arytmetycznej. 2500. Możemy przy ich pomoc prezentować procenty jako wskaźniki zmian lub tendencji malejących albo wzrastających. Tablice mogą przedstawiać nie tylko liczby bezwzględne. Pragnę raczej ukazać korzyści poznawcze i ułatwienia. Wymienione wartości mogą niekiedy z pożytkiem zastąpić przeciętną i są w pewnych wypadkach bardziej informacyjne niż średnia arytmetyczna. 1200. W innych bowiem przypadkach średnia może być zawodnym sposobem charakterystyki danych. jakie niesie ze sobą stosowanie statystycznych metod do analizowania materiałów badawczych. że treści tu zawarte wystarczają do operowanie materiałem badawczym. 2 godz. 2300. a przecież z punktu widzenia warunków środowiskowych te grupy ogromnie się różnią i wymagają odrębnej charakterystyki. Najbardziej pospolitym przykładem obliczania średniej arytmetycznej jest średnia z ocen podzielona przez ich ilość. 4100.P. Wyższe Razem 3 1 2 1 7 M 2 3 2 1 8 K 18 14 3 4 39 M 15 16 8 2 41 K 21 18 12 5 56 M 19 20 9 6 54 K 17 16 12 1 46 M 24 11 2 4 31 109 99 55 24 282 Przy pomocy tablic statystycznych staramy się przedstawić wszystkie możliwe do wyrażenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym. które reprezentują wzajemny stosunek pojęć zawartych w „główkach" tabel: Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych / Wyniki w nauce 1 godz. 6500. Średnia jednak może dotyczyć wieku badanych. możemy wreszcie przedstawiać stosunki obrazujące stopnie i zależności pomiędzy cechami zjawisk i zjawiskami społecznymi. wielkości rodzin itp. Weźmy na przykład obliczenie średnich zarobków dla dwu grup badanych a) 1200. zarobków. Nie zamierzam wyręczać w tym fragmencie podręczników statystyki. 3333 zł. Zasada jednak jest zawsze ta sama i wyraża się w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych. Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych obliczeń lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzędzia wyskalowane. Ich omówienie znajdzie czytelnik w każdym podręczniku statystyk. Ich prawdziwą znajomość uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe. Innym sposobem statystycznego porządkowania materiałów badawczych jest rangowanie. Guilfordem tablicami publikacyjnymi albo też tablicami statystycznymi złożonymi.

a tym samym zbudowania teorii. jaki spełnić miały badania. Te dwie czynności wzajemnie się uzależniają. To właśnie prowadzi nas do klasyfikacji zagadnień z punktu widzeniach użyteczności lub szkodliwości w procesie wychowawczym na zagadnienia. Nowak. 5. rozsiewu danych (dyspersji) i współczynnika korelacji. W poszukiwaniu sposobów opracowania materiałów badawczych warto zalecić książki. 4. typologia zależności między cechami i zjawiskami badanej rzeczywistości przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych. jakie miały wyjaśnić mogą uchronić od ich niecelowego użycia. klasyfikacja zagadnień i zależności Równocześnie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy jakościowej zebranego materiału. oraz zagadnienia marginalne badań. które wcześniej pogrupowaliśmy w dane liczbowe. Nie każda wielkość liczbowa jest wiążąca i dlatego nie każda może być podstawą określenia jakościowego. Jest to jeden z najważniejszych momentów procesu badawczego. mamy na myśli wpływ określonych zjawisk. 10. W pracy tej poziom zmatematyzowania toku narracji przysłania jej jasność. a z kolei poznawanie pewnych wielkości daje nam sygnały istnienia innych cech jakościowych lub zależności. przedstawiamy w kategoriach jakościowych jej cechy. Wrocław 1966-1975. red. Wójcika . wreszcie na zagadnienia. klasyfikacji zależności i zagadnień. Zastosowanie pojęć statystycznych do wyrażania kategorii społecznych jest wielką zdobyczą nauk społecznych. Ogólna znajomość ich roli.5. jaka jest badana zbiorowość lub jakie posiada związki lub tendencje. które swoim istnieniem niweczą lub utrudniają pracę wychowawczą w danym środowisku lub zbiorowości. wzajemne ich porównywanie oraz znajdowanie zależności między nimi.Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Janusz Gnitecki . t. decyduje bowiem o przydatności przeprowadzonych badań dla praktyki wychowawczej. wydawca ZSMP. jeśli zależności są rzeczywiste. Pozwoliło to ponadto na obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie ich obrazu. Warszawa 1965. które mówią nam o tym. W każdym wypadku powinna być brana pod uwagę. Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystykę badanej zbiorowości. które mogą sprzyjać i ułatwiać nasze plany wychowawcze bądź eliminowanie zjawisk. J. . przydatności a po wtóre świadomość celu. Warszawa 1979. powinna występować w dostatecznej ilości przypadków. niekiedy może to nawet zagmatwać a nie rozjaśniać wyniki badań. szczególnie jednak t. S. jeśli istnieje możliwy do stwierdzenia związek między nią a inną wielkością lub gdy jest niewątpliwą przyczyną określonej cechy. Mam tu na myśli obliczanie odchylenia średniego i standardowego. Warszawa 1965 oraz tegoż autora -Metodologia badań socjologicznych. wyrażonych w liczbach na inne wielkości liczbowe. Z teorią klasyfikacji i porządkowania należy się zapoznać w pracy T. oznaczające inne zjawiska społeczne. Aby mogła spełnić warunek wielkości znaczącej. daje podstawę. Mam tu na myśli: J. Przy jakościowym opisie bierze się pod uwagę te dane liczbowe. Charakterystyka badanej zbiorowości na podstawie danych podstawowych. Koralewicz-Zębik . które posłużą do weryfikacji hipotez. H. Bardzo pomocne okażą się penetracje w serii Analizy i próby technik badawczych w socjologii. Literatura zalecana: Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnień jest rozproszona w cząstkowych opracowaniach. Wrocław 1974.oto efekty etapu analizy jakościowej. które należy potraktować jako wyznaczniki praktycznego postępowania oraz zagadnienia teoretyczne. Kiedy dzisiaj mówimy o uwarunkowaniach procesów wychowawczych. r. Porównywanie między sobą wielkości liczbowych daje w efekcie obraz zależności między cechami lub zjawiskami. Innymi słowy interesują nas wielkości. Swida. Określenie granic znaczenia jest sprawą dość trudną i rozstrzygane być może tylko metodą arbitralną w każdym przypadku oddzielnie. 3.Zarys teorii klasyfikacji. Nie w każdych okolicznościach wskazane jest posługiwanie się statystycznymi technikami analizy materiału. jakie reprezentują. Kilka opracowań znajdzie czytelnik w: Metody badań socjologicznych. tendencji lub zjawiska. Banasiak. wreszcie klasyfikacja zagadnień z punktu widzenia celów badawczych i szerszych celów wychowawczych . J. Bliższym charakterystykom służą bardziej złożone zabiegi wokół wyników badań. 5-8. 1-5. Nasze założenia istnienia pewnych wielkości inspirują nas do ich szukania i obliczania. Zadaniem analizy jakościowej jest wytypowanie wszystkich zależności między elementami badanego układu lub środowiska. Warszawa 1970. które mają znaczenie dla jego charakterystyki z punktu widzenia interesujących nas spraw. Wybór tekstów. w których takie zasady zostały w rozwiniętym zakresie zastosowane.poprzednie techniki rangowanie wprowadza w dane ład i określoną zasadę stosunków i tylko pośrednio charakteryzuje populację i obrazujące ją dane. Praca zbiorowa: Młodzież a wartości red. Szmagalski -Wzory satysfakcji życiowej młodzieży wiejskiej. Warszawa 1976. do podejmowania interwencji. Zielona Góra 1993. pozwoliło bowiem ria precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk społecznych.System wartości a struktura społeczna. Analiza jakościowa. cech i związków. W zależności od swego charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji kształtuje się jej procentowa częstotliwość występowania w próbie. Jest to 13 tom zeszytów z badań nad młodzieżą wiejską.

że cząsteczki jednej substancji w zetknięciu z drugą ulegają rozpadowi . Oto nauki ścisłe i przyrodnicze są naukami o naturze. ale sympatycy nauk humanistycznych bronią ich argumentami. Pogląd taki jest utopijny względem wszystkich prawie nauk z wyjątkiem astronomii i niektórych działów fizyki. Odpowiedzią na ten zarzut jest stwierdzenie. Na pewno jednak można uznać. że nie można w nie wątpić" Kartezjusz 11. oparte o mgliste przesłanki empiryczne i wątłe przesłanki logiczne. ale za to czy nie potwierdzają swych kwalifikacji do kierowania rzeczywistością . Dlatego też bardziej złowieszczo brzmią te zarzuty. że opis świata jest także nauką. Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego biegu wydarzeń społecznych. Twierdzenie chemii. mieszkańcy Nowej Huty po ogłoszeniu wyników badań socjologicznych o ich chłopskich nawykach i tradycyjnej obyczajowości zaczęli się jej gwałtownie wyzbywać. które straciły aktualność w momencie ich ogłoszenia. bo ich autorzy wzajemnie nie uznają ich naukowego charakteru i trwają każdy przy swoim. Nauki o naturze mogą swe wnioski z badań „generalizować". natomiast humanistyka jest nauką o kulturze. Tymczasem humanistyka praw takich nie ma. Natomiast twierdzenia socjologów angielskich. które naukom humanistycznym odmawiają obiektywizmu. Zarzut bardzo poważny. Można więc zgodzić się z ograniczeniem czasowym praw społecznych. Od całkowitej negacji naukowości humanistyki do obdarzania jej mianem „przewodniczki ludzkości". amerykańskich a także polskich. niepowtarzalne) nie mają podstaw do budowania prawidłowości i teorii naukowych. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Obiektywizm bowiem oznacza między innymi historyczną trwałość praw nauki lub choćby pewnego typu uogólnień sprawozdawczych. że prawa społeczne w momencie ich ogłoszenia dezaktualizują się. albo twierdzenia historyczne. Natomiast generalizacja rodzi się z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej „indywidualizacji". Zwolennicy skrajnych rygorów naukowości uważają. które opisuje.nie robi na owych cząsteczkach wrażenia. że imigranci manifestują swoją pierwotną obyczajowość w miejscu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoływał gwałtowny odwrót od owej obyczajowości. z wielką zresztą stratą dla życia społecznego środowisk lokalnych. Stanowiska na ogół są zdecydowane i skrajne. podczas gdy zabieg taki w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny. Np. nie tylko objaśnieniem.ROZDZIAŁ XI Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych „Nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. że naukowy charakter tym sprawom nadal Kartezjusz tworząc reguły naukowego myślenia i postępowania badawczego. ale trochę bez sensu jest twierdzić. Konieczne jest poznanie niektórych przynajmniej zarzutów stawianych naukom społecznym w świetle których jej naukowość albo jest wykluczona albo wysoce wątpliwa. Powyższe argumenty za i przeciw naukowości humanistyki żyją ze sobą zgodnie.czyli ważnego atrybutu naukowości. a to przecież nie jest naukowe bo nie buduje prawidłowości. Wreszcie „niższość" humanistyki upatrywano w jej odrębności i specyficzności przedmiotowej. bardziej owocne jest poznanie „indywidualizujące".1. Zjawiska społeczne są subiektywne i „nasycone wartością" jak . ponieważ ich obiekt rozumie je i reaguje na nie. Nauki społeczne jako nauki idiograficzne (opisujące przypadki jednostkowe. Praktycznie bowiem jedynym układem empirycznym zamkniętym jest przy pewnych zastrzeżeniach kosmos. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego Spór o status poznawczy teorii społecznych trwa od tak dawna jak dawna jest historia nowożytnej nauki. Nie są więc nauką zarówno przez przedmiot swego poznania jak i metodę badań oraz sposób budowania teorii. nawet jeśli ten opis dotyczy przypadków pojedynczych i niepowtarzalnych. że prawdziwa nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarzeń. A tymczasem robią to. że są lepsze i gorsze. Prawda jest istotnie taka. że dwa przedmioty badań „natura" i „kultura" są istotnie bardzo różne. w dowolnym punkcie czasowym.

Pytania o sprawy zwyczajowe uważane za prywatne lub intymne nie powinny być nadmiernie wysuwane na początek kwestionariusza. Spór więc nie zostanie rozstrzygnięty które nauki są „naukowe". Nie będą więc powtarzał ustaleń z poprzednich rozdziałów. Tzw. badań źródeł dezorganizacji rodziny. że króciutkie wyjaśnienie o powyższej zawartości w istotny sposób oddala uprzedzenia do badań i przychylnie nastawia osoby badane. że w grupie 120 badanych 18 odmówiło udziału w badaniach. „pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradzać przez swoje usytuowanie. Dlatego tzw. Nauka nie powinna oceniać. Na 200 przeprowadzonych wywiadów 2 osoby odmówiło udziału w badaniach. w którym zawarta byłaby sugestia treści odpowiedzi. Główna rola narzędzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. ocenie zdarzeń. gdzie narzędzie badań spełnia inne funkcje. które znowu uznali za wartościowe. Pytania obok swej przystępności muszą być wyraźnie i precyzyjnie sformułowane. obaj nadali mu pewną wartość i obaj podjęli działania celowe. Społeczna natura przedmiotu badań jest zależna od subiektywnej postawy badającego. Katolik i marksista mogą być zgodni w opisie zjawiska rozwodów. Spełni takie zabieg rolą podobną do opisu uczonego biologa. 11. Uczony biolog widząc pewną reakcję ocenia czy jest ona z określonego punktu widzenia korzystna i podejmuje stosowne działania. ciałom fizycznym obojętny jest światopogląd uczonego i on też nie wpływa na opinię o polu magnetycznym. Rola konstrukcji i języka narzędzi badawczych dla rzetelności wyników Troska o rzetelność i wiarygodność wyników wielokroć pojawiała się w tekście niniejszej pracy. Tymczasem w naukach społecznych wartościowanie i subiektywne nastawienie pojawia się co krok. że „korzystne" uznaje się poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej.2. Stawiamy pytania tylko konieczne. w określeniu faktów. nasilenie jakiegoś zjawiska. wartościować lecz być absolutnie wolna od słabości upodobania lub wstrętu. Wieloletnia praktyka dowiodła. Jedyna możliwość zobiektywizowania ich poznania naukowego to wyraźna deklaracja swej postawy wobec wartości i powiązania z wartościami. W pedagogice badamy przecież kilkuletnie dzieci i osoby z wyższym wykształceniem. Nagel (1961). Jest pożądane aby w konstrukcji kwestionariusza unikać takiego układu pytań. a prawie co druga żądała wyjaśnień celu badań oraz informacji o instytucji prowadzącej badania. a 32 osoby prosiły o okazanie stosownych zaświadczeń. że przyrodnicza natura badań jest obojętna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom chemicznym. Kwestionariusz nie powinien rozpoczynać się od pytań wymagających deklaracji związanych z osobą badanego.podejmuje stosowne działanie. jasno określony zakres i postać subiektywizmu są społeczną funkcją nauk społecznych i cechami konstytutywnymi naukowego poznania w humanistyce. Bywają rzadkie przypadki eksperymentów naukowych. Badacz nauk społecznych nie posiada w procesie poznania układu odniesienia pozwalającego zmierzyć np.powiadają obrońcy naukowości humanistyki. Ale przebieg rozumowania. Należy raczej powiedzieć tak: aktywny stosunek do wartości. Wszystkie więc starania winny iść w kierunku usprawnienia informacyjnej funkcji narzędzi badawczych. Bywa niestety i tak. w oczekiwaniu. że ocenianie. które oceny i wnioski są „prawdziwe". Obaj uczeni ocenili swoje doświadczenie. Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. którym poddane zostały kobiety rozwiedzione kwestionariusze wywiadu zostały opatrzone stosowną informacją apelem. biologicznym. Pojawia się ono w wyborze problemu badawczego. ale mogą się różnić istotnie w ocenie i wnioskach. Można więc tylko powiedzieć. a 7 przejawiło niechęć do „wynurzeń". Z zaskoczeniem stwierdziliśmy. Pragnę natomiast dodać kilka uwag ogólnych regulujących sposoby redagowania narzędzi badawczych. reguły wnioskowania są jednak takie same . To istnienie pierwiastka „wartości" w humanistyce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi. czyli nie powinny towarzyszyć pytaniom. Jest w tych decyzjach samotny i zdany na swój subiektywny osąd. że przedmiot badań będzie wywoływał opory i zastrzeżenia. „obiektywne": Otóż nie ma. Trzeba bowiem wyraźnie powiedzieć. Podobnie pedagog widząc istnienie zróżnicowanego poziomu interesowności i bezinteresowności u dzieci . które mają „kontrolować". naukowego charakteru badań oraz informacja o instytucji firmującej badania. wartościowanie jest funkcją nauk społecznych.powiada E. Służy temu jasna deklaracja celów badań. w jakich warunkach przebiegał eksperyment. „metryczkę" należy umieszczać raczej na końcu ankiety. które pozwoliłoby uznać. W dalszej części badań przez przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjaśnienia. poziomu obecności pewnej dyspozycji. . odpowiadające poziomem trudności poziomowi osób badanych. Czy jest obiektywne kryterium. jakie są „obiektywne" i które zajmują się wartościowaniem wedle rozkładu dychotomicznego. typie wniosków.

w: Nowak 1965). czasem znaczna opatrzona jest odpowiednimi poleceniami typu: „właściwe podkreśl".K. Otóż wszelkie tego typu instrukcje muszą być formułowane w sposób wyjątkowo jasny i kategoryczny choć grzeczny. Źródłem błędów o podłożu psychologicznym może być sam badacz lub badany. Rzetelność uzyskiwanej wiedzy . tonujemy pochwały. afirmacja postawy czy opinii. nadających się w opinii badanego do zmiany lub interwencji. czasu i okoliczności towarzyszących. znalezienie wspólnych zainteresowań i platformy porozumienia. Częstym źródłem zakłóceń o charakterze socjologicznym może być sam badający. Same pytania powinny być postawione w określonym porządku. bądź też próby podsuwania innych spraw. spowoduje nadmierną ostrożność. kiedy to przedmiot badań bardzo często związany jest ze sprawami osobistymi. czy następne pytanie lub kilka pytań należy badanemu zadawać. Są podstawą decyzji.: „Od czego zależy dobra organizacja czasu wolnego dziecka i jakie instytucje lub placówki powinny go organizować?". Hatt. Czynniki zniekształcające wartość materiałów badawczych Przy prowadzeniu wywiadu środowiskowego. jakim zagadnieniom należy podporządkować poszczególne odpowiedzi. uszanowanie obyczajów i form grzecznościowych obowiązujących w badanej zbiorowości. które decydują. Podważanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru przez syna innego zawodu może być okolicznością nie sprzyjającą umocnieniu zaufania i atmosfery szczerości. W miarę potrzeby można używać pytań sondujących. Unikać zatem należy sytuacji. . Pytania powinny być powiązane z głównym zagadnieniem i wyrażać hipotezy lub części hipotez badawczych. okazywanie lekceważącego stosunku do uznawanych wartości religijnych czy zawodowych. P. „Kontakt między ankieterami a respondentem istnieje wówczas. pytania filtrujące. Np. Przedmiot pytań powinien być określony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy. W technice prowadzenia wywiadu istotną rolę odgrywają tzw.zależy od wielu okoliczności towarzyszących. Nie dość wyraźne sformułowanie zalecenia często odbiera pytaniu wartość poznawczą. Jest to szczególnie istotna sprawa w zbiorowościach zamkniętych o silnej wewnętrznej strukturze. podkreślenie znaczenia jego opinii i wiadomości. jesteśmy skłonni twierdzić. „do jakich sekcji (kół zainteresowania) należą?". jakie czynniki tę wiarygodność mogły zachwiać.J. Powinno się unikać zapowiadania pytaniami pewnych zmian w środowisku lub podejmowania interwencji w konkretnych sprawach.Niebagatelną rolę w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzędzia odgrywa zestaw instrukcji. „wybierz 2 główne możliwości" itp. Np. który mimowolnie powoduje zniekształcenia w interpretacji i notowaniu odpowiedzi. Przy opracowywaniu materiałów należy wziąć pod uwagę treść pytań pod kątem ich zawartości (stwierdzenie faktów. badający środowiskowe przyczyny złej frekwencji dzieci w szkole. zależnie od potrzeb i okoliczności. bo to zmieni nastawienie badanego. Istotną rolę odgrywa rola społeczna i zawodowa ankietera w badanej zbiorowości. Dla uzyskania takiej postawy badanego należy użyć szeregu chwytów. Duma zawodowa górników jest bardzo duża. Do pierwszych zaliczamy: niewłaściwy dobór miejsca. Tak więc nauczyciel. aby nie było wątpliwości. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 źródła zakłóceń wiarygodności: sytuacyjne. W umyśle ankietera uformować się może w trakcie wywiadu sąd o badanym. socjologiczne i psychologiczne. zaostrzamy uwagi krytyczne. gdy ten drugi zaakceptował cele badawcze ankietera i czynnie stara się mu pomóc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W. że matka nie wypowiada obiektywnego sądu o swoim dziecku. Dla badań pedagogicznych. uzasadnienie motywacji). badając rolę społeczną domu kultury w danym środowisku możemy zadać pytanie: „Czy dzieci Pana uczęszczają na zajęcia prowadzone przez dom kultury?". Wprowadzamy w toku wywiadu pewną korektę jej wypowiedzi. przypuszczalnie nie uzyska pełnego obrazu przyczyn. ważny jest moment nawiązania kontaktu. w których pewne pytania zawierałyby sugestie odpowiedzi na następne pytania lub sugerowały odpowiedź na postawiony przez nie problem. zwrócenie uwagi na łatwość pytań i prostotę zagadnienia. jakie fakty lub przejawy życia środowiskowego ulec powinny korekcie i w jakim kierunku itp. polecamy wybrać z podanej kafeterii 3 możliwości i oznaczyć je wedle ważności. Goode.np. Nieuszanowanie obyczajów i form panujących w badanej zbiorowości czy instytucji niechętnie nastawi potencjalnego respondenta do badań . z których najważniejszymi są: nawiązanie kontaktu towarzyskiego. 11. Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest przypuszczalna wiarygodność odpowiedzi i świadomość. W zależności od odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej zadajemy dalsze: „Jak często?". przekonanie badanego o wadze problemu. Część pytań.3. Należy natomiast unikać umieszczenia w jednym pytaniu wielu spraw np. które kierują się celami praktycznymi. ma to istotne znaczenie. Np. lecz nie związanych z tematem badań. jeśli odpowiedź jest niepełna lub wykrętna. „Co zmieniło się w ich zachowaniu od tego czasu?" itp. Jeśli polecenie nie będzie dostatecznie jasne wówczas część odpowiedzi nie będzie prawidłowo oznaczona i diagnostyczność całego pytania będzie znikoma. Wyobraźmy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez młodzież w osiedlu górniczym.poza wymienionymi już warunkami .

Trzecim wreszcie typem reprezentatywności próby jest sytuacja gdy zależności między zmiennymi reprezentowanymi przez próbę. Aktywna rola badającego wyraża się także w innych okolicznościach. ta sama sytuacja może zostać opisana przez różne osoby słowami o całkiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. Poznanie społeczne na ogół zabarwione jest emocjami. są analogiczne do zależności występujących w populacji generalnej. raczej je tonować i tak kierować rozmową aby wypowiedzi zawierały informacje o faktach a nie ocenę tych faktów. mimo że proporcje tych elementów w populacji generalnej są całkowicie różne. zorganizowanej i niezorganizowanej. Jedyną okolicznością. rozkład zamożności i aspiracji do kształcenia dzieci może być analogiczny w dwu różnych środowiskach (wiejskim i . Rola badającego i w tym się winna wyrażać. że każde badania zgłaszają pretensje do uogólnień. jeżeli w populacji generalnej „studentów Uniwersytetu Warszawskiego jest 65% kobiet i 35% mężczyzn wówczas próba reprezentatywna winna zawierać te same proporcje tej zmiennej. Np. robotniczej i inteligenckiej. mimo że na jednego dokształcającego się nauczyciela szkoły średniej przypada kilkunastu nauczycieli szkół podstawowych. Generalnie jednak w badaniach społecznych dążymy do uogólnień niezależnie od zakresu naszej penetracji naukowej. 11. Reprezentatywność próby może mieć różne znaczenie. która może być bardzo różna dla niektórych kategorii społecznych. badanej ze względu na pewne zmienne. badając motywy dokształcania się nauczycieli dobieramy jednakową liczbę nauczycieli szkół średnich i nauczycieli szkół podstawowych. Próba taka może być jednak niereprezentatywna ze względu np. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna. w tym wypadku płci. z tej racji. reprezentatywność typologiczna występuje wówczas gdy próba zawiera jednakową liczbę wszystkich elementów danej zbiorowości generalnej. Badania całościowe i badania reprezentacyjne Rzadko bardzo stosowane są badania obejmujące całą populację. Troska badacza winna zatem kierować się na taki dobór próby oraz reguły wnioskowania aby uzyskana wiedza była maksymalnie wierna i społecznie użyteczna. aczkolwiek nie powinno to upoważniać do korygowania odpowiedzi. Nowak (1970) wyróżnia trzy rozumienia reprezentatywności próby. emblematu organizacji młodzieżowej jeśli pragniemy poznać opinie rodziców o roli wychowawczej tejże organizacji. Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich możliwych wartości badanej zmiennej. Badania reprezentacyjne są koniecznością ekonomiczną. gdy przedmiotem naszych badań są warunki materialne rodziny robotniczej itp. ubiór lub inne cechy badającego mogą wpływać na psychiczne nastawienie respondenta i szczerość jego wypowiedzi. Oprócz narzędzi oraz okoliczności badań ważnym czynnikiem podnoszenia lub obniżania wartości informacyjnych badań jest osoba prowadząca badania. Stwierdzenie takiego faktu jest obowiązkiem prowadzącego badanie. w wielu badaniach psychologii wychowawczej. młodzieży chłopskiej. Oczywiście mamy obowiązek dociec. Błędem więc będzie przypinanie np. także pedagogiki społecznej w zakresie zjawisk opiekuńczych. starszych i młodszych. Natomiast badającemu nie wolno zmieniać tego znaczenia. Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszącej. że nie mieli dostępu do źródeł informacji. w jakim stopniu emocje przekształcają poglądy w konkretnym przypadku. Badając aktywność społeczną studentów dobieramy równe grupy dziewcząt i chłopców. Dlatego konieczne są zabiegi gwarantujące reprezentatywność wielozmienną. Badani często przez nadmiar dobrych chęci informują mimo. S. Np. Tzw. zaś prawidła statystyki pozwalają uznać wyniki z nich uzyskane za w pełni poprawny i niezawodny sposób zdobywania wiedzy o całości. Innym rozumieniem reprezentatywności próby jest reprezentatywność ze względu na rozkłady zmiennych. oraz o cenie wiarygodności udzielanych wypowiedzi. która uzasadnia badania pełnych populacji to takie sytuacje. lecz nie powinniśmy ostudzać naturalnych emocji.Prawda. Badacza obowiązuje tylko zasada: sine ira et studio. Z taką sytuacją mamy do czynienia w większości badań psychologii klinicznej. W samym procesie przekazu językowego może ujawnić się czynna rola ankietera. Próba jest wówczas reprezentatywna gdy rozkłady częstości poszczególnych wartości zmiennych odpowiadają dość ściśle rozkładom wartości tychże zmiennych w populacji generalnej. ale jest to przecież ważki atrybut rzeczywistości obiektywnej. aby tych emocji nie wzmagać. Mogą tu wystąpić istotne rozbieżności. na reprezentację kierunków humanistycznych. przekazu. Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identyczności między myśleniem a werbalizacją u osoby badanej. przyrodniczych i matematycznych. kobiet i mężczyzn. Emocje te ujawniają się głównie w akcie komunikowania.4. nadmiernie elegancki ubiór. Nawet badania tak szczególne jak monografie instytucji czy badania metodą indywidualnych przypadków podlegają pewnym regułom badań reprezentacyjnych. musi wiernie odtwarzać nie tylko sens ale i werbalną stronę wypowiedzi. mimo że skład tych grup w populacji generalnej jest bardzo zróżnicowany liczbowo. Również zachowanie. Np. że w wywiadzie pedagogicznym stopień zaangażowania emocjonalnego jest wysoki. gdzie badania prowadzone są z wyraźnym zamiarem podjęcia doraźnej terapii.

Jak pamiętamy uniwersalny poziom wierności daje badanie całości oczywiście w odniesieniu do tej całości. Badania środowiskowe w pedagogice wolne są od podobnych zagrożeń. badania reprezentacyjne a właściwie na dobór próby można spojrzeć jeszcze w inny praktyczny sposób. Tak właśnie. które wydają się być nietypowe lub posiadać szczególnie charakterystyczne cechy. Wybór nie losowy świadomie dopuszcza do próby jednostki. odległą czasem dość znacznie od prawdy obiektywnej. Badania metodą reprezentacyjną oparte są n losowym doborze próby z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania o całości na podstawie części zbiorowości).małomiasteczkowym). gdy zastosowanie takiej metody doboru jest trafne. Badania prowadzone na próbie reprezentacyjnej kierują się zasadami indukcji logicznej. Wybór taki nie spełnia jednak warunków obiektywności i daje wiedzę tylko szacunkową.5. inna przy badaniu postaw młodzieży. Wybór losowy i celowy. Zależy to od tego. które przez to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć" (T. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji określonej populacji. że jest ona prawdziwa. jedynej różnicy i kanon zmian towarzyszących. jaki chcemy w badaniach osiągnąć. że pobieranie próby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wówczas. którą dzielimy badaną zbiorowość. byle hipoteza była prawidłowo zbudowana. Im większa liczba przypadków z populacji generalnej potwierdza naszą hipotezę. gdy zachodzi zależność między . które po jej przebadaniu formułujemy. Milla . Na użytek badań środowiskowych omówić można kilka podstawowych technik doboru do badań metodą reprezentacji. czy próbę dobieramy drogą losowania.jedynej zgodności. 11. a mimo to nie wystarczyłoby do zdobycia umiejętności posługiwania się wzorami. odsyłam zainteresowanych do dzieł specjalistycznych. Uogólnienia teoretyczne o zasięgu uniwersalnym muszą się opierać na badaniach próby reprezentującej uniwersalną populację. Dla wykazania błędności tezy uniwersalnej wystarczy znaleźć przykład próby podważającej jej słuszność. Ponieważ samo wyjaśnienie użytych pojęć zabrałoby wiele miejsca.S. Wreszcie wielkość próby określa stopień dokładności i pewności. Na wielkość próby istotny wpływ ma ilość wyróżnianych przez nas kategorii statystycznych. tym większe jest prawdopodobieństwo. Wiedza zdobywana w badaniach częściowych będzie mniej lub bardziej dokładna. pewności i dokładności wniosków badawczych rośnie wraz ze wzrostem liczebności próby. aczkolwiek mogą istnieć od tej reguły odstępstwa. Np. Im więcej kategorii uwzględniamy tym większa musi być próba. a próba pobrana metodami gwarantującymi jej rzetelność. którą próba reprezentuje. Kotarbiński 1960). wartości typowych i korelacji. mniej lub bardziej zróżnicowana i bogata w zależności od sposobów dobierania próby i jej modelowej wierności (J. Szczegółowe wyjaśnienia zasad techniki obliczania próby podają wszystkie podręczniki statystyki. Jest to w zasadzie słuszne w badaniach społecznych. Próby celowo dobierane nie dają takiej możliwości. Ich zakres jest zawsze ściśle ograniczony. Wielkie zróżnicowanie badanej zbiorowości pod względem interesujących nas zmiennych zmusza do różnicowania próby a tym samym do jej powiększania. Specjalnymi zabiegami usiłujemy zgromadzić maksymalną liczbę przypadków potwierdzających założoną tezę. Inna. A ponieważ znajomość jej zasad konieczna jest nie tylko dla doboru próby. „można powiedzieć. Przy pobieraniu próby metodą losową dla wielkich populacji statystyka posługuje się odpowiednimi wzorami. pozwalająca na naukowe określenie wartości środkowych. Sztumski 1976). będzie liczebność próby badawczej przy badaniu postaw studentów. lecz również do weryfikacji hipotez. Przykładem takiego losowania są wszelkiego rodzaju loterie. Są jednak okoliczności. Zasady doboru próby reprezentacyjnej Podstawowym problemem przy doborze próby jest jej liczebność. Przy wyborze losowym jednostek z populacji generalnej każda jednostka ma jednakowe szansę trafienia do próby. Znajdzie tam czytelnik również pomocne w pracy badawczej omówienie kanonów J. Tak przeprowadzone badania gwarantują obiektywność otrzymanych wyników i pozwalają na oszacowanie całości. i na odwrót. Przy doborze próby drogą losowania jesteśmy w stanie określić wielkość prawdopodobnego błędu przy uogólnianiu wyników próby na całą populację. pytania egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub ciągnienie kartek z puszki zawierającej cyfry lub nazwiska. czy drogą doboru celowego proporcjonalnego. Najczęściej jednak w badaniach środowiskowych znajduje zastosowanie indukcja statystyczna. pominiemy je tutaj. „Uogólnienie indukcyjne zyskuje pewne większe lub mniejsze prawdopodobieństwo w obliczu danych. W badaniach środowiskowych bardzo często zachodzi konieczność łączenia obydwu metod. rzecz jasna. Walor trafności. a wartość tez historycznie i terytorialnie zmienna. jak określa to indukcja wyczerpująca i nie wyczerpująca. ale związki między tymi zmiennymi w jednym i drugim środowisku mogą być całkowicie różne i próba dobrana w jednym środowisku będzie niereprezentatywna dla drugiego. Waga odpowiedniego doboru próby rośnie wraz z zakresem uogólnień.

że przy jej pomocy można objąć badaniami duże obszary i liczne zbiorowości bez obawy popełnienia większych błędów. Schemat prostego wyboru losowego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bezzwrotnego. Zachowujemy wówczas absolutnie stałe prawdopodobieństwo wylosowania dla każdego nazwiska bądź cyfry. Ich wpływ na rzetelność badań jest niewielki . Badania pilotażowe Badania próbne stanowią egzemplifikację jednej z zasad celowego działania sformułowanych przez Tadeusza Kotarbińskiego.5. Stosuje się go wówczas. Grupy wewnętrznie są jednorodne pod względem pochodzenia społecznego i roku studiów. Apeluje bowiem aby zawsze działania właściwe poprzedzać próbą ich wykonania. 10. Warstwowy wybór losowy. Po wyróżnieniu zespołów dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowego. Zaznaczyć należy.) lub cyfry podzielne przez trzy (np. gdy mamy do czynienia z bardzo liczną populacją generalną. 15. Bardzo pożytecznym i wygodnym schematem doboru próby reprezentatywnej jest wybór warstwowy.nieznaną i poszukiwaną cechą a jakąś inną cechą. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiów i losujemy spośród nich proporcjonalną ilość studentów dla każdej grupy. tu zależało mi raczej na wskazaniu na ogólnometodyczną konieczność badań próbnych. przy badaniu warunków dojazdów do szkoły młodzieży sporych regionów lub innych zjawisk wielkich środowisk wychowawczych. Warunkiem poprawnego przeprowadzenia losowania jest konieczność umieszczenia wszystkich jednostek w zbiorze przeznaczonym do losowania.. 3. której średnią w zbiorowości generalnej znamy dokładnie" (Rogodziński 1966. poziom wykształcenia. 12. Losowanie zwrotne zachodzi wówczas. Na podstawie prostego wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin województwa i badamy zespoły nauczycieli pracujące w wylosowanych gminach pod kątem interesującego nas zagadnienia. następnie obliczając średnią dla całej populacji. Mamy z nim do czynienia wówczas. który z dużej liczby uczniów o złych postępach w nauce wybrałby celowo określoną próbę dla poznania przyczyn takiego stanu rzeczy. że warstwy między sobą powinny się jak najbardziej różnić. 11. Bardziej szczegółowe omówienie obliczania prób i schematów doboru losowego do badań wszelkiego typu znajdą zainteresowani w literaturze specjalistycznej.bardziej teoretyczny niż praktyczny. 6. W praktyce nie ma większego znaczenia. o całości studentów uczelni. stanowiących populację generalną. gminy. Powtórne wyciągnięcie tego samego numeru lub nazwiska nie zmienia jego sytuacji . Inną wersją takiego losowania jest zespołowy wybór losowy. warunków nauki itp. która głosi co następuje: „cokolwiek czynisz.. Naturalny podział warstwowy spotykamy w szkole. Odmianą prostego wyboru losowego jest s ys t e m a t y c z n y w y b ó r l o s o w y ..wraca znowu do urny. Nie można więc dokonywać takich operacji na powszechnym spisie mieszkańców danej miejscowości. gdy po wylosowaniu poszczególnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem wrzucamy do puszki. np. Natomiast przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobieństwo wylosowania ciągle wzrasta dla przypadków pozostających w urnie w miarę ubywania poprzednich kartek. że pragniemy poznać sprawność nauki studentów danej uczelni w zależności od pochodzenia społecznego. a więc zbiorowości posiadającej określone cechy. itd. Stosujemy go wówczas. 9. s. że interesować nas będzie poziom wydatków na kulturę wśród nauczycieli szkół podstawowych jednego województwa. różnice terytorialne. np. . Prosty wybór losowy jest stosunkowo łatwym zabiegiem i polega na wylosowaniu pożądanej liczby przypadków indywidualnych spośród całej populacji metodą wyciągania kartek z puszki. gdy interesują nas tylko rodzice posyłający dzieci na zajęcia pozalekcyjne. Dzielimy wtedy całą zbiorowość na części. pozwalający wyróżnić w populacji generalnej odrębne grupy.. Nawet myślowa. staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy dokonać wyboru podziału populacji na zespoły i wśród zespołów przeprowadzić losowanie. która przy zaawansowanych i poważnych badaniach okaże się bardzo pomocna. Jak pisze Profesor Kotarbiński . Załóżmy. imaginacyjna próba ma istotny wpływ na powodzenie naszych zamiarów. Załóżmy. o zespołach grup. jaki wariant doboru obierzemy. Zaletą tej procedury jest to.). Znaczy to równocześnie. gdy z list imiennych losujemy co piąty przypadek (1. 302). itd. Zasadą wyróżniającą zespoły jest posiadanie określonej cechy. aby każda z nich była wewnętrznie możliwie najbardziej jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. Metoda ta może mieć zastosowanie np. warstwy i losujemy oddzielnie reprezentację każdej warstwy. Przykładem takiego doboru próby byłoby postępowanie nauczyciela. Warstwy trzeba dobrać tak. Do zasad sprawnego działania jeszcze powrócimy. Dzielimy zbiorowość generalną na zespoły. W przypadku zespołowego wyboru losowego nie musimy troszczyć się o jednorodność wewnętrzną zespołów. Dzielimy wówczas całość studentów na 3 lub 4 grupy. szukając dla każdej oddzielnie poszukiwanej wielkości. W innych przypadkach zasadą podziału na warstwy jest określona cecha lub zespół cech.6. Tak można wybrać próbę reprezentatywną spośród uczniów danej szkoły do badań ich środowiska domowego. a także zewnętrznie wyróżniają się tymi samymi cechami. że są to listy populacji generalnej.to paradoksalne powiedzonko zawiera myśl bardzo rozsądną. Dowolne operacje matematyczne dadzą nam wiedzę o każdej grupie oddzielnie.

ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej pracy i zajęcia. dla ankieterów.Badania pilotażowe mają nam dać obraz badanego środowiska w głównych jego zarysach. Pomijam już fakt. powinny one znaleźć tam swój wyraz. od stopnia złożoności problemu badawczego i własnego uznania prowadzącego badania. skalą. Może się też okazać. Czwarta sprawa związana z poprzednią. Niedopuszczalne jest bowiem używanie wszelkich pojęć dwuznacznych lub w swojej treści drażliwych. aby inspirowały do wyczerpującej odpowiedzi na postawione zagadnienie. Wybieram celowo informatorów. układy stosunków społecznych oraz kierunki przeobrażeń i przebiegu procesów. która wymaga wyjaśnienia w badaniach pilotażowych. Na koniec badania pilotażowe stanowią podstawę do weryfikacji i opracowania optymalnych narzędzi badawczych. że w późniejszych etapach badań takie pytania są kłopotliwe i nieistotne. Trzecia sprawa. ponieważ jest to przyczyną sporych trudności w trakcie kodyfikacji i powoduje niepotrzebne zwiększanie objętości kwestionariusza. że w badaniach środowiskowych będą one obejmowały od kilku do kilkudziesięciu przypadków. które powinny być jednak tak sformułowane. jakim się posługujemy. Chodzi tu o kilka spraw. Mogliśmy natomiast zdobyć dane świadczące o istnieniu zjawisk lub cech wcześniej w hipotezach nie uwzględnianych. jak też poprawności logicznej. które mogą być przebadane. ale o których mniemamy. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywności nie będą posiadać rangi dokumentów badawczych. że pewne zależności lub cechy są nieznaczące dla badanego generalnego problemu. którzy prowadzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodzicielskich. Ratują nas równocześnie przed poważnymi kłopotami przy późniejszym opracowywaniu badań i poszukiwaniu związków i zależności. dotyczy właśnie unikania pytań drażliwych lub takiego ich formułowania. na ich rozłączność i na to. W każdym wypadku powinno się dążyć do objęcia nimi wszystkich grup i zjawisk. a równocześnie na wprowadzenie pytań. tak pod względem ich sprawności werbalnej. zrozumiałe. jakie w badanej zbiorowości zachodzą. że nie zaszkodzą. radnych. Wyjątek stanowią pytania kontrolne. które okazały się konieczne dla uzyskania pełnej wiedzy o badanych faktach. Inna sprawa. rozłączne i wyczerpujące. planem obserwacji objęliśmy wszystkie cechy typowe dla badanej zbiorowości lub środowiska. a z racji swego istnienia wymagają opracowania badawczego. od których oczekiwać możemy szerokiej wiedzy o badanej zbiorowości. Mogą posłużyć do charakterystyki terenu przy opracowywaniu całości oraz jako wskazówki do ulepszania narzędzi badawczych. Można powiedzieć. a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktów społecznych przyczynia się do podniesienia ich skuteczności. których orientację oceniamy jako średnią lub niższą od średniej. Zadanie drugie. by nie powodowały nieprzyjaznych reakcji respondenta. Trzeba więc strzec przed pokusą pozostawienia w kwestionariuszu pytań. Pierwsza to szukanie odpowiedzi. Dla takich właśnie celów potrzebny jest kontakt z przedstawicielami naszego przeciętnego respondenta. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy stanowią zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny z punktu widzenia przydatności do zbudowania teorii. to sprawdzenie właściwej budowy pytań lub rang skali. lecz czyni długim i rozwlekłym. Większe znaczenie mają badania pilotażowe dla problemów i hipotez badawczych. Pytania nie powinny dwa razy poruszać tego samego zagadnienia. bardziej szczegółowa. czy są rozłączne i wyczerpujące. a więc przywódców formalnych i nieformalnych. Jeśli w rozmowach wyłaniać się będą pewne ważne zagadnienia dodatkowe. Przy budowaniu skal sprawą niezmiernie ważną jest ich wyczerpujący charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum między poszczególnymi stopniami. Wybieramy też celowo ludzi. Powinny ukazać nam strukturę społeczną zbiorowości. Ponadto pozwalają one na usunięcie zagadnień zbędnych. Staramy się zatem pozostawić w kwestionariuszu pytania celowe. co z kolei nie przysparza mu wartości. Liczba kilkudziesięciu przypadków przewidywana jest dla badań na licznej próbie i niejednorodnym terytorium. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wypadku posługiwania się kwestionariuszami standaryzowanymi. Chodzi tu o ich logiczną sprawność. dzielnicowych. Szczególnej uwagi w badaniach pilotażowych wymagają pytania z kafeterią oraz skale. np. których przydatność okazała się wątpliwa. jakie spełnić mają badania pilotażowe to kontrola narzędzi badawczych i całości warsztatu badawczego. czy w pełni oddają intencje respondentów. a mianowicie. czy naszym kwestionariuszem. opiekunów społecznych. Tu pilnie należy baczyć na trafność doboru odpowiedzi. Na tej drodze uzyskaliśmy potwierdzenie lub obalenie założonego wcześniej istnienia określonych zależności między zjawiskami. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniają ilość i zakres problemów lecz do pewnego stopnia również schemat badań i punkty „głównego ataku". Pierwszą cechą każdego narzędzia badawczego jest jego funkcjonalność. . Nawet w przypadku celowego pobudzenia ujemnych reakcji należy umieszczać takie kwestie na końcu. używając wyrażeń militarnych. dotyczy języka. Słuszność takiej opinii oczywista jest np. Brak jest znowu reguł określających liczebność tego etapu badań. Zależy to oczywiście od wielkości naszej próby reprezentatywnej. a szczególnie ważne w razie stosowania skali werbalnej.

przebiegu i skutków nie tylko procesu. Cała istota poznania empirycznego polega na tłumaczeniu uogólniającym. Inne okoliczności. formalnie niezawodne dają w podstawieniach skutki czasami zabawne. w których identyfikacja i selekcja przesłanek stanowi o zawodności lub niezawodności wniosków. Jest to bowiem problem szczególnie doniosły w badaniach.7. które uogólnienie potwierdzają lub zbioru wyjątków. Przypadki takie są rzadkością w zjawiskach społecznych. Te zaś jak wiadomo są często podstawą do interwencji pedagogicznych i działań wychowawczych. W pedagogice trudno oczekiwać owocnych skutków przez stosowanie schematów sylogistycznych a nawet schematów wnioskowania dedukcyjnego. I odwrotnie dużo wyjątków i niewielka ilość przypadków budujących uogólnienie indukcyjne świadczą o marnej wartości indukcji. Zależy to od zbioru znanych nam przypadków. który w odczuciach wychowanków był konfliktem nierozwiązanym i w ucieczce szukali uwolnienia od gnębiącego ich poczucia zagrożenia. Pewne niezawodne schematy wnioskowania. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Parę uwag na zakończenie tego rozdziału i tego podręcznika poświęcić pragnę wnioskowaniu naukowemu. Uogólnienie indukcyjne zyskuje tym większe prawdopodobieństwo im większa jest liczba przypadków przez które to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć. Indukcja eliminacyjna dlatego zasługuje na uwagę pedagoga. Indukcja „lepsza" . bądź zachodzenia przemian w wyniku działania bodźców. choćby w doborze próby badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania badań. w którym nagminne były wypadki ucieczki wychowanków. Szczegółowa analiza dowiodła. Pomijam zaś indukcję statystyczną. a które popularnie nazywa się kanonami Milla. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasadę uogólniania wyrażającej się tym. Praktycznie w badaniach społecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcją niewyczerpującą. indukcja eliminacyjna. ale twórcza i inspirująca. który ten proces lub zjawisko tworzą. środowisk. których materia jest szczególna i nie zawsze sposobna do każdego rodzaju wnioskowania. które spod uogólnienia się wyłamują. czy zjawisk. różne były przyczyny umieszczenia ich w zakładzie. Kanon jedynej zgodności jest zasadą porządkującą rzeczywistość i rozumowanie. Istotnie przyczyna leżała głównie w ostrym konflikcie z nauczycielem jednego z przedmiotów. Różne wiodą do tego sposoby. Problem zatem sprowadza się do takiego uprawiania rozumowania indukcyjnego. Zarówno taka preporacja zbioru jak i uniwersalność uogólnienia są umowne i poznawczo jałowe. Idealnym przypadkiem takiego uogólnienia jest sytuacja gdy powstaje ono w oparciu o wyliczenie pełnej listy przypadków danego rodzaju. ale za to badanie pozwalające na wszechstronne poznanie przyczyn. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekroć pojawi się zjawisko A pojawi się też zjawisko B i ilekroć nie ma . które odbiega swym zasięgiem i rozmachem od badań spektakularnych populacji idących w tysiące przypadków. że jakiemuś zjawisku A w dowolnej liczbie postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska. Oto możemy wychowanków wybranego domu dziecka za zamknięty zbiór i uogólnienie budowane na indukcji wyczerpującej przyjmować za uogólnienie generalne tego właśnie zbioru. Późniejsze badania dowiodły trafność spostrzeżenia. Szczególna uwaga przysługuje w badaniach pedagogicznych wnioskowaniu indukcyjnemu.11. choć powtarzały się różnicowały przypadki.to taka która ma więcej przypadków potwierdzających ją i mało wyjątków. Znany był eksperyment wychowawczy w jednym z domów wychowawczych. które wypracowała tzw. Jest to więc badanie. Chyba że stworzymy sztuczne zbiory. niepewna. z różnych rodzin. Tak więc uciekinierzy byli z bliska i z daleka. która w różnej postaci w tym podręczniku jest obecna. Mamy wówczas do czynienia z indukcją wyczerpującą albo uzasadnieniem zupełnym. winy czy lęku. aby maksymalnie wyeliminować zawodność i stworzyć podstawy do budowania uogólnień wykraczających poza obszar przebadanych przypadków. że na podstawie pojedynczych faktów domyślamy się istnienia ogólnej prawidłowości. Oznacza on. że każdemu przypadkowi towarzyszył silny konflikt z jednym z nauczycieli na tle niepowodzeń w nauce. Kanon jedynej różnicy dopuszcza następujący przebieg zdarzeń. w różnym wieku. która jest zawodna. ale i każdego przypadku. Wydaje się rzeczą absolutnie konieczną aby dla sprawnego kierowania poznaniem empirycznym poznać podstawowe reguły wnioskowania indukcyjnego. I ta zasada reguluje myślenie i określony fragment rzeczywistości. a reguły postępowania badawczego zawierają w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego. Równocześnie konieczne jest uświadomienie sobie pewnej odrębności nauk pedagogicznych. Równie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji kanonu jedynej różnicy. Indukcja może być „lepsza" lub „gorsza". Ja pragnę przedstawić te. że poddaje każdy badany przypadek szczegółowej jakby wizji pod względem jego cech podobieństwa. których skończoność jest umowna. Tu rysuje się natychmiast pierwsza zasada dotycząca rozumowania indukcyjnego. które by równie jak zjawisko B stale towarzyszyło zjawisku A.

t. Wreszcie z licznych podręczników logiki w celu zapoznania się z zasadami indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczną pracę T. J. włożyła ogromny wysiłek w zorganizowanie każdemu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. Trudności dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zanikały. że niepowodzenia dydaktyczne dotykają i dzieci matek niepracujących. którzy zostali poddani działaniu owego eksperymentu. Często prowadzimy rozumowanie lub działamy bezwiednie wedle kanonów indukcji eliminacyjnej. kącik nauki w domu wraz ze stałymi godzinami odrabiania lekcji. Ponownie muszę odesłać czytelnika do cytowanej już serii: Analizy i próby technik badawczych w socjologii pod red. logiki formalnej i metodologii nauk. Reguła powyższa ma zastosowanie w sytuacjach gdy w badanym zdarzeniu. rozdziały 2. ilość lub natężenie jednego elementu w wyniku czego zmienia się inny element układu w stosownych proporcjach pod względem ilości. 14. Literatura zalecana Dla pogłębienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnień polecam fragmenty książki E. Piotr Sztompka .Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii. Nagel Struktura nauki. która dotkliwie odczuwała zaniedbania dydaktyczne uczniów a niewiele zmienić już mogła w zakresie wewnętrznych usprawnień. Katowice 1976. że dzieci matek pracujących na różne zmiany nie mają porażek dydaktycznych.Przedmiot poznania w naukach społecznych. Karl Popper Logika odkrycia naukowego. Krystyna Zamiara . że wydajność pracy wzrastała wraz ze zmianą wynagrodzenia oraz ze wzrastała również wraz ze wzrostem kwalifikacji członków brygady. Jerzy Brzeziński Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice.Wstęp do metod i technik badań społecznych. że między tymi zmiennymi zachodzi związek przyczynowy. 3. nr 18.Teoria i wyjaśnienia. Znane są eksperymenty w organizowaniu środowiska wychowawczego przez szkoły. Warszawa 1974. Jest pożądane aby zasady te pedagog znał i stosował świadomie zarówno w praktyce życiowej jak również w działaniach empirycznych. Warto tu wyjaśnić. Jedyna różnica jaka pojawiała się w warunkach życia tych dzieci to zmiana pracy matki. Dwa mniej ważne kanony pominiemy w tym miejscu. Gostkowskiego i J.zjawiska A nie ma też zjawiska B choć wszystkie inne elementy zdarzenia są takie same. 13. Warszawa 1973. Otóż zaobserwowano. PWN. 6. Dla pogłębionych studiów przydatne będą: Józef Niźnik . Warszawa 1979. Sztumski . a także jest tak. Kwartalnik Pedagogiczny 1973. Przy zachowaniu pełnej ostrożności jaka winna cechować się we wszelkim wnioskowaniu uogólniającym. Lutyńskiego. To wszelako nie zmienia związku tych dwu zmiennych: pogorszenie się wyników w nauce i rozpoczęcie przez matkę pracy wielozmianowej. Nieoczekiwanie nastąpiła istotna poprawa wyników nauczania w tej grupie uczniów. Wszystkie inne okoliczności były takie same. W pewnych badaniach środowiska wychowawczego wielkiego miasta zaobserwowano taką prawidłowość: zawsze ilekroć pracująca matka zaczynała pracę wielozmianową pojawiały się trudności dydaktyczne u dzieci. Wrocław 1966-1975. Warszawa 1977. Z. Kotarbińskiego Elementy teorii poznania. . Miało tu miejsce działanie i rozumowanie wedle kanonu zmian towarzyszących. W jednym z opisanych eksperymentów szkoła. Trzecią regułą myślenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian towarzyszących. PWN. 1-5. Badający uznali więc. że wielozmianową praca matki ma ujemny wpływ na naukę dzieci. Prowadzono badania nad wydajnością pracy i w podobnych na ile to możliwe zakładach i brygadach pracowniczych stosowano różne czynniki zmierzające do podniesienia wydajności pracy. kanony indukcji eliminacyjnej są podstawą twórczego i innowacyjnego myślenia i działania w naukach społecznych. Wrocław 1961. Na tle niezmienionych warunków środowiska wprowadzono zmianę jakościową jednego elementu układu (warunki nauki domowej) w wyniku czego nastąpiła zmiana innego elementu układu (wyniki w nauce). prowadzący badania pedagodzy i kierownictwo szkoły powodowali zmianę pracy matek z wielozmianowej na jednozmianową. wielkości lub natężenia. zjawisku lub procesie wśród wielu okoliczności celowo zmieniamy wielkość. Dla utwierdzenia się w domniemaniu. Warszawa 1970.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful