Tadeusz Pilch „Zasady badań pedagogicznych”, wyd. Żak, Warszawa 1995 Spis treści Rozdział 1.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym . . . . . .3 1.1. Pojęcie nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 l .2. Cechy i zasady poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 l .3. Owoce poznania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3.1. Cele badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 l .3.2. Prawa nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.3. Prawidłowości nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 l .3.4. Teoria naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 l .4. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4. l. Wyjaśnienia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.2. Wyjaśnienia funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 l .4.3. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . 9 l .4.4. Wyjaśnienia logiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Rozdział 2. Terminy i pojęcia badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . 10 2.1. Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel, organizację, przedmiot i procedurę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.2. Problemy i hipotezy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2. l. Formułowanie problemów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.2.2. Formułowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2.3. Pojęcie modelu w badaniach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.4. Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . 15 2.4. l. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4.2. Wskaźniki i ich rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.5. Klasyfikacja jako narzędzie poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Rozdział 3. Metody badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 3. l. Metody - techniki - narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.2. Eksperyment pedagogiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3.3. Monografia pedagogiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 3.4. Metoda indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 3.5. Metoda sondażu diagnostycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Rozdział 4. O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych - opracowała Teresa Bauman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 4. l. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.2. Przedmiot i cel badań jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych . . . . . . . 27 4.4. Dobór badanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5. Cechy charakterystyczne badania jakościowego . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.1. Relacja badacz — badany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.5.2. Język w badaniach jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 4.5.3. Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.5.4. Wyobraźnia i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.6. Proces badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4.7. Badania jakościowe w pedagogice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 4.8. Rodzaje metod jakościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 4.8.1. Otwarty wywiad pogłębiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 4.8.2. Metoda biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.3. Jakościowa analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 4.8.3.1. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 4.8.4. Obserwacja uczestnicząca czyli badanie przez wspólne doświadczenie…………………………………………………………33 4.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział 5. Techniki badań pedagogicznych ... . . . . . . . . . . . . . . . .76

5.1. Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 5.1.1. Narzędzia obserwacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 5.2. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.2.1. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . . . . . . . . . . .83 5.2.2. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych . . . .85 5.3. Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 5.4. Badanie dokumentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.5. Analiza treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 5.6. Techniki projekcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92 Rozdział 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . 94 6. l. Pomiar środowiska wychowawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Pojęcie i skale pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6.2. l. Skala nominalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 6.2.2. Skala porządkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.3. Skala interwałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 6.2.4. Skala ilorazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6.3. Techniki socjometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.4. Testy pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4. l. Istota i właściwości testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 6.4.2. Klasyfikacja testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4.3. Zasady stosowania testów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział 7. Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych - opracował Andrzej Radźko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 7.1. Sztuka konstruowania próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 7.3. Korelacje, rozkłady i oszacowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Rozdział 9. Organizacja i etapy badań naukowych . . . . . . . . . . . . 171 9. l. Schemat organizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 9.2. Faza koncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 9.2. l. Wybór tematu, przedmiotu i celu badań . . . . . . . . . . . . . . . . 172 9.2.2. Problemy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 9.2.3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 9.2.4. Wybór terenu badań i dobór próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 9.2.5. Typologia zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 9.2.6. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi . . . . . . 182 9.2.7. Typologia wskaźników do zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 9.2.8. Metody techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 9.2.9. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć . . . . . . . . . . . . . . 188 9.2.10. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9.2.11. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań . . . . 190 9.2.12. Harmonogram badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.2.13. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 9.3. Faza badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3. l. Przeprowadzenie badań właściwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.3.2. Uporządkowanie materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 9.3.4. Weryfikacja hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uogólnienie wyników . . . . . . . 198 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Rozdział 10. Zasady opracowania materiałów badawczych . . . . .203 10.1. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych . . . . . . . .203 10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne . . . . . .210 10.4. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań . . . . . . . . . . . . .216 10.5. Analiza jakościowa, klasyfikacja zagadnień i zależności . . . . . . .218 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Rozdział 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego . . . . . . . . . .221 11.2. Znaczenie konstrukcji i języka narzędzi badawczych d/a rzetelności wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 11.3. Czynniki zniekształcające wartość poznawczą materiałów badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11.4. Badania całościowe i badania reprezentacyjne . . . . . . . . . . . . . . .228 11.5. Zasady doboru próby reprezentacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.6. Badania pilotażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 ROZDZIAŁ I Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

W osiągnięciach naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Fr. Bacon 1.1. Pojęcie nauki Bardzo różne treści i desygnaty mieszczą się w pojęciu nauka. Owe treści zmieniają się w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucając jednak najbardziej jaskrawe zniekształcenia tego pojęcia musimy się zgodzić na jego wieloznaczność, przyjąć i zaakceptować jego okazjonalne znaczenie czyli występowanie pojęcia nauka tylko w stosowanym kontekście. Termin nauka przybiera więc sens dydaktyczny - kiedy oznacza czynności nauczania lub uczenia się. W tym znaczeniu mówimy o nauce szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym. Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wówczas pod tym pojęciem kryje się dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoły wyższej lub instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnictwa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysłu, historia, budownictwo lądowe, cybernetyka - to przykłady z niesłychanie bogatej listy dyscyplin naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych całego świata. Obok tych potocznych znaczeń pojęcia nauki pojawia się, ono także w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojęcie nauki w znaczeniu treściowym. Przez naukę rozumiemy wówczas kompletny system uzasadnionych twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości (przyrodniczej, społecznej, technicznej), o sposobach jej poznawania i użytecznego przekształcania. Mówiąc prościej jest to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach między nimi, genezie i rządzących nim i prawidłowościach. W takim znaczeniu możemy rozumieć np. pedagogikę, psychologię, geologię, chemię, astronomię. Kolejny przykład teoretycznego znaczenia pojęcia nauki spotykamy wówczas gdy używamy go w sensie historycznosocjologicznym. Jest to wówczas dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się wyspecjalizowanej działalności poznawczej, uprawianej przez uczonych, jako odrębną grupę społeczną, wytwory tej działalności w postaci systemów wiedzy o rzeczywistości regulujących ludzkie działanie i wytwarzanie, narzędzia i środki tej działalności tzn. aparaturę, warsztaty badawcze, źródła, czasopisma, instytucje społeczne powołane do uprawiania nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wyników poznania i wdrażania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens pojęcia nauka. Zawiera zarówno elementy ludzkiej aktywności, swoistą formę świadomości społecznej oraz zespół instytucji funkcjonujących w określonych warunkach historycznych ( por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966). Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojęcia nauki, kiedy używamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wówczas ogół czynności składających się na działalność badawczą prowadzącą do tworzenia i rozwijania nauki w sensie treściowym zgodnie z metodami mającymi zapewnić obiektywne, zasadne i uporządkowane poznanie danej dziedziny rzeczywistości. To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczególnie bliskie i użyteczne. Łatwo jednak zauważyć, że powyższe definicje operują zakresem treści i desygnatów nie wykluczających się lecz najczęściej wobec siebie

komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka zawierają w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego. Dlatego najważniejszym zabiegiem dla takiego rozumienia nauki jest określenie reguł, zasad wedle jakich taki proces przebiega a treść zostaje utrwalona. 1.2. Cechy i zasady poznania naukowego W procesie poznania naukowego można wyróżnić dwa zespoły faktów. Jeden zespół to zabiegi instrumentalne, drugi zaś to dyspozycje psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska muszą być regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty były rzetelne i adekwatne. W tym celu zostały sformułowane ogólne cechy i zasady poznania naukowego na tyle ogólne aby mogły być uznane za niezawodne dla różnych obszarów ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, humanistycznej czy technicznej. Składają się na nie:2 a) postępowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny dobór, układ i metodologiczną poprawność czynności i zabiegów gromadzenia wiedzy. b) język pozwalający na ścisłe i jednoznaczne formułowanie słowne wyników poznania, zapewniający ich powszechne rozumienie, pozytywną lub negatywną sprawdzalność oraz możliwość porównania z istniejącymi teoriami na dany temat. c) twierdzenia mogą tylko wówczas być uznane za naukowe jeśli mają dostateczne uzasadnienie, pozwalające je przyjąć jako pewne lub odznaczają się wysokim stopniem prawdopodobieństwa. d) wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania danej nauki i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system twierdzeń naukowych. e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa ustawicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń naukowych. f) twórczy charakter rezultatów poznania oraz możliwość ich praktycznego wdrażania ( por. Stanisław Kamiński Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961). Rezultatem takiej postawy i takich zabiegów są przede wszystkim prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbędne rzeczy na innym miejscu. Tu natomiast chcę uzupełnić powyższy model teoretyczny poznania naukowego zespołem dyrektyw praktycznych o aforystycznej postaci, które spotyka się w podręcznikach metodologicznych różnych autorów. Badania i badacza winny znamionować następujące cechy: a) intelektualna dociekliwość i sztuka wyszukiwania owocnych tematów. Beveridge nazywa to „węchem" problemowym. E.B. Wilson dodaje, że sławę o nauce zyskuje się nie dzięki zręczności w rozwiązywaniu zagadnień lecz umiejętności ich wybierania. Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada iż w osiągnięciach artystycznych i naukowych ludzie więcej zawdzięczają przypadkowi lub czemuś podobnemu niż logice. Historia wynalazków i od kryć naukowych wielokrotnie potwierdziła te prawdy. Przypomnijmy choćby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawitacji czy wreszcie anegdotyczną historię prawa Archimedesa. b) śmiałość i inwencyjność myślenia. Regułę tę najdobitniej wyraził i dowiódł własnym przykładem Albert Einstein „nie dokonuje wielkich odkryć - kto nie bada niemożliwości" - rzekł ów uczony i stworzył swą teorię względności na swe czasy niemożliwą. W humanistyce również jesteśmy uwikłani i ograniczeni tysiącami schematów i rzekomych ostatecznych rozstrzygnięć. Nic bardziej szkodliwego niż w nie wierzyć. Dlatego tak ważna jest następna cecha. c) krytycyzm i ostrożność. Ojciec nowoczesnej metodologii Kartezjusz taką zostawił przestrogę: nie należy przyjmować żadnych sądów prócz tych, których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna, że nie można w nie wątpić. Jest to na tyle ważne zasada, że pojawia się u różnych badaczy w różnych postaciach. M. Bunge powiada, że w nauce wątpienie jest twórcze a nie paraliżujące. A jeszcze inny uczony R. Morton uważa iż „nauka czyni ze sceptycyzmu cnotę". d) systematyczność, ścisłość i precyzja - to cechy, którym szczególnie dużo uwagi poświęcił Tadeusz Kotarbiński. Większości reguł dobrej roboty towarzyszą powyższe zalecenia bądź to w charakterze idei przewodnich bądź w charakterze idei wspomagających. „Jasność myśli i oszczędność słów" - to atrybut sformułowań naukowych w opinii T. Kotarbińskiego. e) wszechstronność i bezstronność odnoszą się do wszechstronnego analizowania przedmiotu badań i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków. Badaczowi nie wolno dyskwalifikować w procesie badawczym ani metody, ani przesłanki, ani wyniku tylko z tego powodu, że nie jest zgodna z regułami metodologicznymi określonej szkoły lub przeczy uznanym prawom lub podważa uznane zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali intuicjonizm jako nienaukową doktrynę epistemologiczną. Spotyka ich zresztą pełna wzajemność ze strony fenomenologów. Do naukowych anegdot należy słynne powiedzenie Hegla - „jeśli przyroda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". f) rozległa wiedza o przedmiocie badań - to postulat paradoksalny. Żąda bowiem od nas abyśmy znali to co chcemy poznać. Al e to tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń treściowych. E.B. Wilson może z przesadą powiada, że sześć godzin spędzonych w bibliotece może oszczędzić sześciu miesięcy pracy w laboratorium. Zabieg czytania i poznania uprzednich dokonań ratuje nas często przed wyważaniem otwartych drzwi - czyli spełnia bardzo ważny postulat prakseologiczny. Pozwala także spełnić inną ważną

b) ilość czynników znana i określona. Spójrzmy jednak jak różnie funkcjonować będzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia astronomicznego. spadania liścia z drzewa. ich ocen i sądów może być całkowicie mylące. W treści tego pozornego paradoksu zawiera się zalecenie myślowego wykonania zamierzonego zadania dla poznania środków.bo to jest warunkiem oryginalności bez której nie ma postępu ani w nauce ani w sztuce. Such. procesu dydaktycznego. c) cechy układu i jego elementów znane. organizacji dnia. Prawa nauki Prawa n a u k i są to n a l e ż y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e sprawdzone twierdzenia n a u k i m a j ą c e postać zdań ogóln y c h l u b w p r z y b l i ż e n i u o g ó l n yc h . 1. To co wyżej zebrałem niech raczej pełni rolę pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy niż gorsetu krępującego ruchy i usztywniającego postawę. Poznanie bowiem spełnia zarówno pewne funkcje indywidualno-psychologiczne jak i określoną rolę społeczną. Opis świata nie jest przecież tożsamy z jego wyjaśnieniem. tautologii logicznych uzasadnionych nie d r o g ą d o ś w i a d c z e n i a l e c z w d r o d z e samego r o z u m o w a n i a l u b immanentnej st rukt ur y.2. Są to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistości. jak kolonie letnie dla dzieci. Postawmy więc najpierw pytanie o cele poznania naukowego.staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". W humanistyce trudno znaleźć przykłady takich praw. Poznanie stawki żywieniowej. Należy w tym miejscu rzec bez ogródek.3. do którego odnosi się prawo musi być względnie izolowany. lub li A jest większe od B to B jest mniejsze od A". Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane także niekiedy sprawozdawczymi) i stwierdzają istnienie prawidłowości. Postacią takiego prawa jest takie np. prawa formalne. fakty przysługiwania pewnych cech bądź fakty zachodzenia określonych relacji z określoną częstotliwością. Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej.3. Cele badań naukowych Pierwsza wątpliwość jaka rodzi się w teoretycznych rozważaniach o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczególnie w pedagogice . innymi narzędziami poznawane. Polega to na towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk. Przykładem takiego prawa są prawa dynamiki. Czy w badaniach powinniśmy szukać odpowiedzi na pytanie . l. Oba rodzaje praw mają charakter praw empirycznych. historii) VU formalne. Muszą być jednak spełnione następujące warunki: a) układ. Nie chcę rozstrzygać tych wątpliwości. jak jest" czy „dlaczego tak jest". interpretacji. To główne schematy podstaw badawczych i reguły naukowego postępowania. tzn. wykształcenia wychowawców i innych elementów materialnych niekoniecznie da nam obraz wartości wychowawczej pobytu dziecka na obozie. Kotarbińskiego w następującym paradoksie: „cokolwiek czynisz . czyli zdaniach ogólnych. Poznawanie sądów o faktach zasłania ich naturę oraz rządzące nimi prawidłowości. Odmienną postacią praw naukowych przeciwstawną prawom empirycznym są tzw. sił i kłopotów czekających nas w rzeczywistym procesie badawczym. 1972). Badacz musi posiadać margines swobody i samodzielności . prawo ciążenia i inne prawa nauk przyrodniczych. przecież subiektywnej.1.regułę dobrej roboty sformułowaną przez T. Jakże inną bowiem ocenę sformułuje dziecko wiejskie będące po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta. Owoce poznania naukowego Pełna i prawdziwa odpowiedź na pytanie o efekty poznania naukowego nie jest łatwa. maksymalnie pewnej. Z drugiej strony ograniczenie się do badania opinii dzieci. reakcji chemicznej. maksymalnie prostej.wątpliwość. zdanie: je ciało jest rozciągłe" (przykład Kanta. o maksymalnej zawartości informacji (J. Mają o n e po s t a ć z d a ń a na l i t yc z n yc h . Ajdukiewicz i innymi) na użytek wiedzy społecznej termin: generalizacja historyczna.to pytanie czy powinniśmy badać fakty czy sądy o faktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartości teorii. maksymalnie ogólnej. takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy a są nimi prawa nauki i prawidłowości. że pozycja nauk humanistycznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest wyraźnie upośledzona. twórcy tego terminu).3. które w ubiegłym roku bawiło z rodzicami nad morzem Czarnym. Pragnąłem wskazać tylko na ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze. Weźmy pod uwagę tak prosty przykład. Bardzo trudno o prawa uniwersalne. 1. Nie wyczerpują całej wiedzy o sztuce badań naukowych. Pojawia się także inne pytanie . których zasięg czasoprzestrzenny jest ograniczony „kondycjonalnie". Nie ma takiej konieczności. Temu sprzyja lektura. Badanie faktów nakłada na nas konieczność ich oceny. Częściej jeszcze i może słuszniej jest przyjąć za logikami (Popper. Jedną z podstawowych funkcji praw naukowych jest możliwość przegania kształtu przyszłości w dowolnym punkcie czasowym. Jest to zdanie orzekające jakąś . pedagogice. budowane są na przesłankach mających charakter zdań spostrzeżeniowych czyli na doświadczeniu. 1. Nie istnieją w naukach społecznych (socjologii. Niekiedy na użytek społecznych mówi się o prawach historycznych. Pierwsze z nich zwą się prawami ogólnymi i oznaczają stały bezwyjątkowy związek pewnych zjawisk.

założeniem o przyczynowym charakterze zdarzeń. c) determinizm metodologiczny -jest regułą racjonalnego naukowego myślenia nakazującą rozpatrywać badane zjawisko we wszystkich jego zależnościach i szukać dla jego wyjaśnienia takiego zespołu warunków. Teoria naukowa Suma praw naukowych. c) prawidłowości funkcjonalne istnieją wówczas gdy określonym zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadają w sposób regularny zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska związanego z nim organicznie lub czasowoprzestrzennie. Zatem teoria naukowa musi być: a) uporządkowana . 179). Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadziło w historii ludzkich działań do dramatycznych nieporozumień. s. hipotez ogólnych. 1. obszarze rzeczywistości tworzy teorię naukową danej dziedziny. Np. Łatwiej też w połączeniu z treścią terminu determinizm zrozumieć klasyfikację rodzajów prawidłowości naukowych. Są narzędziem poznania a nie kryterium prawdy.prawidłowość zbudowane na zasadzie wyczerpującego wyliczenia zamkniętej (choć nie zawsze) klasy przypadków. 1. Spośród licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy tu tylko konieczne warunki jej naukowości. Jedno z potocznych określeń determinizmu utożsamia go z twierdzeniem iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom. Szukając bardziej obrazowego określenia teorii naukowej można nazwać ni ą system zdań powiązanych ze sobą logicznie i rzeczowo oraz spełniających pewne kryteria pragmatyczne (Stanisław Kamiński . Cechuje je otwartość ontologiczna i otwartość epistemologiczna czyli w każdym akcie poznania mogą pojawić się zdarzenia. Obok praw nauki i prawidłowości naukowych trzecim owocem procesu poznania jest sama nauka. Np. Dlatego też dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne będzie krótkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim są prawidłowości nauki. że po każdym zdarzeniu wcześniejszym (przyczynie) stale i koniecznie następuje zdarzenie późniejsze (skutek).błędne wnioskowanie o przyczynie i skutku wyprowadzone ze zwykłego następstwa w czasie. Ze względu na rodzaj związków wyróżniamy następujące rodzaje prawidłowości: a) prawidłowości przyczynowe . mówimy o „środowiskowej determinacji niedostosowania społecznego". Inaczej ma się w przypadku generalizacji historycznej.4. Omijając filozoficzne spory toczone wokół treści i znaczeń tego pojęcia należy z naciskiem podkreślić doniosłe znaczenie instruktywne i instrumentalne założeń determinizmu teoriopoznawczego i metodologicznego.zakładają. Lublin 1970.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. procesów i rozwoju. że dwa zdarzenia lub więcej zdarzeń stale występują łącznie tworząc określone jednolite struktury. z których zaistnieniem jego wystąpienia jest prawidłowo związane. b) determinizm teoriopoznawczy . zanieczyszczenie rzeki powoduje jej biologiczne obumieranie. b) prawidłowości strukturalne. Prawidłowości jako element teorii poznania są ściśle spokrewnione z filozoficznymi tezami determinizmu. przypadki potwierdzające lub korygujące czasoprzestrzenny zasięg prawdziwości twierdzenia. stale powtarz aj ąc e się z w i ą z k i l u b relacje cech i zdarz eń z achodz ąc yc h w rzecz ywi st oś ci . Od prawa wymaga się aby pozwalało wnioskować „na podst awi e p r z yp a d k ó w z n a n yc h o p r z y p a d k a c h n i e z n a n yc h " oraz aby pozwalało wnioskować „z prz ypadkó w przeszłych o przypadkach przyszł ych ". która może lecz nie musi wystąpić.3. Pomijając niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty ogólnego i generalizacji historycznej oraz różnic między nimi – chcę tylko uświadomić czytelnikowi ich użytkowe znaczenie. tzw. zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp. wyższe kwalifikacje nauczycieli danej szkoły powodują. prawidłowości i wszystkich innych twierdzeń o jednolitej dziedzinie. Każdy doświadczony pedagog wie jak krucha jest wartość owej generalizacji i w każdej chwili mogą pojawić się przypadki podważające jej uniwersalność i zmieniające wartość poznawczą twierdzenia. Leing) i inne. Świadectwem jest chociażby maksyma „post hoc ergo propter hoc" (po tym. niepowodzenia dydaktyczne.jest tezą dotyczącą ustroju samej rzeczywistości. nadmierna podaż towaru powoduje obniżkę cen.3. Rozwijając takie rozumowanie determinizmu wyróżnia się 3 jego wersje: a) determinizm ontologiczny . Wśród zjawisk społecznych przykładem takiego typu prawidłowości mogłyby być środowiskowe uwarunkowania socjalizacji. Prawidłowość nauki Prawidłowością naz yw am y obiektywne. że proporcjonalnie większa liczba dzieci dostaje się do szkół wyższego szczebla. W rodzinie alkoholicznej występuje ubóstwo. matrycowe powielanie losów pokoleniowych (R. zwane inaczej prawidłowością współistnienia. Jeśli zachowane zostaną określone reguły logicznego rozumowania wnioskowanie takie powinno być niezawodne.3. Tak przedstawia się drugi zespół efektów poznania naukowego. polegają na tym. a więc wskutek tego) .jest poglądem mówiącym o możliwości przewidywania i odtwarzania biegu zdarzeń na podstawie warunków w jakich one zachodzą. Ich rola sprowadza się do uznania na ich podstawie określonej prawidłowości.

Część jest prawdziwa statystycznie. „jaka jest przyczyna stanu A". Wyjaśnienie genetyczne daje obraz przemian. instytucja w ciągu jakiegoś czasu. porządkujący zabieg w procesie badawczym pojawi się nam w końcowych partiach podręcznika. zasady rozwoju. mówiąc krótko obejmować analizę całych epok historycznych. przekształcenia może dzielić duża różnica czasu.b) niesprzeczna wewnętrznie (koherentna) c) obiektywna (dowiedziona empirycznie) d) intersubiektywnie komunikowalna (informatywna) e) weryfikowana (twórcza). Teoria naukowa oprócz instrumentalno-metodologicznych funkcji pełni określone i ważne funkcje psychologiczne i kulturowe. Zdaniem F. Jest to zjawisko. zrozumieć rzeczywistość. upraszcza ją i utrwala jej obraz. Pozwala weryfikować. okupanta) itp. j a k a j e s t p r z y c z y n a „B". Czy oto jego zdaniem jest opis świata. c) brak konkurencyjnych sposobów spędzenia czasu. zależności genetycznej lub celowościowej. jakim podlega proces. Jest to zresztą zdaniem Nietzschego błąd ludzkiego poznania bo rzeczywistość jest zmienna. czy jego wyjaśnienie. Wyjaśnienia naukowe i ich rodzaje Wspomniałem już wcześniej. że w teorii poznania naukowego pojawia się sofizmatyczne poniekąd pytanie o cel poznania naukowego.1. Podobnie w temacie „unowocześnienie procesu dydaktycznego" . który może być poddany operacji wyjaśniania jest zdanie „społeczeństwo polskie w nadmiarze pije alkohol". Przykładem.jest chyba doskonałym przykładem tego typu wyjaśnienia. praw statystycznych lub generalizacji historycznych. 1. Czy można sobie wyobrazić postawienie prawidłowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? Opis jako techniczny. zjawisko. co s p o w o d u j e „C". Podobnych przyczyn możemy wymienić wiele. Główną rolą teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognostyczna. Warunkiem poprawnego wyjaśnienia (zwanego też tłumaczeniem) jest posługiwanie się prawdziwymi przesłankami. ukazuje okoliczności. Może. Pozwala człowiekowi poznać świat. jej pochodzenie. e) celowe działanie instytucjonalne (np.4. w jakich dochodzi do przekształceń zjawiska. poszczególne zdarzenia. fazy procesu. chaotyczna i bogata i jest to jej przyrodzona natura. Możemy więc wymienić a) uwarunkowania historyczne. Nietzschego teoria naukowa porządkuje rzeczywistość. przewidywać i działać . Pozwala opanować rzeczywistość.spotkamy się z wyjaśnieniem typu genetycznego. inne są prawdziwe tylko hipotetycznie. historycznie. wyjaśnienie winno być ostatnim członem łańcucha przesłanek powiązanych ze sobą stosunkiem wynikania. które z góry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe).4. Odpowiednio więc zbudowany łańcuch zdań o różnym stopniu ogólności. Wśród wymienionych warunków naukowości występują zarówno dyrektywy logiczne jak również wymogi pragmatyczne. Taki rodzaj wyjaśnienia spotykamy w pedagogice głównie w badaniach historycznych ale nie wyłącznie.wnioskiem zachodzi stosunek wynikania logicznego. rozumieć. a staramy się go tylko wytłumaczyć. Jest to na ogół próba odpowiedzenia na pytanie „dlaczego zaszło zdarzenie A" lub „jak doszło do zdarzenia A". Nade wszystko zaś rozdzielanie tych dwu zabiegów poznawczych w humanistyce jest szkodliwe. itp. Prawdopodobieństwo trafnego wyjaśnienia jest tym większe im więcej zdań (przesłanek. b) utrwalony wzorzec kulturowy. budowę. W yj aś ni ani e jest procedurą rozum owania m a j ą c ą na c e l u u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na p y t a n i e d l a c z e g o z d a r z ył o si ę „A". „Przeobrażenie funkcji i struktury rodziny" . w którym prowadzimy wyjaśnienie. Obecnie natomiast pragnę scharakteryzować pojęcie i treść wyjaśnienia jako pewnego rodzaju sztuki poznawania i objaśniania rzeczywistości. pokierować tokiem jej spraw dla celów człowieka.przesłankami i zdaniem . 1. czy odpowiedź na pytanie „jak jest" czy raczej na pytanie „dlaczego tak jest"? Nazwałem tak postawione pytanie sofizmatycznym — bo zawiera ono w sobie nieostre rozumienie terminów. Wyjaśnienia genetyczne Najpospolitszym rodzajem wyjaśnienia naukowego jest wyjaśnienie genetyczne. operuje logicznie nieścisłą konotacją nazw zbiorowych. oraz tym większe im częściej między zdaniami .czyli racjonalizować cały obszar ludzkiej aktywności. d) napięcia i stresy społeczne. J est r o d z a j e m r o z u m o w a n i a p o l e g a j ą c y m na w yp r o w a d z e n i u u z n a n e g o z góry z d a n i a z i n n y c h z dań j u ż u z n an ych w skończonej liczbie kroków. część jest prawdziwa na zasadzie „zgody powszechnej". respektowanie reguł obowiązujących w danym języku. Wyjaśnienie genetyczne dotyczy więc na ogół procesów i zjawisk dość znacznie rozciągniętych w czasie. któremu początek dają zdania spostrzeżeniowe a kończą prawa ogólne musi być poddany określonym manipulacjom metodologicznym aby pełnić określone utylitarne funkcje. Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwiniętej . idąca w lata i ich wielokrotności. kroków wyjaśniających) ma postać praw ogólnych. Wreszcie wyjaśnienie „powstania i zadań placówek wychowania pozaszkolnego" musi posiłkować się interpretacja genetyczna. wyjaśnia rodzaj i nasilenie czynników powodujących zmiany w badanym przez nas obiekcie.

często mogą zachodzić równocześnie. Pytaniem pomocniczym przy próbie interpretacji Ideologicznej jest „po co". W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk. Drugi nurt penetracji i rozważań . „po co zaszło zdarzenie A".2. Zależności funkcjonalne odpowiadają na pytanie „jak". Także ich powstanie tłumaczone być może zamierzonym wywołaniem przez istniejący lub dopiero przyszły cel. nigdy nie występują równocześnie. Powstają więc inicjatywy i formy pomocy dla matek wychowujących dzieci (zasiłki rodzinne.4. czyli instytucji.w czasie analizy jest zachowanie tożsamości badanego obiektu badań. praca chałupnicza i inne) te zaś powodują zmniejszenie zatrudnienia kobiet. a więc wskutek tego). to zaś otwiera nowy rynek pracy znowu głównie dla kobiet. jakie realizuje lub jakie jej postawiono. lecz tylko wpływają wzajemnie na swoje zmiany. Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i często stosowany sposób wyjaśniania nazywa się wyjaśnieniem funkcjonalnym. Znanym powszechnie przykładem może być działanie domowego hydroforu. lub „co jest przyczyną zjawiska A". A czy czułość matki i sankcjonowana kulturowa surowość ojca nie znajduje teleologicznego wyjaśnienia? Bo przecież ani genetycznie ani funkcjonalnie nie można ich wyjaśnić. że taka zależność na pewno istnieje lub jej istnienie posiada wysoki stopień prawdopodobieństwa. Równocześnie można wyprowadzić wiele innych zależności funkcjonalnych z tego samego zjawiska. przedszkola. które były „przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej. Inny też jest rozmiar czasowy zachodzących zależności.3. jakości i wszelkich cech „samego" obiektu badań. urlopy wychowawcze.to sprawa pewnych procedur badawczych i zabiegów statystycznych. Szukamy zatem dla wyjaśnienia faktów.to najprostsze zabiegi empiryczne i statystyczne pozwalające wnioskować o funkcjonalnym rodzaju zależności. szczególnie w naukach przyrodniczych jest wyjaśnienie teleologiczne (celowościowe). Wyjaśnienie funkcjonalne Poprzedni sposób wyjaśniania zjawisk fizycznych a także społecznych jest bardzo rozpowszechniony z racji swej „oczywistości". Np. instytucji lub zdarzeń okoliczności „przyszłych". Zmiana zjawiska A wpływa na zmianę zjawiska B a ta zmiana powoduje zmianę zjawiska A. oraz co bardzo ważne . Trudniej szukać przykładów w rzeczywistości społecznej z racji niejednoznacznego charakteru zależności i wielokierunkowych łańcuchów zależności. Powstaje jednak wątpliwość czy cel jakiegoś działania nie jest tożsamy ze skutkiem tego działania? Jeśli tak jest istotnie w sensie ontologicznym . Dopiero poznanie celów jakim służy wyjaśnia jej istotę i sens. zjawiska lub procesu. Pogląd o funkcjonalnym rodzaju zależności bierze się z przeświadczenia. warunków. nie pytamy „dlaczego". „po co istnieje instytucja". choć logicznie błędna jest dość powszechną regułą rozumowania i wyjaśniania. Występuje więc tutaj szczególna sytuacja sprzężeń wielokierunkowych. W procesie rozumowania odwracamy kolejność następstwa zdarzeń i rację wyjaśniamy. W wyjaśnieniach funkcjonalnych dystans czasowy między zdarzeniami jest niewielki. badania z uwzględnieniem grup kontrolnych lub badania grup zróżnicowanych i obserwacja nasilania badanej zmiennej . zaburzeniami funkcji rodzinnych. Oto obyczajowość grupy pierwotnej wydaje nam się niekiedy całkowicie irracjonalna. Znana reguła pragmatyczna „post hoc ergo propter hoc" (po tym. faktów. że zjawiska nie wywołują się wzajemnie.to wyłowienie z materii historycznej zdarzeń.4. Zasada wyjaśniania celowościowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego zmierza jakiś proces lub jakiemu służy określone zdarzenie. ze skutku . Nie wyczerpują one jednak różnych możliwości interpretacji zależnościowej między zdarzeniami lub zjawiskami. Jeden to śledzenie kształtu. 1. Strukturę jakiejś instytucji można zrozumieć lub uzasadnić po zorientowaniu się w celach tej instytucji. które sposobne są do teleologicznej interpretacji. internaty i inne). Praca zawodowa utrudnia opiekę i wychowanie dzieci. 1. którym owe fakty lub zdarzenia „służą". która tłoczy wodę do zbiornika. poziomem materialnym rodziny a aspiracjami oświatowymi dzieci .udowodnieniu.to taki schemat rozumienia prawidłowości nie jest konieczny w sensie poznawczym. tłumaczymy przez następstwo. reakcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp. Rola badacza polega na selekcji i wyodrębnieniu zasadniczych zjawisk reagujących funkcjonalnie względem siebie. Woda podnosząc swój poziom wyłącza silnik i pompa przestaje tłoczyć wodę. Rozumowanie nasze obejmuje dwa wątki tematyczne. Wypływ wody powoduje włączenie pompy. W wyjaśnieniach genetycznych dystans czasowy między zdarzeniami może być znaczny. przyczynowej roli w przemianach „w stawaniu" się przedmiotu naszych badań. Oto zwiększone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie się placówek i instytucji wychowania pozaszkolnego (żłobki. Kwestia dowodu funkcjonalnej zależności między zatrudnieniem ko-biet-matek a niedostosowaniem społecznym lub np. „jak zjawisko A wpływa na zjawisko B". Przy założeniu istnienia zależności funkcjonalnych odrzucamy pojęcie przyczyny. świetlice. Tak więc częstym sposobem wyjaśniania. Podobnie można snuć wnioski o zależności między zatrudnieniem kobiet a przestępczością nieletnich. Wyjaśnienia teleologiczno-funkcjonalne Omówione wyżej typy wyjaśnień naukowych najpowszechniej spotyka się w empirycznych badaniach społecznych.

W. przedmiot i procedurę Klasyfikacja zastosowana do rodzajów badań będzie obarczona formalnymi i pozaformalnymi błędami. Jedne z omawianych tu typów wnioskowania są bardziej. inne mniej owocne. Często należy je łączyć dla uzyskania pełniejszego obrazu istniejących zależności.O narzędziach i przedmiotach poznania.Prawa nauki.1. Literatura zalecana: Godnym zalecenia źródłem pogłębienia wiedzy o omówionych w rozdziale problemach są następujące książki: Stanisław Kamiński . Typologia badań pedagogicznych ze względu na cel. że wszystkie inne rodzaje wyjaśnienia oparte są o określone prawidła wnioskowania logicznego. Praca ta zawiera bardzo obszerną bibliografię prac z teorii nauki. Wspomniałem już. E. Such . stosując badania powtarzalne i inne procedury oparte o takie umowne przeświadczenia. zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejścia. Należy tu przyznać.wyjaśnienie naukowe nosi indywidualne piętno swego wykonawcy. J. Weźmy praktyczny przykład z podręcznika logiki: niektórzy uczniowie klasy są laureatami olimpiady matematycznej wszyscy uczniowie klasy są członkami ZHP. zniknięciem książki ze stołu zabraniem przez osobę skoro przed wejściem tejże książka na stole leżała a po wyjściu znikła. który przy pewnych warunkach gwarantuje niezawodność wniosków.pomocą kogoś bliskiego. Warszawa 1968. Są więc w istocie niepowtarzalne. W logice taka procedura wyjaśnienia nazywa się wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy się pełnym prawem naukowego obywatelstwa. organizację. Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie fragmenty. Izydora Dąmbska . Nagel . Ponadto w pewnych okolicznościach i przypadkach określany typ wyjaśnienia może okazać się całkowicie chybiony w innych zaś jest bardzo użyteczny. Warszawa 1985. 1. To mała cząstka prac poświęconych teorii i klasyfikacji nauki. zmysłu poznawczego . albo jeżeli A jest większy od B. Wyjaśnienia logiczne to właśnie rozumowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania. to A jest większy od C. . a B jest większy od C. 2. PWN. W.wnioskujemy o przyczynach. że w większości przypadków szczególnie w humanistyce nie wystarcza jeden typ wyjaśnienia. Najbardziej znane przykłady .który nasuwa najbardziej płodny sposób rozstrzygnięcia.Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Warszawa 1970. Warszawa 1967. jakby sztuki. Warszawa 1960.S. ROZDZIAŁ II Terminy i pojęcia badań pedagogicznych „Aby dobrze znać rzeczy trzeba znać ich szczegóły" La Rochefoucauld Próba klasyfikacji badań jest zamiarem ryzykownym. sylogizmy i schematy zdaniowe.to kwestia jakby intuicji. Teoretycznie każde zdarzenie. Praktycznie niektóre wykazują podobieństwa i dlatego traktujemy je jako takie same. każdy przypadek badań nosi indywidualne piętno. Jevons . Krajewski .4.Pojęcia i metody współczesnej humanistyki. od przedmiotu. Stefan Nowak. Prawdziwość i skuteczność wyjaśnienia to nade wszystko efekt wnikliwej postawy poznawczej. Wrocław 1977.O przyczynowości.wyjaśnienie logiczne. lub zależność między ich częściami nosi znamiona oczywistości. Podobnie jak w wielu innych sytuacjach procesu badawczego . Lublin 1970 r. od organizacji i wielu jeszcze okoliczności. Należy także dodać. Wyjaśnienie logiczne Wreszcie należy wymienić szczególnie ważny typ wyjaśniania naukowego . Tadeusz Pawłowski .4. Prawdziwość tych schematów gwarantowana jest samą ich wewnętrzną budową.Metodologia badań społecznych. Jeżeli każde S jest P i K jest S to K jest P. Inne: Bunge M. Każda zależność. fakt. Zależy ono od badającego. Logiczny sposób wyjaśniania zastosuje nauczyciel tłumacząc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki przez pojedynczych uczniów . Warszawa 1972. proces są niepowtarzalne. Posiada . że badania naukowe są rodzajem twórczości. zatem niektórzy członkowie ZHP są laureatami olimpiady matematycznej. Jest jednak pewien schemat rozumowania.to prawa logiczne. Czasem także dobór odpowiedniego typu wyjaśnienia .Zasady nauki. Ilość sytuacji związków. Warszawa 1982.Struktura nauki. zależności jest nieskończona.O uniwersalności praw nauki. myślowego wypróbowania najbardziej właściwego sposobu interpretacji.

Aż prosiły się o takie badanie bardzo kontrowersyjne ongiś praktyki robotnicze dla studentów. Ranga uogólnień zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka. to także poszukiwanie cech. Takie badanie stosujemy szukając wad i zalet „tradycyjnego" i „nowoczesnego" modelu rodziny i stosunków wewnątrz rodziny. K. Zespół badawczy jest starannie dobierany i specjalnie przygotowywany do badań. II.możemy uznać. „co jest przyczyną zdarzenia”. prawa rozwoju i przemian badanej rzeczywistości. Odznaczają się takie badania wysokim stopniem jednolitości warsztatowej. W badaniach diagnostycznych znamy efekt „czegoś". J. Badania weryfikacyjne . Posługuje się najczęściej wystandaryzowanymi narzędziami badań.to badania mające na celu diagnozę określonego stanu rzeczy lub zdarzenia. lub badań resortowych pochłonęły wiele środków bez widocznych efektów poznawczych a nade wszystko praktycznych. Mówiąc bardziej ogólnie . Z. Najpowszechniejsze badania . Badania teoretyczne .to właśnie ów podział problemów badawczych między zespoły.to szczególny rodzaj badań oparty o kilka teoretycznych założeń i dość żmudne zabiegi organizacyjne. Coraz więcej badań organizowanych jest przez rozproszone zespoły. Wzrasta liczba młodzieży narkotyzującej się. Dotychczasowa praktyka nie potwierdziła walorów takich badań zespołowych. generalizacje. Bujaka. Warszawa-Lwów 1934. właściwości zdarzeń i procesów. Zawistowicz-Adamską. Odmienne w swych założeniach organizacyjnych są badania terenowe. Częstą praktyką jest powtórzenie badań w celu obserwacji zmian.. T. i najświeższe pedagogów toruńskich we wsi Ciche Górne. Pietera z lat 50. że badany układ lub . skutków działania jakiegoś układu. Badacz zakłada więc. o wyspecjalizowanych zadaniach i komplementarnych obszarach badawczych. Coraz powszechniej uruchamiane są ogromne zespoły badawcze. jako że i tutaj nie ma pełnej jasności. Szukaliśmy odpowiedzi na pytanie „jak". Badania terenowe mają mniejszy. Wypada tu wymienić F. indywidualny badacz należy do rzadkości. pozwalającej budować uogólnienia. Efekty badań terenowych zarówno w obcej jak i polskiej tradycji socjologicznej i pedagogicznej były bardzo owocne i do dziś stanowią przykłady modelowych rozwiązań badawczych. Dudę-Dziewierz oraz zespoły opracowujące jakieś tematy wspólne. Mysłakowskiego. Mysłakowskiego z lat 30. Szukamy odpowiedzi na pytanie „dlaczego". Z. Wszystkie te badania wymagają specjalnych zabiegów organizacyjnych dla zachowania ich rzetelności.poszukujemy przyczyn. środowisko. Wychowanie w środowisku małomiasteczkowym.jednak istotne walory porządkujące i wyjaśniające. Ich osobliwość . Ich przebieg jest zaprogramowany i ściśle kontrolowany. rozproszone po różnych instytucjach. D. Takie właśnie badania były źródłem socjograficznych opracowań socjologów i pedagogów. że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne. z góry wyznaczony ze względu na jakieś jego cechy. Kursa. I.to wszelkie poznanie zmierzające do gromadzenia wiedzy teoretycznej. że na studia wyższe idzie coraz mniej młodzieży wiejskiej? W badaniach weryfikacyjnych znany był nam tylko przedmiot badań. Nie znaliśmy jego skutków i przebiegu. M. Inny sposób podziału badań przyjmiemy stosując kryterium organizowania ich przebiegu. wszechstronnych. Każde jednostkowe badanie dostarcza drobnego elementu budującego teorię danej dyscypliny. jakie rozstrzygają daje wrażenie badań kompleksowych. Znamy objawy. Służą badaniom zmian jakiejś cechy pod wpływem celowo wprowadzonego czynnika do badanego układu lub pod wpływem naturalnego upływu czasu i naturalnych okoliczności. Wywodzą się z tradycyjnej szkoły badań socjologicznych. Grellerówna. coraz częściej jednotematyczne badania prowadzone są na wielkich obszarach kraju lub nawet w różnych krajach świata. okoliczności i uwarunkowań. kiedy to zespół ludzi obejmował badaniami pewien teren. Z punktu widzenia celu badań wyróżniamy w pedagogice a) badania teoretyczne b) badania weryfikacyjne c) badania diagnostyczne Nazwy badań w zasadzie określają ich charakter. często ściśle określony zasięg terenowy. Można zatem wyróżnić z tych względów: a) badania zespołowe b) badania terenowe c) badania powtarzalne (panelowe) Samotny.to próba sprawdzenia skutków zastosowanych rozwiązań. Dlaczego? co jest tego przyczyną? Jakie warunki powodują drugoroczność wśród uczniów określonej szkoły? Co sprawia. Byłoby rzeczą bardzo interesującą przeanalizować warsztat i efekt badań w tak różnym czasie jak badania Le Playa z drugiej połowy XIX w. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Kieruje takimi badaniami sztab ludzi. źródeł. S. Badania pedagogiczne może w większym stopniu niż gdzie indziej określane są przez cele jakim służą. ich kierunku lub nasilenia. W każdym badaniu empirycznym kryje się cząstka owego teoretycznego poznania. np. Badania powtarzalne (panelowe) . skutek . Pisarski. wiemy co chcemy wyjaśnić. Znane u nas pod nazwą tematów węzłowych. Suma tych zespołów oraz problemów.

Te dwa rodzaje pytań dają podstawę do rozróżnienia 2 typów problemów badawczych. tak zresztą jak i wrażenie. że innych procedur badawczych wymagają badania opisowe i zespołowe. Badania wyjaśniające szukają przede wszystkim związków między cechami. „Rola wychowawcza i kształcąca wakacji wobec dzieci szkolnych". „Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania się ilości młodzieży chłopskiej na studiach wyższych". Są wielowątkowe bo poszukują różnych możliwości wyjaśnienia. Powyższe sformułowania. „Subiektywne i obiektywne przesłanki postawy niechęci nauczycieli do reformy szkolnej". Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formułowane problemy jest zabiegiem trudnym. eksperymentalne sposoby wywoływania reakcji. Przenosi innymi słowy na zjawiska społeczne cechy i właściwości fizycznych bądź chemicznych układów doświadczalnych. Ale w każdym przypadku za okoliczność rozstrzygającą przyjmują kryterium dominujące. opinie nauczycieli o reformie szkolnej. Weźmy oto jako przykład badanie placówki wychowawczej. zastosowania trafnych i rzetelnych narzędzi badań. poszukują przyczyn głównych i wtórnych. wymagającym dużej znajomości rzeczy. Charakteryzując w ten sposób zróżnicowanie proceduralne badań mam świadomość. K. rejestracyjne i opisowe sposoby gromadzenia materiałów. Jakby określają naszą niewiedzę. że badane zdarzenie lub układ są względnie izolowane. zawierają w sobie wiele niejasności. Drugie zaczynają się najczęściej od wyrazu „jak" lub podobnie i nie mogą być skwitowane tak definitywną odpowiedzią. Badania panelowe choć oparte o kruche zasady empiryczne i posługujące się zawodnymi regułami wnioskowania są niezwykle atrakcyjną formą poznawania genezy i kierunku zdarzeń społecznych. Na koniec należy wymienić jeszcze jeden typ klasyfikacji badań. To różnego typu sondaże i badania statystyczne zbiorowości. także elementu intuicji bądź fantazji. Wrażenie takie jest uzasadnione poniekąd. że na układ lub zdarzenie oddziaływają w określonym kierunku tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejące. W tych obrazach zawarte są określone sugestie wyjaśniające. aby w zmiennych warunkach i czasie badały jednak to samo. Każdy przypadek stwarza inne szansę i inne konieczności powszechnym zjawiskiem będzie krzyżowanie się różnych typów badań i reguł postępowania. badania powtarzalne i zespołowe. że me może ono być ścisłe. dominujących i uzupełniających. Trudności organizacyjne odnoszą się do identyfikacji elementów układu (czasem nawet po latach). jej struktury. jak i zróżnicowanie przedmiotowe. pośrednio metoda badawcza. Szczególnie kusząca jest możliwość świadomego kształtowania rozwoju wydarzeń „tworzenia" nowych jakości przez celowe wprowadzanie czynnika eksperymentalnego. Ścisłość definicyjna klasyfikację taką uczyniłaby nieużytecznym . IV. często kontro-wersyjnych. sposób spędzenia wakacji przez dzieci szkolne. Kolejnym kryterium podziału badań jest przedmiot naukowego poznania. W badaniach zbiorowości dominują techniki kwestionariuszowe. zabiegi statystyczne. Wyróżniamy zatem: a) badania opisowe b) badania wyjaśniające Badania opisowe mają za przedmiot pojedyncze zjawiska. Tu dominują sondaże ankietowe. albo inaczej mówiąc poszczególne rodzaje badań nie mogą korzystać z formalnej właściwości klasyfikacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu Ten obszar działalności intelektualnej człowieka jest bowiem niesłychanie zindywidualizowany. Po wtóre zakłada. 1) problemów dotyczących cech zmiennych czyli pytań o pojedyncze jakby fakty. wszelkiego typu testy. funkcji efektywności. Ajdukiewicz egzamplifikując ich gramatyczny charakter podkreślał jednoznaczność pierwszych i wieloznaczność drugich. którego owocem jest opis sprawozdawczy. skale. istoty i charakteru procesów wychowawczych. III. pytań rozstrzygnięć i pytań dopełnień. To najczęściej badanie. rozstrzygają problemy zawierające co najmniej dwie zmienne. zbiorowości. zdarzenia. Przy badaniu zjawisk rozproszonych często na wielkich obszarach i zbiorowościach znowu musimy się uciec do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. zależności między zjawiskami. Przykładem takich badań może być skład socjalny studentów. oraz 2) problemów dotyczących relacji i związków między zmiennymi czyli pytań o złożone zależności. Intuicja badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiegoś zjawiska. jeśli pominąć niedoskonałości języka autora. Ufa wreszcie. często tylko hipotetycznie rozstrzygalne. Dominują tu badania źródeł. dokumentacji. których wyjaśnienie może być jednoznaczne. Wymienione przykłady zostaną sformułowane w tym wypadku inaczej. Są jakby „bogatsze" w problematykę i zakres tej problematyki. które dają fotografię. gdzie dominującym kryterium podziału jest procedura badawcza. wymagają namysłu i określonego poziomu orientacji w problematyce. indywidualne zdarzenia. iż w jego typologii odgrywają rolę zarówno czynniki organizacyjne.pewne zdarzenia są takie same w dwu punktach czasu. zachowania szczególnej staranności i jednolitości podejścia badawczego u kolejnych uczestników badań. dają szansę różnorodnych odpowiedzi. Źródłem tego rozróżnienia jest istnienie w logice 2 rodzajów pytań: tzw. Pierwsze zaczynają się od partykuły „czy" i wymagają odpowiedzi „tak" lub „nie". oczywiste. ale bez odrębnych badań mogą to być tylko domniemania nieuprawnione empirycznie. zmiennymi. Z tego względu wyróżnić można a) badania instytucji b) badania zbiorowości c) badania zjawisk i procesów Rozróżnienie powyższe zawiera sugestię.

ale dopiero z treści problemów dowiadujemy się. Np. to aby zrobić to trafnie trzeba sporo wiedzieć o przedmiocie naszych badań. ad 1) „Jakie są rozmiary dojeżdżania młodzieży do szkół ponadpodstawowych". 2.2. zaznaczyć trzeba. obiekcie lub zjawisku. przedmiotu i organizacji narzucających badaczowi za każdym razem inne dyspozycje i wymagających innej postawy poznawczej. oraz b) relacji łączących zmienne. „jest tak i tak" itp. Bo choć problemy badawcze określają zakres naszej niewiedzy. elementów socjologii. uwarunkowane. możemy domyślać się nawet kierunków tych zależności. kulturalnego itp. Rozstrzygnięcie problemu badawczego może mieć dwojakie konsekwencje. Dzięki temu dość ściśle będziemy mieć wyznaczony zakres badanych zjawisk. Dokonana typologia.to ważne atrybuty badacza humanisty i taką postawę wywołać miała zaprezentowana klasyfikacja. Tak ważny. że badać będziemy wpływ rodziny na aspiracje jej młodzieży. Oczywiście skutki te nie wykluczają się wzajemnie. oraz znajomość badań i wyników badań podobnych lub zbliżonych zagadnień na innym terenie. ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące. ankieta wśród dzieci na temat wielkości rodzin itp. Np. Do pierwszej należą wiadomości o przedmiocie badań i to wiadomości typu demograficznego. . rozmowy z opiekunem społecznym. czy problem posiada te dwa istotne walory. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości tym samym określają teren badawczych poszukiwań.2. Możemy zdawać sobie sprawę z istnienia zależności między dwoma zjawiskami. uciec się można do badań wstępnych. bez wyraźnie postawionego pytania". Na marginesie tego postulatu należy przypomnieć trafne propozycje H. potrzebna jest wiedza bardziej szczegółowa o przedmiocie naszych zainteresowań. Po pierwsze może przynieść określone korzyści praktyczne. że francuski uczony G. Przeprowadzamy wówczas rodzaj sondażu dla zdobycia podstawowych wiadomości o interesującej nas społeczności. Muszyńskiego wedle którego problemy dotyczą dwu kategorii faktów: a) własności „przedmiotów". jednak aby można było kierować ich przebiegiem. 3) Trzecim warunkiem poprawności problemu badawczego jest jego rozstrzygalność empiryczna oraz wartość praktyczna. 2) Drugim warunkiem poprawności sformułowanych przez nas problemów.schematem. Pierwsze wywodzą się z pytań rozstrzygnięć i odpowiedzią na nie jest definitywne i jednoznaczne „tak". jeśli chcemy aby był prawidłowy. Od problemów także zależy.. Problemy badawcze pośrednio stanowią podstawę do typologii zmiennych zależnych i niezależnych a także wskaźników do zmiennych. Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań. W naszym przypadku mogłoby to być: zapoznanie się z danymi urzędowymi. Do drugiej grupy wiadomości zaliczyłbym wiadomości ogólne z zakresu wychowania. Formułowanie problemów stanowi więc ogromnie ważny etap w koncepcyjnej fazie badań. Zabieg ten musi jednak spełniać kilka warunków. Jakość wiedzy potrzebnej dla sformułowania hipotez roboczych można podzielić na 2 grupy. Najlepszym źródłem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu. a poznanie takie. 1) Otóż sformułowane problemy muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy. jest konieczność zawarcia w nich wszystkich generalnych zależności między zmiennymi. metod. 2. Bechelarde powiada iż „nie ma nauki. polegający na precyzyjnym rozbiciu tematu na pytania. zawarty w temacie badań. Drugie wywodzą się z pytań dopełnień i odpowiedzi na nie są złożone. Ta otwartość poznawcza i elastyczność wykonawcza . ad 2) „Jaki jest wpływ dezorganizacji rodziny na aspiracje oświatowe młodzieży". jakie techniki i narzędzia dobieramy aby je rozwiązać. to kwestia nawet paru lat. Stanowią podstawę tworzenia hipotez. W przypadku zupełnego braku wiadomości pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala na ich szybkie poznanie. bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu. w którym konieczna jest pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. przedmiotem badań może być rodzina wiejska. „nie". przy celowym braku ścisłości definicyjnych miała ukazać tylko główne obszary penetracji intelektualnej humanistyki' Służyć może uświadomieniu niezwykłego zróżnicowania procesu badawczego w zakres. Formułowanie problemów badawczych.2. Problemy a hipotezy 2. czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji.e jego celów. problemy. Formułowanie problemów badawczych jest więc ze wszech miar ważnym zabiegiem. praw społecznych. W fazie koncepcji nie można niestety zdobyć całkowitej pewności.2. Problem badawczy. Formułowanie hipotez Dochodzimy w tym miejscu do momentu. wielowarstwowe. wymagającym poważnego namysłu i pewnego zasobu wiedzy. Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny. będącymi w dyspozycji instytucji. ekonomicznego.1. po wtóre może doprowadzić do ważnych ustaleń naukowo-poznawczych. Musimy zaufać naszej wiedzy i intuicji badawczej.

często nie doceniane. że . z pozoru niesposobne do poznania.zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków. Hipoteza w dalszym toku postępowania badawczego może być udowodniona przez zebranie danych popierających wysuwaną zależność lub obalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych świadczących o fałszywości założenia. Stanowią one równocześnie wyzwanie badawcze. jak przeprowadzić eksperyment pedagogiczny. ale nie może go zastąpić. 2. . To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliżować naszej inwencji badawczej. może stanowić hipotezę wyjściową do badań sprawdzających jej prawdziwość. Posługiwać się możemy dwoma rodzajami hipotez w zależności od stopnia ich ogólności. Hipoteza musi określać zależności między zmiennymi. aby: „nie przyjmować żadnych sądów prócz tych.) na p o d s t a w i e d a n y c h w y j ś c i o w y c h " (T. lub „powstanie wielkiego zakładu przemysłowego wpływa na zwiększenie zainteresowań młodzieży wykształceniem technicznym". . powiązań między jego elementem. brak kontaktów ze środowiskiem kulturalnym będą uważane za wskaźniki niskiego poziomu kulturalnego środowiska .mogą być prawdziwe lub fałszywe. w socjologii prawie wyłącznie kierują się regułami statystycznego doboru próby reprezentacyjnej. osiągniętego (. Powinna być na tyle precyzyjna. co i jak należy zbadać. Nie wolno nam faktów dobierać lub odrzucać w zależności od ich „przylegania" do prawdopodobieństw zawartych w hipotezach. obiektu lub zjawiska. Jest pożądane wychodzenie poza utarte. Bardziej jasny staje się wówczas sam problem i znacznie łatwiej opracować można cały warsztat badawczy i techniki badawcze. A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności interesujących badacza oraz cech środowiska. np. Reguły te określają właściwą liczebność próby oraz inne statystyczne cechy zbiorowości badanej. W posługiwaniu się hipotezami obowiązuje ostrożność. że podawane przykłady nie roszczą sobie prawa do prawdziwości. Pojęcie modelu w badaniach społecznych W badaniach społecznych regułą jest budowanie uogólnień w oparciu 3 indukcję niezupełną.. lecz w dziedziny niepoznane. Zbudowanie hipotez jest zabiegiem polegającym na zbudowaniu domniemanej teorii dotyczącej natury zjawiska. Moim zdaniem bardziej pożyteczne jest sformułowanie wielu szczególnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. W przypadku badań indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojęciowa. Wydaje się. a wi ęc t e ż i d o m y s ł w p o s t a ci uogólnienia. Będziemy zatem używać określenia hipotez bez tych przymiotników. książką. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Hipoteza w badaniach pedagogicznych przybiera najczęściej kształt zależności prawdopodobnej dwu zjawisk. do prawd ju ż ogłoszonych. Ten apel wielkiego filozofia. Niektórzy socjologowie dzielą hipotezy na teoretyczne i robocze. Badania takie w pedagogice bardzo często. kto nie bada niemożliwości". Natomiast jego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznościami tworzy zależność. 2. za p o m o c ą k t ó r e g o t ł u m a c z y m y d a n e f a k t y c z n e .podobnie jak bywa w autentycznych badaniach . O określonym poziomie kulturalnym czy materialnym możemy mówić. jest jednak bardzo istotne. zespołowych i robionych na wielkich populacjach. który stanowi określoną. Hipoteza wreszcie powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej. Typowanie cech znaczących może się dokonać w oparciu o znajomość wskaźników tych cech. brak inteligencji. jak zbudować kwestionariusz.. Nie dotyczy zaś poszukiwania wiedzy i śmiałości w podejmowaniu tematów. Hipotezy buduje się wierząc. Są tylko przykładami o tyle doskonałymi. Od hipotez bowiem także zależy. odnosi się jednak do finału poznania. że podstawą uogólnienia jest prawie zawsze badanie niepełnej liczby elementów jakiegoś globalnego zbioru. p r z e t o t a k ż e w s z e l k i d o m y s ł . stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań.cechy tego środowiska. Innymi słowy hipoteza może kierować poznaniem. Pragnę uczynić zastrzeżenie. że w naturze panuje pewien ład. brak zainteresowania prasą. Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez obejmujących wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska. która w pewnego typu badaniach. że szczypta niemożliwości w hipotezach jest zawsze bardzo pożądana.3. Brak wszelkich placówek oświatowych. aby ściśle ograniczyć zasięg swego znaczenia.Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakresów można dopiero przystąpić do formułowania hipotez. Oznacza to. Kartezjusz apeluje do nas. Kotarbiński 1960). poznane szlaki. 1. znając szereg wskaźników określających poziom danej cechy. jego wielkości i proporcji itp. Wprawdzie nie na teren irracjonalnych dywagacji.: „niski poziom kulturalny środowiska rodzinnego wpływa ujemnie na ambicje naukowe dzieci". że nie można w nie wątpić". Określają. jak będą wyglądały nasze techniki badawcze i główne k ie ru n k i badań. śmiałości w formułowaniu hipotez. — Hipotezy złożone . często bardzo małą część ogólnego zbioru. Podział ten ma swoje uzasadnienie w przypadku prowadzenia badań wyspecjalizowanych. „ H i p o t e z ą n az yw a się wszelkie twierdzenia częściowo t yl k o uzasad n i o n e . w przekonaniu o uniwersalności związku przyczynowoskutkowego.Hipotezy proste . Orzekamy o właściwościach małżeństw rozwodzących się na podstawie badań wybranego celowo lub losowo zbioru małżeństw. Tę śmiałość sankcjonuje wielki Einstein pięknym aforyzmem: „nie dokonuje odkryć.wyprowadzane z uogólnienia prostych obserwacji. Ich znaczenie.

o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunków rodzinnych.Mniej znane są metodologiczne reguły budowania uogólnień w oparciu o badania niepełne (Sztompka P. W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny. 2. Inaczej rzecz się ma z pojęciem modelu jako kategorii metodologicznej. nasilenie. Poza kryterium obiektywnej zdroworozsądkowej analizy podobieństw dwu układów. k t ó r y s t a n o w i n a r z ę d z i e p o ś r e d n i e g o p o z n a n i a i n n e g o u k ł a d u p r z ez to. które poddajemy analizie. 1973). Zmienne i wskaźniki w badaniach pedagogicznych „Cała nauka opiera się na założeniu. Tak wiec za irracjonalne uznalibyśmy istnienie relacji modelowych miedzy trąbą słonia a pierścienicami. możemy domniemywać. Występuje więc model w znaczeniu normy czyli określonego pożądanego stanu rzeczy. Sam termin model pojawia się w wielorakich znaczeniach. procesów nie można sformułować żadnych formalnych kryteriów. że uogólnienia dotyczyć będą ściśle obszaru spraw badanych. Wilson (Z. M o d e l to u k ł a d . odtrącenie przez rodziców (stan emocjonalny). Np. ule logicznie zasadne uznamy podobieństwo młodych robotników Nowej Huty i młodych robotników w Polsce. jak również jako reguła wspomagająca poprawne wnioskowanie i budowanie uogólnień. że j e s t do niego w i s t o t n y sposób p od o b n y. Nasuwa się pytanie. obiektywnego podobieństwa. arbitralny cha rakter i podejmuje ją sam badacz. okoliczności zaś to warunki i cechy wywołujące zdarzenie.B. konstytutywnymi składnikami zjawiska. Mówi się więc o modelowym (czyli wzorowym) stanie przedsiębiorstwa. na miejscu) dom dziecka pod względem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie społecznym. czyli posiadają swoje konkretne l u b statystyczne desygnaty. Wszelka niepewność co do istnienia miedzy zdarzeniami. Należą do nich: opuszczenie przez rodziców (fizyczne). że podobne zdarzenia zachodzą w podobnych okolicznościach" . Te trzy cechy (lepiej zespoły cech. lub statystyczny obraz jej funkcjonowania. za bardzo ryzykowne przyjęcie istnienia tej relacji między rodziną szwedzką a rodziną japońska. Istnienie takiego podobieństwa upoważnia do dokonywania operacji poznawczych na układzie modelowym czyli zastępczym i myślowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z układu modelowego na układ inny. bądź skutki wychowawcze działalności młodzieżowego domu kultury w Tarnowie do efektywności wychowawczej placówek wychowania pozaszkolnego. manifestacje. uczestnictwo w placówkach itp. badając podkulturę młodzieży nie należy formułować wniosków o kryzysie moralnym społeczeństwa. zdarzeń. Oczywiście badamy także ich genezę. zbiorami. Oto weźmy przykład zjawiska „sieroctwo społeczne".napisał E. Model występuje też w znaczeniu „przeciętnej" czyli teoretycznej wielkości wynikającej z wielkości rzeczywistych obliczonej jako ich przeciętna. Każde jednak zjawisko posiada . Przy zalecaniu ostrożności w budowaniu uogólnień należy jednak uznać prawo każdego badacza do budowania uogólnień sprawozdawczych pod warunkiem wykonania badań zgodnych z regułami metodologicznymi oraz. obserwacji i opisowi.B. organizację życia). syndrom osamotnienia) są głównymi. że rozpraszaniu niepewności bądź utwierdzeniu wniosków służą badania weryfikacyjne. poczucie osamotnienia (stan psychiczny). Empirycznie jednak opisujemy go przez typologię głównych cech (czyli zmiennych) tego stanu. Rozterki dotyczącej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie zastępczym czyli modelu na przedmiot właściwy.laka bowiem będzie zasadność (formułowania) opinii i budowania uogólnień na temat polskiej młodzieży robotniczej na podstawie badań młodych robotników Nowej H u t y lub oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie badań jednej placówki. obiektami lub procesami relacji modelowej winna być powodem wzmożonej ostrożności w przenoszeniu wniosków i uogólnień. Używa się więc terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejąc przez to jej strukturę. Powodzenie badań na obiekcie zastępczym czyli modelu zależy od istnienia między przedmiotami.4. l u b wię ks z oś ć cech obu u k ł a d ó w j e s t a n a l o g i c z n a a u k ł a d m o de lo w y je s t ba r dz ie j d o s t ę p n y poznawczo. Bardzo złożony społecznie proces i skomplikowany stan psychiczny. model aktywności kulturalnej studentów (rozumiejąc przez to strukturę zajęć. W t ym przypadku modelem zastępczego poznania była rodzina statystyczna. sposoby kompensacji i terapii. funkcje.to suma ontologicznych faktów i przysługujących im właściwości. Wilson 1964). W sumie to co daje się zaobserwować w każdym zdarzeniu lub zjawisku — to kilka podstawowych cech konstytutywnych dla danego zdarzenia. obiekt globalny również rozstrzygnąć nie można jednoznacznie. Stwierdzając w roczniku statystycznym wzrastającą z roku na rok ilość rozwodów mamy prawo domniemywać istnienie licznych okoliczności kryzysogennych w polskiej rodzinie. Z drugiej strony badając dostępny poznawczo (czyli dostępny fizycznie. Badając wielkomiejską szkołę średnią nie należy wniosków przenosić na system oświatowy kraju. zjawiskami racjonalnego. globalny. Teoria modelu jako narzędzia poznania jest bardzo pożyteczna zarówno jako źródło określonej postawy badawczej. Otóż w metodologii spotykamy pojęcie modelu rozumianego jako narzędzie poznania. całościowy. Pamiętać też należy. skutki. . jaki stopień podobieństwa upoważnia do takich operacji i rodzą się rozterki odnośnie prawomocności wniosków i uogólnień. towarzyszące mu oraz spowodowane przez nie. że podobnie swą rolę spełniają inne domy. rodzaje. w psychologii używa się określenia syndrom. które przyjęło się w metodologii nazywać zmiennymi. Wymienione znaczenia mają charakter empiryczny.). czasu wolnego. Na czym polega owo podobieństwo zdarzeń i podobieństwo okoliczności? Otóż zdarzenie .

Jak choćby z powyższych przykładów widać zmienne mogą.takie zmienne i w każdej sytuacji badawczej musimy umieć odszukać i nazwać zespół zmiennych tworzący jakiś fakt. bądź wreszcie z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w y ż s z y m od p r z e c i ę t n e go iż zac h o d z i z j a w i s k o . Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiegoś zdarzenia czy procesu . skutki wychowawcze i społeczne c/. że wskaźnik . k t ó r e nas i n t e r e s u j e " (S.1. Są to jednak już pewne warianty wymienionych już zmiennych lub w przypadku zmiennej globalnej określanie różnego stopnia ogólności i szczegółowości zmiennych. albo na 1000 małżeństw. recepcja przekazów telewizyjnych). liczone. Wydaje się bowiem. poziom wiedzy i przygotowanie rodziców do wspólnego życia itp. obserwowalnych mierzalnych równoważników. lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny.4. Przy badaniu kryzysu rodziny. Termin „kryzys rodziny" jeśli staje się w jakiejś konfiguracji częścią tematu badawczego jest warsztatowo. Przyjęte zatem przez badacza zmienne nadają badaniom kierunek. Jest oczywiste. bądź z określonym prawdopodobieństwem. Poziom dochodów rodziny robotniczej (zmienna niezależna) wpływa na formy życia kulturalnego tejże rodziny (zmienna zależna). przyjęliśmy jako jedną ze zmiennych rozwody.oznacza decyzję pod jakim względem będziemy badać zdarzenie czy proces. z d a r z e n i e l u b z j a w i s k o na po ds t aw i e z a j ś c i a którego w n i o s k u j e m y z pewnością. kierunek zmian innej osoby. 2. Ich typologia zależy od tego czy chcemy znać źródła czy przejawy zjawiska. czyli pierwsza będzie zmienną zależną a poziom dochodów zmienną niezależną. We wszystkich tych wypadkach dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej.to zespół cyfr a zmienna to sformułowana przez nas tendencja (wskaźnik wzrostu. Nie taki podział zmiennych jest jednak najważniejszy.y kontekst kulturowy. jaki jest kierunek zależności między nimi. być wyrażone ilościowo (wskaźnik rozwodów. mierzone. zaburzenia funkcji opiekuńczych i emocjonalnych. Formułowanie zmiennych i ich rodzaje Typologia zmiennych . nasilania się). Wśród zmiennych wyłowiliśmy „plany dotyczące kształcenia" oraz „rodzaj środowiska rodzinnego". a właściwie z różnym sposobem ich określania. Zmienną niezależną będzie w tym wypadku środowisko rodzinne a zmienną zależną plany kształcenia.to jakby rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone. W jednym przypadku jakaś cecha wpływa na ilość. Wśród cech (zmiennych) tego zjawiska przyjęliśmy i takie: wydatki na „życie kulturalne" oraz poziom dochodów. jaka jest badana cecha nazywamy wskaźnikami. zagęszczenie klas szkolnych) lub jakościowo (przyczyny rozwodów. Badacz musi wybrać i nazwać cechy (zmienne). określają ich cel. „ilość dzieci w klasie". wpływa na zainteresowania. które tworzą. Te empiryczne czynniki wskazujące. W zależności od tego jedne zmienne nazywają się zmiennymi niezależnymi a drugie zmiennymi zależnymi. Wskaźnik jest tu równocześnie zmienną. 2. tyle. zdefiniowania. albo ilość rozwodów na każde 100 zawieranych małżeństw. „wykształcenie nauczycieli" „pora rozpoczynania lekcji" itp. która wpływa na inne.2. Mogą to być: wskaźnik rozwodów. „ W s k a ź n i k . bezpieczeństwo na drogach. Jest więc zmienną niezależną. mieszkańców.4. Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa podstawowe typy jest ogromnie ważna bo określa kierunek badań a także rozwiązania techniczne warsztatu badawczego. że inne cechy będziemy badać interesując się procesem dydaktycznym w klasie a inne wówczas gdy badać bodziemy więzi nieformalne między dziećmi oraz ich pozycję w grupie. dla opisania lub ocenienia „warunków nauczania" (zmienna) przyjmujemy np. rozmiary alkoholizmu. W badaniach zmienne mogą pełnić różną rolę. ilość sierot społecznych. ilość telewizorów. a która podlega wpływom.to p e w n a cecha. Ale życie kulturalne rodziny (zmienna niezależna) określa. Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. aspiracje k ul turalne dzieci (zmienna zależna). Wskaźniki i ich rodzaje Aby komunikatywnie opisać zmienne bądź to ilościowe bądź jakościowe musimy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. opisywane. W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas analizowana w połączeniu z inną. Znaczy to np. Te zmienne muszą być takie aby mogły być empirycznie poznawane. że ta pierwsza będzie warunkowana przez drugą. jakość lub kierunek rozwoju i wówczas jest zmienną zależną. składają się na to zjawisko „kryzys rodziny". empirycznie nieinstruktywny. Badamy aspiracje życiowe młodzieży. Spotkać się można jeszcze w podręcznikach metodyki badań z określeniem zmiennej pośredniczącej. skutki nadmiernego zagęszczenia klas szkolnych. globalnej i inne. Np. zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny. która determinuje jej ilość. Otóż wskaźnikiem będzie liczba rozwodów na 10 tyś. Nowak 1970). zdarzenie lub proces. bo jak większość pojęć w metodyce badań społecznych najłatwiej się definiuje kontekstowo. Wymaga tylko praktycznej egzemplifikacji. Znacznie ważniejsza jest świadomość jaki jest związek między poszczególnymi cechami. Również tożsamość zmiennej i wskaźnika będziemy obserwować przy następujących zmiennych: przestępczość nieletnich. „istnienie pomocy dydaktycznych". Rozmiary alkoholizmu . Nie jest to ani wyczerpująca ani prawidłowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujących kryzys rodziny. że w tym przypadku mamy do czynienia tylko z różnym stopniem ogólności zmiennych. jakość. Jest to bardzo udana definicja wskaźnika.

Reguła niniejsza powinna być jedną z naczelnych zasad metodyki badań społecznych. definiuje) jest zjawiskiem obserwowalnym. W innej sytuacji obserwujemy określone. których istnienie dowodzi istnienia całej zmiennej. empirycznym związkiem zależności. . szukamy innych faktów (wskaźników). Podkreślanie ich odrębności i szczególności w badaniach pedagogicznych byłoby niewłaściwe z tej racji. Ten człowiek może być jednak chory. którą wskazuje (określa. Określona ilość faktów (wskaźników) wskazuje. Wypieki u dziecka są empirycznym wskaźnikiem gorączki. Otóż w badaniach pedagogicznych. czego się tylko domyślamy. „ludzie". Takie wskaźniki nazywane bywają czasem wskaźnikami inferencyjnymi. gorączka zaś jest empirycznym wskaźnikiem choroby. Jeśli jej braknie . Wszystkie te zmienne mają charakter ilościowy.znaczy to. Taki rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem empirycznym. że młody człowiek został wciągnięty do bandy lub innej grupy nieformalnej. 2. Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak prostym. zjawisk służące analizie. U dziecka obserwuje się nagle symptomy podkultury młodzieżowej (muzycznej. o jego istnieniu lub rozmiarach możemy tylko snuć mniej lub bardziej uprawnione domysły. ale o niewiadomym charakterze. zauważył bowiem określone zachowanie młodzieży np. A przecież różny jest wówczas sposób postępowania szkoły. ale także może wskazywać zjawisko T. oceniamy lub uznajemy za istniejące na podstawie bezpośredniej. Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mogą być empirycznym wskaźnikiem warunków wychowawczych w internacie (oczywiście nie jako jedyny wskaźnik). Częściej jednak zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia czy procesu opisujemy. Taki zaś rodzaj wskaźnika nazywamy wskaźnikiem definicyjnym. I niczego nie wyjaśnia łatwo sformułowany sąd. że większość procesów poznawczych i schematów wnioskowania przebiega wedle takich właśnie reguł. Wszystkie twierdzenia. bezpieczeństwo na drogach . To twierdzenie wymaga krótkiego komentarza. może ich nieudolność życiowa. czego nie obserwujemy. że istotnie taka forma życia w placówce wystąpiła. jakie budujemy w naukach społecznych w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników mogą być obarczone ryzykiem błędu. pełną rodzinę. ale jest to szczególny przypadek wskaźnika empirycznego. Następnie każdej zmiennej trzeba wynaleźć i racjonalnie przypisać maksymalną ilość empirycznych wskaźników.ilością wypadków. że obowiązkiem badacza jest troska aby każdy problem badawczy został rozczłonkowany na maksymalną ilość cech (zmiennych) określonych przez zakres problemów. Tymczasem dziecko ma zamożną. empirycznej obserwacji cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni związek między nimi. przestępczej. Są to więc operacje myślowych i rzeczowych podziałów — klasyfikacji faktów. co może wskazywać. We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakieś zjawisko.określamy przez wskazanie ilości wypijanego alkoholu. To grozi popełnieniem pomyłki albo co najmniej zawężeniem prawa do generalizacji. Starannie odrobione lekcje u dziecka są empirycznym wskaźnikiem określonej postawy wobec nauki. Spory wokół problemu trwają od dawna. opuszczanie lekcji. że wystąpiło zjawisko choroby. Poprzedni podrozdział jest przykładem. Może to być zmianowa praca rodziców. które w świetle wiedzy psychopedagogicznej są wskaźnikami sieroctwa społecznego.wskazują na dezorganizację życia rodzinnego. nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywódca czy inni tzw. obserwowalnym i zmienna. sposób zachowania apatyczny lub agresywny . rzeczy. Wychowawcza może domyślać się w swojej placówce istnienia tzw. Wskaźnik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym. może wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. Dopiero szczegółowe badania potwierdzają rzeczywisty stan sieroctwa społecznego. Wnioskujemy więc o istnieniu jakiegoś zdarzenia.Kartezjusza regułę nakazującą dzielić każde zbadane zagadnienie na tyle cząstek. Niekiedy zjawisko badane jest ukryte. ile by się dało i ile byłoby potrzeba dla lepszego jej rozwiązania.). że jest pijany. Widząc kogoś leżącego na ulicy domniemamy. również społecznych wskaźnik W może wskazywać zjawisko Z. Innego przykładu dostarczają badania nad młodzieżą wiejską na studiach. zaniedbany wygląd dziecka. Ale właśnie taka jest natura poznania społecznego. Tradycyjnie będzie to woń alkoholu. że zaniżone aspiracje są wynikiem poziomu funkcjonowania szkoły wiejskiej. które jest wskaźnikiem czegoś. szukamy jego potwierdzenia.5. Znajduje ona zastosowanie w różnych etapach badań i służy różnym celom. ale te same wskaźni ki w świetle doświadczenia i znanych teorii zdają się dowodzić iż przyczyna leży w warunkach materialnych tej młodzieży.. drugiego życia. a nie opilstwa.. zaburzone zachowanie dziecka. Aby zyskać potwierdzenie istnienia takiego faktu musi szukać często żmudnie innych zdarzeń (wskaźników) wskazując. szerzej. który jak dowodzą badania i uczy doświadczenie może pojawiać się w pewnych postaciach także we własnej rodzinie. które potwierdziłyby istnienie domniemywanej cechy. Szukamy więc innego wskaźnika cechy opilstwa. Klasyfikacja jako narzędzie poznania Wśród prawideł racjonalnego postępowania znajdujemy „W rozprawie o metodzie" . Pewna suma faktów i zachowań dziecka będzie wskaźnikiem jego przynależności do grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktów i zachowań może wskazywać na zaburzenia funkcji rodziny bez przynależności do bandy. że oba zjawiska mają w tym swój udział. Np. Dla nas wypływa z tych przykładów ważne doświadczenie i praktyczna reguła.

zbiór uczniów jednej konkretnej szkoły. Weźmy np. Całkiem realnie występuje jako narzędzie pomocy szkoły. uczniom i rodzinom dzieci o słabych wynikach w nauce. pracowników oświaty na nauczycieli szkół. Znany i pomocny dla celów badawczych może być schemat prostokąta. W tym rozumieniu K l a s y f i k a c j ą n a z y w a się p e w i e n p r o sty l u b złożony podział rozczłonkowanie odpowiednio w yb r a n e go f r a g m e n t u rz ecz ywi s t oś ci p oz a j ę z yk o w e j . placówek oświaty pozaszkolnej. Można jednak dzielić uczniów wedle innej zasady np. specjalna. Wójcik 1965). że ich zakresy wzajemnie się wykluczają. rzeczywistości wychowawczej nie znajdziemy wiele. teorii jakiegoś zjawiska. Ludzi możemy podzielić na kobiety i mężczyzn wedle zasady płci. Oznacza ona. administracji szkolnej. Dzielimy ich na uczniów klas młodszych (1-3). Przykład powyższy nie jest wydumany. którego elementy są stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych. Takie podziały jednego pojęcia wedle różnych zasad nazywamy klasyfikacją wielowzględową krzyżujących się podziałów. następnie części te lub jedną z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wówczas mamy postać klasyfikacji złożonej wielowzględowej o kształcie piętrowym.to właśnie dokonywanie operacji klasyfikowania. Godna uwagi w badaniach społecznych jest klasyfikacja skomplikowana. organizacje społeczne . Podziały dychotomiczne oraz wedle zasady są klasyfikacjami prostymi. Jeden element należy do zakresu jednego pojęcia i tylko do niego. średnim i zawodowym. Otóż stosunek między zakresami nazw klasyfikujących określa zasada rozłączności (zwana też zasadą wykluczania). podstawowym i niepełnym podstawowym. klasyfikacja dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie .pełnoletni i niepełnoletni.). Pragnę więc przedstawić pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej ale dla celów praktycznych. uczniów średnich wymagających uwagi oraz uczniów o wyraźnych trudnościach w nauce. dojeżdżający i mieszkający w internacie lub na stancji. Podziały takie mają zagwarantowane zasady poprawności z samej istoty takiej klasyfikacji. zawodowa. Przyjmuje ona jeszcze dodatkową kategorię . logiczna i dokonywana aparaturą językową. Zalecany zaś porządek . o których mowa w definicji. Oznacza ona. Na drugim poziomie dzielimy wszystkie człony podziału ze względu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniów bardzo dobrych. Zatem zakresy ich nazw są rozłączne. Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji złożonej. Natomiast stosunek między zakresem pojęć klasyfikujących a zakresem pojęcia klasyfikowanego określa zasada wyczerpywania (zwane też zasadą całkowitości lub adekwatności). Istnieją jednak i są bardzo użyteczne klasyfikacje złożone. Natomiast jeśli jedno pojęcie dzielimy na części. Jest to tzw. na mieszkańców miast i mieszkańców wsi i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania. albo uczniowie pochodzenia chłopskiego. Jest to reguła budowania uogólnień. uczniów polskich wedle charakteru szkoły . Ponieważ jego podstawą zawsze jednak jest operacja myślowa. Pierwszy powstaje wówczas gdy zbiór dzielimy na dwoje wedle cech przeciwstawnych. Zasada przynależności do klasy. Ten odwrotny zabieg został także zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego reguł. K l a s yf i k a c j a j e s t z bi orem n a z w o o k r e ś l o n yc h s t o s u n k a c h m i ę d z y i c h z a k r e s a m i or az o o k r e ś l o n y c h stos u n k a c h m i ę d z y i c h zakresem a zbi orem k l a s y f i k o w a n y m (T. W zakresie nazwy „liczby całkowite" nie ma innych liczb niż liczby parzyste i liczby nieparzyste.ogólnokształcąca. uczniowie miejscowi. Przypadkiem jest. wykluczają się. klas średnich (4-6) i klas starszych (7-8). Innymi słowy nie chcę prezentować tu semantycznej teorii klasyfikacji lecz zająć się rzeczywistością pozajęzykową. co można nazwać inaczej operacją porządkowania. p o c z yn a j ą c od przedmi ot ów n a j p r o s t s z yc h i wz n o s i ć się s t o p n i o wo do poz nani a przedmiotów bardziej złożonych.Z koniecznością podziałów . Na trzecim wreszcie poziomie możemy j uż tylko uczniów z trudnościami w nauce podzielić ze względu na charakter środowiska domowego lub wykształcenia rodziców na uczniów z rodzicami wykształconymi na poziomie wyższym. czyli zakres został całkowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatów nazwy „liczb parzystych: i liczb nieparzystych" jest równa ilości desygnatów nazwy „liczby całkowite". przyjmijmy definicję logiczną klasyfikacji. zawodowych i specjalnych. że na wszystkich piętrach klasyfikacji występuje podział trójczłonowy. Istnieją dwa główne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli rozłącznej i wyczerpującej. Dwie zasady określają owe stosunki między zakresem pojęć. inteligenckiego i innego. R o z u m o w a n i e n al eż y prowadz ić w p o r z ą d k u . sprawcy przestępstw — umyślni i nieumyślni. mieszkańców półkuli północnej i południowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu. że suma zakresów nazw klasyfikujących jest równa (adekwatna) lub wyczerpała całkowicie zakres nazwy pojęcia klasyfikowanego. Weźmy już przytoczony wyżej podział uczniów na uczniów szkół ogólnokształcących.charytatywne i niecharytatywne itp. Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie podziału wedle pewnej zasady. Klasycznym przykładem wszystkich podręczników logiki ilustrującym definicję i powyższe zasady jest podział liczb całkowitych na liczby parzyste i liczby nieparzyste. zakładaj ą c p o r z ą d e k w k a ż d y m e t a p i e s w o j e g o p o s t ę p o w a n i a i w k a ż d y m p r z e d m i o c i e s wego p o z n a n i a . robotniczego. gromadzenia wiedzy. Równocześnie żadna liczba parzysta nie jest nieparzystą i odwrotnie. Trudniej już dzielić wieloczłonowe np. czyli w operacjach służących budowaniu całości np.klasyfikacji spotkamy się także i w operacjach zmierzających do syntezy. Przykładów równie oczywistych w badaniach społecznych a szczególnie v.

to pedagogiczną swobodę w terminologii badawczej tłumaczyć można tylko młodym wiekiem tego obszaru naukowej aktywności pedagogów..Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych. Warszawa 1978 r.Sztuka badań naukowych.różnicującą tzw. E. historycznosocjologicznym. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych. politycznym itd. Sprzeniewierzeniem się tej zasadzie byłby podział mieszkańców Krakowa na pracujących i niepracujących a następnie pracujących na żonatych i nieżonatych a niepracujących na cudzoziemców i obywateli polskich. Np. aspekty klasyfikacji. Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik szukać w literaturze fachowej.Myślenie hipotetyczne. P. Cackowski Z. r. Lublin 1981. K. Nie są one jednak niezbędne do prowadzenia operacji analitycznych lub syntetyzujących na materiale badawczym. T. Grodziński . Barbara Żochowska -Wybrane metodologiczne wzory badań empirycznych w pedagogice. test i introspekcję. lecz rezultatem dwojakiego .Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Sztompka . Zważywszy na takt. Warszawa. Pojęcie nauki możemy klasyfikować w aspekcie treściowym. Warszawa 1969. . H. Byłby to zabieg szkodliwy. w których czytelnik znajdzie rozwinięcie poszczególnych zagadnień. Katowice 1985.narzędzia badawcze Sprawa takiego czy innego definiowania pojęć nie jest tylko kwestią arbitralnych określeń. Janusz Gnitecki -Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Uważam jednak. Poznań 1964. II. J. Holm.N. Edward Hajduk . Podstawowe wszelako reguły klasyfikacji są niezbędne do sprawnego posługiwania się materiałem badawczym. Warszawa 1973. Zielona Góra 1993. T. założenia. Wójcik-Zarys teorii klasyfikacji. 2) warunek całkowitości (wyczerpywania). 3) trzecim formalnym warunkiem poprawności jest postulat maksymalnego rozczłonkowania czyli wymieniona już wcześniej kartezjańska zasada maksymalnego podziału.1. R.O metodzie nie rozstrzyga subiektywna. Beveridge . dydaktycznym. że na terenie jednej dyscypliny winien panować pewien ład pojęciowy oparty o ustalenia terminologiczne metodologii ogólnej oraz dyrektywę intersubiektywnej komunikowalności. Giedymin .Problemy i pseudoproblemy. Jednym tchem wymieniamy więc wśród metod ankietę i badania historyczno-porównawcze. Warszawa 1963.Teorie i wyjaśnienia. 1975. Choć niejasności w tej mierze nie rozstrzyg a j ą o efektach naukowych badań pedagogicznych . medycznym.Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. P.Problemy. schematycznych klasyfikacji. Meyndz. Warszawa 1970. . Warszawa 1965. Nie nawołuję do ścisłych.to jednak w obrębie samej dyscypliny odbierają aparatowi pojęciowemu walor uniwersalności i prowadzą do nieporozumień. 4. Oprócz formalnych warunków poprawności wymienione są także pozaformalne postulaty poprawności nadające klasyfikacji walor elegancji. Nowak Metodologia badań socjologicznych. Brzeziński -Elementy metodologii badań psychologicznych. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich fragmentów. J. Metody . S. ludność możemy klasyfikować w aspekcie demograficznym.: 2. W. Do nich zalicza się 4 postulat maksymalnego ładu. instytucjonalnym.I. Zielona Góra 94. Dopiero w obrębie podziałów aspektowych stosujemy klasyfikację dodatkową z zastosowaniem względów (zasad). lecz przedmiotowa i bezwzględna konieczność wynikająca z natury zadania o które idzie" Stanisław Brzozowski W pedagogice spotykamy się z całkowitą swobodą w określaniu metod technik i narzędzi badawczych. J. Warszawa 1964. 3. Literatura zalecana Dla zainteresowanych polecam książki. Muszyński -Wstęp do metodologii pedagogiki.Problemy weryfikacji wiedzy. który jest spełniany jeśli stosujemy jedną zasadę podziału (jeden wzgląd) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich członów dokonanej klasyfikacji. Warszawa 1970 r. Warszawa 1985. że na gruncie metodologii ogólnej zawsze panował pojęciowy porządek . PWN. Hiibner . Pawłowski . 3.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Such . Wrocław-Warszawa 1986 Ossolineum. Winter de A. IV.techniki . rozstrzygnięcia. Wymieniłem dwa formalne warunki poprawności klasyfikacji: l) warunek rozłączności. ROZDZIAŁ III Metody badań pedagogicznych .

pol e g a j ą c ą na w y w o ł y w a n i u l u b t yl k o z m i e n i a n i u p rz eb i e gu procesów prz ez wprowadz eni e do n i c h jakiegoś nowego c z yn n i k a i obs erwowani u zmian powstałych pod jego w p ł y w e m " (W. Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych. Teraz natomiast przystąpić można do omówienia poszczególnych metod i technik stosowanych w badaniach pedagogicznych.do rozwiązania określonego problemu w pierwszej kolejności wybieramy odpowiednią metodę . Zasadność takiej kwalifikacji jest szczególnie przekonywująca jeśli spojrzeć na eksperyment z punktu widzenia dydaktyki. Taka kolejność ich omówienia oraz wyróżnień zakresowych znajduje swoje odbicie w procesie badawczym. Technika z kolei jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego. Przyczyny pierwszego rodzaju to tradycja języka przypisująca określonemu pojęciu zbiór desygnatów. Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych określić jeszcze wypada pojęcie narzędzia badawczego.I. Nie dysponując dostateczną ilością miejsca ograniczę się do wyliczenia najważniejszych i zwięzłego ich opisu. Kierując się więc względem na zbiór desygnatów tradycyjnie danemu pojęciu przypisywanych oraz na zespół cech współoznaczanych łącznie przez dane pojęcie postaram się wyróżnić i określić podstawowe pojęcia metodologii badań pedagogicznych. badanie dokumentacji szkolnej.: obserwowanie. np.rodzaju przyczyn. a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda. r e g u l o w a n e st aranni e w yp r a c o w a n ym i d yr e kt yw a m i . Zdaniem niektórych pedagogów eksperyment jest szczególnym przypadkiem obserwacji.2. zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym. Nadużywając trochę zasad logiki można jednak stwierdzić. arkusze lub dzienniki obserwacji. który zresztą W. że metoda jest pojęciem najszerszym i nadrzędnym w stosunku do techniki i narzędzia badawczego. Zaczyński 1968).opracowując koncepcję założeń teoretycznych i praktycznego postępowania. jak też i czynnik „zabiegów instrumentalnych". ale od obserwacji różniący się bardziej złożoną strukturą. Drugi rodzaj przyczyn. Używając pojęć logicznych można orzec. 3. prowadzenie wywiadu. poz wa l aj ąc ym i na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych inform a c j i . które podobnie jak techniki z metodami bywa mylone z techniką badawczą. W dalszej części czytelnik znajdzie bardziej szczegółowe omówienie spraw związanych z porządkiem i organizacją procesu badawczego. Techniką badań zaś nazywać będziemy „ cz yn noś ci p r a k t yc z n e . Treść definicji sugeruje. wielość narzędzi badawczych (np. O t ó ż n a r z ę d z i e b a da wc z e j e s t p r z e d m i o t e m s ł u ż ą c y m do re al i z ac j i w yb r a n e j t e c h n i k i b a d a ń . Te różnice. Techniki badań są zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi. zjednoczonych celem generalnym i ogólną koncepcją badań. 1974). że jedną z podstaw określania znaczenia pojęcia jest funkcja denotacyjna tego pojęcia. W zgodzie zatem z tradycją oraz zasadami logiki przez m e t odę b a d a ń r o z um i e ć b ę d z i e m y „zespół t e o r e t yc z n i e u z a s a d n i o n yc h zabiegów k o n c e p c yj n yc h i i n s t r u m e n t a l n yc h o b e j m u j ą c y c h n a j o g ó l n i e j całość p o s t ę p o w a n i a badacza. to narzędzie badawcze ma znaczenie! rzeczownikowe i i służy do technicznego gromadzenia danych z badań. Metoda natomiast zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze. z m i e r z a j ą c e g o do r o z w i ą z a n i a o k r e ś l o n e go p r o b l e m u naukowego". Czynności te w sensie logicznym są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody. Eksperyment pedagogiczny Mimo różnych opinii pedagogów eksperyment pedagogiczny uznać należy za metodę badań pedagogicznych. w tym głównie złożona struktura zabiegów technicznych. arkusz obserwacyjny a nawet ołówek. Ta dopiero decyduje mniej lub więcej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki badań a wybrana technika w sposób jednoznaczny wyznacza narzędzia badawcze. notatki z rozmów) oraz konieczność istnienia generalnej koncepcji wiążącej w celową jedność różnorodne . O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe i oznacza czynność. magnetofon. Pełne wyliczenie i szczegółowy opis metod badawczych w pedagogice wymaga wszechstronnych studiów i bardzo wiele miejsca. W tym rozumieniu narzędziem badawczym będzie kwestionariusz wywiadu. kiedy przystępując do badań. albo inaczej . staranniej opracowanym zamysłem badawczym i posługiwaniem się większą i różnorodną ilością narzędzi badawczych. że podstawą do definiowania będzie sens albo treść nadana temu pojęciu przez logikę czyli funkcja konotacyjna nazwy. Wyróżnione wyżej pojęcia zachowują względem siebie określony stosunek zakresowy. o p i n i i . Zaczyński . o których zgodnie z prawdą można dane pojęcie orzec. Najbardziej trafną definicję tego pojęcia dał W. który decydował będzie o zasadach typologii terminologicznej wywodzi się z logicznej funkcji pojęcia.„Eks perym ent j e s t m et odą naukowe go b a d a n i a okreś l one go w y c i n k a rz ecz yw i s t oś ci ( w yc h o w a w c z e j ) . f ak t ó w" (Kamiński A. Oznacza to. Uzasadnienie zarówno takiego podziału pojęć jak i sposobu definiowania znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamińskiego. To ostatnie zaś ma zakres najwęższy i jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec pojęcia metody jak i pojęcia techniki badawczej. iż w działaniach eksperymentatorskich występuje zarówno czynnik „zabiegów koncepcyjnych". Beveridge w „Sztuce badań naukowych" uważa za podstawowy element wyposażenia każdego badacza.

s. Dla przykładu: „przyczyny sieroctwa społecznego". lecz w praktyce wychowawczej ze względu na wątpliwości metodologiczne i etyczne jest rzadko stosowana. Wedle sugestii A. Dwa czynniki decydują o tym. Nie obciąża jej bowiem ani tak wielka ilość wątpliwości metodologicznych ani etycznych. nawet do cennych uogólnień lecz na ogół bywa słusznie krytykowana. Druga sprawa związana ze zmianami układu jest natury moralnej. drużyna harcerska). Mili w postaci słynnych pięciu kanonów. że mogą być one rezultatem zaniedbania lub ujemnych skutków w innej grupie. Monografia pedagogiczna Na użytek badań pedagogicznych definicja metody monograficznej musi odbiegać swą treścią i zakresem od przyjętych potocznie znaczeń monografii w naukach społecznych. Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wiąże się z techniką wykrywania zależności między zmienną niezależną a innymi elementami badanego układu. oraz kanon reszt. Kamińskiego za monografię na gruncie pedagogiki przyjąć należy taką metodę postępowania. Kotarbiński 1960. choć te są najważniejsze lecz także zasobu naszej wiedzy. Ze zmianami układu jako istotą eksperymentu wiążą się dwie sprawy. W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas układem jest prawie zawsze jakaś grupa wychowanków. „Praca badawcza nauczyciela". Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placówki (dom kultury. o efektach podejmowanych inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych. nie jest problemem nadającym się do badań metodą monograficzną. przemawia za zaliczeniem eksperymentu pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. jeśli istnieje domniemanie. zespołu zdarzeń. kanon jedynej zgodności. dodatkowe formy nauczania. na badaniu rzeczywistości wychowawczej dla celów wychowawczych. Kotarbiński wręcz pisze. że określony sposób postępowania badawczego możemy uznać za metodę monograficzną. kanon zmian towarzyszących. W socjologii np. Uniwersytet dla Rodziców. która prowadzi do opisu instytucji wychowawczych. szkoła. W badaniach monograficznych dąży się do „sięgnięcia w głąb" danej instytucji i gruntownego. St. Podobnie przedstawia się sprawa z inną parą problemów: przyczyny niepowodzeń w . lub fragment rzeczywistości wychowawczej ściśle z młodzieżą lub w ogóle ze środowiskiem ludzkim związanym. celowa dezintegracja grupy) lub w postaci działań oczywiście pożytecznych (np. Podobną opinię prezentuje także za M. Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wiedzy o skuteczności poszczególnych działań. badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. „Zmiany te obserwować będziemy w przebiegu samego procesu. kanon połączonej różnicy i zgodności. Dlatego też tak obszerne definiowanie monografii nie jest użyteczne dla praktyki pedagogicznej. etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania działań pożytecznych wobec jednej grupy jeśli stosujemy je wobec innej grupy. jak również w jego końcowych efektach.poczynania badawcze.3. Zaczyński. Rezultatem eksperymentu są więc zawsze określone zmiany. budzenie agresji. jako naiwna i mało wydajna (T. Nie można więc dopuścić aby w założeniach badawczych przyjęto świadomie działania szkodliwe dla określonej grupy. że podobną eksperymentowi rolę w nadaniach pedagogicznych mogłaby spełniać metoda porównawcza na gruncie pedagogiki bardzo mało upowszechniona i stosowana. Nie są to jedyne problemy związane z eksperymentem na gruncie pedagogicznym. Zmiany nie tylko badanego układu. Pierwszym z nich jest przedmiot badań. lub też o wartości nowych metod nauczania.in. wyposażenie w wartościowy sprzęt sportowy jednej grupy) ale tylko wobec celowo wybranego zespołu budzi istotne i uzasadnione rozterki moralne. Duvergerem . rozumiejąc pod pojęciem instytucji wychowawczej „struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Celem eksperymentu jest więc wykrycie związków przyczynowo-skutkowych między zmienną niezależną a elementami badanego układu. 1974). Więcej. Oddala ona nieocenione usługi w rozwoju dydaktyki. Tych wątpliwości etycznych nie usuwa nawet fakt osiągnięcia pozytywnych efektów wychowawczych czy dydaktycznych w określonej grupie. bądź pracy wychowawczej. Stanowią one fundamentalną zasadę dociekania istoty zachodzących zależności i podstawę zasadnych domysłów uogólniających. że aczkolwiek ta „metoda prowadzi do cennych domysłów. 3.in. spółdzielnia mieszkaniowa.W. jak i jako związanego ze sobą zbioru osób" (Kamiński A. 186). monografią nazywa się m. ale problem: „kompensacyjna rola (wybranego) domu dziecka" w pełni nadaje się do zastosowania omawianej metody. Drugi czynnik to sposób badania. Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego układu (zbiorowości społecznej. Metodzie tej stawia się i inne zarzuty sprowadzając się do podawania w wątpliwość jej funkcji poznawczej a nawet rzetelności naukowej. Tak więc świadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci działań szkodliwych (np. wielostronnego wejrzenia w jej funkcjonowania zarówno jako systemu społecznego. Są to: kanon jedynej różnicy. Tymczasem swoistość każdej metody badawczej w pedagogice polega m. Wydaje się. Swoistym przedmiotem badań dla monografii jest instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celów wychowawczych badana. pogotowie opiekuńcze) i niekiedy instytucjonalne formy działalności wychowawczej (spółdzielnia uczniowska. który obszernie i niezwykle jasno opisał metodę eksperymentu w znakomitej książce pt. zjawiska lub procesu) specjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania pożądanych zmian układu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym układzie zajdą pod wpływem owego nowego czynnika zwanego zmienną niezależną. Otóż najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej zależności oparte o zasady przyczynowości i rozumowania indukcyjnego opracował J.

Będąc dość łatwa w realizacji nadaje się do systematycznej weryfikacji funkcji założonych danej instytucji.i rozpowszechnionych w latach dwudziestych naszego wieku. zasad funkcjonowania i ocenę przyjętych w tych instytucjach rozwiązań problemów wychowawczych. Łączy ich kilka. że warunkiem wydźwignięcia człowieka w sytuacji kryzysowej jest wszechstronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizowana pomoc przewidująca obok materialnych bodźców także wyzwalanie praktycznej aktywności człowieka i psychicznej zaradności oraz wiary we własne siły. Badania w pedagogice sprowadzają się najczęściej do diagnozy. że w miarę jasno wyróżnia monografię od innych metod badawczych. działalnością terapeutyczną odbiera im w zasadzie społeczny sens. Metoda monograficzna realizowana być może przez wiele różnorodnych technik. jednostkowych przypadków wychowawczych ma uzasadnienie w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla praktyki wychowawczej. Ograniczenie zaś metody indywidualnych przypadków do analizy konkretnych. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieocenione usługi. Zaproponowana definicja częściowo projektująca. instytucji lub do badania dynamiki wewnętrznej i przeobrażeń zbiorowości społecznej. Prawie zawsze posługuje się badaniem dokumentacji. Metoda indywidualnych przypadków Metoda indywidualnych przypadków zwana inaczej „studium indywidualnych przypadków" wywodzi się z metod pracy socjalnej rozwijanych w pedagogice opiekuńczej na przełomie . Z metody pracy opiekuńczej zostały na grunt metody badawczej przeniesione ogólne założenia poznawcze i generalna koncepcja wyrażająca się w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku. Pod względem merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury i efektywności działań wychowawczych. na której wyrosła jedna z ważniejszych metod badań pedagogicznych zwana dziś metodą indywidualnych przypadków. Wyobraźnia badacza jest cechą podobnie cenną jak i sceptyczny krytycyzm" (tamże s. że upadek i nędza mają przyczynę w słabości jednostki oraz.nauce dzieci wybranej szkoły i kurs przygotowawczy na studia jako forma uzupełniania wiadomości. która stanowi punkt wyjścia dla badań naprawczych. zgodnie z zasadami poprawności metodologicznej. sądy uogólniające winny być ostrożne. Definicja pojęcia przez typologię zakresu i f u n k c j i może budzić zastrzeżenia odnośnie jej poprawności. 3. ankiety lub wywiady. nie poprzestaje na jednej technice badań. częściowo intencjonalna (przez konotację) ma tę zaletę. bardzo często wprowadza elementy obserwacji uczestniczącej. do postawienia diagnozy określonych niedomogów i opracowania koncepcji ewentualnych ulepszeń. Jak każda inna metoda. od zwykłego ratownictwa do naukowej profilaktyki. zasad i e f e k t yw n o ś c i dz i a ł a ń w yc h o w a w c z yc h oraz o p r a c o w a n i a k o n c e p c j i ulep s z e ń i p r o g n o z r oz wo j o w yc h " . na „przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu tego słowa. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice sprowadza się do biografii ludzkich. Ponieważ są to badania na organizmach jednostkowych. Wszelako jak pisze A. traktując je jako formę uzupełniania wiedzy i wzajemnej kontroli. Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. Istota metody indywidualnych przypadków polegała na przekonaniu. planowania ulepszeń i kontroli ich funkcjonowania. 45). p r o w a d z ą c ą do g r u n t o w n e g o rozpoznania s t rukt ury ins t ytucji . Wydaje się jednak. Odrzuca się więc takie rozumienie tej metody wedle której odnosi się ona do badania układów społecznych. Niekiedy mogą być wykorzystane elementy eksperymentu wychowawczego. Dotychczasowe ustalenia pozwalają nam nazwać: m o n o g r a f i ą m e todę ba da ń której p r z e d m i o t e m są i ns t yt u c j e w yc h o w a w cze w rozumieniu placówki l u b ins t ytucjonal ne form y d z i a ł a l n o ś c i w yc h o w aw c z e j . Podnoszenie już po raz drugi służebnego znaczenia metod badawczych wobec praktyki wychowawczej jest podkreśleniem zasadniczej i swoistej cechy badań pedagogicznych. Sprawa porównywalności wiąże się z prawem budowania uogólnień w oparciu o badania monograficzne.4. Bez uwieńczenia badań pedagogicznych rezultatami praktycznymi. której ta metoda służy. że każda inna próba definicji (np. przez denotację czy definicja analityczna) byłaby znacznie trudniejsza. Przy badaniu podobnych instytucji pozwala na ostrożne porównywanie struktur. swoistej terapii. Metoda indywidualnych przypadków wzbogacona potem o założenia metody grupowej i środowiskowej stanowiła metodologiczną podstawę. Kamiński „słuszna obawa przed uogólnieniami zbyt szerokimi nie powinna ciążyć przesadnie nad badaczem. których cel poznawczy jest tylko środkiem dla celu głównego tych badań który polega na melioracji badanego fragmentu rzeczywistości wychowawczej. Przyjmując przeto przedmiot badań i funkcję metody indywidualnych przypadków za elementy konstytutywne definicję jej można sformułować następująco: metoda i n d y w i d u a l n y c h p r z yp a d k ó w j e s t sposob e m b a d a ń p o l e g a j ą c y m na a n a l i z i e j e d n o s t k o w y c h l os ó w l u d z k i c h u w i k ł a n y c h w ok re ś l on e s yt u a c j e .. Działalność opiekuńcza wyrastając z ram filantropii szukała naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych form oddziaływania. Najbardziej wyróżniającą cechą badań monograficznych w sensie formalnym jest ich ścisła lokalizacja instytucjonalna.. Ewolucja szła od filantropii do pracy socjalnej na naukowych podstawach opartej.

Technika doboru próby aby była ona reprezentacją populacji generalnej to inna. Bardziej precyzyjnych technik doboru próby dostarcza statystyka. proporcja odpowiednich grup wiekowych itp. zwany przez jednych sondażem diagnostycznym. jego zadaniem było tylko ukazanie ogólnej zasady. ich tendencji i nasilenia. Co jest przedmiotem badań sondażowych? „Tym czym dla studium indywidualnych przypadków są losy jednostek ludzkich określonego rodzaju. 41). które stanowią znakomity przedmiot zainteresowania dla omawianej metody będą: „trudności dydaktyczne i wychowawcze a sytuacja rodzinna dziecka". która wkomponowana została w praktyczne cele usuwania nieprawidłowości l ub sytuacji zagrożenia w indywidualnych losach ludzkich. Zakres ważności uogólnień teoretycznych z badań empirycznych stanowi odrębny problem metodologiczny. Kamińskiego przykład alkoholizmu nie daje się umiejscowić terytorialnie ani demograficznie. które nie posiadają instytucjonalnej lokalizacji a wręcz odwrotnie są jakby rozproszone w społeczeństwie. Podany przykład nie jest zbyt szczęśliwy. Jej szczególny rodowód i ścisłe pokrewieństwo z metodą pracy socjalnej uzasadniają podkreślenie w definicji funkcji poznawczych i terapeutycznych. „adaptacja społeczna wychowanków domu dziecka". A zatem precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala na uściślenie zasięgu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru odpowiedniej próby do badań. Badania metodą indywidualnych przypadków posługują się dość nielicznym zestawem technik badawczych. podany przez A. Badający musi dążyć do wybrania takiej grupy do badań aby stanowiła ona możliwie najwierniejsze odbicie struktury. Kamiński 1974. s. O ile pierwszy człon definicji wyróżnia metodę indywidualnych przypadków od innych metod to następny jest swoisty dla każdej metody badań pedagogicznych a nawet dla badań pedagogicznych w ogóle. Metoda indywidualnych przypadków nastręcza pewne trudności w przedmiocie budowania uogólnień. Pojęcia tego używa A. Znakomicie uzupełnia go obserwacja i analiza dokumentów osobistych. Badania sondażowe jak wynika z samego sensu nazwy opierają się niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej próby reprezentacyjnej z populacji generalnej. młodzieży uczącej się i pracującej.5. Ogólnie należy stwierdzić. Kamińskiego jest rzadko spotykanym przykładem jasności i precyzji naukowej. W tym jednak przypadku można rzec. Np.w yc h o w a w c z e . że od rzetelności doboru próby zależy nasze prawo do rozciągania uogólnień na całą populację i budowania teorii. l u b na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych biografii ludzkich z n as t a wi en i e m na opracowanie d i a gn o z y p r z yp a d k u l u b z j a w i s k a w celu podjęcia działań terapeut ycz nych. Ogólne założenia badań pedagogicznych uzasadniają przyjęcie nazwy sondażu diagnostycznego na użytek praktyki pedagogicznej. Tak więc badania sondażowe obejmują wszelkiego typu zjawiska społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania. ponadto stany świadomości społecznej. testy. opinii i poglądów określonych zbiorowości. Metoda sondażu diagnostycznego Wiele kontrowersji wiąże się z określeniem jednej z najpopularniejszych metod badań społecznych w tym także pedagogicznych jaką jest sondaż. przez innych sondażem ankietowym czy sondażem na grupie reprezentatywnej. Wszelka pochopna generalizacja oparta na badaniach małych grup jest niebezpieczna. Przykładami problemów. Zależy" to od charakteru i złożoności poszczególnego przypadku. tym dla sondażu diagnostycznego jest określone zjawisko społeczne" (A. dziewcząt i chłopców. Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji. którą nie zawsze można precyzyjnie określić. Prawo do generalizacji rośnie w miarę kompetencji badającego oraz uzyskiwania podobnych wyników w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. Kiedy już mowa o alkoholizmie młodzieży jesteśmy w stanie bliżej zorientować się w istocie zadania badawczego. Kierując się powyższymi uwagami definicja omawianej metody może mieć postać następującą: m e t o d a s o n d a ż u d i a g n o s t yc z n e g o j e s t sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach struktural n yc h i f u n k c j o n a l n yc h oraz dynamice zjawisk społeczn y c h . narastania badanych zjawisk. wszystkich elementów i wszystkich cech badanej populacji. ich istoty i przyczyn zrodziła się metoda. Charakterystyka sondażu opracowana przez A. „funkcjonowanie rodzin zastępczych i opiekuńczych". to w próbie znaleźć się powinny odpowiednie proporcje młodzieży wiejskiej i miejskiej. Najbardziej użyteczną techniką w przypadku omawianej metody jest wywiad. o p i n i a c h i p o g l ą d a c h w y b r a n y c h z bi or ow oś ci . Rozciąganie prawidłowości poznanych przy badaniu wybranej populacji na populację generalną lub inne zbiorowości wymaga dużej ostrożności. Kamiński i on też dał teoretyczny opis sondażu w literaturze pedagogicznej. że cel stworzył metodę i jej funkcje. Biorąc za przykład badanie nad alkoholizmem młodzieży. którego przedstawienie wykracza poza przedmiot i ramy niniejszego opracowania. Dopiero bardziej szczegółowe określenia pozwalają w miarę zwężać przedmiotowo i terytorialnie badania. n a s i l a n i u się i . 3. odrębna sprawa. Chodzi tu więc o wszystkie zjawiska. Niekiedy pomocne być mogą techniki projekcyjne. Badania sondażowe mają na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie wszystkich atrybutów strukturalnych i funkcjonalnych. w której bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. Wynikało głównie ze ścisłego określenia zakresu przedmiotowego metody.

Bujaka.Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych. Wroczyński. R. S. Goode. techniki statystyczne i inne. Warszawa 1989.przedmiotem eksperymentu. Charakterystyki omawianych metod ograniczają się w zasadzie tylko do opisu ich podstawowych cech. TERESA BAUMAN ROZDZIAŁ IV O możliwości zastosowania metod jakościowych w badaniach pedagogicznych . Irena Lepalczyk . Jako przykład pracy empirycznej opartej na metodzie sondażu można wymienić pracę zbiorową pod red. procedura badawcza w pedagogice empirycznej. Warszawa 1967. Metody badań pedagogicznych (red. Z. Warszawa 1965 R. Pilch. 42). Problemy diagnostyki społecznej w praktyce pedagogicznej. Wrocław 1961. Zielona Góra 1994. S. Warszawa 1979. wielkości zespołu badającego.J. Kwieciński . Sułka . Warszawa 1972 i wiele innych. Wrocław 1974. red. Całkowicie prawie pominięta została technika ich stosowania i organizacja badań. J. Nader często mamy do czynienia z mieszaniną różnych metod. wybranych do badań technik i „dostępności poznawczej w sensie terytorialnym". K. Metody badań socjologicznych.stąd bardzo pomocna będzie praca: Marynowicz-Hetka E. Monograficzne badania układów społecznych. Wrocław 1974 r. im bardziej analizowaną populację możemy odnieść do podobnej całości" (tamże s. Dlatego nie można poprzestawać na tak ogólnych opisach. Nowa szkoła 1958. Dwojakie cele badań monograficznych. a pożyteczne. jak i do opracowań empirycznych powstałych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody. Jest to zjawisko konieczne i pożyteczne. W pedagogice można polecić m. Metoda eksperymentu znalazła pełna i chyba doskonała monografię w pracy A. S. Wśród pedagogów cenne uwagi poświęcił tej metodzie W. w k t ó r e j b a d a n e z j a w i s k o w ys t ę p u j e . P.Elementy teorii poznania.Metoda sondażu w pedagogice empirycznej.p o s i a d a j ą c y c h z n a c z e n i e w yc h o w a w c z e -w o p a r c i u o s p e c j a l n i e d o b r a n ą grupę r e p r e z e n t u j ą c ą pop u l a c j ę g e n e r a l n ą . Wybór tekstów red. Wrocław 1974. wyniki uzyskane w badaniach w rejonie płockim większe prawdopodobieństwo zyskują w rejonach uprzemysłowionych itp. Warto za A.Młodzież a wartości. W: metodologia pedagogiki społecznej. Coleman. w: Metodologia pedagogiki społecznej.Metoda. Lipset. Kotarbińskiego. Kamińskim przytoczyć przykład. Pilch. V.K. Mazurkiewicz. Konieczne bo rzeczywistość wychowawcza jest tak bogata iż nie mogą jej objąć ramy jednej metody. 43). Trow.Niektóre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidualnych przypadków. pracę A. T. że działalność komitetu antyalkoholowego może być przedmiotem monografii a wpływ uświadomienia i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm młodzieży .Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. Nieprawidłowe zaś stosowanie najlepszej metody może całkowicie wypaczyć obraz badanej rzeczywistość!. Warszawa 1979. Warszawa 1965 tamże: W. Mieczysław Łobocki -Metody badań pedagogicznych.Funkcjonowanie szkoły w środowisku wiejskim. Pilch. Kamińskiego . R.Hipoteza w badaniach pedagogicznych. Sośnicki . technika. M. red. Istnieje bogata literatura naukowa powstała w wyniku stosowania metody monograficznej. Wielkość badanej populacji zależy od 'stopnia dokładności badań. nr 7-8. Dodajmy. konieczne jest sięgnięcie zarówno do literatury metodologicznej. który ukazuje różnice w zastosowaniu omawianych metod. Nowak. „W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych doborem próby. Żadna z omawianych metod nie występuje w stanie czystym. Janeczko .in. Edward Hajduk . Sondaże ankietowe. Zaczyński Praca badawcza nauczyciela. analiza dokumentów osobistych. bo stosowanie różnych metod i technik stanowi źródło dodatkowej wiedzy i czynnik kontroli rzetelności badań. Warszawa 1982. Pilch) Wrocław 1974.Metoda monografii w badaniach pedagogicznych. Oraz K. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to wywiad.kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich i n n yc h zjawiskach instytucjonalnie nie zlok a l i z o w a n y c h . w: Metodologia pedagogiki społecznej (red. Natomiast alkoholizm młodzieży jako zjawisko społeczne może być przedmiotem sondażu diagnostycznego" (tamże s. Warszawa 1968 r. Nowak. Metoda indywidualnych przypadków w pedagogice wiąże się z metodą pracy socjalnej -case work . Przykładem mogą być pracy etnograficzne F. logiki formalnej i metodologii nauk. Poza tymi ramami dostrzeżone prawidłowości przybierają charakter tym większego prawdopodobieństwa. Literatura zalecana Bardzo jasne i przekonywujące omówienie terminów metodologicznych znajdzie zainteresowany czytelnik w pracy T. Iza Muchnicka . . Wroczyński. H.M. Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako środowisko wychowawcze. ankieta. Nosząc się z zamiarem zastosowania wybranej metody badań. Hatt. XII. red. Wroczyński. w: Metody badań socjologicznych red. Na uwagę i polecenia zasługuje artykuł A.Eksperyment w badaniach społecznych. Zawistowicz-Adamskiej. tamże E. w: Metodologia pedagogiki społecznej. „Młodzież nadużywająca alkoholu może być objęta studium indywidualnych przypadków. Np. Warszawa 1980 r. Wroczyński.) Andrzej Góralski. Swidy .

W badaniach jakościowych natomiast możliwe jest podjęcie tematów wykraczających poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podejmowanie problematyki związanej z ocenami. które są pewne. aby dostrzec w badanym zjawisku nieprzewidziane przez niego wcześniej aspekty. inny zaś metoda jakościowa. wartości są obecne i trudno je pomijać jako mniej znaczące. w różnego rodzaju placówkach. jakie niesie ze sobą scjentystyczny sposób myślenia. że wymagający oddzielnej rozprawy . Świadomość ograniczeń.o czym pisze A. albo o takie. opartej na założeniach filozofii pozytywistycznej i posługuje się w swych badaniach metodami ilościowymi. Nie chodzi jednak o to. idzie raczej o to aby traktowane były jako równorzędny sposób badania zjawisk pedagogicznych. że zajmują się oni zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem człowieka wśród innych ludzi. Sądzę. iż przedmiotem badania naukowego mogą być tylko obiektywnie istniejące. Taki redukcjonizm pozwala zdobyć o zjawisku wiedzę pewną. Schiller 4. Zakłada on "istnienie obiektywnego świata. Jednak inny przedmiot badania może narzucać metoda ilościowa. W procesie wychowania i kształcenia emocje. Każdy z nich ma swoje wady i zalety. aby odkrywszy je. iż metody jakościowe mają za zadanie wyrugowanie z pedagogiki metod ilościowych. z drugiej zaś . że na gruncie metodologii naukowej niemożliwe jest dostrzeżenie lub podjęcie pewnych tematów. stających się. a także . które dotyczą poszczególnych ludzi. zakłada subiektywny charakter własnej wiedzy jak i każdego poznania. że można . trudno jest redukować jego poznawanie tylko do wymiaru zdarzeń. elastycznymi.niezwykle ważny. poznanie a tym samym wzbogacenie naszej o nich wiedzy. Podejście jakościowe pozwala na podejmowanie takich zagadnień. które łatwo można zmienić. Badacz ma świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany). ale niepewne". jednostkowych przypadków.„Im więcej wagi przykładał człowiek nauki do logiki. poddające się pomiarowi zjawiska. które są ważne. przekształcić po to. w związku z wymogiem.C.zjawisk złożonych treściowo i znaczeniowo. Założenie o ich komplementarności pozwala zaakceptować tezę. tym mniejsza była wartość jego rozumowania naukowego". o charakterze procesu społecznego. Bada więc tylko poddające się pomiarowi obiekty. Te dwie drogi badawcze można traktować jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie. Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnień pedagogicznych możliwych do zbadania na gruncie tej metodologii. Posługuje się metodami jakościowymi przy pomocy których może docierać bardziej „w głąb" badanego zjawiska a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst). ale mało ważne. Różnica polega na tym. Ossowski formułuje ten dylemat następująco: „socjolog musi wybierać pomiędzy ubieganiem się o rezultaty. Dla pedagogów jest to różnica tym znaczniejsza.S. stylu życia oraz zjawisk zmiennych.jako propozycja innej wizji badania empirycznego. Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna. Uwagi ogólne Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje uczonych. że badając rzeczywistość społeczną musi posługiwać się narzędziami „miękkimi". możliwości równie obiektywnego poznania go. iż możliwe jest poznawanie rzeczywistości społecznej w różny sposób.1. móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną. jednak tak bogaty. Traktowanie ich antagonistycznie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji jednej przez drugą. F. Istnieje wiele problemów w pedagogice zupełnie pomijanych. skłoniły humanistów do poszukiwań innych dróg poznawania i opisywania świata.traktując rzecz modelowo . jaki ta metodologia stawia badaczowi postulując. Uprawomocnienie podejścia jakościowego w badaniach pedagogicznych pozwoli na dostrzeżenie ich. Przedmiot i cel badań jakościowych Wybór przedmiotu badania w obydwu typach badań wydaje się z pozoru procedurą podobną. każdy jednak pozwala na dostrzeżenie w niej czegoś innego i mimo ich odmienności obydwa przyczyniają się do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej. Uważa. 4. przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzędzi. przeżyciami. wartościami. ale ograniczoną i jednostronną. czyli zarówno jego jednostkowością jak i związkami z innymi. poszukując między nimi zależności przyczynowo-skutkowych. bez posądzania ich o nienaukowość czy powierzchowność. bowiem dotyczących zagadnień nie poddających się badaniu kwantytatywnemu. np. Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam: poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas . Krocząc jedną z nich badacz podporządkowuje się metodologii.2. Wyka .zajmę się opisem innej metody postępowania badawczego. ponieważ uświadamiający słabości i pęknięcia paradygmatu nauki nowożytnej. mogących stanowić „obiektywne fakty". uczucia.wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego. Pozostawiając na uboczu wątek krytyczny . Metody jakościowe powstały więc z jednej strony jako krytyka (zarówno metodologii panującej w pedagogice jak i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych). S.

że takich badań metodami ilościowymi nie dałoby się przeprowadzić.gdy są one niezdolne do wypowiadania się na temat interesujący badacza. bądź takich. problem: „Jaki wpływ ma środowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" może być badany obydwoma typami metod. Np. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakościowych Podejście jakościowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badawczych i zakłada swoistą bezzałożeniowość na temat natury badanego zjawiska. c) osobami badanymi są albo . co chciałby zaobserwować. 4. np.jednostki o wysokim stopniu samoświadomości posiadający dużą zdolność do artykulacji badanych problemów. gdy chcemy je poznać takimi jakie są a nie stwierdzić. które mogą być badane zarówno przy pomocy metod ilościowych jak i jakościowych. nie ukrywa się także ze swoją wiedzą o badanym. jeżeli badane zagadnienie jest mało znane. przychodzą do badanego osoby polecone im przez kogoś znajomego. lecz badany w różny sposób. które nie może być . badacze docierają do swoich rozmówców przez kontakty nieformalne. Badanie jakościowe stosujemy wówczas. gdy: a) chcemy przyjrzeć się zjawiskom w ich kontekście. W badaniach jakościowych natomiast jest równie ważny problem jak i metoda. problem kar cielesnych stosowanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej). ale i uznawana jest za szkodliwą. z których badacz nie zdawał sobie sprawy. pozwalających w miarę poprawnie odpowiedzieć na to pytanie. niż o nich wie.4. wzajemnego poznania się. wynikającą nie z braku jakichkolwiek założeń badacza. lecz z programowo przez niego przyjętej postawy „naiwnej poznawczo". czy zgadzają się z naszym o nich mniemaniem b) badane zjawisko jest „drażliwe". w których założeniowość nie tylko ogranicza pole badania. z których nie był w stanie przewidzieć przy konstruowaniu narzędzia. W pewnych typach badań. iż tylko niektóre pytania narzucające się badaczowi mogą stanowić problem badaczy. iż badacz dla badanego nie jest już osobą zupełnie obcą i anonimową. Znikoma wartość hipotez badawczych szczególnie uwidoczniła się w badaniach etnograficznych. To powoduje. Podobnie nieuzasadnione byłoby stawianie pewnych problemów badawczych w badaniach jakościowych. które narzuca metoda. Jest wiele tematów pedagogicznych. Nie ma więc większego znaczenia liczba przebadanych osób. których stawianie w badaniach prowadzonych metodami ilościowymi byłoby nieuzasadnione. może przy tym pomijać całe spektrum zagadnień. Każde badanie traktowane jest jako swoiste zjawisko.3. Wiele rodzajów badań jakościowych wymaga od badacza zaprzyjaźnienia się z badanym a przynajmniej dobrego.o doborze osób badanych decydują wyłącznie względy merytoryczne. Dzieje się tak dlatego. Owe ograniczenia powodują. Formułowanie problemów badawczych na gruncie metodologii naukowej obwarowane jest odpowiednimi warunkami. taka sytuacja uniemożliwia w sposób naturalny stawianie precyzyjnych hipotez. że są one ze sobą nierozłącznie powiązane. Dotyczy to zarówno dzieci o nierozwiniętych jeszcze możliwościach artykulacyjnych jak i dorosłych. wymagających kilkakrotnego wglądu w badane środowisko. Pytanie o częstość występowania sugeruje bowiem potrzebę zastosowania metod ilościowych. Badacz może celowo dobierać próbę osób do badania jeżeli zależy mu na szczególnym zróżnicowaniu badanych pod względem pewnych cech. Rezygnacja z rzetelności w badaniach jakościowych wynika z prze-świadczenia o wyjątkowości. że badacz zaobserwowałby tylko to. lecz z tego. bowiem nie można formułować hipotez. dotyczy problemów uznawanych przez badanych za intymne. Problem może być taki sam. które badacz bardziej przeczuwa. Są jednak problemy badawcze. Dobór badanych Ponieważ w badaniach jakościowych rezygnuje się z postulatu reprezentatywności próby (dającej możliwość szerokich uogólnień) a także z rzetelności (pozwalającej na powtórzenie badania przy użyciu tego samego narzędzia) . jednostkowości i niepowtarzalności każdej sytuacji badawczej. Zastosowanie metod jakościowych pozwala na podejmowanie w badaniach problemów mało znanych. iż właśnie z nim pragnie przeprowadzić badania. „Jak częstym zjawiskiem jest stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodziców?". pytanie: „Jakie relacje zachodzą pomiędzy uczestnikami procesu dydaktycznego (pomiędzy nauczycielem a uczniami a także pomiędzy samymi uczniami) na lekcji?" Ów brak uzasadnienia nie wynika z tego. a tym samym ogranicza możliwość oglądalności badanego zjawiska. wzajemnie od siebie zależne i dopiero w połączeniu przesądzają o nazwaniu badania jakościowym. Należy do nich np. bądź . sugerując iż właśnie wiedza zdobyta o badanym zadecydowała o tym. pomijając przy tym całą gamę relacji. posługujących się językiem różniącym się od języka badacza. których problematyka należała do tematów trudnych. redukuje je bowiem do uświadomionych poprzez badacza wątków. prywatne (np. 4. Istnienie hipotezy określa bowiem kierunek naszych poszukiwań. ani też sposób ich doboru.zagadnienia.

f) Badacz w pełni angażuje się w badanie. Nie stara się obiektywizować uzyskanej wiedzy.powtórzone w tej samej postaci.5. których dostarczyło jej pierwsze badanie. że przedmiotem staje się poznawana kwestia a podmiotowe stanowiska zajmują dwie strony . nie ma potrzeby skłaniania osoby badanej do posługiwania się językiem badacza. Opowiadam się za kategorią „kontekst" jako bardziej przystającą do możliwości badacza. nie będzie tym samym badaniem. własnego wpływu na treść i przebieg badania a także wpływu. posługującego się inną aparaturą pojęciową. Jeżeli kontekst .5. postuluje się nawet zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateoretycznej wiedzy.„jego określenie nigdy nie jest zapewnione bądź nasycone". Badanie podobnych zespołów ludzi: np. Jeżeli badamy tę samą osobę powtórnie. może zmieniać jego kierunek . 4. Język używany w badaniach jakościowych jest językiem badanego lub wypadkową języków obydwu stron interakcji. Badacze posługujący się metodami jakościowymi dystansują się od metody naukowej także za pomocą języka.badacz więc działa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach.Cechy charakterystyczne badania jakościowego 4.5. Kontekst nie daje się w pełni określić. a jeśli nawet próbuje się go ująć całościowo to -jak pisze J. po to aby nie zakłócała (determinowała) przebiegu badania. jak przewidywaliśmy?" (hipoteza).2. Język w badaniu jakościowym Jeżeli w badaniu nie chcemy sprawdzić „czy jest tak. Podmiotowe podejście do badanego najlepiej obrazują wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy osobą badaną a badaczem: a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania . 4. Derrida . dwustronna relacja. to mamy już do czynienia niejako z inną osobą.nie ma potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojęciowych. Ważne w tej relacji jest to. Kontekst Jedną z ważniejszych cech badań jakościowych jest dążenie do ujmowania badanego zjawiska w jego szerokim kontekście. stara się jak najwierniej uchwycić wizję problemu przedstawianą przez badanego. 4. nie zawsze umożliwiającą adekwatny opis badanej rzeczywistości. badacz z „odbiornika" i rejestratora. uczniów wszystkich równoległych czwartych klas jednej szkoły.1. Nie sądzę aby holizm był kategorią najtrafniej oddającą sens badania jakościowego. d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzędziem badania. h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomiędzy badaczem i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz ma tego świadomość. atmosferze. lecz chcemy dowiedzieć się „jak jest?" . b) Badacz nie działa z pozycji „lepiej wiedzącego" lecz traktuje badanego jako kompetentnego współtwórcę wiedzy zdobywanej podczas badania . g) Badacz ma świadomość własnej subiektywności w odbiorze i ocenie sytuacji badawczej. literackiego. jaki badanie wywiera na niego samego. bogatszą o te doświadczenia i wiedzę. przyjmuje wobec niej postawę otwartą. e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna. której wyniku badacz nie jest w stanie przewidzieć. Niektórzy autorzy postulują nawet ujęcia holistyczne. ale już nie przeciwstawni sobie wzajemnie. Badacz nie podejmuje badania z gotowa siatką pojęć.5. przyjmując iż takie obiektywizm jest niemożliwy. nie narzuca mu więc własnego języka. formie. Pretendowanie do całościowego ujmowania badanej rzeczywistości wydaje mi się równie zuchwałe co przeświadczenie o prawdziwości uzyskiwanych wyników w badaniach ilościowych. Takie postępowanie uzasadnia po części chęć wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska a po części ograniczoność języka nauki. dbając równocześnie o to aby minimalizować własne tendencje redukcjonistyczne. zmienia się co najmniej w świadka a nawet uczestnika badań.uznaje się równość kompetencji badanego i badacza. przy pomocy której chce opisywać rzeczywistość.w równym stopniu co badacz wpływa na treść badania. przy pomocy tego samego narzędzia. prowadzonych przez tego samego nauczyciela. zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym.zakłada się bowiem dialektyczność relacji badacz .3. następuje bowiem zmiana sytuacji badania. że w różnych klasach ten sam temat lekcji wywołuje różne odbiory i różne zrozumienie. Badany z „nadajnika" może przekształcić się we współtwórcę. celowo rezygnując z języka nauki na rzecz języka potocznego.badacz i badany. Każdy nauczyciel wie przecież (a badacze często o tej wiedzy zapominają).badany. jaką posiada badacz. c) Badany . Badacz poznaje rzeczywistość językową badanego i staje się ona jednym z elementów badania. nie posługuje się kategoriami obcymi badanemu.Relacje badacz – badany W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania osób badanych.jeśli tylko wyrazi chęć . sygnalizującą rozległość spojrzenia na badane zjawisko.

a że jest ona „mądrzejsza" od badacza. niekiedy prowadzą one ku ciekawym odkryciom. wymogów metody jakościowej a także odpowiednia postawa etyczna. nieprzewidywalną. nieśmiało. a także wiedzy o badaniach jakościowych w kontekście zarówno szans. że „rzeczywistość mówi". Proces badania Prowadzenie badań jakościowych wymaga od badacza szerokiej wiedzy na temat czynników zewnętrznych wpływających na sam przebieg badania. wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach międzyludzkich. bez znajomości całej procedury badawczej obowiązującej w badaniach ilościowych.6. nie można więc przeprowadzić tego typu badań nie wiedząc czym jest to. o zakłóceniach jakie wnosi proces badania w te relacje. czy nie. której badacz musi być świadom rozpoczynając swoją pracę. obserwację uczestniczącą oraz jakościową analizę treści. Niesłuszne więc wydaje się oskarżanie osób stosujących w swych badaniach podejście jakościowe o brak kompetencji czy wiedzy metodologicznej. Wyka wyróżnia: otwarty wywiad pogłębiony. dotychczas nie badane lub też styka się z sytuacją szokującą dla niego. czy droga przez nie proponowana jest słuszna. Konieczna jest więc niezbędna wiedza dotycząca tematu badań. poznawania szczegółowych wymogów metody naukowej. Przebieg i kształt badania jakościowego nakłada na badaczy odpowiedzialność moralną. Ogromne znaczenie ma. z czego się rezygnuje. Intuicja. wyzwala odwagę stawiania pytań . bowiem dominująca metodologia naukowa traktuje je nieco podejrzliwie a wyniki tych badań uznawane są niekiedy za „gorszą". odbywa się jednak na gruncie dobrze przygotowanym. których wcześniej nie łączył z przedmiotem swoich badań. nieobiektywną wiedzę. Zarówno wyobraźnia jak i intuicja. . Badanie jakościowe wymaga bowiem krytycznego namysłu nad wiedzą już istniejącą i pojawienia się w świadomości badacza przeświadczenia o specyfice proponowanych przez metodologię naukową metod i ich nieadekwatności względem podejmowanego przez niego problemu badawczego. gdy podejmuje zagadnienie nieznane. więc odpowiednie przygotowanie zespołu badawczego.5. rozumiana jako „nagle zjawiające się oświecenie lub zrozumienie sytuacji. Badania jakościowe w pedagogice Pedagogiczne badania jakościowe podejmowane są w Polsce rzadko. Ujmowanie zjawisk w kontekście pozwala na dostrzeżenie różnych ich aspektów.z pozoru absurdalnych . jakie dają badaczowi. lecz właśnie o rozumienie. to takie osadzenie może być wielostronne. Podobnie jak w badaniu ilościowym. że zawsze warto podążyć ich śladem. Wyobraźnia i intuicja Ważnym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakościowych jest wyobraźnia i intuicja.8. Jednakowoż wyobraźnia i intuicja nie zawsze podpowiadają dobre rozwiązania.7. Osoby te tylko – nieusatysfakcjonowane możliwościami. jak i ich słabych stron. Nastawienie na rozumienie wynika z założenia.4. szczególnie wówczas. W badaniach ilościowych bowiem wciąż sygnalizuje się od czego się odchodzi. niesprawdzoną. 4. z czego rezygnuje. Podejmowanie badań jakościowych w pedagogice jest przez wielu zwolenników podejścia ilościowego traktowane jako niechęć do uczenia się skomplikowanych procedur. nie poprzedzone świadomym rozumowaniem. co pozwala mu lepiej ją rozumieć. Wyobraźnia może podpowiadać drogę do nowych odkryć. gdyż intuicja może pojawić się tylko u tego badacza. Wydawać się nawet może. 4. chociaż nigdy nie wiadomo. informacje. bywają jedynymi kierunkowskazami dla badacza. niekiedy jednak prowadzą na manowce. Rozumienie zaś jest procesem w którym odkrywane są kolejne zasłony w naszym poznawaniu rzeczywistości. 4. jego wysiłków uzyskania świadomości własnych przed-założeń. że w badaniach jakościowych potrzebna jest właśnie większa wiedza badacza. sygnalizując możliwość ich wykorzystania do badań pedagogicznych. 4. jego zadaniem jest jej słuchać uważnie. Nie sądzę jednak aby było możliwe przemyślenie i przeprowadzenie interesującego badania jakościowego. którego umysł nastawiony jest na jakieś zagadnienie. Dotyczy ona zarówno wiedzy badacza o sobie. z którymi wchodzi on w proces badania. W badaniu jakościowym bowiem nie idzie o szukanie zależności przyczynowo-skutkowych. nową. głębsza refleksja nad całym procesem badania.rozumiemy jako „osadzenie w" badanego zagadnienia. Rodzaje metod jakościowych Wśród metod jakościowych A. jakie oferuje metoda naukowa poszukują innych sposobów empirycznego poznawania rzeczywistości.pozwala na przekraczanie ograniczeń narzucanych badaczowi przez jego własną wiedzę. stąd możliwa jest wielość kontekstów. Przedstawię kolejno poszczególne metody. których on sam nie przeczuwał. dzięki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako z różnych stron. czy jako rozjaśniająca koncepcja pojawiająca się w świadomości nawet wówczas gdy nie myślimy świadomie o danym zagadnieniu" podpowiada badaczowi pomysły. fakty. Nagłe zjawienie się nowej myśli. metodę biograficzną. nie spełniających wymogów stawianych nauce. zaczyna kojarzyć różne opinie. każdy z badaczy musi dokładnie znać i rozumieć sens i istotę badań jakościowych. W metodach jakościowych docenia się ich wagę i zakłada. sygnalizuje takie połączenie zjawisk.

Pytania przygotowane przez badacza są pomocne w podtrzymywaniu rozmowy. badacz zaś podążając za opowieścią badanego także może zmienić swój pogląd na wiele spraw. iż nie jest on w stanie przewidzieć. iż zarówno to o czym mówią. Obydwie strony uczestniczą też w tworzeniu syntezy. w której badany „oprowadza badacza po swoim życiu". Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podejrzliwie. jak i to co pomijają. Jest to ważne. Opisując Galtunga metodę dialogową (otwarty wywiad pogłębiony nazywa się często dialogiem). aby poruszane w rozmowie tematy uznane zostały przez którąś ze stron za zbyt drażliwe lub nietaktowne. nie stanowią jednak ram poza które nie można wykraczać. Zalecenia typu „nie szkodzić". który wytwarza się podczas badania. iż taka rozmowa zmienia jedną bądź obydwie strony. Takie podejście do pytań. nastroju. Badacz nie ustala przed badaniem dokładnego brzmienia pytań. gdyż badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie może brać czynnego udziału w toczącej się rozmowie. lojalności wobec badanego a także otwartej postawy wobec poruszanych problemów. Pytania. sygnalizują równocześnie jego przygotowanie do wywiadu. Opisane przez P. Wspólnota . Temat badania wymaga niekiedy kilku spotkań badacza z badanym (często opowieści badanych są długie a rozmowa dla obydwu stron interesująca). prowokujących czy nawet drażliwych. Więź jaka łączy jego uczestników jest w dużej mierze decydująca dla przebiegu badania.W dialogu aktywnie uczestniczą obydwie strony. badacza).4. Uczestnictwo . Równość oznacza. Otwarty wywiad pogłębiony Powinien być prowadzony z pomocą magnetofonu. wspólnie budujące wiedzę o interesującym ich zagadnieniu. co w pewnym stopniu może przesądzać o jej przebiegu. bowiem . a prawo do zadawania pytań ma nie tylko badacz lecz też badany.ich pojawienie się w rozmowie bądź ich brak zależny jest od uczestników dialogu. snuje opowieść. w dużej mierze zależy to od atmosfery panującej podczas badania. propozycjami badacza. będącej swoistą. Łukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie oddają istotę otwartego wywiadu pogłębionego. że są odpowiedzialni za to co mówią i potrafią zdać sprawę ze swej działalności. ze swego życia. którym obydwie strony muszą się bezwzględnie podporządkować. że badania prowadzone w ten sposób skłaniają do postawienia przed badaczem wymagań natury etycznej. nie próbuje w podchwytliwy sposób sprawdzać czy mówią prawdę. Badacz przyczynia się do owego budowania poprzez umiejętne podtrzymywanie rozmowy. dogmatyk nie może prowadzić tego typu badań. badany . Obie strony mają wpływ na przebieg dialogu. np. które wątki okażą się bardziej. natomiast wyraźnie określa ich problematykę. zarówno swój sposób myślenia jak i poglądy. Pytania o pewne zagadnienia powodują uświadamianie sobie przez badanych ich znaczenia. w której ona się odbywa. ponieważ jest zamknięty na nowe fakty i opinie niezgodne z własnymi. które formułuje badacz przed wywiadem sygnal i z uj ą tylko kierunki jego zainteresowań. Współzależność . wspólnota.Bardzo ważna dla dialogu jest atmosfera. że wywiad może zabrać im sporo czasu. bardziej świadomego (tzn. że nie ma w dialogu lepiej wiedzącego. lecz zdarza się. a nie żelaznymi wytycznymi. zakładając. system wartości. Badanych traktuje się bowiem podmiotowo. Integralność . od wzajemnych stosunków pomiędzy badanym a badaczem.8. a które mniej inspirujące dla rozmowy. jakie obszary (podczas rozmowy z badanym) zostaną odkryte. W owych wymaganiach zawiera się zarówno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy. Otwarty wywiad pogłębiony ma formę rozmowy. „nie pouczać" nabierają w badaniach jakościowych szczególnej wymowy. zakłada się. uczestnictwo i integralność. Jest to spotkanie dwóch światów jednostkowych. ponadto zarejestrowana wypowiedź pozwala na uchwycenie autentycznego języka badanego i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. Zauważyć przy tym należy. które wymieniają pomiędzy sobą doświadczenia i wiedzę. obdarza ich pełnym zaufaniem. im więcej intymności i wzajemnego zrozumienia.Uczestnicy dialogu angażują w rozmowę całą swoją osobowość. W takiej rozmowie nie unika się pytań sugerujących. są pewnym scenariuszem. współzależność. nie ma rozmowy z pozycji lepszego. Łukasiewicz zwraca uwagę na jej pięć zasadniczych cech: równość. Im mniej jest w takiej rozmowie sztuczności. to oni decydują o czym chcą i mogą ze sobą rozmawiać. czego chciałby się dowiedzieć. jakichś ważnych dla nich wydarzeń czy wyborów. P. należy więc jeszcze przed badaniem uprzedzić badanego.snując swoją opowieść. tym korzystniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. dyktafonu itp. Podczas takiej rozmowy może odbywać się proces „redagowania swojej biografii". Nie jest więc możliwe. indywidualną interpretacją treści przekazywanych w rozmowie. To badany ustanawia granice obszaru intymności i szczerości do którego wpuszcza badacza.1. Badacz przychodzi do badanego z dokładną świadomością tego co go interesuje. Badany odpowiada na nie lub nie. Otwarty wywiad pogłębiony jest zaproszeniem . nastawienie do rozmowy badacza powoduje.Uczestnicy dialogu są od siebie wzajemnie zależni. jednak nie determinują one przebiegu badania. może nawet mieć wcześniej opracowane pytania jednakże kolejność ich zadania zależy od kontekstu. gdy w dialogu bierze udział więcej osób. postawy. przypominanie sobie niektórych faktów ze swego życia. jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru. Poczucie wspólnoty jest szczególnie ważne w sytuacji. podczas ich wspólnej rozmowy odbywa się nie tylko wymiana informacji.

w odniesieniu do konkretnych wartości.żaden przedmiotowy wymiar rzeczywistości społecznej. Badacz ponosi także przed badanym odpowiedzialność za to. Techniki opracowywania materiałów biograficznych są różnorodne i zależne od tego czy badacza interesuje wyłącznie twórca autobiografii czy też uwaga badacza skupia się bardziej na treściach zawartych w autobiografii stanowiących przejaw zarówno samoświadomości jak i świadomości społecznej osoby piszącej. wytworzonym przez rozumiejącą i interpretującą jednostkę. Jest niewątpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu. pod którą dostrzec je można jedynie przy głębokim. że mówią one znacznie więcej niż mogłoby się wydawać czytelnikowi. obrazujące proces zmian zachodzących w jego myśleniu a także autobiografie reminiscencyjne. stanowiące dla opowiadającego kryterium ich doboru i podstawę interpretacji. zrekonstruować przekonania ich twórców. Autobiografia jest więc przekazem symbolicznym.8. za konkurs. iż nie istnieje . jak ktoś postrzega i rozumie własne życie. lub wywołane innym bodźcem. uzupełnieniem „obiektywnej rzeczywistości". zanurzonego w świecie. w związku z czym odrzucane były jako mało wiarygodne źródła informacji. że wiedza o społeczeństwie.oprócz ogólnego wstępu . Można przecież założyć. . Wśród autobiografii można wyróżnić pamiętniki pisane przez wiele lat. 4. jakimi są postrzegane w znaczących kategoriach kultury". rozumiejącej. ich sposób pisania. Aleksandra nad komunikowaniem się rodziców z dziećmi. A. wydobyć ukryte w nim założenia.w sensie obiektywnym . wyrażonej i utrwalonej w symbolach działalności indywidualnego podmiotu. zdarzeń z wątków.8. 4. Stanowi niejako zapis jednego i jednostkowego życia. W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie subiektywnym.2. o człowieku zbudowana jest niejako z dwóch warstw: jedną jest warstwa faktograficzna. iż „ludzkie działanie nie jest wyznaczone przez wpływ wydarzeń takich „jakimi są rzeczywiście" ale przez wpływ wydarzeń takich.pisane np. o ich świadomości (świadczy o niej m. która nie może być dla niego ani niszcząca ani deprecjonująca. Dotyczy to szczególnie pamiętników nauczycieli. Przyjrzyjmy się jednak autobiografii z innej perspektywy. O ile więc biografie stanowiące dający się udokumentować ubiór „faktów" o człowieku (przebieg życia) nie budziły kontrowersji metodologicznych. w jaki sposób wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiały. W pedagogice rzadko wykorzystuje się autobiografie jako materiał do pogłębionych badań. o systemie wartości osób piszących. które możemy poznać jedynie przez ukazanie ich osobistego wymiaru. Wydobyć z autobiografii te wszystkie wątki może właśnie uważny badacz. natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest raczej marginalnie. Raczej zakłada się. że pamiętniki „same za siebie mówią" lecz sądzę." Wybór treści dokonywany jest w oparciu o pewne wartości. na który składa się używanie przez nich określonego języka. Jednostkowa interpretacja świata nie jest więc dodatkiem do „faktów". Poważne problemy kształcenia i wychowania skrywają się często pod powierzchowną warstwą oczywistości. o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe. okolicznościowe. że wyrażone treści są zawsze relatywne wobec tego. odtwarzające koleje losów. skażone piętnem subiektywizmu relacje. Możliwości zastosowania tej metody badawczej w pedagogice są ogromne. sygnalizujące zmienność poglądów autora. jej istnienie jest zależne od jednostkowej świadomości. pełnym zaufania kontakcie badacza z badanymi. nie poddające się weryfikacji. że stanowi ona „wytwór interpretującej. uzasadniając. iż pamiętniki same „mówią" a więc nie ma potrzeby niczego . kryje się w nich ogromna wiedza o czasach w których żyli ich autorzy. systemu znaków i symboli). zaś podejście jakościowe implikuje przekonanie. Analiza tekstu może dotyczyć poziomu leksykalnego słownika frekwencyjnego języka tekstu (autobiografia. Jakościowa analiza tekstu Tekst jest systemem znaków. Metody biograficzne stosowane w metodologii naukowej koncentrowały się wyłącznie na pierwszej warstwie. o ile ktoś ją opowiada.3. że autobiografia istnieje o tyle. Można by założyć. w konkretnych okolicznościach. zinterpretować kluczowe dla tekstu kategorie. które powstały w pamięci autora . Jest zjawiskiem subiektywnym również i w tym sensie. istnieje więc jako autobiografia tylko o tyle o ile ktoś intencjonalnie przekształca zbiór zdarzeń w wysoce znaczącą i ustrukturowaną całość. które jednak nie zinterpretowane pozostają tylko i wyłącznie wspomnieniem jakiejś osoby. że obydwie te warstwy przenikają się wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje pełniejszy obraz człowieka i społeczeństwa. Autobiografii przypisywano raczej wartości literackie niż poznawcze. a ich funkcja ogranicza się do budzenia postawy heroizmu w kolejnych pokoleniach nauczycieli. Wiedza o społeczeństwie jest zawsze wiedzą „czyjąś" a są takie obszary rzeczywistości społecznej. nastawiony do materiałów zawartych w autobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo. Giza poddaje w wątpliwość odróżnienie autobiografii od biografii (traktowanej jako rejestrację „obiektywnego" przebiegu zdarzeń).in. Metoda biograficzna Sedno tej metody opiera się na założeniu.badanego do rozmowy. Pod powierzchnią wspomnień. nieuchronnie uwikłanego w dzieje. który badacz próbuje uporządkować pod kątem zawartych w nim myśli. Pozostawia się więc owe autobiografie bez opracowania. drugą zaś stanowi indywidualny i symboliczny wymiar zjawisk społecznych. Przykładem przebijania się przez powierzchowną deklaratywność mogą być badania Z.do nich dodawać. wiersz. lecz sama jest tą rzeczywistością.

że problem polega na tym. który można odczytać. jego pytania wywołują też określone zmiany w badanych. Jakościowa analiza tekstów ułatwia nam ich odczytanie. która może przejawiać się zarówno w podnoszeniu jego rangi lub uświadamia- . Autorzy ci wskazują na cztery zestawy kategorii analitycznych ułatwiających pracę nad tekstem.pojawia się problem nazwania czynności badacza. staje się uczestnikiem badanej społeczności. Drugim niejako krokiem lub też niezależnym od pierwszego jest ustalenie znaczenia tych najczęściej pojawiających się wyrazów i kontekstu. iż to różne. Z tego powodu trafniejsze wydaje się nazywanie tej metody badaniem poprzez wspólne doświadczanie. Obecność badacza. Świadomość zachodzących w nim zmian powoduje. wierzenia. w jakim zostały użyte. czyli badanie przez wspólne doświadczanie Wzorem dla obserwacji uczestniczącej są badania etnograficzne. Całością są natomiast zespoły jednostek odnoszące się do wybranych zagadnień. który wskazał na różnicę elementów pola semantycznego znaczenia podstawowego słowa „godność" w wypowiedziach rodziców i dzieci. przy jej pomocy ustala się które wyrazy są najbardziej znaczące dla tekstu i jakich obszarów rzeczywistości dotyczą. przyczyniają się do pogłębienia ich samoświadomości. Inny pomysł na jakościową analizę tekstu przedstawiają M. treści wystąpień. niekiedy wyzwala chęć niesienia mu pomocy. Aleksandra. skupianie się przez niego na tym co stanowi sedno opowieści i jej element uboczny. „Konstrukcje" . co powodować może zmianę jego nastawienia do świata. bądź do faz życia (np.8. Przedstawiony tu pomysł na analizę tekstu dotyczy w zasadzie analizy autobiografii.1.pozwalają badaczowi na ustrukturalizowanie tekstu. który nie zbiera materiałów lecz „tylko" próbuje je przeanalizować i zinterpretować. sztuka .komentarze). co jest opisem wydarzeń oraz tego co stanowi komentarz autorski. w którym ci ludzie żyli bądź żyją. obyczaje.pozwalają na określenie odmian narracji.3. Badacz nie musi stwarzać sytuacji (eksperyment). Wykę autobiografii i jakościowej analizy tekstu do różnych metod badawczych może budzić pewne zastrzeżenia. Czyżewski i A. jest układem znaków. „Linia podstawowa" i „linia recesywna" . Jakościowa analiza treści jest natomiast techniką opracowywania zebranych materiałów. wydzielenie z niego wątków głównych i pobocznych. w autobiografii).rodzajem dokumentu.te kategorie pozwalają na wyszczególnienie autonomicznych jednostek narracji (zarówno bezpośredniej -opowieść badanego. że pewne jego elementy mogą być także wykorzystane przy analizach innych tekstów. 4. Innym wymiarem przełamywania dualizmu na linii badacz . Znaki są częścią kultury i wiele mówią o ludziach tworzących je.notatka prasowa. a także o świecie. wiersze. 4. uprzedzenia. w momencie jednak gdy informacji się nie zbiera ponieważ istnieją już jako wytwór ludzkiej działalności: idee. czy też bardziej skłonny jest przyznawać. Polega to na zakreśleniu wokół najczęściej pojawiających się wyrazów pól semantycznych. wywiad) a wystarczy. Autobiografia jest . określenie tego. sądzę jednak. który może być poddany badaniu. iż w metodologii pozytywistycznej przyjęto nazywać metodami pewne sposoby zbierania informacji. wcześniejszą wiedzę o badanym zjawisku. zbierać informacji u innych (ankieta.8. wchodzi on w nią bowiem z całym osobistym systemem wartości. 3. bądź traktuje swój los jako wypadkową nacisku systemu społecznego w którym przyszło mu żyć. Obserwacja uczestnicząca. która jest a nie tę „wytworzoną" przy jego pomocy. Interesujące jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje życie jako tworzoną przez siebie biografię. przełamany więc zostaje stereotyp myślenia o dystansie między badaczem a badanym. Rokuszewska-Pawełek. czyli sposobu w jaki piszący relacjonuje przebieg wydarzeń. podobnie jak odczytać można zawartość czasopism. Praca nad tekstem w ich propozycji -polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy których dokonuje się jego analizy. niespodziewane okoliczności uczyniły je takim. w których badacz wchodząc w określoną społeczność.choćby taka jak percepcja samego siebie. 2. żyjąc w niej. starając się „zawiesić" na czas badań własne założenia. co pozwala mu na rejestrację siebie zmieniającego się. które wnioskami. nie zaś obcego i niezaangażowanego obserwatora. Należą do nich: 1. Bada tę społeczność z pozycji jej uczestnika. Badacz nie przyczynia się do „stworzenia" materiału. Uwagi dotyczące jakościowej analizy tekstów i autobiografii Zaliczenie przez A. pamiętniki.to kategorie umożliwiające strukturalne uporządkowanie wypowiedzi pod kątem kontynuowania przez autora głównego wątku wypowiedzi i odchodzenia od tego wątku.badany jest zaangażowanie badacza w badaną sytuację. „Jednostki" i „całości" . „Struktury procesowe" . legendy. ponieważ są to źródła wiedzy. W konsekwencji przebywania w badanym środowisku zachodzą w badaczu różne zmiany . przyjmuje postawę „naiwną poznawczo". który zamierza poddać analizie a próbuje zrozumieć i opisać rzeczywistość. poznaje jej sposób życia. Sądzę. Interesującym przykładem zastosowania w pedagogice tego typu analizy może być praca Z. ułatwiają ustalenie które fragmenty tekstu są wyznaniami autora. wypowiedź).moim zdaniem . 4. Jej cechą charakterystyczną jest przełamywanie dualizmu badacz-badany. które zaś stanowią ilustrację dla głoszonych przez autora opinii. myśli.4. Badacz chcąc poznać interesujące go zjawisko wtapia się w nie. jak i pośredniej . że przyjrzy się uważnie wytworom symbolicznej działalności ludzkiej. iż „obserwator" wchodzi na przemian w rolę badacza i badanego.

Wydaje się.próbuje uprawomocnić inne sposoby badania rzeczywistości społecznej. Są budowane w oparciu o inną metodologię. w innym kontekście. Pozwoliłoby na opisanie ich z innej perspektywy. uświadomić sobie własne cele. nadając im bardziej ludzki wymiar. staje się dla niego mniej obcy. 4. bowiem nie rejestruje on rzeczywistości „takiej jaką ona jest". przełamuje bowiem monopol metodologii pozytywistycznej na wiedzę o badaniach empirycznych. w których badacz celowo wywiera wpływ na badanych są badania prowadzone metodą interwencji socjologicznej. w którym znaczenia wyjściowe się zawierają. Owa humanistyczna metodologia -jak ją w uproszczeniu nazwała A. która jest zarówno sposobem poznawania jak i oddziaływaniem na badanych. Badanie przez wspólne doświadczenie jest metodą poznawania zjawisk poprzez pełne zaangażowania uczestniczenie w nich. które pomogą mu lepiej zrozumieć jego własne działania. psychologia humanistyczna). osobiste — odbija się to co społeczne i ogólne. jak i w samych naukach społecznych (socjologia humanistyczna. którą już posiadamy. Jakościowe metody badania wyzbywają się podejrzliwości wobec subiektywności. Świadczy o tym ilość badań prowadzona przy użyciu tych metod. Skomplikowane problemy dotyczące wychowania i kształcenia (np. oraz od miejsca. mogłoby stanowić uzupełnienie tej wiedzy. w której się znalazł.niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiązań. Stopień aktywności badacza jest jednak zależny od specyfiki badanego zjawiska. wzajemne relacje pomiędzy wychowującymi i wychowywanymi. Niezmienna zaś pozostawała metodologia naukowa. przy zastosowaniu tych metod. Nie zastępują metod ilościowych. Wszystko to. bądź ujawnić te obszary rzeczywistości społecznej.9. sondażu diagnostycznego i monografii . znaczenie grup rówieśniczych w rozwoju społecznym młodzieży itp. w badaniach uznanych za jakościowe przez A. co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyżej badań jakościowych. nie ogranicza go bowiem „gotowe i zamknięte" narzędzie badawcze. że w przedstawionym przeze mnie metodach brak jest: studium indywidualnych przypadków.przy zastosowaniu innych technik zbierania materiału. Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie. Przykładem badań. a to co społeczne jest zawsze tylko jakąś jednostkową perspektywą." Badacz nastawiony na wspólne doświadczanie łatwiej „wchodzi" w badane środowisko. specyfika i siła oddziaływania subkultur młodzieżowych. które ukierunkowują jego „obserwację". wychodząc z założenia. stanowiąca ich podstawę. nie relacjonuje „obiektywnych faktów". Pewne problemy dostrzega bowiem dopiero w trakcie badania. monografię można zaliczyć jedynie do „miękkiej" odmiany metod ilościowych. Jedynym kryterium. Jest to jednak wiedza ważna. sondaż diagnostyczny. Metody jakościowe mogą stanowić alternatywną perspektywę dla badań pedagogicznych. że badanie przez wspólne doświadczanie pozwoliłoby wnikliwiej przyjrzeć się wielu trudno dostępnym zjawiskom . Uwagi końcowe Nietrudno zauważyć. a granice „wkładu" każdej ze stron procesu zmieniają się. Wyka . iż w tym co jednostkowe. jako dodatek szeroko usprawiedliwiający swoje istnienie.opisanych przez A.jak pisze A. Posiada jedynie własne przemyślenia i pewien zestaw kategorii. Kamińskiego -jest nieobecne. Źródła tego sposobu myślenia tkwią zarówno w filozofii (fenomenologia. które według w/w autora zadecydowało o nazwaniu ich jakościowymi była ograniczona liczba jednostek poddawanych badaniu. Kamińskiego i zaliczonych przez niego do metod jakościowych. Z istoty tej metody wynika chęć dostarczenia badanemu środków. cele przeciwnika i pozwolą mu adekwatniej uchwycić kontekst społeczny sytuacji. wspólnego znaczenia. nauczycielami i uczniami. jest wciąż jeszcze spisywana na marginesie. lecz interpretuje interesujące go zjawisko a jego interpretacja . Wyka . Wchodząc w nowe dla siebie środowisko badacz nie jest wyposażony w gotową siatkę ustrukturalizowanych zachowań i szczegółowych pytań.) wciąż oczekują na lepsze ich poznanie i opisanie. ale je uzupełniają. Nie ma więc w obserwacji uczestniczącej podziału na badaną rzeczywistość i bezstronnego badacza. ROZDZIAŁ V Techniki badań pedagogicznych Kto wielkie stawia kroki daleko nie ujdzie . nie jest wyłącznie rejestratorem lecz też aktywnym uczestnikiem wydarzeń. Wiedza o metodach jakościowych jest w naszym kraju niewielka. hermeneutyka). Dlatego też studium indywidualnych przypadków. to jednak w postaci nowego. które ukrywają się przed poznaniem przy pomocy narzędzi stosowanych w badaniach ilościowych. inny sposób myślenia o świecie i o poznawaniu. Demistyfikuje przy tym to co skrzętnie jest skrywane przez metodologię pozytywistyczną: fałszywość przesłanki o obiektywności świata społecznego i o obiektywności badacza. Gotowy jest jednak w każdej chwili do poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zależności od wymogów i kontekstu sytuacji w której się znalazł.„rodzi się gdzieś pomiędzy (lub ponad) uczestniczącymi w sytuacji badawczej przedmiotami i podmiotami. w którym prowadzone są badania. Jednostkową subiektywność traktują bowiem jako odzwierciedlenie świata-jedyny możliwy dla człowieka sposób poznania go i rozumienia. wyłania się choć „z" nich.

które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji. każda sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiązań badawczych także w zakresie technicznych rozwiązań. następnie wielkość obiektu obserwowanego (zbiorowości lub instytucji) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy.Lao-cy Powtórzę użytą już wcześniej definicję techniki badań. które chcemy poznać. Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „naturalnej" wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej. Ponieważ zaś w badaniach środowiskowych stosuje się zarówno obserwację „prymitywną" jak również złożoną zwaną systematyczną obserwacją kontrolowaną zachodzi konieczność stworzenia definicji uniwersalnej. W pojęciu pierwszym ustalamy ilość i jakość zagadnień. że za technikę uważa się ankietę w znaczeniu kwestionariusza pytań a nie czynności ankietowania. że objęcie definicją wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe. Bywa więc tak. to najczęściej proces angażujący badacza i innych ludzi. test itp. To co w tej definicji wymaga szczególnej uwagi . to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje. Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach. O nich mówić będziemy jednak przy omawianiu poszczególnych typów obserwacji. czasu oraz sposobu gromadzenia materiału. Są to c z yn ności praktyczne. arkusze do opisu itd. bo na drodze źródła danych do badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz. że obserwacja swe naczelna miejsce wśród sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik pomocniczych. Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym. 1970). Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej. Należy pamiętać.obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu. Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie. Wyżej zorganizowaną formą obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpośrednia l u b pośrednia. Jest jak powiedzieliśmy najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historię jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania. Z uwagi na jej złożoność i wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą. faktów (Kamiński A. Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań. Obs er w a c j a j e s t c z y n n o ś c i ą badawczą p o l e g a j ą c ą na gromadzen i u dan yc h d r o gą postrzeżeń. nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej . każdy nauczyciel oraz organizator. Technika badań to czynność poznawcza. Znaczy to. czyli kwestionariusze do ankietowania. regulowane starannie wypracowanymi d yr e kt yw a m i .1. skale do testowania. W przypadku procesów lub przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania. Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych. Wszystko inne to przedmioty i narzędzia służące tym czynnościom. robienia wywiadów. jakim podlegają. a to nie przysporzyłoby mu przejrzystości. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie jej do każdego typu obserwacji. Lapidarność tego sformułowania bierze się stąd. poz wa l a j ą c ym i na uz ys kani e optymalnie s p r a w d z a l n yc h i n f o r m a c j i . Mogą to być bądź cechy bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy. która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych. Obserwacją można bowiem nazwać prostą. lecz wymagająca wielu zastrzeżeń wstępnych. 5.to małe słowo „czynności". obserwacja otwarta albo swobodna. że poza generalnymi regułami poprawności. Dla poznania postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny. Określając czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia. które posługują się różnorodnymi narzędziami. Stosować ją można i najczęściej stosuje w praktyce każdy wychowawca. Nie jest to tendencja słuszna. sposób przygotowania oraz okoliczności zastosowania. zważywszy. o p i n i i . Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy. Obserwacja Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. W szkicowym stylu zaprezentować pragnę ich charakterystyki. Próba nadania jej większej precyzji równałaby się znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyrażenia. Przedstawię obecnie najczęściej stosowane techniki badawcze użyteczne w badaniach pedagogicznych. Wiele bowiem nieporozumień powstaje wokół wszelkich technik. magnetofonu i kwestionariuszy włącznie. Z definicji wynika konieczność zaplanowania następujących elementów: problematyki. Jest to wprawdzie teza potwierdzana przez wielu badaczy. na zmiany natężenia i szybkości ich przebiegu w zależności od określonych warunków. że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinniśmy . Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań. arkusz obserwacyjny. Najpopularniejszą postacią obserwacji jest tzw.

w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniającego określoną rolę. lecz raczej jako etap wstępny do badań szczegółowych. Notowania mogą być jeszcze oznaczone datą. Dla rzetelności dodać należy. arkusz obserwacyjny lub dziennik obserwacji. Np. Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicząca. Doskonalszą techniką gromadzenia materiałów jest stosowanie technik standaryzowanych. że systematyczna obserwacja planowa nie musi posługiwać się narzędziami kontroli. Wróćmy więc do sposobów gromadzenia materiału badawczego z systematycznej obserwacji planowej. zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem. Obserwacja niekontrolowana jest po prostu nierzetelną techniką badawczą i nie ma powodu upowszechniać jej znajomości. Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania. gdy część dzieci idzie w gościnę do domów prywatnych. opinie i reakcje grupy. Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe. W każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie . którymi posługujemy się przy obserwacji pełnią dwojaką funkcję: po pierwsze służą do gromadzenia spostrzeżeń. jaką spełnia nowy jej członek. na koloniach w czasie świąt zimowych. Do tych pierwszych należą notatki. Mam tu na myśli tzw. Jest to więc najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji.nowych zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji. a ponieważ używany jest rzadko można pominąć jego omówienie. co ma szczególne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych w badane układy lub celowym przekształcaniu zbiorowości. Mają one tę cechę. Od sprawności narzędzi obserwacji zależy jej wartość. Aczkolwiek i tu można stosować pewne sposoby kontroli. Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach. Wyróżnienie jednak systematycznej obserwacji planowej kontrolowanej wydaje się być zabiegiem nietrafnym. Ten sposób prowadzenia rejestracji materiału nie daje gwarancji gromadzenia materiału pełnego oraz możliwości weryfikowania prawidłowości prowadzenia spostrzeżeń. Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest świadoma roli. Obserwacja uczestnicząca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badającego. Ten typ . I w tym sensie możnaby nazwać obserwację taką obserwacją niekontrolowaną. a po wtóre są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. W odpowiednich rubrykach pod określonym zagadnieniem notujemy wszelkie spostrzeżone fakty. Uzyskujemy od nich ocenę materiału w sensie jego kompletności i prawidłowego kierunku. stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany. a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej. Chyba. zorientowanym w koncepcji badań. że omawiany typ obserwacji istotnie może występować bez narzędzi kontrolnych. Ogólnie i nieprecyzyjnie można podzielić techniki gromadzenia materiałów na niestandaryzowane i standaryzowane. Szczególnym typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówieśniczej młodzieżowej. a to naszym zdaniem odebrałoby jej atrybut naukowości. ponieważ zakłada. lecz będzie on pełnił wówczas rolę techniki badawczej niepełnowartościowej. Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczności badań nie może być pełne. Jak powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora. Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie ograniczone. którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy. Może mieć dwie postacie: być jawną lub ukrytą. Uczestnictwo w badanej zbiorowości daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji. Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo częściowe. że gromadzą materiał bez wyróżniania poszczególnych zagadnień i aspektów oraz bez umiejscowienia czasowego. Wcześniejsza typologia zagadnień zapobiega przeoczeniu przez badającego któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom. że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania. Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany. Arkusz obserwacyjny to wcześniej przygotowany kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami. Niesie ze sobą jednak swoiste niebezpieczeństwo. a które w arkuszu uwzględnione nie były. w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe.planować prowadzenia badań np. Narzędzia. lecz również sposób ich rejestrowania a to jest tożsame z kontrolą jej prawidłowości.1. na które warto zwrócić uwagę. które objąć ma obserwacja. Narzędzia obserwacji Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposób gromadzenia materiałów. Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego. Wprawdzie w socjologii na określenie typu obserwacji posługującej się narzędziami sprawdzającymi poprawność jej przebiegu używa się pojęcia obserwacji kontrolowanej. rejestracja dźwiękowa lub fotograficzna. której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny obiektywizm ocen. Stopień szczerości w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia. Obecnie jeśli obserwację nazywamy systematyczną to określenie to oznacza nie tylko sposób prowadzenia spostrzeżeń. Ponadto daje możliwość wykrycia nowych cech i zależności. Pełniła ona w naukach społecznych dużą rolę. 5. nawet przy znajomości granic. nasze materiały dajemy do czytania osobom towarzyszącym. opisy. W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestniczącej. Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta (chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie).1. To co dotychczas było nazywane obserwacją kontrolowaną i niekontrolowaną to po prostu atrybut poprawności i naukowości.

Ale dopiero wówczas słuszna jest taka nazwa. I znowu . kategoryzacja zagadnień. nic nie stoi na przeszkodzie aby stosować taką dwustopniową procedurę. to taki sposób postępowania nie wydaje się wykluczony. Ale. W przypadku obserwacji bezpośredniej prowadzący badania osobiście wykonuje wszystkie czynności związane z tokiem poznania.2. Podsumowując to pobieżne omówienie obserwacji jako techniki zbierania materiałów należy zwrócić uwagę na konieczność poprawnego jej zorganizowania. Wywiad służy głównie do poznawania faktów. zachodzi wówczas konieczność stworzenia jednorodnej aparatury badawczej dla uniknięcia większych deformacji uzyskanego materiału.musimy ograniczyć się do sformułowania szerokiej definicji. Określa się je zazwyczaj mianem kwestionariusza. gdy jest to zestaw pytań. jeśli wydają się być ważne. Do tego celu lepiej służą swobodne rozmowy według dyspozycji (pytania otwarte). ani ścisłości w zadawaniu poszczególnych pytań. Sprawność wywiadu i wartość uzyskanego materiału zależą od wielu czynników. zbudowany według specjalnych zasad. 5. opracowanie odpowiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. Celem tych badań jest bowiem możliwie wszechstronne i dogłębne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku. Obserwacja systematyczna może być prowadzona bezpośrednio lub pośrednio. Przy badaniach szczegółowych jednego zagadnienia spełnia on bardzo pożyteczną rolę. a z taką mamy do czynienia w badaniach wielkich zbiorowości lub licznych problemów materiały gromadzi większa ilość pracowników. że w pedagogicznych badaniach środowiskowych badana zbiorowość rzadko jest wielka. Szczegółowe zagadnienia można notować na pojedynczych kartkach a potem chować je do odpowiednio poznaczonych kopert. które mogłyby rzutować na obiektywność danych. opinii i postaw danej zbiorowości. Sposób opracowania arkusza obserwacyjnego zależy od konkretnych okoliczności i wymogów badawczych. Istnieje więc tylko jedno źródło deformacji danych. które można ukierunkowywać. Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwala ponadto na analizę układów i zależności między zjawiskami. zdaniem naszym.obserwacji można w pełni uznać za planowany. Zwiększa to ilość zabiegów technicznych i wymaga więcej pracy. Arkusz obserwacyjny wbrew swej nazwie nie musi być arkuszem zawierającym wszystkie zagadnienia na jednej karcie. Arkusz obserwacyjny daje możliwość porównania i oceny materiałów badawczych pod względem ich jednoznaczności i zakresu. a także do poznawania wszelkiej problematyki środowiska i aspektów wychowania w środowisku społecznym. Konieczna jest ścisła standaryzacja zagadnień i opracowanie drobiazgowych wskazań badawczych oraz eliminowania możliwych osobistych postaw i zaangażowań. która obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadów. Warunkami tej poprawności są: a) wstępna znajomość przedmiotu obserwacji. ale daje nieporównanie wartościowe materiały.2. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeżenia ze względu na czas pojawiania się określonych faktów lub zmienności procesów i stosunków w badanych grupach. systematyczny i kontrolowany.1. którym jest sam badający. b) jasne sformułowanie zagadnienia i celów obserwacji. czemu lepiej służy kwestionariusz skategoryzowany. Można także zagadnienia przypadkowe. Najważniejszym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu są właściwie przygotowane dyspozycje. Wśród pedagogów utarła się nazwa wywiadu środowiskowego. Często jednak pewne sprawy wymagają precyzyjnego i konkretnego poznania. Dla badań środowiskowych tendencja taka nie zawsze będzie najlepsza. Prowadzony jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisów dziennych. rozwijać i uzyskiwać ich wszechstronniejsze naświetlenie. 5. Sama obserwacja powinna być planowa. Od innych wyróżnia go zakres i cel. W pedagogicznych badaniach środowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalszą techniką gromadzenia materiałów obserwacyjnych. systematyczna i dokładna. Jeśli dodać. Przy obserwacji pośredniej. Od jego obiektywizmu i skrupulatności zależy rzetelność uzyskanych materiałów.podobnie jak przy określaniu pojęcia obserwacji . Ma ona jeszcze i tę zaletę. Zdarza się jednak prowadzenie wywiadu tylko według pewnego planu w postaci dyspozycji do rozmowy nie narzucających ani kolejności. Tendencje panujące we współczesnej pedagogice zmierzają do opierania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym. Zagadnienia szersze mogą być rozbite na szczegółowe i mieścić się na jednej karcie. d) szczegółowe opracowanie koncepcji badań. Wykorzystywany jest przy poznawaniu układów. c) bliższe poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych. że arkusz obserwacyjny jest dobrym Grodkiem do porównania danych między nimi. charakteru i zależności środowiska wychowawczego. Wywiad Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. Czynniki zakłócające wiarygodność informacji . czy w różnym czasie w tej samej zbiorowości czy wreszcie na różnych grupach. Bardzo bowiem ważną jest sprawa porównywalności danych uzyskanych drogą obserwacji prowadzonej czy to przez różnych badaczy. Inne zagadnienia z podpunktami na i nn ej karcie.

a więc ani respondent. np. wskazane są wszelkie środki. którego forma może w sposób istotny wpłynąć na treść uzyskiwanych danych. zasadami konstrukcyjnymi. które zaważyć mogą na dalszym prowadzeniu badań. chęć ulżenia w kłopotach. bądź wreszcie możemy pewnych wiadomości nie uzyskać. tymczasem na drodze do tego stoi szereg przeszkód. że głównym obiektem zainteresowania będzie sam problem badawczy i nic poza tym. jeśli respondent ich nie posiada. Mamy wówczas gwarancję. przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potępianie jej braku. Wywiadem jawnym nazywamy rozmowę. który . ani inne sprawy uboczne. Jeśli więc pragniemy zbudować poprawny kwestionariusz. W zasadzie w pełni omówione zostały wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany. może być równie ważne. Ze strony respondenta możemy uzyskać bądź celowo fałszywe informacje. Przy organizowaniu ekipy badawczej należy pamiętać. Kategoryzacja oznacza zbudowanie ścisłych pytań. Ze względu na sposób prowadzenia wywiadu wyróżniamy wywiad jawny. Należy zatem podporządkować jego indywidualne cechy wymaganiom reguł badania. że przy zachowaniu podstawowych warunków rzetelności rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyskamy jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach. określeniami. Wywiad skategoryzowany zapewnia większą ścisłość i porównywalność danych. W badaniach środowiskowych pierwszy sposób daje większe korzyści. Nieznajomość faktów lub nieposiadanie opinii w pewnych sytuacjach z punktu widzenia wartości materiału. niejasnymi lub niezrozumiałymi pojęciami.mogą różnie odbierać określone informacje.będąc głównym źródłem materiału . l. konieczne środki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. W tym punkcie badacz staje przed koniecznością rozwiązania szeregu trudności. dyskrecja to m. charakterze i . których materia często jest drażliwa i koniecznie wymaga zaufania i szczerości.może stać się przyczyną świadomego zafałszowania prawdy. Druga to narzędzie badawcze. których nie można zmieniać. Wreszcie ważnym. uprzejmość.2. Jeśli badania prowadzi kilka osób. tzn.in. 5. Należy więc umiejętnie wychwytywać takie próby. a szczególnie o tym. warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest zaufanie. bo przy wywiadzie otwartym nigdy nie uda się wyeliminować cech indywidualnych. Różnią się one od siebie. 2. uzyskiwanie takich samych informacji przy użyciu takiej samej techniki przez różnych badaczy. ukryty i jawny nieformalny. Chodzi tu głównie o jednoznaczne pojmowanie poszczególnych pytań. a także o przywiązanie jednakowej uwagi do wszystkich problemów. w której badany poinformowany jest prawdziwie o celach. Wskazania te mają ogromne znaczenie szczególnie przy prowadzeniu wywiadów środowiskowych. toteż dyskusje.2. tendencyjnie ukierunkowywać tok badań. Może nie obejmować wszystkich ważnych zagadnień. a nawet wówczas gdy nie jest pewny. tzn. które mogą zapewnić te warunki. Pierwsza to respondent. a nawet pogłębiania zagadnień przez stawianie pytań dodatkowych. Aby te osiągnąć. przekonanie o naukowym charakterze badań i podnoszenie wagi problemów. Trzecia wreszcie to prowadzący badania. Może posługiwać się niestosownym językiem. należy przeprowadzić szczegółowy instruktaż z ankieterami oraz wyposażyć ich w wywiad standaryzowany. jak i jej posiadanie. Należy też pouczyć ankieterów o zasadach prowadzenia wywiadu. jak wynika z powyższych uwag. aczkolwiek nie ostatnim jeszcze.W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sondażowe według tylko ogólnego planu dają dopiero podstawę do opracowania szczegółowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadów. Dlatego prowadzący badania nie powinien manifestować żadnych postaw i wyrażać żadnych ocen. Na celowe wprowadzenie w błąd wpływa też obawa respondenta przed narażeniem się panującym w danej zbiorowości konwenansom lub stereotypom postępowania. ważnym zagadnieniem staje się jednorodność uzyskiwanych danych oraz możliwość kontroli i porównywalności danych. Waga tego problemu wzrasta w miarę zwiększania się ilości osób prowadzących badania. mimo że respondent nie posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. szczerość i przychylność badanego. Takt. czyjego sąd lub postępowanie nie spotka się z dezaprobatą ankietera. Wskazane więc są zabiegi zapewniające badanemu pełną dyskrecję. Drugi ściśle ogranicza kolejność i brzmienie stawianych pytań. Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji. kwestionariusz. kłaść różny nacisk na poszczególne problemy. Musimy język kwestionariusza dostosować do języka używanego w danej zbiorowości. które chcemy zbadać. który . a więc być niewyczerpujący. Zdarzają się także próby udzielania odpowiedzi. a w żadnym razie nie czynić zabiegów pobudzających do udzielania odpowiedzi na siłę. a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom może być powodem dowolnych i różnych interpretacji tego samego zagadnienia. nie używanymi w danej zbiorowości lub przez tę zbiorowość inaczej rozumianymi. że sam ankieter jest także swoistym narzędziem badawczym. wymiana informacji. Celowi temu najlepiej służy maksymalne skategoryzowanie zagadnień. Następnym źródłem uzyskiwania prawdy niepełnej lub danych fałszywych jest kwestionariusz. przez podsuwania gotowych odpowiedzi. Narzucają one określony sposób prowadzenia wywiadu. Stopień usystematyzowania pytań i ich ujednolicenie to główne różnice konstrukcyjne. ani ankieter. Główne typy wywiadów w badaniach pedagogicznych Wiele spośród powyższych wskazówek wyda się jaśniejszymi na tle omówienia poszczególnych typów wywiadu. musimy objąć nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badawczych. źródłem uzyskiwania fałszywych danych jest sam prowadzący badania.jeśli stanowią ekipę . oraz ustalenie kolejności ich zadawania. Jego głównym celem jest uzyskanie prawdy. Jeden daje możliwość swobody w formułowaniu pytań oraz zmieniania ich kolejności. 3. bądź zostać mimowolnie wprowadzeni w błąd. prezentowanie przez ankietera własnej wiedzy lub opinii sit niewskazane. Może wreszcie być niedostatecznie skategoryzowany. aby nie sugerować badanemu formy i treści odpowiedzi.

Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię. Szuka się więc ścisłych skategoryzowanych. których celem jest budowanie pewnych . gdzie nie możemy uzyskać pełnej wiedz\ o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji. w zależności od liczby osób biorących jednorazowo udział w wywiadzie. kiedy pragniemy poznać możliwości jego zmiany lub modelowania dla potrzeb określonych celów wychowawczych. jednoznacznych i porównywalnych danych na temat jednego zagadnienia. storę zawierają jeden punkt oznaczony zazwyczaj słowem „inne". pragnienie awansu. W trakcie luźnej rozmowy badający usiłuje przez stosowne jej ukierunkowanie uzyskać interesujące go dane. daje bardzo cenny materiał poznawczy. Różnica polega na tym. Nie w pełni może być wykorzystana do poznawania układów i zależności społecznych. dając potem możność obliczenia częstotliwości wyboru poszczególnych odpowiedzi. gdzie pragniemy poznać postawy. Kafeteria koniunktywna pozwala na wybranie kilku możliwych odpowiedzi. następująca: „Jakim zajęciom oddajesz się najchętniej w czasie wolnym? .". czasopism. dotyczące uczestników zajęć świetlicowych. jak podkreślaliśmy już niejednokrotnie. że badany. 5. Ankieta zatem. . Uzyskujemy wtedy wiedzę obszerną i w miarę wszechstronną. c) zasady jej przeprowadzania i związane z tym różnice dystansu społecznego między badanym a badającym. gdy pragniemy zdobyć wiedzę wyjściową. kafeteria przedstawiać się może następująco: „poprawa sytuacji materialnej. poza które odpowiadający wyjść nie może. b) zakres i „głębokość" problematyki. że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. badania dokumentów). w pytaniu: „Jakie motywy skłoniły Pana(ią) do podjęcia studiów zaocznych". opinii o zdarzeniach. że wywiadom zbiorowym towarzyszą pewne emocje dodatnie i ujemne. Od wywiadu właściwego odróżniają ankietę 3 cechy: a) stopień standaryzacji pytań. Przykładem kafeterii koniunktywnej może być wyżej przytoczona lub np. . lecz tylko wybiera wśród możliwości. zależności. pozwalający na zaprezentowanie swej odpowiedzi. kiedy zależy nam na pogłębionym poznaniu środowiska wychowawczego.3. . ankiety. nie powinniśmy badań pedagogicznych. Może spełniać pożyteczną rolę w początkowym etapie badań. Bywają jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe. a miarę ogólną do przygotowania szczegółowych badań wywiadem lub przy pomocy obserwacji.. Jeśli przedmiotem wywiadu są zagadnienia drażliwe bądź jeśli rola społeczna badanego w danej zbiorowości określa ściśle jego opinie lub postawy.". Wywiad. jakie daje sformułowany zestaw.. a tym samym utworzenia hierarchii. kursów dokształcających itp. Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu szerszego rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. tam. które niekiedy mogą być różne od osobistych. Może być wypełniana przez samego respondenta bądź przez badającego. Stosujemy go tam. gdy przedmiotem badań są opinie lub fakty jednorodnej grupy np. ścisłe i jednoproblemowe. o celach i przedmiocie rozmowy. Ze względu na wysoki stopień kategoryzacji ankieta staje się podstawowym narzędziem kontaktu badanego z badającym. Wywiad zbiorowy ma uzasadnienie wówczas. danych liczbowych. orientując się w fakcie prowadzenia z nim wywiadu.inne. Wypełnienie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich zadaniach kafeterii. mogące mieć znaczenie dla wiarygodności badań .majsterkowaniu lub innym zajęciom miłośniczym. Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu. jest t e c h n i k ą gromadzenia i nform acj i p o l e g a j ą c a na w y p e ł n i e n i u n a j c z ę ś c i e j s a m o dz i e l n i e przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. . wyrażająca się w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktów. czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi. Pytania ankiety są zawsze konkretne. -pomaganiu w gospodarstwie domowym. Odmianą takiego wywiadu jest wywiad jawny nieformalny. nie jest poinformowany o właściwym jego przedmiocie.. Doceniając zatem jej znaczenie. . Kafeterią półotwartą nazywamy taki zestaw możliwych do wyboru odpowiedzi.chodzeniu do kina. Trudniej zaobserwować przy jej pomocy bardziej złożone problemy środowiska wychowawczego. Należy też pamiętać. celowe jest przeprowadzenie wywiadu ukrytego.zabawom z kolegami. faktów. w którym badany nie jest poinformowany o roli ankietera. nie stwarzającą jednak możliwości oceny rozkładu poszczególnych opinii i podstaw. reprezentatywności i znaczenia poszczególnych zagadnień. A n k i e t a Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów.. pragnienie podniesienia kwalifikacji. słuchaniu radia. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania cech zbiorowości. motywacje.przedmiocie wywiadu. Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne i dysjunktywne. Wywiad ten musi być skategoryzowany. skrępowanie obecnością innych lub psychoza zbiorowa.lekturze książek. Kafeterią zamkniętą nazywamy ograniczony zestaw możliwych odpowiedzi. przebiegu i uwarunkowania procesów społecznych w środowisku. Wywiady te wymagają dużej sprawności pamięciowej i zręcznego posługiwania się pytaniami rozpoznawczymi.np. jeśli nie mieści się w żadnym zaproponowanym sformułowaniu. inne. a właściwie wywiad ukryty formalny.oglądaniu telewizji. Np.

uogólnień lub wyznaczanie kierunków działania, opierać w całości na ankiecie. Wyżej podaliśmy tylko niektóre możliwości jej konstrukcji i realizacji. W ankiecie można stosować wiele typów formalnych rozwiązań i wiele sposobów jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku badań wielkiej próby. Wtedy należy dążyć do takich rozwiązań konstrukcyjnych, które zapewniają maksymalną wiarygodność uzyskiwanego materiału. C e c h ą odróżniającą ankietę od wywiadu w sposób najbardziej znamienny, jest to „iż nie wymaga kontaktu bezpośredniego" badającego z badanym „informator jest tu respondentem, który sam pisemnie odpowiada na pytania kwestionariusza" (Kamiński 1974). 5.4. Badanie dokumentów Badanie dokumentów i materiałów jest techniką badawczą s ł uż ącą do gromadzenia wstępnych, opisowych, także ilościowych i nform acj i o badanej i nst yt ucj i czy z j a w i s k u w yc h o w a w c z ym . Jest także t e ch ni ką p o z n a w a n i a b i o g r a f i i j ednos t ek i o p i n i i w yr a ż o n yc h w d o k u m e n t a c h . S a m o d z i e l n i e r z a d k o może w ys t ę p o w a ć w rol i i n s t r u m e n tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . Mimo to badanie i analiza dokumentów jako technika gromadzenia wiedzy należy do często stosowanych technik badawczych. Technika ta pełniąc przez długi czas rolę jednej z głównych technik zdobywania wiadomości doczekała się jednak współcześnie surowej dość krytyki socjologów. Zarzuca się jej małą przydatność do analiz ilościowych, statystycznych, trudno zweryfikować prawdziwość dokumentów i materiałów, które ulegały zafałszowaniu bądź mimowolnemu przez niesprawność pamięci, bądź celowemu przez autorów. Zarzuty te jednak dotyczą tylko pewnej grupy materiałów i dokumentów. Dla potrzeb bowiem badań pedagogicznych wyróżnić musimy 2 rodzaje dokumentów. Pragnąc zachować jednolitą nomenklaturę nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiały statystyczne, obrazujące określone sytuacje, dokumentujące fakty i działania. Dokumenty kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej' placówki czy zjawiska. Np. badając funkcjonowanie domu kultury w środowisku będziemy analizować wszelką dokumentację historyczną, finansową, personalną i dokumentację działalności merytorycznej takie jak dzienniki zajęć, plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyżej krytyczne uwagi. Pedagoga interesować będzie również dokumentacja szersza. Pragnąc poznać bliżej środowisko społeczne uczniów danej szkoły, będziemy korzystać z dokumentów Rady Narodowej, wydziału kultury, miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzeźwień, jeśli interesuje nas alkoholizm środowiska czy młodocianych i wielu innych instytucji. I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osąd socjologów, o którym wyżej była mowa. Wręcz przeciwnie posiada on cechy wyjątkowej rzetelności materiału badawczego. Można go wyrażać przede wszystkim w sposób statystyczny, jego wiarygodność jest wysokiej próby i w każdej chwili może być zweryfikowany. Daje też ogromnie duże i ciekawe możliwości porównań. Ten właśnie typ dokumentów i materiałów w badaniach środowiskowych odgrywa ogromną rolę i rola ta wydaje się wzrastać. Trudno wyobrazić sobie prowadzenie jakichkolwiek badań pedagogicznych, monograficznych, bądź terenowych, których nie trzeba byłoby poprzedzić choćby pobieżną pod względem zakresu i treści analizą dokumentacji. Tak więc można tylko zalecać staranny i trafny dobór dokumentów statystycznych i rzeczowych przy badaniu każdej zbiorowości i każdej instytucji. Analiza tych dokumentów mimo ich że tak powiem „urzędowej" wiarygodności powinna być krytyczna. 2. Innego typu wiedzy dostarczają nam dokumenty opiniodawcze. Do t e j grupy dokumentów zaliczymy wszelkie osobiste materiały powstałe bez udziału badającego w ogóle lub tylko jako czynnika inspirującego. Znajdą się tutaj listy, pamiętniki, wypracowania, wypowiedzi na piśmie na określony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologów wobec tej techniki gromadzenia faktów odgrywa ona jednak ciągle poważną rolę w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych : analizy dokumentów, jednak przez swą specyfikę może być zakwalifikowana do omawianej techniki badań. Ten typ dokumentów, które nazwać można dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej rzeczywistości lecz głównie o opiniach na temat tej rzeczywistości. Rola badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie występuje w ogóle albo ogranicza się do podsunięcia tematu rozważań. Ten typ dokumentów badawczych jest powszechnie wykorzystywany w badaniach pedagogicznych. Prawda, że traktowany jest na ogół jako technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastąpiony dla poznania przeżyć młodzieży, reakcji i postaw dzieci w określonych sytuacjach, bardzo bezpośrednich opinii o rzeczywistości. Nie ma też powodu aby dyskwalifikować tę technikę zbierania materiałów jeśli jest ona traktowana z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie sprawę z jej niedoskonałości. O tak zdobytych materiałach niewątpliwie można orzec, że ich wiarygodność jest niejasna, że mają w zasadzie tylko jakościowy charakter i trudno je zweryfikować. 5.5. Analiza treści Na terenie socjologii pojawiają się tendencje do zmodyfikowania techniki badań polegającej na badaniu dokumentów osobistych. Poddając w wątpliwość ich wartość jako dokumentacji naukowej stosuje się wobec nich nowy sposób

opracowania zwany analizą treści. A n a l i z a t r e ś c i jest t e c h n i k ą badawczą s ł u ż ą c ą do obiektywnego, system a t yc z n e g o i i l o ś c i o w e g o o p i s u j a w n e j treś ci p r z e k a z ó w i n f o r m a c y j n y c h (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje interesować socjologa jako świadectwo określonej autentycznej rzeczywistości. Badacz nie dowierzając jego adekwatności z rzeczywistością interesuje się subiektywnym, wyrażonym w dokumencie wyobrażeniu rzeczywistości. Badający nie szuka tutaj narzędzi pozwalających zweryfikować dokument. Zafałszowania i zniekształcenia celowe i mimowolne stają się przedmiotem analizy socjologicznej pod kątem szukania ich przyczyn, rozmiarów, rodzajów itp. Wyrażają się w nich określone treści psychospołeczne, „projekcyjne manifestacje osobowości autora". Treść dokumentów wyrażać może liczne zjawiska i być świadectwem różnorodnych przemian, charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Biichler studiując problematykę okresu dojrzewania młodzieży, posiłkując się analizą treści pamiętników 3 dziewcząt reprezentujących 3 generacje ukazała przemiany w stosunkach dzieci z rodzicami w określonym przedziale czasowym (40 lat) oraz różnorodne przemiany kulturowe. Analiza treści dokumentów osobistych pozwala na stawianie diagnoz cech psychicznych osób i grup. Wspomniany już B. Berelson wymienia 16 różnych typów zastosowań analizy treści dokumentów osobistych. „Wyróżnia 3 różne sposoby podejścia do analizy materiału symbolicznego: w pierwszym badacz interesuje się cechami samej treści, w drugim wychodząc z analizy treści próbuje sformułować wnioski o autorze treści (...), w trzecim interpretuje treść aby dowiedzieć się czegoś o odbiorcach treści, bądź o skutkach jej oddziaływania. Celowe jest ukazanie możliwości zastosowania tej techniki poznania w badaniach pedagogicznych. Wszędzie tam, gdzie przedmiotem naszego zainteresowania są sprawy dzieci i młodzieży a trudno o nich uzyskać określoną wiedzę innymi drogami można próbować zastosowania analizy treści. Pragniemy np. poznać pragnienia i plany na przyszłość grupy młodzieży. Można wówczas zainicjować napisanie przez badaną grupę opracowania pt. „Moje miejsce w życiu w r. 2000". Albo interesują nas stosunki przyjaźni i koleżeńskie w grupie rówieśniczej, prosimy o wypowiedzi nt.: ..Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treści tych dokumentów może nam dać obszerną wiedzę o osobowości, psychice, pragnieniach i wyobrażeniach młodzieży. Może dać materiał znacznie wszechstronniejszy i bardziej „intymny" niż wywiad, socjogram lub test. W badaniach środowiskowych technika ta ma większą skalę zastosowania. Argumentem na jej korzyść jest to, że wychowawca ma codzienny i stały kontakt z grupą, odpada więc problem trudności zdobycia materiału, pożytek, szczególnie w poznaniu cech psychicznych, życia wewnętrznego jednostek i grup, motywacji i postaw wydaje się być dla badań środowiskowych niewątpliwy. 5.6. Techniki projekcyjne Dążąc do większego uściślenia wyników eksperymentu na gruncie socjologii oraz psychologii powstała nowa technika poznawania postaw indywidualnych i zbiorowych pod działaniem czynnika celowo zorganizowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: „Projekcyjna meto d a b a d a n i a o s o b o w o ś c i p o l e g a na p r z e d s t a w i e n i u ba da n e m u sytuacji bodźcowej, nie mającej dlań znaczenia a r b i t r a l n i e us t al onego przez eks per ym ent at ora, ale zarazem t a k i e j , k t ó r a b ę d z i e m o g ł a n a b r a ć z n a c z e n i a p r z e z to iż osobowość badanego narzuci jej swoje indywidualne z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j ę " (za Nowak 1965, s. 169). A więc jest to wprowadzenie między badającego a badanego czynnika celowo dobranego, co do którego można żywić nadzieję, że wywoła w badanym określone reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich siła, natężenie, trwanie stanowią właśnie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia nie posiada dotychczas standaryzowanych narzędzi prowadzenia badań metodami projekcyjnymi. Najczęściej dotychczas stosuje je psychologia kliniczna i eksperymentalna. Spośród najbardziej znanych wymienimy techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegają na kojarzeniu słów, kończeniu zdań lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany wyraża w ten sposób swoje uczucia lub reakcje, np.: żąda się zakończenia zdań: „Gdy mój przyjaciel otrzymuje ocenę niedostateczną...", „Gdy na podwórku widzę bijatykę kolegów..." itp. Techniki obrazkowe polegają na opisywaniu treści podsuniętych obrazków, konsekwencji przedstawionych scen, lub przyczyn, które do przedstawionej sytuacji doprowadziły. W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazły do tej pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszczać, że w przyszłości nabiorą zbyt wielkiego znaczenia. Należy się spodziewać, że w miarę ich rozwoju i standaryzacji staną się cenną pomocą w oznaczaniu cech osobowości jednostek i grup rówieśniczych. Ich znaczenie szczególnie w badaniach nad rolą przywódców w grupach rówieśniczych, motywacji określonych działa, jednostkowych i grupowych będzie stale wzrastać. Literatura zalecana: Wymienię tylko większe opracowania poświęcone poszczególnym technikom, pominę zaś ogromną ilość opracowań cząstkowych i artykułów. R. Przezwański - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skórny - Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gerstmann - Rozmowa i wywiad w psychologii. Warszawa 1976, Analizy i próby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyńskiego. Wrocław 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -Wrocław 1968 poświęcony ankiecie. M. Łobocki - Metody badań pedagogicznych. Warszawa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentów. Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentów osobistych, W.

Zaczyński - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikację techniki analiza treści znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Wałoszynowa. w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, także w: Metody badań socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treści. Tamże r. VII Metody projekcyjne. Najpełniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych red. L. Wołoszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracował Adolf Molak. oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza. W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomości zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzezińskiego – Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1978, także J. Rembowski – Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i młodzieży. Warszawa 1975. Opracowania ogólne: Metody badań pedagogicznych, (red) Andrzej Góralski – Warszawa 1989, Janusz Gnitecki – Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Warszawa 1985. ROZDZIAŁ VI Pomiar w badaniach pedagogicznych

Pewniej do celu spętany dojdzie niż szalony dofrunie A. Swiętochowski

Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiała na kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miały swoje sądy analityczne, nauki przyrodnicze posiadają sądy syntetyczne. Oba rodzaje praw przekładalne na język liczb i weryfikowalne zasadą oczywistości, regułą logiczną lub empirią, miały swój uniwersalny lub sprawozdawczy charakter. Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne ograniczone w swym zasięgu czasem oraz przestrzenią i w możliwości budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowania swych pozostaje ubogą krewną nauk formalnych i przyrodniczych. Wydaje się, że charakter humanistyki usprawiedliwia owo „upośledzenie" metodologiczne głównie względami ontologicznymi. Najpowszechniej przyjmuje się, że głównym kryterium wyodrębniającym przedmiot humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kulturowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, iż jest on wytworem działania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych może istnieć bez ludzkiej myśli i działania (S. Kamiński 1970). Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) humanistyki mają charakter indywidualny i całościowy, obiekty przyrodoznawstwa posiadają układ mnogościowy. W wyniku tego humanistyka zmuszona jest stosować w procesie poznania opisy idiograficzne i wyjaśnienia wartościujące (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjaśnienia genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywać zdarzenia. Naukowy opis w humanistyce najczęściej miał charakter typologiczny i oceniający a jego przedmiotem często są wartości, obiekt całkowicie obcy przyrodoznawstwu. Coraz mniej zwolenników mają monistyczne koncepcja poznania naukowego, zakładające całkowitą jednorodność świata materialnego i sposobów jego poznania („myśl jest tylko formą istnienia białka"). Ale przy zgodzie na odrębność ontologiczną przedmiotu poznania humanistyki i nauk przyrodniczych zyskuje coraz więcej zwolenników teza o jednolitości aparatu pojęciowego i możliwości jednolitego wyrażania efektów poznania w tych dwu oddzielnych gałęziach nauki. Nie bacząc więc na efekty, komunikatywność i doniosłość swych działań najpierw socjologowie, następnie psychologowie a w ślad za nimi pedagogowie z uporem przekładają fakty swego poznania na język liczb. Tworzy się hermetyczny świat naukowego języka poznania, który operuje złożonymi okresami wyższej matematyki dla wyrażenia banalnych reguł, formułowanych bez badań na poziomie proseminarium. Fascynacja tym sformalizowanym językiem opisu naukowego, rzucająca na kolana całe ośrodki naukowe, odsunęła w cień praktykowane od dziesięcioleci sposoby pomiaru elementów środowiska społecznego, spełniające istotne wymogi naukowości. Przechodzę do obszaru analiz historycznych metodologiczne rozstrzygnięcia z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, które przy uwzględnieniu odrębności ontologicznej nauk o wychowaniu próbowały sformułować ścisły język jej opisu. Taką próbą był „program spostrzeżeń psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku życia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszczą się badania H. Radlińskiej oraz typologia i zastosowanie pojęć statystycznych do badań środowiska, wreszcie najpełniej rozwinięte poznanie ilościowe zjawisk wychowawczych w pracach Józefa Pietera. Propozycje te przy używaniu aparatu pojęć i operacji statystycznych zachowały tak znaczną ogólność i elastyczność, że z powodzeniem mogły być stosowane do opisu bardzo zróżnicowanych problemów wychowania i środowiska wychowawczego. Póki więc zmatematyzowany język opisu używany niekiedy w badaniach zjawisk kulturowych nie udowodni, że istotnie zmienił horyzonty poznawcze pedagogiki - opowiadam się za twórczym stosowaniem aparatu pojęciowego

klasycznej statystyki. 6.1. Pomiar środowiska wychowawczego Próby dokonywania pomiaru środowiska wychowawczego są wyrazem tendencji do ujęcia zjawisk społecznych w ścisłe kategorie ilościowe i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem i zależnościami. Obserwuje się od bardzo dawna dążenie do możliwie najszerszego stosowania pomiarów poszczególnych elementów środowiska lub do mierzenia go jako całości. Wiele dyscyplin społecznych od dawna posiada wypracowane techniki pomiaru środowiska i z powodzeniem dla badań a pożytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice społecznej od dość dawna podejmowano próby określania zasad pomiaru jakościowego i ilościowego środowiska wychowawczego. Najpełniejsze opracowanie teoretyczne pomiarów środowiska dał Ryszard Wroczyński (Wroczyński 1979). Głównie na tym opracowaniu zechcę oprzeć swoją charakterystykę. C e l e m p o m i a r u , jak określa to autor wspomnianej pracy, j e s t uz ys kanie ścisłej wiedzy o środowisku w yc ho waw cz ym w celu p od j ę ci a działań i n t e r w e n c yj n yc h l ub w celu pos t a w i e n i a d i a g n o z y określonej s yt u acj i . Przedmiotem poznania wychowawcy są wpływy środowiska na wychowanka, ich rodzaj i kierunek, poznanie cech i procesów wewnętrznych określonej zbiorowości, poznanie zjawisk, ich natury i siły wspomagających lub hamujących rozwój wychowanka. Pomiar środowiska może zmierzać jak już mówiliśmy bądź do mierzenia poszczególnych składników środowiska, np.: struktury demograficznej, pozycji ekonomicznej, bądź do mierzenia środowiska jako całości np. zależność między charakterem środowiska a stosunkiem dzieci do obowiązku szkolnego. Aczkolwiek uogólnienie powyższe jest dość ściśle ograniczone terytorialnie to determinuje jednak całościowe ujęcie środowiska społecznego. Dla badań pedagogicznych niezbędna jest jednak analiza pojedynczych elementów środowiska i związków zachodzących między nimi. Środowiskowe badania pedagogiczne mają dość ograniczony zakres „Badania środowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do analizowania zależności między prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiskami (na przykład środowisko a zamierzenia życiowe, lektura a zainteresowania, kontakty ze sztuką a kultura artystyczna") (Wroczyński 1979). Dla potrzeb praktyki wychowawczej niezbędne są jednak szersze uogólnienia i ustalenia generalnych wskaźników charakteru i procesów społecznych. Pojęcie wskaźnika występuje w różnym znaczeniu. W badaniach społecznych wskaźnik oznacza pewną wielkość, cechę lub zjawisko, które oznacza istnienie innej wielkości, cechy lub zjawiska. Np. złe postępy w nauce dziecka są wskaźnikiem albo opóźnienia rozwoju umysłowego, albo określonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy zjawiska. Ilość czytanych książek w określonym czasie będzie wskaźnikiem określonego stopnia zainteresowania literaturą itp. W badaniach pedagogicznych wskaźniki mają charakter statystyczny, czyli wielkość i proporcje występowania wskaźników w badanej zbiorowości oznacza istnienie cech przez nie określonych. Np. badając środowiskowe uwarunkowania alkoholizmu młodzieży na 100 przebadanych przypadków w 65 spotykamy się z alkoholizmem rodziców. Możemy wówczas uznać, że alkoholizm danego środowiska jest wskaźnikiem występowania alkoholizmu u młodzieży. Badania dokumentów sądowych wykazują, że 90% przestępstw przeciwko zdrowiu obywateli popełnianych jest pod wpływem działania alkoholu. Tu więc alkoholizm jest wskaźnikiem występowania określonego typu przestępstw. Is t ot a p o m i a r u p o l e ga na u p o r z ą d k o w a n i u , na i l o ś c i o w y m o k r e ś l a n i u p e w n y c h z j a w i s k l u b cech z j a w i s k o c h a r a k t e r z e j a k o ś c i o w y m . P o l e ga to na p r z e k s z t a ł c a n i u z b i o ru faktów jakościowych uznawan ych jako cechy na h i e r a r c h i e i l oś ci ow e r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej operacji konieczne jest istnienie określonego continuum. Pojęcie to oznacza istnienie skali oznaczających stopnie rozmiarów lub siły danego zjawiska. Continuum cechy uspołecznienia zakłada istnienie skali określającej poszczególne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowości. Nie trzeba dodawać, że opracowanie skali określającej natężenie występowania jakiegokolwiek zjawiska społecznego jest przedsięwzięciem nader trudnym. 6.2. Pojęcia i skale pomiaru Poszukiwanie sposobów precyzyjnego budowania takich skal od dawna zaprzątało uwagę badaczy. Helena Radlińska poszukując wskaźników i mierników wpływów środowiska na proces wychowawczy wprowadziła do metodologii środowiskowych badań pedagogicznych pewne pojęcia, które miały być elementami ścisłego, liczbowego określania zjawisk społecznych. I tak średnią określa Radlińska „teoretyczną wielkość wyprowadzoną z wielkości rzeczywistej jako ich przeciętną" (Radlińska 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojęcie to pozwala na określenie danego stanu jako niższego lub wyższego od przeciętnego w danej zbiorowości, a więc na konstrukcję najprostszej skali względnej. Np. średnia ilość uczniów przypadających na jedną izbę lekcyjną na wsi jest niższa od średniej ogólnokrajowej, a znacznie niższa od średniej miejskiej. Innym pojęciem jest norma. „Za normę uważa się wielkość, będącą wynikiem pomyślnego przebiegu badanego zjawiska". Wiąże się to z pojęciem wzorca, który nazywa Radlińska „układem środków wystarczających do osiągnięcia poziomu właściwego normom, co jest w praktyce prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunków bytu" (Radlińska

Drugą jej cechą jest rzetelność czyli możliwość uzyskania takich samych wyników przy kolejnych badaniach tej samej próby. . Skali tej daleko do poprawności. Skala zakłada istnienie pewnego ciągu logicznego stopni oznaczających natężenie pewnego zjawiska. Stąd często mówi się o rangowaniu zbioru. sprzęt audiowizualny.3. nieistotny".: „Wpływ rodziny na wychowanie dziecka jest decydujący i najważniejszy ważniejszy od innych czynników. s. Podział ten niczego nie porządkuje.2. cechy lub układu. Podobnie postępuje nauczyciel wychowania fizycznego mierząc czas biegu na 100 metrów uczniów danej klasy i porządkuje ich wedle kolejności uzyskanych wyników. Możemy taką skalę sporządzić dla określenia zamożności rodzin badanych . płyty. 130). Najbardziej w życiu znanym. że jeden przedmiot jest większy od drugiego ze względu na jakąś cechę. a to co jest jej specyficzną własnością polega na określeniu o ile element 5 jest większy od elementu 6.). z których pochodzą. „mazurów". że na jego wykonanie konieczna jest co najmniej godzina. Pieter w badaniach nad środowiskiem wychowawczym. Skala porządkowa zawiera w sobie skalę nominalną ponieważ nie tylko porządkuje ale i wyróżnia elementy zbioru względem siebie. jest raczej narzędziem badania niż efektem badania. Uczeń nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub 6 ale jest też innym elementem zbioru. za pomocą której przy zachowaniu jednakowych warunków mierzy się inne wielkości". na koniec określa odległość (interwał) między elementami zbioru na umownej skali liniowej. Taką właśnie skalę stosował wśród wielu innych J. Skalę interwałowa możemy zastosować do uporządkowania dzieci rozwiązujących zadanie. W pomiarach postaw. Dla jej poprawności konieczne jest uwzględnienie wszystkich możliwych określeń danej sytuacji czyli musi ona być wyczerpująca. w jakim wykonało sprawdzian. i podzielić na dowolną ilość równych części. Skala nominalna Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w każdych badaniach. Zakładamy.. że skala interwałowa zawiera w sobie skale nominalne i porządkowe. melancholik. Wprowadzanie do pedagogiki pojęcia miernika zakładającego porównywalność wielkości wymaga dużej standaryzacji problemów aby uzyskać jednorodność porównywalnych wielkości.1961. a więc: „górali".ważny . Odległość między nimi dzielimy na 100 równych części i poszczególnym dzieciom przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu. nie nadaje wartości.ustalając przedział dochodów na osobę w rodzinie stosownie do realnie występującej np. Zawiera ona informacje skali nominalnej.. 6. Miała tylko pokazać zasadę konstrukcji. albo ze względu na wielkość „majątku kulturalnego" (książki. które dziecko jest wolniejsze od drugiego.2. Skala jest szeregiem zdań ułożonych według określonego porządku wyczerpujących możliwe określenia badanego zjawiska. „ślązaków" itp. od 900 zł do 10 tyś. Przyporządkowanie elementów zbioru określonych miejsc na skali porządkowej jest przypisaniem im określonej rangi. .2. 6. mało istotny. Można więc powiedzieć.1. czyli wyróżnia elementy zbioru. flegmatyk. 6. Polega na wyróżnieniu i nazwaniu przedmiotów zjawisk lub cech pod jakimś względem. Podobną postacią skali będzie podział młodzieży na obozie letnim na regiony. skala porządkowa służy ułożeniu w porządku elementów jakiegoś zbioru ze względu na wybraną cechę. sangwinik. Skala porządkowa określa. Wzorzec zatem będzie postacią określonego układu zbudowanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjęte w danym społeczeństwie normy. służy rozczłonkowaniu zbioru na elementy ułatwiając tak wyróżnione elementy identyfikować w badaniach. przykładem skali rangowej są stopnie wojskowe. opinią. przyporządkowania osoby jakiejś cesze. a najwyżej dwie.2. ze względu na wielkość biblioteki domowej. Skala nominalna może być stosowana do wstępnej klasyfikacji zbioru badanego. Skala porządkowa Jak mówi jej nazwa. bez orzekania o ich porządku. np. Tworzymy więc skalę wyróżniającą przeciąg czasu między oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wartość O i ostatniego dziecka i przypisujemy mu wartość 100. innymi słowy konieczną adekwatność między skalą a mierzonym zjawiskiem. czasopisma. Jest prawie identyczna z podziałem logicznym. „Miernik jest to wielkość. Skala interwałowa Bardziej złożoną postacią skali jest skała interwałowa. ale wiemy też o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka z zespołu. postawą. Bardziej złożonym zastosowaniem skali porządkowej będzie uporządkowanie rodzin badanych uczniów. a trzecią trafność co oznacza logiczne dopasowanie poszczególnych stopni skali do rzeczywistości. Najprostszym przykładem skali będzie np. jest natomiast pewnym narzędziem poznania. Przykładem skali nominalnej będzie wyróżnienie czterech temperamentów ludzi: choleryk. Dzięki temu zabiegowi wiemy nie tylko. zawiera informacje skali porządkowej. czyli układa elementy zbioru w porządek wedle zasady od największego do najmniejszego. kolejności lub innych relacjach. motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie znajdują skale. Dzieci dowolnej klasy możemy uporządkować wedle średniej ocen uzyskanych w ciągu roku szkolnego. a skalę porządkową nazywa się też skalą rangową. „kaszubów".podobny do znaczenia innych czynników w środowisku.

z których najczęściej stosuje się oś współrzędnych dla oznaczania cechy i ich liczebności. i 30. ale miejsce poszczególnych cech dowolne. jaki posiadają nauki formalne. Jej ścisłość i precyzja znajduje na razie zastosowanie w fizyce. W dalszych częściach pracy czytelnik znajdzie przykłady typowych skal. oraz w postaci graficznej. Nie jest to technika nowa. Określenie powyższe nie jest w pełni precyzyjne. Nie sądzę aby sztuczne formowanie stosowania skal było wskazane i pożyteczne. Skala ilorazowa Skala ilorazowa zwana także skalą stosunkową jest jeszcze wyżej wyspecjalizowanym sposobem porządkowania zbiorów cech. że skale wyrażane są najczęściej w dwojakiej postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady. 6. przez Janusza Korczaka. a możliwości kwestią otwartą. Jak na razie zasady stosowania skal interwałowych są polem indywidualnej inwencji. najczęściej nierówna. Podstawową techniką jest t e s t s o c j o m e t r yc z n y zwany także klasyczną techniką Moreno. Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spełnienie następującego warunku: a) zaistnieć musi (albo może być stworzona) sytuacja jednakowa dla wszystkich członków grupy i uzasadniająca wyrażenie opinii lub dokonanie wyboru spośród wszystkich członków grupy. Z uporem próbują pedagogowie zastosowania skal interwałowych. czyli osiągnięcia takiego poziomu ścisłości. najcenniejsze. W części drugiej dokonuje wyboru wymieniając jedno nazwisko. ale i możliwość odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych -np. lub które w określonej sytuacji są najważniejsze. Przykładem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina. na dowolnej wartości. Pamiętając o owych zastrzeżeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewątpliwą wartość informacji oraz ich obfitość pragniemy przekazać podstawowe informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesłać czytelników zainteresowanych jej bliższym poznaniem do literatury fachowej. Zbyt bezradni jeszcze jesteśmy wobec społecznej materii procesów wychowawczych. Ich podobieństwo sprowadza się do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. Potem dość szybko rozwinęła się w wielu postaciach i obecnie jest powszechnie stosowana przez psychologów i pedagogów. innego narzędzia.2. Natomiast skala stosunkowa musi posiadać punkt zerowy. Pedagogika stosowała prawie zawsze skale nominalne. Natomiast usytuowanie poszczególnych kolejnych pozycji cechy jest zawsze w równej odległości i oznacza ile razy kolejna cecha jest większa od poprzedniej.3. że każda sytuacja badana jest odrębna we właściwościach. ale też w odniesieniu do żadnej prawie techniki badań w pedagogice nie można stworzyć całkowicie poprawnej definicji. z których większość nadaje się do stosowania tylko w odniesieniu do badań grupowych. każda wymaga innego poniekąd sposobu poznawania. bo w różnych odmianach stosowana była jeszcze na przełomie lat 20. W tym celu każdy wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. Cele poznawcze mogą być . Socjometria jest zespołem czynności werbalnych i m a n i p u l a c y j n y c h m a j ą c yc h na c el u poznanie u w a r u n k o wań. Oczywiście realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii. Techniki socjometryczne Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie paru informacji o socjometrii. Posiada absolutne zero (-273). kilka nazwisk celowo uporządkowanych itp.4. Może też w części drugiej wymienić cechę lub cechy. Z ich zastosowaniem wiąże się bowiem nadzieje na przekroczenie granicy dzielącej pomiar jakościowy od ilościowego. drużyna harcerska ma przez miesiąc robić zakupy dla starszych. W takich okolicznościach członkowie grupy otrzymują do wypełnienia test złożony z dwu jakby części.jakościowy pomiar środowiska. Skala interwałowa rozpoczyna się w dowolnym punkcie. Jedną od drugiej może dzielić dowolna ilość centyli. każdy jej punkt jest ilorazem wielkości poprzednich. wskutek której musi dokonać wyboru partnera lub partnerów ze względu na jakąś konieczność. skutków moralnych i innych niepewności. Równocześnie stosowaniu i doskonaleniu różnych rodzajów technik socjometrycznych towarzyszy wiele wątpliwości i zastrzeżeń dotyczących ich rzetelności.Uplasowane w ten sposób rodziny dadzą nie tylko obraz dominującej cechy czy równomiernego rozproszenia. jej „przedziałki" są równe. który oznacza najmniejszą możliwą wartość danej cechy. Na koniec warto dodać. Jest to marzenie wielu humanistów. aktywności kulturalnej. ist ot y i przemian ni eformaln ych z w i ą z k ó w międzyo s o b o w yc h w g r u p a c h r ó w i e ś n i c z yc h . Jest to odmiana skali interwałowej. jest tylko okoliczności sprzyjającą zamiarom badawczym. Nie będzie łatwe znalezienie przykładu zastosowania tej skali w pedagogice. Od kilkudziesięciu już lat używa skal porządkowych i wraz z ich zastosowaniem zrodził się pomiar środowiska . Bierze się to stąd. W części pierwszej badany wprowadzany jest w sytuację. 6. Jej użycie daje możliwość stosowania funkcji matematycznych. Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na obliczenie stosunku wielkości między dwoma wielkościami skalowanej cechy. Np. że nie używa się liczb ujemnych. chorych osób. Bezradni empirycznie i poznawczo. choć nie zawsze poprawnie. które ceni. obiektywności. Socjometria posługuje się kilkoma technikami.

który oznacza określony układ wyborów przechodnich wzajemnych nie zamykający się w kręgu. cech za które są cenione lub nielubiane. Jest ona szczególnie pomocna nauczycielom. takich choćby jak ankieta czy wywiad. do kierowania rozwojem emocjonalnym i społecznym jednostek i grup wychowawczych. wychowawcom placówek kolonijnych. psuje zabawę. Pilkiewicza. skale oszacowań oraz porównywania premii. To jest ktoś. który skłaniać winna badającego do uwagi i staranności w procesie badawczym. co w gruncie rzeczy badamy testem socjometrycznym. e) paczki czyli grupka osób wzajemnie się wybierających. ich natura i znaczenie wychowawcze. najbardziej popularne. d) pary czyli osoby wzajemnie się wybierające. 2) lubię . kto dokucza słabszym. Testy pedagogiczne . Technika „zgadnij kto" może ułatwić poznanie cech wszystkich członków grupy oraz wzajemnego stosunku uczestników do siebie. 3) obojętny .. Czy np. chętnie pomaga drugim Kwestionariusz taki powinien być poprzedzony instrukcją o możliwości wpisania kilku nazwisk. Może nas niepokoić mała spoistość grupy. kto jest wesoły. f) struktura wewnętrzna grupy. dzięki którym przebieg badań i późniejsze opracowanie jest łatwiejsze. f) łańcuchy socjometryczne. Silnie różnicująca pięciostopniowa skala wygląda następująco w propozycji M. darzone niechęcią. Należy dodać. lubiane itd. t e c h n i k ę „zgadn i j k to" . jakim grupa ulega pod wpływem określonych czynników. b) rodzaj i natężenie związków emocjonalnych między członkami grupy. umiejętności wychowawczych i taktu. Cele poznawcze można sklasyfikować następująco posługując się nomenklaturą użytą przez A. czy pewne ideały osobnicze czy też skłonność do pozostawania w określonych układach. e) skutki określonych zabiegów wychowawczych lub socjotechnicznych. Każdy badany przy nazwiskach swoich kolegów stawia umówione symbole. w zależności od tego co badaliśmy. Krótko mówiąc socjometria dostarczyć może nieocenionych informacji i wiedzy instrumentalnej koniecznej do czynności wychowawczych. że jest to równocześnie wynik interpretacji testu socjometrycznego. jest bowiem istotnym pytanie o to. W przypadku tej techniki panuje większa jasność. Warto jeszcze pamiętać. tworzących zamknięty krąg. 6. rozbijacka rola jakiejś jednostki. umie się bawić.4. Są to bardziej złożone odmiany opisanych podstawowych technik. 1) bardzo lubię . w określonym porządku. co do celu i przedmiotu badań. „plebiscyt ż y c z l i wości i niechęci". Trudno wyobrazić sobie skuteczną pracę z dziećmi w harcerstwie bez umiejętności posługiwania się socjometria. którą ocenia badany swój stosunek do pozostałych członków grupy. Do najważniejszych należą: a) rola poszczególnych jednostek w grupie. jakby obojętne. Molaka. lub poznanie cech. celowo odrzucane.++. Mimo pozornej prostoty jest to technika bardziej złożona od innych werbalnych technik. Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak dużych kwalifikacji.+. Tak więc test socjometryczny pozwala nam poznać: a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane. Przykładem może być następujący kwestionariusz Zgadnij kto? 1.O. c) zmiany. że scojometria podobnie jak inne techniki nie jest samodzielnym sposobem poznania i powinna być stosowana łącznie z innymi sposobami gromadzenia informacji.różnorodne i na ogół zawsze nastawione na terapię wychowawczą. instruktorom placówek pozaszkolnych. upodobanie do osób czy do określonych cech. Techniki socjometryczne pozwalają badać małe grupy. jakimi odznaczają się poszczególne osoby. Popularną techniką socjometryczną jest tzw. To jest ktoś. 4) nie lubię „-". Jest to jedna z wątpliwości towarzysząca socjometrii. Chodzi wyraźnie o poznanie ról pełnionych w grupie przez poszczególnych jej członków. Przy ich pomocy uzyskać możemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zachodzących wewnątrz grupy. stosownie do potrzeb : zamiarów badającego. 5) bardzo nie lubię „-". Wiedzę powyższą możemy uzyskać w zależności od sposobu skonstruowania testu. Skale może posiadać dowolna ilość stopni. Polega on na ustaleniu skali. Oprócz wymienionych występuje jeszcze w socjometrii technika szeregowania rangowego. b) odrzuconych czyli osoby nielubiane. a także stanowi niezastąpiony instrument poznania dla psychologów. d) różnice między grupami. jest złośliwy 2. Obok testu socjometrycznego stosuje się tzw. c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane. Jest to podstawowe narzędzie wszelkich działań socjotechnicznych. osamotnienie i niechęć do innej jednostki.

T e s t j e s t to j a k i e ś z a d a n i e l u b p r ó b a w y s t a n d a r y z o w a n i a o m a k s y m a l n y m s t o p n i u o b i e k t yw n o ś c i . Wyjaśnienia wymagają jeszcze dwa pojęcia diagnostyczność i prognostyczność testu. a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. To co wyżej powiedziałem o standaryzacji testu można opisać inaczej. Wystandaryzowany test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanów nie nadaje się do stosowania w Europie. odpowiednimi jednostkami zróżnicowanie badanych osób. red. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu. Ich wielka różnorodność oraz indywidualizacja narzędzi i sytuacji badawczych utrudniają teoretyczny opis istoty testów pedagogicznych. Rzetelność testu oznacza.6. Np.to standaryzacja. różnych grup. t. Oznacza ona dostosowanie danego testu do konkretnego celu. Warunki są. Warszawa 1973. Dla wstępnego uporządkowania wielkiej różnorodności testów przytoczę klasyfikację testów psychologicznych z punktu widzenia celów ich stosowania: 1) Testy inteligencji a) ogólne testy inteligencji b) specjalne testy inteligencji 2) Testy pomiaru wykonania: a) testy mierzące czynności motoryczne b) testy mierzące czynności sensoryczne c) testy mierzące czynności psychiczne 3) Testy osobowości: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne Źródło: Metody badań psychologicznych. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. Jeśli za każdym razem uzyskujemy wiedzę na ten sam temat. że dana ilość wiedzy oznacza niski poziom wiedzy. Ich trafność i rzetelność obwarowane są szczególnie ostrymi wymogami. że całkowicie inaczej kształtują cechy i wiedzę osób w tych dwu krajach. Praktycznie trafność testu sprawdza się przez wielokrotne testowanie w różnych sytuacjach. jeśli pomiar wiadomości szkolnych jest zbieżny (wysoko skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku. a gładkość wypowiedzi nie jest w stanie przysłonić braku wiedzy. Test jest diagnostyczny jeśli występuje oczywista i wysoka zbieżność między wynikami badań testowych a faktycznie posiadanymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriów. Jeśli więc spełnione zostaną dwa wymienione wyżej warunki wówczas test zasługuje na opinię obiektywnego. Czyli test wystandaryzowany musi posiadać rodzaj skali określającej precyzyjnie. badania socjometryczne ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opierają się głównie na zadaniach testowych. Jako przykład niech posłuży egzamin tradycyjny. w Polsce. Wystandaryzowany test do badania dzieci 7-letnich nie nadaje się do badania dzieci 10-letnich. w procesie selekcji szkolnej lub naboru kandydatów do szkół średnich i wyższych. Są to dwie miary standaryzacji testu. czyli pytań opatrzonych odpowiednią instrukcją eliminuje dowolność oceny. Test wystandaryzowany . w którym ocena jednostkowa zależy od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji egzaminatora. Np. przez różnych badaczy.1. której w y n i k i u j m o w a n e są i l o ś c i o w o i ów r e z u l t a t i l o ś c i o w y j e s t p o d s t a w ą w n i o s k o w a n i a o p e w n yc h wł aś ci woś ci ach p s yc h i c z n y c h o s o b y l u b osób b a d a n y c h . inna ilość wiedzy średni. Dlatego zalecam w tym względzie umiar i ostrożność. Istota i właściwości testów To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru w pedagogice. L. oznacza to iż test jest trafny. którego efekty nie są zależne od subiektywnych właściwości osoby badającej. czyli do badania konkretnej właściwości i konkretnej populacji. czyli wielkość porównywalna z innymi. Nie będzie odgrywać roli chropowate słownictwo i sposób wyrażania się. Pierwsza cecha testu .4. test jest diagnostyczny. W definicji tej zawarte są 3 cechy konstytucyjne testu. aż jest w stanie stworzyć ścisłe kategorie tego zasobu wiedzy i uznać. s. Nieumiejętne budowanie i przeprowadzanie badań testowych przynosi więcej szkody niż pożytku. 63. instrukcja ocenia obiektywnie jakby „ilość bitów" zawartych w odpowiedziach. bowiem tak różne. Równie naganną postawą jest obdarzenie badań testowych bezkrytycznym zaufaniem a do zjawisk społecznie niebezpiecznych zaliczyć należy próby zastępowania testami możliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych metod oceny wiedzy i osobowości np. iż przy wielokrotnych badaniach tej samej grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach będziemy otrzymywać wyniki takie same lub bardzo do siebie zbliżone. 2. Trafność — oznacza to iż test zawsze mierzy to co zamierzał mierzyć. Wołoszynowa. I największe starania nie wyeliminują owego subiektywizmu do końca. Np. a szczególnie np. czyli takiego narzędzia pomiaru. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7letnich. .to test odznaczający się trafnością i rzetelnością. W pedagogice stosowane są najczęściej testy osiągnięć szkolnych a w ograniczonym stopniu także inne testy.

) nie upoważniają do takich operacji.2. który mierzą.4. czyli jak testy mierzą -wyróżnia się również 3 grupy testów: 1. Oczywiście klasyfikacja powyższa dopuszcza krzyżowanie się wszystkich prawie możliwych typów testów z obu grup. oraz 2) kryterium metodyczne czyli podział wedle zasady jak test mierzy to co mierzy I.3. Testy wiadomości z uwzględnieniem: a) testów osiągnięć szkolnych II.1). Np. Np. który czytelnik znajdzie w kompetentnych opracowaniach zamieszczonych na końcu rozdziału.) upoważniają badacza do budowania ocen hierarchicznych. testy inteligencji Bineta-Termana.3. sprawniejszy-mniej sprawny. a do stosowania konieczne jest specjalistyczne przygotowanie (Np. 6. który test mierzy. testy dojrzałości szkolnej itp. Testy osobowości w rozdziale na: a) testy cech b) testy zainteresowań c) testy postaw d) testy charakterologiczne e) testy typologiczne 3. obrazkowe 2. Badacz nie znajdzie takiego testu w literaturze. . Klasyfikacja testów można dokonywać z rozmaitych punktów widzenia i stosując różne kryteria.2. wykonania) a) przyrządowe b) sytuacyjne 3. a istnieje tylko przedmiot. wówczas test jest prognostyczny. Obecnie podam klasyfikację testów z zastosowaniem dwu kryteriów: 1) kryterium merytoryczne . W testach wiadomości wyróżniłem podgrupę testów osiągnięć szkolnych jako. Testy czynnościowe (manipulacyjne. Może go stworzyć mając cel i znają ogólne zasady budowania testów osiągnięć szkolnych. Testy zdolności w rozdziale na a) testy inteligencji b) testy zdolności specjalnych 2. nieformalne) ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiały. Na samym początku przytoczyłem klasyfikację testów ze względu na przedmiot. Z punktu widzenia metodyki pomiaru. Nie uwzględnia on np. większy-mniejszy. podziałów ze względu na formy stosowania (indywidualne i grupowe). Oto testy zdolności (1. modelowo i nie można ich zmieniać. ze względu na stopień poziomu konstrukcji (standaryzowane. że jest to dla pedagogów główna kategoria testów. Byłoby nonsensem kwalifikować np. Zasady stosowania testów Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testów. stosowana od dawna i posiadająca wartościową literaturę teoretyczną oraz wiele rozwiązań empirycznych. Wobec wyników tej grupy testów należy stosować wyłącznie charakterystyki opisowe z uwzględnieniem ich zróżnicowań. 6.czyli podział wedle zasady co test mierzy.). Inne natomiast testy istnieją realnie.4. do posługiwania się pojęciami kwalifikującymi typu lepszy-gorszy. Ilościowe ujmowanie wyników testów oraz operacje statystyczne stanowią specjalny fragment wiedzy. Testy osobowości (1. Dlatego w literaturze nie spotyka się enumerycznego opisu testów. Jest bowiem i tak że niektóre rodzaje testów jakby nie istnieją modelowo. test pomiaru wiadomości szkolnych na poziomie młodszych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej. Klasyfikacja testów Ilość testów jest ogromna. zasada jego budowy i stosowania.Test jest prognostyczny jeśli występuje zbieżność między wynikami badań testowych prowadzonym w danym czasie a późniejszymi wynikami osiągnięć. Testy werbalne i niewerbalne a) ustne b) pisemne c) rysunkowe. Testy projekcyjne Jak już powiedziałem nie jedyny to podział. introwersyjność jako gorszą lub lepszą właściwość od ekstrawersji a zainteresowania estetyczne wyżej cenić niż zainteresowania politechniczne. badanie testem kandydatów ze względu na wiedzę lub właściwości do zawodu lub szkoły potwierdzone zostaną w późniejszym czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie. lecz raczej próby klasyfikacji rodzajów testów. testy wiadomości (1. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyróżnia się trzy grupy testów: 1.

Tyler-Testy i pomiary w psychologii. ale i na skomplikowanych mechanizmach. niekonkretny (np. że można badać jednorazowo wielką ilość osób i wreszcie wyniki badań można ujmować liczbowo. 4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu winno być w miarę komfortowe. jeżyk. Suchocka R.polegające natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie badanej sytuacji wymagającej nie tyle manipulacji co określonego zachowania. Także godny polecenia jest artykuł T. Badania przy pomocy testów wymagają więc wiedzy i może większego niż przy innych technikach poczucia odpowiedzialności.. 3) formalny kształt testu. red. Warszawa 1965. Podstawowe pojęcia i techniki obliczeniowe. Testy projekcyjne zawierają w sobie jednak duży powab. T.Pedagogika społeczna. zwane też testami performancyjnymi lub wykonania. Testy projekcyjne wywołują najwięcej kontrowersji i są całkowicie specyficzną formą testów. l tejże serii. b) używanie tylko sformułowań koniecznych. Pawłowskiego . jego estetyka. Aby jednak badania testowe dały dobre rezultaty sam test musi być dobry. Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo różniące się od siebie grupy.G. red. oraz spora część znacznie trudniejszej książki J. znajdują coraz szersze zastosowania i na ich określenie w psychologii i socjologii używa się terminu . Po wtóre analiza rozwiązania testu jest przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa. 5) Sposób badania winien być spokojny. obrazki. Warszawa 1990. e) nie stawiających wygórowanych żądań. X „Metody badań socjologicznych" wybór tekstów pod red. w jakiejś czynności. Warszawa 1967. który obok instrukcji może w procesie interpretacji wykonania kierować się także subiektywnymi przesłankami. Magnusson D. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdział poświęcony socjometrii w opracowaniu A. Sanockiego . wielkość i wyrazistość winny być atrakcyjne. mętne gramatycznie zdania itp.to zadania wykonywane na klockach. Pietera Poznawanie środowiska wychowawczego.Kwestionariusze osobowości w psychologii. jasno objaśniony. która zostaje rozwiązana przez czynności ukazuje: szybkość reakcji.. 2.Techniki pomiaru w socjologii!. Walkowiak J. – Wprowadzenie do teorii testów.Testy czynnościowe. Molaka. Cennym oświetleniem genezy i rozwoju metod pomiaru środowiska jest rozdział 3 R. L. w: Logiczna teoria nauki. Suchocki B.. . skłonności do podporządkowania się itd. Pawłowski. Elementy metodologii badań psychologicznych. plamy nieregularne. iż badania tą metodą są krótkotrwałe. Testy w szkole. Sytuacja ta. 2) Czas rozwiązywania i samo zadanie nie powinny być zbyt długie. Wroczyńskiego . a przez to porównywać. Warszawa 1978. Pragnę na zakończenie stwierdzić. ANDRZEJ RADŹKO ROZDZIAŁ VII Skuteczność metod statystycznych i warunki ich stosowania w badaniach pedagogicznych „Przypadek sprzyja tylko temu. Grzywak-Kaczyńska. nie zniechęcające. Oto grupie osób polecamy przenieść szafę z pokoju do pokoju. Poznań 1985. a także pod redakcją tegoż autora – ABC testów osiągnięć szkolnych. nie zakłócany nieoczekiwanymi brakami. Literatura zalecana: W lekturze nad zagadnieniem pomiaru środowiska wychowawczego pierwszeństwo należy się książce J.metody projekcyjne. że atrakcyjność diagnostyczna i prognostyczna (terminy te mają specjalny sens a ich objaśnienie znajdzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest równa zawodności poznania testowego jeśli robiona jest nieumiejętnie i niefachowo. Bardzo interesujących informacji o skalach dostarcza praca W. Warszawa 1967 oraz B. Niemiecko – Testy osiągnięć szkolnych. jakim testy projekcyjne dysponują. . Dlatego mimo różnic włączyłem je do jednej grupy. Testy przyrządowe . w opracowaniu Marka Pilkiewicza. c) używanie dyspozycji wyraźnie i przejrzyście sfromułowanych. Wołoszynowa. Brzezińskiego. Warszawa 1960. zakończony protokółem. Testy sytuacyjne . Warszawa 1975. Nowak. Skalom poświęcone są w przystępnej formie rozprawy zamieszczone w r. L. Warszawa 1977.E.) przez to może być dowolnie rozumiany przez osobę badaną. Warszawa 1979. Wielką zaletą testów jest fakt. Warszawa 1973. Wynika to z materiału. d) nie sugerujących. Najpełniejsze omówienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody badań psychologicznych t. Oznacza to 1) właściwą konstrukcję treściową czyli a) dostosowanie użytych sformułowań do poziomu badanych. S. Warszawa 1978. kto wie jak starać się o jego względy". Ale to zachowanie wyraża się najczęściej w jakimś wykonaniu. układankach. Warszawa 1966. Wrocław 1960. L. Jest on wieloznaczny.. również w t. tworzenie się ośrodka przywódczego. Tyler – Testy i pomiary w psychologii.Rodzaje skal a struktura zdań.

uczniowie wyższych klas szkół podstawowych w całym kraju. 10. a umiejętnością bezbłędnego przerysowywania figury wzorcowej. Ktoś kto pragnie prowadzić badania. a więc zbiór wszystkich przedmiotów. niepodzielnego obiektu badania. dwie mające ich po dwoje. jaką właściwie populację zamierza badać. w przypadku „a" – metodę reprezentacyjną lub opis wyczerpujący. mniej zaś może oczywiste. 6. Badanie prowadzone przez pedagoga polegać może na: a) zbieraniu danych dla opisu sytuacji. Równie zaś dobrze jednostkę badania stanowić może cała klasa. tj. teoretycznie zaś spośród nieskończonej ich liczby: 1. para najlepszych przyjaciół itd.Karol Nicolle Autor niniejszego artykułu spotykał osoby przeświadczone. wspólnych wszystkim jednostkom badania. Częstokroć badania zawierają więcej niż jeden z wymienionych elementów. harcerze. iż rzeczą prowadzącego badania jest nie tyle wybór populacji. których wynik: pożytecznie jest analizować z pomocą metod statystycznych. dzieci miejskie 12. To oczywiste. Populacja to zbiór wszystkich jednostek badania. c) eksperymentowaniu. emitowanych w ramach „Politechniki Telewizyjnej". uczniowie klas VI z terenu województwa radomskiego. szkoła. 7.powiodło się ono tylko piętnastu (pięćdziesiąt to więcej niż piętnaście). Równie więc dobrze jak populację uczniów skonstruować możemy populację par uczniów. Spotykał wreszcie osoby. „c" i „d" stosuje się z zasady metodę reprezentacyjną. Populacja nie musi wcale stanowić zbioru ludzi. w których każdy posiada komplet cech uznanych przez badacza jako ważne. jedną z trojgiem i jedną z czworgiem dzieci to przeciętna liczba dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i pół z wyliczenia l + 2 + ? + 4 : 4 a także osoby sądzące. w których domach znajdują się telewizory. Autor spotykał także osoby uważające za nieodzowne. chyba że interesująca go populacja jest nader nieliczna. aby próba stanowiła zawsze dokładnie 5% populacji. zaś spośród zbadanych dwudziestu leworęcznych . c) zaaranżowanie dwóch różnych metod przeprowadzenia wykładu uniwersyteckiego i porównanie stopnia przyswojenia treści przez jego wąchaczy. że obejmuje ono część tylko. 5. nie powinien uczynić w zakresie ich realizacji ani jednego kroku. Sztuka konstruowania próby badawczej Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. zbioru osobników. dzieci 12. i określenia kompletu cech istotnych dla jednostki. Przykłady: a) porównanie rozmiarów absencji szkolnej dzieci z rodzin pełnych i dzieci z rodzin rozbitych. Wszystkim tym właśnie osobom autor dedykuje ten rozdział. Przykład: Wśród badanych znajdujemy uczniów klas VIa Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. grupa odbywająca lekcje fizyki w pracowni. czyli do całej populacji.i 13-letnie.i 13-letnie. najwyżej kilkudziesięciu jednostek . Spotykał również osoby przekonane. d) postawienie pytania słuchaczom studiów technicznych dla pracujących o przystępności dla nich wykładów matematyki. ile jej skonstruowanie. uczniowie klas VI z dużych miast (powyżej 100 tysięcy mieszkańców). całych klas lub szkół. grup. tzn. 3. że występuje zależność pozytywna pomiędzy praworęcznością. zanim nie zdecyduje się na to. uczniowie klas VI w całym kraju. które obliczywszy przeciętną liczbę błędów w dyktandzie pragnęły następnie „obliczyć chi od tej średniej". klas. opinii. d sondażu. jaką konstruuje sobie populację. dzieci pochodzące z rodzin robotniczych. Może stanowić ona zbiór szkół. interesujących nas obiektów. 2. dzieci z rodzin rozbitych. że jeśli w bloku mieszkają 3 rodziny mające po jednym dziecku. Jaka populacja jest badana? Oto dziesięć ewentualności spośród z pewnością stu możliwych praktycznie. że średnia ta jest inna. 8. Badanie metodą reprezentacyjną polega na tym.1. dzieci. skoro spośród osiemdziesięciu zbadanych praworęcznych zadanie to wykonało pięćdziesięciu. 7. wypracowań. W przypadkach „b". złożona z kilku. kilkunastu. 4. Jak widać wspomniana grupa uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu należeć może do każdej z wymienionych 10 populacji. b) zbadanie poziomu wiadomości zakresu historii Polski uczniów ostatnich klas zasadniczych szkól zawodowych. 9. i to zwykle znikomą. drużyn harcerskich. równa mianowicie l 3/7 z wyliczenia l +2 + 3 + 4 : 7 . Niektóre spośród tych osób stały wobec konieczności lub odczuwały pragnienie prowadzenia rozmaitych badań. Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania. przy tym we wszystkich naszych przykładach jednostkę badania stanowi jeden uczeń. Po ustaleniu (skonstruowaniu myślowym) interesującej go populacji powinien badacz wyłonić z tej populacji próbę. natomiast jego konkluzje odnoszą się do wszystkich obiektów: badanych i pozostałych. kart oceny postępów w nauce etc. b) testowaniu.

b) w szkole nr 5 nietypowo mało nauczycieli interesuje się telewizją. niecelowe jest dokładne numerowanie wszystkich jednostek populacji. po drugie zaś.wchodzą w skład bardzo wielu możliwych do skonstruowania populacji. byłoby znane. czyli skonstruowana populacja. populacja wszystkich uczniów klas VI szkół radomskich. wyklucza możliwość uznania zbadanych osób za reprezentację. ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerować lub ustalić metodę ich numerowania. Próba powinna być wyłoniona w sposób losowy spośród jednostek badania wchodzących w skład populacji. Jak dokonuje się losowania próby? Skonstruowawszy populację należy ustalić. Jeśli populacja jest liczna. tak że możliwe jest organizacyjnie bezpośrednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. Rzucą na to światło dopiero badania. A jednak uogólnienie fałszywe. których różne odmiany znaleźć można w specjalnych wydawnictwach zatytułowanych zwykle: „Tablice Statystyczne". to nie ma potrzeby numerowania wszystkich jednostek z góry. Wyobraźmy sobie.szkoła nr l klasa VIb.. zaś VIb 29 uczniów. że wszystkie osoby zbadane uczęszczają do tej samej klasy w tej samej szkole. odpowiadający mu uczeń to uczeń ósmy z kolei na liście klasy Via w szkole nr 2. i po prostu nie mają czasu na oglądanie większości programów. a także w niektórych podręcznikach statystyki. nie zaś jednostki. Wyłanianie próby drogą losowania jest organizacyjnie kłopotliwe. Postulowany zasięg uogólniania. jak i Kielcach wiele szkół. w zbiorze jednostek wylosowanych wyróżnia się z . owego fałszu badacz w ogóle sobie nie uświadamia. c) ta jedna czy dwie nauczycielki. od 61 do 97 . rozmawiać z nimi na te tematy etc. Badaniem objęto wszystkich uczniów ze wspomnianej klasy i szkoły w Radomiu mających w donnach telewizory.nie wywierają one żadnego wpływu itp. Nikogo więcej nie badano.i 13-letnie z dużych miast. Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniów itd. to pod jakim względem? Nie wiadomo przecież a priori. to fakt. takiej sytuacji: a) nietypowo często uczniowie tej klasy mają liczne młodsze rodzeństwo. przeciętna. czyli one właśnie mają zostać bezpośrednio zbadane. Skoro „typowa". Jeśli teraz jeden z wylosowanych numerów to nr 68. stanowi jednak jeden z warunków stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wyników badania. to nie wiadomo. to akurat osoby mniej lubiane przez uczniów niż inne. Próbę stanowią wówczas wszystkie jednostki wchodzące w skład wylosowanych podzbiorów. badać z poszczególnych klas po kilku uczniów. Chcąc więc stosować metody statystyczne uogólniania wyników bezpośredniego badania elementów próby na skalę populacji.szkoła nr l klasa Via. Interesuje nas np. Pod pięćdziesięcioma uchwytnymi formalnie względami szkoła nr 5 jest „typowa". W szkole nr l klasa Via liczy 31 uczniów. W naszym przykładzie te względy mogą być choćby trzy następujące: liczba i wiek rodzeństwa ucznia. niż przystąpi się do losowania. niech będzie stosunkowo skromny: dzieci 12. próbę tę trzeba losować. niestety jednak ów zbiór 34 chłopców i dziewcząt żadnej z nich nie reprezentuje. że dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiają słabe zainteresowanie audycjami . że ktoś poprzestałby na dokładnym zbadaniu bezpośrednim wszystkich uczniów klasy Via Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu. są wylosowywane. co gorsza. którym muszą zajmować się. Najczęściej nie jest to możliwe ani potrzebne. zainteresowania audycjami telewizyjnymi nauczycieli. Populację dzieli się wówczas również na podzbiory. skoro znikoma tylko ich część wejdzie w skład próby. Jeśli badacz okoliczności tych uprzednio nie sprawdził. Czy zbadano reprezentację określonej wyżej populacji? Ktoś może odpowiedzieć twierdząco i argumentować. że radomska szkoła nr 5 jest „typowa". czyli z Kielc i Radomia. Cała populacja zostaje wówczas podzielona na szereg podzbiorów i one. którym cieszą się wśród uczniów ci właśnie nauczyciele. Jakikolwiek byłby temat badań i którakolwiek spośród dziesięciu podanych przykładowo populacji byłaby dla badacza interesująca. a mimo to zawsze znajdziemy wzgląd pięćdziesiąty pierwszy. od 32 do 60 . Ze względów organizacyjnych często dogodnie jest przeprowadzać losowanie grupowe. poziom autorytetu i sympatii. To po pierwsze.i 13-latków. którzy szczególnie cenią audycje telewizyjne. Rezultat? Przeświadczenie. a co może istotniejsze. Jednostki populacji noszące te numery. a jej jednostki zgrupowane są (zewidencjonowane) w określonych podzbiorach. mówiąc o „typowości" badacz może mieć na myśli dziesięć lub choćby pięćdziesiąt rozmaitych względów. Identyfikacji tej dokonujemy w tym dopiero momencie. pod którymi uczniowie owej szkoły wypadają przeciętnie na tle ogółu uczniów z Kielc i Radomia. Stosowane bywa losowanie wielostopniowe. również istotne dla wyników badania określonego zagadnienia. Sposób przypisania jednostkom numerów jest całkowicie dowolny. które telewizją interesują się i mogłyby zachęcić uczniów do oglądania audycji. musi być tylko ustalona metoda identyfikacji jednostek noszących wylosowane numery. które odczytano z tablic liczb losowych. gorzej gdy podawane jako wynik badania. istotne jest tylko. czy w klasie Via szkoły nr 5 w Radomiu nie ma np. za to prawdopodobieństwo błędnych uogólnień byłoby zminimalizowane. drugi i dalsze. jakie cechy osób badanych i jakie okoliczności w jak znacznym stopniu wywierają wpływ na percepcję audycji telewizyjnych przez ich adresatów. Badaczowi wypadłoby wówczas odwiedzać tak w Radomiu. aby numerowania dokonano wcześniej.badania. Istnieją rozmaite metody losowania. wchodzą w skład próby.jak widzieliśmy .szkoła nr 2 klasa Via itd. Wystarczy sporządzenie wykazu: nr nr od l do 31 . Samo losowanie polega na odczytywaniu numerów z tablic liczb losowych. Zilustrujemy to przykładem możliwie spektakularnym: badacza interesują problemy związane z audycjami telewizyjnymi dla 12. Uczniowie Ci .

np. według zaś typu szkoły miejsca zatrudniania . iż populacja. Jak liczna powinna być próba? Wbrew dość rozpowszechnionym przekonaniom wielkość populacji nie wywiera zasadniczego wpływu na konieczną wielkość próby. Określamy zmienną jako zbiór wszystkich możliwych ewentualności. z których odnośnie do jednostki badania realizuje się zawsze tylko jedna. Posiadanie takich możliwości jest często korzystne. Zależy ona również od liczby podzbiorów i przekrojów. której liczba jednostek zawiera się w granicach 30 do 100. „149 cm" to cechy. Metodom i technikom losowania poświęcona jest obszerna literatura. ma 153 cm wzrostu i jest przez . absolwentów liceów pedagogicznych i spośród każdej warstwy wylosować osobno jednostki do próby. 280 osób. Jest istotne. chemiczne.to próba duża. aby w przekrojach znajdowało się przeciętnie co najmniej po dziesięć jednostek. jej kolega z klasy. absolwentów SN. absolwentów WSP. Ze względów merytorycznych celowe jest często stosowanie losowania warstwowego. Nie jest to prawdą. to populację złożoną z 20 tysięcy jednostek powinna reprezentować próba 200-elementowa. Tak więc w sytuacji badań masowych wielkość populacji nie determinuje wskazań odnośnie do wielkości próby. które mogą tu być istotne Zmienna Płeć Wzrost Waga Liczba rodzeństwa Zbiór ewentualności dziewczyna. Operacje statystyczne na zmiennych Dalsze rozważania wymagają operowania pojęciem zmiennej.28. wyczerpującej zatem pokaźną część całej populacji zyskuje się dodatkowo na precyzji lub wiarygodności konkluzji uogólniających. wagi lub liczny rodzeństwa.to według wykształcenia otrzymujemy podział na siedem grup. Wielkość potrzebnej próby zależy przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz co do wiarygodności konkluzji. Niech naszą jednostką badania będzie uczeń klasy VI szkoły podstawowej.2. następnie spośród wszystkich ulic znajdujących się w wylosowanych rejonach wylosować kilkadziesiąt ulic. Dzielimy wówczas w populacji jednostki badania na dwie lub więcej grup według pewnego. Postępowanie takie daje możliwość manewru proporcjami w próbie jednostek pochodzących z poszczególnych warstw. czy „duża". Jeśli populacja jest stosunkowo nieliczna. chłopiec od 135 cm do 175 cm (co 1 cm) od 35 kg do 60 kg od 0 do 6 Realizacja dziewczyna 149 cm 43 kg 0 Opisywana przykładowo jednostka badania jest dziewczyną o wzroście 149 cm. „płeć'" to zmienna. jedynaczką. ogół jednostek wylosowanych traktuje się znowu jako zbiór itd. że próba licząca poniżej 30 jednostek to mała próba. Próba. matematyczne. Oto przykłady zmiennych. Znowu orientacyjnie można tu podać zasadę. fizyczne. składa się z kilkuset zaledwie lub jeszcze mniejszej liczby jednostek. które badacz zamierza wyróżniać i analizować. Zbiór wszystkich uczniów klas tworzy interesującą nas populację. wówczas przy dość licznej próbie. składa się z nieskończenie wielkiej liczby jednostek. bowiem metody analizy materiału pochodzącego z prób „małych" i „dużych" są niejednakowe. Podane zbiory ewentualności być może nie są pełne w przypadku wzrostu. Jeśli np. wielotysięcznych. Dziewczynę z naszego przykładu nazwijmy Ewa. ważącą 43 kg. dla wylosowania próby spośród mieszkańców Warszawy można podzielić miasto na kilkadziesiąt rejonów. jest to jednak zysk właśnie tylko dodatkowy. istotnego dla nas kryterium i próbę kompletujemy losując do niej jednostki z osobna spośród każdej wyróżnionej grupy zwanej warstwą. spośród których wylosowuje się pewną ich liczbę. badając nauczycieli szkół średnich pragnęlibyśmy wyróżnić osoby posiadające wykształcenie filologiczne. Np. Próba o liczbie jednostek nie niniejszej niż 100 . a z drugiej strony wyróżnić nauczycieli liceów ogólnokształcących. dochodząc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osób. nieistotny w przypadku obejmowania badaniami populacji licznych. gdyż metody statystyczne analizy materiału odpowiadają założeniu.kolei nowe podzbiory. wszystkich pozostałych techników oraz pozostałych szkół średnich . Jak zatem liczne powinny być próby? Czysto orientacyjnie powiedzieć można. czy próba jest „mała". „Dziewczyna" to cecha. Np. że jeśli populacja licząca 10 tysięcy jednostek reprezentowana jest przez próbę liczącą 100 jednostek. to próba „przejściowa": mogąca być traktowana jako „mała" lub „duża". spośród nich wylosować kilkanaście. „wzrost" to zmienna itp.na cztery grupy. gdyby istotnym dla tematyki badań względem było wykształcenie nauczycieli. do próby reprezentującej populację nauczycieli szkół podstawowych w Polsce. moglibyśmy wyróżnić warstwy: absolwentów uniwersytetów. iż próba winna być tak liczna. z której pochodzi zbadana próba. biologiczne. Przekrojów więc możliwych otrzymamy 4 x 7 . techników ekonomicznych. Nie jest to prawdą. Piotr. techniczne i pozostałe. by z kolei spośród wszystkich budynków mieszkalnych znajdujących się przy wylosowanych ulicach wylosować pewną ich liczbę itd. 7. zatem w myśl owej orientacyjnej zasady należałoby zbadać przynajmniej ok.

to jej realizacjami (nazywanymi często wartościami) są liczby. a odległością przejazdu tramwajem. ile wynosiłaby pensja każdego pracownika. gdy więcej wartości okazuje się niższych od średniej niż wyższych i odwrotnie. sensowność pierwszego pytania. 2. przydatny niekiedy do porównań dwóch rozkładów.5x (gdzie x . Kto jest wyższy? Odpowiedź: „Piotr". zaś zmniejszaniu się towarzyszy zmniejszanie. co do stopnia odbiegania ich od symetrii. Koszt przejazdu 40 uczniów jest dokładnie dwukrotnie wyższy niż koszt przejazdu 20 uczniów. Gdybyśmy natomiast przykład tak zmodyfikowali: y -koszt przejazdu w złotówkach. W przykładzie zaś: koszt przejazdu . z tym. Modalną stanowi niekiedy dogodną charakterystykę zbiorowości. j a k i ujemne (od O do -1). medianę. a bezsensowność dwóch pozostałych charakterystyczna dla tzw. Spróbujmy postawić te same pytania odnośnie sympatii okazywanej tej dwójce przez wychowawczynię: l. czy Ewa i Piotr są jednakowego wzrostu? Odpowiedź „nie".liczba uczniów.koszt przejazdu. Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych wówczas. Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwójki: 1.łączna waga uczniów. Współczynnik korelacji to miara siły zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. Mamy tu jednak element sformalizowany. jak też i mogą poważnie różnić się między sobą. jeżeli rozkłady są skośne. Bardzo rzadko pojawia się w niesformalizowanej rzeczywistości społecznej bezwyjątkowa zależność pomiędzy dwiema zmiennymi. mianowicie sztywną cenę jednego biletu. lecz w ogóle nie wiadomo byłoby. waga. Najczęściej obliczane bywają: odchylenie przeciętne. Znacznie rzadziej obliczany bywa współczynnik skośności zbioru wartości. skali interwałowej. płeć to przykład zmiennej związanej ze skalą nominalną. gdy nie idzie o wnioskowanie uogólniające. j uż to nieco więcej niż dwukrotność łącznej wagi konkretnych 20 uczniów. Spróbujmy postawić te same trzy pytania odnośnie płci dwojga uczniów: I. możliwa do ścisłego opisu za pomocą funkcji matematycznej. Czy Ewa i Piotr są jednakowej płci? Odpowiedź: „nie". że pytania 2 i 3 tylko byłyby bezsensowne. Kto cieszy się większą sympatią? Odpowiedź: „Ewa". 2. jeśli zarobki wszystkich w przedsiębiorstwie miałyby być identyczne. wówczas mianowicie. zaś fundusz płac oraz liczba zatrudnionych miałyby zostać nienaruszone. Jest to celem stosowania metod statystycznych. Wzrost. x — łączna waga uczniów jadących na wycieczkę. W przykładzie: liczba uczniów . tj. to korelacja pomiędzy zmiennymi. To co najciekawsze. jak je sformułować. 0. Sensowność wszystkich trzech pytań charakterystyczna jest dla tzw. Wartość średnia to np. 3. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby może np. a także związanych z nimi współczynników równań regresji. mierzą miary rozproszenia. pytanie bezsensowne.liczba przejechanych przystanków. Gdy klasa ma pojechać tramwajem na wycieczkę.wychowawczynię mniej lubiany niż Ewa. żadnego związku pomiędzy kosztem przejazdu. O ile większą sympatią wychowawczyni cieszy się Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi. Wartość średnia to wskaźnik szczególnie dogodny dla dokonywania porównań pomiędzy odrębnymi zbiorowościami. wartość współczynnika korelacji wyniosłaby 0: nie ma żadnej zależności. wartość tego współczynnika wyniosłaby l. Skorelowanie negatywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy . a bezsensowność trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. to mielibyśmy do czynienia właśnie z zagadnieniem korelacji. Następna grupa wskaźników to wskaźniki rozproszenia.87. skali nominalnej. Jednak łączna waga konkretnych 40 uczniów stanowić zapewne będzie j uż to nieco mniej. Związek zmiennej z tą l u b inną skalą decyduje o sposobie analizy statystycznej materiału stanowiącego zbiór realizacji tej zmiennej. y . Zbiór wartości współczynnika korelacji zawiera się zawsze w granicach od O do l. Tę właśnie cechę zbioru pomiarów. najistotniejsze jako wynik badania. Widać od razu. Jeżeli zmienna związana jest ze skalą interwałową. W takim przypadku obliczyć możemy wartość średnią. Wartość +1 to wskaźnik maksymalnego skorelowania pozytywnego dwóch zmiennych. że mogą to być wartości dodatnie (od O do +1). W przykładzie: koszt przejazdu . odpowiedź na pytanie. Wartość średnia charakteryzuje się tym. Najczęściej mamy do czynienia z zależnością. wartość -l to wskaźnik maksymalnego skorelowania negatywnego. lecz tylko o opis materiału. 3. wariancja oraz odchylenie standardowe. Każda zmienna związana jest z którąś ze skal. a właściwie jej natężenie. Czy Ewa i Piotr cieszą się jednakową sympatią wychowawczyni? Odpowiedź: „nie". Kierunek analizy materiału większości badań wiedzie ku obliczaniu wartości współczynników korelacji.koszt w złotówkach). dla której możliwe jest tylko mniej lub bardziej dokładne przybliżenie w postaci funkcji matematycznej. gdy badanie miało charakter wyczerpujący lub charakter „studium przypadku" (case study). skali porządkowej. gdy pewna wartość zmiennej pojawia się szczególnie często. Przykład tego ostatniego: „Skuteczność laboratoryjnej metody nauczania fizyki w klasie VI na przykładzie Szkoły Podstawowej nr 5 w Radomiu". Pomiary indywidualne mogą okazywać się wielce wzajem zbliżone. ustalić modalną. Miejsce w hierarchii sympatii to przykład zmiennej związanej ze skalą porządkową. że wynik jej przemnożenia przez liczbę zbadanych jednostek równy jest sumie wszystkich pomiarów dokonanych na tych jednostkach. to koszt przejazdu uczniów można wyrazić ściśle w postaci funkcji: y = 0. liczba rodzeństwa to przykłady zmiennych związanych ze skalą interwałową. O ile Piotr jest wyższy od Ewy? Odpowiedź: „o 4 cm". Mediana przydatna jest do porównań. Skorelowanie pozytywne: wzrostowi wartości jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. Równie też rzadko występuje całkowity brak zależności pomiędzy zmiennymi. sensowność pierwszych dwóch.

a wysokość kwot wydawanych na zakup książek. Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani. b) 9. Przykład: struktura zawodowa ojców uczniów klasy Via w szkole nr 5.) od miejsca zamieszkania do miejsca pracy a czas dojazdu. to odpowiedź na pytanie o udział jednej zmiennej w zmienności drugiej zmiennej. Kwadrat wartości współczynnika korelacji wskazuje na udział określonej zmiennej w determinowaniu zmienności w obrębie drugiej zmiennej. d) 7. nieskorelowanych z wysokością „kieszonkowego" wynosi 67%. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziału całej zbiorowości na dwa lub więcej podzbiorów oraz na podaniu frekwencji lub proporcji elementów poszczególnych podzbiorów. konduktorzy. powinien szczególnie zainteresować się koncepcjami Kendalla. to udział wysokości „kieszonkowego" w determinowaniu zmienności zmiennej „częstotliwości chodzenia do kina" wynosi 33%.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej y. d) inni pracownicy umysłowi.pomiar indywidualny w obrębie zmiennej x. liczba dzieci do 14 lat w rodzinie a przeciętna liczba godzin snu matki w ciągu doby. to wówczas nie pozostaje mu w zakresie analizy materiału nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem tych samych miar. c) pracownicy umysłowi na stanowiskach wymagających wyższego wykształcenia. posiadanie lub brak w domu telewizora. dla uzyskania których frekwencje jako materiał wystarczają. Jeśli badacz ma do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą najsłabszą. Otrzymano następujące dane: x y 5 10 10 60 5 20 11 80 12 50 4 10 3 40 2 60 7 50 l 20 Po obliczeniu współczynnika korelacji okazało się. ale do niczego ponadto. to możemy wówczas.377. Dlatego ktoś. odległość (w km. f) pozostali.liczba pomiarów Kolejne operacje 1 Xi Xi (X) 2 Yi Yi (Y) 3 Xi-X O 4 Yi-Y O 5 (Xi-X)2 (Xi-X) 6 (Yi-Y)2 (Yi-)2 7 (Xi-X) (Yi-Y) (Xi-X)(Yi-Y) Dzieląc sumę rubryki „7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk „5" i „6" otrzymujemy wartość współczynnika korelacji. współczynnik korelacji rangowej. Zwróćmy uwagę na bezsensowność prezentowania struktury za pomocą nadmiernie dokładnych ułamków dziesiętnych. Z jakimi okolicznościami może mieć związek częstotliwości chodzenia do kina? Z wieloma takimi. Oto jak najdogodniej obliczać współczynnik korelacji pomiędzy dwiema zmiennymi. Kendallowi zawdzięczamy wiele pomysłów dotyczących metod syntetyzowania danych stanowiących realizacje zmiennych związanych ze skalą porządkową. lecz porządkową. Zatem r2 = 0. Udział zaś wszelkich innych zmiennych. Symbolika: r . jak: upodobanie do chodzenia do kina. Może więc badacz obliczać proporcje i opisywać strukturę badanej zbiorowości. a przeciętna ocen szkolnych. Przykłady skorelowań pozytywnych (oczywiście nie maksymalnych — współczynnik korelacji nie osiąga tu wartości równej aż +1): oceny uczniów z matematyki a oceny z fizyki. Frekwencje: a) 5. c) 4. xi .576.33. nominalną.0. chcąc określić siłę skorelowania pomiędzy nimi. Gdy zatem idzie o zbadanych dziesięciu uczniów. kto zamierza badać preferencje. Zbiorowość: 34 ojców. zaś zmniejszaniu się wartości zmiennej towarzyszy wzrost wartości drugiej zmiennej. Nie ma sensu podawać.zmniejszanie się wartości drugiej zmiennej. Współczynnik korelacji to odpowiedź na pytanie o siłę zależności pomiędzy dwiema zmiennymi. właśnie wysokość „kieszonkowego" etc.wartość średnia zmiennej Y. że r. n . e) 6. obliczyć twz. b) robotnicy wykwalifikowani. Współczynniki te obliczane z tych samych wyników badania przyjmują zazwyczaj różne wzajem wartości. tj. wzrost i waga. jego zaś kwadrat. Jeśli mamy do czynienia ze zmiennymi związanymi ze skalą nie interwałową. iż proporcja uczestników kół zainteresowań wynosi 0. Dlatego wyrażając siłę korelowania za pomocą współczynnika korelacji rangowej należy wyraźnie podawać. Strukturę tę można by również wyrazić w postaci ułamków dziesiętnych lub procentowo. Przykłady skorelowań negatywnych (też nie maksymalnych): liczba dni w ciągu roku spędzonych na wagarach. yi .współczynnik korelacji. Liczba miejsc po przecinku w podawanych ułamkach nie powinna być nigdy wyższa niż liczba cyfr potrzebna do wyrażenia liczby jednostek w całej zbiorowości. o który współczynnik idzie. Przykład: od każdego z dziesięciu uczniów klas VI dowiedziano się ile razy był w ciągu miesiąca w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty „kieszonkowego" otrzymuje miesięcznie od rodziców (zmienna y). opinie i w ogóle zbierać dane nadające się do hierarchizowania. f) 3. gdy . oceny. X . wysokość kwot wydawanych na zakup alkoholu. doręczyciele).wartość średnia zmiennej \: y . Stąd kwadrat współczynnika korelacji bywa nazywany współczynnikiem determinacji. W częstym użyciu są dwa odmiennie obliczane współczynniki: Speeermana i Kendalla. Wszystkie te okoliczności współdeterminują częstotliwość chodzenia do kina. dzieląc każdą frekwencję przez 34. e) funkcjonariusze (np.

nie zaś zmiennych. Badacz jednak może potraktować zmienną tak. jak np.wszystkich zbadanych uczniów było dziewięćdziesięciu.) sprowadzony został do dwóch wartości: „nie więcej niż 20 minut" i „więcej niż 20 minut". tak jak byłyby one związane ze skalami mocniejszymi. Jeżeli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą porządkową. Można by np. W przypadku gdy obydwie związane ze skalą interwałową zmienne reprezentowane są tylko dwupunktowo . iż cecha bycia kobietą zbieżna jest z uprawianiem zawodu nauczyciela. Wiedza uzyskana drogą badań dokładniejsza jest niż ta. zmienna: przeciętny czas dojścia (dojazdu) ucznia z domu do szkoły (w minutach). iż oglądanie telewizji uczeń A wymienił na drugim miejscu. przejść zatem od skali interwałowej do porządkowej. o ile dłużej trwa przeciętnie droga do szkoły ucznia A niż droga ucznia B). Do określenia siły zbieżności stosowane są rozmaite współczynniki. jak gdyby związana ona była z inną skalą. liczbą 15 (tyle minut zajmuje mu droga). Zmienna ta to alternatywa: „zamieszkiwanie blisko szkoły". jak gdyby była ona związana ze skalą interwałowa (skoro sumowaliśmy miejsca w hierarchii). Dlatego właśnie pierwszym warunkiem ustalenia struktury jest podjęcie decyzji co do dokładnych kryteriów podziału zbiorowości.4 (średnia jego ocen z pięciu przedmiotów). iż skorelowane są między sobą wzrost i waga ciała . Zauważmy. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. czyli pomiędzy zmiennymi. czyja zaś droga do szkoły trwa ponad 20 minut.analogicznie jak w przypadku współczynników korelacji . 2. niż jest związana naprawdę? Jeśli zabieg nasz polegał na przejściu od skali mocniejszej do słabszej (np. obserwujemy rozbieżność pomiędzy cechami „mężczyzna". Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawień zmiennej „płeć". jak gdyby związana ona była ze skalą słabszą. kolejnym numerem 3 (trzeci w hierarchii wyników mierzonych średnią ocen z pięciu przedmiotów). to w przypadku zmiennych związanych ze skalą nominalną mówi się o zbieżności konkretnych ich realizacji (cech).. że przeciętne miejsce zajmowane przez telewizję w hierarchii sposobów spędzania wolnego czasu według preferencji wszystkich zbadanych uczniów wyraża się liczbą no. 2. prosimy badanych uczniów o uszeregowanie wedle preferencji każdego z nich siedmiu przedstawionych w kwestionariuszu sposobów spędzenia wolnego czasu. Szeroki wachlarz wartości tej związanej ze skalą interwałowa zmiennej (2 min. to obecnie będzie on charakteryzowany np. ten mieszka „blisko" szkoły. nie ma i być nie może żadnej zbieżności ani rozbieżności pomiędzy „płcią" a „zawodem". Jeżeli obydwie zmienne związane są ze skalą interwałową lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo -odpowiednim wówczas będzie dwuseryjny współczynnik korelacji. co zaś tracimy traktując zmienną. to zmienną związaną de facto ze skalą tylko porządkową potraktowaliśmy tak. Jeśli jedna ze zmiennych związana jest ze skalą interwałową. 23 min itd. zmienna przeciętna półroczna ocena ucznia z pięciu przedmiotów. +1). obliczamy wartość średnią tych miejsc i stwierdzamy. że pojęcie „struktura zawodowa" może mieć rozmaite konkretyzacje. od skali porządkowej do nominalnej lub wprost od skali interwałowej do skali nominalnej. to tracimy na precyzji materiału. których zakres zmienności . Zauważmy różnicę: gdy mówimy. druga zaś — z nominalną. „zamieszkiwanie daleko od szkoły". i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna. o ile wyższa jest przeciętna osiągnięta przez ucznia A od przeciętnej uzyskanej przez ucznia B). Jeśli np. Mógłby to być zarazem przykład zmiennej o reprezentacji dwupunktowej. a następnie stwierdzając. podzielić zbiorowość ojców jedynie na pracowników fizycznych. liczbą 4. to obecnie charakteryzowany jest jako „mieszkający blisko szkoły". czyli szeregować badanych uczniów poczynając od osiadającego najwyższą średnią do posiadającego średnią najniższą. Gdy w przypadku zmiennych związanych ze skalą interwałową mówi się o ich skorelowaniu.zawarty jest w granicach (-1. Popularnie stosowany jest zwłaszcza współczynnik. zwany także współczynnikiem Yulea. że czyja droga do szkoły trwa przeciętnie 20 minut lub krócej. „nauczyciel". Zmienna związana jest zawsze z określoną skalą. druga zaś z nominalną (i ta ostatnia jest dychotomiczna).to zarówno „wzrost". Gdy mówimy. 7 min. uczeń B na czwartym. Skala: interwałowa (można sensownie spytać. Co zyskujemy. płeć). odpowiedni jednak tylko dla przypadków. którą wówczas wykorzystujemy . możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą współczynnika Kendalla. tetrachoryczny współczynnik korelacji. uczeń C na pierwszym itd.zmiennej „zawód". możliwe jest wyrażenie siły ich skorelowania za pomocą tzw. Można by dokonać podziału na szereg innych sposobów. Obserwujemy zbieżność pomiędzy cechami: „kobieta".odpowiedni będzie tzw. druga . „nauczyciel". to „kobieta" i „nauczyciel" są to nazwy cech. umysłowych oraz pozostałych. Spotyka się również wypadki operowania zmiennymi związanymi faktycznie ze skalami słabszymi. Decyzja badacza: przejść od skali interwałowej do skali porządkowej. gdy obydwie zmienne są dychotomiczne (mające dwie tylko wartości. Zmienną związaną ze skalą interwałowa przekształcono tu zatem w zmienną związaną ze skalą nominalną. jak i „waga" są nazwami zmiennych. Gdy uczeń A był uprzednio charakteryzowany np. Przykłady: l. Decyzja badacza: uznać. Skala: interwałową (można sensownie postawić pytanie. ten mieszka „daleko" od szkoły. punktowo dwuseryjnego współczynnika korelacji. od interwałowej do nominalnej).

także w oparciu o dane z próby. że trafimy akurat na rodzinę mającą dwoje dzieci? Jak tę szansę obliczyć? Należy liczbę rodzin mających właśnie po dwoje dzieci podzielić przez . 0. Tymczasem przechodząc np. Zyskujemy natomiast możliwość uproszczenia procedury analizy. Jeśli tak jest rzeczywiście. W dziedzinie nauk społecznych stosuje się najczęściej równania regresji prostoliniowej. Otóż równanie regresji zmiennej y ze względu na zmienną x przedstawia spośród nieskończenie wielu tę właśnie funkcję. do której swoją postacią rzeczywista zależność zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna. że chcemy wylosować z listy lokatorów tego bloku jedną rodzinę. Gdy. Tyle warta jest konkluzja. ile warte najsłabsze ogniwo łańcucha zdań stanowiących jej uzasadnienie. że znalezienie jej pozbawione jest praktycznej użyteczności. równania regresji. Jeśli skorelowanie między dwiema zmiennymi jest słabe. kto w hierarchii ulubionych sposobów spędzania czasu wymienia na pierwszym miejscu telewizję.analizując wyniki. Gdy pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny. O czym zaś świadczy korelacja o sile równej nie l. współczynników itp. Dodajmy. choć praktyczniej byłoby już w fazie zbierania materiału uprzytomnić sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczyć program zbierania informacji. Odpowiedź tę zyskuje się budując tzw.50 0.80 lub wyższy). wówczas można przechodzić od skal mocniejszych ku słabszym.00 Dystrybuanta 0. Korelacje.00 Przypuśćmy. tylko że wówczas nawet ta najpodobniejsza funkcja będzie tak mało podobna swą postacią do faktycznej postaci związku. na drugim czytanie książek. od skali porządkowej do interwałowej zmuszeni jesteśmy czynić założenia. Jaka jest szansa. absolutnie nie wiadomo czy prawdziwe.8? O związku między zmiennymi nieco odbiegającym ścisłością od funkcyjnego. to wartość współczynnika korelacji pomiędzy nimi wynosi zawsze 1. weryfikacja hipotez dotyczących populacji. Równanie pierwszego stopnia ma taką postać: y . którą pytano o jej preferencje? Właśnie dlatego nieskuteczne jest lub ryzykowne wzmacnianie skal. łącznie nawet z osobą.75 0. miary rozproszenia etc. z którymi związane są zmienne. a na trzecim grę w szachy.) oraz można. Bywa iż wiedza dostarczana nam przez zebrany materiał jest w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokładna. dokładnie o tyle przedkłada telewizję nad lekturę. jedna zaś to założenie wiarygodne w stopniu 80%. Jeśli pomiędzy dwiema zmiennymi zachodzi związek funkcyjny.20 0. których przebieg jest tym bardziej odmienny. tracą natomiast na wiarygodności. a warunkiem przydatności praktycznej tej odpowiedzi jest silne skorelowanie dwóch zmiennych (orientacyjnie współczynnik równy 0. Tak więc jeśli badanie było wyczerpujące. charakteryzować związki zachodzące między zmiennymi. musimy wprowadzić i wyjaśnić pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa. założyć musimy.85 0. tj. że wyobrażenia graficzne regresji zmiennej y względem zmiennej x oraz regresji x względem y to dwie różne linie. Np. mówiąc obrazowo. to i wówczas spośród wszystkich możliwych funkcji można znaleźć funkcję podobniejszą swoją postacią niż inne funkcje do faktycznej postaci związku pomiędzy zmiennymi.30 0. z których czternaście to niepodważalne stwierdzenia faktów. to z pomocą statystyki charakteryzować można poszczególne zmienne (wartości średnie. lecz np.25 0.95 1. aby reprezentował on opis szerszej populacji. Jeśli natomiast przechodzimy od skali słabszej ku mocniejszej. Przykład: opis rodzin zamieszkujących jedne budynek według dzietności: Liczba dzieci w rodzinie 0 1 2 3 4 5 Liczba rodzin 4 6 5 2 2 1 20 Proporcje rodzin 0. rozkłady i oszacowania Kolejna możliwość stwarzana przez statystykę to uzyskiwanie odpowiedzi na pytanie o postać korelowania. Statystyka wnioskowań to szacowanie parametrów w populacji w oparciu o dane z próby oraz. i to jest często płodniejsze poznawczo.05 1.bx + a. 7. Kto może ręczyć za prawdziwość takiego założenia? Kto i jak może w ogóle je sprawdzić. konkluzja oparta jest na piętnastu przesłankach.10 0. to wyniki badań zyskują na zewnętrznej efektywności (dużo rozmaitych solidnych z wyglądu wskaźników liczbowych: przeciętnych. że każdy.3. Dlatego właśnie warto budować równanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwóch zmiennych. im słabiej zmienne x i y są między sobą skorelowane.20 0. to wiarygodność tej konkluzji również nie przekracza 80%. o ile przedkłada lekturę nad szachy. Wykresem funkcji opisywanej przez równanie pierwszego stopnia jest linia prosta (stąd: „regresja prostoliniowa"). Aby czytelnik uchwycił dalsze wywody. to jego opis stanowi równanie pierwszego lub wyższego stopnia. zbyt szczegółowa.). zbierano materiał bez intencji.10 0.

radomskim wynosi co najmniej 147.. Rozkład normalny zmiennej. Rodziny bezdzietne są cztery. Zmierzyliśmy każdego z nich. w których po prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkości prawdopodobieństw przypisywanych konkretnym wartościom zmiennej. Wybierzmy wiarygodność 99%. Powtórzmy: prawdopodobieństwo. że średnia wzrostu wynosi 149 cm. że losując z bloku jedną rodzinę trafimy na rodzinę mającą najwyżej dwoje dzieci? Jeśli wylosujemy obojętnie: rodzinę bezdzietną. „jedno dziecko". z dwojgiem pięć. Okazało się. Kolejne pytanie: ile wynosi prawdopodobieństwo. lecz także od wartości średniej oraz od wielkości rozproszenia mierzonego odchyleniem standardowym. Wymieńmy kilka z nich: rozkład normalny. radomskim. Standaryzowana liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103-163 -----------40 — 1. a także przypisywanej dystrybuanty. l. iż w rzeczywistości średnia jest inna. że tak jest w rzeczywistości. 2.58 jako liczbę ograniczającą przedział o wiarygodności 0. że owa średnia w skali całego województwa naprawdę mieści się w tych granicach.8 cm. 149 cm jako wartość średnią z próby reprezentującej populację klas VI woj. Wyłania się tu jednak kłopot.75.25). iż oszacowanie jest błędne. bowiem wielkość przypisywanego prawdopodobieństwa zależy nie tylko od wartości zmiennej. lecz i od innych parametrów. a w szczególności dzięki rozkładom dokonywać można nader precyzyjnych i wysoce . Statystyka wnioskowań operuje rozkładami teoretycznymi. z jednym dzieckiem 6. Przykład z rodzinami był to przekład rozkładu empirycznego. Ma ona tu sześć możliwych wartości: O. czyli zgódźmy się na prawdopodobieństwo błędu w oszacowaniu równe 1%. radomskiego wylosowaliśmy 100 uczniów. wielkości prawdopodobieństwa przypisywane wartościom zmiennej przez rozkład normalny zależą nie tylko od samej tej wartości. otrzymujemy z tych liczb wynik: przeciętny wzrost ucznia klasy VI w woj. to uzyskamy to.25. podstawianie konkretnych wartości zmiennej i wyliczenie wielkości przypisywanego im przez rozkład prawdopodobieństwa. wynosi 99%. Fishera. Prawdopodobieństwo zaś wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wynosiłoby 2-20 . zaś odchylenie standardowe równa się jeden. Jest to zabieg prosty: od każdej wartości zmiennej należy odjąć wartość średnią. Np. a wynik podzielić przez odchylenie standardowe. Dzięki więc metodom statystycznym. zaś tylko 1% wynosi prawdopodobieństwo. rozkład F. czyli traktowania prawdopodobieństwa popełnienia błędu równego 5% jako ryzyko dc przyjęcia. której wartość średnia równa się zero. odchylenie równe jeden. Z tablicy rozkładu normalnego standaryzowanego odczytujemy. Zatem dystrybuanta wartości: „dwoje dzieci" to prawdopodobieństwo zrealizowania się którejkolwiek z wartości: „brak dzieci''. 4. Studenta. Wartość średnia: 163. rozkładem Studenta. Możemy przy tym wybrać sobie dowolną wiarygodność. 100 jako liczbę jednostek zbadanych w próbie. 5. Zauważmy.58 do + 2.58. a odchylenie standardowe od tej średniej równe jest 7 cm. Tak mianowicie ułożyła się sytuacja w tym konkretnym bloku mieszkalnym.0.2 cm. Obliczanie za każdym razem na własną rękę wartości tych funkcji. każdy taki rozkład opisany jest swoistą funkcją przypisującą wartościom zmiennej porcje prawdopodobieństwa. czyli aby znane było dokładnie prawdopodobieństwo. Mając cztery liczby: 2. Stablicowano właśnie tylko rozkład standaryzowany: średnia równa O. której wartościom przypisane są prawdopodobieństwa realizacji. byłoby nader uciążliwe. Oto przydatność takiej odpowiedzi. 7 cm jako odchylenie standardowe od tej średniej. nazywamy rozkładem normalnym standaryzowanym. poddać standaryzacji. Spośród wszystkich uczniów klas VI z terenu woj. Liczbę tę znajdujemy przypisaną rodziną z dwojgiem dzieci w ostatniej rubryce tabelki. W jaki sposób a przede wszystkim. Poissona. tj. Aby więc posłużyć się rozkładem normalnym. w jakim celu posługiwać się rozkładami statystycznymi? Rozkład dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielkość prawdopodobieństwa przypisywanego danej wartości. Liczba książek w mieszkaniu dr Kowalskiego: 103. że liczbowy wskaźnik prawdopodobieństwa odpowiada liczbowemu wskaźnikowi proporcji. radomskiego. A więc prawdopodobieństwo trafienia na rodzinę z dwojgiem dzieci przy losowaniu jednej rodziny z całej klasy wynosi tu 0. aby oszacowanie to miało ustaloną wiarygodność. Zamiast terminu „szansa" w użyciu jest termin „prawdopodobieństwo". Co najistotniejsze życzymy sobie.10. W naszym przykładzie zmienna (związana ze skalą interwałową) to liczba dzieci w rodzinie. „dwoje dzieci". Przykład: Zmienna: liczba książek w bibliotekach lekarzy. rozkład Chi2. Byłaby to odpowiedź na pytanie o prawdopodobieństwo wylosowania z tego bloku rodziny mającej najwyżej pięcioro dzieci. Dystrybuanta danej wartości zmiennej to prawdopodobieństwo zrealizowania się jej właśnie lub którejkolwiek wartości niższej. Dystrybuanta najwyższej (końcowej i wartości równa jest l (100%).Odchylenie standardowe: 40. Dlatego już dawno opracowano tablice rozkładów. tj.liczbę wszystkich rodzin z tego bloku (5:20 = -0. Sposób podzielenia prawdopodobieństwa (jak wielkie jego porcje przypisane zostały poszczególnym wartościom zmiennej) nazywamy rozkładem prawdopodobieństwa. Owa masa rozdzielona zostaje pomiędzy poszczególne wartości zmiennej. Wielkość całej masy prawdopodobieństwa określamy liczbą 1. Losową nazywamy taką zmienną. a nie wynosi więcej niż 150. 3. Utarty jest zwyczaj uważania za dostateczną już wiarygodność 95%. Pragniemy oszacować przeciętną wzrostu wszystkich uczniów klas VI w woj. z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci. Zmienna z naszego przykładu to zmienna losowa. że 99% to dystrybuanta przedziału liczb od -2. należy dane ze „swojego" rozkładu empirycznego dopasować do postaci standaryzowanej.99. o co szło: najwyżej dwoje dzieci". Prawdopodobieństwo zatem wylosowania rodziny mającej najwyżej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 = 0..5 Standaryzacji dokonuje się również pragnąc posłużyć się innymi rozkładami. np.

a także oszacowawszy wstępnie wielkość odchylenia standardowego możemy łatwo obliczyć. c) repetenci zdarzają się równie często wśród dzieci rodziców rozwiedzionych. Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa. Znaczy to. Przypuśćmy. jak wśród innych kobiet pracujących umysłowo. którzy chorowali na odrę) potrzeba liczniejszych prób: do 400 elementów. czyli pozostałych uczniów. tak długo obowiązująca jest hipoteza zerowa. nazwijmy je.78. że gdyby ktoś sądził. Częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców rozwiedzionych inna jest niż częstotliwość powtarzania klasy przez dzieci rodziców nie rozwiedzionych. to obowiązek uzasadnienia. że wyniki w nauce harcerzy i nieharcerzy są identyczne. Dla zadowalającego oszacowania proporcji (np. a także im większej dokładności. prawdziwość hipotezy i decyzja badacza czy uważać ją za prawdziwą to dwie różne sprawy. Próby mniejsze niż 100-eIementowe. Każda hipoteza zerowa jest albo prawdziwa. Oto kilka przykładów par konkurencyjnych hipotez (na pierwszym miejscu hipotezy zerowe. albo fałszywa. badacz zaś na podstawie takiej wiedzy. tym liczniejszej potrzeba próby. niezgodnej z rzeczywistością. Przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są niejednakowe. Procedura weryfikacji polega na: a) obliczeniu różnicy pomiędzy wartościami średnimi w dwóch próbach. równość. tj. radomskiego) przeciętne ocen z pięciu przedmiotów osiągane przez harcerzy i nieharcerzy są identyczne. rozkład Studenta. hipotezy konstruktywne . Dla celów analizy statystycznej ważne jest rozróżnianie hipotez zerowych i hipotez. Komentarz: ad b) należy odjąć od różnicy średnich wartość przeciętna różnicy średnich . na drugim konstruktywne): a) przeciętne wyniki w nauce osiągane przez uczniów klas VI harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. której rozkładem posłużymy się. w zakresie której metody statystyki wnioskowań oddają usługi. 7. czyli tzw.będzie ona w myśl weryfikowanej zerowej hipotezy równa zero. wartość zaobserwowana zmiennej. Poszukujemy w tablicy rozkładu najwyższej spośród wartości nie przekraczających wartości zaobserwowanej. im bardziej jednostki pod badanym względem okazują się zróżnicowane. udokumentowania poglądu spoczywa na t ym drugim. zaś u nieharcerzy — 3. radomskiego wylosowaliśmy 30 uczniów. c) konfrontacji standaryzowanej różnicy z odpowiednim rozkładem statystycznym (tu właściwy byłby rozkład Studenta) i odczytaniu najniższego poziomu istotności. Przeciętna ocen z pięciu przedmiotów okazała się u harcerzy równa 3. spośród zaś nienależących do ZHP. Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega właśnie na badaniu możliwości obalenia hipotezy zerowej.wiarygodnych oszacowań odnoszących się do wielotysięcznych lub równie dobrze wielomilionowych populacji. iż badacz popełnił tzw. a więc prawdziwa. jak wśród dzieci rodziców nie rozwiedzionych. Badacz może postanowić uważać hipotezę za prawdziwą lub może postanowić uważać ją za fałszywą. Dla zadowalająco dokładnego i wiarygodnego oszacowania wartości średniej w populacji wystarcza zazwyczaj próba licząca 100-200 elementów. jak licznej potrzebujemy próby. błąd pierwszego rodzaju. b) proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie identyczna jest wśród nauczycielek. odmienność. jaką dysponuje postanawia uważać tę hipotezę za fałszywą. że nie są jednakowe. Hipotezy zerowe to hipotezy głoszące jednakowość.4. albo zgodna z rzeczywistością. Stosowany wówczas bywa rozkład zmiennej t. ad c) rezultatem operacji (b) będzie tzw. że spośród wszystkich należących do ZHP uczniów klas VI woj. Większość . mówimy.43. że hipoteza jest zgodna z rzeczywistością. Jak długo adherent hipotezy konstruktywnej nie uzasadni jej wystarczająco i tym samym nie obali konkurującej z ni ą hipotezy zerowej. Hipotezy konstruktywne to hipotezy głoszące inność. albo z n i ą niezgodna. to weryfikacja hipotez. Wynik odejmowania podzielić należy przez błąd standardowy różnicy średnich. Błąd standardowy to odpowiednik odchylenia standardowego w sytuacji operowania wartościami średnimi. Hipotezy zerowe są obalalne. a ktoś drugi sądziłby.uzasadnialne. Prawdopodobieństwo popełnienia przez badacza błędu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotności. Tym też liczniejszej potrzeba próby. wylosowaliśmy 20. Im większej pragniemy wiarygodności oszacowania. a drugiego konstruktywna. nie zaś pomiarami indywidualnymi. Statystyczna weryfikacja hipotez Druga dziedzina. Proporcja kobiet pragnących mieć dzieci nie wcześniej niż w 3 lata po ślubie inna jest wśród nauczycielek niż wśród pozostałych kobiet pracujących umysłowo. konstruktywnych. Gdy sytuacja taka zdarza się. Ustaliwszy swe życzenia co do wiarygodności oraz dokładności oszacowania. b) dokonaniu standaryzacji tej różnicy. zależność. a opartych o bezpośrednie zbadanie choćby tylko 100 jednostek liczącej próby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania tych jednostek z populacji. Stawiamy do weryfikacji zerową hipotezę: w skali populacji (wszystkich uczniów klas VI woj. Możliwa jest wobec tego sytuacja. radomskiego. Znalazłszy taką wartość odczytujemy prawdopodobieństwo przypisywane przez rozkład wyznaczonemu przez nią przedziałowi. zatem im większe okazuje się odchylenie standardowe. d) podjęciu decyzji: uznać hipotezę zerową za fałszywą lub uznać przeprowadzone badanie za nierozstrzygające. Błąd drugiego rodzaju polega na uznaniu za prawdziwą hipotezy faktycznie fałszywej. uczniów klas VI woj. niezależność. a zwłaszcza próby małe (do 30 elementów) nie pozwalają na stosowanie rozkładu normalnego.

czyli zrezygnować z podania rozstrzygnięcia. K. ani za prawdziwą. -jaka jest formuła wartości przeciętnej specyficzna dla treści weryfikowanej hipotezy. Podobnie jak w przypadku szacowania. Frances Clegg . PWN. Będę się starał przedstawić schemat badań środowiskowych. Nie jest możliwe zakończenie procedury weryfikacyjnej wykazaniem prawdziwości weryfikowanej hipotezy. to wartość l . ad d) przypuśćmy.hipoteza o różnicy rozproszeń mierzonych wariancjami (rozkład zmiennej F). Główny wpływ na to mają: charakter i cel badań. Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury weryfikacyjnej jest analogiczny. co następuje: -jaki zastosować rozkład. . W naszym więc przykładzie badacz powinien wybrać drugie wyjście: zdecydować się na uznanie. .czy rozkład ma być użyty jako temat jednostronny.hipoteza o różnicy dwóch średnich (rozkład normalny. Oto typowe odmiany treści hipotez zerowych i rozkłady odpowiednie do ich testowania: .hipoteza o średniej różnic (rozkład normalny. Szaniawski. to jaka ich liczba będzie odpowiednia do liczności badanej próby. Trzeciego wyjścia nie ma. Warszawa 1968. czy jako dwustronny. czy różne"? Aby samodzielnie przeprowadzić statystyczną procedurę weryfikacyjną hipotezy.hipoteza o niezależności dwóch zmiennych (rozkład chi-kwadrat). . . Teraz badacz ma dwie możliwości: . jak to już wyżej zostało powiedziane zależna jest od wielu okoliczności. tak i w przypadku weryfikacji hipotez dopuszczalne do przyjęcia ryzyko błędu to ryzyko 5%. . Warszawa 1975.68 równy jest 0. Metody statystyczne w socjologii.81. . . red.analiza wariancji).Wstęp do statystyki społecznej. l.hipoteza o różnicy proporcji w dwóch populacjach (rozkład normalny).81. badacz wiedzieć musi. . Polecam takie opracowania. obejmujący w miarę możności wszystkie czynniki.uznać za fałszywą weryfikowaną zerową hipotezę o jednakowych wynikach harcerzy i nieharcerzy. które należy .tablic tak jest ułożona. Warszawa 1994.10. t. Okazuje się.hipoteza o różnicy średnich w trzech lub więcej populacjach (rozkład F . równo 1.hipoteza o zgodności rozkładów (rozkład chi-kwadrat). rozkład Studenta). Warszawa 1969. WSiP. na którym są prowadzone oraz techniki stosowane w trakcie badań. że w rezultacie operacji (b) otrzymaliśmy wartość zaobserwowano. Blalock . Główne warunki stosowania tych metod to właściwe wiązanie zmiennych ze skalami. iż badanie to nie przyniosło rozstrzygnięcia pytania „czy wyniki harcerzy i nieharcerzy są jednakowe. Literatura zalecana: Podręczników statystyki jest moc. że się powtarza. Największą przydatność metod statystycznych w badaniach pedagogicznych upatrywałby autor w dziedzinie korelowania zmiennych oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. nie przekraczająca w tablicy rozkładu Studenta wartości l . Zenon Rogoziński .nie uznać weryfikowanej zerowej hipotezy ani za fałszywą. . bo gdy zaczyna coś wymyślać robi to gorzej" Gomez de la Serna Organizacja procesu badawczego. które wydają mi się najbardziej przystępne dla studentów bez przygotowania statystycznego. i tym samym rozstrzygnąć sprawę godząc się jednak z prawdopodobieństwem mogącym sięgać 10% popełnienia przez siebie w tym momencie błędu pierwszego rodzaju.hipoteza o sile skorelowania dwóch zmiennych (rozkład współczynnika korelacji). liczbę stopni swobody.68.hipoteza o różnicy proporcji w jednej populacji (rozkład normalny). że najwyższa wartość.Statystyka dla socjologów. poprawne losowanie prób odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom więcej niż jest to uprawnione. . a jeśli tak. ROZDZIAŁ IX Organizacja i etapy badań naukowych „Najlepsze w historii jest to. Hubert M. teren. Poziom istotności odpowiadający wartości 1.Po prostu statystyka. że umożliwia bezpośrednio odczytanie poziomu istotności. rozkład Studenta). .czy należy uwzględnić tzw. -jaka jest formuła błędu standardowego specyficzna dla treści hipotezy.

hipotez teoretycznych i narzędzi badań 12. co wymaga empirycznego rozwiązania.2.B. W intencji mojej leży bowiem uzasadnienie możliwości.1. Metody. Oczywista potrzeba ciągłego dokształcania i ciągłej nauki stała się elementem świadomości społecznej i społecznych oczekiwań od kilkudziesięciu lat. konfrontacji. Podobnie jest w dziedzinie psychologii. Weryfikacja hipotez 7.2. Przejdę zatem po kolei wszystkie punkty. Faza badawcza nie dopuszcza zmian. uzasadnienie 2. Harmonogram badań 13. Typologia zmiennych 6. w oczekiwaniach i dążeniach ludzi. wskaźników.wykonać w poprawnie zorganizowanych badaniach. a to łatwiej otrzymać ciesząc się uznaniem i niejaką sławą badacza. przedmiotu i celu badań Amerykański badacz E. Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć 10. modyfikować problemów. Wybór terenu badań i dobór próby 5. Nie można w trakcie badań zmieniać narzędzi. którzy zajęli się tymi zagadnieniami i sformułowali teorię edukacji ustawicznej zyskało swymi dziełami światowy rozgłos.przedmiot. która przynosi sławę . Niech ilustruje to przykład z bliskiej nam dziedziny. cel.1. ulepszania a tym samym zmian. Umiejętność wybierania. Kryje się także przewrotna myśl. który należy każdorazowo dostosować do potrzeb konkretnego procesu badawczego. I chociaż jest to twierdzenie poniekąd ewidentne warto na niego zwrócić uwagę z tego względu. Bibliografia Faza wykonawcza 1. Zawarta jest także w tym zgrabnym powiedzeniu ważna myśl. że nie wszystkie badania wymagają uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego schematu. a nawet egzemplifikacji. Cała procedura badań zawiera dwie główne fazy: koncepcyjną i badawczą. Opracowanie klucza kodyfikującego 4. Wiele z nich będzie wymagało uzupełnienia go czynnościami dodatkowymi. Kryje się w tym aforyzmie wiele prawdy. 9. klasyfikacja zagadnień i zależności 6. jakimi są powodzenie i uznanie. Przeprowadzenie badań właściwych 2. Trudno taką postawę potępić i uznać za niegodną wielkiej idei badań naukowych. Faza koncepcji 9. Wilson powiada: „sukcesy i sławę w nauce zawdzięcza się nie tyle dzięki zręczności w rozwiązywaniu problemów co umiejętności ich wybierania". Kodyfikacja i opracowanie statystyczne 5. Wybór tematu. Temat . Hipotezy badawcze 4. Będzie to więc ramowy plan. stosując metodę uproszczonej egzemplifikacji i wyjaśniając treść poszczególnych pojęć. Faza koncepcji wymaga dyskusji. a nawet konieczności zastosowania przedstawionego przeze mnie schematu. czego społeczeństwo od nauki oczekuje. Wymaga to orientacji w rzeczywistości społecznej lub technicznej. Typologia wskaźników do zmiennych 8. że poszukiwania badawcze winny uwzględniać całkiem prozaiczne cele. Dodać trzeba.wyraża się rozumieniem co w danej chwili jest najważniejsze. 9. Ostateczna wersja problemów badawczych. Uporządkowanie materiałów badawczych 3. które wymagają szczegółowych objaśnień. techniki i narzędzia badań 9. skoro dzisiaj badania pod każdą szerokością geograficzną są możliwe tylko wówczas jeśli zyska się aprobatę i finansową pomoc ośrodków decyzji. Schemat organizacji badań Faza koncepcyjna 1. Są jednak i takie. Analiza jakościowa. Opracowanie teoretyczne Spośród wymienionych kroków postępowania badawczego wiele nie nasuwa wątpliwości co do swojego znaczenia. Kilku uczonych. Badania pilotażowe 11. gdzie każde nowe odkrycie lub propozycja w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzięcznością i nadzieją przez neurotyczne i zalęknione społeczeństwa XX . że domagają się one odrębnego traktowania. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi 7. Problemy badawcze 3. musi być prowadzona ściśle wedle ustalonych założeń.

Drudzy twierdzili. Jest to zjawisko badawczo niedostępne. To nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. podczas gdy nasza młodzież jest jak zawsze aktywna i zaangażowana. dlatego na użytek jakby ćwiczeń sformułujemy sobie temat: „Poglądy i postawy młodzieży". gdyż podnosi on rangę problemów badawczych do jednego z zasadniczych kroków badawczych. szerszy zakres naszych poszukiwań. Warszawa-Wilno 1938). z faktami. że je pokonamy. Niech poszczególnym krokom badaczy towarzyszy jakiś przykładowy temat. To prawda. Niedostępna nie tylko z racji odległości. Młodzież wprawdzie odwróciła się od pewnego obszaru wartości. Pytania bowiem mogą dotyczyć cech przedmiotu. ich własności. odgrywające ogromną rolę w powodzeniu badań. dzięki którym kraj ten wolny jest od większości plag społecznych dręczących społeczności „Starego i Nowego Świata". Problemy badawcze Powtórzę tu przytoczone w 2 rozdziale ważne stwierdzenie G. Mogą też być pytaniem o rodzaj związków między cechami zjawiska o rodzaj zależności między zjawiskami i wówczas wyznaczają inny. Sformułowanie jest nieprecyzyjne (poglądy na co?. Dostępność badawcza to zarówno kwestia kontaktu fizycznego ze zjawiskiem. Np. Wszystkie te względy w jednakowym stopniu obowiązują zespół badaczy pracujący pod organizacyjnym i finansowym patronatem rządowego instytutu jak i samotnego studenta studiów zaocznych piszącego pracę badawczą pod patronatem zawodowych i rodzinnych obciążeń. Zawsze powinniśmy kierować się w takim wyborze osobistym poczuciem związku z daną problematyką. młodzież jaka?. Najsłuszniej będzie sprawdzić. że owszem jest to prawda. czyli Europy i Ameryki.wieku. . 9. obcą naszemu lub oficjalnemu systemowi wartości.. żyjącą swoim własnym światem dążeń. W owym postulacie wykonalności kryje się pytanie czy obiekt badań. Stanowisko takie wywołało polemikę. jak również kwestia orientacji problemowej. Jest to osobiste. zaangażowania. czyli pytanie wyznacza obszar pojęciowy i fizyczny. Ale tego ostatniego w większym stopniu niż zawodowe zespoły badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. metodologicznego subiektywizmu w badaniach społecznych i tak nie unikniemy. Przed paru laty w dyskusji prasowej poświęconej młodzieży użyłem określenia „Pokolenie odwróconych pleców". Niech to co powiedziałem wyżej starczy za określenie celu i uzasadnienie wyboru. Przykładem pytania pierwszego rodzaju jest: „jakie są rozmiary narkomanii młodzieży". Muszyńskim już w 2 rozdziale. „jakie jest wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". także z racji nieprzezwyciężonych barier kulturowych. Koszty badań muszą być brane pod uwagę przy decyzji i planowaniu. przypomnę. że w logice funkcjonują 2 rodzaje pytań tzw.2. zawierającą pytanie o jedną cechę. zjawisko jest badawczo dostępne. postawa to jedno z pojęć bardzo wieloznacznych. Pierwsze rozpoczyna partykuła „czy" i w zasadzie domagają się tylko potwierdzenia lub negacji. za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak dowodzą doświadczenia znacznie podnosi efektywność badań. „Czy niepowodzenia dydaktyczne wpływają na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej".wyraża się czym innym raczej i na ten kierunek działań chciałbym zwrócić uwagę. W tym także mieście się sprawa możliwości ekonomicznych. odwróconą od aktywności. Logiczne podstawy nauczania. Podobnie niedostępna badawczo będzie próba wyjaśnienia przez polskiego pedagoga tajemnicy „sił społecznych" społeczeństwa japońskiego. Bechelardea: „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania". Odpowiedź pełna będzie brzmieć „Niepowodzenia dydaktyczne mają niekorzystny wpływ na pozycję dziecka w grupie rówieśniczej". o jedną właściwość przedmiotu. na którym należy szukać odpowiedzi na nie. ale tym gorliwiej zwróciła się w inne obszary aktywności i do innego systemu wartości. Jedni twierdzili. ale jakoś kierunkuje nasze poszukiwania i będzie przedmiotem dalszej obróbki.2. Drugi rodzaj pytań miałby natomiast postać następującą: „jaki jest wpływ procesów dezorganizacji społecznej na narkomanię młodzieży" oraz „jaki wpływ na sprawność nauczania ma wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne". zamiar prowadzenia badań nad zjawiskami związanymi z laserem przez fizyka pracującego w liceum jest trochę utopijny. Odpowiedź może być „tak" lub „nie". Wybór powinien zależeć od trzeźwej oceny wykonalności zadania. ale nie cała. Szczególnego. Wymieniano tu głównie religię ale także podkulturę młodzieżową i narkotyki. Czyli w pytaniu zawarte już było twierdzenie. o którym mówi Wilson . Zawierają w sobie alternatywną możliwość poszukiwania odpowiedzi. Problemy mają postać pytań. Powtarzam powtórnie powyższy aforyzm. Określa obszar niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji. Należy jednak powiedzieć. że nie wolno mieć na uwadze wyłącznie takich spektakularnych i interesownych względów przy wyborze obszaru badań naukowych. zjawiska. jaka jest prawda. Mają wówczas postać prostą. pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia (Ajdukiewicz K. Rozumiałem przez to młodzież zniechęconą. bo nawet teoretyczna literatura w części dostępna jest tylko głęboko wtajemniczonym w wielkich laboratoriach rządowych. Musimy mieć świadomość trudności i pewność. że to niesie za sobą zagrożenie większą niż normalnie dawką subiektywizmu. Aby lepiej zrozumieć skutki badawcze tego rozróżnienia pytań omawianego za H. że jest to w ogóle czarnowidztwo i wręcz przenoszenie teoretycznych koncepcji sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt. Te odpowiedzi zawarte są w konstrukcji gramatycznej i treści pytania. emocjonalne zainteresowanie tematem. problem. Trafność wyboru.

które nazwałbym „pustymi". które będzie częścią hipotezy. i w swej strukturze gramatycznej nie zawierają informacji. logicznych i technicznych. to pytania dopełnienia są pytaniami twórczymi. Jak młodzież ocenia społeczność ludzi dorosłych? 6. 2) Wartościami szczególnie preferowanymi przez młodzież są dobra materialne. nie będą jednak drobiazgowo roztrząsał każdej wątpliwości i zastrzeżenia. Zawsze jednak na tym etapie wiedza nasza jest niekompletna. Odpowiedź nie jest także transformacją zweryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. doskonalszą postać. lecz znacznie więcej.Odmiennie rzecz się ma z pytaniami dopełnienia. inspirować do dociekań. jakimi sposobami to robić. Czy młodzież odznacza się nieufnością do „instytucji" i ludzie „instytucji"? 2. Na takie pytanie nie możemy odpowiedzieć „tak". Beveridge jest najważniejszą umysłową techniką badacza. gdzie należy szukać na nie odpowiedzi. często wręcz fałszywa z winy stronniczej literatury. Należy wystrzegać się hipotez. „jak jest" itp. Taką hipotezą byłoby zdanie: „społeczne skutki alkoholizmu są szkodliwe". polegającą na sformułowaniu zestawu pytań. Hipoteza. nastawienie i system wartości społecznych młodzieży? Listę problemów możnaby ciągnąć jeszcze długo. Hipotezy badawcze Odpowiedzi na powyższe wątpliwości powinny nam dostarczyć hipotezy. Wyjaśnić temat. czyli z zaprzeczenia lub potwierdzenia i będzie mieć postać: „alkoholizm ma wpływ na przestępczość" albo „alkoholizm nie ma wpływu na przestępczość". Musimy je tak stawiać aby po ich sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat. Tu hipotez może być wiele. Czym warunkowane są aspiracje i plany życiowe młodzieży? 7. W pytaniu tym nie ma także gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekującej tylko znaku negacji lub potwierdzenia aby otrzymać gotową hipotezę.problemu. które powinny spełnić 3 zadania: 1. Rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia. bo byłby to daremny wysiłek wobec nieogarnionego bogactwa problemów i ludzkiej niewiedzy. Są to tak samo nic nie mówiące twierdzenia jak i informacje uzyskane z pytań oznaczonych następującą kafeterią: Jaki jest twój stosunek do małżeństwa? — pozytywny — negatywny (właściwe podkreśl). 4) Młodzież bardzo negatywnie ocenia społeczność ludzi dorosłych.hipotezami roboczymi. Hipoteza może być wybrana w zasadzie tylko z alternatywy. Wyczerpać zakres tematu 2.3. O ile pytania rozstrzygnięcia można nazwać pytaniami kierunkowymi. W tym pytaniu nie ma zawartej alternatywy. 9. Dla naszego ćwiczebnego tematu możemy przykładowo sformułować następujące problemy: 1. Wykonują one jakby pewną robotę po to aby przybrać inną. Jeśli stawiamy problem: „Czy alkoholizm ma wpływ na przestępczość" .to jest to właśnie przykład pytania rozstrzygnięcia. Jak już mówiłem pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmującego. Informują one bowiem o wszystkich sprawach . Jakie wartości cenione są przez młodzież? 4. jak alternatywa możliwości. Budowanie hipotez winno być poprzedzone rozeznaniem i studiami literatury. otwiera ono nie dwie. Każdy z tych punktów wymaga pewnych wyjaśnień i zastrzeżeń. jakim podlegają dorośli. Osiągamy wówczas znacznie większą precyzję i instruktywność hipotez. Czy istnieje zróżnicowany stosunek do wartości w różnych środowiskach młodzieży? 5. . Spróbujmy sformułować kilka hipotez na użytek naszych fikcyjnych badań: 1) Młodzież cechuje uogólniona nieufność wobec „instytucji" i ludzi „instytucji" spowodowana doświadczeniami rodzinnymi. Dzieje się tak głównie wówczas gdy problem ma postać pytania rozstrzygnięcia. Jakie są przyczyny uogólnionej nieufności młodzieży do ośrodków decyzji i przedstawicieli władzy? 3. Czasem hipoteza jest tylko odwróceniem szyku i zmianą formy gramatycznej pytania . Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywarły wpływ na poglądy.to problem o postaci pytania dopełnienia. Dlatego uzasadniony wydaje się zwyczaj nazywania w tym miejscu hipotez. 3) Sytuacje konfliktu i zagrożenia powodują zwrot uwagi młodzieży na wartości ahumanistyczne. trzeba go tylko opatrzyć negacją lub afirmacją.hipotetycznie -o które pytają problemy.I. a w szczególności mechanizmy życia.2. Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemów. lub „nie". Te jak wyjaśnia Ajdukiewicz rozpoczynają się na ogół zwrotem „jak". „Jakie są społeczne skutki alkoholizmu młodzieży?" .. W tym etapie badawczym musimy więc wykonać prace koncepcyjną. Mogą brzmieć w ten sposób: „jakie są przyczyny frustracji młodego pokolenia". Hipoteza winna zawierać informację konkretną wychodzącą poza proste stwierdzenie faktów. do sprawdzenia. jak twierdzi W. które mają postać pytania dopełnienia. gdzie szukać jego rozwiązania. Pytanie to otwiera przed nami pole inwencji i poszukiwań. Winna być twórcza tzn. Ukazać kierunki poszukiwań badawczych oraz sposoby badań 3.

grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania. Może się zdarzyć. której z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie przebadać. stanowiących przedmiot naszych zainteresowań. Najpierw kilka pojęć. jakie muszą być zbadane. Innymi słowy . 7 oraz w r. Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnować. że nie śmie już stawiać dalszych żądań. którym należy się parę słów wyjaśnienia. Możemy przecież aspirować do ukazania oblicza młodzieży polskiej. ale może także młodzież wiejską. Sytuacja indywidualnego badacza jest jednak taka. szczególnie w przypadku badań środowiskowych. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych. 11. że dobór grupy młodych robotników powinien być dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego. że zamiar taki dla indywidualnego badacza jest prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji. matury). Należy się wówczas uciec do wyodrębnienia grupy jednostek. aby próba reprezentowała wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej. Całość grupy stanowiącej przedmiot naszego zainteresowania nazywa się populacją generalną. źródłem innych opinii. który od wielu lat prowadzi wychowanie przez technikę.wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień. Ma on najczęściej do czynienia z bardzo liczną zbiorowością. Nie zawsze można z góry precyzyjnie określi teren przyszłych badań. Trzeba dodać. tym bardziej. może tylko młodych robotników. że uzyskanie dostępu do terenu badań jest okolicznością tak pomyślną. Tych podziałów może być znacznie więcej i wybrane zbiory mogą się krzyżować. Mamy możliwość zbadania wszystkich elementów interesującego nas układu społecznego lub instytucji. pozwalających na dobór próby reprezentatywnej w ustalonej wysokości. na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. Przykładem niech będzie badanie grupy rówieśniczej w środowisku wiejskim. Równie dobrze dotyczyć przecież może określonej placówki lub instytucji. razem 140 uczniów oraz grupę młodych robotników mieszkańców hotelu robotniczego . Szkoły i hotel robotniczy znajdowały się w Warszawie.2. Ta część populacji generalnej wybrana w specjalny sposób do badań.30. Dla ekonomisty badającego wysokość dochodów na głowę ludności danego kraju populacją generalną będzie cała ludność danego kraju. Przykładem na konieczność brania pod uwagę również innych problemów lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych młodzieży rola środków masowego przekazu.pozostanie na marginesie zainteresowań badającego. które będą reprezentować całość. Nie ma stałych reguł. nazywa się próbą reprezentatywną. W tych jednak formalnie niewłaściwych sposobach doboru grup kryje się mimowolnie duży ładunek przypadkowości i jeśli badacz w pełni wyjaśni wszystkie okoliczności doboru a we wnioskach nie będzie . 9. podczas gdy w badaniach poświęconych zainteresowaniom kulturalnym młodzieży ów dom kultury może nie odgrywać żadnej roli i mimo pierwotnych założeń . odnalezienie ich na odpowiednim terenie. Powiedzmy od razu. innym razem krąg zainteresowań trzeba poszerzyć. młodzież uczącą się. sesje. leżącym nie opodal miasta. Wybrano grupę młodzieży uczącej się z klas 3 i 4 dwóch średnich szkół technicznych. Wybór terenu badań to dopiero część zadania. Rzadko jednak badacz. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. Przy badaniach poświeconych zamierzeniom zawodowym młodzieży może odegrać wybitną rolę dom kultury. Wybór terenu badań i dobór próby Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego terytorium. W badaniach. a w badaniach potrzeba kulturalnych — rola poziomu ekonomicznego badanej grupy itp.5) Napięcia i konflikty społeczne w sposób naturalny wyzwalają aktywność młodzieży. Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonałości i uproszczeń.4. Zatem należy zwrócić uwagę w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej informacji o rodzinie. Generalna reguła domaga się. Dla socjologa badającego stosunki społeczne w zakładzie pracy populacją generalną będą wszyscy pracownicy zakładu. Musimy wówczas z populacji generalnej drogą odpowiednich zabiegów statystycznych wybrać próbę reprezentatywną. Dla pedagoga interesującego się oddziaływaniem wychowawczym Uniwersytetu Powszechnego populacją generalną będą wszyscy wychowankowie wraz z samą instytucją. pozwalające na jakościowy dobór próby. Ograniczenie badań tylko do terenu wsi w znaczny sposób utrudniłoby badaczowi prawidłowe odczytanie procesów zachodzących w takiej grupie. Ciągle jednak rozstrzygnięcia wymaga decyzja czy badać będziemy młodzież jednego środowiska czy wielu. Wszelako po uważnym ich przestudiowaniu widać ile w nich zawartych jest instrukcji technicznych. twierdzenie o nieufności wobec instytucji warunkowane jest doświadczeniami rodzinnymi. że jest naglony przez okoliczności obiektywne (programy. a nie był. Był przypadkowy. W naszych badaniach nad pokoleniem odwróconych pleców pojawił się moment wielkiej wagi. Np. cech i wskaźników. u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu. że uwarunkowania pewnych zjawisk poza teren danej miejscowości lub mają swe źródło w zjawiskach innego typu niż badane. które ilustrują poszczególne etapy procesu poznawczego dokonany został wybór celowy. Są natomiast reguły. znajduje się w tak szczęśliwym położeniu. W przypadku badań małej grupy lub funkcjonowania jakiejś instytucji sprawa przedstawia się dość prosto. stymulatorem kształtowania się specyficznych postaw. Np. Wielkość próby oraz sposoby jej doboru zostały omówione w r. Młodzież dojeżdżająca do szkoły lub pracy jest przenośnikiem nowych wzorów zachowań. Podobnie w doborze młodzieży powinny być zastosowane proste schematy doboru losowego.

procesu. wszelako każde zjawisko jest uwikłane w . Niedopuszczalny jest dobór celowy grup celowych.6.Pozytywne nastawienie do przemian 13. zespoły cech lub charakterystyczne zachowanie młodzieży. chyba że ich właśnie chcemy zbadać.to sytuację taką można przyjąć za dopuszczalną. Opierają się one o przeświadczenie. Wszystko to prawda i dowodzi jednego. Wymienione wyżej zmienne są to w zasadzie zmienne niezależne.to próba ukazania przypuszczalnych zależności między poszczególnymi zmiennymi. które składać się będą na nowe postawy i poglądy. nie tylko nie jest błędem. 9.5. innym razem strukturalną lub funkcjonalną. Ten porządek raz ma postać genetyczną. 9. Takie zmienne wysunąłby zapewne socjolog. Typologia zmiennych W rozdziale 2 przedstawiłem teoretyczną charakterystykę zmiennych i dla prawidłowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie się z paragrafem 2. zjawiska. Ani nie wyczerpują one całkowicie całości problematyki z tego zakresu ani nie są całkowicie poprawne ze względu na zasadę rozłączności zakresowej. Rejestr zmiennych oznacza próbę uświadomienia sobie przez jakie cechy poznawać będziemy istnienie zdarzenia. oceny praworządności dobierać więźniów lub policjantów. Tak więc błędem będzie do badań nt. inteligenckie. są to wszystko ludzie młodzi.2. że będą w specjalny sposób nastawione. a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do szkoły i nauczycieli. Mówi się więc o zmiennych pośredniczących.4. Obojętność wobec wartości prospołecznych 9.Dystans wobec propagandy werbalnej 12. rodzinami 11. jeśli istnienie jakiejś cechy objawia się w badaniu różnych zmiennych. W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szukać będziemy takiej ich roli. Świadomość ograniczeń. Patriotyzm małych grup 10. Krytycyzm jako mechanizm oceny władzy 3. jakie pełnią | w badaniach. Spróbujmy obecnie przedstawić rejestr zmiennych zależnych: 1. która będzie kształtować dane zjawisko. stosunek do religii 5. Allocentryczne orientacje młodzieży 8. Niechęć do aktywności społecznej 4. zmienne niezależne oraz zmienne zależne. jakie narzuca dobór grupy badawczej w formułowaniu uogólnień powinien towarzyszyć badaczowi w opisanych okolicznościach. Błędem będzie funkcjonowanie organizacji oceniać przez badanie jej funkcjonariuszy. rozdziału 2. że typologia zmiennych jest przedsięwzięciem bardzo wymagającym i odpowiedzialnym. wreszcie przez jakie cechy poznawać będziemy wpływ jednego zdarzenia na drugie. a kobiet w tej populacji był niewielki procent. że ład ten oparty jest o porządek przyczynowo-skutkowy. że w przyrodzie panuje pewien ład. Sądzę. Schemat wyjaśniania związków między zmiennymi Równie wymagające i trudne zadanie koncepcyjne . ale wręcz jest korzystne z tej racji. To ostatnie wszakże.aspirował do generalizacji . Zaniżone aspiracje życiowe 7.Odrzucanie autorytetów instytucjonalnych i personalnych. Ich nazwy wskazują na ogół na funkcje. chłopskie) 3. Nieufność jako postawa społeczna 2. do pracy itp. Jak pamiętamy najpowszechniej występują dwie kategorie zmiennych: tzw. typ środowiska rodzinnego (robotnicze. jak to robią organizacje młodzieżowe. Mówiłem już w poprzednich rozdziałach o różnych typach wyjaśniania. dlaczego nie ma zmiennej obrazującej stosunek do obowiązków. Indyferentyzm ideologiczny 5. kontrolnych itd. środowisko pochodzenia (wieś.2. iż jest to swoista forma weryfikacji wyników. że można wyróżnić jeszcze inne cechy. miasto) 6. o których z góry wiadomo. Identyfikacja z grupami prywatnymi. zawód (uczeń robotnik) 2. wywoływać zdarzenie lub wpływać na przebieg zdarzeń. W rozwiniętych empirycznie badaniach spotykamy wielką różnorodność zmiennych. przynajmniej w świetle przyjętego przez nas kierunku interpretacji. selekcyjnych. Odwołując się więc do przyjętego stałego przykładu możemy uznać za ważne następujące cechy jako ważne: 1. psycholog. przez jakie cechy poznawać będziemy związek między zdarzeniami. To przykładowy rejestr zmiennych do badania poglądów i postaw młodzieży w okresie burzliwych lat 1989-1990. sytuacja materialna rodziny Wieku i płci nie warto uznawać za istotne zmienne ponieważ wiek limituje określony status życiowy.

Dla całej tej grupy tworzymy jeden schemat IV 1) stosunek do pracy 2) niechęć do akt.wówczas tworzymy wskaźniki definicyjne. Niekiedy związki są powikłane. Płeć zatem jest zmienną niezależną a stosunek do rozwodów zmienną zależną. Jeśli takie są niemożliwe do uzyskania . Np. Wskaźnikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczęszczania do szkoły i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskaźników wobec uczniów szkół dziennych poza stwierdzeniem faktu . 3) nastawienie do przemian. których istnienie w sposób niewątpliwy wskaże.2. że od zawodu (zmiennej niezależnej) będą zależeć: 1) stosunek do pracy. Deklaracja taka może być zawodna. 4) aspiracje życiowe. wyznaczona przez niewątpliwe wskaźniki definicyjne (np. Oto niby takie oczywiste sprawy jak pochodzenie społeczne. Inaczej rzecz się ma ze zmienną typu religijność. społecznej 3) nastawienie do przemian 4) aspiracje życiowe 9. lub co może być przyczyną wybranej cechy. aby odpowiedź na nie była równocześnie deklaracją: „wiary". „stosunku obojętnego" lub „niewiary".określony łańcuch przyczyn i skutków.nie ma sensu. . Bo jak zakwalifikować środowisko ucznia. 3) kierowanie się w postępowaniu nakazami religii. W tych schematach kryje się nasze zamierzone rozumowanie lub raczej dociekanie co z czego może wynikać. częstość praktyk religijnych. To wystarczy. Dlatego wskaźniki powinny być empiryczne i obiektywne. czy są to zależności genetyczne czy sprawcze czy raczej strukturalne czyli współwystępowanie. Kierunek wyjaśniania będzie zatem następujący: Płeć Zmienna niezależna ------------------------------ Stosunek do rozwodów Zmienna zależna Nie zawsze jednak związki są tak proste. wieloczłonowe. Jeśli więc mamy dwie zmienne: płeć i stosunek do rozwodów. którego matka jest nauczycielką a ojciec wykwalifikowanym robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do religii? albo preferowanie wartości allocentrycznych? Aby uniknąć takich rozterek musimy dla każdej zmiennej ustalić takie empiryczne cechy. 2) uznawanie nakazów i zakazów kościelnych. Typologia wskaźników do zmiennych Stajemy przed nową trudnością. uznajemy. natomiast nie na odwrót. ściślej kim chce się być. oto kiedy badamy stosunek młodzieży do religii wówczas ta religijność musi być przez nas ściśle określona. wzajemne. co zdobyć. Naszym obowiązkiem jest prześledzić takie możliwości wobec wszystkich zmiennych. Za wskaźniki wiary uznamy: 1) regularne wypełnianie praktyk religijnych.jako zmienna zależna. Zatem wskaźnikami zmiennej aspiracji będą deklaracje badanego na ten temat. Prawie że zadekretowane konstytucyjnie nie powinno budzić wątpliwości. to jest oczywiste. Pytania na ten temat możemy sformułować w taki sposób. Tymczasem życie nie da się pomieścić w żadnych schematach i klasyfikacje niektórych pojęć lub ich desygnatów nastręczać nam będą wielkich trudności. że płeć może wpływać (różnicować) na stosunek do rozwodów. Dla uproszczenia można w jednym schemacie umieszczać całą grupę zmiennych. Należy właśnie dlatego dążyć do jasnego przedstawienia owych ewentualnych zależności. Stosownie do uznania nakreślić zależności zachodzące między nimi. Te trzy schematy nie wyczerpują możliwości powiązań między zmiennymi. One to właśnie stanowią bardzo atrakcyjną warstwę naszych dociekań. Takich schematów wiązanych może być więcej. Weźmy inny przykład: „aspiracje życiowe" . co znaczyć. że na ogół zamiary wobec własnego losu. Musimy jednak wyjaśnić sobie istotną okoliczność. 2) niechęć do aktywności społecznej.to czy ten stosunek ulega zmianie w zależności nastawienia religijnego. Jeśli zawód określa stosunek do pracy i obowiązków . identyfikacja z prawdami wiary. Nasz schemat sugeruje jednak bardziej złożone operacje. Co je charakteryzuje. że rozważana przez nas cecha jest właśnie sobą i odróżnia się od innej. posłuszeństwo wobec nakazów kościoła). Jeśli jednak stosunek do religii jest tylko jedną ze zmiennych obrazujących inny zupełnie problem wówczas najczęściej jedynym wskaźnikiem jest deklaracja badanego. co określa ich poziom? Sądzi się. kierunku tych zależności oraz ich rodzaju (tzn.7. co od czego zależeć.

Decyzja co do tego zależna jest od typu badań. Identyfikowanie się z głównymi prawdami wiary 4. że nic ważnego nie zostanie w kwestionariuszu pominięte. że wszelki schematyzm w rozstrzygnięciach warsztatowych nie służy dobrze wynikom badań. Oczywiście absolutnie obowiązującą postawą jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiązań. wywiady do badania stosunków międzyludzkich techniki socjometryczne. Jest natomiast regułą potwierdzoną przez wielu wybitnych pedagogów i socjologów. cel badań. Najbardziej owocnym sposobem typologii wskaźników do zmiennych jest zapoznanie się z badaniami na podobne tematy. Na jedną jeszcze okoliczność pragnę zwrócić uwagę czytelnika. Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza obserwacji. Jeśli z namysłem spojrzeć na sformułowane wskaźniki. jak wywiad. badacz musi sam podjąć na podstawie wymienionych już okoliczności i doświadczenia innych. celów badawczych zawartych w hipotezach ludzi. Chęć uzyskania sławy w określonej dziedzinie 4.Wytypujmy więc dla przykładu wskaźniki dla dwu zmiennych jednej niezależnej i jednej zależnej Zmienna Wskaźniki 1. Kierowanie się w postępowaniu nakazami religii Zmienna Wskaźniki 1. których mamy badać i zjawisk. Wybór stanowiska zawodowego. techniki i narzędzia badawcze Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w dużej mierze określa postępowanie w obecnej sytuacji. Decyzję. czyli z badaniami. zasadniczych i pomocniczych. że po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycznych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza. 9. a na wsi wywiad ukryty nieformalny. kierownicze. Uznawanie nakazów i zakazów kościoła 3. Prowadzenie badań w środowisku wiejskim przy pomocy wywiadu jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. W dalszej części pracy omówione są sposoby przygotowania poszczególnych technik badawczych. Techniki badawcze są owocniejsze jeśli się wzajemnie sprawdzają i uzupełniają. Bardziej szczegółowe badania wskazują. badania weryfikacyjne znowu najczęściej posługują się obserwacją. czyli pytania. które wymuszają na nas określone decyzje. wówczas widać wyraźnie.2. Stawia się jej dwa . sądów i opinii dobrze służą ankiety.8. że do poznania postaw. które operowały podobnymi wskaźnikami. wpływa hamująco na spontaniczność odpowiedzi. Nie ma jednak reguł. Stosunek do majątku i dóbr materialnych 5. Rzeczą najistotniejszą jest wybór najbardziej właściwych technik pomiaru środowiska. w zakładzie pracy najodpowiedniejszą techniką jest ankieta. Praktyka wykazuje. Badania diagnostyczne uzyskują większą rzetelność przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego. Tak np. Metody choć są poklasyfikowane i zdefiniowane nie muszą występować w czystej laboratoryjnej formie. Respondenci wiejscy wyżej cenią sobie bezpośrednią rozmowę. według których można by przypisać określoną technikę określonemu typowi badań. wykonawcze 3. grupa badawcza to czynniki. Przedmiot. do poznania funkcjonowania instytucji czy placówek najlepiej służy analiza dokumentów. w badaniach terenowych preferuje się techniki werbalne. wreszcie badaniom teoretycznym najbogatszego materiału przysparzają badanie dokumentów i metody historyczne. Warto pamiętać. tu pozostaje więc tylko ograniczyć się do ustalenia uwag dotyczących przygotowania całej aparatury badawczej. Gwarantuje on. Regularne wypełnianie praktyk religijnych 2. Badania monograficzne częściej oparte są na analizach dokumentów. która nie stwarza wrażenia bezosobowego kontaktu urzędowego. Ten etap obejmuje przygotowanie całości warsztatu badawczego ze wszystkimi szczegółami koniecznymi do sprawnego prowadzenia badań. że np. iż rzetelne badania środowiskowe wymagają stosowania wielu technik badawczych. Dla kogo chciałby być osobą znaczącą Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskaźników jest łatwiejsze. Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na ogół uzyskać wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. które trzeba będzie tylko odpowiednio ustrukturalizować. Metody. jakie pragniemy poznać. Sytuowanie własnej osoby na tle grupy 6. Plany dotyczące wykształcenia 2. I to jest także wielki sens tego zabiegu. dla innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. jakie to powinny być techniki. Onieśmiela badanego.

jaką wybrać metodę badań i narzędzia poznania. Ktoś słysząc określenie „pokolenie odwróconych pleców" może uznać jego aforystyczną celność. zróżnicowaniu. Oprócz zmiennych definiujemy wszelkie terminy.główne wymagania: 1) aby obejmowała w miarę możliwości całość badanego zjawiska wszechstronnie i pod różnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopełniała się i sprawdzała. W tym natomiast punkcie interesować nas będą już zagadnienia bardziej złożone. Badania pilotażowe Ten etap procesu badawczego w badaniach społecznych ma bardzo ważne znaczenie. Unikamy w ten sposób licznych zarzutów o niewłaściwe stawianie problemów. W pedagogice sondaż nazywamy diagnostyczny ponieważ badania pedagogiczne są z istoty swej nakierowane na cel użyteczny. których używamy w koncepcji i które określają w istotny sposób charakter naszych badań. intymny kontakt z badanym. przekładamy na język pytań wszystkie elementy problemów i hipotez. Ponieważ jednak przedmiotem badań są poniekąd sprawy osobiste. albo desygnatu nazwy w kontekście sytuacyjnym. jaki warsztat przygotować. 9. nie używane powszechnie i nie rozumiane jednoznacznie. . reguł języka czy prawideł rzeczywistości.in. czyli treść. ale być może terminowi „środowisko pochodzenia" chcemy nadać jakiś szczególny sens. Tu podajemy przykłady typowe. Definiować musimy wszystkie zmienne jeśli stanowią pojęcia nieobiegowe. Po pierwsze stanowi weryfikację naszej wstępnej wiedzy o środowisku. uzyskana ze źródeł oficjalnych i obserwacji.2. inny niż używamy potocznie. zmiennej „zaniżone aspiracje życiowe". ale w obecności ankietera. Otóż tradycyjnie już w socjologii i pedagogice badanie opinii i postaw grup społecznych nazywa się sondażem. Według niektórych opinii wstępny zwiad teoretyczny o przedmiocie naszych badań powinien odbywać się przed opracowaniem narzędzie badawczych i posiadać również określony warsztat zbierania wiedzy i danych o środowisku. o jego charakterze. terminów: „indyferentyzm ideologiczny". Po wtóre jest okazją do sprawdzenia sprawności narzędzi badawczych. W kwestionariuszu np. Wyniki badań muszą bowiem posługiwać się językiem komunikatywnym i sprawdzalnym. Przykład. „patriotyzm małych grup". Definicje teoretyczne ważniejszych pojęć Ten etap spełnia w pewnym sensie rolę kodyfikatora między aparatem pojęć używanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem pojęć samego badającego. czyli wyjaśnienie pojęcia przez umieszczenie go w kontekście językowym. aby wyjaśnić treść używanych pojęć. Spełnia bowiem dwa zadania. „orientacja życiowa młodzieży". konieczna jest przed podjęciem zamierzeń badawczych. ich liczby oraz charakteru zależy od problematyki badań i możliwości badającego.służy on samemu badaczowi do uświadomienia co właściwie będzie badał. które to określenie wchodzi do języka nauki dla oznaczenia pewnych cech postawy społecznej. że mógłby to być wywiad skategoryzowany. bo jest to określenie powszechnie w pedagogice i psychologii znane i używane. wypełniony nawet przez badanego. W naszym pojęciu wiedza taka. że można zastosować szereg innych procedur badawczych lub proponowane uzupełnić innymi. To wystarczające sposoby. 9. Po wtóre . Możemy nie definiować np. jaki zaproponowałem do ćwiczeń nie nasuwa wiele wątpliwości. „wpływ zjawisk społecznych na poglądy". Rozważyć można ewentualność zastosowania wypracowania lub innej formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treści. jakie wybraliśmy i opracowaliśmy dla naszych zamierzeń poznawczych.10. często decydujące o rzetelności uzyskanych danych z całej zbiorowości. wychowawczy. aby zachować świadomość ważności sprawy i dla ewentualnego uzupełnienia rozmową. Jeśli tworzymy pewne nowe pojęcia winniśmy je właściwie zdefiniować.lepsze efekty da wywiad. W badaniach nie można więc operować pojęciami i znaczeniami wieloznacznymi i niejasnymi. który zakłada bardziej osobisty.9. „dystans wobec propagandy werbalnej". procesach w nim zachodzących. Zabieg jest arbitralny i trzeba zważać aby nasze propozycje definicyjne nie obrażały zasad logiki. Drugim sposobem definiowania również popularnym i łatwym jest tworzenie definicji projektujących. każda bowiem technika jest wykładnią naczelnych problemów badań. które często ludzie traktują jako obszar prywatny . Nie ma więc powodu definiować terminu „zawód". istotę celów badawczych.2. ale raczej należy zdefiniować zmienną „patriotyzm małych grup". które objaśniają charakter pojęcia. o mylne przypisywanie zmiennych problemów i wszystkich innych wynikających z niejasności i wieloznaczności języka. Decyzja co do wyboru takich czy innych narzędzi badawczych. Zaznaczyć trzeba. a także niektórych wskaźników i celów badań. Wówczas obowiązuje nas definicja takiego terminu. Sondaż diagnostyczny prawie zawsze posługuje się technikami kwestionariuszowymi. ale niezupełnie pojmować jego sens konotacyjny. W moim „dyżurnym" przykładzie badań dokonałbym definicji m. Najłatwiejsza i często stosowana definicja w takich przypadkach to definicja kontekstowa. Sądzę. Opracowanie technik badawczych wymaga od nas dużej uwagi i precyzyjnego operowania pojęciami. Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym. a w każdym razie przed sformułowaniem problemów i hipotez badawczych.

wskaźników. Prawda jak zawsze leżu. o różnych cechach osobistych i środowiskowych. że warsztat badawczy. Po rozmowach wracamy do problemów i zmiennych.13. które mogły stanowić inspirację teoretyczną. Dla ostatecznego sformułowania tematu badań znaczenie ma także typologia problemów. ale nie tylko. Oznacza to. Temat ten powinien brzmieć: „Wpływ konfliktów i przemian społecznych na kształtowanie się wybranych elementów postawy i opinii młodzieży robotniczej i uczącej się na przykładzie badań w środowisku wielkomiejskim". Każdy przypadek wymaga odrębnych rozwiązań. zmiennych. Sprawdzamy trafność i komunikatywność języka pytań. do których wyraźnie nawiązuje. Resztę informacji ważnych i koniecznych przenosimy do tekstu pracy. choć nie należy w tym wypadku wyciągać pochopnych wniosków. zmiennych. który jak pamiętamy miał postać mocno nieprecyzyjną. wszystkie inne winny ustąpić przed społeczną rolą informacyjną języka. przeprowadzamy po kilka wywiadów w obu grupach. na które się powołuje w ustaleniach definicyjnych. bo reguluje i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych.to weryfikacja trafności doboru próby badawczej i terenu badań. zawodów. Dla przykładu ograniczymy się do sformułowania tematu pracy badawczej. Nie może się nie udać. Sprawdzamy trafność naszych rozstrzygnięć odnośnie wyboru grup badawczych. Mówiąc krótko cała dotychczasowa droga waży na ostatecznym kształcie naszej koncepcji. która służy do wykorzystania przez czytelnika. 9. Jedni uważają. zespołowych. Jest to okoliczność podobna do tej. Stanowią one bowiem obowiązujący kanon literatury naukowej i zamieszczać je w bibliografii . hipotez. iż bibliografia winna obejmować tylko dzieła cytowane. gdzie literatura spełnia określoną metodyczną funkcję i powinna być w maksymalnym wyborze. Ostateczne decyzje odnośnie pojęć i warsztatu badań Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistości i jest konsekwencją kroku poprzedniego. który towarzyszy naszym krokom. Badacza obowiązuje włączenie do bibliografii tych dzieł teoretycznych. Badania mogą być także nierzetelne. Może się więc zdarzyć. Odpowiedni porządek winien zawierać w sobie jeszcze i ten zamysł aby przebieg i wyniki wcześniejszych etapów regulowały i korygowały kolejne działania badawcze.Do badań jesteśmy właściwie przygotowani.2. że narzędzie jest nietrafne. W przykładzie. słowników.to obwieszczenie oczywistości. Tytuł winien informować o generalnym problemie pracy. które mogłyby badania uczynić nieowocne. celowo dobierając respondentów z różnych szkół. a inne w podręczniku. Mówimy wówczas. 9.12. która czasem spotyka narzędzie badawcze. a w szczególnie narzędzi badań.2. Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtórną weryfikację założeń teoretycznych czyli problemów badawczych. Rozważamy ewentualną wstępną trafność hipotez. rzetelności wskaźników. narzędzia zostały tak przygotowane. przy badaniach powtarzalnych. że wszelkie dotyczące dziedziny badań i ogólnoteoretyczne.11. ich jednorodności lub zróżnicowania. Zabieg pozytywny zawsze. przy zastosowaniu różnych technik badawczych. Drugi obszar weryfikacji . Spotyka się dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literaturę wykorzystaną albo cytowaną oraz na literaturę przedmiotu. Na zmianę terenu badań może wpłynąć formułowanie wskaźników. iż dają różne wyniki. pośrodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna być rozstrzygnięta indywidualnie. encyklopedii choćbyśmy je nawet cytowali. Inne są także wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu w dziale specjalistycznym. Jest to jednak przedsięwzięcie pracochłonne i kosztowne. 9. że przez szczególny zbieg okoliczności podejmiemy badania i czy to przez dobór próby badawczej. czy przez narzędzie nie uzyskamy wiedzy.2. Musimy więc wyeliminować wszelkie okoliczności. Należy go dokonać przewidując ewentualne przeszkody w realizacji. Bibliografia Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. Nie bada tego co powinno badać. Po uwzględnieniu tych odrębności bibliografia powinna w zwykłej pracy badawczej dzielić się na: . które w danej populacji mogą nie występować. inni. Ponieważ język w naukach społecznych dodaje im wiele powabu należy uwzględnić jego reguły i uprościć tekst naszego tematu: „Podstawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1980-1981". o którą nam chodziło. Należy jednak unikać włączania do bibliografii podręczników. Badania byłyby wówczas niewiarygodne. Kiedy mieliśmy do czynienia z takim wypadkiem? Otóż badania byłyby nieudane gdyby były niewiarygodne. Harmonogram badań Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych. Sprawdzamy więc badaniami pilotażowymi głównie trafność naszych rozstrzygnięć warsztatowych. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach prowadzonych na różnych terenach i różnych grupach. Sformułowanie choć może poprawne brzmi okropnie dla ucha.

gdy ulegają zmianie ich uposażenia. nazwisko. Np. Wybraną ekipę ankieterów cechować winna jednolitość pod względem wszystkich istotnych tu cech. czasami spotykamy jeszcze bardziej złożoną sytuację.3. badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy o szkole podstawowej ośmioletniej odbiera badaniom walor obiektywności i porównywalności. Wrocław 1964. Z powyższych wywodów wynika. badania panelowe. Innym czynnikiem. że badania powinny być przeprowadzone szybko. Do śledzenia zmian i przeobrażeń pod wpływem określonych. zagadnienia lub grupy w takim czasie. W sytuacji obszernych badań. Metody badań psychologicznych T. Należy w takim wypadku pamiętać. a nawet jednego seminarium. należy dobrać ekipę ankieterów. Np. czasem nazwiska redaktorów z inicjałami imion. lub Studia pedagogiczne T. jest liczba osób przeprowadzających badania. celowych bodźców lub nie znanych bodźców służą tzw.3. Jego umiejętność nawiązywania kontaktów. Materiały do studiowania psychologii. aby były możliwie najbardziej codzienne. Materiały źródłowe . Jakiekolwiek badania np.1. nakłanianie respondentów do wypowiedzi w czasie wyświetlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmów w telewizji. mogące mieć wpływ na badane przez nas układy społeczne. czyli powtarzane. Wroczyński R. wśród nauczycieli w czasie. Pedagogika opiekuńcza red. To wymaga prowadzenia badań w czasie. Dokumenty zamieszczamy w układzie alfabetycznym dając informację o jego nazwie. w którym nie zaistnieją fakty mogące mieć wpływ na badanie wielkości. zależności lub cechy. miejscu i czasie powstania. miejsce wydania i rok wydania. Jednym słowem. są ryzykowne z punktu widzenia obiektywności uzyskiwanych danych. Kiedy zamieszczamy natomiast artykuł z pracy zbiorowej zaczynamy od nazwiska autora.oprócz wszystkich informacji o rodzaju. miejsce i rok wydania. numer i strony. rok. Można sformułować na tej podstawie zasadę nakazującą przeprowadzenie badań określonego zjawiska.dokumenty i źródła Porządek wewnętrzny tych działów winien określać układ alfabetyczny. Mielibyśmy wówczas duże prawdopodobieństwo. Trzeba bowiem pamiętać o dynamice przeobrażeń społecznych. Same badania powinny przebiegać również sprawnie i trwać możliwie najkrócej. Reguła ta nie ma zastosowania do badań eksperymentalnych. że ekipa badawcza reprezentuje mniej więcej równy poziom intelektualny. których jedna osoba nie jest w stanie wykonać. tytuł. Te czynności zamykają proces tworzenia koncepcji. XII. Tak więc nietrafne jest prowadzenie badań wśród uczniów klasy maturalnej tuż przed maturą na temat ich planów życiowych. W bibliografii raczej nie należy umieszczać gazet i pism popularnych. aby wyniki nie uległy zniekształceniu. w którym nie nastąpią wydarzenia. Idealną grupą badawczą z punktu widzenia przynajmniej pewnych badań byłaby grupa studentów jednego roku. odbioru wypowiedzi respondenta. które pozwalają rejestrować np. Podobnie postępujemy w przypadku artykułu z czasopisma naukowego.. tytułu jego pracy a następnie po znaku [w]: dajemy poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykułu. zamieszkujących dom studencki. Sprawą następną.. czasie powstania dajemy także informację o miejscu przechowywania. w momencie. określony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej zmiennej i po jej wprowadzeniu. Badający powinien się starać. że prowadzący badania jest również szczególnego rodzaju narzędziem badawczym. miejsce wydania. Przeprowadzenie badań właściwych Do badań zasadniczych przystąpić należy rychło po zakończeniu badań pilotażowych.druki zwarte . aby nie prowadzić wywiadów np. opierających swoje założenia na takich właśnie okolicznościach. która powinna być brana pod uwagę jako ważna dla jednorodności wyników. Seria III. Faza badań 9. Będzie ona szczególnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona. imiona lub inicjały imion. Zadaniem naszym jest z pomocą narzędzi badawczych zarejestrować pewien stan umiejscowiony w czasie ł przestrzeni. Wołoszynowa L. badania stać się powinny głównym punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. Warszawa 1972. gdy uwagę respondenta zaprzątają jakieś inne ważne zdarzenia. red. Notka bibliograficzna powinna zawierać nazwisko autora. 9. posiada podobne rozumienie pojęć i w jednakowym stopniu potrafi . Przy pracach zbiorowych notka zaczyna się od tytułu.artykuły . sposób rejestrowania danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelności danych i dla prawdopodobieństwa popełnienia błędów. po nazwisku i tytule dajemy tytuł czasopisma. by okoliczności badań nie były niczym zakłócone. którzy badania będą prowadzić. który należy wziąć pod uwagę to wybór stosownego czasu na przeprowadzenie badań. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. II red. badanie funkcjonowania młodzieżowego domu kultury w czasie rozpoczynania nowego roku działalności lub w momencie szczególnej mobilizacji do wielkich imprez.

Otóż materiały badawcze stanowią pewną kategorię faktów z rzeczywistości pozajęzykowej. Uporządkowanie materiałów badawczych U p o r z ą d k o w a n i e . tym większa możliwość dowolności ich wypełniania i interpretacji odpowiedzi respondenta. o ich naukowym charakterze oraz intencjach badającego. rodzice. Tego rodzaju pewność nie zwalnia nas jednak od stałej kontroli nad przebiegiem badań oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowania narzędziem badawczym czy też niewłaściwego rozumienia pojęć. Przygotowanie do kodyfikacji W drugim etapie przygotowania materiałów staje przed nami konieczność klasyfikacji odpowiedzi według określonego klucza. Instruktaż powinien obejmować również sprawy związane z nawiązywaniem kontaktów i pozyskiwaniem zaufania respondentów. opinie o czasie wolnym można znaleźć w ankietach. Jeśli takiej możliwości nie ma. grupy społecznej lub rodzaju zjawiska. ponieważ zawierają wszystkie kategorie odpowiedzi. a więc: wszelkie kwestionariusze. Np. Wszelako wcześniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze daje gwarancję uzyskania w miarę jednorodnych danych. Od umiejętnego nawiązywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zależy często wartość uzyskanych danych. Im więcej pytań otwartych. w których staramy się uchwycić charakter złego wpływu. Istnieje zatem konieczność przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. Z kolei dla większej precyzji dwa pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy. Występują w nim 2 rodzaje pytań: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. arkusze obserwacji. z którymi utrzymuje stałe kontakty?".2. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje groźba różnego interpretowania określonych zachowań i motywacji. w których pomieszczą się wszelkie możliwe odpowiedzi na określone pytanie. W przypadku badań metodą obserwacji prowadzący badania powinni być zaopatrzeni w szczegółowe instrukcje i wytyczne na piśmie. Wreszcie zasadą jest. pytanie. należy starannie dobierać ekipę badawczą. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kategorii odpowiedzi. w zapisach obserwacyjnych czy wreszcie w materiałach uzyskanych z dokumentów. 9. obejmujących wiele zagadnień ogólnych i szczegółowych oraz prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed koniecznością uporządkowania materiałów badawczych. A więc w pierwszym etapie odpowiedzi punkt a możemy określić „przestał . Dla ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omówimy w tym miejscu kodyfikację wywiadu środowiskowego częściowo skategoryzowanego. Trzeba generalnie podkreślić. odległość do szkoły a sprawność nauki itp. Celem tego zabiegu jest przyporządkowanie odpowiednim kategoriom pojęciowym wszystkich możliwych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. Aby można było tego dokonać. Należy we wstępnej rozmowie wyeliminować poczucie zagrożenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla badanego z powodu podanych faktów. wówczas należy doprowadzić przynajmniej do logicznego uporządkowania zagadnień i faktów oraz ich umiejscowienia w poszczególnych typach materiałów. która pomieści każdą postać odpowiedzi respondenta. Np. Stanowią zbiór cech przysługujących przedmiotom. grupy rówieśnicze. które brzmi: „Jaki wpływ zdaniem Pana(i) mają na syna koledzy. Zasadą jest przystosowanie języka. jak również unikanie sformułowań które mogłyby respondenta irytować lub obrażać. skale. może inspirować do różnych odpowiedzi. Tu można określić. że sposób przeprowadzania badań ma ogromne znaczenie dla wartości uzyskanych materiałów. zaniedbań wychowawczych w rodzinie może stać się przyczyną uzyskania nie w pełni prawdziwego obrazu. W tym etapie bardzo pomocna może się okazać znajomość zasad klasyfikacji. powinny być anonimowe. a w szczególności dokonania ich w sposób rozłączny. Posiada wszakże jeden wymieniony już wyżej cel. Jest to procedura wielce skomplikowana i różnorodna dla poszczególnych technik badawczych. A taka sytuacja w przypadku badania np. wywiady nieskateryzowane itp. Ten zbiór cech można uporządkować logicznie w sposób przejrzysty i sposobny do analizy. przy zależności społecznej (uczniowie. należy zapoznać się z możliwie największą ilością odpowiedzi na poszczególne pytania i stworzyć ogólne kategorie pojęciowe. że badania środowiskowe. Aby się ustrzec od tych niebezpieczeństw. typ grupy rówieśniczej. Te ostatnie posiadają właściwie swój klucz do symbolizacji. wpływ ujemny i niepożądany. Podlegają mu wszelkie techniki badawcze. w której chłopiec przebywa. lub inne interesujące nas wskaźniki. pojęć a nawet sposobu rozumowania do poziomu respondenta. Ten etap pracy nazwany został kodyfikacją.posługiwać się aparaturą badawczą. Zależy to również od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. Niechęć do udzielania odpowiedzi lub nieufność wobec ankietera prowadzi najczęściej do udzielania wstrzemięźliwych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktów. 9.3.3. troszcząc się o jej jednolitość i przed rozpoczęciem badań wprowadzić w całość zagadnienia i udzielić szczegółowego instruktażu. Uporządkowanie może być przeprowadzone według następujących zasad: zakresu zagadnienia (zagadnienia ogólne lub szczegółowe). brak wpływu lub świadomości jego istnienia.). posługujące się zapisem. W przypadku prowadzenia badań na licznej próbie. Nie zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia tak precyzyjnych podziałów.3. Konieczne jest zatem poinformowanie respondenta o celu badań. że odpowiedzi grupować się będą w trzy główne kategorie: wpływ dodatni i pożądany. Również forma i język tych odpowiedzi będą bardzo różnorodne. z niewielkimi wyjątkami.

które dadzą odpowiedź na postawione pytanie. którą pragniemy badaniami potwierdzić lub obalić. polegać będzie na myślowym podsumowaniu całości badań i ułożeniu koncepcji przedstawienia ich w postaci zracjonalizowanego wywodu myślowego. W badaniach tych. to zależność między tymi zjawiskami będzie niewątpliwa. podobnych pod względem zakresu. jeśli próba była reprezentatywna. polegającej głównie na losowym wybraniu z określonych jednorodnych grup młodzieży proporcjonalnych prób reprezentatywnych. które potwierdziłyby prawdziwość hipotezy musi być większa od liczby danych negujących jej prawdziwość. punkt b . w którym postaram się wyjaśnić zasady jego budowy i użycia. Wiadomo bowiem. Jeśli np. Część pracy. palić)". część została obalona. nauka języków obcych itp. Przy spełnianiu określonych warunków. Było to zatem rozumowanie zawodne. Dane wyjściowe. bądź opierały się na innych badaniach. posiadających uzasadnienie negatywne.„zaczął się źle prowadzić (pić. dając tym samym podstawę do wysnucia innych założeń. gdy ilość przypadków potwierdzających ją jest dostatecznie duża. tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badawczym. To z kolei. problematyki lub metody do zamierzonych przez nas. I nie jest wykluczone. lub też danych rzeczywistych. Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wówczas. Dla praktyki wychowawczej bowiem zarówno dowód pozytywny. Na etapie. Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawności metodologicznej. które by obraną hipotezę (wbrew danym wyjściowym) obalały. że ilość pozytywnych przypadków musi przekraczać 50%. których uzasadnienie znaliśmy tylko częściowo i które nie miały rangi twierdzeń udowodnionych. na którym znajdujemy się obecnie. aby najważniejsze twierdzenia uzasadnić dostateczną ilością dowodów lub przypadków potwierdzających owe przypuszczalne prawdy. założyliśmy. że po uwzględnieniu takich czynników. I otóż my szukamy obecnie potwierdzeń liczbowych wśród uzyskanych danych z badań. Ponieważ jednak każdy układ społeczny jest niepowtarzalny w pełni. Celem badań było uzyskanie właśnie potwierdzenia ich prawidłowości bądź też uzyskanie materiału podważającego ich słuszność. upoważnia nas do uogólnienia określonego twierdzenia na populację generalną. Wszelkie wątpliwości w tej materii musimy niestety rozstrzygnąć w sposób arbitralny. Opracowanie teoretyczne i uogólnianie wyników Zarówno ten etap pracy. aby nie mogły być uznane za przypadkowe. Hipotezy pierwotne były twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym niezupełnym. to musimy uzyskać dane ewidentnie potwierdzające taką hipotezę. hipoteza nasza może okazać się wątpliwa lub wręcz fałszywa. że młodzież dojeżdżająca codziennie do szkół pociągami lub autobusami osiąga słabsze wyniki w nauce niż młodzież miejscowa. odmienny tryb weryfikacji hipotez proponuje statystyka. że działalność domu kultury ma wpływ na aktywizację kulturalną środowiska. że im szerszy jest zakres twierdzenia. Jest to nasza hipoteza. Takie postępowanie nazywamy sprawdzaniem hipotez. ale K) przypadków może czynić ją problematyczną. doszukujemy się danych rzeczywistych. ile raczej charakter pracy koncepcyjnej. Inaczej jest z pytaniami złożonymi.3. Obfitość zgromadzonych faktów pozwala na zastosowanie rozumowania wedle zasady indukcji statystycznej. Można jednak powiedzieć. 9. rozwój czytelnictwa. uczęszczanie na imprezy kulturalne.„stał się niesforny i niegrzeczny". to poparcie dla jej prawdziwości uzyskujemy wówczas. pochodziły bądź z naszych obserwacji.się uczyć". gdy skutki wychowawcze lub społeczne danej zależności są możliwe do empirycznego stwierdzenia. na 100 przebadanych przypadków ucieczki z domu rodzicielskiego nieletnich 30 z nich będzie miało swoje uzasadnienie w niepowodzeniach szkolnych. którymi posługiwaliśmy się przy określeniu hipotezy. 9.4. Otóż te zweryfikowane hipotezy . Wymaganiami hipotez określam tutaj stopień ich ogólności. Dość łatwo przeprowadzić badania w tej materii. Potoczne obserwacje i mniemania głoszą.5. Jeśli hipoteza określała jakąś zależność. podobnie jak we wszystkich badaniach środowiskowych prowadzonych metodą reprezentacji.3. Dokonaliśmy obliczenia wyników oraz weryfikacji hipotez. Część z nich znalazła afirmację w uzyskanym materiale. sprawę dojeżdżania młodzieży do szkół. że w przypadku pytań prostych dotyczących cech lub faktów liczba danych. jak krótszy czas nauki pozalekcyjnej czy zmęczenie. Wyrażając to w liczbach względnych powiemy. jeśli uzyskane średnie wartości będą równe. czynność ta polegać będzie na porównaniu uzyskanych danych z wymaganiami poszczególnych hipotez. Tu opierać się musimy często na stopniach nasilenia. I w ten sposób uzyskaliśmy potwierdzenie lub negację formułowanych tez na zasadzie określenia przeciętnej wartości badanej wielkości zmiennej lub przeciętnej częstotliwości występowania poszukiwanych cech lub zależności w badanej próbie. Wszystkie czynności badawcze zmierzały do tego. Weźmy np. W przeciwieństwie do nauk przyrodniczych w naukach społecznych nie da się określić względnej wielkości danych koniecznych dla potwierdzenia określonej hipotezy. jak i poprzedni czy jeszcze niektóre inne mają nie tyle charakter techniczny zabiegów. Weryfikacja hipotez Na początku poczynań badawczych sformułowaliśmy szereg twierdzeń. Jeśli np. W następnym rozdziale przedstawiam schemat klucza. jak i negatywny mają jednakowe znaczenie. którą teraz omówimy. Takimi danymi będą: udział w kursach. uzyskamy wyniki. nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej zbiorowości znajdą potwierdzenie. a więc rozumowaniu opartym na niedostatecznej ilości dowodów potwierdzających ich prawidłowość. które obraną hipotezę dodatkowo (poza danymi wyjściowymi) popierały. punkt c .

Nie dałem bowiem tutaj szeregu wyjaśnień bardzo istotnych dla większości procedur badawczych. aby końcowy efekt naszych badań posiadał charakter teorii naukowej określonej skali. to właśnie wyniki naszych badań. Polega to również na werbalnym opracowaniu wyników liczbowych i rejestracji wszystkich aspektów badanego zagadnienia. Założenia metodologiczne i organizacyjne badań. Wstęp Rozdział l. Oblicze młodzieży w świetle badań naukowych i publicystyki. Zilustrujmy zasadę opracowania końcowego planem pracy. W poprzednich etapach dokonaliśmy koniecznych zabiegów statystycznych i werbalnych. bo w gruncie rzeczy ich rola jest podobna. uzasadnione uogólnienie o zjawiskach. Powrócić nam wypadnie w tym miejscu do samych początków procesu badawczego. następnie tok badań i ich opracowanie i wreszcie uogólnienia i wnioski. badacz jest zobowiązany do przedstawienia naukowych uzasadnień założeń teoretycznych oraz wykazania na materiale ważącym z odpowiednią „mocą" trafności zamierzeń praktycznych. Aby jednak uzyskać uzasadnienie postępowania praktycznego. Uwagi końcowe Bibliografia Aneksy * Tak przedstawia się schemat organizacji badań środowiskowych. Aktywność społeczna na tle innych wartości w poglądach młodzieży. Obraz społeczeństwa w oczach młodzieży. przyporządkowanie poszczególnych hipotez generalnym założeniom i celom badań. które dawałyby podstawy do uznania za prawdziwe założeń i hipotez badawczych. której przykład towarzyszył nam przez cały rozdział: Temat: Postawy i opinie młodzieży wobec społeczeństwa i przemian społecznych w latach 1989-1990. która obszernie wyjaśnia szczegółowe postępowanie w konkretnych przypadkach. możliwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. Innymi słowy. Części merytoryczne natomiast to zadania. cechach i zależnościach. Rozdział 4. cel i hipotezy. Formułowane tam były ogólne założenia i cele badawcze naszej pracy. mające służyć do zbudowania całego opracowania. stanowiących przedmiot poszukiwanych rozwiązań. Pomijamy tu świadomie inne cele badań. które tworzą podstawę do budowania uogólnień. Pragnę położyć nacisk na schematyczny i ogólny charakter przedstawionego toku. aby uzyskać spójną całość. a w końcu podać wnioski praktyczne i wskazania do działań korygucych bądź przekształcających określony obiekt. Zadaniem naszym jest uporządkowanie uzyskanych wyników wedle ich zakresu i znaczenia. Zainteresowani muszą sięgać do literatury specjalistycznej.i inne uogólnienia to jakościowy rezultat badań. Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. Postawy młodzieży wobec instytucjonalnych form życia społecznego. Części formalne uzyskujemy przez podzielenie całości pracy na rozdziały lub inne części wedle zasady określonych odrębności przedmiotowych. Tymi właśnie założeniami kierować się należy przystępując do ujęcia całego procesu badawczego w jedną całość. Intencją. Literatura zalecana: . Rozdział 6. Rozdział 2. Z kolei powinien przedstawiać wiarygodny materiał. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe. jest stworzenie w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawideł postępowania praktycznego. badań i wyników. Różnica leży tylko w zakresie ich stosowalności. Rozdział 5. uzyskany niezawodnymi metodami. to w końcowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawić szczegółowy opis zamierzeń. należy wpierw przeprowadzić „dowód prawdy". następnie przedstawić środki i metody poszukiwań okoliczności i przypadków uzasadniających lub obalających założenia hipoteczne. Rozdział 7. Jeśli wszystkie poprzednie działania były poprawne z punktu widzenia wymogów metodologii. Mnie chodziło bardziej o przedstawienie zarysu prawidłowości obowiązującej w badaniach środowiskowych. o celu ich przekształcania lub korygowania. Po uzyskaniu materiału badawczego dotyczącego konkretnej rzeczywistości pierwszym obowiązkiem badacza jest próba zastosowania zdobytej wiedzy do celowego modelowania tej rzeczywistości. układzie lub zbiorowości społecznej. rzeczywistość czy stosunki. o tyle badania teoretyczne służą do budowania teorii ogólnych o zastosowaniu powszechnym. Schemat takiego wywodu powinien zawierać cel badań i hipotezy badawcze. O ile badania diagnostyczne mają dać wiedzę instrumentalną o historycznie i przestrzennie umiejscowionym obiekcie. Istota konfliktu społecznego i jego wpływ na postawy jednostek. Opracowanie końcowe składa się z pewnej ilości części formalnych i części merytorycznych. Polega to na stworzeniu konkretnej teorii określonych prawidłowości. Rozdział 3. którą kieruje się każdy badacz. Kierowałem się intencją zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na użytek badań pedagogicznych.

Na uwagę w tym punkcie zasługuje praca J. że typologia problemów. zmienne zaś składają się na . II. w których zawarte są tysiące informacji. Upraszczając powiemy sobie. IV. Zaborowski . Informacje dotyczące opracowania materiałów badawczych i zasad kodyfikacji zawiera praca zbiorowa: Metody badań socjologicznych. V. Graficzny obraz tej operacji jest następujący: Schemat powyższy potrzebny nam jest po to aby w materiałach badawczych odnaleźć informacje będące wskaźnikami występowania danej cechy (zmiennej) i istnienia problemów. iż pojęcia te łączy logiczny stosunek zawierania. Stoi wobec sterty papierów. Porządkowanie i klasyfikacja materiałów badawczych Typowa postawa początkującego badacza po ukończonych badaniach — to bezradność. Warszawa 1968. tzn. ale przytacza się powody dla których się wierzy" G. Sucha. ogólne wyobrażenie jak jest. Warszawa 1975. Warszawa 1969. Gostkowski. wskaźników.Ogólne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w większości dostępnych podręczników metodyki badań: W. Łobocki . Katowice 1976. Jest to ważny moment autokontroli własnego warsztatu badawczego. Nowak. Opis i charakterystykę problemów badawczych i hipotez oraz zmiennych i wskaźników znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyńskiego. Jeśli bowiem nie trudziliśmy się w wymyślaniu zmiennych. Muszyński .Wstęp do metodologii pedagogiki. Lichtenberg 10. zmiennych i wskaźników znajduje się w naszej koncepcji badań. Pawtowskiego Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Z.Praca badawcza nauczyciela. znajdujący się w zasięgu ręki. Warszawa 1970.Metody badań pedagogicznych. potem przez krótki czas wierzy się z zastrzeżeniami.Warszawa 1970 oraz w pracy P. H.Problemy weryfikacji wiedzy. Praktycznie jest tak. Warszawa 1978. Odpowiednim więc problemom przyporządkowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporządkowujemy odpowiednie wskaźniki. Warszawa 1973. Rozwinięcie problemów badań całościowych i badań reprezentacyjnych znajdzie czytelnik w pracy J. czasem nawet domyśla się dlaczego tak jest. czasem nawet przerażenie. Z metodologicznych problemów socjologii. Lutyński. S. Nowaka . potem nie wierzy się wcale i w końcu wierzy się znowu we wszystko. Wracamy oto do tej fazy przygotowania badań. Janusz Gnitecki Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. Nadużywając trochę zasad logiki przyjmujemy. oraz T. 5. Warszawa 1971. Niestety nie bardzo wie. r. Zaczyński . albo inaczej że zakresy tych pojęć są względem siebie nadrzędne i podrzędne.H. Jest na to sposób i to sposób bardzo owocny. Wrocław 1975. który wykaże czy koncepcja badań była starannie przygotowana czy też zlekceważyliśmy owe etapy. Zakładamy jednak. J. Sztompka -Teoria i wyjaśnienie. Zielona Góra 1993. r. ta zaś jest elementem problemu. to nie wybrniemy tak łatwo z chaosu. r. Z. Wiele cennych informacji o badaniach pilotażowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie się w T.1.Metodologia badań socjologicznych. ROZDZIAŁ X Zasady opracowania materiałów badawczych „Wpierw wierzy się we wszystko bezkrytycznie. Warszawa 1965. że wskaźnik jest elementem zmiennej. W głowie ma na ogół wyobrażenie czym zakończyły się badania. red.Wstęp do metodologii badań pedagogicznych. w której typowaliśmy problemy zmienne i wskaźniki. Analiz i prób technik badawczych w socjologii red. Omówienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka się czytelnik w cytowanej pracy S. także w bardzo atrakcyjny sposób przedstawione u S. że wskaźnikom odpowiadają poszczególne pytania lub raczej odpowiedzi na nie. Nowaka . Wrocław 1973. jak udokumentować swoje domysły i przeświadczenia. M. Kilka pytań daje obraz zmiennej. Sztumskiego Wstęp do metod badań i technik badać społecznych.

telewizyjnych bądź literackich. 2) wybór bohatera o negatywnych cechach. Symbole poszczególnych narzędzi. W badaniach mamy na ogół kilka problemów szczegółowych. które wskaźnik charakteryzuje. rodzaj odnotowujemy na sporządzonym schemacie. W zasadzie każdy problem powinien posiadać swój schemat atrybucji wskaźników. dzienniki obserwacji. Może być np. wreszcie jakie zmienne określają problem. że dokonuje się nowe odkrycie. Teraz można się przekonać jakie pytania nie mieszczą się w schemacie czyli są zbędne. Schematy takie powinny wyczerpać całą zawartość narzędzi badawczych. Niekiedy jednak badający ma w dyspozycji więcej narzędzi badawczych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzór kwestionariusza ankiety. orientacja w teoretycznej problematyce badań i niekiedy pojemności kart perforacyjnych przy obliczeniach maszynowych. Można przyjąć inną zasadę oznaczania. w protokóle z rozmowy kierowanej. ale zawsze powinny to być bloki oznaczeń wyróżnionych ze względu na jakąś cechę. lub ze świadomością tychże w głowie wyszukuje ich występowania w posiadanych narzędziach badań. Pytania lub materiał. W takiej sytuacji badacz również dokonuje schematycznego zabiegu klasyfikacji (może w innej wersji graficznej) i z listą wskaźników w ręku. także i ze względu na jednorodność problemową. protokoły. dzienniki. A oto przykład takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wskaźników z różnych narzędzi badawczych: lokalizacja wskaźników Problem Zmienna B badawczy X Wywiad Wywiad W1 W2. w socjogramie.związki między sobą tworząc problemy. tworzących treść jakiegoś zagadnienia badawczego. Rozstrzygać o tym powinna problematyka badań. Postawiliśmy w związku z tym pytanie „Jakiego bohatera filmu lub książki cenisz i za co? Otrzymaliśmy 150 odpowiedzi niesłychanie zróżnicowanych. wypracowania i inne powinny być posegregowane wedle określonych grup występujących w badaniach i oznaczone kolorowo numeracją ciągłą. z klasy 8c od 150 do 182 itd. Chyba że jest to całkowicie nowe zjawisko. Jeśli więc ustalimy np. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego Wszelkie badania przy pomocy narzędzi pisemnych .W02 W03 W04 W05 Obserwacja W1. Aby uporać się z taką różnorodnością musimy część odpowiedzi przeczytać i na tej podstawie stworzyć ogólne kategorie tych odpowiedzi w taki sposób aby każda cząstkowa odpowiedź mogła być przyporządkowana określonej kategorii. Przyporządkowujemy w ten sposób całą strukturę narzędzia odpowiednim zmiennymi problemom. z klasy 8 od 50 do 85. możemy wówczas domniemywać. ale nie całych badań. 10. W 02 W02 W01W02W03 Wl. W3 W4 W01.2. czyli ujednoliceniu. kwestionariusze z klasy 7 są oznaczone od l do 36. .W2 W01 W02 Dokument Testy Zmienna A Schemat powyższy wyczerpuje sprawę jednego problemu. a w drugi uczniów nie uczestniczących w takich zajęciach. który nie może być przypisany do żadnej zmiennej. niekorzystne pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezależnych. miejsce w nich danego wskaźnika oraz jego charakter. wypracowania i inne muszą być poddane tzw. a to np.kwestionariusze. Ilość tych kategorii określa zdrowy rozsądek. Polega to na uporządkowaniu niesłychanej różnorodności treściowej i stylistycznej odpowiedzi według opracowanych przez badacza kategorii. w dokumencie urzędowym itp. ich cel i sposób wyjaśniania związków między zmiennymi.W2 W1 W3 W01 W 01. lub w trakcie ich dokonywania w ostateczności obecnie ale nie później powinniśmy uporządkować mechanicznie materiały badawcze. W dobrze przygotowanym kwestionariuszu nie powinno być zbędnych pytań. czyli jak bogato charakteryzowana jest zmienna. w jeden blok grupujemy uczniów biorących udział w zajęciach pozalekcyjnych. Zanim przystąpiliśmy do powyższych operacji. który nie wiąże się empirycznie lub logicznie z dowolnym problemem jest zbędny. a ściślej każda zmienna. nie mieszczące się w naszych hipotetycznych schematach poznawczych. Np. Uznaliśmy. z klasy 8b 100 do 128. kodyfikacji. to wartość poznawcza i diagnostyczna tak opracowanego materiału będzie niewielka. Niech wyjaśni to przykład. Wszelkie narzędzie kwestionariuszowe. że wskaźnikiem owego stosunku będzie identyfikowanie pewnych wartości u bohaterów filmowych. Np. Przeto w miejsce wskaźników wpisać możemy numery pytań kwestionariusza.: w arkuszu obserwacji. Interesowało nas w badaniach nad młodzieżą jej stosunek do wartości. dwie kategorie odpowiedzi: l)wybór bohatera o pozytywnych cechach. jak „liczne". System taki zapewnia szybką orientację w wielkości poszczególnych grup. protokoły z rozmów.

3) b. że kodyfikację prowadzi kilka osób. brak pomocy wszyscy strata dla wszystkich Wskaźnik cech Symbol Treść pytania Kategoria odpowiedzi „instrukcja" . Ponieważ to ostatnie pojęcie było dotychczas najczęściej używane i najwierniej oddaje istotę czynności (ujednolicanie).w. miałby postać następującą: Nr Treść pytania Kategoria odpowiedzi pytania 22 Dlaczego mógłby Pan liczyć na bezinteresowną pomoc kolegów z brygady? a) brak danych b) nie dotyczy c) uzasadnienie wskazujące na kontakty towarzyskie. W praktyce stosuje się ją prawie wyłącznie do narzędzi kwestionariuszowych. socjocentryczne. pisemnych narzędzi badań. uczynność. W naszym przypadku moglibyśmy dokonać następującej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujący wartości intelektualne. 4) b.r.r. nanieść na marginesy przy poszczególnych pytaniach. zgranie wzajemne brygady f) uzasadnienie wskazujące na pewną „filozofię pomocy" pomagałem . Po opracowaniu klucza należy odpowiednio symbole. bo pytania zamknięte przez samo wypełnienie są już skategoryzowane.raz jako symbolizacji.w. 8) brak odpowiedzi. 9) inne. w tyle stracą wydajność. innym razem jako kategoryzacji lub kodyfikacji.r. perfekcjonistyczne.w. prestiżowe. Ponieważ zdarza się. 5) b. Występujące tu pojęcia symboli.r. koleżeństwo. 6) b.r. 2) bohaterowie reprezentujący wartości estetyczne. akord. emocjonalne. otwartych. konieczne jest wyposażenie klucza w pewne wskaźniki cech.w. przyjacielskie panujące w brygadzie d) uzasadnianie wskazujące na uprzednie doświadczenia w potrzebie nie zawodzili e) uzasadnianie wskazujące na pewne cechy brygady takie jak uprzejmość. proponujemy pozostawić je dla oznaczenia całości operacji związanych z opracowaniem materiałów. materialne. oznaczające kategorie odpowiedzi.mnie pomogą.Kategorie muszą być wyczerpujące względem teoretycznej zawartości pojęcia lub empirycznego zapisu zjawiska i muszą być względem siebie rozłączne zakresowe. Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadające typy odpowiedzi w kwestionariuszu. Po tym zastrzeżeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pytań otwartych. każdy może liczyć na drugich Wskaźnik cech „instrukcja" brak odpowiedzi bezinteresowność w przyjaźni już nieraz pomagali Symbol 0 N 1 2 to ludzie na 3 poziomie. chętni. kategorii i kodu są powodem różnego określenia tych czynności . pozwalających na trafne przyporządkowanie poszczególnych odpowiedzi kategoriom klucza. To najprostszy przykład kategoryzowania wypowiedzi swobodnych. niezawistni 4 Nr pytania g) uzasadnienie wskazujące na jak jeden zostanie 5 ogólny interes brygady. Zasadę podobną można stosować do wszystkich werbalnych. 7) b.w.

ad c) „miłość donowa. w koleżeńskiej przyjaźni. ad b) „stosowanie car. chodzitowarzyskie poza pracą my na zabawy g) w pracy rozmawiamy o 5 wszystkim. Wskaźnik cech „instrukcja" 6 7 0 1 2 3 Nr Treść pytania pytania 8 Kategoria odpowiedzi d) uczuciowe Symbol e) środowiskowe f) matafizyczne Pytania zamknięte (skategoryzowane) 19 Wiek? a) brak danych b) 1 8-25 lat c) 25-35 lat d) 35-50 lat e) powyżej 50 ad d) „koledzy. kontakty ze złym środowiskiem" ad e) „religia. jest wesoło 0 N 1 8 h) wszyscy jesteśmy w podobnym wieku. atmosferze brak odpowiedzi pożyczanie narzędzi. chodzif) utrzymujemy ze sobą kontakty my do szkoły wieczorowej. wzajemnej współpracy pomogą w robocie e) w braku konfliktów i niepobrak zawiści. podwórko. 3 rozumień w atmosferze równości zgrzytów nikt się i jedności nie wywyższa wyjazd i wspólne 4 wycieczki. solidnie. znamy się. żartujemy. jesteśmy zgrani. porządny dom. udzielanie porad. 0 1 2 3 4 . jeden stoi za drugim brak odpowiedzi ad a) „dobra szkoła. słabości. to nas zbliża. sekcja sportowa" itp. mamy podobne problemy i) długo razem pracujemy. udzielanie objaśnień d) w tym. zastąpią. że praca wykonywana można liczyć na 2 jest poprawnie. atmosfera wychowawcza. 5 cechy wrodzone. 4 otoczenie.7 W czym przejawia się w brygadzie zżycie i zgranie ze sobą ludzi? a) brak danych b) nie dotyczy c) we wzajemnej pomocy sobie w razie trudności. spięć. życie religijne" itp. śmiejemy się. ufamy sobie Jakie czynniki a) brak danych decydują o właściwym wychowaniu dziecka? b) instytucjonalne c) odpowiednie metody podkreślenie podobieństwa generacyjnego znamy swoje wady. we innych. przykład rodziców" itp. tłumaczenie. łagodność" itp.

To dopiero daje podstawę do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyznaczenia wskaźników cech pozwalających na zaklasyfikowanie odpowiedzi do właściwych kategorii. na którym jest jeszcze miejsce na karcie. Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posłużenia się w badaniach obliczeniami maszynowymi. Kiedy zatem kodyfikacja jest potrzebna? „Odpowiedź zależy od trzech czynników . 2. Pierwszą czynnością jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestionariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. Robi się to dla ułatwienia wszelkich obliczeń. jest w pełni standaryzowana. Otóż ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem antycypowanej klasyfikacji określonego zagadnienia w pierwotnych etapach badań. Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna. że rzeczywisty materiał nie zniweczy całkowicie tych oczekiwań. przy odpowiedzi na pytanie 8: „dobry przykład w domu i trzymać dziecko z daleka od złego towarzystwa" na marginesie postawimy 2 i 4.3. którą się posługujemy.piszą wspomniani autorzy . plus O. że zwyczajowo i z pewnych technicznych względów (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi oznacza się symbolem O. które wymagałyby ogromnego wysiłku i czasu. na której jest 10 kolumn. Należy tu wyjaśnić. 10. Chcę jeszcze raz powrócić do tej materii w sposób już bardziej szczegółowy. aczkolwiek wymagające uwagi. a rozbiciem na organizację czasu (dodatnią i ujemną). używamy tzw. Mniej lub więcej dokładnie przewidywaliśmy określone typy odpowiedzi na postawione zagadnienie. Karta oznaczona tym samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikować ją oraz informuje dokładnie o zawartości ankiety. ile kategorii mieści się w odpowiedzi respondenta. którą jest ujęcie danych w kategorie ilościowe. kart kodyfikacyjnych. jeśli technika badawcza. wielkości badanych cech i innych pojęć charakteryzujących badaną zbiorowość lub zjawisko. Ostatni punkt dotyczy w badaniach środowiskowych głównie opracowywania korelacji. Dlatego klucz ogranicza się na ogół do 10 symboli. a „nie dotyczy". wpływu na naukę (też dodatnich i ujemnego) oraz wpływów wychowawczych (również dodatnich i ujemnych). N i ewentualnie inny symbol literowy. liczby i stopnia złożoności planowanych operacji statystycznych".l. możemy przystąpić do następnego etapu pracy. że odpowiedzi układać się będą w kategoriach wpływów dodatnich i ujemnych. gdyby potrzebne dane wyszukiwać za każdym razem w wielostronicowych kwestionariuszach. oznaczamy wybranymi symbolami każde pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol lub więcej w zależności od tego. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne Kiedy już uporządkowaliśmy materiał badawczy i dokonaliśmy kodyfikacji odpowiedzi. Antycypacja ta jest wynikiem naszych oczekiwań wobec badań. Można oczekiwać. W przypadku badań małej grupy można pominąć ten etap i przystąpić wprost do zliczania odpowiedzi na przygotowanych tablicach. wobec materiału badawczego. Numery te odpowiadają numerom pytań a w kratki wpisujemy symbole z marginesów kwestionariusza. Obecnie rzeczywiste dane bądź tylko potwierdzają nasze antypacje.12 Czy zdaniem Pana(i) współpraca szkoły i domu jest konieczna i pożyteczna a) brak danych b) zdecydowanie tak c) raczej lak d) raczej nic e) całkowicie zbędna f) trudno mi powiedzieć 0 1 2 3 4 5 Posługując się tak opracowanym kluczem. Na przykład pytając o znaczenie wychowawcze zajęć pozalekcyjnych posiadamy jeszcze przed rozpoczęciem badań wyobrażenie prawdopodobnych kategorii odpowiedzi. bądź modyfikują je. Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone kolejnymi numerami. możność wzajemnego porównywania danych oraz wyszukiwania między nimi związków. tzn. W badaniach pedagogicznych statystyka służy do liczbowego wyrażania zależności między zjawiskami. Podobnie można postąpić. Oznaczenie kategorii symbolami (najczęściej cytrami) i naniesienie ich na kwestionariusze to już czynności mechaniczne. Do właściwego ułożenia kodu konieczne jest jednak uważne przestudiowanie odpowiedzi na każde otwarte pytanie. Ujmowanie wymienionych pojęć w kategorie ilościowe ma na celu łatwiejsze operowanie uzyskanymi danymi. liczby respondentów lub źródeł informacji. jest założeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel pytań. Możemy oczekiwać. Ilość kategorii jest ograniczona strukturą karty perforacyjnej. 3. gdy odpowiedź na wcześniejsze pytanie wyłącza następne pytania oznacza się symbolem N. liczby pytań. czyli statystycznego przedstawienia zależności między zjawiskami i cechami w badanych układach. Wspomniałem już wyżej o zasadach klasyfikowania danych. Oto odpowiednio pomniejszony wzór karty kodyfikacyjnej: 1 11 21 31 41 2 12 22 32 42 3 13 23 33 43 4 14 24 34 44 5 15 25 35 45 6 16 26 36 46 7 17 27 37 47 8 18 28 38 48 9 19 29 39 49 10 20 30 40 50 . Np. stopnia natężenia pewnych tendencji.

51 61 52 62 53 63 54 64 55 65 56 66 57 67 58 68 59 69 60 70 Posługiwanie się takimi kartami ogromnie ułatwia wszelkie operacje liczenia danych. Są to zabiegi pracochłonne. Jeśli w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza. Jeśli dodatkowo interesuje nas ile osób lęka się niedostatku . U dołu kolumn są od razu proste zliczenia. Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych jesteśmy w stanie z jednej poziomej linii odczytać całą wiedzę zawartą w kwestionariuszu. A jeśli chcemy wiedzieć. Między numerem 40 a 41 zrobiono przerwę aby można było sumować oddzielnie obie grupy. Każdy symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy następnie do odpowiednich kratek. osoba badana odpowiedziała wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania) czyli uznała. Pytanie należało potraktować jako dwa odrębne pytania i dla każdego stworzyć oddzielny klucz.to kwestia mechanicznego zliczenia 5 (piątek) z kratki 24. Zarówno w poprzedniej sytuacji jak i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wykonanie kodyfikacji. Bez nich niemożliwe jest pełne wykorzystanie materiałów badawczych. Był to zabieg pomocniczy. że na pytanie nr 24 (główne dążenia w życiu). Jest nim tzw. Arkusz zbiorczy (fragment) . Na marginesie mamy fragment klucza kodyfikacyjnego. Zaletą arkusza jest to. a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. choć możliwości rozwiązań graficznych jest bardzo wiele: Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego dla 112 kwestionariuszy wywiadów o 64 kolumnach (czasem pytanie musi być rozbite na 2 lub więcej kolumn). arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentów „płachta" z racji sporych rozmiarów. (Są to autentyczne odpowiedzi z badań samotnych matek). ale utrudnione jest zliczanie na marginesach. że zliczanie odpowiednich kategorii odpowiedzi są jeszcze łatwiejsze i sprawniejsze niż przy kartach kodyfikacyjnych. to informację o tym znajdziemy w kratce 68. ale udany. że dąży głównie do wychowania dzieci na porządnych ludzi (kategoria nr 2) oraz chciałaby uniknąć niedostatku na starość (kategoria nr 5). W pytaniu 13 odpowiedzi wyrażone były w procentach całości dochodu i zróżnicowanie między nimi było skategoryzowane. ale konieczne. Arkusz zbiorczy złożony niekiedy z wielu dużych posklejanych razem arkuszy dzielimy poziomo na taką liczbę kratek ile posiadamy kwestionariuszy. Podaję schematyczny przykład takiego arkusza. Przy badaniach mniejszych populacji. Położenie pytań w poziomie pozwoliło na opisanie ich. A oto inaczej ułożony arkusz zbiorczy. W badaniach było 40 matek samotnych z małych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta. ilość dzieci w kratce 7 itd. w jakim wieku są te matki. Warto zwrócić uwagę na wyraźnie błędne skategoryzowanie pytania 50. bez obliczeń maszynowych godny zalecenia jest inny sposób gromadzenia danych. Wykorzystany być może do zgrupowania symboli skodyfikowanych kwestionariuszy. ich zamożność poznamy w kratce 16. Badania dotyczyły funkcjonowania rodziny matki samotnej. Pionowo zaś na taką liczbę kratek ile w kwestionariuszu jest pytań.

niechęć do nauki 3 .. 3.brak odpowiedzi 1 . Przedstawiają one proste zależności między danymi. 67 89 śr. wyższe 21 25-35 35-50 ponad K Są to tzw. og. wartości średnie.troje dzieci 4 . ucieczki 6 . kształtu: Liczba badanych osób 280 36 70 91 Wiek badanych 18-25 50 83 125 155 103 Płeć M Wykształcenie podst.dwoje dzieci 3 . a mianowicie wielkość próby.26-30 lat 3 -31-40 lat 4 .7. 5 3.3 1 4.4 0=8 1= 39 2 = 40 3 = 42 4=18 5 = 13 6 = 7 7 = 16 9 35 36 37 37 37 a b 2 1 1 2 0=3 1 = 80 2= 19 3 = 8 4=2 Razem = = = = 5 28 51 26 4=12 Klucz kodyfikacyjny 1. Inny rodzaj tablic służy do przedstawienia uporządkowanego i skróconego obrazu danych pierwotnych.4.konflikty z rodzeństwem 5 ..Nr pytania / Nr 1 ankiety 1 2 3 4 5 6 39 40 41 42 2 1 3 1 1 3 4 3 2 3 0 1 2 3 2 3 2 1 1 0 3 2 4 5 6 7 7b 8 2.do 25 lat 2 . Ilość dzieci: O .5 5 6. Trudności wychowawcze O .6 3. odchylenia od normy. charakterystyka próby pod kątem cech demograficznych i społecznych.powyżej 40 lat 3.5 2. Prosta prezentacja statystyczna wyników badań Pierwszą czynnością z zakresu opracowań statystycznych jest ujęcie w liczby podstawowej charakterystyki badań.powyżej 3 dzieci 8.niechęć do pomocy w domu 4 .brak odpowiedzi 1 .samowola. Wszystkie te dane można ująć w prostą tabelę statystyczną takiego np. śr.brak odpowiedzi 1 .agresywne zachowanie 10.4 4. tablice surowe albo pierwotne. za w.nie występują 2 . . Wiek: O .7 2.l dziecko 2 .udział w wykroczeniach 7 .

Możemy przy ich pomoc prezentować procenty jako wskaźniki zmian lub tendencji malejących albo wzrastających. 3400. Ich omówienie znajdzie czytelnik w każdym podręczniku statystyk. 4100 W obu wypadkach średnia wynosi ok. wielkości rodzin itp. Weźmy na przykład obliczenie średnich zarobków dla dwu grup badanych a) 1200. Wymienione wartości mogą niekiedy z pożytkiem zastąpić przeciętną i są w pewnych wypadkach bardziej informacyjne niż średnia arytmetyczna. Wyższe Razem 3 1 2 1 7 M 2 3 2 1 8 K 18 14 3 4 39 M 15 16 8 2 41 K 21 18 12 5 56 M 19 20 9 6 54 K 17 16 12 1 46 M 24 11 2 4 31 109 99 55 24 282 Przy pomocy tablic statystycznych staramy się przedstawić wszystkie możliwe do wyrażenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym. które reprezentują wzajemny stosunek pojęć zawartych w „główkach" tabel: Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych / Wyniki w nauce 1 godz. ani tym bardziej stwarzać wrażenia. 4 godz. Tablice mogą przedstawiać nie tylko liczby bezwzględne. Ich układ przybierać może różne postacie. Podobnie jak . Innym sposobem statystycznego porządkowania materiałów badawczych jest rangowanie. Zasada jednak jest zawsze ta sama i wyraża się w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych. Ich prawdziwą znajomość uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe. Najbardziej pospolitym przykładem obliczania średniej arytmetycznej jest średnia z ocen podzielona przez ich ilość. 4100. 2 godz. 6500 b) 2500. Pragnę raczej ukazać korzyści poznawcze i ułatwienia.P.Tablice takie nazwiemy za J. 6500. 2300. 2300. Zbliżonym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji badanej jest ustalenie mediany i wartości modalnej. zarobków. 3333 zł. razem Średnia ocena 4+ 5 21 23 17 13 74 29 32 12 9 82 4 25 24 12 6 67 3+ 24 32 33 16 103 3 19 17 28 24 88 118 128 100 68 414 Razem Tablica może zawierać więcej niż dwie zmienne i wówczas można zbudować ją w sposób następujący: Wiek Płeć 18-25 Płeć 25-35 35-50 Ponad 50 Razem Wykształcenie K Podstawowe Średnie zawód. Jej obliczanie wówczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartości jest w miarę symetryczny względem środka. Nie zamierzam wyręczać w tym fragmencie podręczników statystyki. Średnie ogól. jakie niesie ze sobą stosowanie statystycznych metod do analizowania materiałów badawczych. Guilfordem tablicami publikacyjnymi albo też tablicami statystycznymi złożonymi. 3 godz. że treści tu zawarte wystarczają do operowanie materiałem badawczym. Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych obliczeń lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzędzia wyskalowane. Średnia jednak może dotyczyć wieku badanych. Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie średniej arytmetycznej. 2500. 3400. W innych bowiem przypadkach średnia może być zawodnym sposobem charakterystyki danych. 1200. możemy wreszcie przedstawiać stosunki obrazujące stopnie i zależności pomiędzy cechami zjawisk i zjawiskami społecznymi. a przecież z punktu widzenia warunków środowiskowych te grupy ogromnie się różnią i wymagają odrębnej charakterystyki.

oraz zagadnienia marginalne badań. 10. W pracy tej poziom zmatematyzowania toku narracji przysłania jej jasność. wydawca ZSMP. przydatności a po wtóre świadomość celu. które mogą sprzyjać i ułatwiać nasze plany wychowawcze bądź eliminowanie zjawisk. szczególnie jednak t. które należy potraktować jako wyznaczniki praktycznego postępowania oraz zagadnienia teoretyczne. powinna występować w dostatecznej ilości przypadków.oto efekty etapu analizy jakościowej. Zielona Góra 1993. pozwoliło bowiem ria precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk społecznych. niekiedy może to nawet zagmatwać a nie rozjaśniać wyniki badań. Jest to jeden z najważniejszych momentów procesu badawczego. Praca zbiorowa: Młodzież a wartości red. J. w których takie zasady zostały w rozwiniętym zakresie zastosowane. red. mamy na myśli wpływ określonych zjawisk. Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystykę badanej zbiorowości.poprzednie techniki rangowanie wprowadza w dane ład i określoną zasadę stosunków i tylko pośrednio charakteryzuje populację i obrazujące ją dane. W zależności od swego charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji kształtuje się jej procentowa częstotliwość występowania w próbie. Warszawa 1970. Jest to 13 tom zeszytów z badań nad młodzieżą wiejską. Wybór tekstów. 4. 5.5. Wójcika .System wartości a struktura społeczna. jeśli istnieje możliwy do stwierdzenia związek między nią a inną wielkością lub gdy jest niewątpliwą przyczyną określonej cechy. 3. Charakterystyka badanej zbiorowości na podstawie danych podstawowych. . klasyfikacji zależności i zagadnień. H. Janusz Gnitecki . Szmagalski -Wzory satysfakcji życiowej młodzieży wiejskiej. jeśli zależności są rzeczywiste. Te dwie czynności wzajemnie się uzależniają. tendencji lub zjawiska. Z teorią klasyfikacji i porządkowania należy się zapoznać w pracy T. Banasiak. Warszawa 1965 oraz tegoż autora -Metodologia badań socjologicznych. cech i związków. Swida. J. Koralewicz-Zębik . rozsiewu danych (dyspersji) i współczynnika korelacji. klasyfikacja zagadnień i zależności Równocześnie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy jakościowej zebranego materiału. Warszawa 1965. Porównywanie między sobą wielkości liczbowych daje w efekcie obraz zależności między cechami lub zjawiskami. Ogólna znajomość ich roli.Zarys teorii klasyfikacji. W poszukiwaniu sposobów opracowania materiałów badawczych warto zalecić książki. Pozwoliło to ponadto na obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie ich obrazu. Określenie granic znaczenia jest sprawą dość trudną i rozstrzygane być może tylko metodą arbitralną w każdym przypadku oddzielnie. S. Nie w każdych okolicznościach wskazane jest posługiwanie się statystycznymi technikami analizy materiału. 5-8. Bliższym charakterystykom służą bardziej złożone zabiegi wokół wyników badań. Warszawa 1979. Warszawa 1976. Mam tu na myśli: J. W każdym wypadku powinna być brana pod uwagę. jaka jest badana zbiorowość lub jakie posiada związki lub tendencje.Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej. przedstawiamy w kategoriach jakościowych jej cechy. które posłużą do weryfikacji hipotez. Analiza jakościowa. Mam tu na myśli obliczanie odchylenia średniego i standardowego. jakie miały wyjaśnić mogą uchronić od ich niecelowego użycia. Kilka opracowań znajdzie czytelnik w: Metody badań socjologicznych. oznaczające inne zjawiska społeczne. Kiedy dzisiaj mówimy o uwarunkowaniach procesów wychowawczych. Wrocław 1974. Aby mogła spełnić warunek wielkości znaczącej. jakie reprezentują. Zadaniem analizy jakościowej jest wytypowanie wszystkich zależności między elementami badanego układu lub środowiska. wzajemne ich porównywanie oraz znajdowanie zależności między nimi. Zastosowanie pojęć statystycznych do wyrażania kategorii społecznych jest wielką zdobyczą nauk społecznych. które mają znaczenie dla jego charakterystyki z punktu widzenia interesujących nas spraw. Nasze założenia istnienia pewnych wielkości inspirują nas do ich szukania i obliczania. Wrocław 1966-1975. wreszcie na zagadnienia. Przy jakościowym opisie bierze się pod uwagę te dane liczbowe. r. Innymi słowy interesują nas wielkości. a tym samym zbudowania teorii. Nowak. t. a z kolei poznawanie pewnych wielkości daje nam sygnały istnienia innych cech jakościowych lub zależności. Literatura zalecana: Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnień jest rozproszona w cząstkowych opracowaniach. Bardzo pomocne okażą się penetracje w serii Analizy i próby technik badawczych w socjologii. To właśnie prowadzi nas do klasyfikacji zagadnień z punktu widzeniach użyteczności lub szkodliwości w procesie wychowawczym na zagadnienia. wreszcie klasyfikacja zagadnień z punktu widzenia celów badawczych i szerszych celów wychowawczych . daje podstawę. które swoim istnieniem niweczą lub utrudniają pracę wychowawczą w danym środowisku lub zbiorowości. do podejmowania interwencji. wyrażonych w liczbach na inne wielkości liczbowe. decyduje bowiem o przydatności przeprowadzonych badań dla praktyki wychowawczej. jaki spełnić miały badania. typologia zależności między cechami i zjawiskami badanej rzeczywistości przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych. które mówią nam o tym. które wcześniej pogrupowaliśmy w dane liczbowe. Nie każda wielkość liczbowa jest wiążąca i dlatego nie każda może być podstawą określenia jakościowego. 1-5.

że dwa przedmioty badań „natura" i „kultura" są istotnie bardzo różne. w dowolnym punkcie czasowym. albo twierdzenia historyczne. Konieczne jest poznanie niektórych przynajmniej zarzutów stawianych naukom społecznym w świetle których jej naukowość albo jest wykluczona albo wysoce wątpliwa. że prawa społeczne w momencie ich ogłoszenia dezaktualizują się. których prawdziwość jest tak oczywista i wyraźna. Tymczasem humanistyka praw takich nie ma. które naukom humanistycznym odmawiają obiektywizmu. Obiektywizm i subiektywizm poznania społecznego Spór o status poznawczy teorii społecznych trwa od tak dawna jak dawna jest historia nowożytnej nauki. Zwolennicy skrajnych rygorów naukowości uważają. Nauki o naturze mogą swe wnioski z badań „generalizować". Od całkowitej negacji naukowości humanistyki do obdarzania jej mianem „przewodniczki ludzkości". ale trochę bez sensu jest twierdzić.czyli ważnego atrybutu naukowości. Praktycznie bowiem jedynym układem empirycznym zamkniętym jest przy pewnych zastrzeżeniach kosmos. ale za to czy nie potwierdzają swych kwalifikacji do kierowania rzeczywistością . Odpowiedzią na ten zarzut jest stwierdzenie.1. Natomiast twierdzenia socjologów angielskich. które straciły aktualność w momencie ich ogłoszenia. że nie można w nie wątpić" Kartezjusz 11. bardziej owocne jest poznanie „indywidualizujące". niepowtarzalne) nie mają podstaw do budowania prawidłowości i teorii naukowych. mieszkańcy Nowej Huty po ogłoszeniu wyników badań socjologicznych o ich chłopskich nawykach i tradycyjnej obyczajowości zaczęli się jej gwałtownie wyzbywać. Np. Wreszcie „niższość" humanistyki upatrywano w jej odrębności i specyficzności przedmiotowej. oparte o mgliste przesłanki empiryczne i wątłe przesłanki logiczne. które opisuje. bo ich autorzy wzajemnie nie uznają ich naukowego charakteru i trwają każdy przy swoim. Natomiast generalizacja rodzi się z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej „indywidualizacji". a to przecież nie jest naukowe bo nie buduje prawidłowości. Powyższe argumenty za i przeciw naukowości humanistyki żyją ze sobą zgodnie. Twierdzenie chemii. natomiast humanistyka jest nauką o kulturze. ponieważ ich obiekt rozumie je i reaguje na nie. z wielką zresztą stratą dla życia społecznego środowisk lokalnych. ale sympatycy nauk humanistycznych bronią ich argumentami. Dlatego też bardziej złowieszczo brzmią te zarzuty. Obiektywizm bowiem oznacza między innymi historyczną trwałość praw nauki lub choćby pewnego typu uogólnień sprawozdawczych.ROZDZIAŁ XI Formalne i pozaformalne warunki poprawności badań pedagogicznych „Nie przyjmować żadnych sądów prócz tych. podczas gdy zabieg taki w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny. że naukowy charakter tym sprawom nadal Kartezjusz tworząc reguły naukowego myślenia i postępowania badawczego. nawet jeśli ten opis dotyczy przypadków pojedynczych i niepowtarzalnych. Zjawiska społeczne są subiektywne i „nasycone wartością" jak . Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego biegu wydarzeń społecznych. Pogląd taki jest utopijny względem wszystkich prawie nauk z wyjątkiem astronomii i niektórych działów fizyki. Nauki społeczne jako nauki idiograficzne (opisujące przypadki jednostkowe.nie robi na owych cząsteczkach wrażenia. Stanowiska na ogół są zdecydowane i skrajne. że są lepsze i gorsze. Zarzut bardzo poważny. nie tylko objaśnieniem. że cząsteczki jednej substancji w zetknięciu z drugą ulegają rozpadowi . że opis świata jest także nauką. A tymczasem robią to. że imigranci manifestują swoją pierwotną obyczajowość w miejscu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoływał gwałtowny odwrót od owej obyczajowości. Na pewno jednak można uznać. że prawdziwa nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarzeń. Oto nauki ścisłe i przyrodnicze są naukami o naturze. Nie są więc nauką zarówno przez przedmiot swego poznania jak i metodę badań oraz sposób budowania teorii. Prawda jest istotnie taka. amerykańskich a także polskich. Można więc zgodzić się z ograniczeniem czasowym praw społecznych.

Czy jest obiektywne kryterium. Pytania o sprawy zwyczajowe uważane za prywatne lub intymne nie powinny być nadmiernie wysuwane na początek kwestionariusza. reguły wnioskowania są jednak takie same . poziomu obecności pewnej dyspozycji. Rola konstrukcji i języka narzędzi badawczych dla rzetelności wyników Troska o rzetelność i wiarygodność wyników wielokroć pojawiała się w tekście niniejszej pracy. które oceny i wnioski są „prawdziwe". że króciutkie wyjaśnienie o powyższej zawartości w istotny sposób oddala uprzedzenia do badań i przychylnie nastawia osoby badane. wartościować lecz być absolutnie wolna od słabości upodobania lub wstrętu. obaj nadali mu pewną wartość i obaj podjęli działania celowe. Tymczasem w naukach społecznych wartościowanie i subiektywne nastawienie pojawia się co krok. Główna rola narzędzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. Trzeba bowiem wyraźnie powiedzieć. jakie są „obiektywne" i które zajmują się wartościowaniem wedle rozkładu dychotomicznego. To istnienie pierwiastka „wartości" w humanistyce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi. Pragnę natomiast dodać kilka uwag ogólnych regulujących sposoby redagowania narzędzi badawczych. Dlatego tzw. Jest w tych decyzjach samotny i zdany na swój subiektywny osąd. które pozwoliłoby uznać. w którym zawarta byłaby sugestia treści odpowiedzi. Społeczna natura przedmiotu badań jest zależna od subiektywnej postawy badającego. W pedagogice badamy przecież kilkuletnie dzieci i osoby z wyższym wykształceniem. ocenie zdarzeń. jasno określony zakres i postać subiektywizmu są społeczną funkcją nauk społecznych i cechami konstytutywnymi naukowego poznania w humanistyce. „metryczkę" należy umieszczać raczej na końcu ankiety. że „korzystne" uznaje się poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej. Jest pożądane aby w konstrukcji kwestionariusza unikać takiego układu pytań. Podobnie pedagog widząc istnienie zróżnicowanego poziomu interesowności i bezinteresowności u dzieci . badań źródeł dezorganizacji rodziny. „pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradzać przez swoje usytuowanie.powiadają obrońcy naukowości humanistyki. W dalszej części badań przez przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjaśnienia. Nauka nie powinna oceniać.powiada E. w jakich warunkach przebiegał eksperyment. Wieloletnia praktyka dowiodła.podejmuje stosowne działanie. a prawie co druga żądała wyjaśnień celu badań oraz informacji o instytucji prowadzącej badania. Uczony biolog widząc pewną reakcję ocenia czy jest ona z określonego punktu widzenia korzystna i podejmuje stosowne działania. Na 200 przeprowadzonych wywiadów 2 osoby odmówiło udziału w badaniach. którym poddane zostały kobiety rozwiedzione kwestionariusze wywiadu zostały opatrzone stosowną informacją apelem. Z zaskoczeniem stwierdziliśmy. Spór więc nie zostanie rozstrzygnięty które nauki są „naukowe". Ale przebieg rozumowania. a 7 przejawiło niechęć do „wynurzeń". Można więc tylko powiedzieć. Pytania obok swej przystępności muszą być wyraźnie i precyzyjnie sformułowane. w określeniu faktów. że ocenianie. gdzie narzędzie badań spełnia inne funkcje. Bywają rzadkie przypadki eksperymentów naukowych. Kwestionariusz nie powinien rozpoczynać się od pytań wymagających deklaracji związanych z osobą badanego.2. ale mogą się różnić istotnie w ocenie i wnioskach. ciałom fizycznym obojętny jest światopogląd uczonego i on też nie wpływa na opinię o polu magnetycznym. Pojawia się ono w wyborze problemu badawczego. typie wniosków. . Stawiamy pytania tylko konieczne. „obiektywne": Otóż nie ma. Jedyna możliwość zobiektywizowania ich poznania naukowego to wyraźna deklaracja swej postawy wobec wartości i powiązania z wartościami. Tzw. Nie będą więc powtarzał ustaleń z poprzednich rozdziałów. Należy raczej powiedzieć tak: aktywny stosunek do wartości. Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. Obaj uczeni ocenili swoje doświadczenie. że przedmiot badań będzie wywoływał opory i zastrzeżenia. naukowego charakteru badań oraz informacja o instytucji firmującej badania. Katolik i marksista mogą być zgodni w opisie zjawiska rozwodów. które mają „kontrolować". biologicznym. 11. Nagel (1961). Służy temu jasna deklaracja celów badań. Badacz nauk społecznych nie posiada w procesie poznania układu odniesienia pozwalającego zmierzyć np. Bywa niestety i tak. Wszystkie więc starania winny iść w kierunku usprawnienia informacyjnej funkcji narzędzi badawczych. wartościowanie jest funkcją nauk społecznych. czyli nie powinny towarzyszyć pytaniom. że w grupie 120 badanych 18 odmówiło udziału w badaniach. a 32 osoby prosiły o okazanie stosownych zaświadczeń. że przyrodnicza natura badań jest obojętna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom chemicznym. odpowiadające poziomem trudności poziomowi osób badanych. Spełni takie zabieg rolą podobną do opisu uczonego biologa. nasilenie jakiegoś zjawiska. w oczekiwaniu. które znowu uznali za wartościowe.

Wprowadzamy w toku wywiadu pewną korektę jej wypowiedzi. uszanowanie obyczajów i form grzecznościowych obowiązujących w badanej zbiorowości. Np.: „Od czego zależy dobra organizacja czasu wolnego dziecka i jakie instytucje lub placówki powinny go organizować?". Przedmiot pytań powinien być określony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy.Niebagatelną rolę w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzędzia odgrywa zestaw instrukcji. spowoduje nadmierną ostrożność. jakie czynniki tę wiarygodność mogły zachwiać.3. Nie dość wyraźne sformułowanie zalecenia często odbiera pytaniu wartość poznawczą. aby nie było wątpliwości. że matka nie wypowiada obiektywnego sądu o swoim dziecku.zależy od wielu okoliczności towarzyszących.np. zwrócenie uwagi na łatwość pytań i prostotę zagadnienia. bądź też próby podsuwania innych spraw. które decydują. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 źródła zakłóceń wiarygodności: sytuacyjne. bo to zmieni nastawienie badanego. Czynniki zniekształcające wartość materiałów badawczych Przy prowadzeniu wywiadu środowiskowego. Do pierwszych zaliczamy: niewłaściwy dobór miejsca. . jesteśmy skłonni twierdzić. Częstym źródłem zakłóceń o charakterze socjologicznym może być sam badający. jakim zagadnieniom należy podporządkować poszczególne odpowiedzi. czy następne pytanie lub kilka pytań należy badanemu zadawać. Duma zawodowa górników jest bardzo duża. Pytania powinny być powiązane z głównym zagadnieniem i wyrażać hipotezy lub części hipotez badawczych. zaostrzamy uwagi krytyczne. jeśli odpowiedź jest niepełna lub wykrętna.poza wymienionymi już warunkami . okazywanie lekceważącego stosunku do uznawanych wartości religijnych czy zawodowych. Same pytania powinny być postawione w określonym porządku. Źródłem błędów o podłożu psychologicznym może być sam badacz lub badany. uzasadnienie motywacji). Dla badań pedagogicznych. Część pytań. Otóż wszelkie tego typu instrukcje muszą być formułowane w sposób wyjątkowo jasny i kategoryczny choć grzeczny. który mimowolnie powoduje zniekształcenia w interpretacji i notowaniu odpowiedzi. Rzetelność uzyskiwanej wiedzy . P. polecamy wybrać z podanej kafeterii 3 możliwości i oznaczyć je wedle ważności. Np. Istotną rolę odgrywa rola społeczna i zawodowa ankietera w badanej zbiorowości. Nieuszanowanie obyczajów i form panujących w badanej zbiorowości czy instytucji niechętnie nastawi potencjalnego respondenta do badań . kiedy to przedmiot badań bardzo często związany jest ze sprawami osobistymi. socjologiczne i psychologiczne. W zależności od odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej zadajemy dalsze: „Jak często?". zależnie od potrzeb i okoliczności.J. Tak więc nauczyciel. ważny jest moment nawiązania kontaktu. 11. Jest to szczególnie istotna sprawa w zbiorowościach zamkniętych o silnej wewnętrznej strukturze. lecz nie związanych z tematem badań. nadających się w opinii badanego do zmiany lub interwencji. w: Nowak 1965). Przy opracowywaniu materiałów należy wziąć pod uwagę treść pytań pod kątem ich zawartości (stwierdzenie faktów. które kierują się celami praktycznymi. gdy ten drugi zaakceptował cele badawcze ankietera i czynnie stara się mu pomóc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W. przekonanie badanego o wadze problemu. Wyobraźmy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez młodzież w osiedlu górniczym. „wybierz 2 główne możliwości" itp. Hatt. z których najważniejszymi są: nawiązanie kontaktu towarzyskiego. tonujemy pochwały. W miarę potrzeby można używać pytań sondujących. Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest przypuszczalna wiarygodność odpowiedzi i świadomość. Dla uzyskania takiej postawy badanego należy użyć szeregu chwytów. Są podstawą decyzji. pytania filtrujące. „Kontakt między ankieterami a respondentem istnieje wówczas. Np. Należy natomiast unikać umieszczenia w jednym pytaniu wielu spraw np. badający środowiskowe przyczyny złej frekwencji dzieci w szkole. znalezienie wspólnych zainteresowań i platformy porozumienia.K. Powinno się unikać zapowiadania pytaniami pewnych zmian w środowisku lub podejmowania interwencji w konkretnych sprawach. W technice prowadzenia wywiadu istotną rolę odgrywają tzw. czasu i okoliczności towarzyszących. jakie fakty lub przejawy życia środowiskowego ulec powinny korekcie i w jakim kierunku itp. afirmacja postawy czy opinii. przypuszczalnie nie uzyska pełnego obrazu przyczyn. W umyśle ankietera uformować się może w trakcie wywiadu sąd o badanym. „Co zmieniło się w ich zachowaniu od tego czasu?" itp. „do jakich sekcji (kół zainteresowania) należą?". w których pewne pytania zawierałyby sugestie odpowiedzi na następne pytania lub sugerowały odpowiedź na postawiony przez nie problem. Goode. Unikać zatem należy sytuacji. badając rolę społeczną domu kultury w danym środowisku możemy zadać pytanie: „Czy dzieci Pana uczęszczają na zajęcia prowadzone przez dom kultury?". czasem znaczna opatrzona jest odpowiednimi poleceniami typu: „właściwe podkreśl". Podważanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru przez syna innego zawodu może być okolicznością nie sprzyjającą umocnieniu zaufania i atmosfery szczerości. ma to istotne znaczenie. Jeśli polecenie nie będzie dostatecznie jasne wówczas część odpowiedzi nie będzie prawidłowo oznaczona i diagnostyczność całego pytania będzie znikoma. podkreślenie znaczenia jego opinii i wiadomości.

raczej je tonować i tak kierować rozmową aby wypowiedzi zawierały informacje o faktach a nie ocenę tych faktów. w jakim stopniu emocje przekształcają poglądy w konkretnym przypadku. w wielu badaniach psychologii wychowawczej. Badając aktywność społeczną studentów dobieramy równe grupy dziewcząt i chłopców. emblematu organizacji młodzieżowej jeśli pragniemy poznać opinie rodziców o roli wychowawczej tejże organizacji. Np. przekazu. aby tych emocji nie wzmagać. W samym procesie przekazu językowego może ujawnić się czynna rola ankietera. Badacza obowiązuje tylko zasada: sine ira et studio. Tzw. Nowak (1970) wyróżnia trzy rozumienia reprezentatywności próby. Oczywiście mamy obowiązek dociec. Troska badacza winna zatem kierować się na taki dobór próby oraz reguły wnioskowania aby uzyskana wiedza była maksymalnie wierna i społecznie użyteczna. S. Jedyną okolicznością. że każde badania zgłaszają pretensje do uogólnień. nadmiernie elegancki ubiór. 11. Stwierdzenie takiego faktu jest obowiązkiem prowadzącego badanie. mimo że na jednego dokształcającego się nauczyciela szkoły średniej przypada kilkunastu nauczycieli szkół podstawowych. gdy przedmiotem naszych badań są warunki materialne rodziny robotniczej itp. badanej ze względu na pewne zmienne. Rola badającego i w tym się winna wyrażać. Z taką sytuacją mamy do czynienia w większości badań psychologii klinicznej. kobiet i mężczyzn. starszych i młodszych. Poznanie społeczne na ogół zabarwione jest emocjami. Badania całościowe i badania reprezentacyjne Rzadko bardzo stosowane są badania obejmujące całą populację. że w wywiadzie pedagogicznym stopień zaangażowania emocjonalnego jest wysoki. która może być bardzo różna dla niektórych kategorii społecznych. zorganizowanej i niezorganizowanej. lecz nie powinniśmy ostudzać naturalnych emocji. Np. Natomiast badającemu nie wolno zmieniać tego znaczenia. także pedagogiki społecznej w zakresie zjawisk opiekuńczych. w tym wypadku płci. Mogą tu wystąpić istotne rozbieżności. gdzie badania prowadzone są z wyraźnym zamiarem podjęcia doraźnej terapii. z tej racji. która uzasadnia badania pełnych populacji to takie sytuacje. Próba jest wówczas reprezentatywna gdy rozkłady częstości poszczególnych wartości zmiennych odpowiadają dość ściśle rozkładom wartości tychże zmiennych w populacji generalnej. zaś prawidła statystyki pozwalają uznać wyniki z nich uzyskane za w pełni poprawny i niezawodny sposób zdobywania wiedzy o całości. Reprezentatywność próby może mieć różne znaczenie. mimo że skład tych grup w populacji generalnej jest bardzo zróżnicowany liczbowo. Np. Aktywna rola badającego wyraża się także w innych okolicznościach. Oprócz narzędzi oraz okoliczności badań ważnym czynnikiem podnoszenia lub obniżania wartości informacyjnych badań jest osoba prowadząca badania. ubiór lub inne cechy badającego mogą wpływać na psychiczne nastawienie respondenta i szczerość jego wypowiedzi. Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich możliwych wartości badanej zmiennej. Emocje te ujawniają się głównie w akcie komunikowania. Generalnie jednak w badaniach społecznych dążymy do uogólnień niezależnie od zakresu naszej penetracji naukowej. Próba taka może być jednak niereprezentatywna ze względu np. musi wiernie odtwarzać nie tylko sens ale i werbalną stronę wypowiedzi. ta sama sytuacja może zostać opisana przez różne osoby słowami o całkiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. Również zachowanie. jeżeli w populacji generalnej „studentów Uniwersytetu Warszawskiego jest 65% kobiet i 35% mężczyzn wówczas próba reprezentatywna winna zawierać te same proporcje tej zmiennej. Nawet badania tak szczególne jak monografie instytucji czy badania metodą indywidualnych przypadków podlegają pewnym regułom badań reprezentacyjnych. Trzecim wreszcie typem reprezentatywności próby jest sytuacja gdy zależności między zmiennymi reprezentowanymi przez próbę.4. ale jest to przecież ważki atrybut rzeczywistości obiektywnej. rozkład zamożności i aspiracji do kształcenia dzieci może być analogiczny w dwu różnych środowiskach (wiejskim i . przyrodniczych i matematycznych. młodzieży chłopskiej. badając motywy dokształcania się nauczycieli dobieramy jednakową liczbę nauczycieli szkół średnich i nauczycieli szkół podstawowych. że nie mieli dostępu do źródeł informacji. Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identyczności między myśleniem a werbalizacją u osoby badanej. Dlatego konieczne są zabiegi gwarantujące reprezentatywność wielozmienną. Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszącej. Błędem więc będzie przypinanie np. Badania reprezentacyjne są koniecznością ekonomiczną. aczkolwiek nie powinno to upoważniać do korygowania odpowiedzi. są analogiczne do zależności występujących w populacji generalnej. mimo że proporcje tych elementów w populacji generalnej są całkowicie różne.Prawda. na reprezentację kierunków humanistycznych. robotniczej i inteligenckiej. reprezentatywność typologiczna występuje wówczas gdy próba zawiera jednakową liczbę wszystkich elementów danej zbiorowości generalnej. Badani często przez nadmiar dobrych chęci informują mimo. Innym rozumieniem reprezentatywności próby jest reprezentatywność ze względu na rozkłady zmiennych. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna. oraz o cenie wiarygodności udzielanych wypowiedzi.

Znajdzie tam czytelnik również pomocne w pracy badawczej omówienie kanonów J. czy próbę dobieramy drogą losowania. które przez to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć" (T. jedynej różnicy i kanon zmian towarzyszących. że pobieranie próby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wówczas. Specjalnymi zabiegami usiłujemy zgromadzić maksymalną liczbę przypadków potwierdzających założoną tezę. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji określonej populacji. i na odwrót. Tak przeprowadzone badania gwarantują obiektywność otrzymanych wyników i pozwalają na oszacowanie całości. Jest to w zasadzie słuszne w badaniach społecznych. Przykładem takiego losowania są wszelkiego rodzaju loterie.jedynej zgodności. odsyłam zainteresowanych do dzieł specjalistycznych. badania reprezentacyjne a właściwie na dobór próby można spojrzeć jeszcze w inny praktyczny sposób. Ponieważ samo wyjaśnienie użytych pojęć zabrałoby wiele miejsca. Przy pobieraniu próby metodą losową dla wielkich populacji statystyka posługuje się odpowiednimi wzorami. aczkolwiek mogą istnieć od tej reguły odstępstwa. rzecz jasna.małomiasteczkowym). jaki chcemy w badaniach osiągnąć. Sztumski 1976). Im większa liczba przypadków z populacji generalnej potwierdza naszą hipotezę. Zależy to od tego. Na wielkość próby istotny wpływ ma ilość wyróżnianych przez nas kategorii statystycznych. inna przy badaniu postaw młodzieży. Kotarbiński 1960). Ich zakres jest zawsze ściśle ograniczony. Badania metodą reprezentacyjną oparte są n losowym doborze próby z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania o całości na podstawie części zbiorowości). którą dzielimy badaną zbiorowość. Jak pamiętamy uniwersalny poziom wierności daje badanie całości oczywiście w odniesieniu do tej całości. którą próba reprezentuje. Badania środowiskowe w pedagogice wolne są od podobnych zagrożeń. Są jednak okoliczności. czy drogą doboru celowego proporcjonalnego. „można powiedzieć. które po jej przebadaniu formułujemy. gdy zachodzi zależność między . Zasady doboru próby reprezentacyjnej Podstawowym problemem przy doborze próby jest jej liczebność. Przy doborze próby drogą losowania jesteśmy w stanie określić wielkość prawdopodobnego błędu przy uogólnianiu wyników próby na całą populację. Uogólnienia teoretyczne o zasięgu uniwersalnym muszą się opierać na badaniach próby reprezentującej uniwersalną populację. Milla . A ponieważ znajomość jej zasad konieczna jest nie tylko dla doboru próby. Badania prowadzone na próbie reprezentacyjnej kierują się zasadami indukcji logicznej. wartości typowych i korelacji. Walor trafności. a mimo to nie wystarczyłoby do zdobycia umiejętności posługiwania się wzorami. Wybór taki nie spełnia jednak warunków obiektywności i daje wiedzę tylko szacunkową. 11. Np. byle hipoteza była prawidłowo zbudowana. Na użytek badań środowiskowych omówić można kilka podstawowych technik doboru do badań metodą reprezentacji. Inna.S. będzie liczebność próby badawczej przy badaniu postaw studentów. W badaniach środowiskowych bardzo często zachodzi konieczność łączenia obydwu metod. pewności i dokładności wniosków badawczych rośnie wraz ze wzrostem liczebności próby. Wiedza zdobywana w badaniach częściowych będzie mniej lub bardziej dokładna. lecz również do weryfikacji hipotez. które wydają się być nietypowe lub posiadać szczególnie charakterystyczne cechy. tym większe jest prawdopodobieństwo. „Uogólnienie indukcyjne zyskuje pewne większe lub mniejsze prawdopodobieństwo w obliczu danych. Szczegółowe wyjaśnienia zasad techniki obliczania próby podają wszystkie podręczniki statystyki. pominiemy je tutaj. Próby celowo dobierane nie dają takiej możliwości. jak określa to indukcja wyczerpująca i nie wyczerpująca. że jest ona prawdziwa. mniej lub bardziej zróżnicowana i bogata w zależności od sposobów dobierania próby i jej modelowej wierności (J. Najczęściej jednak w badaniach środowiskowych znajduje zastosowanie indukcja statystyczna. a wartość tez historycznie i terytorialnie zmienna. a próba pobrana metodami gwarantującymi jej rzetelność. Wielkie zróżnicowanie badanej zbiorowości pod względem interesujących nas zmiennych zmusza do różnicowania próby a tym samym do jej powiększania. Wybór losowy i celowy. gdy zastosowanie takiej metody doboru jest trafne. ale związki między tymi zmiennymi w jednym i drugim środowisku mogą być całkowicie różne i próba dobrana w jednym środowisku będzie niereprezentatywna dla drugiego. Im więcej kategorii uwzględniamy tym większa musi być próba. pozwalająca na naukowe określenie wartości środkowych. Tak właśnie.5. Przy wyborze losowym jednostek z populacji generalnej każda jednostka ma jednakowe szansę trafienia do próby. odległą czasem dość znacznie od prawdy obiektywnej. Dla wykazania błędności tezy uniwersalnej wystarczy znaleźć przykład próby podważającej jej słuszność. Wreszcie wielkość próby określa stopień dokładności i pewności. Waga odpowiedniego doboru próby rośnie wraz z zakresem uogólnień. pytania egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub ciągnienie kartek z puszki zawierającej cyfry lub nazwiska. Wybór nie losowy świadomie dopuszcza do próby jednostki.

Natomiast przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobieństwo wylosowania ciągle wzrasta dla przypadków pozostających w urnie w miarę ubywania poprzednich kartek. imaginacyjna próba ma istotny wpływ na powodzenie naszych zamiarów. gdy mamy do czynienia z bardzo liczną populacją generalną.nieznaną i poszukiwaną cechą a jakąś inną cechą. że są to listy populacji generalnej. Załóżmy. aby każda z nich była wewnętrznie możliwie najbardziej jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. że przy jej pomocy można objąć badaniami duże obszary i liczne zbiorowości bez obawy popełnienia większych błędów. Metoda ta może mieć zastosowanie np. Zasadą wyróżniającą zespoły jest posiadanie określonej cechy.5. gdy interesują nas tylko rodzice posyłający dzieci na zajęcia pozalekcyjne. 9.. gdy po wylosowaniu poszczególnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem wrzucamy do puszki. warstwy i losujemy oddzielnie reprezentację każdej warstwy. Odmianą prostego wyboru losowego jest s ys t e m a t y c z n y w y b ó r l o s o w y . Dzielimy wtedy całą zbiorowość na części. tu zależało mi raczej na wskazaniu na ogólnometodyczną konieczność badań próbnych. . Na podstawie prostego wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin województwa i badamy zespoły nauczycieli pracujące w wylosowanych gminach pod kątem interesującego nas zagadnienia.bardziej teoretyczny niż praktyczny. Ich wpływ na rzetelność badań jest niewielki . Zaletą tej procedury jest to. 12.. np. Jak pisze Profesor Kotarbiński . Znaczy to równocześnie. Tak można wybrać próbę reprezentatywną spośród uczniów danej szkoły do badań ich środowiska domowego. 302). Grupy wewnętrznie są jednorodne pod względem pochodzenia społecznego i roku studiów. Bardzo pożytecznym i wygodnym schematem doboru próby reprezentatywnej jest wybór warstwowy. pozwalający wyróżnić w populacji generalnej odrębne grupy. a także zewnętrznie wyróżniają się tymi samymi cechami. 10. jaki wariant doboru obierzemy. Zachowujemy wówczas absolutnie stałe prawdopodobieństwo wylosowania dla każdego nazwiska bądź cyfry.) lub cyfry podzielne przez trzy (np. Warstwowy wybór losowy. Przykładem takiego doboru próby byłoby postępowanie nauczyciela. że pragniemy poznać sprawność nauki studentów danej uczelni w zależności od pochodzenia społecznego. Do zasad sprawnego działania jeszcze powrócimy. o zespołach grup. Powtórne wyciągnięcie tego samego numeru lub nazwiska nie zmienia jego sytuacji . a więc zbiorowości posiadającej określone cechy. Dzielimy zbiorowość generalną na zespoły. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiów i losujemy spośród nich proporcjonalną ilość studentów dla każdej grupy. która głosi co następuje: „cokolwiek czynisz. W przypadku zespołowego wyboru losowego nie musimy troszczyć się o jednorodność wewnętrzną zespołów. Zaznaczyć należy. Nie można więc dokonywać takich operacji na powszechnym spisie mieszkańców danej miejscowości. następnie obliczając średnią dla całej populacji. Apeluje bowiem aby zawsze działania właściwe poprzedzać próbą ich wykonania. Losowanie zwrotne zachodzi wówczas. 11. poziom wykształcenia. 15.. Badania pilotażowe Badania próbne stanowią egzemplifikację jednej z zasad celowego działania sformułowanych przez Tadeusza Kotarbińskiego. Dzielimy wówczas całość studentów na 3 lub 4 grupy. przy badaniu warunków dojazdów do szkoły młodzieży sporych regionów lub innych zjawisk wielkich środowisk wychowawczych. warunków nauki itp. która przy zaawansowanych i poważnych badaniach okaże się bardzo pomocna. Prosty wybór losowy jest stosunkowo łatwym zabiegiem i polega na wylosowaniu pożądanej liczby przypadków indywidualnych spośród całej populacji metodą wyciągania kartek z puszki. Naturalny podział warstwowy spotykamy w szkole.wraca znowu do urny. Stosujemy go wówczas. Mamy z nim do czynienia wówczas. gdy z list imiennych losujemy co piąty przypadek (1.6. stanowiących populację generalną. Stosuje się go wówczas. W praktyce nie ma większego znaczenia. itd. który z dużej liczby uczniów o złych postępach w nauce wybrałby celowo określoną próbę dla poznania przyczyn takiego stanu rzeczy. Dowolne operacje matematyczne dadzą nam wiedzę o każdej grupie oddzielnie.. której średnią w zbiorowości generalnej znamy dokładnie" (Rogodziński 1966. że warstwy między sobą powinny się jak najbardziej różnić. itd. Schemat prostego wyboru losowego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bezzwrotnego. gminy. Po wyróżnieniu zespołów dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowego. 3.). s. o całości studentów uczelni. 6.to paradoksalne powiedzonko zawiera myśl bardzo rozsądną. że interesować nas będzie poziom wydatków na kulturę wśród nauczycieli szkół podstawowych jednego województwa. Nawet myślowa. Załóżmy. np. Bardziej szczegółowe omówienie obliczania prób i schematów doboru losowego do badań wszelkiego typu znajdą zainteresowani w literaturze specjalistycznej. Warstwy trzeba dobrać tak. W innych przypadkach zasadą podziału na warstwy jest określona cecha lub zespół cech. szukając dla każdej oddzielnie poszukiwanej wielkości. Warunkiem poprawnego przeprowadzenia losowania jest konieczność umieszczenia wszystkich jednostek w zbiorze przeznaczonym do losowania. Inną wersją takiego losowania jest zespołowy wybór losowy. staraj się nie czynić tego po raz pierwszy". gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy dokonać wyboru podziału populacji na zespoły i wśród zespołów przeprowadzić losowanie. różnice terytorialne.

aby inspirowały do wyczerpującej odpowiedzi na postawione zagadnienie. dla ankieterów. a równocześnie na wprowadzenie pytań. Na koniec badania pilotażowe stanowią podstawę do weryfikacji i opracowania optymalnych narzędzi badawczych. które mogą być przebadane. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy stanowią zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny z punktu widzenia przydatności do zbudowania teorii. opiekunów społecznych. czy są rozłączne i wyczerpujące. jakim się posługujemy. Pierwszą cechą każdego narzędzia badawczego jest jego funkcjonalność. Mogą posłużyć do charakterystyki terenu przy opracowywaniu całości oraz jako wskazówki do ulepszania narzędzi badawczych. Inna sprawa. Może się też okazać. Niedopuszczalne jest bowiem używanie wszelkich pojęć dwuznacznych lub w swojej treści drażliwych. jakie w badanej zbiorowości zachodzą. a z racji swego istnienia wymagają opracowania badawczego. by nie powodowały nieprzyjaznych reakcji respondenta. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniają ilość i zakres problemów lecz do pewnego stopnia również schemat badań i punkty „głównego ataku". że w badaniach środowiskowych będą one obejmowały od kilku do kilkudziesięciu przypadków. np. Powinny ukazać nam strukturę społeczną zbiorowości. od których oczekiwać możemy szerokiej wiedzy o badanej zbiorowości. którzy prowadzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodzicielskich. zrozumiałe. jak też poprawności logicznej. Szczególnej uwagi w badaniach pilotażowych wymagają pytania z kafeterią oraz skale. które powinny być jednak tak sformułowane. rozłączne i wyczerpujące. Czwarta sprawa związana z poprzednią. ponieważ jest to przyczyną sporych trudności w trakcie kodyfikacji i powoduje niepotrzebne zwiększanie objętości kwestionariusza. ale o których mniemamy. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywności nie będą posiadać rangi dokumentów badawczych. ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej pracy i zajęcia. dotyczy właśnie unikania pytań drażliwych lub takiego ich formułowania. Przy budowaniu skal sprawą niezmiernie ważną jest ich wyczerpujący charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum między poszczególnymi stopniami. Chodzi tu o ich logiczną sprawność. Wybieramy też celowo ludzi. Zależy to oczywiście od wielkości naszej próby reprezentatywnej. czy w pełni oddają intencje respondentów. Można powiedzieć. Staramy się zatem pozostawić w kwestionariuszu pytania celowe. jakie spełnić mają badania pilotażowe to kontrola narzędzi badawczych i całości warsztatu badawczego. lecz czyni długim i rozwlekłym. od stopnia złożoności problemu badawczego i własnego uznania prowadzącego badania. których orientację oceniamy jako średnią lub niższą od średniej. Na tej drodze uzyskaliśmy potwierdzenie lub obalenie założonego wcześniej istnienia określonych zależności między zjawiskami. Trzeba więc strzec przed pokusą pozostawienia w kwestionariuszu pytań. Trzecia sprawa. Nawet w przypadku celowego pobudzenia ujemnych reakcji należy umieszczać takie kwestie na końcu. skalą. Ratują nas równocześnie przed poważnymi kłopotami przy późniejszym opracowywaniu badań i poszukiwaniu związków i zależności. Brak jest znowu reguł określających liczebność tego etapu badań. na ich rozłączność i na to. planem obserwacji objęliśmy wszystkie cechy typowe dla badanej zbiorowości lub środowiska. a mianowicie. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wypadku posługiwania się kwestionariuszami standaryzowanymi. Pomijam już fakt. Pytania nie powinny dwa razy poruszać tego samego zagadnienia. dotyczy języka. to sprawdzenie właściwej budowy pytań lub rang skali. Słuszność takiej opinii oczywista jest np. czy naszym kwestionariuszem. co z kolei nie przysparza mu wartości. Wyjątek stanowią pytania kontrolne. radnych. bardziej szczegółowa. że w późniejszych etapach badań takie pytania są kłopotliwe i nieistotne. których przydatność okazała się wątpliwa. Zadanie drugie. a szczególnie ważne w razie stosowania skali werbalnej. Większe znaczenie mają badania pilotażowe dla problemów i hipotez badawczych. tak pod względem ich sprawności werbalnej. Wybieram celowo informatorów. powinny one znaleźć tam swój wyraz. używając wyrażeń militarnych. Mogliśmy natomiast zdobyć dane świadczące o istnieniu zjawisk lub cech wcześniej w hipotezach nie uwzględnianych. które okazały się konieczne dla uzyskania pełnej wiedzy o badanych faktach. która wymaga wyjaśnienia w badaniach pilotażowych. a więc przywódców formalnych i nieformalnych.Badania pilotażowe mają nam dać obraz badanego środowiska w głównych jego zarysach. a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktów społecznych przyczynia się do podniesienia ich skuteczności. Tu pilnie należy baczyć na trafność doboru odpowiedzi. . Pierwsza to szukanie odpowiedzi. dzielnicowych. że pewne zależności lub cechy są nieznaczące dla badanego generalnego problemu. Dla takich właśnie celów potrzebny jest kontakt z przedstawicielami naszego przeciętnego respondenta. W każdym wypadku powinno się dążyć do objęcia nimi wszystkich grup i zjawisk. układy stosunków społecznych oraz kierunki przeobrażeń i przebiegu procesów. Liczba kilkudziesięciu przypadków przewidywana jest dla badań na licznej próbie i niejednorodnym terytorium. że nie zaszkodzą. Ponadto pozwalają one na usunięcie zagadnień zbędnych. Chodzi tu o kilka spraw. Jeśli w rozmowach wyłaniać się będą pewne ważne zagadnienia dodatkowe.

Wydaje się rzeczą absolutnie konieczną aby dla sprawnego kierowania poznaniem empirycznym poznać podstawowe reguły wnioskowania indukcyjnego. Kanon jedynej zgodności jest zasadą porządkującą rzeczywistość i rozumowanie. których materia jest szczególna i nie zawsze sposobna do każdego rodzaju wnioskowania. Te zaś jak wiadomo są często podstawą do interwencji pedagogicznych i działań wychowawczych. Równocześnie konieczne jest uświadomienie sobie pewnej odrębności nauk pedagogicznych. która w różnej postaci w tym podręczniku jest obecna. że każdemu przypadkowi towarzyszył silny konflikt z jednym z nauczycieli na tle niepowodzeń w nauce. Indukcja „lepsza" . które spod uogólnienia się wyłamują. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasadę uogólniania wyrażającej się tym. W pedagogice trudno oczekiwać owocnych skutków przez stosowanie schematów sylogistycznych a nawet schematów wnioskowania dedukcyjnego. Praktycznie w badaniach społecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcją niewyczerpującą. z różnych rodzin. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Parę uwag na zakończenie tego rozdziału i tego podręcznika poświęcić pragnę wnioskowaniu naukowemu. a reguły postępowania badawczego zawierają w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego. które wypracowała tzw. Chyba że stworzymy sztuczne zbiory. a które popularnie nazywa się kanonami Milla. niepewna. I ta zasada reguluje myślenie i określony fragment rzeczywistości. ale twórcza i inspirująca. że na podstawie pojedynczych faktów domyślamy się istnienia ogólnej prawidłowości. winy czy lęku. formalnie niezawodne dają w podstawieniach skutki czasami zabawne. Indukcja może być „lepsza" lub „gorsza". Znany był eksperyment wychowawczy w jednym z domów wychowawczych. Różne wiodą do tego sposoby.11. Inne okoliczności. które by równie jak zjawisko B stale towarzyszyło zjawisku A. Problem zatem sprowadza się do takiego uprawiania rozumowania indukcyjnego. Cała istota poznania empirycznego polega na tłumaczeniu uogólniającym. który ten proces lub zjawisko tworzą. środowisk. Kanon jedynej różnicy dopuszcza następujący przebieg zdarzeń. Istotnie przyczyna leżała głównie w ostrym konflikcie z nauczycielem jednego z przedmiotów. które odbiega swym zasięgiem i rozmachem od badań spektakularnych populacji idących w tysiące przypadków. Szczegółowa analiza dowiodła. Jest to bowiem problem szczególnie doniosły w badaniach. Oto możemy wychowanków wybranego domu dziecka za zamknięty zbiór i uogólnienie budowane na indukcji wyczerpującej przyjmować za uogólnienie generalne tego właśnie zbioru. Pomijam zaś indukcję statystyczną. Późniejsze badania dowiodły trafność spostrzeżenia. Równie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji kanonu jedynej różnicy. ale i każdego przypadku. że jakiemuś zjawisku A w dowolnej liczbie postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska. że poddaje każdy badany przypadek szczegółowej jakby wizji pod względem jego cech podobieństwa. ale za to badanie pozwalające na wszechstronne poznanie przyczyn. czy zjawisk. które uogólnienie potwierdzają lub zbioru wyjątków. choćby w doborze próby badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania badań. Indukcja eliminacyjna dlatego zasługuje na uwagę pedagoga. w którym nagminne były wypadki ucieczki wychowanków. Uogólnienie indukcyjne zyskuje tym większe prawdopodobieństwo im większa jest liczba przypadków przez które to uogólnienie usiłujemy tłumaczyć.to taka która ma więcej przypadków potwierdzających ją i mało wyjątków. Zarówno taka preporacja zbioru jak i uniwersalność uogólnienia są umowne i poznawczo jałowe. przebiegu i skutków nie tylko procesu. Pewne niezawodne schematy wnioskowania. Ja pragnę przedstawić te.7. Jest to więc badanie. których skończoność jest umowna. różne były przyczyny umieszczenia ich w zakładzie. Tu rysuje się natychmiast pierwsza zasada dotycząca rozumowania indukcyjnego. Oznacza on. która jest zawodna. indukcja eliminacyjna. w których identyfikacja i selekcja przesłanek stanowi o zawodności lub niezawodności wniosków. w różnym wieku. Tak więc uciekinierzy byli z bliska i z daleka. Przypadki takie są rzadkością w zjawiskach społecznych. I odwrotnie dużo wyjątków i niewielka ilość przypadków budujących uogólnienie indukcyjne świadczą o marnej wartości indukcji. który w odczuciach wychowanków był konfliktem nierozwiązanym i w ucieczce szukali uwolnienia od gnębiącego ich poczucia zagrożenia. Mamy wówczas do czynienia z indukcją wyczerpującą albo uzasadnieniem zupełnym. Szczególna uwaga przysługuje w badaniach pedagogicznych wnioskowaniu indukcyjnemu. Idealnym przypadkiem takiego uogólnienia jest sytuacja gdy powstaje ono w oparciu o wyliczenie pełnej listy przypadków danego rodzaju. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekroć pojawi się zjawisko A pojawi się też zjawisko B i ilekroć nie ma . choć powtarzały się różnicowały przypadki. aby maksymalnie wyeliminować zawodność i stworzyć podstawy do budowania uogólnień wykraczających poza obszar przebadanych przypadków. bądź zachodzenia przemian w wyniku działania bodźców. Zależy to od zbioru znanych nam przypadków.

Piotr Sztompka . Warto tu wyjaśnić. włożyła ogromny wysiłek w zorganizowanie każdemu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. Kotarbińskiego Elementy teorii poznania. Ponownie muszę odesłać czytelnika do cytowanej już serii: Analizy i próby technik badawczych w socjologii pod red. że dzieci matek pracujących na różne zmiany nie mają porażek dydaktycznych. Na tle niezmienionych warunków środowiska wprowadzono zmianę jakościową jednego elementu układu (warunki nauki domowej) w wyniku czego nastąpiła zmiana innego elementu układu (wyniki w nauce). To wszelako nie zmienia związku tych dwu zmiennych: pogorszenie się wyników w nauce i rozpoczęcie przez matkę pracy wielozmianowej.Wstęp do metod i technik badań społecznych. t. Trudności dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zanikały. Warszawa 1974. Badający uznali więc. 13. która dotkliwie odczuwała zaniedbania dydaktyczne uczniów a niewiele zmienić już mogła w zakresie wewnętrznych usprawnień. zjawisku lub procesie wśród wielu okoliczności celowo zmieniamy wielkość. PWN. Prowadzono badania nad wydajnością pracy i w podobnych na ile to możliwe zakładach i brygadach pracowniczych stosowano różne czynniki zmierzające do podniesienia wydajności pracy. Sztumski . Wreszcie z licznych podręczników logiki w celu zapoznania się z zasadami indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczną pracę T.Teoria i wyjaśnienia. kącik nauki w domu wraz ze stałymi godzinami odrabiania lekcji. Znane są eksperymenty w organizowaniu środowiska wychowawczego przez szkoły. nr 18. Warszawa 1973. Trzecią regułą myślenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian towarzyszących.zjawiska A nie ma też zjawiska B choć wszystkie inne elementy zdarzenia są takie same. że niepowodzenia dydaktyczne dotykają i dzieci matek niepracujących. a także jest tak.Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii. Katowice 1976. którzy zostali poddani działaniu owego eksperymentu. Dla utwierdzenia się w domniemaniu. rozdziały 2. 1-5. Nieoczekiwanie nastąpiła istotna poprawa wyników nauczania w tej grupie uczniów. Warszawa 1979. że wielozmianową praca matki ma ujemny wpływ na naukę dzieci. kanony indukcji eliminacyjnej są podstawą twórczego i innowacyjnego myślenia i działania w naukach społecznych. Jerzy Brzeziński Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice. Miało tu miejsce działanie i rozumowanie wedle kanonu zmian towarzyszących. Często prowadzimy rozumowanie lub działamy bezwiednie wedle kanonów indukcji eliminacyjnej. J. Reguła powyższa ma zastosowanie w sytuacjach gdy w badanym zdarzeniu. Gostkowskiego i J. 14. Wszystkie inne okoliczności były takie same. Otóż zaobserwowano. Nagel Struktura nauki. Z. Wrocław 1966-1975. że wydajność pracy wzrastała wraz ze zmianą wynagrodzenia oraz ze wzrastała również wraz ze wzrostem kwalifikacji członków brygady. Jedyna różnica jaka pojawiała się w warunkach życia tych dzieci to zmiana pracy matki. Dwa mniej ważne kanony pominiemy w tym miejscu. . Lutyńskiego.Przedmiot poznania w naukach społecznych. wielkości lub natężenia. W jednym z opisanych eksperymentów szkoła. logiki formalnej i metodologii nauk. że między tymi zmiennymi zachodzi związek przyczynowy. PWN. Literatura zalecana Dla pogłębienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnień polecam fragmenty książki E. 3. Warszawa 1977. W pewnych badaniach środowiska wychowawczego wielkiego miasta zaobserwowano taką prawidłowość: zawsze ilekroć pracująca matka zaczynała pracę wielozmianową pojawiały się trudności dydaktyczne u dzieci. 6. Karl Popper Logika odkrycia naukowego. Wrocław 1961. ilość lub natężenie jednego elementu w wyniku czego zmienia się inny element układu w stosownych proporcjach pod względem ilości. prowadzący badania pedagodzy i kierownictwo szkoły powodowali zmianę pracy matek z wielozmianowej na jednozmianową. Jest pożądane aby zasady te pedagog znał i stosował świadomie zarówno w praktyce życiowej jak również w działaniach empirycznych. Kwartalnik Pedagogiczny 1973. Krystyna Zamiara . Warszawa 1970. Przy zachowaniu pełnej ostrożności jaka winna cechować się we wszelkim wnioskowaniu uogólniającym. Dla pogłębionych studiów przydatne będą: Józef Niźnik .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful