P. 1
Majewski Tadeusz - Psychologia niewidomych i niedowidzących.rtf

Majewski Tadeusz - Psychologia niewidomych i niedowidzących.rtf

|Views: 777|Likes:

More info:

Published by: Chichiro Fortunatus on Mar 27, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as RTF, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/29/2015

pdf

text

original

TADEUSZ MAJEWSKI PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH WARSZAWA 1985 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

SPIS TREŚCI WSTĘP ........ ^ ....... 7 CZĘŚĆ PIERWSZA. TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA . . 9 I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII ...... 9 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka ....... & 2. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków . . .. 15 3. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii ....... \3 4. Tyflopsychologia a psychologia defektologiczna ... . . . 23. 5. Tyflopsychologia a inne dyscypliny psychologiczne .... 25 6. Tyflopsychologia a inne nauki . . . . . . . . 26 7. Krótki rys historyczny tyflopsychologii ... . . . 29 II. ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . , . . . ... 33 1. Kompensacja poznawcza u niewidomych i niedowidzących . . 33 1.1. Kompensacja sensoryczna .......... 34 1.2. Kompensacja percepcyjna . . . . . . . '" . . 36 1.3. Kompensacja werbalna .......... 39 2. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku .... . . . . . 40 2.1. Definicja zmysłu dotyku .......... 40 2.2. Badania dotyku u niewidomych . . . . . . . . 42: 2.3. Różnice między dotykiem a wzrokiem . . . . . . . 43 2.4. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów ...... 45 2.5. Rola dotyku w działalności praktycznej ...... 49 2.6. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się . . . 5tt 3. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu ........ 51 3.1. Środowisko akustyczne człowieka . . . • • • • • ^ 3.2. Badania słuchu u niewidomych . » . . . . ' . . . 53 •3.3. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów izjawisk .... 55 3.4. Rola słuchu w działalności praktycznej ...... 56 3.5. Rola słuchu w orientacji przestrzennej . . . . • • .56. 3.6. Rola słuchu w odbiorze mowy - . . . . . • • • 81 3.7. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych ...... 6Ł 4. Kompensacyjny charakter ,.,zmysłu przeszkód" ..... 81. 4.1. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" . . . . . . • • 61 4.2. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" ...... 62 5. Kompensacyjna rola zmysłu węchu ... • • • • • 88; III. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH ....... 7» 1. Wprowadzenie ... , • 2. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka .niewidomego ' . • • 2.1. Zadatki organiczne 2.2. Wpływ środowiska 2.3. Wychowanie .... ' ' ' ' 2.4. Aktywność własna dziecka .. . -3. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych " S.l. Wady postawy u dzieci niewidomych '3.2.

Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych 3.3. Blindyzmy ••••••....... 3.4. Lateralizacja u dzieci niewidomych . . . . . 4. Rozwój działalności "dzieci niewidomych ... . . 4.1. Rozwój czynności życia codziennego u dzieci niewidomych 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych .... . . . 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych .... 5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych . . ' . 5.2. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych ... 5.3. Rozwój pamięci u dzieci niewidomych ...... 5.4. Rozwój mowy u dzieci niewidomych . ...... 5.5. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych . . /. 6. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych . ' . 6.1. Emocje i uczucia dzieci niewidomych .... €.2. Rozwój społeczny dzieci niewidomych .._ ...... 7. Rozwój osobowości dzieci niewidomych . . 7.1. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczenia . . . . 7.2. Potrzeby dzieci niewidomych . , . ... 7.3. Zainteresowania dzieci niewidomych ... 8. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych 9. Dzieci niewidome z resztkami wzroku . . . . IV. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . - • 2. Problem definicji niedowidzenia ........ 3. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących ...... 3.1. Zaburzenia widzenia .......... 3.2. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących 3.3. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących . 4. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących ...... 5. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących i 5.1. Akceptacja kalectwa i jego 'skutków przez dzieci niedowidzące 5.2. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących 5.3. Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących .... V. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Wprowadzenie 2. Psychologiczna analiza utraty wzroku 2.1. Reakcje na nagłą utratę wzroku ..... 2.2. Reakcje na stopniową utratę wzroku .... • 3. Skutki utraty wzroku . . 3.1. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości 3.2. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej 3.3. Dezintegracja osobowości . . . 3.4. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym4. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych . 4.1. Zadania rehabilitacji ociemniałych 4.2. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego 4.3. Akceptacja ślepoty i jej skutków . . ... /4.4. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie 4;5. Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych 4.6. Postawa wobec rehabilitacji ...... 4.7. Postawa wobec widzących . . . . 4.8. Postawa widzących wobec ociemniałych . 4.8. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych VI. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM l. Niewidomi w wieku starszym . . . '2. Ociemniali w wieku

starszym . . . CZĘŚĆ DRUGA. TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA VII. DIAGNOSTYKA' TYFLOPSYCHOLOGICZNA l. Rodzaje diagnoz tyfiopsychologicznych -. . . . . . 1.1. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogicznorewalidacyjnych 1.2. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów rehabilitacji psychicznej 1.3. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego . 2. Diagnostyczne badania tyfiopsychologiczne . . . . . ' .. 2.1. Ogólne uwagi o metodach badań tyfiopsychologicznych 2.2. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych . . . . ; 2.3. Badanie zmysłu, wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących ............. 2.4. Badanie zmysłu dotykowo-ruchowego u niewidomych . . . 2.5. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych . . . . . 2.6. Badanie sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących . 2.7. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących 3.8. Badanie inteligencji niewidomych i niedowidzących .... 2.9. Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących .... VIII. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDO^ MYCH I NIEDOWIDZĄCYCH . . . . . . . 1. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących . 2. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym IX. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH . . . 1. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 2. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych .... 3. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok . 3.1. Informowanie pacjenta o ślepocie . . ' . S.2. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne .... 4. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych 4.1. Psychoterapia indywidualna . . . . . 4.2. Psychoterapia grupowa . . 4.3. Socjoterapia ... . . . . • • • 4.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego 5. Czynniki hamujące proces rehabilitacji psychicznej ociemniałych X. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWE REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH 1. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych 2. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie Bibliografia WSTĘP W polskiej literaturze psychologicznej ważne miejsce zajmuje tematyka związana ze ślepotą. Pomimo że populacja niewidomych nie jest duża ukazało się u nas stosunkowo wiele prac i artykułów poświęconych w całości lub częściowo uwzględniających psychologiczną problematykę tej grupy społecznej. W stosunkowo krótkim czasie udało si^ nam zgromadzić obszerną wiedzę z tego zakresu dzięki zainteresowaniu i zaangażowaniu kilku placówek oraz licznych psychologów - praktyków pracujących z niewidomymi. Wiedza ta jest jednak bardzo rozpro--szona i nie ujęta w systematyczną całość czy zwarty system. Stan ter powoduje, że osoby pragnące całościowo zapoznać się z tą problematyką zmuszone są do korzystania z różnych źródeł i pomimo to nie otrzymują pełnej wiedzy

oraz odpowiedzi na wszystkie interesujące je pytania. Istnieje w tej chwili potrzeba zebrania wiedzy psychologicznej c niewidomych w pewną całość, z uwagi na brak tego rodzaju pracy w literaturze powojennej; praca M. Grzegorzewskiej pt. Psychologia niewidomych z 1926 r. jest trochę zdezaktualizowana i niekompletna (ukazał się tylko I tom). W ostatnim okresie duże zainteresowanie na świecie, a także u nas w kraju zyskała psychologiczna problematyka związana z niedowidzeniem (słobowzrocznością). Zaczyna powstawać pewna psychologiczna wiedza o osobach niedowidzących, choć jest ona niewspółmiernie mniejszs niż wiedza o niewidomych. Praca Psychologia niewidomych i niedowidzących jest próbą dokonania pewnej syntezy i systematyzacji dotychczas zgromadzonej psy etiologicznej wiedzy o niewidomych i niedowidzących oraz o wykorzystaniu-jej w praktyce psychologicznej1. Składa się ona ź 2 części. Pierwsza część pt.: "Tyfiopsychologia teo retyczna" zawiera całokształt wiedzy tyflopsychologicznej, obejmujące ' Dla psychologii niewidomych ł niedowidzących' przyjęto określenie "tyfio psychologia", którym będziemy się posługiwać w tej pracy. Termin ten pochodzi od 3 starogreckich słów: typlos - niewidomy, psyche dusza i logos - naukizagadnienia ogólne, jak też specyficzne dla różnych grup osób z defektem wzroku, a więc dzieci niewidomych, dzieci niedowidzących, ociemniałych i niewidomych w wieku starszym. Druga część pt.: "Tyfiopsy-chologia stosowana" poświęcona jest wykorzystaniu wiedzy tyfiopsy-chologicznej w działalności na rzecz niewidomych i niedowidzących. Praca ta ma być swego rodzaju kompendium wiedzy tyfiopsycholo-gicznej. Jako skrypt centralny przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów psychologii, zwłaszcza specjalizujących się w psychologii defęktologicznej, oraz studentów pedagogiki specjalnej, kierunku tyfiope-' dagogika. Poza tym mogą z niej korzystać różni specjaliści zajmujący się kształceniem, wychowaniem czy rehabilitacją niewidomych i niedowidzących, a więc psycholodzy, nauczyciele, wychowawcy, lekarze, pracownicy socjalni itd. Wzbudzić ona może także zainteresowanie członków rodzin, w których żyją niewidomi czy niedowidzący, a zwłaszcza rodziców mających dzieci z defektem wzroku. Część pierwsza TYFLOPSYCHOLOGIA TEORETYCZNA I. OGÓLNE ZAGADNIENIA TYFLOPSYCHOLOGII 1. Znaczenie wzroku w życiu człowieka Nie ulega wątpliwości, że znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże. Najlepiej może się przekonać o tym ten, kto go stracił. Rozważając to zagadnienie trzeba podkreślić, że wzrok odgrywa bardzo istotną rolę nie tylko w procesach poznania rzeczywistości. Z uwagi na t(r), że wszystkie procesy psychiczne są ze sobą zintegrowane i wzajemnie uwarunkowane, jego wartość znacznie wykracza poza sferę poznawczą. Ogólnie znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie: - procesów poznawczych, - działalności praktycznej, -

- orientacji przestrzennej, - sfery emocjonalnej, -- komunikowania się z otoczeniem.

.

^

1.1. Znaczenie wzroku w procesach poznawczych Dzięki procesom poznawczym człowiek ma możliwość tworzenia w świadomości subiektywnych obrazów obiektywnie istniejącej rzeczywistości. Według T. Tomaszewskiego (1971, s. 10) - rzeczywistość składa się z ciał, do których zalicza on przedmioty martwe, jak też organizmy żywe. 'Do rzeczywistości zalicza on także cechy ciał, stosunki, jakie istnieją między nimi, oraz procesy, jakim podlegają. Biorąc pod uwagę możliwości percepcyjne niewidomych, rzeczywistość dzielimy na przedmioty i zjawiska. Do przedmiotów zaliczamy przedmioty martwe (stół, dom, kamień) i organizmy żywe (człowiek, zwierzę, ptak); charakteryzują się one określoną strukturą, która różni je między sobą, oraz względną stałością i niezmiennością. Zjawiska mają raczej charakter czasowy i zmienny; należą do nich zdarzenia, procesy, czynności, stosunki, zależności i ciała w stanach niestałych (dzień, deszcz, jadący samochód, piłowanie, ogień). Procesy poznawcze dostarczają człowiekowi informacji o przedmiotach, zjawiskach i ich związkach. Są więc one źródłem wiedzy o świecie, którą człowiek gromadzi i magazynuje w pamięci, a następnie wykorzystuje w swoim działaniu. Dla kontaktowania się i poznawania rzeczywistości rozwinęły się w -trakcie rozwoju filogenetycznego człowieka wyspecjalizowane narządy, tzw. narządy zmysłowe (zmysły) albo - używając terminologii neuropsychologicznej - analizatory, których zadaniem jest analiza i synteza bodźców płynących z otoczenia. Każdy analizator składa się z 3 części, a mianowicie: \ - receptorów, czyli zakończeń nerwowych, które reagują na bodźce -(podniety) i przetwarzają je w odpowiednie impulsy nerwowe, - nerwu przewodzącego '(konduktora), który impulsy nerwowe przenosi do kory mózgowej, - ośrodka mózgowego, czyli odpowiedniej partii komórek mózgowych, w 'których następuje dalsze przekształcenie impulsów nerwowych ^powstawanie elementarnych zjawisk psychicznych, jakimi są wrażenia. Każdy analizator odbiera z otoczenia właściwe dla siebie bodźce, które działają na jego receptory. Biorąc za podstawę kryterium styczności przedmiotu z organizmem - wszystkie analizatory, których receptory znajdują się na powierzchni ciała, tzw. eksteroanałizatory, można podzielić na: . - teleanalizatory, które odbierają bodźce oddalone od organizmu; do nich należą analizatory: wzrokowy, słuchowy, węchowy, . ..--> kontaktoanalizatory, które reagują na bodźce w bezpośrednim zetknięciu się z nimi; należą do nich analizatory: dotykowy i smakowy1. - ' W wyniku działania bodźców z otoczenia powstają w świadomości człowieka wrażenia stanowiące elementarne procesy poznawcze. Odzwierciedlają one nie całe przedmioty czy zjawiska, lecz tylko ich cechy, a więc barwę, dźwięk, kształt itd. Odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska jest spostrzeżenie. Powstaje ono w wyniku równoczesnego działania przedmiotu czy zjawiska na wszystkie zmysły, człowieka, dzięki czemu wrażenia ulegają skojarzeniu. Spostrzeżenie

lecz również barwy.zostają zakodowane w naszej korze mózgowej i połączone z dawnymi spostrzeżeniami. Poniżej i powyżej tych długości znajdują się fale ' raewidzialne dla oka ludzkiego. które w formie ogólnej zawierają wiedzę o rzeczywistości. jak: seledynowa.achromatyczne. lecz nie jest to zwykła ich suma. lecz dynamiczne podlegające stałym zmianom. Wzrok zapewnia człowiekowi konkretną i bezpośrednią wiedzę o świecie o konkretnych przedmiotach i zjawiskach. do której należą 4 barwy podstawowe: zielona. Człowiek widzi nie tylko światło jako jasność. W każdej chwili mogą więc one być odtworzone w postaci wyobrażeń. s. że dzięki wzrokowi człowiek poznaje rzeczywistość nie jako zjawisko statyczne. Człowiek spostrzega przedmioty i zjawiska na tle dotychczasowego doświadczenia. brązowa. na n-n ua^wam^. Receptory wzrokowe stanowią zakończenie nerwu wzrokowego.. która stanowi podstawę 11 . Jest to jedna z istotnych cech przedmiotów i zjawisk. . Ponadto trzeba podkreślić./ Receptory wzrokowe reagują na bodźce świetlne (światło). które pod względem fizycznym stanowią fale elektromagnetyczne o długości 370 -'750 milimikronów.udział wzroku w całkowitym procesie percepcji u osób nie wykazujących uszkodzeń narządów zmysłów bywa oceniany różnie. oict-z. na ogół jednak ocenia się go na 84 . Sensowna percepcja (spostrzeganie) polega właściwie na rozpoznawaniu 1 Czasami można spotkać określenie: zmysły "dalekosiężne" lub "dalekonośne" dla teleanalizatorów i zmysły "bliskosiężne" lub "bliskonośne" dla kontaktoanalizatorów. Hierarchicznie zajmuje on w nich najwyższe miejsce.jest-więc połączeniem różnych wrażeń. czerwona. Zmysł słuchu jest ogólnie uważany za drugi z kolei najbardziej intensywnie wykorzystany zmysł w procesie percepcji". Nerw wzrokowy dochodzi do ośrodka widzenia znajdującego się w płacie potylicznym kory mózgowej (tylna część czaszki). . którym jest tzw. . W wyniku dalszych operacji umysłowych powstają pojęcia. siatkówka znajdująca się na dnie gałki ocznej. oraz pochodne od nich barwy mieszane. Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawania rzeczywistości trzeba podkreślić. żółta i niebieska. Oprócz jasności (światła) i barwy dzięki wzrokowi człowiek widzi także kształt przedmiotów i zjawisk. dla niektórych zwie•rząt. czerń i wszystkie odcienie barwy szarej (mieszanka barwy czarnej i białej). Rothschild (1972. Analizator (zmysł) wzrokowy podobnie jak inne analizatory składa się z 3 części. Właściwie wszystko ma jakąś barwę. Jak podaje J. wyobrażenia i pojęcia wykorzystuje człowiek w myśleniu stanowiącym najwyższą formę procesów poznawczych.. ^yv^. lecz widzialne np. Reaguje on na największą liczbę bodźców. fioletowa itd. że jest ono bardzo istotne na poziomie powstawania wrażeń i spostrzeżeń.chromatyczne.u^^ żenią zostawiają ślad w naszej świadomości .90%. Spostrzeżenia. które oddziałują na człowieka. 274) . 10 ^odpoznawamu) przecumolow i ^JBWISK. znajdujące się w ruchu (spostrzeganie zmian i ruchu).. Barwy dzieli się na:.. do których należą: biel. Poznanie przedmiotów jako brył trójwymiarowych zapewnia człowiekowi widzenie obuoczne lub stereoskopowe.

Mówiąc o znaczeniu wzroku w procesach poznawczych i zdobywaniu wiedzy konieczne jest także podkreślenie jego wartości w procesie czytania.nabycia umiejętności wykonania ruchu. z którymi spotyka się w sytuacjach życia codziennego czy zawodowego. przy czym współdziałanie analizatorów kinestetycznego i wzrokowego ma zasadnicze znaczenie. W. Dla naszych rozważań szczególnie istotna jest działalność praktyczna opierająca się na umiejętnościach praktycznych.modelem ruchu czy zespołu ruchów ściśle ze sobą połączonych i skoordynowanych. O ile chodzi o małe dzieci. które ma -opanować. nie mówiąc już o przeczytaniu gazety czy książki. Funkcję wzroku w działalności praktycznej . poruszaniu się w przestrzeni itd. Wzrok odgrywa więc podstawową rolę w wykonywaniu różnych ruchów i czynności. czyli działa. to uczą się one w poważnym zakresie nowych ruchów i czynności w drodze naśladownictwa.do tworzenia wiedzy uogólnionej. Podobnie duże znaczenie ma wzrok przy pisaniu.. Sołowjowa (1976. celem reagowania na nie odpowiednim dostosowaniem zachowania. Podobnie przedstawia się sprawa z kształtowaniem nowych ruchów i czynności. Warunkiem tego działania są różnorodne umiejętności. czynny odpoczynek itd.funkcji 'kierującej lub regulującej przebieg wykonania czynności. polegającej na informowaniu o zachodzących zmianach v/ miejscu. Potrafi on najwierniej odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość. Do tego współdziałania włączany jest także w wielu sytuacjach i w określonym zakresie zmysł słuchu. .zapoznania z ruchem. Przeciętny człowiek każdego dnia zmuszony jest do odczytywania wielu różnych napisów. w etapie zapoznania się ze wzorem . . 22) pisze. tabel itd. Należą do nich umiejętności wykonywania ruchów i czynności (zespołów ruchów). czyli zademonstrowania wzoru ruchu. I. 1. Występują one przy wykonywaniu czynności życia codziennego. który nauczył się czytać. że "głównym kontrolerem i regulatorem ruchów jest analizator wzrokowy". których człowiek nabywa w ciągu życia. Wspólna praca analizatorów kinestetycznego i wzrokowego jest również niezbędna do osiągnięcia zamierzonych efektów w tym okresie. Do tych celów wzrok jest właściwie potrzebny każdemu człowiekowi. Zabawa. . s. Jest to tzw. lecz również ją zmienia tworzy jej nowe elementy i podporządkowuje ją sobie zgodnie ze swoimi potrzebami..przy wykonywaniu różnorodnych czynności sprowadzić można do: .funkcji orientacyjnej.funkcji kontrolującej przebieg i efekt wykonywanej czynności. czynności zawodowych (produkcyjnych). którą człowiek stale poznaje i z którą się styka. rysunków. nauka. 'których człowiek uczy się przez całe życie. jak też nabywanie nowych wymaga współdziałania i koordynacji kilku analizatorów. Obserwują . . praca.. Znaczenie wzroku w praktycznej działalności człowieka .przejścia umiejętności w trwały nawyk ruchowy i osiągnięcie określonej sprawności. 12 •Proces kształtowania ruchu czy zespołu ruchów (czynności) składa się z kilku etapów: -^ . Szczególnie istotna rola przypada analizatorowi wzrokowemu w pierwszym etapie. to różne formy działania człowieka. w którym czynność jest wykonywana. Człowiek nie tylko poznaje rzeczywistość. koordynacja wzrokowo-ruchowa. Zarówno wykonywanie nabytych już umiejętności praktycznych (ruchów i czynności).2.

zdawanie sobie sprawy z rozmiarów i kształtów otaczającej przestrzeni oraz wielkości. Wynika ono przede wszystkim stąd. tez korzystają bardzo często z metody obserwacji i naśladowania innych. A. Ponadto wzrok przekazuje mu bieżące nformacje. W dalszych etapach funkcja wzroku jest również dość istotna i sprowadza się do funkcji. który ma się nauczyć wykonywać. Jednym wejrzeniem otrzymuje człowiek >braz otoczenia i jego szczegółów. Dąbrowski (1964. U osób wiizących zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej odgrywa niewątpliwie wzrok. Metoda ta jest powszechnie stosowana poczynając od zajęć wychowawczych w przedszkolu. następnie w szkole. Tak więc rola wzroku w działalności praktycznej jest również dość istotna. W ten sposób dzieci starają się samodzielnie nauczyć takich czynności. który staje się zdolny do wykonywania. zwłaszcza w nauce zawodu. 13 1. wzrasta sprawność. Dzięki bodźcom wizualnym człowiek potrafi ściśle lokalizować irzedmioty i zjawiska w przestrzeni. 7) określa ją jako "kontrolę ciała wobec otoczenia w odniesieniu do miejsc. Orientacja przestrzenna jest warunkiem samodzielnego i bez-3iecznego poruszania się. a więc funkcji orientacyjnej. W ten sposób narząd ruchowy.one. regulacyjnej i kontrolnej. kształtów i rozmieszczenia w niej przedmiotów". jak inni je wykonują. że zmysł wzroku należy do teleanalizatorów. Dopiero po krótszym lub dłuższym okresie ćwiczenia rola wzroku i słuchu zmniejsza się na korzyść analizatora kinestetycznego. którzy właściwie muszą stale uczyć się nowych umiejętności praktycznych. a więc ustalać kierunek i ich od-egłość w odniesieniu do siebie. . np. że udział wzroku w tym procesie jest zasadniczy. W pewnym zakresie w wypełnianiu tych funkcji ze zmysłem wzroku współdziała także zmysł słuchu. których celem jest przyswojenie sobie pewnych praktycznych umiejętności. rzeczy i osób. jak ubieranie się. kiedy człowiek wzrokowo poznaje ruch. w których naśladują czynności (zajęcia) wykonywane przez dorosłych. regulowania i kontrolowania czynności ruchowych. podobnie jak w procesie poznania rzeczywistości. reagujących na bodźce pochodzące od przedmiotów znajdujących się w znacznej adiegłości. co się wokół niego dzieje i znajduje. Można więc stwierdzić. Znaczenie wzroku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się Z Kolei należy podkreślić znaczenie bodźców wizualnych (wzrokowych) dla orientacji przestrzennej i poruszania się. Funkcja wzroku nie kończy się tylko na pierwszym etapie. jaką dziecko czy osoba starsza ma opanować. a następnie starają się ich naśladować.wizualna demonstrac-ja modelu. wzoru ruchu czy czynności. i we wszelkich innych zajęciach. s. W miarę jak dana czynność wykonywana jest w sposób nawykowy. kończyna górna.'1. który pozwala mu . które zostały omówione przy zagadnieniu wykonywania ruchów i czynności już wyuczonych. i bez jego sprawnego funkcjonowania występują u człowieka określone trudności w wykonywaniu różnorodnych ruchów i czynności. natomiast inne zmysły pełnią rolę pomocniczą i drugorzędną. a więc bez udziału wzmożonej regulacji i kontroli wzroku. Wyrazem tendencji naśladowczych są różne zabawy dzieci. • Tak samo przy systematycznej nauce praktycznych umiejętności podstawową metodę stanowi pokaz .3. jedzenie itd. jakie zmiany dokonują ię w najbliższym otoczeniu. staje się narządem samoregulującym wykonywany przez siebie ruch. Zresztą i dorośli.

.iom. Z uwagi na to. Przez defekt wzroku rozumiemy uszkodzenie narządu wzroku powodujące znaczne obniżenie jego sprawności funkcjonalnej. czego potrzebują. Wszystkie tego rodzaju zjawiska i wydarzenia są dla człowieka widzącego źródłem wielu przyjemnych emocji. Wypowiadane słowa są jednak tylko jednym z elementów mowy. mogą mieć zarówno znak dodatni.). Dwa podstawowe rodzaje defektu . potrzeby. 2. zmysł wzroku odgrywa również dominującą olę w genezie emocji pochodzenia zmysłowego. a także może dowiedzieć się od innych tego wszystkiego. że wzrok działa przez cały okres czuwania :złowieka . czują. Tak więc w porozumiewaniu się za 'pomocą mowy dźwiękowej obok zmysłu słuchu matakże swój udział zmysł wzroku. zadowoleniem.na prawidłowe ibranie kierunku swojej marszruty i unikanie ewentualnych przeszkód są drodze. in. Pojawiają się one. za pomocą których człowiek przekazuje drugiemu człowiekowi swoje myśli. .niezadowólcie. kościoły. pałace. lasy itd. że emocje powstają m. Znaczenie wzroku w sferze emocjonalnej Z psychologii ogólnej wiadomo. pod wpływem bodźców zmysłowych.wydarzenia sportowe (zawody lekkoatletyczne. Obniżenie to może mieć różny zakres i stopień.). czyli zdolność wywoływania emocji.:apewnia on mu też stałe poczucie bezpieczeństwa. Znaczenie wzroku w komunikowaniu się z otoczeniem Najpowszechniejszą formą komunikowania się człowieka jest mowa dźwiękowa. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia przekazywanym słowom. aż do wieczora. kiedy zasypia . Składa 'się ona z odpowiednich symboli słownych (słów). Z uwagi na to. tęczę. uroczystą akademię itd.). pozytywnym. postawa.wydarzenia o charakterze społeczno-politycznym (defiladę wojskową. przedstawienia teatralne czy baletowe. Towarzyszą one wrażeniom i spostrzeże-. Mówiąc o znaczeniu wzroku w sferze emocjonalnej przede wszystkim "zęba podkreślić jego wagę w genezie tej pierwszej formy emocji o cha-akterze dodatnim. wśród nich także defekty sensoryczne. Każdy bodziec wizualny aa więc również określoną wartość emocjonalną. kiedy się budzi. których źródłem są wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe.4. właściwie cała mimika mówiącego.zjawiska przyrody '(krajobrazy.dzieła i wydarzenia kulturalne (słynne obrazy czy rzeźby. Stała wzrokowa obserwacja otoczenia w trakcie poruszania się pozwala mu na regulowanie i kontrolowanie się czy zmierza do obra-iego celu. Defekt wzroku i ogólna charakterystyka jego skutków Na skutek różnorodnych przyczyn powstają w organizmie ludzkim defekty. . .5. programy telewizyjne itp. kiedy człowiek ogląda różne: • . piłki nożnej itd.. wiadomości o sobie i świecie. że receptory wzrokowe reagują na największą ilość óżnorodnych bodźców. co myślą. czyli uszkodzenia narządów zmysłowych. a więc charakteryzować się irzyjemnością.. 14 1. wschód słońca. nieprzyjemność. • i co wiedzą.). gesty. Emocje.od rana. emocje. jak również znak ujemny . Dla słuchającego mają także znaczenie wyraz twarzy.

każde poważniejsze uszkodzenie wzroku. . -. pociąga za sobą głębokie i rozległe konsekwencje.ociemniałych. niedowładów czy deformacji kończyn górnych lub dolnych. że jest ono bardzo duae.wzroku to-ślepota i niedowidzenie (słabowzroczność). . . Z uwagi na to. Pojęcie to ma jednak trochę szerszy zakres. wśród osób z defektem wzroku można wyróżnić: . Należą do nich: .niedowidzących lub słabowidzących.niewidomi i niedowidzący w różnym stopniu umysłowo upośledzeni. w oznacza.całkowicie niewidomych.niewidomi i niedowidzący dotknięci epilepsją (padaczką). Obok terminu "osoba z defektem wzroku" w literaturze typologiczne] można również spotkać termin "inwalida wzroku". ' Biorąc pod uwagę omówione definicje. podczas gdy pojęcie "osoba z defektem wzroku" obejmuje wyłącznie osoby niewidome czy niedowidzące na dwoje oczu.niewidomi i niedowidzący z defektem (dysfunkcją) narządu ruchu w formie amputacji. a mianowicie na: . kardiologicznymi czy gastrologicznymi. .niewidomi i niedowidzący z dodatkowym defektem słuchu. ' .jak już podkreślono .niewidomych z resztkami wzroku albo szczątkowowidzących. zwłaszcza ślepota. .zupełny brak wzroku. Między dolną a górną granicą słabowzroczności istnieje wiele pośrednich stopni obniżenia ostrości wzroku. do których należą także niewidomi z poczuciem światła. które posiadają dodatkowe defekty organizmu lub przewlekłe schorzenia. że wszystkie czynności organizmu . Przyjęta w 1954 roku przez II Międzynarodowy Kongres Niewidomych w Paryżu definicja uznaje za ślepotę: -. Wśród osób z defektem wzroku znajduje się wiele takich. 15 Natomiast za niedowidzenie (słabowzroczność) uznaje się obniżenie ostrości wzroku od 1/20 do 1/4.stanowią pewną integralną całość i są wzajemnie uwarunkowane.resztki wzroku nie przekraczające przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych 1/20 normalnej ostrości wzroku lub 3/60 według tablic Snellena. a więc z całkowitą głuchotą lub głębokim niedosłuchem. Przy definiowaniu niedowidzenia nie przyjmuje się żadnego kryterium odnoszącego się do ubytków pola widzenia. albowiem mieszczą się w nim także osoby jednooczne. Wynikają one stąd. uwzględniających obniżenie ostrości wzroku i ubytki w polu widzenia. że ostrość ta jest 20-krotnie i więcej mniejsza niż u osoby normalnie widzącej. czyli głuchoniewidomi. . a więc osoby. czyli osłabienie wzroku od 20-krotnego do 4-krotnego w najlepszym przypadku.niewidomi i niedowidzący dotknięci przewlekłymi (chronicznymi) schorzeniami pulmonologicznymi. .zwężenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20°. które całkowicie lub w znacznym stopniu utraciły wzrok w ciągu swego życia. fekty te z reguły określamy według kryteriów okulistycznych {oftalmo-logicznych). Dlatego obniżenie sprawności jednych czynności lub całkowite ich zniesienie pociąga za sobą . Osoby z defektem wzroku można również podzielić ze względu na okres wystąpienia ślepoty lub słabowzroczności. całkowitą ślepotę. .niewidomych i niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzie-ciństwa. Sprawa skutków ślepoty i niedowidzenia ściśle wiąże się ze znaczeniem wzroku w życiu człowieka. De-.

Ponadto należy zwrócić uwagę na dość istotne różnice pod względem zakresu i stopnia skutków defektu wzroku u całkowicie niewidomych.konsekwencje dla innych. Są one odbiciem ówczesnych systemów społeczno-ekonomicznych. Majewski. do samodzielnego i niezależnego życia. związane są lub wynikają bezpośrednio ze skutków ślepoty lub głębszego uszkodzenia wzroku. które stanowią przedmiot naszych rozważań. 2 T. potęgując zakres i stopień skutków wynikających ze ślepoty czy niedowidzenia. społecznej i fizycznej. Osoby te nie zostały więc całkowicie pozbawione percepcji wzrokowej. Wszystkie bowiem zagadnienia. Szczególnie rozległe i głębokie są skutki defektów sprzężonych. a zwłaszcza poglądów na ludzi dotkniętych kalectwem i . Skutki w sferze psychicznej można podzielić na skutki pierwotne (bezpośrednie) i wtórne (pośrednie). niewidomych z resztkami wzroku czy niedowidzących. Wówczas skutki obu tych defektów nakładają się. a mówiąc dokładniej percepcji wzrokowej. W jeszcze mniejszym zakresie skutki uszkodzenia narządu wzroku występują u niedowidzących. Albo mówiąc inaczej człowiek jest istotą nie tylko 16 psychofizyczną. że niewidomi uważani byli za całkowicie niezdolnych do nauki. a więc defektu wzroku z defektem słuchu. Podobnie dość istotna różnica występuje u niewidomych czy niedowidzących od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa i ociemniałych w późniejszym.pełni w nim określone role społeczne. pozostawiając jeszcze dzisiaj piętno i ślady w umysłach ludzi XX wieku. W pierwszym przypadku ślepota czy niedowidzenie wywiera wpływ na cały rozwój człowieka. lecz jest również ściśle uzależniony od swego środowiska . Przeciwnie. gdyż będą one jeszcze szczegółowo omawiane w dalszych rozdziałach pracy. 3. społeczny. W przypadku ociemniałych uszkodzenie wzroku burzy ukształtowaną już osobowość i przystosowanie do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. Psychologia 17 od rzeczywistości. od najdawniejszych lat przekonania ludzi widzących o niewidomych ł daleko odbiegały 1 Dawniej przedmiot zainteresowania stanowiły osoby dotknięte ślepotą. z umysłowym upośledzeniem itd. Wyrażały się one w tym. emocji. Przedmiot i zadania tyfiopsychologii Z uwagi na dość rozległe i brzemienne skutki ślepoty. lecz działa nadal. a także w pewnym zakresie fizyczny. u niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy wprawdzie w bardzo ograniczonym zakresie. U tych pierwszych funkcja wzroku została całkowicie zniesiona. a więc tylko niewidomi. pośrednio wynikających z konsekwencji w sferze poznania. Te drugie zaznaczają się natomiast w sferze działania. Przekonania te mają swoje historyczne uwarunkowania. Takie poglądy na niewidomych kształtowały się na przestrzeni wieków. okresie życia. a więc psychiczny. W tym rozdziale skutki defektu wzroku zostały przedstawione tylko w formie ogólnej. rozwoju i funkcjonowania osobowości. Dlatego skutki defektu wzroku zaznaczają się we wszystkich 3 sferach: psychicznej. do pracy zawodowej. Skutki w sferze społecznej i fizycznej mają charakter skutków wtórnych. Te pierwsze dotyczą procesów poznawczych.

które wpływały na kształtowanie się postaw ludzi pełnosprawnych wobec członków społeczeństwa o obniżonej zdolności do samodzielnego życia i pracy. Podobnie jak inne zjawiska. A więc nie dostrzegano tutaj wpływu innych czynników (por. 32) przypisywano im np. wielu innych rzeczach. pisząc o nich w sposób następujący: "Dziś ogół ludzi mało wie o istotnych możliwościach kształcenia się oraz pracy niewidomych. jak też psychicznych właściwości niewidomych. a także takie cechy. ale za to od najdawniejszych czasów krążą rozmaite wersje i legendy na temat posiadanych przez nich nadzwyczajnych zdolności. Tyfiopsycholo-gowie z XIX. Tego rodzaju mniemania znajdowały swoje uzasadnienie. Na błędne poglądy na temat niewidomych miał także wpływ brak wychowania i rehabilitacji osób dotkniętych ślepotą. w myśl którego każde zjawisko psychiczne ma swoją przyczynę w innym zjawisku lub zdeterminowane jest czynnikami dziedzicznymi. s. na jakie może zdobyć się fantazja ludzka. że mogły wystąpić istotne różnice w sensie ujemnym w porównaniu z widzącymi. Dla przykładu można . III. że większość niewidomych nie miała warunków do osiągnięcia przeciętnego rozwoju psychicznego i społecznego.pozwalającego odróżnić barwy. Kaziowa (1968. dar prorokowania czy jasnowidzenia lub nawet uzdrawiania innych. Zaniedbania środo-' wiskowe i izolacja społeczna powodowały to. przeznaczeniem itp. że ślepota jest przekleństwem lub karą Bożą. jak też sama ślepota. l i 2). jak mściwość. Tego rodzaju dawne przekonania wynikały z niekórych koncepcji filozoficznych. czy psychika niewidomych jest różna od psychiki widzących. Według M. po-pędliwość. W. naturalną skłonność do dobroci. a zwłaszcza tzw. Albo też przeciwnie. Dlatego też od początków psychologii niewidomych jednym z zasadniczych problemów była sprawa odrębności niewidomych. Dzisiaj medycyna zna już dokładnie etiologię ślepoty i w większości przypadków potrafi dokładnie ustalić jej przyczynę. Ponieważ nie potrafiono wyjaśnić. Wielu z nich wypowiadało się pozytywnie w tej sprawie. dlaczego dziecko rodzi się niewidome lub ustalić przyczynę utraty przez nie wzroku . 211) nazywa to "legendami" o niewidomych. wybitnego umuzykalnienia. W naszym 18 przypadku wyłączną przyczyną wszelkich specyficznych zjawisk psychicznych u niewidomych miałaby być ślepota. że ówczesny człowiek nie potrafił odpowiedzieć sobie na wiele pytań. determinizmu psychologicznego. Dolański (1954. których odmawia ludziom widzącym". Błędne poglądy zrodzone w świadomości ludzi dawnych czasów wynikały stąd. a często nawet fizycznego. o darze jasnowidzenia i o wielu. Niekorzystna sytuacja ludzi pozbawionych wzroku powodowała w dawnych czasach to. Dotyczyły one zarówno pochodzenia ślepoty. jakie nasuwali niewidomi. łączono dawniej poglądy dotyczące rzekomych cech psychicznych niewidomych. s. że według istniejącej sprawiedliwości i równowagi we wszechświecie. rozdz. czy niewidomy jest innym typem itd. a zwłaszcza z XX wieku starali się rozstrzygnąć ten zasadniczy problem. naturalną skłonność do zła i niemoralność. przypisywano im specjalne zdolności czy pozytywne cechy. sama natura wynagradza niewidomemu brak wzroku przez obdarowywanie go atrybutami. "czystości duszy". "cudownego" wprost dotyku . jakie są odrębności strukturalne. jak np. Z przekonaniem. okrucieństwo czy bezwzględność.tłumaczono to przekleństwem lub karą Bożą za grzechy.przewlekle chorych. "tajemnice" związane ze ślepotą starano się tłumaczyć odwołując się do sił nadprzyrodzonych.

Grzegorzewska (1926. 7).przyp. s. 6 i 7) w następujący sposób uzasadnia psychologię niewidomych: "Nie przesądzając tutaj spornego zagadnienia. aby powróciła równowaga duchowa mocnoi zachwiana. Burklen (1924. obiektywna ich ocena i na . Mendruń (1967. autor poważnego podręcznika psychologii niewidomych. wykazuje całą prawomocność specjalnej psychologii niewidomych. że "Niewidomy jak to "bezsprzecznie wynika z naszych rozważań jest typem odrębnym. czy też różnice strukturalne są mniej głębokie i niewidomi tylko innymi środkami osiągają te same cele co widzący. Wpływ braku wzroku sięga aż do czynności czysto intelektualnych" (cyt. Burklen. będącej przeto jednym z działów psychologii różniczkowej.] Do jej zadań należy wykrycie różnicy między rozwojem niewidomego z rozwojem widzącego i przeprowadzenie granicy między jednym a drugim".struktur albo nawet ich derywatów. s. pisze: "Zadaniem tak pojętei tyfiopsychologii byłoby szczegółowe określenie i opisanie istniejących i różnic. Grzegorzewska. w jakim zakresie i w jakim stopniu jest możliwe stworzenie dla niewidomych namiastki brakującego wzroku oraz. ma ono również znaczenie dla ogólnego życia psychicznego. za: K. a mianowicie jako odrębny dział psychologii wyznaczony przez ślepotę [. Podobnie K. pisze. s. Oko jest najważniejszym narządem poznania świata zewnętrznego. czy psychiczna struktura niewido-. W 1917 roku również L. sam fakt istnienia różnic •strukturalnych {co do których nie może być wątpliwości). czyli elementów psychicznych". . 12). form dlatego typowych. poza tym. . czym jest ona ze swej istoty. wychodząc z bezspornych różnic między widzącymi i niewidomymi. na których opiera się życie psychiczne człowieka normalnego. W sprawie psychologii niewidomych wypowiedziało się także kilku polskich psychologów. który pisał: "Niewidomy jest raz na zawsze typem odrębnym. jak wrażenia wzrokowe". tj. Burklen. przez utratę wzroku" (wg K. Steinberg (1917)^twierdził: "Celem psychologii niewidomych jest zbadanie typowych. s. I tak wymieniony już niewidomy psycholog z Lipska W. 'takie ukształtowanie jego życia wewnętrznego. specyficznych form życia du•chowego tej kategorii jednostek. że brakuje mu spostrzeżeń. ponieważ całkowicie odmienne wrażenia przekazane przez pozostałe zmysły grają tę samą rolę w kształtowaniu osobowości. 1924. co nie sprzeciwia l się uzasadnionemu poglądowi bliższego zbadania cech psychicznych . s. jest poznanie osobowości niewidomych. że wynikających z braku widzenia.wymienić W. za: M. Blirklen (1924. a ponieważ spostrzeżenia wchodzą jako element składowy złożonych zjawisk psychicznych.mych jest zasadniczo różna od naszej (widzących . autora). s. Celem. 1924. 1926. 95). Steinberga (1917). a których różnorodne i powikłane połączenia •z najrozmaitszymi czynnikami psychicznymi składają się na wytworzenie osobowości niewidomego" (cyt. s. 6). Cohn pisał o psychologii niewidomych w sposób następujący: "Szczytowym osiągnięciem psychologii niewidomych ma być odpowiedź na pytanie. »• 19 Również sam K. do którego dąży psychologia niewidomych. Zagadnienia odrębności czy różnic psychicznych u niewidomych i widzących formułowano też jako główny przedmiot i uzasadnienie dla psychologii niewidomych (tyfiopsychologii). Wymieniana już M. Raz. Podobnie J. 8) twierdził. że: "Tyfiopsychologię należy rzeczywiście teoretycznie i praktycznie uznać i stosować ją jako coś. '5).

Mówiąc o różnicach jako głównym przedmiocie tyfiopsychologii trzeba jednak dokładniej określić jakiego są one rodzaju i jakich zjawisk psychicznych {procesów. istotna różnica występuje u całkowicie niewidomych od urodzenia. Tego rodzaju różnice występują w percepcji u niewidomych z resztkami wzroku i słabowidzących. że percepcja wzrokowa nie jest u nich całkowicie zniesiona. Ilościowe . Inna jakościowa. U dzieci z defektami wzroku stwierdzamy np. jak i samych niewido-. wyobrażenia) pozbawiona jest całkowicie elementów wzrokowych. a więc bez udziału elementów wzrokowych. Oznacza to. s.20 A więc ma ona miejsce wyłącznie u całkowicie 'niewidomych. zawężenie zainteresowań. Przeprowadza się dalej liczne badania porównawcze i formułuje się różne wnioski w tym zakresie. Tego typu różnica występuje jedynie w sferze poznania.(spostrzeżenia.gdy dane zjawisko występuje później lub wcześniej w grupie dzieci niewidomych czy niedowidzących niż widzących. u których proces percepcji rzeczywistości opiera się na zupełnie innych zmysłach niż u widzących. 95) pisze. 2. J Mendruń (1967. Z punktu widzenia rozwojowego można ponadto mówić o różnicach: 1. Albowiem mogą tutaj wystąpić różnice: l. . Tak więc należy przyjąć. że badania psychologiczne nad niewidomymi głównie koncentrowały się na wykrywaniu różnic w ich strukturze psychicznej w porównaniu z osobami widzącymi. Podobnie przywiązanie dziecka niewidomego do matki rozwija się na bazie doznań dotykowych i słuchowych. . . mych". . intensywniejsze reakcje emocjonalne na sytuacje trudne czy przewaga myślenia pojęciowego nad konkretnym u niewidomych w porównaniu z widzącymi. że: "Zacieranie różnic pomiędzy widzącymi a niewidomymi jest bezcelowe.gdy dane zjawisko występuje częściej lub intensywniej w Jednej grupie niż w drugiej.podstawą i uzasadnieniem dla tyfiopsychologii są występujące różnice. wyobrażeń przestrzennych. cech) dotyczą. pojęcia kształtują się tylko na podstawie danych uzyskanych z pozostałych zmysłów.będące konsekwencjami ślepoty (utraty wzroku) lub niedowidzenia. 2. a 'nie jak to bywa u dziecka widzącego na bazie wrażeń wzrokowych. a mówiąc dokładniej w sferze percepcji i tylko w przypadku całkowitej ślepoty. ujmując zagadnienie historycznie trzeba stwierdzić. u których struktura psychiczna treść wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości . wcześniej zaczynają u nich kształtować się pojęcia abstrakcyjne. U dzieci niewidomych np. Faktycznie. ponieważ one istnieją i są oczywiste". W sposobie rozwoju danego zjawiska. Oczywiście tyfiopsychologia nie zawęża swego przedmiotu wyłącznie do . niewidomych czy niedowidzących. Dalszymi przykładami może tutaj być niższa sprawność motoryczna. Odwrotnie. mowy. Jakościowe . Temporalnych (w czasie) .podstawie tych faktów przeciwstawienie się fałszywym pojęciom tak wśród widzących. W wyniku tego wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości nie zostaje całkowicie pozbawiona treści wizualnych. lecz że jej rola zostaje sprowadzona do roli drugorzędnej lub znacznie ograniczona. że . opóźniony rozwój motoryczny. Właściwie zdecydowana większość różnic między niewidomymi czy niedowidzącymi a widzącymi ma charakter ilościowy. Ten komparatystyczny kierunek utrzymuje się nadal \ także dzisiaj.gdy dane zjawisko psychiczne występuje u. lecz ulegają one w większym lub mniejszym stopniu zmniejszeniu. a nie występuje u widzących lub odwrotnie..

Jest to zagadnienie bardzo złożone i posiada wiele aspektów. gdy rozważa się je w formie ogólnej. Jednak tyfiopsychologia nie stanowi samodzielnej dyscypliny psychologicznej. głównie mowę (kompensacja werbalna). pozostałe zmysły. lecz obejmuje także całą problematykę związaną z ich likwidacją lub redukcją. Każdy organizm dysponuje dużymi możliwościami kompensacyjnymi. W tym zakresie do istotnych zagadnień należy kompensacja. zjawisko "zmysłu przeszkód". stosowanie psychologicznych metod diagnostycznych czy psychoterapeutycznych itd. zjawisko kompensacji. a więc zastąpienie funkcji brakującego lub poważnie uszkodzonego wzroku przez inne zmysły. specyficzne skutki psychiczne ślepoty (utraty wzroku) czy'niedowidzenia. Adaptacja psychiczna ociemniałych jako pewien proces przemian . schematy dotykowe w procesie percepcji dotykowej it. Zajmuje się ona swoistymi (specyficznymi) zagadnieniami wynikającymi ze ślepoty i niedowidzenia oraz adaptacją psychiczną do życia w warunkach ślepoty albo znacznie ograniczonej funkcji wzroku. 21 Innym zagadnieniem jest sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków osób.badania psychologiczne osób z defektami wzroku.różnic w sferze psychicznej będących skutkami defektu wzroku.zagadnienia swoiste występujące wyłącznie u niewidomych czy niedowidzących i wskazujące na różnice w stosunku do osób widzących. akceptacja kalectwa. a także stosowanie różnych zabiegów psychokorekcyjnych. np. Jako przykład może posłużyć zjawisko kompensacji. które występują również w innych grupach osób niepełnosprawnych (inwalidów). które w znacznym stopniu zastępują utraconą funkcję wzroku. Ogólnie trzeba więc stwierdzić. emocjonalnej. U niewidomych ma ono głównie charakter kompensacji percepcyjnej i werbalnej. że mają one charakter wspólnych tylko wówczas. . nie można w ogóle stosować do badania niewidomych i niedowidzących lub można je stosować dopiero po ich adaptacji. jak też behawioralnej. lecz jest działem psychologii defektologicznej.d. że skutki defektu wzroku stwarzają wiele swoistych i specyficznych zagadnień psychologicznych odrębnych od tych. ma możliwość uruchomienia pewnych mechanizmów kompensacyjnych.przystosowania dokonuje się zarówno w sferze intelektualnej. np. jak też praktyczną (stosowaną).zagadnienia. Natomiast przy szczegółowej analizie okazuje się. niektórych testów. Jest ona zarówno nauką teoretyczną (wiedzotwórczą). że u niewidomych czy niedowidzących mają one również swoją specyfikę.. Podobnie przedstawia się sprawa stosowania tych samych psychologicznych metod diagnostycznych w odniesieniu zarówno do osób niewidomych czy niedowidzących. Bardzo złożone i trudne zagadnienie stanowi także diagnostyka tyfiopsychologiczna . Precyzując dokładniej przedmiot tyfiopsychologii trzeba podkreślić. Niestety wielu metod. a więc innej niż u inwalidów z uszkodzeniem narządu ruchu czy głuchych. jak też osób widzących. Są to zagadnienia należące do psychologii stosowanej. 'Część tematyczna ma za zadanie: . jakie wynikają z innych defektów czy jakie występują u ludzi widzących. np. a także inne funkcje psychiczne. 'które utraciły wzrok. Jednakże głębsza analiza zagadnień drugiej grupy wskazuje na to. że składają się na niego: . reakcje emocjonalne (psychiczne) na kalectwo. W naszym przypadku chodzi głównie o kompensację percepcyjną poprzez inne.

a nie konsekwencji. . wychowaniem i rehabilitacją 1 niewidomych i niedowidzących. 2) psychologię głuchych i niedosłyszących. M. w dalszej części pracy w zależności od tego. trwałej. umysłowe upośledzenie. Dotyczy to samego defektu. takie jej działy. jaik też w innych sferach (skutków wtórnych).mechanizmów kompensacyjnych w procesie percepcji oraz w rozwoju psychicznym dzieci niewidomych i niedowidzących. które pozwoli na uniknięcie przede wszystkim wtórnych skutków defektu wzroku i doprowadzi do pełnego rozwoju osobowości {por. s. 4. 3) psychologię umysłowo upośledzonych. jakie pociąga on za sobą w sferze psychicznej i innych. która zajmuje się specyficzną problematyką psychologiczną '.wynikającą i związaną z defektami fizycznymi i psychicznymi. jak: 1) psychologię niewidomych i niedowidzących. Defekt w tym . a więc prawidłowości i specyfiki zjawisk psychicznych u osób z defektami wzroku.przypadku ma charakter zmiany ustabilizowanej. kwalifikację): . tworząc oddzielne działy tyfiopsychologii. będą używane terminy: rewalidacją lub rehabilitacja. Zachowując pewną tradycję. różne dysfunkcje narządu ruchu. Ziemcowa. a więc ich wpływem na rozwój i funkcjonowanie psychiki. Część praktyczna ma za zadanie wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej do usunięcia lub zredukowania w możliwie najwyższym stopniu psychicznych skutków ślepoty (utraty wzroku) i niedowidzenia poprzez uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych i adaptacyjnych. Dla dzieci niewidomych pozbawionych wzroku od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa zadania te będą związane z rozwojem. stworzeniem optymalnych warunków do jego przebiegu bez udziału bodźców wzrokowych. 2a fekty w zakresie mowy. 1976. de1 W odniesieniu do dzieci z defektami (niepełnosprawnych) zamiast terminu rehabilitacja częściej stosuje się termin rewalidacja. 2) ustalenie rodzaju i zakresu różnic psychicznych u niewidomych i niedowidzących w porównaniu z widzącymi. 183). tyfiopsychologia jest działem psychologii defektologicznej. Dla dzieci nievvidomych z resztkami wzroku i niedowidzących dodatkowym zadaniem będzie sprawa maksymalnego wykorzystania zachowanych sprawności. Dotyczą one odpowiedniego postępowania rewalidacyjnego. czy sprawa będzie dotyczyć dzieci czy dorosłych niewidomych i niedowidzących. . W ramach tradycyjnej psychologii defektologicznej wyróżnia się m. W przypadku osób ociemniałych na pierwszy plan wysuwa się natomiast sprawa psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku. Wymienione zadania tyfiopsychologii w sposób zróżnicowany odnoszą się do różnych grup osób z defektami wzroku. Wymienione więc grupy osób z defektem wzroku stwarzają częściowo odrębne zagadnienia. W tym zakresie powiązana jest ona z kształceniem. wzroku w rozwoju i rewalidacji.wszystkich psychicznych skutków defektów wzroku zarówno w sfe22 rze poznania .l) poznanie (ustalenie. opis. raczej nieodwracalnej i z trudnością poddającej się leczeniu. in.(skutków pierwotnych). Należą do nich defekty sensoryczne . I. Tyfiopsychologia a psychologia defektologiczna Jak już zaznaczono.uszkodzenia wzroku i słuchu.

układu oddechowego (schorzeń pulmonologicznych) itd. a ściślej mówiąc funkcję psychologii w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. nie mają takiego charakteru. I one 'właśnie łączą wszystkie działy i tworzą pewien zwarty system i zharmonizowaną całość. Szewczuk.Psychologia defektologiczna powstała z oddzielnych studiów nad wymienionymi defektami. s. Z. orientowanie się w przestrzeni przy pomocy "zmysłu przeszkód" nie są patologią). Inwalidzi ci przedstawiają także swoiste problemy psychologiczne obok problemów wspólnych z niewidomymi. a zwłaszcza logiczne. Takie określenia wydają się 24 odpowiednie. s. mających . systematycznie odbywające się sympozja poświęcone psychologii defektologicznej (1974. 235) i "psychologia rewalidacji" '(K. że kalectwo wprawdzie doprowadza często do zmian w zakresie różnych funkcji i zjawisk psychicznych. 63 i K. Mamy tutaj na uwadze inwalidów w wyniku schorzeń układu krążenia. a następnie ukierunkowanych na 'wykorzystanie uzyskanej wiedzy w działalności praktycznej. Uznając nieadekwatność wyżej przedstawionych określeń dla omawianej problematyki. Kulczyc-ki. że wymienione nazwy zbytnio akcentują aspekty praktyczne. a więc w pewnym sensie zjawiskami patologicznymi. Zjawiska. 48). 48). Ogólnie mówiąc. lecz również ź przewlekłymi schorzeniami somatycznymi i psychicznymi. 1976. nie mówiąc już o licznej grupie osób z dysfunkcjami narządu ruchu. 1978. Klimasiński. Obok określenia "psychologia defektologiczna" zaczęły się pojawiać inne. Obecnie psychologia defektologiczna obok specyficznej problematyki psychologicznej. 1979. albowiem są one nadrzędne w stosunku do "psychologii niewidomych". ramach psychologii klinicznej. wynikającej i związanej z wymienionymi defektami. Wydaje się. s. a mianowicie: "psychologia rehabilitacyjna" (W. ich wyobrażenia surogatowe. "psychologii głuchych" itd. że całą problematykę. Klimasiński. którą zajmuje się psychologia defektologiczna. 1980. struktura czytania dotykowego u niewidomych. 1980.. Sękowska (1979. Nie jest to jednak zwykła kompilacja odzielńych działów. zajmuje się również problemami wspólnymi dla wszystkich wymienionych grup osób niepełnosprawnych. in. 37) pisze w tej sprawie: "Należy zwrócić uwagę. W miarę rozwoju kształcenia specjalnego i rehabilitacji wyłania się wiele swoistych psychologicznych problemów wynikających i związanych nie tylko z trwałym defektem. choć są jakościowo . niektórzy psychologowie przyjmują nazwę "psychologia niepełnosprawnych" lub "psychologia inwalidów" (M. s. 1979. 1969 i 1973 poświęcone psychologii defektologicznej odbywały się pod hasłem "Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów". 1981). można rozpatrywać w.początkowo charakter teoretyczny. Pierwsze konferencje w latach 1961. Termin "psychologia defektologiczna" nie od razu przyjął się u nas w kraju i do dnia dzisiejszego ma swoich przeciwników. które stają się specyficzne. s. ta ostatnia zajmuje się zaburzeniami zachowania człowieka. które rozważa psychologia defektologiczna. głuchymi itd. Niektórzy bowiem uważają. Jednak nadał powszechnie stosuje się raczej termin "psychologia defektologiczna" czego dowodem są m. ale nie patologiczne i(np. Na tle dotychczasowych rozważań wyłania się jeszcze problem stosunku psychologii defektologicznej (psychologii inwalidów) do psychologii klinicznej. Dzisiaj na psychologię defektologiczna trzeba patrzeć szerzej i nie ograniczać jej do psychologicznej problematyki wymienionych grup osób niepełnosprawnych (inwalidów).

s. Jarosz (1978. że tyfłopsychologia jest także nauką praktyczną. nawet jeśli osoby nią dotknięte nie są pacjentami. z psychologią pracy. bo nie wymagają leczenia (np. m. ociemniali. klasyfikacje. co zostało podkreślone przy omawianiu jej związku z psychologią defektologiczną.wszystkim dotyczy on . w tyfiopsychologii stosuje się tę samą terminologię.psychologia normalnego człowieka".różne od izjawisk u ludzi widzących. Tyfiopsychologia a inne ^dyscypliny psychologiczneTyfiopsychologia jako dział psychologii defektologicznej jest również ściśle związana z innymi dyscyplinami psychologicznymi. ' którym nie można przywrócić wzroku . np. 50). np. socjologią i techniką. . w zakresie oceny zdolności do pracy. to nie można ich określić jako patologiczne". a problematyka psychologiczna stanowi tylko jedną z wielu. Blirklen (1924. ma > ona dość istotne powiązania ze stosowanymi dyscyplinami psychologicznymi. 23) pisze w tej sprawie: "Problematyka psychologii klinicznej zbliża się w pewnym zakresie do problematyki innych dziedzin. 5. Na przykład przedmiotem zainteresowań psychologii klinicznej jako dziedziny naukowo-badawczeJ pozostają zaburzenia przystosowania uwarunkowane patologią w sensie medycznym.a także z psychologią wychowawczą. Oznacza to. że nie można uprawiać tyfiopsychologii w oderwaniu od dotychczasowej wiedzy psychologicznej o człowieku i jego rozwoju. K. s. że: "Podstawą i punktem wyjścia dla psychologii niewidomych może być tylko psychologia ogólna . Dotyczy to także osób niepełnosprawnych. których rehabilitacja ma charakter interdyscyplinarny.". Psychologia defektologiczna ma więc związek i wiele zagadnień wspólnych czy zbliżonych z psychologią kliniczną. to przede . Przede wszystkim należą do nich: psychologia ogólna. Wiedza ta musi stanowić podstawę do określenia i ustalenia specyfiki i swoistości zjawisk psychicznych u niewidomych i niedowidzących oraz zagadnień. że nie występują u osób niepełnosprawnych (inwalidów) zaburzenia zachowania. jak psychologia kliniczna. pedagogiką. O ile chodzi o związek z medycyną. Są to bowiem zagadnienia wymagające z reguły ujęcia wieloaspektowego.. M. która zajmuje się podstawowymi procesami psychicznymi i cechami osobowości człowieka. W 'ten sposób psychologia kliniczna dzieli nieiktóre zagadnienia z dziedzinami pokrewnymi. . 6. oraz psychologia rozwojowa. . adaptacji stanowiska pracy. stwierdza. z psychologią defektologiczna . Mówiąc o tyfiopsychologii podkreślić trzeba j'ej związek z medycyną. Klimasiński (1980. której przedmiotem są przeobrażenia i zmiany psychiczne w rozwojowym okresie życia człowieka. Tyfłopsychologia a inne nauki Dzisiaj rozwiązanie poważnych zagadnień dotyczących człowieka jest nie do pomyślenia w obrębie jednej nauki. metody itd. pojęcia. u nowo ociemniałych w związku z utratą wzroku.). którymi mą się zajmować tyfłopsychologia. a co za tym idzie udziału różnych specjalistów. ą więc i do tyfiopsychologii. .. Wychodząc z tego ścisłego związku. 10) 25 twierdził. które stosuje się w psychologii ogólnej i psychologii rozwojowej. Oczywiście nie oznacza to. lecz ścisłe ze sobą powiązanych dziedzin. że spotykamy w niej "strategię polegającą na wykorzystaniu ogólnych teorii psychologicznych do konstruowania hipotez na temat rozwoju i przebiegu procesów psychicznych u inwalidów". in. wprawdzie w odniesieniu do psychologii defektologicznej. 'Zi uwagi na to. Już K. s.

26 Następnie okulistyka dokładnie ustala diagnozę dotyczącą stopnia uszkodzenia wzroku. s. lecz odnoszącej się także do pedagogiki i psychologii niewidomych i niedowidzących. łącznie z profilaktyką i higieną okulistyczną. pisze w tej sprawie w sposób następujący: . zwłaszcza gdy utracie wzroku towarzyszą . Szczególnie jest ona istotna w przypadku zachowania resztek wzroku. ale na dyspozycjach rozwojowych. Można również mówić o związkach z neurologią. a więc czy analizator wzrokowy nadal funkcjonuje • i w jakim zakresie. Sprawa ta jest bardzo istotna dla prawidłowej oceny procesów poznawczych u niewidomego czy niedowidzącego i uruchamiania mechanizmów kompensujących.poważniejsze zaburzenia osobowości. treści. Na przykład w przypadku ślepoty pochodzenia korowego może istnieć wielofunkcyjne uszkodzenie. że tyfłopsychologia i tyfiopedagogiką mają najwięcej wspólnych i zazębiających się za27 . Są to więc te zjawiska. tyfiopedagogiką. zwłaszcza. Często istnieje tutaj także konieczność uciekania się do psychiatrii. Warunkiem ich stymulowania jest stworzenie warunków pedagogicznych działających harmonizująco i tonizująco na system nerwowy dziecka oraz wzmagających jego dynamizm adaptacyjny". Z. które są skutkiem upośledzeń. Jest to problem uwzględniania. psychologicznych aspektów w procesie informowania pacjenta o ślepocie oraz stosowania pewnych elementów psychoterapii w początkowym okresie po utracie wzroku. Sękowska (1979.. które nie ogranicza się tylko do dysfunkcji analizatora wzrokowego. Okulistyka w pierwszej kolejności stara się ustalić etiologię i patogenezę ślepoty czy słabowzroczności. że nauczanie i wychowanie stanowiące główny przedmiot zainteresowania pedagogiki bazują i wykorzystują wiedzę psychologiczną. Istnieje więc tutaj pewne sprzężenie zwrotne. W zależności od przyczyny defektu wzroku i czasu jego powstania mogą wystąpić różne zaburzenia i konsekwencje psychiczne. Nauczanie i wychowanie stawia sobie m. programów i metod pracy rewalidacyjnej. Szczególnie mocno ta sprawa występuje w pedagogice specjalnej. W tym przypadku ina to związek z profilaktyką przed całkowitą utratą wzroku i higieną zachowanych'resztek wzroku. Dzięki temu można bazować w oddziaływaniu rewalidacyjnym nie na brakach. które z kolei warunkują optymalne osiągnięcia celów nauczania i wychowania.okulistyki. Z psychologicznego punktu widzenia jest to potrzebne dla ustalenia zakresu dalszego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. 39 i 40) wprawdzie w formie ogólniejszej. prowadzący do całkowitej ślepoty. które pozostały. in. co nie jest bez znaczenia dla psychologa.Integracja psychologii i pedagogiki specjalnej występuje szczególnie przy badaniu i ustalaniu możliwości rozwojowych dzieci specjalnych i mechanizmów kompensacji. za cel rozwój procesów psychicznych i osobowości ucznia. Ogólnie można powiedzieć. Okulistyka daje nam też prognozę co do przyszłości uszkodzenia wzroku. Szczególnego podkreślenia wymaga związek tyfiopsychologii z pedagogiką. czy jego funkcja została całkowicie zniesiona. Wydaje się. w tym również w tyfiopedagogice. Specjalnego podkreślenia wymaga związek okulistyki z tyfłopsychologia w przypadku nowo ociemniałych. czy mają one charakter ustabilizowany czy też progresywny. przy przystosowaniu form organizacyjnych szkolnictwa. Chodzi mianowicie o stwierdzenie. przy wykrywaniu pozytywnych dyspozycji i potencjalnych uzdolnień dzieci specjalnych.

możliwości adaptacyjne itd. a także skierowanie do pracy zaspokajającej ambicje zawodowe .projektowania i produkowania pomocy naukowych. W szczególności dotyczy to: .projektowania i produkowania pomocy technicznych (rehabilitacyjnych) 'ułatwiających niewidomym wykonywanie czynności życia codziennego. posiada określone potrzeby społeczne. 108) pisze: "Zapewnienie bowiem dobrych warunków socjalno-bytowych. zwany tyfiotechniką (W. pełni w 'nim określone role. współdziałanie pozostałych zmysłów w procesie kompensacji. jak też dalszym. do pracy. Krótki rys historyczny tyflopsychologii Różne były koleje niewidomych na 'przestrzeni dziejów. . jak to stwierdził już w starożytności Arystoteles.zaspokojenia podstawowych potrzeb.projektowania i produkowania pomocy i przyrządów optycznych dla niedowidzących. Majewski <1971a. Są to więc zagadnienia. które uzależniają go od innych ludzi. Nie można też pominąć tutaj zależności rozwiązania wielu problemów psychologicznych. które dzięki stworzeniu sprzyjających warunków.adaptacji (oprzyrządowania) stanowisk pracy dla niewidomych i niedowidzących. od rozwiązania szeregu problemów socjalno-bytowych . Wynika on stąd. właściwych stosunków w środowisku rodzinnym i poza rodzinym. Zależność i związek tych dwóch nauk najwyraźniej przejawia się w zagadnieniu kształtowania właściwych postaw ludzi widzących wobec osób z defektem wzroku. którymi zajmuje się socjologia i inne nauki społeczne. .gadnień. . Zależy to w znacznej mierze od postaw społecznych ludzi widzących. pomocy technicznych mających charakter kompensacyjny. zarówno w środowisku rodzinnym. odmawiające niewidomym zdolności do nauki. również przyrządów do czytania przez niewidomych pisma płaskiego. Ślepota czy niedowidzenie wywiera także wpływ na życie społeczne człowieka. Istnieje specjalny dział zajmujący się tymi zagadnieniami. s.przynosi ociemniałym pełne zadowolenie i radość życia". 1960. . Kiedy mówimy o związku socjologii z tyf-lopsychologią. Aby miały one wartość. Z kolei należy wymienić socjologię czy szerzej nauki społeczne. to przede wszystkim jest to sprawa integracji czy reintegracji niewidomych i niedowidzących w zwykłe życie społeczne. że trudno wyobrazić sobie dzisiaj pełną rehabilitację niewidomych i niedowidzących bez specjalnych urządzeń.'aparatów.S. specyfika procesów poznawczych niewidomych. adaptacja psychiczna itd. Człowiek jest istotą społeczną. Żyje on w określonym środowisku społecznym.. l). W tej sprawie T. . s. Wyjątek stanowiły jednostki. jak np. do życia v/ społeczeństwie. w tym również przyrządów do samodzielnego poruszania się. w tym. Na ogół los ich był bardzo ciężki z uwagi na panujące w starożytności^-średniowieczu. Trudno więc sobie wyobrazić te dwie nauki bez wzajemnego ścisłego powiązania w pracy z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi. Swierłow. takich jak akceptacja kalectwa. a nawet na początku czasów nowożytnych poglądy. Na zakończenie należy także podkreślić związek tyfiopsychologii z techniką. . przy ich projektowaniu i produkowaniu muszą być uwzględnione i wykorzystane pewne twierdzenia i prawa tyfiopsychologii. 28 7. .a mianowicie ogranicza jego możliwości pełnego w nim 'uczestnictwa.

Jego praca: Studia z zakresu psychologii niewidomych1 opublikowana w 1895 r. W swoim słynnym laboratorium psychologii eksperymentalnej. in. 1786). Grzegorzewska. O ile chodzi 'o Francję. V. które otworzyło niewidomym "okno na świat" i stworzyło im możliwość wykazania swoich możliwości.osiągnęły wykształcenie i odpowiednią pozycję społeczną. Mniej więcej w tym samym czasie również Polska doczekała się poważnej pozycji poświęconej psychologicznej problematyce niewidomych. M. którzy starali się wykorzystać niewidomych dla wyjaśnienia swoich teorii poznania. Heller. '1926). XIX wieku psychologii naukowej opartej na doświadczeniu {psychologii doświadczalnej). W XIX wieku mieliśmy już kilku badaczy.. Wśród nich wymienić -trzeba prace niemieckiego niewidomego psychologa W. Steinberga: Niewidomy jako osobowość (1917) i Wyobrażenia przestrzenne niewidomych.była słynna książka Diderota. na których często jeszcze dzisiaj się opieramy lub do których często wracamy. przeprowadzał on liczne badania nad zmysłami. 1749). Akcję tę zapoczątkował w 1784 roku Valenti'n Hauy. to wymienić trzeba P. jeden z głównych przedstawicieli tego kierunku. s. procesami sensorycznymi .. a ukazała się ona w 1749 r.pisze M. Z tego też powodu niewidomi nie stanowili przedmiotu większych zainteresowań naukowców. obejmująca całokształt ówczesnej wiedzy psychologicznej dotyczącej niewidomych. zwłaszcza jeśli chodzi o aspekty psychologiczne. które zawiera również problematykę psychologiczną stanowiącą podstawę pedagogiki niewidomych (zob. Diderot. Grzegorzewska (1926. Niewidomi stanowili interesujący przedmiot badawczy w tym zakresie. ' Wśród uczniów Wundta znajdował się Teodor Heller. (1920) oraz Austriaka K. Odstępstwem od tej reguły ibyli ci filozofowie. oparta na 29 własnych badaniach eksperymentalnych w Zakładzie Dla Niewidomych w Lipsku.. który wniósł poważny wkład w rozwój psychologii niewidomych. "która autorowi swemu spowodowała rok więzienia w twierdzy Yincen-nes". którzy m. Pod koniec XIX i w początkach XX wieku obok prac przyczynkowych powstało kilka poważniejszych opracowań na ten temat. Tytuł tej pracy brzmi: Listy o niewidomych na użytek tych. interesował się m. (zob. in. Istotny wpływ na rozwój psychologii niewidomych miało zorganizowanie na przełomie XVIII i XIX wieku specjalnych szkół dla niewidomych. Pierwszą pracą wartościową z psychopedagogiki ociemniałych . 100) . choć koncentrowały się one zbytnio na stronie fizjologicznej. Dużym wydarzeniem w dziejach pedagogiki i psychologii niewido-mych było stworzenie przez Ludwika Braille'a pisma punktowego w 1825 r. należy do pierwszych poważniejszych prac eksperymentalnych dotyczących psychologu osób dotkniętych ślepotą (zot»/ T.' Hauy. Blirklena: Psychologia niewidomych (1924). Między innymi zajmował się w nim sprawą zastępstwa zmysłów u niewidomych. zorganizowanym w Lipsku w 1879 r. którzy widząl. Villeya i jego dzieła: Świat niewidomych i(19'24) i Niewidomy w świecie widzących (1927). 1895). tzw. Przełomowym wydarzeniem dla psychologii niewidomych było powstanie w II połowie. W 2 lata później wydał on już swoje słynne dzieło: Rozprawa na temat wychowania niewidomych2. a mianowicie Psychologii .funkcjonowaniem zmysłów. Wilhelm Wundt. Instytut Niewidomych. psychologicznej problematyce poświęcili swoje większe lub mniejsze prace (por. który założył w Paryżu pierwszą na świecie tego typu szkołę.

'która doczekała się kolejnych zmian i udoskonaleń. a więc "stosowaną psychologią . Podczas gdy w Europie kładło się nacisk na poznanie psychiki niewidomych i ustalenie ewentualnych różnic pomiędzy nimi a widzącymi . Swierłowa. Współczesne badania z zakresu tyfiopsychologii mają nie tylko charakter wiedzotwórczy. Grzegorzewską i W. 'który już w okresie przedwojennym na podstawie swoich doświadczeń w Zakładzie dla Niewidomych w Charkowie opublikował 30 wiele prac. s.niewidomych Marii Grze-gorzewskiej '(1926). L. Wynika to z ogólnych tendencji. Od kilku już lat zainteresowaniem cieszy się również psychologiczna problematyka niedowidzących. I. J. Stąd dotychczasowy szkic historyczny obejmował psychologię [niewidomych. Oczywiście do państw mających swój dorobek w zakresie tyfiopsychologii należy także Polska. Wśród znanych tyfiopsychologów radzieckich wymienić trzeba M. Z. Bateman i innych. który zasłynął jako twórca . B. S. W. W Związku Radzieckim do rozwoju tyfiopsychologii przyczynił się I. która stworzyła znany Inwentarz Czynników Emocjonalnych do badania niewidomych. Bauman. Niestety ukazał się tylko pierwszy tom tej pracy. Wśród pierwszych ważniejszych tyfiopsychologów amerykańskich trzeba wymienić przede wszystkim S. l). Dzisiaj liczba osób zajmujących się tyfiopsychologią jest znaczna. Problematykę tę bardzo docenia się w Stanach Zjednoczonych. została opracowana pierwsza adaptacja dla niewidlomych skali inteligencji Bineta . Hayesa. 1976. Sę-kowska z Uniwersytetu M.skala Irwina-Bineta (wg: S. Dolańskiego. Już w 1914 r.. Carrolla i L. Tom drugi przygotowany do druku uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. w Związku Radzieckim. to wymienić trzeba T. docenia także znaczenie problematyki psychologicznej w tych pracach. Hayes. O ile chodzi o psychologiczną problematykę ociemniałych.niewidomych". Jak już podkreślono . Obecnie poważny wkład w tej dziedzinie'ma Prof. Lewenfelda. wychowania i rehabilitacji. Obecnie Instytut Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w sposób kompleksowy zajumuje się sprawami wychowania i rehabilitacji niewidomych. Curie-Skłodowskiej w Lublinie i dr K. Wśród wyróżniających się tyfiopsychologów amerykańskich wymienić trzeba także B. Również na terenie Stanów Zjednoczonych zajmowano się psychologicznymi aspektami ślepoty. Kułagina. koncentrują się na problematyce diagnostyki psychologicznej oraz wykorzystaniu środków psychologicznych w procesie rozwoju i adaptacji do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. P. K. jakie dominują w dzisiejszym podejściu do spraw osób niepełnosprawnych.ma .skal inteligencji dla niewidomych. Niemieckiej Republice Demokratycznej itd. Wprawdzie nie ma szerszych opracowań. Obecnie mówi się . A. który stara się osobom niewidomym i niedowidzącym zapewnić warunki do prawidłowego kształcenia. masiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Duże znaczenie dla rozwoju badań i publikowania prac poświęconych tyfiopsychologii ma Amerykańska Fundacja dla Niewidomych.drugiej półkuli bardziej interesowano się aspektami praktycznymi. Mieliśmy słynną M. Pierwszej adaptacji skali Bineta dokonał on w 1923 r.dawni tyfiopsycholodzy głównie interesowali się niewidomymi. W dziedzinie testów osobowości mamy M. P. J. Kli-. D. to jednak coraz częściej zaczynają się pojawiać większe czy mniejsze publikacje z tego zakresu. Sokolański. Choldena. Każdy kraj. Ziemcową. Sołn-cewę. ale również praktyczny. I.

W tym kryją się więc możliwości kompensacyjne organizmu.radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych czy zawodowych. Kształcenie dzieci niewidomych (1974). *. Tego typu charakter ma też u nas w Polsce praca T. 1979. Ten rodzaj kompensacji nazywany jest kompensacją poznawczą czy kognitywną (K. u których liczne funkcje organizmu są zaburzone lub całkowicie zniesione. W rehabilitacji jako najważniejsza obowiązuje zasada kompleksowości. społeczne i zawodowe lub tylko niektóre z nich. Majewskiego: Rehabilitacja psychiczna ociemniałych (1971a). którym od początku tyflopsychologia aacżęła^-ili^ zajmować i które do dnia dzisiejszego nie doczekało się definitywnego rozwiązania. że organizm ludzki charakteryzuje się pewną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. gdzie problematyka psychologiczna jest tylko jedną z wielu. Szczególnie zjawisko to występuje u osób niepełnosprawnych. Sękowskiej o charakterze psychopedagogicznym: Poznawanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie nauczania (1968). lecz głównie nauk biologicznych.przede wszystkim o rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Dysponuje również pewnymi "rezerwami". Przykładem tego rodzaju opracowań może być praca T. że zamiast czysto psychologicznych prac zaczęły powstawać prace bardziej uniwersalne obejmujące różne aspekty defektu wzroku. Fakt wyższości. zastąpienie czegoś brakującego czymś innym. Majewskiego: Zagadnienia rehabilitacji niewidomych (1971b) oraz prace Z. mogą wyrównać czy zastąpić uszkodzoną funkcję lub sprawność. oraz z zakresu praktyki psychologicznej. których nie zauważają osoby widzące. M. O ile chodzi o niewidomych i niedowidzących. ą także T. a więc medyczne. to jest to przede wszystkim E{ r^wa kompensacji utraconej czy uszkodzonej funkcji analizatora wzrokowego i przejęcia jej przez pozostałe analizatory (zmysły). że tyfiopsychologów zaczęły interesować bardziej praktyczne problemy oraz to. J. psychologiczne. Ta tendencja spowodowała to. które w przypadku zaburzeń czy defektóyy mogą być wykorzystane. że niewidomi . Oznacza to. większej subtelności i sprawności pozostałych zmysłów u niewidomych w porównaniu z widzącymi zrodził jedno1 z -pĄd-stawowych zagadnień. Carrolla: Ślepota (1961).pomimo braku najważniejszego ze zmysłów . społeczne i zawodowe. U podstaw kompensacji leży fakt. Zauważono też. Schoeffiera: Niewidomy w życiu narodu (1956). które w odpowiedni sposób uruchomione. Stąd udział różnych specjalistów w tym procesie. Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemniałych (1965). Termin kompensacja pochodzi od słowa łacińskiego compensatio i oznacza wyrównanie braku.ompen'--icja poznawcza u niewidomych i niedowidzących Już w dawnych czasach zaobserwowano. II. Klimasiński. psychiczne. pedagogiczne. . ZAGADNIENIE KOMPENSACJI U NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Kompensacja jest zagadnieniem bardzo szerokim. że ich zmysły potrafią w sposób bardziej dokładny wychwytywać i różnicować płynące z otoczenia bodźce. że niewidomi potrafią dostrzegać w otoczeniu takie cechy przedmiotów i zjawisk oraz ich różnice. że wszystkie problemy i potrzeby osoby niepełnosprawnej muszą być zaspokojone. Ogólnie mówiąc polega ona na zastępowaniu zaburzonych funkcji organizmu innymi. K. a więc fizyczne. Stanowi ona przedmiot zainteresowania nie tylko psychologii. s. 21).

Próg podniety jest to więc minimalna siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów i wywołania elementarnego zjawiska psychicznego . lub usprawnienie funkcji korowych (wyższych czynności nerwowych) stanowiących psychologiczną część analizatora. perymentalnych w XIX wieku. próg podniety i próg różnicy.Na początku problemem było. dźwięku) zdolna wywołać reakcję receptorów w postaci impulsu nerwowego. co stwarza okazję do ich ćwiczenia i funkcjonalnego doskonalenia. Wrodzona wyższość zmysłów niewidomych została odrzucona w wyniku badań eks. Mówiąc o doskonaleniu funkcji receptorów. 'którzy uważali. również wykazują wyższość w tym zakresie w porównaniu z widzącymi. A więc teoria ta przyjmowała. U widzących wzrok odgrywa rolę dominującą w percepcji otaczającego świata. Usprawnienie analizatorów na poziomie receptorów celem przejęcia funkcji brakującego lub uszkodzonego wzroku K. że niewidomi na skutek braku wzroku mają 'nieomal automatycznie sprawniejsze pozostałe zmysły. Dla naszych rozważań szczególnie istotny jest tzw. Problemem jednak pozostawała sprawa. zawierać odpowiednią energię fizyczną. aż do początków XX wieku. czy wyższa sprawność zmysłów niewidomych jest właściwością wrodzoną czy nabytą. czyli najmniejsza siła bodźca (światła. 34 3. a więc części fizjologicznej. dlatego pozostałe zmysły nie są tak intensywnie wykorzystywane. czyli części fizjologicznej. a mianowicie przez dotyk.. 23) nazywa kompensacją senso-ryczną. teoria "wikariatu" zakładała. Znajdowała ona zwolenników wśród wielu psychologów i pedagogów. bodziec działający n'a receptory musi być odpowiednio silny. Najprostszym dowodem 'są w tej kwestii ociemniałe osoby. Jak wiadomo z psychologii ogólnej. Kompensacja sensoryczna Zjawisko kompensacji ma duże znaczenie dla praktycznej działal-•ności pedagogicznej i rehabilitacyjnej na rzecz niewidomych. Pierwszą teorią starającą się w sposób naukowy je wyjaśnić u niewidomych była teoria "wikariatu zmysłów" albo zastępstwa zmysłów. Teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała: 1. że w wyniku ćwiczenia ulegają obniżeniu tzw. albowiem sama natura stara się wyrównać im defekt wzroku. Dolnym progiem mierzy się bowiem wrażliwość zmysłów (receptorów).1. które funkcje pozostałych analizatorów podlegają usprawnieniu w wyniku tego ćwiczenia. Zastąpienie całkowite. wychodząc z założenia ścisłej analogii między dotykiem a wzrokiem. które mimo że nie urodziły się jako niewidome. Im więc siła bodźca potrzebna do pobudzenia receptorów jest mniejsza. dolny próg podniety. którzy zajmowali się niewidomymi. / / 2. 1. Z uwagi na brak wzroku niewidomi zmuszeni są do częstszego i intensywniejszego używania zachowanych zmysłów. Zakładała ona. aby powstało wrażenie. W grę bowiem może wchodzić usprawnienie funkcji receptorów. tym wrażliwość większa i . że większa sprawność pozostałych 'zmysłów u niewidomych jest właściwością nabytą odrzucając zdecydowanie wrodzoną wyższość w tym zakresie. Wśród ówczesnych tyflologów byli również tacy. Klimasiński (1979. Usprawnienie (doskonalenie) funkcji receptorów.wrażenia. że istotnym czynnikiem powodującym wyższą sprawność pozostałych u niewidomych zmysłów jest ćwiczenie (trening). Zastąpienie funkcji wzroku tylko przez jeden zmysł {analizator). s.

istniały również takie. na skutek częstego używania i intensywniejszego wykorzystywania u niewidomych jest wyższa.zastępstwie wzroku przez dotyk u niewidomych. 99). Wskazywały one na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi pod względem wrażliwości i czułości zmysłów dotyku i słuchu. Każdy bowiem zmysł ma swoistą budowę strukturę i funkcję . Do wyznawców takiego poglądu należał m. że jest to nawet zastępstwo pełne (całkowite). Niemniej jednak na początku XIX wieku jeszcze takim poglądom hołdowano i rozwój pedagogiki niewidomych na nich bazował. Przyjęcie więc twierdzenia o ścisłej analogii między dotykiem i wzrokiem jest niezgodne 'z tym prawem. 65. 11. który może zastąpić brakujący u niewidomych wzrok. że o wiele słabsze bodźce potrafią u niewidomych wywoływać odpowiednie wrażenia albo ich zmianę próżnicę) i w tym przejawia się wyższość niewidomych nad widzącymi. Zarówno próg podniety. a nie innych wrażeń. który stwierdził niższą sprawność dotyku i słuchu u niewidomych (por. U podstaw tego twierdzenia leżały wyniki badań uzyskane przez niektórych badaczy nad zmysłami u niewidomych. które brzmi: "Wszelkie różnice jakościowe między głównymi rodzajami wrażeń zależą nie tylko od rodzaju podniety. Przykładowo•można tu wymienić J. ale również od swoistej zdolności każdego z organów zmysłowych oraz odpowiednich centrów mózgu do wywoływania takich.2). . który powoduje różnicę wrażenia.patrz rozdz. niezbędną do wy^ wołania dwóch ilościowo różnych wrażeń. twórca tyfiopedagogiki Valentin Haliy. jest dotyk. nawet pod wpływem podniet niewłaściwych" (W. Oprócz progu podniety istnieje ponadto próg' różnicy. przyjmowała ona. s. Muellera. in. Co więcej. Do takich m. tzn. Na tej zasadzie oparł on nauczanie 'niewidomych w założonej przez siebie szkole dła niewidomych w Paryżu. Podobnie twierdzenie o ścisłej analogii dotyku i wzroku nie zostało w badaniach potwierdzone. czyli minimalny przyrost bodźca.odwrotnie. że jedynym zmysłem. 66. jak też próg różnicy są indywidualnymi właściwościami i w związku z tym występują pewne różnice między poszczególnymi jednostkami. czyli na minimalną różnicę ^pomiędzy dwiema siłami bodźca:. Teoria "wikariatu" przyjmowała ponadto. Griesbach. że już od najdawniejszych lat zajmowano się tym bardzo ważnym zagadnieniem. który na tych zasadach oparł swój Pod-ręcznik clla niewidomych (1819). 21. Tak dalece posunięte utożsamianie wzroku z dotykiem oczywiście musiało mieć swoje konsekwencje w praktycznej 'działalności pedagogicznej. Witwicki 1946. że zmysły nie doskonalą się u niewidomego. Grzegorzewska 1926. '(Różnice między dotykiem a wzrokiem . przyrost siły dźwięku. Jeszcze bardziej rewelacyjne wyniki uzyskał w 1899 r. Najdokładniej stwierdza to znane w psychologii prawo swoistej energii zmysłów J. W XIX wieku obok badań. 22. Hellera. W. s. M. np. których wyniki wskazywały na wyższą sprawność innych zmysłów u niewidomych. in. 105). Oczywiście dzisiaj teoria "wikariatu zmysłów" u niewidomych należy do historii i stanowi przykład tego. wychodząc z założenia ścisłej analogii obu zmysłów. Kleina. Nie może więc być mowy o całkowitym . Podobnie P. które temu zaprzeczały.oraz wykazuje swoistość wrażeń. należą badania S. światła itd. że dotyk i słuch u niewidomego nie jest subtelniejszy niż u widzącego". że wrażliwość i czułość zachowanych zmysłów (receptorów) u niewidomych. przeprowadzone w Lipsku w 1892 r. Próg różnicy wskazuje na czułość receptorów. Teoria "wikariatu" przyjmowała więc. Villoy pisze: "Liczne doświadczenia wykazały.

Rola każdego ze zmysłów jest różna w tym systemie.cały proces spostrzegania. Wynika to z pewnej hierarchii zmysłów. w referacie pt.kompensacja percep-. że wszyscy autorowie przemawiający za wikariatem zmysłów u niewidomych przypisują go wprawie. Do zwolenników takiej interpretacji wyższości funkcjonalnej zmysłów u niewidomych należała M. przyjmując za podstawę naukę I. związków czasowych. Tak więc układy strukturalne. jak to można stwierdzić u normalnych. W ten sposób w wyniku współdziałania wszystkich zmysłów '(analizatorów) powstają obrazy spostrzeganych przedmiotów czy zjawisk. "Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych" (1964). Jednak w konkretnych i . Pobudzone punkty ulegają skojarzeniu dzięki podstawowej funkcji kory mózgowej syntezie. wśród których wzrok. 19) pisze na ten temat: "Przynależność narządów zmysłów do jednego systemu uzależnia pracę każdego narządu od działalności całego systemu".. Zagadnienie kompensacji u niewidomych dokładniej omówiła ona na sesji Komisji Kompensacji Czynności Narządów Zmysłów Polskiej Akademii Nauk w 1958 r. Stąd nazwa tego poziomu kompensacji . Współdziałanie zmysłów trzeba rozumieć jako pewien system. teoria "wikariatu" była wypierana przez poglądy. W miarę nabywania nowych doświadczeń . Sołowjowa (1976. Dynamiczne układy strukturalne powstają jako skutek pobudzenia różnych punktów kory mózgowej w wyniku równoczesnego działania bodźców . dynamicznych układów strukturalnych. co określa się mianem. które wyższą sprawność pozostałych zmysłów u niewidomych przypisywały ich stronie psychologicznej. Pawiowa o wyższych czynnościach nerwowych. a ściślej mówiąc na receptory. a nie wrażliwości i czułości sensorycznej. s. M.wrażeń. 111 i 112). GrzegorzeWska (1926.. Joteyko nad kształtowaniem zmysłów 36 u osób pełnosprawnych stwierdza ona: "Nie może być wikariatu zmysłów w znaczeniu fizjologicznym dla tej przyczyny. czyli strony fizjologicznej wrażeń zmysłowych. podlegają utrwaleniu w korze mózgowej. możemy wywnioskować. Przedstawiła ona w nim teorię kompensacji poprzez kształtowanie tzw. Związki czasowe. Kompensacja percepcyjna W miarę rozwoju badań nad funkcjonowaniem zmysłów. w korze mózgowej. a następnie słuch odgrywają wiodącą rolę.2.na nasze zmysły. W tym przypadku doskonaleniu miałaby podlegać ogólna sprawność poznawcza. czyli skojarzenia intermodalne. nabytek jest natury psychologicznej". nazywane są dynamicznymi. w którym każdy z nich ma swoją rolę i uzależniony jest od innych zmysłów. spostrzeżeń związki te mogą ulec rozkojarzeniu w wyniku tzw. A ponieważ nie możemy przyznać niewidomym jakichś władz specjalnych i wobec tego. że znajdujemy się wobec prawa ogólnego [.] Kształcenie zmysłów nie prowadzi do powiększenia pobudliwości . wyższej analizy. Opierając się na badaniach J.1. które powstają . że pobudliwość organów zmysłowych nie podlega wyćwiczeniu. P. s.przedmiotów czy zjawisk .(ostrości). lecz nie jest to utrwalenie statyczne i trwałe. a zwłaszcza sprawności percepcyjne . I. eyjna. a także mogą powstawać nowe połączenia i coraz to bardziej złożone w wyniku dalszej syntezy.

pisze M. dokładniejsze". Znaczenie to jest faktycznie małe lub niewielkie. Uszkodzenie jednego ze zmysłów odbija się na funkcjonowaniu całego systemu i poszczególnych jego części (elementów). co sprawia. co zostało powiedziane o usprawnieniu zmysłów. Zależy to od rodzaju bodźców aktualnie działających. zwłaszcza małe. słuch. że czynność zmysłów u ludzi niewidomych nigdy nie usypia. "Zdolność doskonalenia korowych komponentów analizatorów . Wyjaśnienia wymaga jeszcze. Układy strukturalne podlegają rozwojowi i doskonaleniu wraz z wiekiem. albowiem nie wykształciły jeszcze odpowiednich struktur. Tak więc rolę kompensacyjną pełnią tutaj całości strukturalne powstające w wyniku współdziałania kilku zmysłów. ze udział mechanizmu odbioru -bodźców. psychicznego jednostki. Grzegorzewska sprawę kompensacji przenosi do korowych' ośrodków analizatorów i odnosi ją do układów strukturalnych. 52) . lecz skutkiem współdziałania. Dlatego wszystko. dzięki czeanu nabierają one dla niewidomych znaczenia i wartości. Kompensacja werbalna . wykryte stosunki bardziej zróżnicowane (ponieważ stają się międzyanalizatorowymi). s.nie podlegają mu poszczególne zmysły. narażeni na więcej niebezpieczeństw niż widzący i na więcej różnorodnych zapotrzebowań poznawczych".określonych sytuacjach rola ta może się zmienić od wiodącej do współuczestniczącej czy nawet pomocniczej (drugorzędnej). a zarazem zniewala do działania w nowym układzie. I tu należy zaznaczyć. wszystkich pozostałych zmysłów. Grzegorzewska (1964. Przeciwnie ma się sprawa na początku kształtowania się struktur. A więc zjawisko kompensacji nie jest wynikiem działania jednego zmysłu (analizatora).3. 54) pisze jednak: "Gdy chodzi o całość życia . 38 1. że w miarę doskonalenia się tych układów. M. zmienia ich rolę. a więc części obwodowej analizatora '(receptorów). odnosi się także do zachowanych resztek wzroku u niewidomych i niedowidzących. mechanizmy odbioru wrażeń wchodzące w skład tej struktury stają się bogatsze. lecz cały ich zespół. Dzieci. a więc wyższych czynności kory mózgowej stanowiącej podstawę wszelkich czynności psychicznych. gdyż wskutek braku wzroku są oni. nie potrafią jeszcze wykorzystywać kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów. a nie pojedyncze człony tej struktury. kiedy struktury osiągnęły już pełny rozwój. fakt. I pomimo takiego • zespolonego działania jest to tylko zastępstwo częściowe i ograniczone. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk. Znaczenie ich w tym systemie i możliwości funkcjonalnego usprawnienia ograniczone są stopniem defektu wzroku.jest zdolnością kształtowania dynamicznych układów strukturalnych opartych na danych. kiedy rola receptorów jest większa. W przypadku niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących do tego zespołu jest włączony również szczątkowo zachowany wzrok i stanowi on element systemu kompleksowego działania zmysłów u tych osób. ma różne znaczenie na poszczególnych etapach rozwoju układów strukturalnych. węch itd. . które zostały dostarczone przez wiele analizatorów jednocześnie. rola zmysłów się nie zmniejsza. / 37 M. bardziej rozczłonkowane. U niewidomych jest to zespół zachowanych zmysłów. 'Podobnie jest z usprawnieniem zmysłów. Grzegorzewska {1964. s. ciągle bowiem powstają struktury i zjawisko odbioru wrażeń zmysłowych znajduje nowe pole do zastosowania.

W przeciwnym wypadku przekazywane niewidomemu słowa będą "pustymi dźwiękami". . Kompensacja werbalna polega na większym wykorzystaniu funkcji poznawczej mowy. której istota polega na tym. że słowa będą miały charailater infonmacyj39 ny i kompensacyjny dla niewidomego tylko wówczas. U niewidomych drugi układ sygnałowy. J.zastąpienie informacji. 76 i 77) pisze na temat kompensacji werbalnej: "Drugi układ sygnałowy (słowa . a więc przedmiotów bardzo dużych lub bardzo małych.przyp. że treść odpowiadających im wyobrażeń i pojęć będzie adekwatna do rzeczywistości. bez specjalnych zaburzeń. rozwija się wyjątkowo dobrze.wym. Kompensacja werbalna u niewidomych może stanowić: . Kułagin. dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowaniu tych ludzi. a więc uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą pozostałych zmysłów. I. że opanowują one język jako narzędzie komunikowania się tak dobrze jak dzieci widzące (por.) odgrywa kierowniczą rolę w kompensacji zarówno jako mechanizm wyższej analizy i syntezy. 1956. Niewidomi mogą więc otrzymać wiele informacji o przedmiotach i zjawiskach z otaczającego świata na podstawie słownego opisu. Sękowska. krajobrazu. aut. w pracy zawodowej itd. Ziemcowa..] Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego spostrzeżenia wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej. że słowo może dostarczać osobom z defektem wzroku takich samych treści poznawczych jak widzącym wzrok. Dlatego można wykorzystać jego funkcję poznawczą w szerszym zakresie. • . w przygotowaniu do pracy. Z. werbalizmu. instruktażu itp. Sękowska :(1974. kompensacji werbalnej '(słownej). gdy będą miały one konkretną podbudowę opartą na bezpośrednim doświadczeniu zmysło.zjawisk przyrody. Wynika z nich. Obecnie zajmiemy się kompensacyjną rolą zachowanych zmysłów u niewidomych. które człowiek poznaje dzięki obserwacji wzrokowej w sytuacjach życia codziennego i społecznego. Kompensacja werbalna może występować także u niedowidzących w tych wszystkich przypadkach. 1974) zwraca uwagę na duże znaczenie i rolę słowa (języka) w kompensacji braku funkcji wzroku u niewidomych.Ostatnio wielu tyfiopsychologów i(M. gdy osłabiony wzrok nie pozwala im na wzrokowe poznanie niektórych elementów otaczającej rzeczywistości. niż to się czyni u ludzi posiadających pełnosprawny wzrok. III). pełną informację. . Z. uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących.. tzn. 1969. wyjaśnień. A. Jest to zagadnienie tzw.tych wszystkich zjawisk. Trzeba jednak podkreślić. Za możliwościami wykorzystania tej formy kompensacji przemawiają wyniki badań nad językiem (mową) niewidomych. s.przedmiotów niedostępnych poznaniu pozawzrokowemu. Otrzymanie informacji słownych zastępuje niewidomemu nabywanie wielu osobistych bezpośrednich doznań dotyczących właściwości i zjawisk otaczającego świata". co stwarza niebezpieczeństwo rozwoju u niewidomego tzw. Oczywiście jest to tylko teoretyczne wyodrębnianie . jak i środek komunikowania się z myślą ludzką. rozdz. które człowiek widzący uzyskuje za pomocą wzroku. . Szczególne znaczenie ma kompensacja werbalna dla poznania przez niewidomych: . że język (słownik i gramatyka) rozwija się u dzieci niewidomych dobrze. który zapewnia im. informacjami przekazanymi w drodze werbalnej.uzupełnienie kompensacji percepcyjnej. [.

Ekel '(1976. a mianowicie energii mechanicznej (dotyk. ucisku czy oporu {uczucie twardości lub miękkości). choć jest to rozmieszczenie bardzo nierównomierne. W praktyce często wrażenia dotykowe. s. przy chwytaniu szklanki z gorącą herbatą. a więc pozwala na poznanie stosunkowo małej ilości cech przedmiotów. a nawet bólu. zimna i bólu. pomimo znacznego osłabienia. U osób widzących dominująca rola przypada zmysłowi wzroku. np. Stąd uwagi dotyczące kompensacyjnej roli dotyku odnoszą się w głównej mierze do niewidomych i niewidomych 'z resztkami wzroku. Najliczniej występują one w opuszkach paliczków palców rąk oraz na czubku języka i wargach. co powoduje pobudzenie wymienionych receptorów kinestetycznych. i w procesie percepcji dotykowej trudno go wyłączyć i odizolować.wśród zmysłów istnieje pewna hierarchia. Mamy wiele danych eksperymental40 nych trudnych do pogodzenia ze ścisłym przyporządkowaniem czterech wymienionych uprzednio różnych bodźców określonym typom receptorów. Kompensacyjna rola zmysłu dotyku 2. ciepła. W zasadzie daje on wrażenie dotknięcia. Natomiast u niedowidzących zmysł wzroku. "W skórze odkryto zakończenia nerwowe . zmysłów skórnych. dzięki któremu dotyk nabiera właściwej wartości dla niewidomych. zachowuje swoją dominującą rolę. 224) ipisze: "Jednakże nie jest pewne. w tej samej okolicy skóry na ciepło i . czy receptory o tej samej budowie anatomicznej reagują zawsze na te same bodźce niezależnie od tego. Pomimo że stracił on swoją wartość wobec dominacji wzroku. J. s. Wrażenia kinestetyczne należą do wrażeń proprioceptycznych i powstają przy ruchu ciała człowieka lub poszczególnych jego części. którym przypisywano reagowanie na różne rodzaje bodźców. Receptory zmysłu kinestetycznego znajdują się w mięśniach (receptory mięśniowe). W rozwoju filogenetycznym dotyk był wcześniejszy niż wzrok. Praktycznie jest on z nim połączony. Dzisiaj sprawa ta nie jest tak pewna. w przypadku ślepoty.receptory o różnej budowie. narząd ruchu. do którego należy kręgosłup. inne mniejsze znaczenie dla człowieka.ciepła i zimna oraz zmysł bólu. 2. albowiem w rzeczywistości działają one w ścisłym ze sobą zespoleniu jako określony system. U niewidomych rolę tę przejmuje zmysł dotyku. Receptory zmysłów skórnych rozmieszczone są w całej skórze i innych powłokach ciała. 50) w szerokim znaczeniu dotykowi przypisuje także wrażenie ciepła.1.działania poszczególnych zmysłów. to rzeczywiście jego-wartość poznawcza jest niewielka. a mianowicie: na bodźce dotykowe. Podobna sytuacja istnieje ze zmysłem kinestetycznym ł. Dotyk wchodzi w skład tzw. kończyny górne i kończyny dolne. gdzie są umieszczone. a raz w innym miejscu". to zachował on duże możliwości kompensacyjne. Wrażenia kinestetyczne . na przykład niestałość punktów czuciowych na skórze. podobnie jak ze zmysłem bólu. ucisk) i energii cieplnej (dopływ i odpływ ciepła). np. stanowiących tzw. Definicja zmysłu dotyku Jak już 'zaznaczono .zimno raz reaguje punkt położony w tym. np. Swierłow (1957. Obok dotyku należą do nich również zmysł temperatury . Jedne zmysły mają większe. dotykaniu ostrza noża itp. w stawach (receptory stawowe) i w ścięgnach (receptory ścięgnowe). O ile chodzi o dotyk właściwy odizolowany od innych zmysłów. Jego możliwości poznawcze wzrastają w połączeniu ze zmysłem temperatury (ciepła i zimna). Przy ruchu następuje zmiana naprężenia mięśni szkieletowych oraz stopień napięcia wiązadeł i ścięgien. śluzówkach. Bodźcami dla receptorów skórnych są zmiany energii fizycznej. Dlatego też W. zimna czy nawet bólu ziewają się. zimna. ciepła.

Stąd dotyk czynny nazywany bywa też zmysłem dotykowo-ruchowym. jak długość. 36). ruchach statycznych oraz o ich przemieszczaniu . odległość. wyniki te potwierdził W. przesuwanie ręki po przedmiocie celem dokładnego poznania jego kształtów albo przesuwanie nogi po nawierzchni celem zbadania jej właściwości czy odszukania przeszkody. * Inne spotykane nazwy dla zmysłu kinestetycznego to: zmysł ruchu albo ruchowy. mieszczą .informują człowieka o położeniu poszczególnych elementów jego aparatu ruchowego . ciepła.2. W związku z tym wyróżnia się tzw. czego wynikiem jest jedynie wrażenie dotknięcia. jakościowe właściwości powierzchni. a co za tym idzie . kierunek itd. Steru w badaniach obejmujących 100 niewidomych i 400 widzących w różnym wieku. Dotyk czynny występuje wówczas. niekiedy bólu". Sołowjowa (1976. ucisku lub oporu. W ten sposób do dotyku włącza się element ruchu. Dziwki takiemu zespoleniu i wrażeniom dotykowo-ruchowym niewidomy ma możliwość poznać takie cechy przedmiotów. przeprowadził w Niemczech badania tomparystyczne nad 2 widzącymi oraz 2 niewidomymi dziećmi i l niewidomym dorosłym. 41 Kiedy mówimy o zmyśle dotyku jako 'najważniejszym u 'niewidomych narządzie sensorycznym biorącym udział w poznaniu rzeczywistości i kompensującym brak wzroku . s. Dotyczyło to wrażliwości i czułości dotykowej (haptycznej) mierzonej tzw. Ten pierwszy występuje przy biernym zetknięciu się z przedmiotem. Do badaczy. gdy narząd dotykający jest równocześnie w ruchu.o ruchach dynamicznych. Laury Bridgman. zmysł mięśniowo-stawowy. 2. Z uwagi na to. 95) pisze. spoistość przedmiotów. w których skład wchodzi wiele wrażeń: dotknięcia. Hali w Stanach Zjednoczonych stwierdził zadziwiająco subtelny dotyk głuchoniewidome j. czy ich dotyk faktycznie jest lepszy. Badania dotyku u niewidomych Podobnie jak inne zmysły również dotyk niewidomych był przedmiotem licznych badań. zmiany miejsca (przesuwania się). należy Czermak. chodziło o stwierdzenie. czy mają oni obniżone progi podniety (wrażliwość) i różnicy (czułość).o-tzw. które przeprowadził w Zakładzie dla Niewidomych w Monachium. Z tego też powodu W. M. Swierłow (1957. którzy uzyskiwali wyniki wskazujące na wyższość niewidomych. progiem przestrzennym Webera.to trzeba go rozumieć przede wszystkim jako zmysł dotykowo-ruchowy. zmysł mięśniowy. posiadała także w pewnym stopniu su. że niewidomi potrafili go świetnie wykorzystywać w różnych sytuacjach życiowych. Inna głuchoniewidoma. dotyk bierny i dotyk czynny. funkcjonalnie sprawniejszy. gładkość oraz ich kształt. Również I. który w 1855 r. z tym że' dotytowy należy rozumieć szeroko. wysokość. szerokość. jak szorstkość. ucisku lub oporu. Helena Keller. s. Podobnie w 189'1 roku. np. w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym. a więc elementarne cechy przestrzenne. ich trójwymiarowość i ciężar". polegającej na ujęciu za pomocą dotyku najmniejszych odległości przy jednoczesnym dotknięciu dwóch punktów skóry oraz za pomocą minimalnych zmian bodźca. definiuje go jako "skomplikowany zespół czynności. S. kiedy rozważa znaczenie dotyku w orientacji przestrzennej.się w nim także wrażenia zimna i ciepła. Faktycznie pierwsze badania wskazywały na pewną wyższość niewidomych nad widzącymi. Tak więc i w tym przypadku dotyk rozumiany jest bardzo szeroko.zwiększa się zakres jego możliwości percepcyjnych. że "za pomocą dotyku człowiek może stwierdzić kształt przedmiotów. a nawet bólu. W 1895 r.btelniejszy .

podobnie jak w zakresie innych zmysłów. z jakiej człowiek ma możliwość spostrzegania przedmiotów. Wyznaczają je punkty. Natomiast o ile chodzi o odległość. teleanalizatorów. w Zakładzie dla Niewidomych w Lipsku przy zastosowaniu estezjometru '(badanie progu przestrzennego). 17 . przyjmując. Przede wszystkim należy wymienić tutaj wspomniane już bada42 nia T. Pole percepcji wzrokowej jest niewspółmiernie większe niż pole percepcji dotykowej. Do tych badaczy należy także W. a w płaszczyźnie pionowej . uzyskane wyniki są bardzo zróżnicowane. który w 1914 roku stwierdził u 4 niewidomych od urodzenia wyższość dotyku w porównaniu z widzącymi.dotyk. a więc jego receptory reagują na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. Obok wyników wskazujących na przewagę po stronie niewidomych było w tym okresie wiele badań. Podobnie różnicy pod względem wrażliwości i czułości u niewidomych i widzących nie stwierdzili Rosse we Włoszech. Jak wynika z powyższego przeglądu badań z XIX i początków XX wieku.. Oznacza to. Biorąc za podstawę pole widzenia obu oczu.120°. dawna teoria "wikariatu zmysłów" przyjmowała ścisłą analogię pomiędzy zmysłem dotyku i wzroku. Różnice te. Obecnie wyższość niewidomych w percepcji dotykowej. zwłaszcza jeśli chodzi o odległość. Jest to więc różnica dość istotna rzutująca na możliwości percepcyjne. 2. Wzrok należy do tzw. jak stwierdzili to Jastrow i 'Macy. których wyniki nie wskazywały na takie różnice.22). Wyniki badań przyznające nawet widzącym nieco wyższą wrażliwość i czułość dotykową zostały uzyskane przez Griesbacha w 1899 r. Z pewnością miały na to także pewien wpływ względy metodologiczne. dotyk jest kontaktoanalizatorem. 43 Wręcz przeciwnie pole wyznaczają je długość stanowi główny narząd których można sięgnąć pozycji ciała. Teoria mówiąca o fizjologicznej wyższości dotyku została całkowicie odrzucona w świetle nowszych badań eksperymentalnych. że ręka percepcji dotykowej. Dodatkowo może ono być powiększone na skutek możliwości ruchowych gałek ocznych oraz obrotu całej głowy czy możliwości lokomocyjnych całego organizmu. Różnice między dotykiem a wzrokiem Jak już wspomniano. to może ona nawet sięgać kilku kilometrów. Oczywiście stanowisko takie zostało odrzucone z uwagi na zupełnie różną strukturę i funkcję obu zmysłów. a przy percepcji dotykowej jest znacznie ograniczone i i rozpiętość kończyn górnych. że zmysł dotyku miał całkowicie zastępować wzrok u niewidomych.3. Utożsamienie to szło tak dalece. Za pomocą wzroku człowiek ma więc możliwość spostrzegania przedmiotów i zjawisk znajdujących się nawet w znacznej odległości. 1926. Przeciwnie. Petkoff. s. Ma ono kształt . Loeve i Tornay w Anglii. Foncault we Francji (wg: Grzegorzewska. której podstawę stanowią dynamiczne układy strukturalne. w których brało udział 37 niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Illżach pod Miihuzą oraz 56 widzących w tym samym wieku. Występuje więc tutaj istotna różnica w polach percepcji. że do powstania wrażenia dotykowego konieczny jest bezpośredni kontakt receptorów z przedmiotem. wyjaśnia teoria kompensacji. do końcem palca wskazującego przy niezmienia-jącej poruszaniu tylko ręką i ramieniem. pole percepcji wzrokowej wynosi w płaszczyźnie poziomej 220°. są istotne i można je sprowadzić do następujących: l. Hellera przeprowadzone w 1892 r. Takiej właściwości nie ma natomiast dotyk.

że pole percepcji dotykowej jest dalekie od pola percepcji wzrokowej. Inna różnica przejawia się w tym. niezależnie od tego. światło (jasność). albowiem pola wyznaczone przez obie kończyny nie pokrywają się. Wymaga to od niewidomego aktywnej postawy. Biorąc pod uwagę . 4. dotyk może je ujmować. Z kolei dotyk ma przewagę nad wzrokiem w percepcji takich cech. a co za tym idzie niewidomi potrzebują więcej czasu na poznanie tego samego przedmiotu niż widzący. Rolę kompensacyjną dotyku u niewidomych można rozpatrywać w zakresie: . Zmysł wzroku można nazwać zmysłem ireceptorycznym. albowiem przedmiot i jego cechy same się narzucają. a więc obejmujących równocześnie wszystkie wzrokowe cechy przedmiotu czy nawet kilku przedmiotów znajdujących się w polu percepcji. że dotyk ma ograniczone możliwości ujmowania rzeczywistości podlegającej zmianie w formie dynamicznej. porównanie zmysłu wzroku ze zmysłem dotyku wypada na niekorzyść tego ostatniego Nie oznacza to jednak. że nie przedstawia on żadnej wartości kompensacyjnej dla niewidomych.orientacji przestrzennej i poruszania się. . Wśród nich dokonuje on dopiero pewnej analizy i wybiera te. W przypadku posługiwania się obiema rękami pole percepcji dotykowej ulega powiększeniu. lecz w porównaniu ze wzrokiem wykazuje znaczne ograniczenia. gładkość. a więc elementarne cechy przestrzenne (odległość. długość. a niektórych w ogóle nie może poznać.działalności praktycznej. horyzont i perspektywa. Natomiast o ile chodzi o kształt. Przeciwnie dotyk jest zmysłem i "detekcyjnym".wyznaczony przez prawa ruchów ramion. '2. że działają na niego stale . nawet duże możliwości lokomocyjne organizmu (zmianę miejsca) należy stwierdzić. szerokość. który musi szukać i wykrywać właściwe i potrzebne bodźce . a więc przedmiotów i zjawisk znajdujących aię w ruchu. wysokość). jak to 'ma miejsce w przypadku percepcji wzrokowej. miękkość. Podobnie jak w przypadku wzroku . które mogą być dokonywane w płaszczyźnie poziomej i pionowej. Bardzo istotne różnice istnieją między wzrokiem a dotykiem pod względem treści poznawczych.bodźce wizualne.pole percepcji dotykowej może ulec dalszemu poszerzeniu przy zmianie pozycji całego ciała. Za pomocą dotyku człowiek może poznać niewiele cech przedmiotów czy zjawisk. a więc ujmujących kolejno poszczególne cechy percypowanego przedmiotu.przedmioty i ich cechy. czy człowiek sobie tego życzy czy też nie. Jak wynika z przedstawionej analizy. Spostrzeganie ruchu jest natomiast domeną wzroku. Ponadto trzeba podkreślić. W ten sposób wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. . albowiem wymaga 'wykonywania wielu ruchów oraz stałej koncentracji. Wzrok ujmuje równocześnie całą sytuację bodźcową (bodziec kompleksowy). . które w danej chwrii przedstawiają dla niego określoną wartość. jak twardość. Przeciwnie dotyk jest zmysłem wrażeń sukcesywnych (kolejnych). . jak: barwa. 3. że wzrok jest zmysłem wrażeń symultanicznych (jednoczesnych). że percepcja dotykowa jest bardziej męcząca. Dotyk ujmuje ją bardziej statycznie. a nie jest.poznawania przedmiotów. Taka postawa nie jest konieczna przy percepcji wzrokowej. przekazywana jednocześnie. W związku z tym percepcja dotykowa jest o wiele wolniejsza niż percepcja wzrokowa. 44 Mówiąc o treści poznawczej trzeba jeszcze podkreślić. szorstkość itp. co oznacza.

lecz tylko elementy przestrzenne. Percepcja dotykowa nie polega na dotykaniu. W ten sposób stopniowo powstaje pełne spostrzeżenie przedmiotu poprzez narastanie wiedzy o nim. o określonej długości. które nie mają barwy. Ujmuje on przedmioty jako bryły o określonej formie i kształcie.oraz doskonalenia się dynamicznych układów strukturalnych. Od samego przedmiotu zależy. wy45 chwytaniu cech istotnych przedmiotu oraz na szybszym i łatwiejszym rozpoznawaniu przedmiotów. Są to jednak spostrzeżenia przedmiotów. samochodu. Rola dotyku w poznawaniu przedmiotów Najważniejszym narządem poznawania przedmiotów jest u niewidomych ręka (palce wraz z dłonią). Zwykło się więc mówić. że niewidomi żyją w świecie kształtów. kształt. Dzięki dotykowi niewidomi mają możliwość poznania przedmiotów i w tym przejawia-się jego wartość kompensacyjna. W szczególności niewidomi mają trudności w dotykowym poznawaniu przedmiotów: . które są dla człowieka spostrzeganie. twardość. że: "W większości przypadków do rozpoznania przedmiotu wystarczy zobaczyć jego kształt". W tym zakresie dotyk ma więc u niewidomych decydujące znaczenie. zapach dla cebuli. W poznaniu przedmiotów w niektórych sytuacjach bierze także udział zmysł dotyku zlokalizowany :W kończynach dolnych. szorstkość itd. Stwierdza jednak. Przy percepcji dotykowej niewidomi najpierw ujmują całość. . kształt dla stołu. F. że przedmiot ma wiele cech i właściwości.zbyt dużych. góry. wysokość itd.analizy i syntezy . Niewidomi w pierwszej kolejności spostrzegają te cechy przedmiotu. np. Pomimo że dotyk jest najważniejszym zmysłem. Palhegyi (1976.4. szerokość. 87) podkreśla. Spostrzeganie dotykowe ulega u niewidomych rozwojowi w miarę ćwiczenia oraz nabywania doświadczenia. na którym opiera się poznanie przedmiotów. lecz przede wszystkim na przesuwaniu narządu poznającego po przedmiocie. że łatwo może dostosować się do ich kształtów. zieleń dla łąki. w wargach czy innych częściach ciała.2. strukturę całego przedmiotu. temperatura. kształcie. . które pozwolą na powstanie adekwatnego spostrzeżenia. bez jego relacji do innych przedmiotów i zjawisk występujących w danej sytuacji. np. to posiada on znaczne ograniczenia w tym względzie. jak barwa. szerokości i wysokości. które się same narzucają oraz które są dostępne i dogodne dla percepcji dotykowej. Następuje to na skutek doskonalenia się podstawowych funkcji kory mózgowej .który znajduje się w pozycji statycznej. budynku. Doskonalenie to polega na pełniejszym i dokładniejszym spostrzeganiu przedmiotu i jego cech. s. Niewidomi spostrzegają przedmioty jako bryły o określonej formie. która z tych cech jest dla niego najbardziej charakterystyczna. chociaż jest to ujmowanie przedmiotu bez jego związku z całą sytuacją bodźcową. a więc długość. Dotyk zlokalizowany w kończynach górnych w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest u niewidomych najważniejszym zmysłem ujmującym cechy przestrzenne przedmiotów. z uwagi na to. Starają się oni jednak skierować swój dotyk na istotne cechy przedmiotu. a następnie jego szczegóły.

. 46 Dla poznania dużych przedmiotów konieczne jest natomiast obejmowanie przedmiotu za pomocą rozłożonych obu kończyn górnych. płatka kwiatu. pajęczyny.wody.. jadącego pociągu. ' Z dotykiem syntetycznym mamy do czynienia wówczas. że jedynie dotyk w połączeniu ze zmysłem kinestetycznym jest zdolny do poznania przedmiotów. dotyk syntetyczny i analizujący. ze względu na brak .swobody manipulowania rękoma (wg: M. Hel-lera. Mówiąc o dotykowym poznaniu przedmiotów T.Dotyk syntetyczny dostarcza przeto we wszystkich okolicznościach tylko schematycznego ogólnikowego obrazu przedmiotów. np. Uważa on. które 'mieszczą się w zasięgu ruchów dłoni i całych kończyn górnych. Grzegorzewska (1926. Heller i(1895) zajmował się szerzej zagadnieniem poznania dotykowego i stworzył pierwszą jego teorię.zbyt oddalonych. . Wprowadza on również pojęcie dotyku obejmującego. Według autora . np. iM. O ile chodzi o ujmowanie przedmiotów trójwymiarowych i wytwarzanie wyobrażeń przestrzennych. księżyca. Przy percepcji dotykowej istotną jest także sprawa. że w tego rodzaju sytuacji spostrzeżenie przedmiotu jest często fragmentaryczne lub zbyt ogólne. Trudniej natomiast 'mogą poznawać przedmioty.w pewnych specjalnych stanach. To pierwsze pokrywa się z wymienionym już polem percepcji dotykowej. że przy użyciu jednej ręki poznanie przedmiotu jest prawie niemożliwe. nie jest w stanie wywołać wyobrażeń przestrzennych. 1926.niewidomi znajdują najkorzystniejsze warunki do percepcji przedmiotów w ramach wąskiego pola dotykowego. 153 i 154). Daje on jednak tylko bardzo ogólny. że w wielu przypadkach dotyk obejmujący przy pomocy obu rąk nie zapewnia . schematyczny obraz przedmiotu. s. Grzegorzewska. • Najlepiej niewidomi poznają . np. gdy następuje jednoczesny ucisk przedmiotu na narząd dotykowy. przedmiotu palącego się (ognia) itp. np. ' ' . aby niewidomy ujmował dany przedmiot na tle i w związku z innymi przedmiotami i zjawiskami występującymi w danej sytuacji. słońca. W związku z tym rozróżnia tzw.przedmioty niezbyt małe i niezbyt duże. statuy na pomniku. co stwarzałoby analogiczne warunki. Polega on na obejmowaniu rękoma przedmiotu per-cypowanego i dostosowaniu ich do jego kształtu. natomiast wąskie pole dotykowe wyznaczają ruchy rąk przy lekko zgiętym stawie łokciowym i swobodnym manipulowaniu. a w wielu przypadkach nawet przemieszczanie całego organizmu. 150). Trzeba jednak zaznaczyć. wieży kościoła. mrówki. T. według Hellera. Dotyk syntetyczny. w stanach płynnych. Przyjmował on.. Podkreśla również. Dotyk analizujący polega natomiast na kolejnym wykonywaniu ruchów dotykowych i wówczas powstaje bardziej dokładny obraz przedmiotu z uwzględnieniem jego szczegółów. . Nie przypisuje on żadnej wagi słuchowi w tym zakresie. s. które znajdują 'się na peryferiach pola dotykowego. który okazuje się niezbędnym dla dokładnego określenia wrażenia i dla ukształtowania odnośnych wyobrażeń". referując teorię T. Wynikające stąd niedokładności zmuszają niewidomych do zastosowania dotyku analizującego. to istotną rolę odgrywa w tym zakresie dotyk analizujący.kombajmu czy piły tartacznej. lecącego ptaka. jakie występują przy percepcji wzrokowej.w ruchu. pracującej maszyny . pisze: . . celem powiększenia pola percepcji dotykowej.zbyt małych. Heller (1895) wyróżnia szerokie i wąskie pole (przestrzeń) dotykowe.

punktowe niż linie ciągłe. Fis-cher. czyli elementy geometryczne charakteryzujące się symetrią. Schematy dotykowe kształtują się i utrwalają dzięki specyfice poznania przedmiotów przez niewidomych.adekwatnego spostrzeżenia przedmiotu. Na zagadnienie to zwracało już uwagę kilku dawnych tyfiopsychologów. w którym 'dotyk odgrywa wiodącą rolę. Odgrywają one też znaczną rolę w orientacji przestrzennej. schematów dotykowych w tym procesie.formy. iSteinjberg (1920). jak twardość. schematyczny. Są to puste ramy. mają skłonność do tworzenia jego schematu na podstawie prostych kształtów. jak kwadrat. np. Braille'a. który dokonał wielu badań nad problematyką ślepoty w Instytucie Psychologicznym w Hamburgu. 85) podkreśla. z pominięciena innych. jak Villey. które są dla nich dostępne i dzięki schematom również mają możność tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie dotąd nieznanych i niedostępnych poznaniu dotykowemu". że schematy stanowią ważny czynnik w kształtowaniu pojęć ogólnych i abstrakcyjnych. Mówiąc o poznaniu dotykowym przedmiotów trzeba podkreślić rolę tzw. a następnie dopiero takie jego cechy.formy nie 'mają swojego odpowiednika u widzących. kula itd. gładkość itd. Przyjmuje on za Hellerem dotyk syntetyczny i analizujący. co znalazło już wcześniej swoje odbicie w piśmie punktowym stworzonym przez L. prostokąt. Uważali oni. Sękowska (1974. skróconymi i skracającymi wyobrażeniami przedmiotów. Dotyk w procesie syntezy ujmuje już przedmiot wszechstronnie. odgrywają podobną rolę jak schematy wzrokowe u widzących. s. kształty kuliste będą zawsze uprzywilejowane w porównaniu z innymi kształtami. s. koło. należą do świata zmysłów. stanowiącymi pośrednie ogniwo między wrażeniami a pojęciami. Schematy ogólne stanowią rodzaj szkicu przedmiotu i mają podobny charakter. Z. Są one konkretnymi. M. lecz mają charakter empiryczny.). Jest to skłonność do percepcji przedmiotów w sposób skrótowy. Grzegorzewska (1964. które pozwalają na poznanie przedmiotów. których pełna percepcja jest utrudniona. 168 i nast. a mianowicie: schematy ogólne i 'schematy . Inaczej jednak określa 47 funkcję dotyku syntetycznego. T. 71) pisze: "Dzięki owym schematom niewidomi mogą tworzyć ogólne wyobrażenie przedmiotów. że niewidomi nastawieni są na poznanie kształtu przedmiotu. że dotyk lepiej percypuje linie przerywane . Schematy . W pierwszej kolejności spostrzegają oni kształt przedmiotu. że istnieją u niewidomych 2 rodzaje schematów. natomiast w wyniku dalszej analizy ujmuje szczegóły danego przedmiotu. Schemat jest to skrócony i ogólny wygląd przedmiotu. Polega ona na tym. 1926. Jest to możliwe dzięki temu. W tym przypadku kształt przeważa jako cecha dominująca. Heller zwrócił także uwagę na' fakt. Podobnie jak Heller nie przywiązuje większej wagi do zmysłu słuchu w poznaniu przedmiotów (wg: Grzegorzewska. Zagadnieniem poznania dotykowego zajmował się również niewidomy . które są konieczne do poznania przedmiotu. miękkość. s. które mogą \ być wypełniane dalszą treścią. który może być również źródłem wyobrażeń przestrzennych. Są to pewnego rodzaju formy umysłowe. M. ze względu na 48 . Grzegorzewska (1964. w których przeważają czynniki geometryczne. Steinberg.psycholog W. Zależy to od kształtu danego przedmiotu. że w świecie przedmiotów dominuje kształt. 86) przyjmuje. s. że niewidomi wybierają spośród wielu te elementy. sześcian.

Oczywiście zmysł kinestetyczny współdziała tutaj ściśle z dotykiem. W tym przypadku analizator kinestetyczny przejmuje funkcję regulującą i kontrolującą. wynikających z samego ruchu narządu wykonawczego. Majewski.zwłaszcza jeśli chodzi o funkcję kontrolną. percepcja jednego koła samochodu do wyobrażenia sobie pozostałych trzech. że ruchy te wykonywał kończyną górną badanego sam eksperymentator trzymając ją w stawie łokciowym i nadgarstku z równoczesnym słownym objaśnianiem tego.roboczych u niewidomych wykazały. Dzięki uprzednio wytworzonymi schematom . jego «wzorzec». Tego typu wyobrażanie sobie przedmiotów nazywane też bywa zjawiskiem stereognozy. na podstawie którego tylko może się odbyć samokontrola i samoregulacja". Wymieniona Sołowjowa '(1976. a zwłaszcza kinestetycznym. Zespół wrażeń dotykowo-ruchowych na pewno w dużym zakresie może przejąć funkcję brakującego wzroku u niewidomych.za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych. Podobnie jest z poznaniem półek w szafie czy regale. Polegała ona na eksponowaniu układu ruchów w ten sposób. Majewski. że przy wyłączonym wzroku zwiększa się kontrolująca rola lewej ręki. "Dla regulowania ruchu . lecz nie jest to pełne i . że najskuteczniejszą metodą demonstrowania jest metoda ki-nestetycznosłownej ekspozycji bodźców. a więc automatyzacji jego wykonywania. które badany miał wykonać. s. Metoda oparta na eKspozycji kinestetycznej wraz ze słownym objaśnianiem wymagała najmniejszej liczby prób. 2.5. gdy przedmiot składa się z części o symetrycznych elementach geometryczych. a często zachodzi potrzeba kontrolowania wykonywanej czynności za pomocą obu rąk. że na analizatorze dotykowym. Badania przeprowadzone przez autora (T.słownym objaśnianiu zespołu ruchów.) dotyczące kształtowania ruchów.pisze J. Następ4 T. co robi. Rola dotyku w działalności praktycznej ' Nie ulega najmniejszej wątpliwości.formie umysłowej niewidomym wystarcza np. Sołowjowa '(1976. spoczywają. to lewa skłania się bardziej do funkcji kontrolnych (u osób praworęcznych). to również wrażenia kinestetyczne odgrywają zasadniczą rolę. 49 nie badany odtwarzał demonstrowany zespół ruchów. s. 23) . największe zadania kompensujące brak wzroku w praktycznej działalności.wielkość. że u niewidomych następuje podział funkcji między obie ręce. nie mówiąc już o wyłącznie słownej ekspozycji . Jak już zaznaczono przy omawianiu znaczenia wzroku w tej dziedzinie. Podczas gdy prawa ręka spełnia bardziej funkcje wykonawcze. Zdecydowanie przeważała ona nad metodami opartymi na dotykowym śledzeniu przez niewidomego eksponowanych ruchów. Występuje to wówczas. Trzeba podkreślić. aby niewidomi nauczyli się odtwarzać demonstrowany zespół ruchów. W tym przypadku niewidomy zadowala się percepcją tylko części przedmiotu i przenosi jej cechy na pozostałe części przedmiotu. 1971. s. O ile chodzi o nauczanie nowych ruchów i czynności. ma on tutaj duże możliwości. 22) pisze. Na podstawie oglądnięcia jednej lub dwóch wyobrażają sobie oni pozostałe półki. trzeba posiadać w pamięci bardzo wyraźny obraz tego ruchu. lub po prostu niekonieczna. Psychologia . M. jego rola zmniejsza się na rzecz analizatora kinestetycznego w miarę utrwalania się nawyku ruchowego. 87 i nast.

proces sa-moregulacji i samokontroli w trakcie poruszania się w przestrzeni. kija. Dla uzupełnienia trzeba wspomnieć jeszcze o funkcji kontrolującej zmysłu kinestetycznego w poruszaniu się w przestrzeni. Ułatwia to mu dotykowe rozpoznanie charakterystycznych znanych elementów trasy. bruk) czy miękka (piaszczysta. Ponadto pozwala mu na poznanie właściwości terenu.zadowalające zastępstwo. czy przestrzeń jest w ogóle wolna czy też znajdują się przed nim określone przeszkody. schody. to w przypadku orientacji przestrzennej dotyk zlokalizowany w kończynach dolnych ma nie mniejsze znaczenie. asfalt.. czy niewidomy zmierza do zamierzonego miejsca. Sposób ten głównie stosują oni w przestrzeni zamkniętej. 50 Specjalną rolę odgrywa u niewidomych tzw. Środowisko akustyczne człowieka Słuch jest drugim pod względem wartości kompensacyjnej zmysłem u . I tak przy wykonywaniu kroków informuje on niewidomego o tym. widelca. zwane często "pamięcią mięśniową". W ten . płaska itd. 3. rozmokła). Stosunkowo dużo trudności mają niewidomi o ile chodzi o zastąpienie orientacyjnej funkcji wzroku w miejscu. ruchy kończyn dolnych ulegają automatyzacji.pozwalająca na ocenę. w którym dana czynność jest wykonywana. dotyczy przede wszystkim funkcji kierującej (regulującej) i kontrolującej. zanim nastąpi bezpośredni z nimi kontakt. spadzista.sposób narząd dotyku zostaje przedłużony. płot. J-Tzez to pojęcie rozumie się dotyk za pomocą laski. w której występuje wiele różnych przedmiotów. 2. Przy poruszaniu się po często uczęszczanych trasach kierują się oni wyłącznie "pamięcią mięśniową". czyli odbywają się bez świadomej kontroli wzroku. co stwarza możliwość wykrywania przedmiotów i niektórych ich cech. Przy poruszaniu się wysuwają oni ręce przed siebie starając się wychwycić na swojej drodze ewentualne przeszkody i zapobiec przykrym zderzeniom się z nimi. krawężnik. a mówiąc dokładniej zmysłu dotykowo-ruchowego w orientacji przestrzennej stanowiącej warunek samodzielnego i bezpiecznego poruszania się. W ten sposób wartość dotyku jako narządu zmysłowego biorącego udział w orientacji przestrzennej znacznie wzrasta. Jego znaczenie polega na tym. tym zmysłowi dotykowemu i kinestetycznemu trudniej kompensować wielorakie funkcje brakującego wzroku. Im czynności są bardziej złożone i skomplikowane.6. Przy znajomości trasy dotyk przejmuje też funkcję kontrolującą . To. duży kamień. Do celów orientacji przestrzennej niewidomi wykorzystują także dotyk zlokalizowany w kończynach górnych.1. Kompensacyjna rola zmysłu słuchu 3. co zostało tutaj podkreślone. jeśli chodzi o ustalanie długości danego odcinka i dotarcie do wyznaczonego sobie celu. Podczas gdy przy poznawaniu przedmiotów główna rola przypadała dotykowi zlokalizowanemu w kończynach górnych. igły itd. Zjawisko to bardzo często występuje u niewidomych. po jakim się porusza. dom itd. a mianowicie czy nawierzchnia jest twarda {chodnik. a jego funkcję przejmują utrwalone wrażenia kinestetyczne. dotyk posream. Obok zmysłu słuchu występuje on tutaj jako drugi ważny zmysł zastępujący brakujący wzrok. Rola dotyku w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. że na skutek częstego powtarzania tych samych kroków do określonego miejsca w przestrzeni. Jest to tzw. jak np. Oddzielnego omówienia wymaga sprawa udziału zmysłu dotyku.

szumy itd. Różne przedmioty będące źródłem fal dźwiękowych wywołują fale o różnym kształcie. szelesty. Należą do nich hałasy.tony pojedynczej które w czystej formie wydają instrumenty. które wywołują określone wrażenia słuchowe. tym fala jest dłuższa i odwrotnie.fale krótkie . Siła albo intensywność dźwięku zależy od amplitudy drgań. a fale długie .fale średnie . Dźwięki można podzielić na: . Są onecharakterystyczne dla pewnych przedmiotów i naturalnych zjawisk. syrena itd. Jest to podobne zjawisko jak w przypadku bodźców wzrokowych (wizualnych).tony złożone. Wartość ta wynika stąd. stuki. dźwięk strun fortepianowych. szelest papieru.5000 Hz. ńp. dźwięk dzwonu. Im drgań tych jest mniej w jednostce czasu. pojedynczy ton fortepianu. czyli dźwięki. Im więcej drgań na sekundę. . 'mają . o różnej sile (głośności).pewne cechy. Receptory słuchowe człowieka reagują na fale powietrza o częstotliwości od 16 do 20 000 drgała . środowisko człowieka jest pełne różnorodnych dźwięków. tzn. stuk maszyny do pisania. herców ł. Otoczenie jest pełne bodźców akustycznych (słuchowych). a .na sekundę. towarzyszą one-różnym czynnościom człowieka i procesom technicznym. jak np. teleanalizatorów. Szmery. zwane szmerami. np. . stanowiące zakończenie nerwu słuchowego. są natomiast fale powietrza . których źródłem są przedmioty drgające i wprawiające w ruch cząstki powietrza. 'tym dźwięk jest silniejszy. Częstotliwość drgań ma wpływ na długość fali dźwiękowej. Ucho ludzkie jest więc zdolne do reagowania na fale o różnej długości.od 1500 . od odchylenia fali drgającego ciała. a więc zespoły tonów pojedynczych. Bodźcami akustycznymi. rytmie itd. których źródłem są przedmioty i zjawiska nie znajdujące się w bezpośrednim kontakcie z receptorami. wysokości i barwie. O ile chodzi o receptory słuchowe. Barwa albo tembr zależy od kształtu fali drgającego ciała. tym ton jest wyższy i odwrotnie. w muzyce. wysokości. I tak fale krótkie powodują wysokie tony.fale dźwiękowe (dźwięki). Źródłem dźwięków są także przedmioty znajdujące się w ruchu.mianowicie: wysokość siłę i barwę. Im amplituda ta jest większa. czyli tzw. dzwonek. Każdy człowiek właśnie przyzwyczaja się do pewnego poziomu dźwięków i traktuje go jako rzecz zwykłą. szum morza itd. ' Jak już zaznaczono..np. 'poruszający się samochód. które składają się z dźwięków o różnej sile. -l. Tony. barwie. które stale oddziałują na zmysł słuchu. • > 2. Absolutna cisza należy do rzadkości i najłatwiej ją osiągnąć w warunkach laboratoryjnych. Wysokość dźwięku zależy od ilości drgań na sekundę.niskie tony. na które one reagują. i. to mieszczą się one w narządzie Cortiego w uchu wewnętrznym. a co za tym idzie różne jakościowo dźwięki. a powstają na skutek nierównomierhości drgań powietrza. Największą wrażliwość wykazuje ucho ludzkie na fale dźwiękowe o częstotliwości od 2000 do 4000 herców. -. np. Z reguły dzieli się je na: -'fale długie -do 1500 Hz. Bodźce akustyczne. jak np. występujące np. że podobnie jak wzrok należy on do tzw. ' . głośniejszy.niewidomych.powyżej 5000 Hz. Są to przede wszystkim dźwięki złożone. . a więc odbierających bodźce. Na wysokość dźwięku ma wpływ długość fali dźwiękowej. wśród których można wyodrębnić: .

jednostka pomiarowa częstotliwości dźwięku równa l drganiu (cyklowi) na sekundę. s. Głównym zainteresowaniem cieszyły się wówczas takie zagadnienia. jak np." Dzisiaj . Griesbach (1899) i Kunz (1908).wyższa sprawność słuchu u niewidomych. 1926. chodzeniu. O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. Waidele '(1905) czy Hoerter (1913). w tym również słuchu.jak wiemy .nawierzchni. podobnie jak to miało miejsce w odniesieniu do innych pozostałych zmysłów. wysokości.. . Tego typu bodźce będące nośnikami określonych informacji nazywane SĄ sygnałami akustycznymi. Dufoura przeprowadzone w 1895 r. 67 i 68) pisze w tej sprawie: "Na . W. barwy cey czasu tryania. stwierdzili nawet niższość w tym zakresie u tych pierwszych (wg: M. Te różnice stanowić' mogą dla człowieka.wyższą sprawność zachowanych zmysłów u niewidomych. że występujące w nim dźwięki podlegają permanentnym zmianom pod względem poziomu. Grazzi (1896). Badania słuchu u niewidomych Wobec braku wzroku sprawa znaczenia słuchu dla niewidomych była przedmiotem licznych badań już na przełomie XIX i XX wieku.bodźców zmieniających? się pod względem siły. zwłaszcza niewidomego. . badania porównawcze szwajcarskiego okulisty M. źródło informacji o tym środowisku. 3. Gr-zegorzewska. zanik pewnych bodźców akustycznych. Do nich należą np. ' .2.silnych bodźców akustycznych. s.68) pisze natomiast na ten temat: "Z powyższych badań wynika. ' 1 Herc (Hz) . w wyniku których usprawnieniu ulegają także poszczególne mechanizmy odbioru wrażeń..bodźców pojawiających się w sposób nagły i niespodziewany.np. to faktycznie niektóre dawniejsze badania wykazywały. . na której się on(r) znajdują. M..wbijaniu gwoździa. Swierłow (1957. 64 --67). że i w dziedzinie słuchowej daje się zauważyć rozbieżność zdań wśród badaczy. Niektórzy ź nich. s. Inni badacze. barwy itd. tłumaczy i wyjaśnia teoria kom53 pensacji poprzez tworzenie tzw. dynamicznych układów strukturalnych. Grzegorzewska (1926. jak: . pracy silników. co może być wywołane znacznymi róż-. .silniejszych bodźców w stosunku do tła lub odwrotnie. "montowaniu elementów itd. Najbardziej charakterystycznymi dźwiękami dla człowieka jest mowa dźwiękowa.. nicami indywidualnymi.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). natężenia. . Na ogół człowiek dostrzega jako zmianę (różnicę) pojawienie się na horyzoncie w polu percepcji słuchowej: . W każdym razie nie można mówić o przewadze niewidomych w pobudliwości słuchowej . że niewidomi charakteryzują się wyższą pobudliwością (wrażliwością) słuchową w porównaniu z widzącymi. nie stwierdzają żadnej różnicy między niewidomymi a widzącymi pod względem wrażliwości słuchowej. Dźwięki występujące w określonym środowisku mogą pochodzić bezpośrednio od źródła lub być dźwiękami odbitymi od innych przedmiotów i od podłoża . 52 Najbardziej charakterystyczną cechą środowiska akustycznego jest to. . zamiataniu.wrodzony słuch muzyczny u niewidomych.

K. a samo poznanie odbywa się za pomocą Wzroku odgrywającego w tym procesie rolę wiodącą. Grzegorzewska (1926. Ogólnie trzeba powiedzieć. że bodźce akustyczne mają dla człowieka o wiele szersze znaczenie niż to.. Prawdopodobnie nie zwiększa się przy tym ostrość słuchu [. Ze względu jednak na to. s. 1926. że "jest rzeczą natomiast bardzo możliwą. 25) z kolei uważa.. s. 3.że "tak jak nie zostało dowiedzione fizjologicznie wysubtelnienie słuchu w ogólności u niewidomych [. który predysponuje ich do zawodów muzycznych. których przedtem nie słyszał (nie dostrzegał). dowodzą. 27).poznawania przedmiotów i zjawisk.3. odbioru mowy dźwiękowej.działalności praktycznej. co się słyszy. . Krogius (1907). 54 orientacji przestrzennej. Rozwija się psychiczna zdolność dostrzegania najmniejszych zmian w brzmieniu. Oczywiście nie ma żadnych przesłanek tego rodzaju twierdzenia i definitywnie negatywnie wypowiedział się w tej sprawie K. 121). s. słuch muzyczny. że nie ma żadnej różnicy między słuchem niewidomych a słuchem widzących. tłumacząc to czynnikami wrodzonymi.] tak też przewaga ich w lokalizacji wrażeń słuchowych". że mają oni wrodzony słuch muzyczny. które wynika z przedstawionych badań i stanowisk dawnych tyfiopsychologów. Rola słuchu w poznawaniu przedmiotów i zjawisk W zakresie poznawania przedmiotów i zjawisk dźwięki (bodźce akustyczne) stanowią dla człowieka widzącego drugorzędne znaczenie. niewidomy uczy się słyszeć (dostrzegać) dźwięki. Po prostu uważano.jest on bardziej wyćwiczony niż słuch widzących. jako źródło przeżyć estetycznych. Uczy się dokładniej lokalizować w przestrzeni źródło dźwięku i określać jego charakter. że zdolność lokalizacji dźwięków podlega wpływowi treningu i że jest lepiej rozwinięta u niewidomych. Można je rozpatrywać w zakresie: . zmienia się natomiast ustosunkowanie niewidomego do dźwięków. Grzegorzewska. Kolejnym zagadnieniem stanowiącym przedmiot zainteresowania dawnych tyfiopsychologów była sprawa lokalizacji przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych (dźwięków). zdolność prawidłowej interpretacji i wyzyskania tych zmian dla celów praktycznych. z uwagi na brak wzroku i ograniczone możliwości poznania dotykowego. Wielu tyfiologów. Trzecim zagadnieniem rozważanym przez dawnych tyfiopsychologów był tzw. Natomiast Griesbach (1899) stwierdza niewielką przewagę po stronie widzących. . . Z reguły bodźce akustyczne pełnią u niego nieco inną rolę.podstawie badań tyfiopsychologowie doszli do wniosku. bardzo często kojarzą dany przedmiot z cechą . a wśród nich Dufour (1895). Niektórzy przypisywali niewidomym w tym względzie wyższość nad widzącymi. że niewidomi na skutek konieczności zmuszeni są częściej uciekać się do pomocy słuchu . W innym miejscu M. Blirklen (1924. lecz dodaje. zwłaszcza w orientacji przestrzennej". Niewidomi natomiast. Zdecydowaną większość przedmiotów i zjawisk stara się on przede wszystkim poznać za pomocą wzroku. Kształci się uwaga słuchowa oraz ustala ścisła ocena tego. ujmując cechy dostępne dla tego zmysłu.] Słuch pod względem fizjologicznym pozostaje niezmieniony. że są oni obdarzeni lepszą lokalizacją dźwięków". Biirklen (1924. s. że zdolność lokalizacji dźwięków jest wysoce indywidualna (wg: M. Javal (1903). 68) stwierdza. a mianowicie sygnalizują mu jedynie istnienie przedmiotu czy zjawiska (będącego źródłem dźwięku)..

brzęczenie pszczoły. Mówiąc o znaczeniu i wartości bodźców akustycznych dla poznania przedmiotów i zjawisk trzeba wspomnieć o tym. czyli przeniesieniu z jednej modalności (jakości) zmysłowej na drugą. to dodaje jednak. W miarę napełniania się szklanki dźwięk towarzyszący . że trudno ich nie odróżnić lub pomylić.akustyczną. Posługując się wzrokiem roli tej prawie nie dostrzegamy". Rola słuchu w działalności. . które są zdolne reagować na bodźce . dzwonka itd. . dźwięk otwieranych drzwi. transpozycji intermodalnej. węchowymi itd. że: "W niektórych przypadkach funkcję regulującą spełnia głównie analizator słuchowy. Dla przykładu można podać nalewanie płynu do szklanki przez niewidomego. M. s. Jednak w przypadku braku wzroku zostaję on zniewolony do intensywnej pracy i przejęcia w pewnym zakresie jego funkcji. samochodu. których sens nie jest dla niewidomego jasny . że głównym regulatorem i kontrolerem przy wykonywaniu ruchów jest analizator wzrokowy. gdy wrażenia słuchowe są silnie skojarzone z innymi. W. 75) dodaje nawet: " . że zmysł słuchu współdziała ze zmysłem wzroku. pomimo że jest to cecha drugorzędna dla osoby widzącej. ale pomagają również w tworzeniu nowych wyobrażeń.4. skojarzenie intermodalne. kinestycznymi. s. Ogólnie trzeba powiedzieć. czyli wywołuje wyobrażenie całego przedmiotu. Jednakże zwykle przy koordynacji oba te analizatory współpracują ze sobą [. a więc dotykowymi. np. praktycznej v W działalności praktycznej u człowieka widzącego słuch nie odgrywa specjalnej i znaczącej roli. 22) podkreśla wprawdzie. Już przy omawianiu znaczenia wzroku w praktycznej działalności człowieka zaznaczono.] Przy «wyłączeniu» percepcji wzrokowej okazało się. Szczególnie regulująca i kontrolująca funkcja słuchu ujawnia się przy wykonywaniu czynności życia codziennego oraz czynności zawodo. jak ważną rolę odgrywa słuch jako kontroler i regulator działalności. U niewidomych jest to przenoszenie głównie z modalności słuchowej na dotykową. Wówczas w momencie pojawienia się bodźca słuchowego aktywizuje się cały układ strukturalny. . że udział zmysłu słuchu w procesie poznania rzeczywistości u niewidomych jest znaczny. Jest to tzw.. a niejedno-krotnic dominujący.pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w znacznej odległości. Dla niektórych przedmiotów i zjawisk są to tak charakterystyczne dźwięki. np.. Swierłow (1957. zwłaszcza że jego receptory należą do telereceptorów. .• wych. 3. występujące w formie wspomnianych dynamicznych układów strukturalnych.w świadomości powstają 55 niekiedy całkowicie konkretne wyobrażenia danego przedmiotu oraz danej czynności". budując je z pewnych elementarnych wyobrażeń zdobytych uprzednio poprzez doświadczenie [. dźwięk wydawany przez poruszane pudełko zapałek. Z tego też powodu niewidomi często kojarzą dany przedmiot czy zjawisko z ich charakterystycznym dźwiękiem.] W czasie słuchania dźwięków wywołanych przez nieznany przedmiot albo przez ruchy. Sołowjowa (1976. dźwięki nie tylko kształtują wyobrażenia o przedmiotach. Stąd udział elementów słuchowych w wyobrażeniach przedmiotów i zjawisk u niewidomych jest znaczny. Zjawisko to występuje wówczas. że wrażenia słuchowe ulegają łatwo tzw. I. wywołując je w pamięci ludzkiej na podstawie asocjacji z poprzednim doświadczeniem.

nowych czynności. który odbiera bodźce akustyczne sikładające się na mowę dźwiękową. a więc przestrzeń. 2) ustalenia lokalizacji przedmiotu czy zjawiska będącego źródłem dźwięku.nalewaniu ulega pewnym zmianom. sama słowna instrukcja i objaśnienie wystarcza do opanowania nowej umiejętności praktycznej. który jest przedmiotem nauki. Dla dokładnego zlokalizowania go używają natomiast wzroku. W tym względzie główną rolę przypisują wyniki badań naukowych wrażeniom dotykowo ruchowym. jak również wykrywanie przeszkód na drodze i ustalanie dokładnej ich lokalizacji. ukształtowanych ruchach. ogólnie trzeba stwierdzić.wytwarzania wyobrażeń określonej przestrzeni u niewidomych można sprowadzić do: 1) sygnalizacji istnienia w polu percepcji słuchowej przedmiotu przeszkody będące źródłem dźwięku. towarzyszy słowna instruk-c^. Rola słuchu w orientacji przestrzennej Znaczenie bodźców akustycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się u człowieka widzącego jest niewielkie. w której możliwe jest poruszanie się. przestrzeń otwartą. a.czy bodźce dźwiękowe nie posiadając elementów przestrzennych mogą wywołać wyobrażenie przedmiotu (dwu. 56 3. i w tym zakresie spełniać może znaczną rolę kompensacyjną. które są dla niewidomego znaczącym sygnałem akustycznym. Dla niewidomych dźwięki mają wręcz zasadnicze znaczenie w orientacji przestrzennej. Podobnie zmiana dźwięku. o ile jest on źródłem dźwięku. 3) ustalenia odległości. Z reguły ich rola ogranicza się do sygnalizacji istnienia przedmiotu . Chodzi tutaj mianowicie o duże pomieszczenia. którego źródłem jest 'praca maszyny. jak kierunek. Mówiąc o znaczeniu wzroku w kształtowaniu nowych ruchów i czynności trzeba również zaznaczyć. Rozważając to zagadnienie przede wszystkim trzeba rozstrzygnąć sprawę stosunku dźwięku do przestrzeni . a więc kierunku i odległości od niewidomego. że dany proces wkracza w nową fazę lub że maszyna zaczyna nieprawidłowo pracować. że w bardzo wielu przypadkach demonstracji ruchu. 1957. halę produkcyjną czy tzw.5.5. a zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty dostępne dla dotyku. może być dla niewidomego pracownika sygnałem. s.-między niewidomym a przedmiotem znajdującym się w ruchu.wykraczającej poza możliwości percepcyjne dotyku. ale nie najważniejsze. zwłaszcza gdy chodzi o przestrzeń dużą. Obok wartości sygnalizacyjnej pozwalają one na spostrzeganie dokonywa j ących się niektórych zmian w otoczeniu.przeszkody w polu percepcji słuchowej. 71). Słuch ma natomiast swój poważny udział w kształtowaniu wyobrażenia przestrzeni dużej . że jest ono o wiele większe dla niewidomych niż dla widzących.lub trójwymiarowego) albo określonej przestrzeni z takimi elementami. Swierłow. jeśli nie zauważyli go uprzednio za pomocą wzroku. które opierają się na znanych. odległość itd. np. A więc słuch. W niektórych przypadkach przy nauce . Znaczenie bodźców akustycznych dla orientacji przestrzennej niewidomych i. wyjaśnienie. Mówiąc o znaczeniu słuchu w kształtowaniu wyobrażeń przestrzennych. (W.1 Sygnalizowanie pr»edmiot6w i zjawisk Już samo zasygnalizowanie istnienia w polu percepcji słuchowej . A więc bodźce akustyczne zwracają tylko uwagę ludzi widzących na obecność danego przedmiotu w najbliższym otoczeniu.

czy znajduje się w ruchu. mają jednostajne i równomierne . a więc pozwalają niewidomym poznawać rzeczywistość nie statycznie. i odległości pomiędzy źródłem dźwięku a niewidomym. w jakiej się od niego znajduje. dźwięk nie posiadając cech przestrzennych nie jest w stanie przekazać kształtu przedmiotu będącego źródłem dźwięku. zaczęło grać radio. to ustalenie go możliwe jest . że większość przedmiotów czy zjawisk (będących źródłem dźwięku) ma swoje charakterystyczne cechy akustyczne różniące się pod względem wysokości. sprowadza się do określenia kierunku. Przeciwnie. Podobnie na podstawie pojawienia się nowych dźwięków lub zmiany istniejących w polu percepcji niewidomy orientuje się. zawsze wyobraża sobie jego źródło. Jako przykład może posłużyć tutaj głos człowieka zbliżającego się lub oddalającego się od niewidomego albo szum jadącego samochodu. Jeśli chodzi o kierunek źródła dźwięku. ale również na ustalenie. o czym będzie mowa w dalszej części. Z tego też powodu bardzo istotne jest stwarzanie w trakcie nauczania i wychowania dziecka niewidomego warunków do poznawania otaczającego świata za pomocą wszystkich pozostałych . np.przedmiotu czy zjawiska ma dla niewidomego określone znaczenie. dla niewidomego charakterystyczny dźwięk przedmiotu będącego w ruchu ulega zmianie w zależności od odległości. ktoś zaczął wbijać gwóźdź.2.jeżeli bodźce akustyczne były skojarzone z innymi (dotykowymi. siły i barwy. Swierłow (1957. jeżeli przedmiot jest znany niewidomemu. lub piesek. Ogólnie można więc powiedzieć. człowiek. czy jest on stabilny . który człapie łapkami.zmysłów.5. Ustalanie lokalizacji przedmiotów i zjawisk Zagadnienie ustalania lokalizacji przedmiotu lub zjawiska na podstawie bodźców akustycznych. Jednak niewidomy. że w danej przestrzeni pojawił się nowy przedmiot. s. co głownie czyni dotyk. Zresztą dla orientacji przestrzennej i poruszania się w przestrzeni nie jest konieczne dokładne wyobrażenie przedmiotu znajdującego się na drodze. Wyobrażenia te są względnie dokładne. np.pisze W.auralne). 58 3.nie zmieniające się cechy akustyczne. albo wystąpiło określone zjawisko. z którego pochodzi dźwięk. który zaczął do niego mówić. celem podjęcia pewnych praktycznych decyzji. Nie zawsze wyobrażenia te -są adekwatne do sygnalizowanego przedmiotu. Do spostrzeżenia istnienia przedmiotu w danej przestrzeni wystarcza właściwie słyszenie jednouszne (mono-. węchowymi itd. słysząc określony dźwięk. Często są to po prostu wyobrażenia surogatowe. Wynika 57 ono stąd. jeśli są źródłem dźwięku. "Doświadczenie życiowe . Oczywiście. Dźwięki nie tylko pozwalają niewidomym na stwierdzenie obecności przedmiotu w danej przestrzeni. a mówiąc dokładniej .) przy kształtowaniu wymienionych już dynamicznych układów strukturalnych stanowiących fizjologiczne podłoże wyobrażeń. lecz dynamicznie jako podlegającą stałym zmianom.ma stałą lokalizację . 72) -: nauczyło człowieka ustalić przyczynę wywołującą dźwięk oraz określać źródło dźwięku na podstawie jego właściwości: barwy albo części składowych szmerów". że bodźce akustyczne pozwalają również w pewnym zakresie poznawać zmiany pojawiające się w otoczeniu. Z reguły przedmioty ze stałą lokalizacją. Wystarczy tutaj stwierdzenie przybliżonej wielkości i charakteru danego przedmiotu.

Najważniejsza pozostaje jednak sprawa ustalenia przez niewidomego odległości między. Mówiąc inaczej. co stanowi zasadniczy czynnik pozwalający wnioskować o kierunku dźwięku na podstawie różnicy otrzymanego wrażenia". 40 i 41). Grzegorzewska.nim a przedmiotem będącym źródłem dźwięku. czy dane źródło dźwięku znajduje się w stałym punkcie w przestrzeni czy jest ono w ruchu. 3.dźwięk usłyszany w prawym polu słyszenia zostaje odczuty z większą intensywnością przez ucho prawe i lewe. Dla fal dźwiękowych o długości od 1500 do 5000 Hz teoretycznie określenie dźwięku powinno być najtrudniejsze. czy dany dźwięk ulega zmianie pod względem siły. taki sam dźwięk słyszany bywa z różną intensywnością przez ucho prawe i lewe. W.. Przy falach dźwiękowych stosunkowo krótkich (dźwiękach wysokich) powyżej 5000 Hz. 1926. w związku ze zmianą położenia źródła dźwięku i osoby słuchającej. pozbawione jest większego znaczenia dla widzących. za: M. a zwłaszcza czy jest to odległość stała czy ulegająca zmianie. jeśli źródło dźwięku znajduje się w takim położeniu.^ sunkowo dokładnie określić. że "jesteśmy przyzwyczajeni sądzić o kierunku dźwięku nie tylko na podstawie jego intensywności. s. ale i na podstawie jego brzmienia (timbre). Swierłow (1957. Podczas gdy spostrzeżenie kierunku. 2. celem stworzenia opty59 malnych warunków do wykorzystania zjawiska słyszenia biauralnego dla ustalenia kieruniku źródła dźwięku.jezdnię.głowa niewidomego stanowi pewnego rodzaju cień akustyczny.. Przy falach dźwiękowych stosunkowo długich (dźwiękach niskich) do 1500 Hz na podstawie różnicy czasu dojścia fali -dźwiękowej (bodźca akustycznego) do obu uszu. że omyłki nie przekraczają tutaj 3-4 stopni)". s. Na znaczenie tego zjawiska dla niewidomych zwrócił już uwagę włoski ty-flolog L. Ansaldi pod koniec XIX wieku. Generalnie trzeba powiedzieć. 66). a mówiąc dokładniej ucho.' 1. Jeśli chodzi o ustalenie. doświadczenie nauczyło niewidomych wykorzystywać dźwięki i ich charakterystyczne cechy do ustalenia . s. że każde ucho odbiera je jako wrażenie o różnym natężeniu. w jakiej odległości on się znajduje. Dzięki kierunkowi mogą oni odróżnić położenie oddalonych przedmiotów i ich ruchu lub odwrotnie. Puzyna <1977. co powoduje.wyłącznie za pomocą słyszenia dwuusznego (biauralnego). czy dany przedmiot jest w ruchu czy nie. Jak już podkreślono. Bardziej szczegółowe wyjaśnienie mechanizmu ustalania 'kierunku źródła dźwięku podaje C. to niewidomi ustalają na podstawie tego. że niewidomi na podstawie bodźców słuchowych nie mogą zbyt dokładnie określać swojej odległości od przedmiotów. Ustalenie kierunku dźwięku przez niewidomych może być nawet bardzo dokładne. skąd pochodzi dźwięk. dla niewidomych posiada nieobliczalną wartość. "Gdy wsłuchujemy się obu uszami . Zjawisko to daje najkorzystniejsze dla niewidomego efekty. 72) pisze w tym zakresie: . . natężenia i barwy czy też nie.. że droga dźwięku do obu uszu jest różna. ruchy własnej osoby w stosunku do otaczających przedmiotów" (cyt.pisze on . Według tego autora ustalenie kierunku dźwięku odbywa się: . Szczególnie jest to istotna sprawa przy przechodzeniu przez . W przypadku znajomości przedmiotu może on sto. pod odpowiednim kątem (dokonują skrętu głowy). słuch dwuuszny daje nam możność określić z dużą dokładnością kierunek źródła dźwięku (liczne obserwacje wykazały. Dla uzyskania lepszych efek^&w niewidomi ustawiają często głowę. Ansaldi dowodzi.

tzw. że decydujące znaczenie dla określania'^ przez niewidomych odległości przedmiotów w ruchu odgrywają dźwięki złożone. Swierłow (1957. W skład tych szmerów wchodzą zawsze dźwięki o różnej intensywności. Puzyna (1977. Podobnie C. nadających mu określoną barwę.5. 'Ci pierwsi wykorzystują mowę dźwiękową (zespół bodźców akustycznych) nie tylko jako środek porozumiewania się z otoczeniem. a więc od źródeł o dużej intensywności.] Dźwięki złożone nie tylko pomagają określić źródło dźwięku. ocena odległości od samolotu czy pociągu. czyli szmery.3.. Burklen. 1924. Rola słuchu w odbiorze mowy Podobnie w zakresie odbioru mowy dźwiękowej bodźce akustyczne mają większe znaczenie dla niewidomych niż dla widzących. Są to dźwięki o różnej sile. gdy dany przedmiot.jego oddalaniem. lecz wystarczająca do podjęcia odpowiednich decyzji w trakcie samodzielnego poruszania się w przestrzeni. które występują właściwie stale w otoczeniu człowieka. jest w ruchu. Heller . 40) podkreśla znaczenie zmiany barwy dźwięku w tym zakresie. że każde nasilenie dźwięku można tłumaczyć przybliżaniem źródła dźwięku i odwrotnie. Oczywiście. Dawniej sądzono. dźwięk muchy z bliska i samolotu z daleka miałby tę samą siłę i odbie. Oczywiście.ton nie zawierający żadnych uzupełniających dźwięków. ale także jako źródło . s. rany byłby jako wrażenie o tej samej głośności (wg: K.lokalizacji. ułatwienie oceny odległości od takiego źródła wiąże się z intensywniejszym tłumieniem przez powietrze jego składowych o częstotliwości dużej. ocena oparta na opisanym zjawisku jest dokładniejsza przy większych odległościach od źródła. zmniejszanie siły dźwięku . nie każdy niewidomy i nie zawsze może prawidłowo ocenić tę odległość w metrach lub innych jednostkach miary". Doświadczenie życiowe nauczyło niewidomych na podstawie tych zmian określać odległość. Dzisiaj przyjmuje się. Jest to niewątpliwie ocena orientacyjna. potem silniejsze dźwięki. W miarę oddalania się źródła dźwięku intensywność szmeru stopniowo maleje. toteż w miarę oddalania się przedmiotu wydającego dźwięk stopniowo przestajemy słyszeć najpierw słabsze. wskutek czego ze zwiększaniem się odległości od źródła zmieniają się proporcje intensywności pomiędzy składowymi o dużej i małej częstotliwości. w jakiej w danym momencie znajduje się oddalające lub zbliżające się źródło dźwięku. s. W. wysokości i barwie. Dzięki temu szmer stopniowo zmienia swój charakter.. Wówczas . przypadku. Pisze on: "W przypadku dźwięku złożonego ze źródeł dobrze znanych odbiorcy. . 3. nie może stanowić żadnego kryterium do wydawania sądów o oddalaniu źródła dźwięku [. a odbiorca słyszy dźwięk o nieco innej barwie. towarzyszących. T. samochód.6. 72) pisze: "Czysty muzyczny dźwięk . że niewidomi kierują się tutaj wyłącznie siłą dźwięku. •l" s. Ustalanie odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu Dla orientacji przestrzennej i poruszania istotniejsze jest jednak ustalanie odległości w. bywa oparta właśnie na takim zjawisku'\ 3. jak również zmieniające się w poszczególnych odstępach czasu. Ocena odległości potrzebna jest niewidomemu do podjęcia decyzji w sprawie np.(1904) przyjmował. np. przejścia przez ulicę. 24).

odgrywa poważną rolę w życiu każdego niewidomego.jak niektórzy określają . które nie są źródłem dźwięku. Dużym zainteresowaniem licznych tyfiopsychologów cieszyło się to zjawisko na początku bieżącego wieku. np. ze słuch należy do teleanalizatorów .poznania pewnych cech osoby mówiącej. recytacji. Rolę tego zmysłu trzeba jednak widzieć i oceniać w połączeniu z pozostałymi zmysłami. radości . w zasadzie u widzących i niewidomych jest taka sama. Kompensacyjny charakter "zmysłu przeszkód" 4.stan przygnębienia. że wrażenie to sygnalizuje tylko zbliżanie się niewidomego do przeszkody. 3. zwłaszcza w czasie poruszania się w przestrzeni. odczuwa w okolicy czoła. słuchanie muzyki.1. u Diderota w jego słynnej pracy Listy o niewidomych do użytku tych. Z uwagi na to. Pod tym względem jest on najważniejszym zmysłem. Czy istnieje "zmysł przieszkód" u . albowiem pozostałe teleanalizatory (zmysł węchu. płci.7. "percepcja twarzą". gałek ocznych . że niewidomi zatrzymują się przed przeszkodą i potrafią ją omijać. niewidomi częściej korzystają z różnych form kulturalnych opartych na bodźcach akustycznych. Z przedstawionych rozważań wynika. Teorie wyjaśniające "zmysł przeszkód" / Zagadnienie "zmysłu przeszkód" było przedmiotem 'zainteresowania już dawnych tyfiopsychologów. którzy widzą. Jest to więc ogólne wrażenie przeszkody bez bliższego określania jej wielkości i charakteru.. Opis zjawiska "zmysłu przeszkód" Charakter kompensacyjny ma również zjawisko występujące u niewidomych. Rola słuchu w przeżyciach estetycznych Wartość dźwięków . "dotyk na odległość". "wrażenie przeszkody". np. że niewidomy. (śmiech) itd.2. 61 4. zwłaszcza ze zmysłem dotyku.jako źródła przeżyć estetycznych. zanim nastąpi bezpośredni z nią kontakt. wibracji) nie przedstawiają dla niewidomego tak dużej wartości. Przeglądu teorii dokonał u nas w kraju Włodzimierz Dolański (19'54) w swojej pracy pt. Oczywiście mówimy tutaj o przeszkodach.w górnej części twarzy pewien rodzaj muśnięcia lub lekkiego ucisku albo . Objawia się ono w ten sposób.. Ogólnie można powiedzieć. zadowolenia. "tele-stezja". które występuje nieomal u wszystkich niewidomych. Pierwszą wzmiankę o nim można znaleźć w 1749 r. zbliżając się do przeszkody w postaci np. że w przypadku braku wzroku wartość kompensacyjna zmysłu słuchu jest dość duża. Powstało wówczas kilka teorii starających się je wyjaśnić. budynku."mrowienia". Zaobserwował on. Jak dotychczas nie stwierdzono specjalnych receptorów. że zjawisko "zmysłu przeszkód". które odbierałyby tego rodzaju wrażenia.rola jego w tym zestawie jest dość istotna. wieku a nawet pewnych stanów psychicznych . Oprócz tej nazwy można również spotkać takie określenia jak: "szósty zmysł". Zjawisko to polega na odczuciu przez niewidomego przeszkody na odległość. Otwarcie trzeba powiedzieć. skroni. "zmysł X". Jednak z uwagi na ograniczenie doznań estetycznych. 4. dla którego u nas w Polsce przyjęła się nazwa: "zmysł przeszkód". Ogólnie trzeba powiedzieć. kinestetycznym itd. których źródłem są bodźce wzrokowe. słupa telefonicznego. drzewa itp. że pomimo licznych badań kryje ono w sobie nadal wiele niejasności.

posiada znaczenie nie tylko dla wyczucia przedmiotów. Truschel (1906) przypisuje główne znaczenie w zjawisku "zmysłu przeszkód" bodźcom akustycznym. odrą czy szkarlatyna. s. napełnione wodą. . ale i dla określenia ich przybliżonej odległości i położenia" <wg: W.przy zasłoniętych uszach zjawisko to nie zanika. które przeszły takie choroby. Wrażenie ucisku występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. . Główną rolę odgrywają w nim bodźce dotykowe. jak ospa. że zjawisko "zmysłu przeszkód" jest natury dotykowej. 15).niektórzy głuchoniewidomi obdarzeni są "dotykiem na odległość". którego źródłem są kroki. że niewidomi lepiej odczuwali naczynia 'rozgrzane. którzy stracili wzrok na skutek wypadku. s. Krogiusa W przeciwieństwie do poprzednich teorii A. gdy niewidomy jest w ruchu i nagle zbliża się do przeszkody (wg: W. spowodowana odbitymi falami dźwiękowymi. 18). powieki oczu. Kunz (1907) twierdzi. s. zarzucając nawet Kunzowi nierzetelność w przeprowadzeniu badań. Na podstawie wielu badań stwierdził on. Ponadto Kunz twierdzi. wówczas niewidomy odbiera je za pomocą zmysłu statycznego (równowagi).ucisk fal powietrza na twarz.zjawisko to intensyfikuje się. Wyniki tych badań wykazały. a z drugiej . zewnętrzne przewody słuchowe oraz błonę bębenkową. Twierdzenie dotyczące charakteru dotykowego tego zjawiska opiera na tym. a mówiąc dokładniej . Natomiast nie przypisuje L. Zwrócił on także uwagę na fakt.' ^ Teoria akustyczna L. Dolański (1954. nagle wzrasta o określony interwał i pozostaje na tym poziomie aż do chwili. 62 stąpanie lub uderzanie laską o nawierzchnię. Teoria uciskowa M. Szczególnie w ten sposób odczuwają przeszkodę osoby. Dolański. Dolański. co stanowi podstawę do wnioskowania o jej obecności na drodze.bezwzględna cisza sprzyja przejawom "dotyku na odległość". Teoria termiczna A. aby wywołać wrażenie słuchowe. w szczególności na czoło. kiedy minie się ten obiekt.na czarno. 20) robi wiele krytycznych uwag pod adresem tej teorii. że zdolności odczuwania przeszkód nie mają ociemniali. a zwłaszcza ich modyfikacjom. . że "modyfikacja odgłosów kroków. Jego badania polegały na przybliżaniu do twarzy niewidomych pustych lub napełnionych wodą o temperaturze 42° cylindrów pomalowanych z jednej strony na biało. Krogius '(1907 i 1908) podkreśla znaczenie wpływów termicznych (zmysłu temperatury) w "zmyśle przeszkód". Truschela L. że przy zbliżaniu się do obiektu znajdującego się równolegle do drogi siła dźwięku. Podobne zjawisko występuje przy zbliżaniu się niewidomego do przeszkody. 1954. .niewidomych. które występują na skutek odbicia się fal dźwiękowych o przeszkodę znajdującą się na drodze. że: .' Zauważył on. powodujące w konsekwencji hiperestezję naskórka twarzy. 1954. a cylindry odwrócone czarną stroną do twa63 . Kunsa Na podstawie swoich badań M. Zjawisko "zmysłu przeszkód" nazywa on "dotykiem na odległość" i bezwzględnie wyklucza w nim udział zmysłu słuchu. że jeżeli fale dźwiękowe są zbyt słabe. Truschel żadnego znaczenia barwie dźwięku gdy chodzi o wykrywanie przez niewidomych przeszkód na swojej drodze. W.

a niewidomy odczuwa to jako ciśnienie. Teoria J.w wyczuwaniu przeszkód na drodze. do których się zwrócił w tej sprawie.Villey sądzi .istniały również teorie przyjmujące."zmysłu przeszkód" za pomocą jednego rodzaju wrażeń . przyjmuje w zasadzie akustyczną teorię "zmysłu przeszkód" Truschela.że podstawą wyczuwania przeszkód są zaburzenia akustyczne. jak też dotyku ma w nim swój udział. Ponadto przytacza on doświadczenia innych niewidomych. kataru. i z powstałej ciszy wnioskujemy. a 3 z nich nawet ją utraciło w momencie utraty słuchu. -niewidomy zbliża się do przeszkody. odcina nas ona od tego wszystkiego. niż gdy były odwrócone stroną białą. ciszy absolutnej nie ma.niewidomy i przeszkoda zbliżają się do siebie. s. równocześnie słabnie wyczuwanie przeszkód. Doszedł do wniosku. Dolański (1954. które odbija się od przeszkody i wraca z powrotem dając jednak dużo słabszy ucisk na twarz niewidomego. że zarówno zmysł słuchu. We wszystkich tych ^sytuacjach występuje zjawisko nacisku na warstwę powietrza znajdującą się między niewidomym a przeszkodą. Teorii tej zdecydowanie przeciwstawił się W. Gdy zbliżamy się do przeszkody. .(Francja). v . Takie stanowisko reprezentował T.powodem wyczucia przeszkody. że zjawisko to składa się z "kompleksu wrażeń".. Hellera Obok prób wyjaśnienia .Yilleya . np. 21 i 22) pisząc: "Gdyby naprawdę różnica termiczna zachodząca pomiędzy twarzą osobnika postępującego naprzód a przeszkodą znajdującą się na drodze była . W drugim przypadku niewidomy naciska na warstwę powietrza. bowiem na ogół wszyscy ludzie mają jednakową temperaturę z wyjątkiem chorych". Będąc sam niewidomym oraz mając możliwość wymiany własnych doświadczeń z innymi niewidomymi dokonał własnej oceny i interpretacji tego bardzo charakterystycznego zjawiska występującego u osób pozbawionych wzroku. 64 'Heller dokonał wielu badań nad udziałem poszczególnych zmysłów . Krogiusa wyniki te miały potwierdzać znaczenie czynników termicznych w wyczuwaniu przez niewidomych przeszkód. Żaden z nich nie posiadał tej zdolności. Proces odbioru wrażenia przeszkody przez niewidomego opisuje on w następujący sposób: "Zmiana odgłosu kroków zniewala go do skupienia uwagi na wrażeniach dotykowych. a otaczająca nas przestrzeń jest nasycona wielką ilością fal dźwiękowych tak cichych. Dolański (1954. lecz nadaje jej inną interpretację.rzy wydawały im się bliższe. że są one dla nas prawie niedosłyszalne. s. W pierwszym przypadku przeszkoda naciska na warstwę powietrza. że znajdzie przeszkodę na swojej drodze i dzięki temu może ją ominąć. gdy obrażeniu ulega wrażliwość słuchowa. Teoria akwtyciziw P. to niewidomy nie mógłby nigdy spostrzec obecności osób znajdujących się obok niego. O akustycznym charakterze "zmysłu przeszkód" Villey wnioskuje również ze stanowiska 11 głuchoniewidomych. że w przypadku przejściowej choroby. niewidomy wie wówczas z całą pewnością.pisze W. że coś odgradza nas od reszty świata". Według A. Heller (1904). Villey (1924) niewidomy profesor uniwersytetu w Caen . 22) . które wkrótce wystąpią w formie charakterystycznego uczucia ciśnienia w okolicy czoła.:• P. którzy twierdzą. który rozróżnia 3 możliwości zetknięcia się niewidomego z przeszkodą: • -'przeszkoda zbliża się do niewidomego. Dlatego wrażenia słuchowe nabierają znaczenia sygnału . co się znajduje poza nią.

Grzeg-orzewskiej Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowała się u nas także M. Przy poruszaniu się cząstki powietrza zostają wprowadzone w ruch i w przypadku przeszkody zostają od niej odbite. Można w ogóle powątpiewać. Teoria M. aby zdolność ta mogła się przejawić u widzących w całej pełni wobec braku wyćwiczenia. s. za: W. 2) członu intelektualnego polegającego na zrozumieniu grożącego niebezpieczeństwa. że byłaby u nich pozbawiona wszelkiej celowości. lecz w for65 5 T. aby ów całokształt ochronny istniał w chwili urodzenia niewidomych. którego zadaniem jest wzbudzanie pewnego stanu przygotowania w ośrodkach spostrzegawczych. Z kolei odbite fale powietrza trafiają na wrażliwą powierzchnię twarzy (czoła. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem strukturalnym. która opracowała własną ocenę i interpretację tego zjawiska.według M.nie tylko jako wrażenie wywołane określonymi bodźcami..składa się z 4 głównych członów: 1) członu czuciowego powstającego na tle specyficznych bodźców dotykowo-słuchowych wywołanych obecnością przeszkody. ponieważ skóra oddaje -część swego ciepła chłodniejszej warstwie powietrza. Przy zbliżaniu się do przeszkody następuje także odbicie fal dźwiękowych. Jeśli chodzi o sferę sensoryczną. jakie nakłada na nie ślepota. której bliską obecność wyczuje za pomocą wrażeń dotykowych na twarzy. W ten sposób następuje skojarzenie (asocjacja) W czasie między wrażeniami dotykowymi i słuchowymi. Nie wyklucza ona udziału sfery sensorycznej. 94) . Grzegorzewska (1964.Oprócz tego niewidomy odbiera wrażenie zimna. Widziała ona" to zjawisko szerzej . Fale te również wracają do niewidomego. to w genezie "izmysłu przeszkód" M. wrażeń ściśle ze sobą zespolonych w czasie.człon sensoryczny stanowi tylko jeden z elementów "zmysłu przeszkód". że jest to zdolność nabyta przez istoty. s. Zmiana dźwięków dotyczy zarówno ich natężenia. Występuje ona u niewidomych jako znakomite przystosowanie się do specjalnych warunków ich życia". ale traktuje ją jako jeden z członów tego zjawiska. należy przyjąć. Cała jego struktura . skroni. Grzegorzewska. s. Psychologia mię zmienionej . o wyraźnym początku i końcu. muśnięcie. A więc wrażenia słuchowe spełniają tutaj jedynie funkcję sygnalizacyjną. A więc jest to cecha nabyta w ciągu życia niewidomego w wyniku specyficznych warunków życia jako pewien mechanizm kompensujący brak wzroku w orientacji przestrzennej. które są zmuszone do Wytworzenia sobie specjalnych struktur dla przełamania tych hamulców. "Zmysł przeszkód" pisze ona (1926.ostrzegawczego.jako odgłos (oddźwięk).s. Majewakt. mających na celu zwrócenie jego uwagi" (cyt.nie jest żadnym zmysłem. Dolański 1954. 25). o jasno zaznaczonej celowości. 3) członu emocjonalnego w postaci obawy lub niepokoju wobec grożącego . . jak też wysokości. Grzego-rzewskiej . . przede wszystkim zaś dlatego. 94) . policzków) i zostają odczute jako pewnego rodzaju ucisk. Ponieważ nie możemy przypuścić. ' Jak już zaznaczono . Słuchowi autorka przypisuje pomocniczą rolę. których źródłem są kroki niewidomego. Doznawszy specyficznych wrażeń słuchowych niewidomy odbiera je jako sygnał o zbliżaniu się do przeszkody. (1962. 74) główne znaczenie przypisuje zmysłowi dotyku. z którą się zetknęła.

Jako dowód przytacza fakt. a więc słuchowi. które są nabywane w zależności od indywidualnych warunków życiowych. Swierłowa. Później w miarę nabywania doświadczenia korzysta z innych sygnałów ostrzegawczych. czyli w górnej części twarzy. która dogłęb. Jeśli natomiast są to dźwięki bardzo słabe lub zbliżające się do progu wrażliwości słuchowej. Teoria W. która znajdzie się na drodze niewidomego. niewidomi odczuwają na skroni. W. Równocześnie powoduje ono prawie niedostrzegalne uczucie dotyku. lecz o określonym natężeniu i zabarwieniu. czole. Zjawisko to ma więc charakter reakcji odruchowo-^wiarunko-wej. Przyjmuje on (1949 i 1957). leży instynkt obronny. a uczucie muśnięcia na twarzy. 4) reakcji ruchowej mającej na celu uniknięcie niepożądanego ze. że największą wrażliwość dotykową na twarzy wykazują wargi. sile i barwie. Wyniki tych badań oraz swoje wyjaśnienie "zmysłu przeszkód" przedstawił w wymienionej już pracy pt. Początkowo niewi66 domy chroniąc się przed zderzeniem z przeszkodą wysuwa ręce przed siebie.niebezpieczeństwa.muśnięcie na skroniach. Sijoierłowa Na zakończenie należałoby przytoczyć dość ciekawą interpretację zjawiska "zmysłu przeszkód" radzieckiego tyfiopsychologa W. jaki pojawia się w momencie zbliżania się do przeszkody. wówczas niewidomy odbiera je jako oddźwięk (odgłos) w formie zmodyfikowanej. Dolanskiego Obok M. jak twierdzi Dotański. na podstawie których odrzuca wszystkie dotychczasowe teorie. czole czy okolicach oczu. Teorię Grzegorzewskiej należy uznać za jedną z teorii. 115) określa "zmysł przeszkód" jako "mechanizm strukturalny. Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. jak też innych przedmiotów będących źródłem dźwięku. wówczas receptory . Grzegorzewskiej "zmysłem przeszkód" zajmował się również u nas w Polsce W. który przeprowadził dość dokładne badania w tej kwestii. Ostatecznie Dolański (1954. Pochodzą one zarówno od samego człowieka. Wzięło w nich udział 42 niewidomych. która powstaje w miarę doświadczenia osobistego polegającego na przykrym zetknięciu się z różnymi przeszkodami. s. Dolański (niewidomy). zmiana kierunku.tknięcia z przeszkodą (zatrzymanie się. które znajdują się w pobliżu człowieka. Teoria W. która stanowi jedno z poważniejszych dzieł poświęconych temu zagadnieniu. . jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicz-nego". zwolnienie chodu). Pojawienie się wrażenia ucisku czy mrowienia na twarzy wyjaśnia on teorią Pawiowa o odruchach warunkowych. które zjawia się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dźwiękowych. Ulegają one odbiciu od przedmiotów. U podstaw tego zjawiska. Przeprowadził on liczne badania nad tym zagadnieniem. Wyklucza w nim całkowicie udział zmysłu dotyku. Dolański główną rolę w "zmyśle 'przeszkód" przypisuje bodźcom akustycznym. główne bodźce natury słuchowej. odbite od przeszkody. W formie zmodyfikowanej wracają cne do niewidomego jako sygnał ostrzegawczy. którego podstawą jest instynkt obronny. a przecież muśnięcie czy ucisk. że w naturalnym środowisku człowieka znajdują się liczne i bardzo złożone dźwięki o różnej wysokości. Podobnie przedmiot--przeszkoda. Stąd jego teorię można zaliczyć do teorii akustycznych. odbija te dźwięki. Do takich należą fale dźwiękowe występujące w środowisku. Jeśli są one dość silne.niej stara się wyjaśnić to złożone zjawisko u niewidomych.

niewidomy nie traktuje jako wrażenie słuchowe. jakie one wywołują.W. Wyczuwanie przeszkód na odległość jest w różnym stopniu rozwinięte u poszczególnych niewidomych. Na pewno jest to zjawisko bardzo złożone i trudno uznać je za jeden ze zmysłów. A więc jest to zmysł. skrzynia odwrócona otworem do niewidomego są bardzo wyraźnie odczuwane przez niewidomych. wyrażniejsze. jak choroba. Na podstawie swych badań W. Prawdopodobnie jest ono uwarunkowane kurczeniem się płytkich mięśni podskórnych. Materiały twarde i gładkie lepiej odbijają fale i dlatego 'odczucie przeszkody jest. 99) pisze na ten temat: "Działanie bardzo słabych dźwięków odbitych od przedmiotu wywołuje w pewnych warunkach bardzo słabe. które posiadają największą energię. a 'nie. 103) wykazały. Ma on dla niewidomych również określone znaczenie. który jednak zjawia się na skutek spostrzegania słuchowego. Im większa i szersza przeszkoda. W tych warunkach dźwięki tracą właściwie swoje charakterystyczne cechy. że u pewnych osobników widzących na widok przedmiotu znajdującego się bezpośrednio przed twarzą i pozornie im zagrażającego. a zwłaszcza szerokość przeszkody. s. względnie dać własne interpretacje tego tak bardzo charakterystyczne dla osób pozbawionych wzroku zjawiska. nie posiadają "ani tonu. czyli na bodźce bardzo niskie. jak u widzących. przede wszystkim dlatego. który obok zmysłu słuchu i zmysłu wibracji reaguje na bodźce pochodzące od przedmiotów i zjawisk znajdujących się w określonej odległości. 5. ani temibru". to znaczy że zasadniczą rolę odgrywają w nim bodźce dźwiękowe. 105 i 106) stwierdził. które trudno bliżej określić". że zjawisko to ma charakter akustyczny. Być może. wzrokowego". którzy 'starali się stworzyć własne teorie. Swierłow (1957. który znajduje się ^v przewodach nosowych. s. Receptory węchowe mieszczą się w nabłonku węchowym. tym niewidomy wyczuwa ją z większej odległości. choć taka nazwa u nas się przyjęła. że należy on do teleanalizatorów. "Obserwacje profesora Szyslina . Swierłow (1957. do czego większość badaczy się skłania. który tworzy przeszkodę. które wskazuje na obecność w pobliżu przeszkody . Bardzo łatwo wytwarza się przy tym odruch warunkowy. które zaledwie y/znoszą się ponad próg wrażliwości słuchowej. podobne do dotyfcowego. Opierając się na badaniach Szyslina dotyczących osób widzących stara się wyjaśnić mechanizm powstawania tych wrażeń u niewidomych. Natomiast dźwięki. dekoncentracja czy hałas.pisze Swierłow (1957. niejasne wrażenie o charakterze akustycznym. Kompensacyjna rola zmysłu węchu Na zakończenie omawiania kompensacyjnej roli poszczególnych zmysłów należy jeszcze wspomnieć o zmyśle węchu.słuchowe reagują tylko na te spośród nich. w skórze twarzy powstaje charakterystyczne wrażenie pochodzenia wtórnego. Reagują one na substancje charakteryzujące się dużą lotnością. że również u niewidomych powstaje w skórze twarzy podobne wrażenie jako odruch. Przeciwnie cisza sprzyja intensyfikacji tego wrażenia. że na intensyfikację wrażenia przeszkody ma także wpływ wielkość. Wydaje się jednak. zmęczenie. Na przykład stos drewna lub różnych przedmiotów. a więc łatwo mieszają się z powietrzem i łatwo się w . Zagadnieniem "zmysłu przeszkód" zajmowało się więc wielu badaczy. Mają na nie także negatywny wpływ takie czynniki. Podobnie na intensywność wrażenia ma wpływ kształt przeszkody. a wrażenie. Nie bez znaczenia jest także rodzaj materiału. ale jako słabe i niejasne wrażenie. Nazywa je "utajonym wrażeniem słuchowym". s.

że zapachy są charakterystyczne dla wielu przedmiotów i zjawisk oraz stanowią ich dość c istotną cechę. czy zmierzają do obranego celu. Przez rozwój psychiczny należy rozumieć proces jakościowych i ilościowych zmian. że wrażenia węchowe ulegają łatwej transpozycji. podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów u niewidomych. które dokonują się w poszczególnych okresach rozwojowych życia człowieka. spalenizny może być sygnałem dla 'niewidomego. Swierłow (1957. Dla widzących zmysł węchu nie ma większego znaczenia. jak np. ulega przypaleniu. a które polegają na występowaniu coraz to nowych zjawisk psychicznych (procesów. 122) pisze: "Czasami niewidomi posługują się węchem w pracy zawodowej dla dokonania wyboru gatunku drewna. Również wonie mogą być źródłem doznań estetycznych dla .niewidomych. zaczyna nieprawidłowo funkcjonować i zagraża pożarem. W rozwoju dziecka trzeba wyróżnić: . Wobec braku wzroku zmysł węchu u niewidomych nabiera określonego znaczenia. Zapach np. Zmian tych nie można rozpatrywać bez związku ze zmianami biologicznymi (anatomiczno-fizjologicz-nymi). w którym się znajdują. dla którego nie jest on charakterystyczny. następuje zwykle za pomocą zmysłu wzroku lub innych zmysłów. sad itd. Wprowadzenie Bardziej odpowiednią nazwą dla tej części skryptu byłaby "psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży niewidomej". Za pomocą woni niewidomi mogą ustalać stałe punkty w przestrzeni. Przede wszystkim trzeba podkreślić. w której się poruszają. związku może ujawnić się ich faktyczne znaczenie. Pozwala to im na ustalanie miejsca. Dla przykładu można wymienić kwiaty. produkty żywnościowe. łąki. albowiem będziemy zajmować się w niej psychicznym rozwojem niewidomych od ich poczęcia aż do osiągnięcia dojrzałości. a zwłaszcza substancje wysoce aromatyczne. a niekiedy metalu". albowiem tylko w takim. trawnik z 'kwiatami. od których bodźce tę pochodzą. zwraca tylko na niego uwagę osoby widzącej. albo że maszyna. Natomiast jego identyfikacja i poznanie przedmiotu czy zjawiska. na której pracuje. od którego on pochodzi. Mówiąc o wartości zapachów w życiu niewidomych trzeba je zawsze rozpatrywać w powiązaniu z innymi bodźcami. Duże znaczenie mają bodźce węchowe także dla orientacji przestrzennej i pruszania się. III. i kontrolowanie. a zwłaszcza w pracy zawodowej. jak również bez związku i zależności od środowiska społecznego dziecka. Oczywiście dotyczy to znanych tras. jakie dokonują się w organizmie dziecka w poszczególnych okresach jego życia. apteka. że potrawa. zapachy kwiatów. tzn. W ten sposób na podstawie percepcji tych cech niewidomi mogą łatwo poznać przedmiot czy zjawisko. Pojawienie 68 się jakiegoś nowego zapachu w środowiaku. leki. piekarnia. Bodźcami węchowymi są wszelkiego rodzaju zapachy (wonie). posiadają zdolność wywoływania wyobrażenia całego przdmiotu czy zjawiska. Zaznaczyć wypada.nim rozchodzą docierając w ten sposób do receptorów węchowych. W niektórych przypadkach zapachy mogą mieć także znaczenie w praktycznej działalności niewidomego. s. którą gotuje. lasu itd. np. a więc do ukształtowania wszystkich procesów psychicznych i osobowości. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEWIDOMYCH l. cech) i doskonaleniu się już istniejących. Mówiąc o wartości zapachów w pracy zawodowej W. niektóre zwierzęta itd.

które utraciły wzrok nie osiągnąwszy pełni rozwoju psychicznego. celem wykazania pewnych różnic w porównaniu z dziećmi dotkniętymi całkowitą ślepotą. które dziecko przynosi ze sobą na świat.12 lat i dorastania . duża grupa dzieci niewidomych z resztkami wzroku. M. Były też teorie. ponieanowlęcym . .od l do 3 lat. Dzieciom tym poświęcony jest końcowy podrozdział.rozwój procesów poznawczych. przedszkolnym . Dzisiaj nieomal powszechnie przyjmuje się dialektyczną teorię rozwoju psychicznego. . Zostanie tutaj zastosowany sposób rzadziej prezentowany w pracach poświęconych psychologii rozwojowej. które przy zachowaniu pewnego stopnia wzroku. lecz również dzieci. a więc w znaczeniu szerszym .od 7 do 11 .rozwój fizyczny i motoryczny.rozwój emocjonalny i społeczny.od 12 do 17-18 lat.. młodszym szkolnym . u których analizator wzrokowy jeszcze funkcjonuje.. Czynniki rozwoju psychicznego dziecka niewidomego Podobnie jak w odniesieniu do dziecka widzącego. Są to dzieci. a więc percepcja otaczającego świata ma u nich charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy. wówczas do zagadnienia kontynuowania dalszego rozwoju w nowych warunkach dołączają się problemy psychologiczne typowe dla osób ociemniałych.od 3 do 7 lat. w procesie dydaktycznym posługują się metodami bezwzrokowymi. Od samego początku psychologii rozwojowej ścierały się poglądy na temat: . Obok dzieci całkowicie niewidomych istnieje także. środowiskowym. Ten sposób pozwoli bardziej wyraźnie uchwycić i przedstawić specyfikę rozwoju niewidomego dziecka i'ewentualne różnice w porównaniu z dzieckiem widzącym.dziedziczność czy środowisko" decyduje o rozwoju człowieka. również w odniesieniu do dziecka niewidomego powstaje zasadnicze pytanie: jakie czynniki decydują o jego rozwoju psychicznym. jak też czynnikom zewnętrznym.' W zależności od przypisywania decydującego znaczenia w tym procesie pierwszemu czy drugiemu czynnikowi powstawały teorie biologiczne (natywistyczne) i socjologiczne (empiryzm). Nie zostaną one ujęte z uwzględnieniem podziału na poszczególne okresy życia dziecka. który pokazuje przebieg rozwoju danego procesu czy właściwości psychicznej poprzez całe dzieciństwo i młodość. Że- . W naszych rozważaniach wymienione aspekty rozwojowe zostaną przedstawione w odniesieniu do dzieci niewidomych. . która rozszerza liczbę czynników do czterech. a także czy brak wzroku w tym przypadku odgrywa jakąś zdecydowanie negatywną rolę. które przypisywały znaczenie w rozwoju psychicznym człowieka zarówno* czynnikom dziedzicznym i wrodzonym.jej zadaniem jest poznanie prawidłowości i specyfiki rozwoju psychiki dzieci niewidomych.rozwój działalności. zwłaszcza obrazu samego siebie (własnej osoby).kształtowanie osobowości.pierwszy rok życia. 2. Gdy proces utraty wzroku wystąpi w wieku mniej więcej 11 13 lat i później. co wiąże się z kształtowaniem osobowości. Z punktu widzenia pedagogicznego są to dzieci. a zwłaszcza pismem wypukłym. które od urodzenia są niewidome. Stąd też uczą się one razem z dziećmi całkowicie niewidomymi. . Rozumiejąc psychologię niewidomych jako psychologię rozwojową 70dzieci i młodzieży 'niewidomej. a więc odrębnie wszystkie aspekty w -wieku niemowlęcym -. Mówiąc o dzieciach niewidomych mamy na' uwadze nie tylko dzieci. i proces ten musi być kontynuowany w zmienionych warunkach bez udziału analizatora wzrokowego.

M. a rozwój psychiczny nie polega na "samorzutnym" ich ujawnianiu się w określonym czasie. jak rap.browska (1979.. o ile przyczyna. s. Ogólnie trzeba powiedzieć. środowiskowych.jest plastyczny i podatny na wpływy czynników zewnętrznych. . Same jednak dyspozycje i zdolności psychiczne człowieka nie są wrodzone. 2. Mają one charakter dziedziczny i wrodzony oraz sprowadzają się do plastycznych i zmiennych zadatków anatomiczno-fizjologicznych stanowiących materialne podłoże wszelkich zjawisk psychicznych. które ściśle ze sobą współdziałają. względnie zmiana ta występuje później w przypadku dzieci. in. Jest to wynikiem tego. w jaki sposób wpływa ono na jego rozwój psychiczny.] które stanowią podłoże kształtowania się cech spe71 cyficznych dla rozwoju ludzkiego i indywidualnych psychicznych cech człowieka. Problemem jednak pozostaje. że nie wyznaczają one w sposób fatahstyczny i ściśle określony przebiegu i granicy rozwoju psychicznego człowieka. Mówiąc o zadatkach organicznych wymieniana już M. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym. chyba że inne niż ślepota czynniki stanowią przeszkodę w tym względzie. która pozbawiła je wzroku. że: "Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie analizatorów". że dzieci niewidome mają możliwość osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego. albowiem może ona mieć wpływ na jego ogólny rozwój psychiczny. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego przyjmuje 4 czynniki.kory mózgowej. odgrywających zasadniczą rolę w procesach poznania rzeczywistości. Rozwój polega na stopniowym kształtowaniu się różnych procesów i trwałych właściwości psychicznych w toku działalności samego dziecka w określonych warunkach i dzięki wychowawczemu oddziaływaniu osób dorosłych na dziecko". nie uszko72 dziła także kory mózgowej. 3) wychowanie. że również te 4 czynniki wpływają na rozwój dziecka niewidomego. s. Należą do nich: 1) zadatki organiczne. Ślepota może . które tracą wzrok już po urodzeniu. 154) pisze m. Grzegorzewska (1955. Jakie ma to konsekwencje dla procesów poznawczych i całego rozwoju psychicznego dziecka niewidomego? Ogólnie trzeba powiedzieć. istnieją wrodzone i odziedziczone zadatki organiczne. jakie miejsce wśród nich zajmuje kalectwo dziecka niewidomego. Dziecko niewidome natomiast przychodzi na świat ze zmienioną strukturą i funkcją systemu analizatorów. [. że układ nerwowy .1. 29) w następujący sposób przedstawia istotę tej teorii: "Oczywiście. najważniejsze dla rozwoju psychiki właściwości układu nerwowego człowieka i inne. Z tego też powodu bardzo istotną sprawą jest określenie dokładnej patogenezy i etiologii ślepoty dziecka. s. 227) pisze. Zadatki organiczne Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i niektóre cechy funkcjonalne układu nerwowego. Zebrowska (1979. Stąd zadatki organiczne nie stanowią jedynego wyznacznika możliwości rozwoju dziecka.zgodnie z teorią Pawiowa . 2) wpływ środowiska. .4) własna aktywność dziecka. Oznacza to. a zwłaszcza jego najważniejszej części .

s. Klimasiński (1977. Uszkodzenie to może nastąpić w wyniku działania szkodliwych dla płodu czynników w okresie ciąży. jednak z powodu uszkodzenia analizatora wzrokowego wykazuje pewne ograniczenia i nieprawidłowości w poznaniu świata". "Jest rzeczą wielce prawdopodobną .normalnym. które mają uwarunkowanie w uszkodzonej korze mózgowej. można przyjąć.2. złego odżywiania. zatrucia. 2. zarówno części obwodowej. że w 1968 r. jak też centralnej. Z tego też powodu ślepota stanowi poważną barierę i utrudnienie w procesie rozwoju psychiki i przystosowania społecznego.bowiem nastąpić w wyniku uszkodzenia różnych części analizatora wzrokowego. potencjalne wrodzone możliwości rozwoju umysłowego nie są zmienione przez fakt występowania ślepoty. Baumann (1980. atetoza (niezborność ruchowa). Abstrahując od przypadków ślepoty pochodzenia korowego. intensyfikacja pozostałych czynników rozwoju celem skompensowania pewnych niedostatków w układzie zadatków organicznych.że zaburzenia w percepcji dziecka niewidomego są zjawiskiem wtórnym wynikającym z niemożliwości badania otoczenia za pomocą zmysłu kinestetycznego i dotyku".pisze autor . utrudniona jest jednak aktualizacja tych możliwości. poza brakiem percepcji wzrokowej. K.jak już podkreślono zasadniczą rolę w procesie poznania rzeczywistości. ocenie odległości i kształtów. aby móc w sposób prawidłowy ocenić możliwości dziecka niewidomego i rozgraniczyć niedobory rozwojowe wynikające ze ślepoty od tych. że "Dziecko niewidome 73 jest na ogół pod względem intelektualnym dzieckiem . W takiej sytuacji konieczna jest. s. siatkówki (receptorów wzrokowych) i nerwu wzrokowego . kiedy uszkodzenie analizatora wzrokowego jest tylko jedną z wielu konsekwencji. które może mieć wpływ na rozwój psychiczny i nie tylko psychiczny dziecka niewidomego.. Niestety istnieje bardzo wiele przypadków ślepoty pochodzenia centralnego. co każde inne dziecko.zadatki organiczne podlegają wpływowi środowiska zewnętrznego. że przeciętne dziecko niewidome rodzi się z tymi samymi zadatkami organicznymi. Dzieci te miały trudności w rozwoju orientacji przestrzennej. względnie znacznym jej ograniczeniem. jak również różnego rodzaju chorób matki. Na podstawie dotychczasowych rozważań można stwierdzić. 49) stwierdza. jak spastyczność. 'Uszkodzenia gałki ocznej. czyli wywołanej uszkodzeniem odpowiedniej części kory mózgowej. że uszkodzenie analizatora wzrokowego zmieniające normalny układ zadatków organicznych może mieć określony negatywny wpływ na przebieg procesu rozwoju psychicznego. 47) pisze w tej sprawie: " . Wpływ środowiska Jak już zaznaczono .'. Sękowska (1968. w żłobku dla dzieci niewidomych od urodzenia przebywało 25% z dodatkowymi zaburzeniami motorycznymi. jakie dziecko przechodzi już po urodzeniu. a także zaburzenia w sferze moto-rycznej-. a także różnych chorób.w zasadzie nie powodują większych konsekwencji natury ogólniejszej. s. W tym przypadku mamy więc szersze podłoże organiczne. Podobnie Z. Wyjątek stanowi tylko system analizatorów odgrywających . J. Dlatego dokładna znajomość patogenezy i etiologii ślepoty dziecka jest konieczna. które stanowi również bardzo istotny czynnik rozwoju . które występowały pojednyczo lub nawet łącznie u jednego dziecka. 16) podaje. Mogą bowiem w takim przypadku wystąpić różne deficyty parcjalne czy nawet niedorozwój umysłowy znaczniejszego stopnia. U. Utrudnienie polega na brakach w doświadczeniu zmysłowym".

wśród nich także [niewidome. lecz odrzucenia skutków kalectwa."Akceptacja dziecka i jego kalectwa . z którymi spotyka się na podwórzu. Sommers (1944) wyróżnia 5 rodzajów postaw rodziców wobec dzieci niewidomych: 1) postawę akceptacji dziecka i jego kalectwa.robić.koledzy. społecznie czy pedagogicznie "zaniedbanych" na skutek udaremnienia im oddziaływania tego ważnego czynnika rozwoju.pisze Z. cierpliwości. do której przynależy oraz z członkami której wchodzi w określone interakcje. Dziecko niewidome wymaga bowiem od rodziców więcej zrozumienia. umożliwiającą dziecku niewidomemu normalny rozwój". że środowisko społeczne jest niezbędnym warunkiem rozwoju specyficznie ludzkich procesów i właściwości psychicznych. wyrzeczenia i miłości niż dziecko widzące. dostarczyły w tej sprawie również licznych dowodów. że postawy rodziców wobec dziecka mają bardzo duży wpływ na jego rozwój. w której dziecko przebywa. 4) postawę ukrytego odrzucenia. w parku. a w ślad za tym postępowanie rodziców wobec dziecka nie sprzyja jego prawidłowemu rozwojowi. a cóż dopiero mówić o dziecku nie74. jak i co dalej . 7) . Spośród tych 5 różnych rodzajów postaw jedynie postawę pełnej akceptacji dziecka i jego ślepoty. V. zwłaszcza w pierwszych latach jego życia. s. s. a więc takim. Postawy rodziców Nie ulega najmniejszej wątpliwości. jak też postawy o różnym stopniu odrzucenia dziecka czy jego kalectwa są postawami niewłaściwymi czy .3) postawę nadmiernej opiekuńczości. w szkole itd. Zresztą wielu młodych rodziców nie ma orientacji z zakresu opieki i wychowania dziecka widzącego. wykazały. zwłaszcza dotyczące dzieci znajdujących się w skrajnej izolacji społecznej. 2. \ Środowisko społeczne dziecka tworzą w pierwszej kolejności jego rodzice i inni członkowie jego rodziny. Bateman. 1973. •widomym.właściwą. Przez środowisko należy rozumieć środowisko społeczne. jakim jest drugi człowiek. który może zdezorganizować ich zachowanie i spowodować dezorientację.. Postawa jako forma trwałego ustosunkowania się rodziców wobec dziecka wyznacza ich zachowanie.dziecka. W tej złożonej i trudnej sytuacji kształtują się zwykle niewłaściwe postawy rodziców. . Jest to sprawa szczególnie ważna w przypadku rodziców posiadających dzieci niewidome. Na pewno ślepota dziecka jest szokiem dla rodziców. jakim ono jest. Liczne badania. B. 332). a więc to. czy będą oni opiekować się i wychowywać swoje dziecko oraz czy będą czynić to .jest najbardziej pożądaną formą postawy rodzicielskiej. pseudopozytywną. w przedszkolu. Nie tylko najbardziej pożądaną. ale bezwarunkowo konieczną.I. więcej specjalnej pomocy. którą określić trzeba jako postawę. 5) postawę jawnego odrzucenia (por. 2) postawę akceptacji dziecka.w sposób właściwy. Zresztą dzieci niepełnosprawne. ą później jego rówieśnicy . Zaistniała sytuacja jest całkowicie niezgodna z oczekiwaniami rodziców i jest źródłem licznych emocji o zabarwieniu ujemnym. Jedynie zapewnienie dziecku takich warunków w jego 'środowisku rodzinnym pozwoli mu na możliwie wszechstronny rozwój i przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. a więc grupę społeczną. Sękowska (1974.2. Ileż to mamy dzieci niewidomych tzw. należy uznać za postawę pozytywną i. Dlatego też zarówno postawa nadmiernej opiekuńczości.

1971b. psychiczny i społeczny dziecka niewidomego. Sprawa przyczyn niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich dzieci niewidomych jest na pewno bardzo złożona. a także fizycznym znęcaniu się nad nim (kary fizyczne). jego poczynań i kłopotów. Jest to torak u większości rodziców właściwego rozeznania faktycznych ograniczeń. Ma-jewski. a często nawet powodują. nadmiernej opiekuńczości. że rodzice czują się zagubieni i nie wiedzą. do udziału w życiu społecznym. Postawa negatywna przejawia się w izolacji niewidomego dziecka^ wstydzeniu się go przed otoczeniem. is. W wyniku takich postaw dziecko z reguły jest skazane na izolację społeczną. albowiem spotkało je wielkie nieszczęście. jakie sprawia. Sprawą niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec dzieci i 'młodzieży niewidomej zajmował się również autor tej pracy. 'które nie pozwalają 'rodzicom postępować i działać zgodnie z potrzebami ich dziecka. jakim jest środowisko społeczne. Wynika ona stąd. 43). T. które nie "sprzyjają albo hamują rozwój i rewalidację dziecka niewidomego. nie wymagając od niego równocześnie żadnego wysiłku i aktywności. Wyodrębnił on 3 rodzaje niewłaściwych postaw.'trzeba się opiekować i izajmować. brak troski o przyszły los niewidomego dziecka są często tak silne. które mają w tym zakresie swój udział. postawę negatywną 'i postawę pseudopozytywną (por. Są to bowiem postawy. Taka sytuacja prowadzi w następstwie do formowania bardziej -lub mniej niewłaściwych czy wręcz negatywnych postaw. a mianowicie: postawę obojętności.nawet negatywnymi. Z reguły mają oni obraz bardzo zniekształcony. 43 i 44). a więc pozbawione oddziaływania tego ważnego czynnika. że pomoc udzielana przez różne instytucje lub osoby w zakresie skierowania do odpowiedniej szkoły czy zakładu spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem" (T. Na tym tle wyłania się zagadnienie specjalistycznego poradnictwa dla rodziców dzieci niewidomych. s. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania i troski rodziców o rozwój fizyczny. zaniżający faktyczne możliwości dziecka. że ich postępowanie jest wręcz szkodliwe dla niego.do nauki. charakteryzuje się stwarzaniem "cieplarnianych" warunków dziecku niewidomemu. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na bezsprzeczne 2 czynniki. Oczywiście wszystkie 3 wymienione rodzaje niewłaściwych postaw nie sprzyjają rozwojowi dziecka niewidomego. Postawa pseudopozytywna. to. jak mają się do dziecka ustosunkować i jakie warunki mu stwarzać. Majewski. 1971b. Obok niewątpliwie bezpośredniej przyczyny. że rodzice tradycyjnym zwyczajem uważają swoje niewidome dziecko za niezdolne do wszystkiego . którym stale . do pracy zawodowej. który powoduje to. narastającego przez wiele lat. potrzeb swojego dziecka niewidomego. możliwości. "Obojętność rodziców. wyrażaniu niechęci i niezadoworlenia w stosunku do niego. Z reguły postawa taka pro75 wadzi do zaniedbania pedagogicznego. jaką jest fakt ślepoty dziecka. którego skutki trudno usunąć nawet w długotrwałym procesie rehabilitacji. Z tego powodu całe życie rodzinne skoncentrowane jest i podporządkowane dziecku. Przyczyną niewłaściwych postaw rodziców wobec swoich niewidomych dzieci . które zapewniłoby im fachową pomoc w roztaczaniu właściwej opieki i wychowywaniu tych dzieci zgodnie z zasadami tyfiopsychologii i tyfiopedagogiki. stąd nie wymaga ono specjalnego zajmowania się.

T. Wraz z wiekiem stopniowo zaczyna podlegać ono także wpływowi poza-rodzinnego środowiska społecznego. Początkowa niechęć do swych dzieci. 44) pisze: "Opinia publiczna i pewne przesądy panujące w świadomości środowisk. Ogólnie trzeba powiedzieć. 2. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i pełna rewalidacja społeczno-emocjonalna są niemożliwe". że z reguły są to postawy niewłaściwe. w przedszkolu. może z czasem przerodzić się w bardziej przykre formy postępowania. W ten sposób społeczność pozarodzinna. na ulicy. Bardziej drastyczne przejawy tych postaw to różne formy agresji słownej i fizycznej. 20) pisze: " . Ten pierwszy kontakt ma często decydujący wpływ na kształtowanie się postawy dziecka wobec osób widzących w ogóle. Tego rodzaju fakty negatywnie ustosunkowują ich do swych niewidomych dzieci. na podwórzu. w sposób pośredni. a później w szkole. z którymi spotyka się w parku. a zwłaszcza jego rówieśników. Orkan-Łęcka (1974. a nawet wręcz negatywne. Niewłaściwe czy negatywne postawy widzących rówieśników (dzieci. Rodzice tacy są «wytykani palcami» przez współmieszkańców. które nie przebywają w internatach.postawy otoczenia są czynnikiem mającym ogromny wpływ na osobowość dziecka niewidomego i bez ich poznania oraz prób ich modyfikacji. Wiele dzieci już wcześnie opuszcza swój dom rodzinny i trafia do odpowiedniego zakładu . A więc można powiedzieć. słyszą często aluzje pod ich adresem. Jest to zresztą odbiciem postaw ogółu społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. w którym pozbawione jest wpływu nieformalnych grup rówieśniczych. W tej sprawie M. również wywierają poważny wpływ na postępowanie rodziny wobec niewidomego człowieka. Jednakże prędzej czy później każde dziecko niewidome znajdzie się wśród widzących dzieci w przeróżnych sytuacjach życiowych. młodzieży) przejawiają się przede wszystkim w izolacji dziecka niewidomego . jak prze- . przeznaczeniem. . Z reguły jest ono bardziej izolowane od środowiska pozarodzinnego. w jakim ma je dziecko widzące. Ze zrozumiałych względów dziecko niewidome jest pozbawione tego wpływu w takim zakresie. zwłaszcza małomiejskich i wiejskich. że sprawa kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich niewidomych dzieci jest olbrzymiej wagi.ośrodka szkolno-wychowawczego. Na tym tle wyłania się sprawa postaw wobec dziecka niewidomego jego widzących rówieśników. że środowisko pozarodzinne oddziałuje na dziecko niewidome w stosunkowo niewielkim stopniu. . powinno to. Postawy widzących rfiwieśników Obok rodziców duży wpływ na rozwój dziecka mogą mieć także jego rówieśnicy. s. A przecież powinno być odwrotnie. które stwarzałoby warunki do optymalnego rozwoju dziecka. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. do fizycznego znęcania się włącznie". W początkowym okresie życia właściwie rodzice i inni członkowie rodziny są jedynymi osobami. powstała pod wpływem 76 opinii publicznej.2. s. jakiemu podlegają dzieci. z którymi dziecko się kontaktuje. Jeszcze dzisiaj mówi się w niejednej wsi. być środowisko. że ślepota jest karą za grzechy rodziców.2.mogą być także postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. Majewski (1971b. że jest to często środowisko nieprzyjazne czy nawet wrogie dziecku niewidomemu. może mieć także wpływ na rozwój dziecka niewidomego. Z licznych obserwacji i badań wynika. które z kolei zupełnie izolowane są od ludzi.niezawieraniu z nim więzów koleżeńskich czy przyjacielskich oraz wyłączaniu go z różnych grup.

Wychowanie . wyśmiewanie jego ułomności. . '» Najbardziej . Jest to na pewno jeden z istotnych czynników mających wpływ na rozwój dzieci niepełnosprawnych. 45) wypływają z niezrozumienia kalectwa. wywołują w ten sposób komiczne. podkładanie przeszkód. Niewłaściwe zachowanie i postępowanie środowiska w stosunku do upo^ śledzonych ma swoje tradycje i walka z nimi jest bardzo trudna [.oceny pozytywne wzrastały w .smutne jest to.3. " W podsumowaniu B. . • W wyniku tych badań autorka stwierdziła.).pisze autorka .(115) nigdy . Bateman (1976.z dziećmi niewidomymi. To.stwierdza. jest sprawą o olbrzymiej wadze. nie miała kontaktu . Połowa tych dzieci .pisze T. s. Walka z tego rodzaju stereotypami jest na ogół trudna. 178) .'pozytywnie oceniały możliwości dzieci niewidomych niż dzieci wiejskie. oceniały bardziej pozytywnie ich możliwości niż dzieci nie mające takich okazji. rzucanie kamieniami itd.VIII.77 zywanie. "'Motywy takiego postępowania i zachowania -osób widzących . s. a wraz ze wzrostem tej wiedzy zmniejsza się skłonność do nieuzasadnionych uogólnień i wyciągania pochopnych wniosków. ze ich postawy wobec dzieci niewidomych są dalekie od pożądanych. 78 Sprawa postaw ludzi widzących wobec osób niepełnosprawnych^ w tym także wobec niewidomych. uderzanie znienacka.dzieci widzące. s. sytuacje. Tak więc obok niewiedzy działa tutaj pewien myślowy stereotyp niewidomego wyznaczający określony rodzaj postaw. Z reguły ^oceny w tym zakresie są zaniżone. Dzieci i młodzież. 2. "Wzrost osobistego doświadczenia . s .' które można niewłaściwie traktować i którym nie należą się normalne. z tym że wzrost ten jest najwyraźniejszy w klasach od III do VI. z którymi nie trzeba się liczyć. . Jak już zaznaczono. jednym z czynników wpływających na niewłaściwe postawy dzieci widzących wobec niewidomych jest brak rozeznania taktycznych możliwości życiowych dzieci dotkniętych ślepotą. To z kolei powoduje fakt. niewidomy staje się dla nich przedmiotem śmiechu i wesołości. . Sprawą oceny możliwości dzieci niewidomych przez dzieci . traktują jako rozrywkę. a przede wszystkim długotrwała. wprowadzając częisto niewidomego w trudne dla niego sytuacje. Kie uświadamiają oni sobie. uczęszczających do szkół na terenie Stanów Zjednoczonych. na stworzenie im warunków do pełnego rozwoju. które ich bezpośrednio nie dotknęło. Bateman (1976. Majewski (1971'b. że mogą dokuczyć inwalidzie i pośmiać się z niego.1 Uważa się ich za jednostki nienormalne. że: . że robią wiele krzywdy i przykrości niewidomemu. a zmniejsza się w klasach VI . Przeprowadziła ona badania 232 dzieci widzących z klas od III do VIII. że sytuacje takie nie są przypadkowe. . które miały kontakty z dziećmi niewidomymi. prawa w danej społeczności".widzące zajmowała się B. ich zdaniem. • ' -• dzieci widzące pochodzące z miast bardziej .kolejnych klasach. że osobista styczność z dziećmi niewidomymi rozszerza wiedzę o ich realnych możliwościach. Rzutuje on na pewno także na sprawę postaw samych inwalidów wobec osób pełnosprawnych. i68 i nast.zmienia zatem postawy wobec niewidomych".

lecz jest wychowywane przez dorosłych. Stąd powstały specjalne szkoły dla dzieci niewidomych. oczywiście przy współpracy z rodzicami.z nauczaniem i wychowaniem dziecka. Obecnie istnieje tendencja do integracji dzieci niewidomych z dziećmi widzącymi.Kolejnym. Szkoła i jej program najlepiej potrafią bowiem zrealizować cele związane ..stosowamiu specjalnych metod nauczania.ważnym stopniu odbiegać od poziomu przewidzianego dla danego wieku. " Większość dzieci niewidomych musi jednak korzystać z nauki w specjalnej szkole dla 'uzyskania możliwie pełnego i prawidłowego rozwoju.wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania. Autorka określa ją jako "najlepiej przystosowaną ze znanych dotychczas .. lecz także innych dzieci niepełnosprawnych jest metoda "ośrodków pracy" opracowana i rozpowszechniona przez M. bardzo istotnym czynnikiem rozwoju dziecka jest wychowanie. a więc musi mieć specjalne warunki szkolne. gdyż te są analogiczne do możliwości widzących. 250) charakteryzuje się ona specjalną konstrukcją systemu lekcyjnego oraz łącze'-mem treści programowych z warunkami życia i zadaniami społecznymi dziecka. będzie w po-. Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i niedowidzących nie wynika z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów. lecz stosują odmienne metody i środki. Dlatego też do końca XVIII wieku były one uważane za niezdolne do nauki szkolnej w ogóle. Specyfika szkolnictwa specjalnego dla niewidomych wyraża się przede wszystkim w: -. w tym także w Polsce . Sękowska '(1974. a nauczyciele posiadają specjalne przygotowanie. technik i środków nauczania . s.". zwłaszcza o ile . lecz specyfika nauczania i wychowania dzieci niewidomych w ramach wspólnych zajęć jest szeroko uwzględniana..stosowaniu specjalnych pomocy dydaktycznych. s. Na temat specjalnych metod nauczania Z. 78 . efektem którego ma być uzyskanie przez dziecko dojrzałości. które uwzględniają specyfikę percepcji i działania bez pomocy wzroku.prowadzeniu zajęć dydaktycznych i wychowawczych przez nauczycieli i wychowawców specjalnie przygotowanych. Dziecko. Dziecko nie jest więc skazane tylko na siebie. . Dzieci niewidome mają olbrzymie trudności w korzystaniu z nauki w szkole zwykłej razem z dziećmi widzącymi.chodzi o aspekty metodyczne i szerokie stosowanie specjalnych pomocy. Stosuje się tutaj całkowitą lub częściową (niektóre zajęcia) integrację. aby dzisiaj dziecko nie uczęszczało do szkoły a-lbo nie miało zapewnionej nauki szkolnej w innej formie. Jest to planowe i zamierzone oddziaływanie. jeśli chodzi o naukę szkolną.. 15 i 16) pisze: "Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych . a które oparte •są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotę. Grzegorzewską (1964. Stawia ono sobie za cel wszechstronny rozwój dziecka oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. które realizują wprawdzie ten sam program co zwykłe szkoły. a więc systematycznym i planowym wspólnym działaniem nauczycieli i uczniów zmierzającym do spowodowania określonych zmian osobowości tych ostatnich. Specjalną metodą nauczania nie tylko dzieci niewidomych. Trudno sobie wyobrazić.istniejący w większości krajów. Wychowanie jest ściśle związane z nauczaniem. lecz z konieczności adaptacji metod.. Biorąc pod uwagę skutki kalectwa dziecko niewidome musi mieć specjalnie zorganizowany tok zajęć dydaktycznych i wychowawczych. dostosowany do jego potrzeb. któremu nie zapewni się nauki.

które stwarzają im warunki do poznania niedostępnych lub trudno dostępnych dla nich przedmiotów i zjawisk. Mówiąc inaczej powinni oni posiadać specjalne studia tyfiopedagogiczne. kiedy chodzi o szybki jego rozwój. "Bez własnej aktywności . ~ Ponadto B.metod pracy nad rozwojem i w ogóle rewalidacją społeczną dzieci szkoły specjalnej. lecz uczy się nimi posługiwać i je wykorzystywać. s. 143) wyróżnia 3 grupy pomocy dydaktycznych stosowanych w szkołach specjalnych: . Dziecko nie jest tylko biernym przedmiotem wpływów środowiska zewnętrznego. mobilizowania do zbierania doświadczeń i samoaktywności (por.pomoce dostępne 'dzieciom niewidomym po uprzednim dostosowaniu. M. 80 W końcu trzeba podkreślić rolę nauczyciela i wychowawcy w szkole specjalnej dla niewidomych dzieci. własna aktywność albo. 10).pomoce stosowane we wszystkich szkołach dla dzieci widzących (bez żadnych zmian). Powinni oni posiadać wszystkie cechy dobrego pedagoga.pisze T. . Janik (1963.który decyduje o rozwoju dziecka. Dzięki aktywności dziecko nie tylko poznaje różne przedmioty i zjawiska. 1974. które gwarantowałyby wysoki poziom prowadzonych przez nich zajęć dydaktyczno-wychowawczych. rodzinnego. konkretności nauczania.skierowanej na rzeczywistość nie może być wszechstronnego jej poznania i tym samym nie może być rozwoju psychicznego". Szczególnie jest ona ważna w początkowych okresach rozwojowych dziecka. co się wokół niego dzieje. . jakim odpowiadają pomoce naukowe dla dzieci widzących. które należy wykonywać odrębnie dostosowując je do potrzeb percepcyjnych pozostałych zmysłów. Oczywiście najlepsze są te metody. Sękowska. Aktywność własna dziecka Czwartym czynnikiem. Wszystkie pomoce naukowe dla dzieci niewidomych muszą także odpowiadać wszystkim innym kryteriom. kształtuje bowiem te wartości. że wywołuje ona potrzeby: ruchu. . 33) . Z. W ostatnim okresie czynnik aktywności dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych jest mocno podkreślany w ich wychowaniu i rewalidacji. 2. jest jego . że w nauczaniu dzieci niewidomych nie stosuje się innych pomocy dydaktycznych. o jakie w chwili obecnej walczy pedagogika". Lewenfeid (1956) podkreśla konieczność przestrzegania pewnych zasad w nauczaniu niewidomych dzieci. Do nich należą zasady: indywidualizacji. mówiąc inaczej. s. poznania nowych przedmiotów i zjawisk. Nowogrodzki (1962. . s. jego własna działalność. .. Aktywność dziecka uwarunkowana jest w znacznym stopniu stymulacją sensoryczną.samoaktywizacja. Stanowią one z kolei stymulację wewnętrzną dla dalszej aktywności. Niestety nie zawsze jest to możliwe. Następuje więc tutaj pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne . szkolnego itd. Nie oznacza to. zwłaszcza zmysłu wzroku i słuchu.4. lecz jest także aktywnym podmiotem biorącym udział we wszystkim. które stwarzają dziecku niewidomemu bezpośrednie zetknięcie się z przedmiotem czy zjawiskiem będącym przedmiotem nauczania. działania. proporcje itd. jak wielkość. a ponadto odpowiednią wiedzę tyfiologiczną. Z tego też powodu duże znaczenie w nauczaniu mają specjalne pomoce dydaktyczne (naukowe) przeznaczone dla dzieci niewidomych. To z kolei wpływa na rozwój różnych jego czynności psychicznych i kształtowanie cech osobowości. Jej znaczenie polega na tym.pomoce specyficzne dla niewidomych.

Na przełomie pierwszego i drukiego roku ostatecznie ustala się pionizacja dziecka postawa stojąca. Majewskt. S. Rozwój lokomocji rozwija się u dziecka widzącego . że dziecko obserwuje dorosłych i inne dzieci oraz stara . Im dłużej dziecko pozostaje w 'takim stanie. różne przeszkody itd. ale całego zachowania się dziecka w swoim środowisku [. która stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. chodzić. że nie odgrywa on takiej roli u dzieci niewidomych jak u dzieci widzących. Rezultaty. jak to występuje u dzieci widzących. bieganiu itd.przyp. zaczynają rozwijać się wyższe formy poruszania. z uwagi na brak wzroku. Składa się na niego rozwój lokomocji i manipulacji. Rozwój motoryczny dzieci niewidomych Rozwój motoryczny (ruchowy) dziecka widzącego dokonuje 'się na bazie ogólnego rozwoju fizycznego. jakimi są bodźce wizualne. Jeżeli 'nie uda się pomóc dziecku wyzbyć się izolacji w ciągu pierwszych miesięcy życia. Psychologia nych sytuacji. Taka statyczna (bierna) postawa nie ogranicza się tylko do motoryki. a więc nie jest pobudzane do działania i poznawania otaczającej rzeczywistości w takim stopniu.1 Dziecko wykazuje ogólnie słabą elastyczność i trudności w adaptacji do nowych i niezna81 S T. s. chodzenie po górach. a także poruszanie się w nietypowym terenie. jakie można stosunkowo łatwo osiągnąć we wczesnym wieku. automatyzacji i koordynacji ruchów. Na skutek braku wizualnej styumlacji. później w wieku 2-3 lat będzie można osiągnąć tylko częściowo i przy nakładzie wielu zabiegów". Można więc powiedzieć. 'bierne w (stosunku do osób i przedmiotów. prawdopodobnie pojawią się u niego pewne zaburzenia motoryczne (blindyzmy . aut. 29) pisze w tej sprawie: "Małe niewidome dziecko w typowy dla siebie sposób pozostaje stale •w1' określonej pozycji w znanym sobie otoczeniu. Wraz z opanowywaniem różnych form poruszania się kształtuje się też właściwa i prawidłowa sylwetka (układ poszczególnych elementów aparatu ruchu) przy chodzeniu. To ma też określony wpływ na powstawanie wewnętrznej stymulacji. . na skutek tego. jak pełzanie.). Dreier (1980. skakanie. np. a chodzenie staje się zasadniczą formą poruszania się w przestrzeni. 3. że dziecko niewidome ma ograniczoną zarówno stymulację zewnętrzną. po nawierzchni miękkiej. . w zamian za ruchy oparte o właściwe wzorce. Kiedy dziecko widzące ma już dobrze opanowany nawyk chodzenia. tym trudniej jest wyrwać je z bierności. ma znacznie ograniczoną stymulację sensoryczną (pobudzenie zewnętrzne). Te formy osiągają dopiero odpowiedni poziom w okresie przedszkolnym czy nawet młodszym okresie szkolnym. następnie raczkowanie i w końcu chodzenie. Dopiero w 3 roku życia dziecko zaczyna dobrze. Tak więc mówiąc o aktywności własnej jako czynniku rozwoju psychicznego. Rozwój lokomocji polega na przyjmowaniu odpowiedniej pozycji ciała (postawy) oraz opanowaniu umiejętności przemieszczania ciała w przestrzeni. piaszczystej.spontanicznie. jak bieganie. wspinanie się. jak też wewnętrzną. W tym okresie czynność ta nie jest jeszcze doskonała brak jej płyn-' ności. Zaczyna się on od takich ruchów lokomocyjnych. trzeba podkreślić. małe niewidome dziecko jest zamknięte w swoim świecie. Występuje u niego deprywacja w obrębie najważniejszych stymulatorów.Dziecko niewidome. przechodzenie przez rowy.

4-5 mieś. które dziecko chwyciło. Wykonywanie tych ruchów musi bowiem odbywać się pod kierunkiem i kontrolą wzroku. zaczynają się ujawniać pewne specjalne uzdolnienia w zakresie czynności ruchowych. zwłaszcza zniekształcenia kręgosłuokreślanych jako wady postawy ciała. M. U dzieci tzw. -'w większej asymetrii funkcjonalnej (lateralizacji) rąk. Przy po82 ruszaniu się istotną sprawą jest orientacja przestrzenna. W tym okresie pojawiają się coraz to> większe zróżnicowania.. W okresie przedszkolnym i szkolnym następuje dalszy rozwój motoryczny. ' Wady postawy u dzieci niewidomych U dzieci niewidomych bardzo często stwierdza się występowanie róz-?h deformacji aparatu ruchowego. Zwracają na nie uwagę liczni torzy .formowaniu się pewnych anormalnych nawyków ruchowych (btinany).pewnych nieprawidłowościach w rozwoju aparatu ruchu. ćwiczenia. s.się ich naśladować. Początkowo manipulacja dziecka ma charakter niespecyficzny. 300) piszą: "Rozwój tych ruchów postępuje od okresu chwytania odruchowego do zdobycia przez dziecko umiejętności chwytania dowolnego pod kontrolą wzroku [. Przełącznikowa i H. Rozwój manipulacji u dziecka widzącego zaczyna się od rozwoju ruchów chwytania. oddalenia itd. co oczywiście jest możliwe jedynie dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka. który ściśle łączy się z rozwojem psychicznym. Spłonek (1979. treningu itd. s. Spłonek (1979. Przejawia się ona w: . Szczególnie przy manipulacji specyficznej rola analizatora wzrokowego jest bardzo istotna. Przełącznikowa i H. czyli następuje lateralizacja czynności ruchowych. że dziecko otale obserwuje przedmiot i zachodzące zmiany pod wpływem manipulacji. Niektóre dzieci. a później w szkole następuje-bardziej systematyczna nauka różnych sprawności ruchowych. polegający na wielokrotnym powtarzaniu takich samych ruchów niezależnie od struktury i funkcji przedmiotu.". czyli wykonywanie najprostszych form czynności na przedmiotach. . to liczne obserwacje i 'badania wykazują pewną specyfikę ich rozwoju motorycznego w porównaniu z dziećmi widzącymi. zgodna ze strukturą i funkcją przedmiotu. Dopiero w przedszkolu. nie . początkowo obie razem.mówiąc już o tym. O ile chodzi o dzieci niewidome. M. Dziecko bowiem spostrzegając przedmiot wyciąga do niego ręce. a następnie młodzież osiągają często nieprzeciętne wyniki pod tym względem na skutek np. W tym okresie następuje rozwój dziecięcej manipulacji. czyli dzięki koordynacji wzrokowo-ruchowej. praworęcznych następuje przewaga funkcjonalna ręki prawej i odwrotnie u dzieci leworęcznych. Tak więc te najprostsze i pierwsze ruchy dziecka w poważnym stopniu uwarunkowane są funkcją analiza-' tora wzrokowego. . życia i kształtuje się przez dłuższy czas". 348) piszą: "W 2 roku życia wzrasta precyzja . .ruchów wykonywanych palcami rąk. Dziecko uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów.] Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. Dopiero w wieku 7-8 miesięcy następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. w której rola wzroku jest dominująca. Później manipulacja ta zaczyna być bardziej specyficzna. ich wielkości.opóźnieniu rozwoju lokomocji i manipulacji. stąd mówi się-o rozwoju psychomotorycznym.

s. T.kyfozę . który podaje. Przyczyną jest tutaj oczywiście brak wzroku i niefunkcjonowa-nie mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotnego w wykonywaniu wszelkiej działalności praktycznej. Sieradzka (1968). (wg: A. Dzieci niewidome nie tylko później siadają. opchnąć czy przyciągnąć przedmioty znajdujące się w pewnej odleg-)ści. chwytanie go. jedynie u 5 nie stwierdziła wad postawy.(J. zaczynają chodzić. kierowanych na określony cel w przestrzeni. W okresie. Rozwój lokomocji i manipulacji u dzieci niewidomych Obok bardzo częstych deformacji aparatu ruchu stwierdza się ponadto u dzieci niewidomych pewne opóźnienia w rozwoju motorycznym. Opóźnienie rozwoju motorycznego u dzieci niewidomych dotyczy zarówno rozwoju czynności lokomocyjnych. 1975.patrzy na swoje rączki w wieku 3-4 miesięcy. Jest to okres czołgania. Podnosi głowę i obraca nią. to również w tym względzie dzieci niewidome 'wykazują pewne opóźnienie w stosunku do dzieci widzących. że dzieci niewidome nie osiągają takiego poziomu ogólnego rozwoju motorycznego jak dzieci widzące. 33) w sposób następujący: "Wpływ na iztałtowanie postawy mają już wczesne miesiące. Ogólnie trzeba stwierdzić. dzięki . 129) . bawi się paluszkami i używa je do .boczne skrzywienie kręgosłupa (3 dzieci). . wpływa negatywnie na kształtowanie się sylwetki. choć sprawę trzeba traktować bardzo indywidualnie.zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do tyłu (plecy rągłe i spłaszczenie klatki piersiowej) (5 dzieci). W szczególności odnosi się to do ruchów docelowych. 3. s. wspinanie się itd. ple-ów i kończyn oraz układ kostny. .połączenie bocznego skrzywienia kręgosłupa z ky-zą (4 dzieci). Majewski. koordynowanie ruchów obu rąk itd. Dziecko niewidome poznaje pozycję iedzącą dużo później od dziecka widzącego. Sękowska.skoliozę . ziecko niewidome nie jest pobudzane wrażeniami wzrokowymi do ru-nów głową. W jeszcze wyższym stopniu stwierdza te wady u dzieci niewidomych Dziedzic (1960. l skoliozę i lordozę równocześnie. która przebadała grupę niewidomych dzieci. poziom ten jest u nich znacznie obniżony. . jak też manipulacyjnych. 1960. ale umiejętności te nie osiągają takiej sprawności jak u dzieci widzących. kiedy rozwijają się mięśnie brzucha. kiedy siecko przyjmuje pozycję leżącą na brzuszku.ieci niewidomych na 10 dzieci 6 wykazywało lordozę. Z. A. O ile chodzi o rozwój czynności manipulacyjnych. 21).emu wzmacniają się mięśnie pleców i okolicy lędźwi oraz mięśnie gór-3j części klatki piersiowej i prawidłowo kształtuje się wygięcie szyi. s. a także dużo później przyj-auje pozycję stojącą..2. jak też . tempie wykonywania różnych ruchów i czynności. W późniejszym okresie dziecko widzące stara się uchwycić. wstają. jak: skakanie. Dziedzic.lordozę . manipulowanie nim. Dobrzańska-Socha. 3 skoliozę.pisze L. 40).zbytnie odchylenie krzywizny kręgosłupa do przodu } dzieci). brzańskaSocha. uwłaszcza że późniejsze różne ruchy nie zastępują opisanych wyżej rierwszych ruchów rozwijającego się normalnie dziecka". "Niewidome niemowlę . U postały ch wykryła: . 1974. bieganie. a więc wyciąganie rączek w kierunku przedmiotu. Przejawia się to zarówno w precyzji (dokładności). 1971a. że w pewnym zakładzie dla . 1975). widzący osesek przejawia rtywność w rozglądaniu się dokoła. Powstawanie wad postawy u dzieci ewidomych wyjaśnia autor (s.kyfoskoliozę . A. również później zaczyna poruszać się w przestrzeli. jak wyginanie się lo tyłu i czołganie. Brak pewnych czynności w okresie niemowlęcym. Zeuthen (1978. Odnosi się to także do bardziej złożonych form przemieszczania się w przestrzeni.

że niewidome dziecko la takie same potrzeby i przejawy aktywności jak dziecko widzące. Jednakże pomimo tej wyraźnej.o . S. . s.jeśli chodzi o umiejętność zyjmowania właściwej pozycji ciała. s. 1974. 28) uzasadniając opóźnienie rozwoju 85 3-torycznego w pierwszych miesiącach życia dziecka dotkniętego śle-tą pisze: "Niewidome niemowlę jest na ogół w wieku 7-8 miesięcy wnie gotowe do podjęcia prób pełzania . 29) pi-'.e: ". Sękowska. dostępnymi sobie metodami.gienicznych.. Wykazuje ono tendencję do zaciskania piąstek i trzymania ich na poziomie ramion". zarówno o ile chodzi nabywanie nowych umiejętności ruchowych. W tym miejscu. Dlaczego tak się dzieje? ) prostu lokalizowanie zabawek. 20) pisze: " . s. manipulowania itd. zabawy i koordynacji ruchów" (Z. że dziecko niewidome. Jako najważniejszą wymienia się z reguły brak stymulacji wizualnej do aktywności motorycznej. choćbyśmy umieszczali tuż przed nim ijulubieńsze grające czy dzwoniące zabawki. Bez stymulacji wzrokowej niewidome niemowlę nie używa rąk nawet w wieku 6-7 miesięcy. 47). nasze niewidome niemowlę jest stanie zacząć raczkować w stronę interesującego go przedmiotu. Ponieważ u dzieci niewidomych ten stymulator nie istnieje lub tylko częściowo istnieje. jak też doskonalenie już ibytych. 1975. wykonywania zabiegów . czę-. S. wyciągania rączek w ich kierunku. dziecko niewidome nie jest pobudzane do ruchu wrażeniami wzrokowymi. s. rozwój motoryczny jest u nich przede wszystkim opóźniony.] Potrzebuje ono bowiem więcej czasu na opanowanie tych czynnoś-. bez'pomocy wzrokowej kontroli sytu-. 'M. Dobrzańska-Socha 975. ik więc dopiero po opanowaniu tej umiejętności. "Rodzice . 1980).Ji". sięganie po nie wyłącznie w oparciu wskazówki dźwiękowe jest umiejętnością dużo trudniejszą i przychodzi kilka miesięcy później. Podobnie A. Następnym 'czynnikiem mającym negatywny wpływ na rozwój mo-ryczny niewidomego dziecka jest brak możliwości obserwacji sfery eterycznej u innych osób i naśladowania ich. . 29) pisze: "Wzrtfk jest bardzo ważnym stymulatorem w rozwoju motorycznym. A.. w związku z czym rozwija się znacznie wolniej.pisze A. Dreier. Dotyczy to nie tylko sprawności lokomocyjnych. Sprawą przyczyn opóźnień w rozwoju motorycznym u dzieci niewidomych poruszało kilku autorów (Z. Orkan-Łęcka (1979. W tej sprawie cytowana już M. które dziecko widzi. Dobrzańska-Socha (1975. co następuje zazwy-aj pomiędzy 11 a 15 miesiącem życia.nie zdając sobie sprawy z faktu. pociągania ich. •zęba podkreślić również fakt. agadnienie to zostało szerzej omówione w rozdz.. s. z uwagi. Dreier (1980. a czasami nawet zaburzony".chwytania i wypuszczania przedmiotów. przy omówieniu impensacyjnej roli zmysłu dotyku i ikinestetycznego. później zaczyna siadać. Dobrzańska-Socha. s. lecz także chwytania przedmiotów. Orkan-Łęcka (1979. itowości. który yszy przed sobą i który chciałoby uchwycić". Innym z wymienianych czynników hamujących rozwój motoryczny zieoka niewidomego jest ograniczenie swobody ruchowej dziecka przez 'go rodziców i rówieśników. dużo wolniej opanowuje różne sprawności ruchowe i synności. niż sięganie po zabawki. cały proces rozwoju ruchowego jest dla niewidomego dziecka 3rawą trudniejszą i bardziej skomplikowaną niż dla dziecka widzącego .5. wstawać. 11. "Brak bodźców wzrokowych i możliwości spontanicznego na-adownictwa otoczenia utrudnia 'naukę jedzenia. 20) . Sękowska. poruszać się". nie rusza się do przodu.na ko-leczność korzystania z metod niewizualnych w zapoznawaniu się z zorcem ruchu. 1974.

a więc jeszcze w przedszkolu. Pisze ona: " . s. B. jak też sprawności manipulacyjne . bowiem pozostawiać dziecka w bezruchu i czekać. Dlatego nie należy . jak chwytanie. Pracę nad rozwojem dziecka niewidomego powinno rozpocząć się od sfery motorycznej. a u opiekunów . a coraz częściej siedzą".prewencję powstawania pewnych [nieprawidłowych nawyków ruchowych (blindyzmów). Danilewicz i L.wczesne zapoczątkowaime rozwoju funkcji (mechanizmów) kompensacyjnych.brak wzroku eliminuje możliwość szybkiego rozpoznawania przeszkody i zdobywania informacji o niebezpieczeństwie. Zdarza się często. Stąd częste urazy wywołują u dziecka strach przed zderzeniem i lęk przed pokonywaniem przestrzeni. 12) pisze. .] W rezul--tacie dzieci coraz mniej poruszają się. raczkowanie. 'Podobnie Z.pełzanie. które powinny być kontynuowane do 6 roku życia..zdaniem autorki . siadanie czy wstawanie. przejawiający się wzmożonym tonusem mięśniowym. chodzenie itd. S.ograniczają jego swobodę z powodu nadmiernej opiekuńczości lub wstydzenie się takiego «innego» dziecka. 20) zwraca także uwagę na czynniki o charakterze emocjonalnym. a także wykluczanie go z różnych zespołowych gier i zabaw należy uznać za czynnik negatywny w tym zakresie. s. . Dobrzańska-Socha (1975. obracanie główką. a nie starają się dostarczyć mu uzej ilości wrażeń. s. A.(1978. że dziecko zaczyna bać się przestrzeni [.ruchy kończyn górnych i sprawności lokomocyjne . ale wyraźnie negatywnie odbija ię na rozwoju motorycznym ich dziecka. Dreier <1980. Brak właściwej pracy opiekuńczej i wychowawczej e strony rodziców nie tylko nie sprzyja. Od 18 miesiąca życia proponuje rozpoczęcie systematycznej terapii zajęciowej z dzieckiem niewidomym. aż samo zacznie przejawiać pewną aktywność. Program rozwoju sprawności motorycznej powinien obejmować zarówno ogólną kondycję fizyczną.osiągnięcie przez dziecko niewidome możliwie 'normalnego rozwoju motorycznego. procesy poznawcze. że niewidome niemowlę musi być świadomie stymulowane do wykonywania takich ruchów. Szczególnego uwzględnienia w tym programie wymagają ćwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. . pierwsze niepowodzenia przy poruszaniu się w przestrzeni na skutek nieumiejętnego i mało sprawnego kierowania własnymi ruchami prowadzą do' tego.ograniczenie jego swobody. .. . 125) piszą: " . 38 i 39) pisząc o tej sprawie zaleca już w wieku 3 miesięcy rozpoczęcie systematycznych ćwiczeń usprawniających (fizjoterapii). co odbija się niekorzystnie na pracy całego organizmu". I. s. Sołcewa (1976. Przy prawidłowej pracy rewalidacyjnej niewidome dziecko może osiągnąć względnie dobry poziom sprawności motorycznej. Nie wolno. Podobnie izolacja dziecka nie widomego od jego rówieśników. Ponadto urazy te wytwarzają u dzieci niewidomych stan napięcia nerwowego. Tak wczesne rozpoczęcie fizjoterapii i terapii zajęciowej . co w pewnym stopniu mogłoby kompensować brak odżców wzrokowych". W przypadku zaniedbania tej sfery będzie się ono charakteryzować całkowitą biernością. które 'mogą hamować rozwój motoryczny dziecka. przy rozpoczęciu tego rodzaju zajęć znacznie później mogą wystąpić w tym zakresie znaczne opóźnienia i deficyty. .ma na celu: . że dziecko niewidome pozostawione jest przez większą część dnia bez żadnej opieki i skazane jest wy-iczme na siebie. co nie pozostanie bez wpływu na inne sfery. Zeuthen . ' •'• Podobnie L. np..

na przykład porusza rytmicznie w przód i w tył. s. tzw. 2. Baillart. co daje pozory 'nienaturalnie wyprostowanej postawy. próbuje ono bawić się samo. Są to pewne charakterystyczne formy zachowania się nie-widomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych stereotypowych. chód z nieruchomymi ramionami. potrząsanie głową. tików nerwowych. chód na sztywnych nogach. a często nawet odruchu warunkowego.3. brak rytmicznego kołysania przedramion. które pojawiają się u osób o dużej pobudliwości psychomotorycznej. przekłada nogi jedną na drugą. lecz powoduje także formowanie się pewnych anomalii czy nieprawidłowości w sferze motorycznej. Zachowanie to ma charakter bardziej lub mniej świadomy. aby ochronić twarz. brak gestykulacji i mimiki przy mówieniu. chód koguci (pochylenie górnej części ciała w przód i do tyłu przy każdym kroku). Odruchy obronne zmierzające do spostrzegania przeszkody i je'} ominięcia. 88 przekręca głowę w prawo i w lewo. Ruchy czy zespoły ruchów l(czynności) w danej sytuacji nieuzasadnione i niepotrzebne. kręcenie się w kółko itp. Dziedzic '(1960. bezcelowych ruchów lub czynności albo ich niewykonywaniu w sytuacjach. a gdy będzie starsze zacznie się kręcić w kółko tak jakby «tańczyło»" (cyt. s. Blindyzmy Ślepota jest przyczyną nie tylko opóźnienia ogólnego rozwoju motorycznego. 38 i 39) pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Typowa sylwetka dziecka niewidomego samodzielnie poruszającego się to wyciągnięte do przodu ramiona. odchylanie tułowia w tył. 43). wyciąganie przed siebie rąk. Według autorki . za: P. Sękowska (1974. Bardzo wyraźnie blindyamy zaznaczają się przy poruszaniu się niewidomych w przestrzeni. J. stanie i chodzenie z . Z.87 umniejszać znaczenia rozwoju motorycznego dziecka niewidomego i czynić wszelkie wysiłki w 'kierunku maksymalnego jego usprawnienia ruchowego. 3. Miny i pozy. 49) rozróżnia 4 następujące grupy blindyzmów: 1. Niektóre z tych zachowań podobne są do tzw. 4. potrząsa w ręku bez przerwy jakąś zabawkę. odwracaniu od światła lub opuszczaniu głowy. Brak ruchów czy zespołów ruchów potrzebnych w danej sytuacji. 3. Określa się je jako blindyzmy (blaindyzmy). Daje się także zauważyć.wykonywanie stereotypowych. M. cofnięta głowa i tułów. 1964. jak kołysanie się w tył i w przód lub w lewo i prawo. np. czyli mimowalnych wyładowań ruchowych. a więc przyjmowanie postawy lub zachowanie odbiegające od przyjętych form lub obyczajów. W rezultacie daje to dziecku "odprężenie odreagowujące napięcie nerwowe wywołane ślepotą i ograniczeniem w zaspokajaniu potrzeb". towarzyszącego zwykle chodzeniu. poza ogólną sztywnością motoryki. Mianowicie pisze ona: "Gdy dzieckiem nikt się nie zajmuje. s. Valet-Bellot przyjmuje nieco inną interpretację tego zjawiska i widzi w niektórych rodzajach blindyzmów pewną formę zabawy. które są obronną reakcją na cierpienie i wyrażają się w mrużeniu oczu. niepotrzebnych. -przecieraniu ich. w których powinny wystąpić. bezcelowych ruchów czy czynności jest spowodowane koniecznością wyładowania nagromadzonej energii psychomotorycznej na skutek ograniczenia aktywności. jak: podnoszenie nóg celem zbadania nierówności terenu stopą.

stawianie stopy z góry. Z punktu widzenia motoryki czynności życia codziennego i zdecydowana większość zabaw dziecięcych stanowią bardzo złożone zespoły różnorodnych ruchów.z ubieraniem się . s. 188). Taki chód zachowuje niewidomy nawet wówczas. Zaczyna więc wykonywać różne czynności użytkowe określane jako czynności życia codziennego.ze spożywaniem posiłków . zapinanie guzików.tułowiem odchylonym do tyłu. lateralizacji. a 'następnie nauka szkolna łącznie z przygotowaniem do pracy. 69 4. Te ostatnie u dzieci widzących spełnia wzrok (koordynacja wzrokowo-ruchowa). są więc czynnościami o różnym stopniu złożoności. Wśród nich w pierwszej kolejności rozwijają się tzw. 1976b. jest trudne. Farfela <1962) zwiększenie asymetrii funkcjonalnej dotyczy także nóg dzieci niewidomych (por. Rozwój czyniriości życia codziennego u dzieci niewidomych Już w okresie poniemowlęcym dzięki poznawaniu coraz to nowych przedmiotów dziecko widzące uczy się je używać zgodnie z ich strukturą i funkcją. W naszych rozważaniach chcemy skoncentrować się głównie na 2 pierwszych formach. Jak wykazały badania Z. że: "Zlikwidowanie tych stereotypowych ruchów. Zjawisko bardziej zaznaczonej lateralizacji u niewidomych ma charakter kompensacyjny i rozwija się w związku ze specyfiką ich poznawania rzeczywistości i orientowania się w przestrzeni. siedzenie na nocniku. Hartman (1980. Klimasiński. wskutek czego nie dochodzi do wyprostu nogi w kolanie. 18) pisząc o konieczności zastosowania w stosunku do małych dzieci niewidomych ćwiczeń usprawniających (kinezyte-rapii) podkreśla. bucika.4. . Pewien wpływ na kształtowanie się u dzieci niewidomych pewnych niepożądanych lub brak pożądanych nawyków ruchowych ma na pewno brak wzorców prawidłowych zachowań ruchowych. Liczne badania tyfiologów radzieckich wykazały u dzieci niewidomych wyraźniej zaznaczoną asymetrię rąk (lateralizację) niż u dzieci widzących <por.mycie rąk. . S. działalności praktycznej. jakimi są ruchy dzieci widzących {niemożliwość obserwacji).jedzenie łyżeczką. Należą do niej początkowo czynności życia codziennego i zabawa. K. Bardzo wyraźnie sprawa ta zaznacza się u niewidomych przy czytaniu pisma wypukłego (brajla). S. stanowiącej zasadniczą formę działalności człowieka dorosłego.z zabiegami toaletowymi . Polega to na tym.188). zębów. a lewa przejmuje funkcje samokontroli i samooceny. s.1. które można zaliczyć do tzw. 1976b. gdy ćwiczenia nie rozpoczną się przed ukończeniem pierwszego roku dziecka". 4. jeśli niemożliwe w przypadkach. s. które przekształciły się w nawyk. K.nakładanie koszulki. Lateralizacja u dzieci niewidomych Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju motorycznego dzieci niewidomych trzeba wspomnieć o tzw. Rozwój działalności dzieci niewidomych Manipulacja dziecięca stanowi wstępny etap rozwoju różnych form działalności dziecka. picie z kubeczka. że prawa ręka dziecka niewidomego spełnia przede wszystkim funkcje ruchowe. gdy prowadzi go osoba widząca". . Przeciętne dziecko przyswaja sobie umiejętności związane z wykonywaniem podstawowych czynności samoobsługowych do 7 roku życia. 3. Należą do nich czynności związane: . czynności samoobsługowe. Klimasiński.

pisze M. Orkan-Łęcka <1979.sytuację mają wpływ pewne zaniedbania pedagogiczne . Dzieci niewidome są bowiem zdolne do przyswojenia sobie wielu czynności życia codziennego przy właściwym procesie rewalidacji. s. czynności gospodarcze. s. że nie osiągną w tym zakresie takiej sprawności i. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Cytowana już A. Zdobycie orientacji co do funkcji i przeznaczenia danego przed^ miotu czy 'narzędzia. jak przygotowywanie posiłków. które zostały nazwane gospodarczymi. że na wszystkich 3 etapach kształtowania się czynności życia codziennego olbrzymie znaczenie ma wzrok . Wyróżnienie części istotnych w strukturze przedmiotów użytkowych i narzędzi. np. złożenie ich w całość ruchowego działania czynność oraz usprawnienie i zautomatyzowanie tej czynności. że dzieci niewidome często wykazują znaczne opóźnienia w zakresie opanowania czynności samoobsługowych. które rzutują na to.zarówno na etapach poznawania przedmiotów użytkowych. Brak rozeznania przez rodziców faktycznych możliwości dziecka w . M. Do nich należą: 1. Dzierżanka (1955. zarówno pod względem zakresu. Dzieci 'niewidome nie otrzymują wizualnego obrazu przedmiotu i jego części oraz wizualnego obrazu czynności. które każde dziecko powinno opanować w stopniu zadowalającym.samodzielności jak dzieci widzące. 162) wyróżnia następujące elementy w kształtowaniu się umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku {czynności życia codziennego): 1. Stąd w rozwoju czynności życia codziennego u tych dzieci obserwujemy znaczne opóźnienia. Bardzo często na taką .Niezależnie od czynności samoobsługowych rozwijają się tzw. 162) pisze:. siedmio. a także często całkowity brak przyswojenia sobie czynności. Dane ruchowe odzwierciedlone w obrazie' spostrzeżeniowym dziecka musi ono przetransponować na obraz kinestetyczny". pranie itd.. 90 A. jak też formowania się czynności. sprzątanie w domu. czyli opanowamie głównych elementów ruchów. Wypracowanie odpowiedniej formy kinetycznej. jak też sprawności wykonywania tych czynności. trzonika u łyżeczki. \. otworów na głowę i szyję w koszulce. choć przyznać trzeba. niejednokrotnie znaczne. 2. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwacja i naśladowanie innych osób. który ono percypuje jako obraz wizualny. że łyżka służy do jedzenia. 3.niewidome dzieci sześcio-. U dzieci niewidomych obserwuje się opóźnienie. Dzierżanka (1955. Rozwój ich przypada jednak na okres późniejszy i stwierdza się w tym względzie duże zróżnicowanie u dzieci i młodzieży. 14) . a w wielu przypadkach mniejszą sprawność w ich wykonywaniu czy nawet całkowity brak umiejętności wykonywania niektórych czynności. 14) wymienia obok przytoczonych już przyczyn kilka innych. które w dziedzinie samoobsługi nie potrafią dosłownie nic". Muszą to wszystko zdobywać za pomocą innych niż dzieci widzące metod. Orkan-Łęcka (1979.Dorosły stanowi dla dziecka wzór.czy nawet dziesięcioletnie. s. np. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim opóźnienie rozwoju motorycznego 'w ogóle i trudności w wykonywaniu ruchów i czynności wynikające z braku wzroku. rozwoju czynności samoobsługowych. 's.brak właściwej rewalidacji małego dziecka niewidomego. Nie jest to jednak jedyna przyczyna opóźnienia czy braku rozwoju czynności życia codziennego u dzieci niewidomych. "Spotykamy dosyć często .

co dziecko widzące. myć się itd.u . stąd rezygnacja z dalszych wysiłków. Z tego też powodu powinno się je uczyć tej samodzielności możliwie jak najwcześniej. Jeżeli ten okres zostanie zmarnowany i nie wykorzystany. Pisze on: "Niektórzy rodzice psują swoje dziecko. że dziecko niewidome nie jest w stanie 'nauczyć się samodzielnie jeść. Zniechęcanie się rodziców pierwszymi trudnościami i niepowodzeniami dziecka w opanowaniu czynności samoobsługowych.wymagają one metod dostosowanych do ich percepcyjnych możliwości. Powinno to polegać na stwarzaniu okazji i warunków do poznawania różnych przedmiotów codziennego użytk. albowiem nie nabywa ich spontanicznie w drodze obserwacji l naśladowania innych. Obawa i lęk rodziców. s. a więc dotykowego poznawania przedmiotów i czynności wykonywanych na tych przedmiotach. . że dziecko trzeba uczyć czynności życia codziennego. co dziecko niewidome potrzebuje więcej. . pomocy i czasu". zakresie robią dzieci widzące w wieku przedszkolnym i do okresu szkolnego . 42) dodaje jeszcze jedną przyczynę opóźnienia czy braku rozwoju samodzielności dzieci niewidomych w zakresie czynności życia codziennego. co wymaga znacznego wysiłku ze strony tych dzieci. Chociaż takie samooskar-żenię nie ma żadnej podstawy. ubierać się. codziennego. a więc rezultaty w tym zakresie przychodzą później. pomimo że są one gotowe do tego znacznie wcześniej. że: . Tonkovic (1878. hamowane czy wyręczane przez rodziców. s.jak już zaznaczono . Wielu rodziców uważa. Tonkoyić (1978. to w wielu sytuacjach jest ono ograniczane. upadki).zakresie opanowania czynności samoobsługowych.cierpliwości i zrozumienia ze strony rodziców.ucząc się metodami bezwzrokowymi wymagają więcej czasu na opanowanie tych czynności. wówczas może przynieść to niepowetowane straty dla dziecka. .wykażą niezbędną konsekwencję i cierpliwość następujące umiejętności można rozwinąć u . Stąd przystępują oni do uczenia swoich dzieci niewidomych tych czynności ze znacznym opóźnieniem. §2 "Jeśli rodzice .osiągają już zadowalający poziom. Tego. 46) . Mówiąc o nauczaniu dzieci niewidomych czynności życia. Największe postępy w tym. niż rodzice się tego spodziewają. 3. Chronią oni swoje dziecko od robienia czegokolwiek dla siebie".ich struktury i funkcji oraz do ćwiczenia posługiwania się 'nimi. Nie ulega wątpliwości. Tonkowić (1978. to: więcej ćwiczenia.pisze F. winy. 44) pisze: "Fizycznie i psychicznie normalne dziecko niewidome-może uczyć się samodzielności w dokładnie tym samym wieku. s. Stąd chociaż dziecko próbuje samo coś robić. • F.wymagają więcej inspiracji (stymulacji). trzeba zwrócić uwagę na fakt. że dziecko niewidome jest zdolne do przyswojenia sobie wielu czyirmości związanych z samoobsługą i do 'stopniowego nabywania samodzielności w tym zakresie. Oczywiście. 2. to jednak rodzice starają się usuwać wszelkie 'kłopoty i obowiązki od dziecka w celu wymazania ich własnego poczucia. Wymieniony F. albowiem przyswajają sobie te czynności z dużymi trudnościami. ponieważ czują się winni za jego ślepotę. pomocy. że ich niewidome dziecko z uwagi na brak wzroku 'narażone będzie przy samodzielnym wykonywaniu czynności ży91 cia codziennego na pewne urazy ^uderzenia.

dziecka niewidomego, zanim osiągnie wiek szkolny: 1. Wykonywanie elementarnych zabiegów higienicznych, takich jak korzystanie z toalety, mycie się, czyszczenie zębów i częściowo kąpanie się. 2. Samodzielne jedzenie, picie z kubka, jedzenie kanapki trzymanej w jednej ręce i posługiwanie się prawidłowo łyżką. 3. Znajdowanie drogi do własnego pokoju, poruszanie się w swoim domu i bliższym środowisku oraz znajdowanie drogi do miejsc i budynków, do których często dziecko uczęszcza. 4. Radzenie sobie z garderobą, rozpoznawanie różnych jej części, rozpoznawanie, czy jest ona przenicowana czy nie, samodzielne ubieranie i rozbieranie się, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł u butów. 5. Znajdowanie swoich zabawek, trzymanie ich w porządku i na swoim miejscu". 4.2. Zabawa u dzieci niewidomych Nie wnikając w różne teorie zabawy starające się wyjaśnić jej genezę, cele, znaczenie dla dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona najbarrdziej charakterystyczną formą działalności małego dziecka, zwłaszcza w wieku przedszkolnym. Nie ulega też wątpliwości, że zabawa ma dużą wartość dla wszechstronnego rozwoju dziecka. Na pewno sprzyja ona jego rozwojowi fizycznemu i psychicznemu, a także społecznemu. Dzieci widzące zaczynają bawić się bardzo wcześnie. Już w okresie niemowlęcym proste czynności manipulacyjne niektórzy uważają za zabawę, ale na pewno są to czynności przygotowujące dziecko do późniejszych zabaw. O właściwej zabawie możemy mówić dopiero w drugim roku życia. Wiek poniemowlęcy i przedszkolny to okresy zabawy dziecka. Stwierdza się występowanie u dzieci widzących różnych rodzajów zabaw. M. Przetacznikowa i H. Spłonek (1979, s. 363 i nast.) wskazują na następujące rodzaje zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym: zabawy manipulacyjne, tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne i ruchowe. Jako typowe dla wieku przedszkolnego M. Przetacznikowa (1979, s. 425) wymienia zabawy tematyczne i konstrukcyjne. Podkreśla również, że istnieją różnice między zabawami dziecka w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Pisze ona, że: "Zabawa dziecka przybiera w wieku przedszkolnym różnorakie i bogate formy. Staje się czynnością bardziej samodzielną i twórczą w stosunku do zabawy małego dziecka. Od zabaw indywidualnych i samotnych dzieci przechodzą do zabaw zespołowych; bawią się w grupie,, ucząc się stopniowo podporządkować swe życzenia i chęci 93 proJeKTom i postępowaniu innycn dzieci oraz przyJę-cym z góry regułom i zasadom wspólnej zabawy". Oczywiście dzieci nadal bawią się w wieku szkolnym. Jednak zasadniczą formą działalności dziecka, która stara się wypierać i zastępowaćzabawę, jest nauka szkolna. Ogólnie trzeba powiedzieć, że dziecko niewidome ma olbrzymie 'trudności praktycznie we wszystkich rodzajach zabaw. Brak wzroku ogranicza je i eliminuje z bardzo wielu zabaw, które dla dziecka widzącego nieprzedstawiają żadnej trudności. Oznacza to, że zabawa ma znacznie mniejszy wpływ na rozwój dziecka niewidomego niż normalnie widzącego. Przeanalizujmy teraz różne rodzaje zabaw z punktu widzenia dziecka niewidomego, a więc z punktu widzenia udziału w nich analizatora wzrokowego i motoryki. Zabawy manipulacyjne (funkcjonalne) polegają na wielokrotnym

wykonywaniu pewnych czynności ruchowych na przedmiotach, lecz nie prowadzących do żadnego wytworu, np. przekładanie klocków z jednego pudełka do drugiego, nakładanie piasku do wiaderka. Dominuje w nich wykonywanie określonych ruchów - manipulacja tak bardzo uwarunkowana funkcjonowaniem analizatora wzrokowego. Zabawy tematyczne (twórcze, fikcyjne, w role), w których dzieci starają się naśladować przede wszystkim dorosłych pełniąc określone role lub wykonując określone zadania {obowiązki). Należy do nich zabawa w lekarza, w mamę, która karmi swoją lalkę, gotuje itd. Istotę tych zabaw stanowi obserwacja sytuacji życiowych i zachowania się w nich osób dorosłych, a następnie ich odtwarzanie i naśladowanie. Są to więc rzeczy bardzo trudne dla dziecka niewidomego. Zabawy konstrukcyjne, jak 'sama nazwa wskazuje, polegają na' konstruowaniu - budowaniu różnych przedmiotów, np. domu, wieży z klocków, zamku z piasku, lepieniu zwierząt z plasteliny. Również te zabawy wymagają od dziecka zarówno funkcjonowania analizatora wzrokowego, jak również określonych sprawności ruchowych, zwłaszcza sprawności manualnych. Dla dzieci niewidomych stwarzają one także wiele trudności. Zabawy dydaktyczne stawiają przed dzieckiem pewne zadanie, które musi ono rozwiązać i osiągnąć pewien wynik. Należą do nich różnego rodzaju loteryjki obrazkowe, odszukiwanie i nazywanie różnych przedmiotów, a także gry stolikowe. Są to zabawy, które przede wszystkim wymagają od dziecka określonych sprawności umysłowych, mniej moto-rycznych. Istotny jest jednak dla nich analizator wzrokowy. Zabawy ruchowe polegające na wykonywaniu różnorakich ruchów z przewagą ruchów lokomocyjnych, np. jazda na rowerku, wchodzenie po drabinie, zsuwanie się po zjeżdżalni itp. Do tej grupy zabaw należą też gry ruchowe. Z uwagi na to, że zabawy te związane są z różnymi 94 formami poruszania się (bieganie, skakanie, wspinanie ;się), wymagają. dobrej orientacji w przestrzeni, którą najlepiej zapewnia wzrok. Do tych ograniczeń trzeba jeszcze dodać trudności dziecka niewido•megoi związane z udziałem w zabawach zespołowych, które zaczynają •dominować w wieku przedszkolnym. Brak wzrokowej orientacji prze-' strzennej eliminuje je lub znacznie ogranicza ich udział w tych zabawach. Ta pobieżna analiza różnych rodzajów zabaw dziecięcych wykazała liczne i o dużym zakresie trudności i ograniczenia dzieci niewidomych. Po prostu wiele zabaw wskutek ślepoty jest dla nich niedostępnych lub udział w nich jest znacznie ograniczony. Godnym podkreślenia jest również fakt, że dziecko widzące właściwie 'spontanicznie zaczyna się. bawić lub włączać do zabawy zespołowej, grupowej. Jest to wynikiem wzrokowej stymulacji, której nie ma u dziecka niewidomego. Ze względu na przedstawione trudności i ograniczenia najczęściej spotyka się niewidome dziecko siedzące w miejscu i kiwające się lub stojące i kręcące się w kółko. Znaczne ograniczenie możliwości bawienia się nie oznacza, że dziecko niewidome nie może czy nie powinno się bawić. Takie stanowisko byłoby nie tylko niewłaściwe, lecz nawet szkodliwe dla dzieci niewidomych. Wręcz przeciwnie, zabawa ma dla tych dzieci szczególną wartość i należy ją traktować jako jedną z form rewalidacji. W. Fromm (1978, s. 36 i nast.) pisze, że zabawa właściwie prowadzona 'nabiera szczególnej wartości dla rozwoju dziecka niewidomego, albowiem w czasie zabawy uczy

się ono wykonywać prawidłowo ruchy, używać zmysły, rozpoznawać różne przedmioty i materiały, ćwiczyć język, nawiązywać kontakt i stawać się niezależnym. W czasie zabawy dziecko zdobywa wiedzę i umiejętności, które mają wielkie znaczenie dla nauki szkolnej a później pracy zawodowej. Dalej pisze on, że: "Jeśli niewidome dziecko nie bawi się, wówczas-pod względem rozwoju pozostaje daleko poza swoimi widzącymi rówieśnikami". Jednak dziecko niewidome - jak już podkreślono - na ogół nie zaczyna się bawić samo z siebie, albowiem nie wie, jak i czym się bawić. I tutaj leży wielka rola i odpowiedzialność rodziców, a później opiekunek czy wychowawczyń, jeśli dziecko przebywa w odpowiedniej placówce. Rodzice (opiekunki, wychowawczynie) muszą po prostu stwarzać mu warunki do zabawy. Oznacza to, że muszą inspirować i stymulować dziecko oraz uczyć je, jak i czym się bawić. Już przy zabawach manipulacyjnych (funkcjonalnych), które stosunkowo wcześnie występują, rodzice muszą dziecku podawać zabawki do -ręki, zachęcać do poznania ich budowy i funkcji, a później pokazywać' jak się nimi bawić, np. potrząsać grzechotką, wkładać klocki do pudełka, ciągnąć samochodzik itd. Wskazane jest przy tym słowne objaśnianie ze 95 strony rodziców. Podobnie wygląda sprawa z zabawami konstrukcyjnymi, tematycznymi, które są szczególnie trudne, oraz zabawami ruchowymi. Aby przez zabawę uzyskać pewne wartości poznawcze, należy też zwracać uwagę dziecka na podobieństwo zabawek do rzeczywistych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka (por. W. Fromm, 1978, s. 40). Starsze dziecko niewidome nie powinno tylko bawić się samo lub tylko z matką, która uczyła je różnych rodzajów zabaw. Do jego zabawy należy włączać rodzeństwo lub inne dzieci, aby stworzyć mu warunki do szerszych kontaktów społecznych, ł " 5. Rozwój procesów poznawczych u dzieci niewidomych Jak już podkreślono, procesy poznawcze mają duże znaczenie w życiu człowieka, albowiem dostarczają mu niezbędnej informacji - wiedzy o otaczającej rzeczywistości. Informacje te zakodowane są we wrażeniach, spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. Są one produktem podstawowych procesów poznawczych. Poznanie rzeczywistości przebiega u człowieka na 2 poziomach, a mianowicie na poziomie: 1. Zmysłowym (sensorycznym), albo - używając terminologii Pa-włowa - na poziomie I układu sygnałów, w wyniku którego powstaje konkretne i bezpośrednie poznanie przedmiotów i zjawisk. Takie konkretne i bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości następuje we wrażeniach, spostrzeżeniach i wyobrażeniach. Na informacjach zawartych w spostrzeżeniach, które są odzwierciedleniem całego przedmiotu czy zjawiska, oraz na wyobrażeniach, które są zaktualizowanymi obrazami przedmiotów i zjawisk wcześniej spostrzeganych, bazuje taw. myślenie konkretne. Składa się na nie tzw. myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe) i myślenie konkretno-wyobrażeniowe (poglądowo-obrazowe). 2. Umysłowym - na poziomie II układu sygnałów, w wyniku którego -człowiek poznaje rzeczywistość w formie uogólnionej i pośredniej. Wiedza ta mieści się w pojęciach, które stanowią bazę dla tzw. myślenia pojęciowego (abstrakcyjno-pojęciowego). '5.1. Rozwój wrażeń i spostrzeżeń u dzieci niewidomych Mogłoby się wydawać, że pierwsze miesiące życia dziecka, tzw. okres

niemowlęcy, nie mają większego znaczenia dla rozwoju procesów poznawczych, albowiem dziecko w tym okresie wykazuje słabą aktywność -96 i przez większą część doby pogrążone jest we śnie. Oczywiście tak nie jest. Pierwsze miesiące życia dziecka są okresem rozwoju wrażliwości sensorycznej, rozwoju funkcjonowania zmysłów. Już w pierwszych tygodniach dziecko zaczyna reagować na bodźce świetlne, zaczyna spostrzegać przedmioty duże, jaskrawe i znajdujące się w ruchu. W drugim miesiącu potrafi już kierować ruchami gałek ocznych i śledzić poruszający się przedmiot. Wytwarza się'więc u niego zdolność fiksacji wzroku - utrzymania wzroku na przedmiocie. W tym czasie powstaje także odruch eksploracyjny (orientacyjno-badawczy), kiedy dziecko samo szuka wzrokiem przedmiotów w swoim otoczeniu. W trzecim miesiącu życia zaczyna spostrzegać przedmioty dzięki współdziałaniu różnych bodźców. Jest to więc okres powstawania pierwszych związków czasowych (skojarzeń intermodalnych) w korze mózgowej dziecka. "Dzięki prawidłowo działającemu systemowi percepcji wzrokowej - pisze T. Gałkowski (1975, s. 5) - kształtują się u małego dziecka wzrokowe skojarzenia z bodźcami słuchowymi, dotykowymi, kinestetycznymi, tworząc cały skomplikowany proces zintegrowanej percepcji świata zewnętrznego". Jest to również okres, kiedy pole widzenia intensywnie się rozwija i osiąga swój prawie normalny zakres. Pod koniec trzeciego i na początku czwartego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać barwy. Dalszemu rozwojowi ulega odruch eksploracyjny, zwłaszcza ukierunkowany na przedmioty związane z zaspokajaniem jego potrzeb biologicznych (karmienie). Jego cechą jest to, że jest on odruchem samowzmacniającym się, tzn. potęguje się w miarę poznawania nowych przedmiotów i nowych ich sytuacji. Wymieniony już T. Gałkowski (1975, s. 6) mówiąc o znaczeniu rozwoju wrażliwości wzrokowej w okresie niemowlęcym pisze: "Tempo dojrzewania receptora wzroku dowodzi, że ma on podstawowe znaczenie w przystosowaniu dziecka do otoczenia, stanowiąc jedno z najważniejszych ogniw funkcji poznawczych". W drugim i trzecim tygodniu życia dziecko zaczyna też reagować na bodźce akustyczne. Noworodek reaguje przede wszystkim na bodźce silne. Około 4-5 miesiąca potrafi już lokalizować źródło dźwięku, a więc zwracać główkę w jego kierunku. O ile chodzi o słowa wypowiadane przez jego społeczne otoczenie, to nabierają one dla dziecka określonego znaczenia dopiero w czwartym kwartale życia. W miarę rozwoju fizycznego i funkcji manipulacyjnych, następuje rozwój wrażliwości dotykowej i kinestetycznej oraz włączanie zmysłów dotyku i kinestetycznego w system procesów poznawania rzeczywistości. Godnym podkreślenia jest tutaj fakt, że 'zmysł wzroku, a mówiąc dokładniej telereceptory odgrywają podstawową rolę w tym zakresie. M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 315) piszą w tej sprawie: "Przedmioty działają zwykle najpierw na telereceptory (należą tu, jak wiadomo, receptory: wzrokowy i słuchowy), a dopiero wtórnie - na receptory kontaktowe (wśród 'nich na receptory 97 1 T. MalewsU. Psychologia dotyku). Podrażnienie jednego z narządów zmysłowych wywołuje u małego dziecka, jak twierdzi Szuman, ogólny niepokój ruchowy, nastawienie innych narządów zmysłowych w kierunku pierwszej podniety, a potem ruch

powodujący zbliżenie do źródła podniety (ruch lokomocyjny oraz chwyt). Z chwilą gdy dziecko dostaje przedmiot do ręki, odbiera liczne wrażenia dotykowe. Podczas manipulacji przedmiot pozostaje ciągle ten sam, dostarcza on jednak dziecku bardzo różnorodnych, a zarazem. zmiennych wrażeń. Dziecko poznaje więc nie jednym, lecz kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób aktywny w czasie manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji polisensorycznej przedmiotu". W wieku poniemowlęcym, a więc w drugim i trzecim roku życia następuje dalszy rozwój spostrzeżeń dziecka. Związane to jest przede wszystkim z rozwojem sprawności ruchowych, a zwłaszcza czynności loko-mocyjnych i manipulacyjnych. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość spostrzegania coraz to więcej nowych przedmiotów, osób, zjawisk. Doskonali się współdziałanie i koordynacja jego zmysłów w poznaniu rzeczywistości. "Rozwój spostrzeżeń dziecka - piszą M. Przełącznikowa i H. Spłonek (1979, s. 382) - polega na coraz bardziej precyzyjnej i coraz bardziej złożonej syntezie tych podniet, 'które działają w postaci bodźców komplekiaowych na narządy zmysłowe dziecka, przede wszystkim . na jego dotyk, wzrok, słuch. Dzięki poruszaniu się dziecko ma możliwość nie tylko poznania coraz to nowych i nieznanych przedmiotów, lecz znajdowania ich w różnych układach i sytuacjach. Nowych doświadczeń percepcyjnych dostarczają dziecku różnorodne zabawy, które są charakterystyczną formą działania w tym i w następnym (przedszkolnym) okresie rozwojowym". Z punktu widzenia rozważanego przez nas zagadnienia godny pod-. kreślenia jest fakt, że w miarę rozwoju dziecka coraz większego załączenia w poznaniu rzeczywistości nabierają telereceptory, w tym zwłaszcza wzrok. Aby poznać przedmiot, dziecko nie musi brać go do rąk, manipulować nim; wystarczy obejrzeć go nawet z pewnej odległości. Two-/rzy się tutaj bardzo ważne zjawisko, które wykorzystywane jest przez ociemniałych, a mianowicie zjawisko transpozycji. Na skutek utrwalonych skojarzeń intermodalnych .(pomiędzy analizatorami: wzrokowym, słuchowym, dotykowym itd.) wystarczy pobudzenie jednego analizatora,-aby pobudzić całą dynamiczną strukiturę spostrzeżeniową. Kolejnym etapem rozwoju spostrzeżeń jest młodszy wiek szkolny i wiek dorastania. Obok zabawy dochodzi tutaj nowy element, jakim jest nauka w szkole. W okresie przedszkolnym spostrzeżenia dziecka nie były zbyt dokładne, albowiem spostrzegało ono przeważnie to, co przypadkowo zainteresowało lub mimo woli narzuciło się. W szkole dziecko uczy się kierowania spostrzeganiem, aby było ono coraz dokładniejsze, tzn. ujmujące wszystkie istotne cechy spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. Spostrzeganie jego staje się teraz systematyczną i planową obserwacją, 98 dzięki której poznaje ono rzeczywistość w sposób uporządkowany, aktywny, wybiórczy i celowy. To krótkie przedstawienie rozwoju wrażeń i spostrzeżeń u dziecka widzącego wskazuje, że wzrok odgrywa w tym procesie bardzo istotną i właściwie pierwszoplanową rolę. U dziecka niewidomego z uwagi na uszkodzenie analizatora wzrokowego nie rozwija się wrażliwość wzrokowa lub rozwija się w bardzo ograniczonym zakresie (resztki wzroku). Nie rozwija się więc u niego najważniejszy rodzaj percepcji otaczającego świata, która pozwala nie tylko na spostrzeganie kształtów przedmiotów, lecz także ich barw; na spostrzeganie perspektywy, głębi, przestrzeni, ruchu. Nie rozwija się u nich ten rodzaj percepcji, który

Niemowlę chwytając i manipulując przedmiotem dotykowo poznaje sam przedmiot i jego właściwości. Występuje więc u nich od najmłodszych lat deprywacja sensoryczna w zakresie bodźców wizualnych. że niewidomi żyją w świecie kształtów. chropowatość. stanowiący u niewidomych podstawowy narząd poznania rzeczywistości. W niektórych przypadkach funkcję tę spełniają bodźce akustyczne. w ruchu. Jest ona ściśle powiązana z procesami poznawczymi. a często także z wrażeniami słuchowymi i węchowymi. który jest tylko kontaktoanalizatorem {kontaktoreceptory). dla niewidomych jest niedostępny. a zwłaszcza o barwę. jak już zaznaczono. perspektywę. słuchu i węchu. . o ile spo--strzegany przedmiot jest ich źródłem. jak twardość. Spowodowane jest ono:' .ograniczoną stymulacją zewnętrzną na skutek braku zasadniczego teleanalizatora (telereceptorów). dla poznania których wzrok jest wiodący. następuje za pomocą dotyku. słuchowych. zlokalizowany . że sprawność motory czna ma duże znaczenie dla rozwoju percepcji dziecka niewidomego. mówi się.okrągłość. W rozwoju tych zmysłów.zasięgiem zmysłu dotyku. Trzeba tutaj podkreślić. na którym bazuje wymieniony odruch eksploracyjny {badawczy) i który jest głównym zewnętrznym stymulatorem dziecka do poznawania coraz to nowych przedmiotów i zjawisk. dzwonka. zwłaszcza dotyku i kinestetycznego. . Pracę nad rozwojem sprawności funkcjonalnej zmysłów dziecka niewidomego trzeba rozpocząć możliwie jak najwcześniej. wklęsłość itd. dźwięk grzechotki.ograniczeniem czynności manipulacyjnych odgrywających w początkowym okresie życia dziecka zasadniczą rolę w poznaniu przedmiotów. . miękkość. jakim jest wzrok. zimno.daje symultaniczny (równowczesny) obraz oglądanego przedmiotu czy zespołu przedmiotów. ciepło. gładkość. horyzont. Wypada jeden z teleanalizatorów. np. wypukłość. czy to przypadkowe czy też zamierzone przez jego otoczenie. W jego percepcji zaczyna dominować dotyk.podkreślono przy omawianiu rozwoju motorycznego. . Świat doznań dziecka niewidomego sprowadza się do wrażeń i spostrzeżeń dotykowych. W ten sposób wrażenia dotykowe łączą się z wrażeniami kinestetycznymi. co pozwala mu na rozwój wrażeń ciężaru. stąd wiele przedmiotów znajdujących się w znacznej odległości. Stąd. odczuwa się brak wzroku. prostokątność. że treść spostrzeżeń dziecka niewidomego jest uboższa o elementy swoiste dla wzroku. a także kształt . Z jednej strony zmysł dotykowo-kinestetyczny.mniejszą liczbą analizatorów biorących udział w percepcji otaczającego świata. Ogólnie trzeba więc powiedzieć. ł* 99 U dziecka niewidomego stwierdza się ograniczenie spostrzeżeń w ogóle w porównaniu z dzieckiem widzącym. przedmiotów zbyt dużych i zbyt małych. kinestetycznych i węchowych. jako najważniejszego stymulatora zewnętrznego. stuk przedmiotu powstały przy uderzeniu o inny itd. podobnie jak to . a więc w treści jego spostrzeżeń przeważają elementy przestrzenne kształt.ograniczeniem mobilności .poruszania się w przestrzeni i stykania się z coraz to nowymi przedmiotami i zjawiskami. W większości przypadków pierwsze konkretne zetknięcie się dziecka niewidomego z przedmiotem. co' u dziecka widzącego' ma charakter zjawiska wtórnego. Stąd mówiąc o tworzeniu skojarzeń intermodalnych u dzieci niewidomych i tworzeniu się "zintegrowanej percepcji" otaczającego świata mamy na uwadze zmysły: dotykowo-ruchowy.

aby w czasie treningu zwracać uwagę dziecka na istotne cechy przedmiotów. Powinny to być przedmioty. które znajdowałyby się w jego najbliższym otoczeniu (w zasięgu rąk). W początkowym okresie rozwojowym najbardziej znaczące mogą okazać się dla dzieci niewidomych cechy drugorzędne. że: "Ćwiczenie zdolności kompensacyjnych polega na kształtowaniu dynamicznych układów strukturalnych. konieczna jest także odpowiednia ich siła i jej zróżnicowanie. s. że rozwój mechanizmów kompensacyjnych w sferze poznawczej u dzieci niewidomych jest procesem długotrwałym występującym już w okresie szkolnym. Oczywiście. słuch. s. kształt dla pudełka. W tym zakresie trening sensoryczny ściśle łączy się z ćwiczeniami orientacji przestrzennej i po-ruszamia się. aby dziecko uczyć percepcji przedmiotów za pomocą wszystkich zmysłów. Konieczność poznawania przez dziecko otoczenia poprzez wszystkie zachowane zmysły jest warunkiem pojawienia się mechanizmów kompensacyjnych opartych na dynamicznych układach strukturalnych. zwracanie na nie uwagi i ich różnicowanie. Z. Ma on na celu pobudzenie wrażliwości zachowanych zmysłów. aby w czasie treningu sensorycznego zwracać uwagę na to. że przedmiot działa na dziecko jako bodziec kompleksowy. albowiem procesy poznawcze u dzieci niewidomych przebiegają zupełnie inaczej niż . kojarzenie ich z różnymi przedmiotami i zjawiskami itd. Z drugiej strony rozwój lokomocji (poruszania się w przestrzeni) ma duże znaczenie dla dotarcia do przedmiotów znajdujących się w otoczeniu dziecka. opartych na danych dostarczonych jednocześnie przez kilka analizatorów". Dopiero przy dalszych. W końcu dziecko powinno 'docierać do przedmiotów. Węch). aby mogło je dotykać (poznawać) i manipulować nimi.są sygnałem przedmiotu. kolejnych spostrzeżeniach. np. które potrafią już chodzić. A więc obok zróżnicowania bodźców pod względem poszczególnych modalności i w ramach różnych modalności. w miarę nabywania doświadczenia sensorycznego dzieci te budują sobie obraz przedmiotu opierając się na jego podstawowych cechach. Sę-kowska (1974. Poza tym ważne jest. które znajdują się poza nim.jest w kończynach górnych i ich ćwiczenie usprawnia. Jedne z nich stanowią podstawowe. W przeciwieństwie do dzieci widzących dzieci niewidome muszą mieć bezpośredni kontakt z poznawanym przedmiotem. celem ich dokładnego poznania. Następnie trening powinien polegać na stwarzaniu dziecku okazji do samodzielnego brania i percepcji przedmiotów. Kułagin (1976. 106) podkreśla. dominujące komponenty tego bodźca. dźwięk dla dzwonka. Oczywiście dotyczy to dzieci. nauczenie odbioru bodźców dotykowo-kinestetycznych. Dreier pisze w ten sposób: "Niemowlę niewidome trzeba nauczyć badać świat wokół niego wszystkimi pozostałymi zmysłami. 100 Ważne jest także to. J. równocześnie ten zmysł. Przede wszystkim trzeba pobudzić gotowość dziecka dostrzegania bodźców pochodzących z zewnątrz. które nabierają znaczenia sygnałowego . a nawet w drugim miesiącu życia należałoby rozpocząć odpowiedni trening sensoryczny. zapach dla kwiatka. Należy go jednak rozpocząć jak najwcześniej. Już w I kwartale. Inne cechy mają natomiast charakter drugoplanowy. Na początku konieczne jest silne pobudzenie". 97) pisze. A. które oddziaływałyby równocześnie 'na kilka zmysłów (dotyk. zwłaszcza przy urozmaiconych formach. słuchowych i węchowych. Trening ten powinien polegać w pierwszym okresie na dostarczaniu dziecku przedmiotów (zabawek) i wkładaniu do rączek. na który składają się różne jego cechy i właściwości. Wymieniana już S.

stanowiące odtworzenie obrazu dawniej spostrzeganych przedmiotów i zjawisk. że rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych jest znacznie ograniczony pod względem ilościowym. często nawet bardzo długo. jak też dokładności. których fizjologicznym podłożem są zachowane ślady w korze mózgowej. co znajduje się tylko w jego wyobraźni. które mogą być 'odtworzone.ograniczają się głównie do cech istotnych oraz mniej żywe niż spostrzeżenia. Na prze3(0mie wieku poniemowlęcego i przedszkolnego następuje u dzieci widzących silny rozwój wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) będących już pewnym przekształceniem zdobytego doświadczenia w dziedzinie poznawczej. Stopniowo zaczyna odróżniać to. Istnieją dość istotne różnice pomiędzy spostrzeżeniami i wyobrażeniami zarówno pod względem czasu trwania. lOt Rozróżnia się 2 rodzaje wyobrażeń: . S. in. W tym okresie są one jednak mało precyzyjne i mało dokładne. Dzięki plastyczności kory mózgowej spostrzeżenia zostają w niej zakodowane . M. powstałych w wyniku nałożenia się.2. 387) charakteryzuje je v/ sposób następujący: "Wyobrażenia w tym okresie zbyt silnie są związane z realnie przeżytymi doznaniami i bardziej zbliżone do niedokładnych przypomnień niż do twórczych. co spostrzega. Jednak wraz z wiekiem i dokładniejszym spostrzeganiem dziecko doskonali także swoje wyobrażenia o otaczającym świecie. świadomych przekształceń uprzednio spostrzeżonych elementów". Są one również wykorzystywane w innych procesach poznawczych. Z tego też powodu wyobrażenie określa się jako odtworzenie obrazu przedmiotu czy zjawiska na podstawie dawnych doświadczeń (pamięciowych śladów). Przejawia się to m. zabawach tematycznych. W wieku 2-3 lat są one jednak ściśle związane z procesami percepcji. łączenia i przekształcenia dawnych spostrzeżeń. a zwłaszcza w myśleniu. Następuje więc u niego wyodrębnianie się wyobrażeń przedmiotów i zjawisk od funkcji czysto percepcyjnych. Rozwój wyobrażeń u dzieci niewidomych Wyobrażenia są ściśle związane ze spostrzeżeniami. w licznych zabawach dziecka w tym okresie zawierających liczne elementy fantazyjne. Wyobrażenia są jednak mniej dokładne . Wyobrażenia.2. natomiast wyobrażenia trwają. Percepcja dotykowo-^kinestetyczna przy poznawaniu przedmiotów jest procesem bardziej aktywnym niż percepcja wzrokowa i wymaga od dziecka więcej energii i odpowiedniej motywacji. potrzebną mu w codziennych sytuacjach życiowych. w tzw. od tego. które nie osiągnęły jeszcze perfekcji. . 5. Spostrzeżenia znikają w momencie zaprzestania działania podniety zewnętrznej. mają duże znaczenie dla człowieka. s.u widzących. A więc są to przede wszystkim wyobrażenia odtwórcze (reprodukcyjne). Spłonek (1979. Ogólna charakterystyka wyobrażeń dzieci niewidomych Ogólnie trzeba powiedzieć. Przełącznikowa i H. choć jest to zagadnienie-o znacznie szerszym zakresie.1. stanowiące nowe obrazy przedmiotów i zjawisk dotychczas nie spostrzeganych. Stąd dzieci niewidome często robią wrażenie. Wyobrażenia dziecka widzącego rozwijają się wraz z rozwojem spostrzeżeń. Wraz z rozwojem wyobrażeń odtwórczych wiąże się zagadnienie rozwoju pamięci. jak również . co faktycznie istnieje. albowiem bazują na spostrzeżeniach.pozostawiają określone ślady. Dzięki mm dziecko gromadzi wiedzę o konkretnych przedmiotach i zjawiskach.wytwórcze (fantazyjne). że są niezainteresowane czy nawet leniwe.odtwórcze (reprodukcyjne).

ale w ogóle wyłączyć musimy przypuszczenie. czyli z ciemnością. s. Keller. 1964. 153) .spostrzegania. a taka możliwość u nich nie istnieje ani nigdy nie zaistniała. Ostatecznie negatywne stanowisko w tej kwestii zostało potwierdzone przez badania eksperymentalne. "W istocie rzeczy . Jasność należy porównać z jej brakiem.jak już zaznaczono . we. że jest to zmysł. które . że związane są one funkcjonalnie ze spostrzeżeniami. 'oni w ogóle nic nie widzą . względnie mają nie uszkodzony nerw wzrokowy (uszkodzona tylko gałka oczna). a mianowicie czy niewidomi od urodzenia żyją w wiecznych ciemnościach.2. Dlatego u dzieci niewidomych rozwijają się wyobrażenia zawierające tylko treści dotykowe. Również przykład innej głuchoniewidomej M.pisze M. Oczywiście odpowiedź na to pytanie jest również negatywna. należała sprawa wrodzonych treści wzrokowych oraz czy niewidomi od urodzenia potrafią wytworzyć sobie wyobrażenia wzrokó. Niewidomym od urodzenia brak takiego porównania. Wyobrażenia dzieci niewidomych stanowią często przedmiot badań tyfiopsychologicznych. 5. Są one pierwszym trwałym produktem procesów poznawczych . Steru i(1905) w wyniku badań głucho-niewidomej H.nie tylko możemy przyjąć zdolności odróżniania szarego i czarnego przez niewidomych. należy porównać ją z inną." 103 W tym miejscu trzeba jednak zamączyć.. 151). Aby niewidomy mógł wyobrazić sobie ciemność musiałby znać jasność (światłość) czy inne ich odcienie. że niektórzy niewidomi od urodzenia zachowali poczucie światła. Z tego też powodu wskazują one w sposób pośredni na funkcjonowanie pozostałych analizatorów dziecka niewidomego. jakimi zajmowali się dawni tyfiopsychologowie. Wówczas przy ucisku i pobudzeniu tego nerwu dziecko takie odbiera elementarne wrażenia światła (błysk) zgodnie z prawem swoistej energii zmysłów Muellera (patrz: rozdz. Niewidomi od urodzenia w większości przypadków mają ogólne wyobrażenie o wzroku i jego funkcji. Z zagadnieniem tym związane jest następne. że niewidomi od ' urodzenia są pogrążeni w ciemnościach. np. słuchowe. Aby zdać sobie sprawę z jakiejś barwy. Wynika to stąd. Problem wrodzonych treści świadomości stanowił jedno z zagadnień. a zwłaszcza nerw przewodzący. M. s. Grzegorzewska. Grzegorzewska (1964. który pozwala . które w sposób konkretny odzwierciedlają rzeczywistość i reprezentują konkretną wiedzę dziecka niewidomego o niej. kineste-tyczne itd. Między innymi istnienie wrodzonych treści wzrokowych i słuchowych wykluczył W. 4). II. których celem jest uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące struktury psychicznej niewidomych. Zagadnienie to powstało stąd. że niewidomi potrafią w sposób zupełnie poprawny stosować i posługiwać się określeniami zawierającymi treści wizualne i stosować język ludzi widzących. Ogólnie trzeba więc powiedzieć.2.. u których analizator wzroku jest całkowicie zniszczony..102 ich treści. Wyobrażenia wzrokowe u dzieci niewidomych Do jednych z pierwszych zagadnień. jakim zajmował się już starożytny filozof Platon i od tego czasu trwał spór między zwolennikami i przeciwnikami tego poglądu.są znacznie uboższe z uwagi na brak elementów wzrokowych. Heurtin potwierdził to stwierdzenie (por. że niewidomi od urodzenia. nie posiadają nawet elementarnych wyobrażeń światła i barwy.

Baillart (1964. jakie podkładają oni pod te określenia. Taki ociemniały porusza się w przestrzeni wzrokowej. P. Są jednak dzieci. U dzieci ociemniałych istnieje tendencja do odnowy wrażeń i wyobrażeń wzrokowych. tym wyobrażenia te są liczniejsze i trwalsze. u których pamięć dawnych spostrzeżeń trwa. to zbliża je bardzo do dzieci widzących. co łączy się z tzw. że struktura psychiczna tych. S. których często występowałyby treści wizualne. Ogólnie trzeba powiedzieć. które utraciły wzrok w wieku przedszkolnym czy nawet później. s. nawet sprzed wielu lat. Dzięki temu możliwa jest wymieniona transpozycja i wizualizacja wyobrażeń tych dzieci. Dotychczas mówiliśmy o dzieciach niewidomych od urodzenia. w takim razie brak mu wyobrażeń wzrokowych (chociaż i tu sprawa jest natury wysoce indywidualnej) i porusza się w przestrzeni dotykowej". a więc całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. ciemności) i podstawowych barw. kiedy one widziały. Pozostają jednak u nich zawsze elementarne wyobrażenia światła (jasności. Jako metody sugeruje on zmuszanie dziecka do przypomnienia faktów i zdarzeń z okresu^ kiedy dziecko widziało poprzez zadawanie pytań oraz pobudzanie wyo104 brażeń wzrokowych w drodze barwnych opowiadań. które kojarzą się z napływającymi wciąż wrażeniami i wyobrażeniami dotykowymi. Grzegorzewska i(1964. którzy utracili wzrok mając 8 lat i więcej. że struktura psychiczna niewidomych od urodzenia jest haptyczno-słuchowa (por. okres. s. które ludziom . wówczas posiada wyobrażenia wzrokowe.człowiekowi spostrzegać przedmioty na odległość. o ile zostały one uprzednio silnie z nimi skojarzone. albowiem istniał w ich życiu. i z tego okresu zachowały się ślady.2.. 77). W ten sposób świat wyobrażeń dziecka ociemniałego nie jest całkowicie różny od tego. Grzegorzewska. 158) pisze: "Ogólnie przyjęto. M. Oczywiście im dziecko później ociemniało. 88) jako "pewne substytuty psychiczne tych treści poglądowych. różni się od tej. s. Drugim zagadnieniem związanym ze stosowaniem przez niewidomych zupełnie poprawnych określeń o charakterze wizualnym. Z uwagi jednak na brak nowych doświadczeń ulegają one osłabieniu. W tej sprawie M. że jeśli ociemniały utracił wzrok w czwartym lub piątym roku życia (chociaż ścisłej granicy przeprowadzić niepodobna). a więc stosowaniem języka ludzi widzących.. jest sprawa treści. Grzegorzewska (1964. Zarówno pobudzenia natury dotykowej. Baillart (1964. 1964. W innym miejscu P. transpozycją wrażeń. ale różnica nie jest tak duża. 32) pisze.3. jaką mają dzieci widzące w tym samym wieku. wyobrażeń surogatowych albo zastępczych stanowiących najbardziej charakterystyczny przejaw życia psychicznego niewidomych. Twierdzi on. s. s. Jeśli wzrok utracił wcześniej. Jest to zagadnienie tzw. również bardzo szczegółowych. Przeciwieństwo-stanowią dzieci ociemniałe. 28) podkreśla konieczność pobudzania i podtrzymywania wyobrażeń wzrokowych. •tracą na wyrazistości i dokładności. Jeśli otoczenie dziec-kta potrafi podtrzymać i często wywoływać u niego wyobrażenia wzrokowe. Wyobrażenia surogatowe określa M. jaki mają dzieci widzące. Oczywiście te dzieci posiadają wyobrażenia wzrokowe. jak można by przypuszczać. jak też akustycznej powodują odtworzenie dawnych wzrokowych doświadczeń. że inteligentni ociemniali mogą zachować świeżość wspomnień. Wyobrażenia surogatowe u dzieci niewidomych .

głównie słuchowych. . wyobrażanie sobie człowieka (mężczyzna. np. Steinberg (1920). oraz ich treść (por. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do światła i barw. W tworzeniu wyobrażeń surogatowych istotną rolę odgrywa analogia. są niedostępne. przyswajania sobie rzeczy im obcych na podstawie fantazji. np. Mogą one powstać na tle: a) bodźców właściwych (adekwatnych). które skupia dokoła siebie przeróżne cechy. 96) . Grzegorzewska (1964.] W niektórych wypadkach struktury surogatowe powstać mogą także na . a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się ich wyobrażeń i pojęć. w 1892 r. np. Grzegorzewska (1964. wyobrażanie sobie wielkości całego organizmu (dorosły człowiek. W miarę 105rozwoju tych wyobrażeń dzieci niewidome potrafią coraz to doskonalej Dkreślać przedmioty i zjawiska w sposób typowy dla osób widzących. samochód małolitrażowy) na podstawie szmeru silnika. i dostrzegł ich duże psychologiczne znaczenie dla osób pozbawionych wzroku. Heller (1904) i W. powstaje u nich dążność do. Opierając się na przyjętych przez nich 2 podziałach można wyodrębnić: 1. M. 1964. błękitne niebo. 89) .pisze M. 92 i nast. w pełnym zakresie.iż sposoby wyrażania się widzących zwracają wciąż uwagę niewidomym na luki w ich świecie wyobrażeniowym. wtórzy za podstawę podziału przyjęli rodzaj bodźców. popełniając w tym względzie coraz mniej błędów. "Analogia . Wyobrażenia zastępcze mają więc charakter wyobrażeń wytwór-' czych (fantazyjnych) i wraz z wiekiem są one coraz bardziej doskonałe. wątła kobieta) ma podstawie wielkości kształtu ręki (przy uścisku) albo wielkości budynku na podstawie otworu drzwiowego. samochód z silnikiem.'np. należące do różnych dziedzin zmysłowych [. kościół z wieżą. barwy jego głosu albo typu samochodu '(ciężarówka. zamek. kobieta.). zwłaszcza przedmiotów i zjawisk-niedostępnych poznaniu dotykowemu oraz bacznej obserwacji języka ludzi widzących.. dziecko) na podstawie wysokości. czerwona krew albo pomiędzy przedmiotami a ich niedostępnymi częściami. a więc dotykowych. jest niemożliwe. że mamy tu do czynienia ze specjalnego rodzaju strukturami psychicznymi. s. A ponieważ-zupełnie dokładne przyswajanie. np. -Oznacza to. s. A więc kojarzenie sobie barwy z barwą dźwięków.Wobec tego . a więc wyobrażania przedmiotów niedostępnych dla percepcji oso-ay niewidomej.stanowić tu będzie owe wielkie jądro struktury. wieża. Grzegorzewska. wyobrażenia surogatowe są naturalnym wyrazem ubóstwa wyobrażeń-u niewidomych". .hoć nie tylko ona.pisze M. że u dzieci niewidomych następuje rozwój coraz to bardziej prawidłowych i typowych skojarzeń między przedmiotami a ich niedostępnymi cechami (barwami). na tle których one powstają. b) bodźców niewłaściwych (nieadekwatnych). jak T. góra. Wyobrażenia surogatowe odnoszące się do stosunków przestrzennych. które powstają tylko na tle bodźców niewłaściwych. 'barwy zielonej z barwą tonów fletu itd. 2. . powstającymi u niewidomych na skutek właściwych im warunków życia i jako wynik ich przystosowania do świata widzących". a więc głównie słuchowych (dźwięków). Bliższe wniknięcie w istotę tych zjawisk doprowadza nas do wniosku. s. w zupełności lub częściowo. Sprawą podziału wyobrażeń surogatowych zajmowali się przede wszystkim tacy psychologowie. . np. barwy żółtej z barwą iżwięku (tonów) wydawanego przez klarnet. Określenie "wyobrażenia surogatowe" wprowadził Hitschmann. Ten rodzaj wyobrażeń rozwija się u niewidomych dzieci na skutek ograniczenia spostrzeżeń. dziecko. dom z kominem.niewidzącym. zielona łąka.

wyobrażenia wytwórcze. Wyobrażenia przedmiotów uwarunkowane są wrażeniami pochodzącymi od różnych zmysłów. głowa. których nigdy nie widzieli. które dostarczają pozostałe zmysły.właściwa lokalizacja elementów.). Wyniki tych badań wykazały. wyobrażenia surogatowe mają charakter wyobrażeń wytwórczych (fantazyjnych) i tu istnieje ich podobieństwo do wyobrażeń wytwórczych ludzi . gdyż widzący posługują się analogią do posiadanych prawidłowych wyobrażeń wzrokowych". to znaczy odpowiada obiektywnie istniejącym przedmiotom? Zagadnieniem tym zajmowała się Z.4. że wyobrażenia zastępcze niewidomych dotyczą przedmiotów znajdujących się w pobliżu. a więc ich wyobrażenia odzwierciedlały rzeczywistość w sposób zniekształcony.8%.pisze Z.2. 153 i nast. . tułów. np. Oznacza to. uszy na głowie u psa. Odnosi się to do 157 uzyskanych wyników spośród 210. Ich celem było stwierdzenie prawidłowości ukształtowania się wyobrażeń przedmiotów już poznanych. np. W tych ostatnich przypadkach wyottt-ażenia te mogą być zbliżone do wyobrażeń wytwórczych ludzi widzących. głównie w trakcie nauki szkolnej. jest adekwatna do rzeczywistości. 83) . Typowym przykładem zastosowania analogii w tworzeniu wyobrażeń surogatowych u niewidomych jest analogia barwy (koloru) z barwą dźwięków. która przeprowadziła odpowiednie badania na grupie 30 całkowicie niewidomych od urodzenia dziewcząt i chłopców w wieku od 9-14 lat. np. oraz prawidłowości w budowie . s. czyli 74. "Istnieje jednak . że wyobrażenia te zawierały odpowiednią liczbę zasadniczych elementów. że ludzie widzący potrafią sobie także wyoorażać przedmioty i zjawiska. które nie są im bezpośrednio znane. Obecnie zajmiemy się sprawą wyobrażeń przedmiotów dostępnych dla percepcji niewidomych. Nie ulega wątpliwości. jak i u dzieci i dorosłych. którzy w trakcie swego życia utracili wzrok. albowiem w pewnym stopniu mogą być budowane na zasadzie analogii do zachowanych wyobrażeń wzrokowych. Im więcej danych zmysłowych.między nimi dość duża różnica. Jak więc rozwijają się u dzieci niewidomych tego typu wyobrażenia? Czy • ich treść oparta na danych. właściwe proporcje między poszczególnymi elementami. po legająca na tym. Zresztą nie zaprzeczamy możliwości i innych przyczyn {'nawet często przypadkowych). analogia jest Aarakterystyczną i typową podstawą. Wyobrażenia surogatowe rozwijają się zarówno u dzieci niewidomych od urodzenia. karoseria a koła u taksówki. s.podstawie symboli i metafory. w formie naturalnej lub za pomocą modeli (pomocy naukowych). 5. że i tutaj dałoby się bez trudu wykrywać prawo analogizowania. które są niedostępne lub trudno dostępne dla percepcji osób pozbawionych wzroku. ogon u psa. Sękowska (1974.widzących. nogi. Jak już podkreślono. że większość dzieci niewidomych w wieku 914 lat posiada prawidłowe (adekwatne do rzeczywistości) wyobrażenia znanych sobie przedmiotów. z którymi niewidomy może zetknąć się za pomocą innych zmysłów. Na tym tle wyłania się sprawa stosunku tych wyobrażeń do wyobrażeń surogatowych niewidomych. Są to tzw. Sękowska (1974. Ponadto wyobrażenia wytwórcze widzących są bardziej adekwatne od wyobrażeń surogatowych u niewidomych. U pewnej liczby dzieci niewidomych stwierdzono nieprawidłowości w tym zakresie. Wyobrażenia przedmiotów u dzieci niewidomych W poprzednim rozdziale zajmowaliśmy się sprawą wyobrażeń zastępczych u niewidomych. a więc wyobrażeń przedmiotów i ich cech. może jednak nie jedyną". sądzimy jednak. tym wyobrażenie jest wierniejsze i dokładniejsze.

w wyobrażeniach dzieci niewidomych w odniesieniu do szczegółowych. W omawianych przez nas przypadkach nie dało się wyróżnić innych elementów zmysłowych poza wyżej wymienionymi". uzyskiwały lepsze wyniki i odwrotnie. Ba. umieszczenia go. natomiast w wyobrażeniu róży elementy węchowe. "Wyobrażenia kształtu i wielkości .niewłaściwej jego lokalizacji. r Mówiąc o rozwoju wyobrażeń u niewidomych trzeba jeszcze wspomnieć o rozwoju umiejętności stereognostycznego odtwarzania obrazu 108 przedmiotu znanego na podstawie częściowego. s. . niepełnego wrażenia. . którą spełnia. Są to więc elementy pozazmysłowe.niewłaściwej ich liczby (za dużo lub za mało).: dania nie wykazały istotnych różnic w liczbie ujmowanych szczegółów '? przedmiotów u dziewcząt i chłopców.Nieprawidłowości te sprowadzały się do: . z uwagi na dominującą rolę kształtu i wielkości. każde wrażenie lub . że w procesie dotykowej percepcji wiedza o przedmiocie stopniowo narasta. Ponadto pewien wpływ na to ma fakt. Wśród badanych dzieci niewidomych stwierdzono duże zróżnicowanie pod względem prawidłowości kształtowania się wyobrażeń przedmiotów. a więc wyobrażenia zastępcze. Ponadto autorka podkreśla. W ten sposób w strukturze tych wyobrażeń występują uczucia.] Ten obraz jest uzupełniony elementami mającymi związek z innymi wrażeniami.pominięcia pewnych istotnych elementów przedmiotu. np. które charakteryzowały się wyższym ilorazem inteligencji. l' O ile chodzi o poszczególne modalności zmysłowe. Ogólne wyobrażenia przedmiotów u badanych dzieci. albowiem za pomocą dotyku dziecko niewidome nie zawsze stara się poznać całość przedmiotu. to występują tutaj substytuty tych treści. wyobrażenia sobie stołu na podstawie dotknięcia tylko płyty stołowej lub całego samochodu na podstawie dotknięcia części karoserii. Swierłow (1957. to decydującą rolę-w powstawaniu wyobrażeń większości przedmiotów odgrywał zmysł dotyku i kinestezji. 175) najczęściej są wywołane przez odnawiane wrażenia dotykowe i kinestetycz-ne [. Godnym podkreślenia jest fakt. Sękowska (1974. Tak np. 34 i 35).. co staje się przyczyną tych nieprawidłowości. s. co może spowodować trudności we właściwym ujęciu proporcji między całością a poszczególnymi częściami.' były bardzo schematyczne ujmujące istotne cechy przedmiotów. cech przedmiotów.powstawanie zjawiska stereognozy tłumaczy w sposób następujący: ". . każdy sygnał. w wyobrażeniu dzięcioła częściej dadzą się wyodrębnić elementy słuchowe.niewłaściwego (kształtu lub proporcji danego elementu. niejasności-i niedokładności. głównie słuchowymi i węchowymi. . W7 . W związku z powyższym wydaje się. Wraz z" wiekiem stają się one jednak coraz bogatsze pod względem treści. że tworzą się one przez analogię do przeżyć uczuciowych i nastrojów. Oprócz tego badania wykazały wiele luk. Jest to szczególnie istotne. Biorąc pod uwagę cechy przedmiotów niedostępne dla dziecka niewidomego. ' Dzieci. Przewaga wrażeń określonego typu zależy od rodzaju przedmiotu i funkcji. które towarzyszyły spostrzeganiu przedmiotów. a więc głównie barwę.. że wśród indywidualnych czynników największy wpływ na dokładność i jasność wyobrażeń dzieci niewidomych ma ich poziom ogólnej sprawności umysłowej {inteligencja).pisze Z. . że "o adekwatności wyobrażeń dzieci niewidomych decyduje dokładność. W. bezpośrednio dotykowego poznania przedmiotu".

a więc na aktualnie spostrzeganym fragmencie rzeczywistości. Opierając się na podziale orientacji przestrzennej W. zlokalizowane w różnych punktach i o różnych relacjach. Każdy przedmiot znajduje się bowiem w określonej przestrzeni. jaką reprezentują. wyobrażenia przestrzenne są bardziej lub mniej złożone i dokładne. 109 Jeśli chodzi o zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w orientacji przestrzeni roboczej. . ale jako wyobrażenie przedmiotu czy przestrzeni jako całości [. Ich struktura jest bardzo złożona i uzależniona od fragmentu rzeczywistości. s. u których orientacja w głównej mierze bazuje na wyobrażeniach przestrzennych wytworzonych dawniej (przestrzeń poznana dawniej i znana niewidomemu) oraz wyobrażeniach danej przestrzeni wytworzonych na podstawie aktualnych spostrzeżeń niewzrokowych.5. jaką reprezentują. że nie należy uczyć dzieci niewidome umiejętności wykorzystywanie tego zjawiska. Swierłowa (1957. albowiem przy braku odpowiedniego doświadczenia może okazać się zwodnicze. 3'5 i nast. Taka przestrzeń jest bardzo skomplikowana. ruchliwy plac miasta. Dlatego nie należy go przeceniać. 5.) można mówić o zastosowaniu wyobrażeń przestrzennych: . które stanowią jedno z podstawowych zagadnień rehabilitacyjnych. to głównie chodzi tutaj o działalność praktyczną. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę.w zakresie poznania przedmiotów. Orientacja przestrzenna u widzących bazuje głównie na spostrzeżeniach i to wzrokowych. a także charakteryzuje się pewnymi cechami przestrzennymi (długość. Najważniejsze dla niewidomych jest jednak zastosowanie wyobrażeń przestrzennych w 'orientacji w dużej przestrzeni. Zwykle łączy się je z orientacją przestrzenną i poruszaniem się niewidomych w przestrzeni. W tym aspekcie jest to sprawa praktycznego zastosowania wyobrażeń przestrzennych w . wysokość. w której dane działanie (praca. a więc układów przedmiotów (lokalizacja) i wzajemnych ich relacji oraz dokonujących się zmian i przekształceń w przestrzeni.w orientacji w przestrzeni roboczej.spostrzeżenia działające jako sygnał wywołuje wyobrażenie tego. w której możliwe jest i poruszanie się. kształt). czynności życia codziennego) ma miejsce. Inaczej przedstawia się sprawa u niewidomych. Wyobrażenia przestrzenne u dzieci niewidomych Zagadnienie wyobrażeń przestrzennych należy do bardzo ważnych w tyfiopsychologii. .orientacji przestrzennej.] Wyobrażenie takie będzie tym bardziej prawidłowe i dokładne. .. A więc W strukturze wyobrażeń przedmiotów występują elementarne wyobrażenia przestrzenne. przedmioty statyczne i znajdujące się w . ma bardzo złożoną strukturę. co zostało spostrzeżone nie w postaci wyodrębnionej części całości zawieszonej w próżni.w orientacji w dużej przestrzeni. W zależności od fragmentu rzeczywistości (pokój.2. Zagadnienie sprowadza się do wyobrażenia sobie układu bodźców i ich zmian. im bogatsze i pełniejsze jest doświadczenie niewidomego". polna droga). Wyobrażenia te odzwierciedlają przestrzenne konfiguracje bodźców i ich zmiany.. Nie oznacza to jednak. Dla przykładu w wyobrażeniu placu w dużym mieście w jego strukturze znajdą się liczne przedmioty o różnej wielkości i kształcie. szerokość. to wyobrażenia przestrzenne łączą się ściśle z wyobrażeniami przedmiotów. Zjawisko stereognozy przedstawia wartość poznawczą i może być niezawodne przy dokładnym uprzednim poznaniu danego przedmiotu czy zjawiska.

Dziecko niewidome uzyskuje obraz tej samej przestrzeni w wyniku długotrwałego procesu poznania poszczególnych jej elementów za pomocą pozostałych zmysłów i nie zawsze jest to obraz pełny i dokładny. Rozwój tych wyobrażeń u dzieci niewidomych zależy od wielu czynników. oraz wyobrażenia (obrazy) antycypacyjne . uprzednio nie spostrzeganych. i są pozbawione elementów czysto wizualnych jak np. w jakim stopniu pozostałe u niewidomych zmysły potrafią skompensować brak zmysłu wzroku. Wyodrębnia on ponadto w obu kategoriach: . Sprawą ich rozwoju zajmował się u nas K. Wyobrażenia te rozwijają się na podstawie wrażeń dotykowych. Rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych jest sprawą bardzo istotną. U tych ostatnich wyobrażenia przestrzenne rozwijają się głównie --jak już podkreślano . kineste-tycznych. Wyróżnia on wyobrażenia (olbrazy) reprodukcyjne. słuchowych itd. s. . Dziecko widzące uzyskuje symultaniczny obraz przestrzeni. barwy. in. liczne zjawiska o mniej lub więcej wyraźnych kształtach i podlegające stałej zmianie. zwłaszcza na poziomie operacji konkretnych (myślenia konkretno-obrazowego).na podstawie spostrzeżeń wzrokowych. że orientacja przestrzenna może i powinna być kryterium oceny rozwoju wyobrażeń przestrzennych u niewidomych. in. na teorii rozwoju intelektualnego dziecka opracowanej przez J. wyobrażenia (obrazy umysłowe). 6) twierdzi. zwłaszcza na poziomie poznania zmysłowego. Zwykle kiedy rozważa się zagadnienie wyobrażeń przestrzennych u niewidomych w aspekcie orientacji przestrzenenj. funkcja symboliczna.wyobrażenia (obrazy) kinetyczne . do czego przyczynia się w poważnym stopniu nauka samodzielnego poruszania się w prze-strzeni.łatwiejsza oraz sprawniejsze działanie praktyczne i poruszanie się w przestrzeni. czyli wyobrażenie stanów i układów przedmiotów i zjawisk znanych. Sprawa ta została omówiona przy omawianiu roli 'kompensacyjnej poszczególnych zmysłów.przedmiotów nieruchomych. Klimasiński (1977. Chodzi więc o to.) przy opracowywaniu zagadnienia myślenia u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia. Stanowią one wewnętrzną symboliczną reprezentację przedmiotów i zjawisk występujących w przestrzeni. uwarnkotwany jest rozwojem procesów poznawczych w ogóle. W. 17 i nast. a co za tym idzie .przekształceń przedmiotów. W ontogenezie wyobrażenia reprodukcyjne są wcześniejsze niż . .przedmiotów znajdujących się w ruchu.ruchu. Przyjmuje ona.wyobrażenia (obrazy) statyczne . Piageta. W badaniach swoich opierał się m. Istotna jest jednak systema110 tyczna praca nad rozwojem i korektą tych wyobrażeń. Im bowiem wyobrażenia te będą bogatsze i dokładniejsze. Swierłow (1957. s. tym orientacja przestrzenna będzie lepsza.stanów i układów przedmiotów i zjawisk nieznanych. że pod koniec wieku poniemowlęcego rozwija się u dziecka tzw. Wyobrażenia przestrzenne można także rozważać jako wewnętrzną symboliczną reprezentację przestrzennych kofiguracji bodźców i ich przekształceń biorącą udział w myśleniu. czyni się to pod kątem udziału w ich powstawaniu poszczególnych modalności zmysłowych. bez specjalnych ograniczeń.wyobrażenia (obrazy) transformacyjne . Rozwoju tych wyobrażeń u dzieci niewidomych nie można porówny-> wać z rozwojem u dzieci widzących. praktycznie każdego jej fragmentu. której przejawem są m.

Była to więc reprodukcja wspak oparta na wyobrażeniach transformacyjnych. dzieci niewidome mniej sprawnie tworzą wyobrażenia przestrzennych. 54 i 55) pisze: ". tzn. . U dzieci niewidomych w klasie V obserwuje się skok rozwojofwy polegający na znacznym rozszerzeniu zakresu (pojemności) . Jeśli potraktujemy zwiększenie się zakresu statycznych wyobrażeń przestrzennych jako proces rozwojowy . Klimasiński (1977. Eksperymenty polegały na tym. Następnie eksperymentator eksponował układy figur układając je jedną nad drugą i zwiększając stopniowo ich liczbę . s. .) w celu dokładnego zapoznania się." (K. 1979. W konkluzji K. że 'badani otrzymali 6 figur geometrycznych (koło. mają mniejszy zakres.możemy mówić o opóźnieniu statycznych wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych t. podobnie jak statyczne rozwijają się wcześniej niż kinetyczne i transformacyjne (por.y^Ju w^uurazen przestrzennych. albo też możemy tu spodziewać się pewnego opóźnienia rozwojowego. 6).antycypacyjne. 27) wysunął hipotezę.. W swoich badaniach K. że percep-cyjne ujmowanie układów przestrzennych i ich zmian dokonuje się przede wszystkim wizualnie. 1977. M. Wyobrażenia przestrzenne niewidomych [. Klimasiński. Wyszedł on z następującego założenia: "Nie ulega wątpliwości. Dla zweryfikowania przedstawionej wyżej i innych hipotez autor przeprowadził 5 serii eksperymentów. choć mogą w nim brać udział także inne zmysły . s. Klimasiński (1977. .dotyk i słuch. kwadrat. figury znajdujące się na pierwszym miejscu przechodziły na ostatnie itd. .] Opóźnienie to występuje szczególnie wyraźnie w klasach od III do V. Była to więc ekspozycja statycznego układu bodźców. Seria I eksperymentów miała na celu porównanie rozwoju reprodukcyjnych i transformacyjnych wyobrażeń przestrzennego układu figur u dzieci niewidomych i widzących. jaki mają wizualne wyobrażenia przestrzenne ludzi widzących. Przełącznikowa. Zmysły te mogą w pewnym stopniu zastąpić wzrok i tak się rzeczywiście dzieje np. z których szczególnie pierwsza i 111 -^-^ -^. mieszczą mniej elementów niż wyobrażenia przestrzenne dzieci widzących. że u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia później niż u dzieci widzących powstają przestrzenne wyobrażenia reprezentujące statyczne i dynamiczne (kinetyczne) układy bodźców oraz później tworzą się wyobrażenia transformacyjne zmian przestrzennych układów bodźców. Wyobrażenia dzieci niewidomych są uboższe. następnie 3 aż do 6. statycznych układów przedmiotów. Wyniki te wskazywałyby na potwierdzenie postawionej powyżej hipotezy o opóźnieniu rozwoju u dzieci niewidomych przestrzennych wyobrażeń reprezentujących statyczne i transformacyjne układy bodźców. Była więc to tzw. ale można sądzić. s. u niewidomych. krzyż itd. . Badania te wykazały statystycznie istotne różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi przez dzieci widzące posługujące się wzrokiem i przez dzieci niewidome rozwiązujące zadania metodą bezwzrokową. że ta kompensacja jest częściowa i niedoskonała. 448 i 449). . z tym że badany musiał odtworzyć dany układ w odwrotnej kolejności.] oparte na dotyku i słuchu. (zakres) zaczynając od 2. s. reprodukcja wprost oparta na wyobrażeniach statycznych. Druga część eksperymentów tej serii miała podobny przebieg. Po każdej ekspozycji badany odtwarzał dany układ figur w tej samej kolejności. albo nigdy nie osiągną tego stopnia adekwatności i precyzji. . W badaniach tych brało udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia oraz grupa kontrolna dzieci widzących.

• Podobnie polepszenie wyników obserwuje się u dzieci niewidomych także przy reprodukcji wspak. Początkowo ma ona charakter pamięci mimowolnej bez aktywnego udziału dziecka oraz obejmuje niewiele elementów. co świadczy . Z czasem pojemność pamięci wzrasta. Rozwój pamięci u dzieci niewidomychPamięć należy do bardzo ważnych procesów poznawczych. jaką przeszła figura (trójkąt) przy obrocie o 270° . bez której życie człowieka byłoby niemożliwe. Polega ona 'na przechowywaniu śladów dawnych doświadczeń w korze mózgowej i gotowości do ich reprodukcji (przypominania). 65) pisze: "Wyobrażenia przestrzenne statyczne (część A) oraz wyobrażenia transformacyjne i antycypacyjne (część B i~C) tworzą • się u dzieci niewidomych znacznie później niż u dzieci widzących. lecz z uwzględnieniem ruchu obrotowego tarczy "o 90°. Zaczyna się ona rozwijać u dzieci w wieku poniemowlęcym. W okresie przedszkolnym rozwija się zarówno pamięć bezpośrednia (świeża) wyrażająca się w możliwości odtwarza8 T.. Eksperymenty te odbywały się w 3 i«>częściach. a u niektórych uczniów niewidomych do końca szkoły podstawowej nie pow-. trójkąt. W ostatniej części C badani mieli za zadania wskazanie na tarczy drogi..statycznych wyobrażeń przestrzennych. W części A badani zapoznali się ze specjalnie skonstruowanym urządzeniem w formie metalowej tarczy o średnicy 28 cm obracającej się na pionowej osi.] W dalszym rozwoju następuje u dzieci niewidomych częściowe wyrównanie opóźnienia także w tym sakresie". to możemy mówić o opóźnieniu rozwoju tych wyobrażeń u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia I. Rozwoju wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych dotyczyły . Na obwodzie tarczy znajdowały się 4 figury geometryczne (koło.3. Psychologia 113 .aKże eksperymenty III serii. Po zapoznaniu się z układem tych figur (układ statyczny) badany odtwarzał go przy wykorzystaniu drugiego zestawu figur. kwadrat i krzyżyk) umieszczone naprzeciwległe. Jeśli zatem reprodukcja wspak jest miarą rozwoju transformacyjnych wyobrażeń przestrzennych układów bodźców.o pogłębiającym się opóźnieniu dzieci' niewidomych w porównaniu z widzącymi w miarę przechodzenia przez kolejne stadia rozwoju wyobrażeń wzdłuż kontinuum od wyobrażeń statycznych do wyobrażeń ruchu i zmian oraz od wyobrażeń reprodukcyjnych do antycypacyjnych". 5. Badały one przede wszystkim wyobrażenia raosformacyjne i antycypacyjne.zademonstrowanie ruchu kolistego na obwodzie tarczy. Dalej autor pisze: "Na podkreślenie zasługuje także malejący procent prawidłowych rozwiązań w grupie starszych dzieci niewidomych w kolejnych zadaniach części B i jeszcze mniejszy przy przewidywaniu pozycji trójkąta w części C. 180° i 270°. s. Klimasiński (1974. stają adekwatne wyobrażenia zmian przestrzennego układu przedmiotów".-jak się wydaje . Majewski. Wykonanie tego zadania wymagało więc wyobrażenia sobie zmiany układu figur poznanych uprzednio (transformacja i antycypacja). Eksperymenty polegały na odtworzeniu układu figur jak w części A. We wszystkich trzech częściach eksperymentu dzieci niewidome uzyskały wyraźnie gorsze wyniki niż dzieci widzące. W konkluzji K. opóźnienie to występuje na poziomie każdej klasy old I do VIII. Jak wykazują szczegółowe wyniki. Druga część (część B) badań tej serii dotyczyła przewidywania zmian układu przestrzennego.

Blirklen (1924. Pomimo tych zróżnicowanych wyników i poglądów na rozwój i funkcjonowanie pamięci u dzieci niewidomych trzeba podkreślić. słuchową. że spełnia ona wiele istotnych funkcji. Przeciwne zjawisko występuje przy słowach o treści słuchowej. a zwłaszcza funkcję społecznej komunikacji . że pamięć u niewidomych rozwija się lepiej. 5. K. mają oni lepszą słuchową pamięć niewerbalną. Szczególna rola pamięci przypada w uczeniu się. K. "Wprawdzie jej zakres zwiększa się wraz z wiekiem.porozumiewania . Ogólnie stwierdza on. Klimasińskiego (1976) wykazały. to historycznie rzecz ujmując nigdy nie podkreślano czy nie stwierdzano negatywnego wpływu ślepoty na rozwój i funkcjonowanie pamięci. lecz odnosić to do pewnych jej form czy rodzajów.nią bodźców tylko w przeciągu krótkiego czasu po ich zadziałaniu. Polega ono na tym. Natomiast badania K. Wręcz przeciwnie. Na tym opierają się wszelkie poglądy podkreślające kompensacyjną rolę pamięci. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują słowa konkretne o treści wzrokowej. Badania Juurmaa (1967) wskazują rzeczywiście na lepszą pamięć bezpośrednią u niewidomych. 310 i nast. Klimasiński (1979. jak i pamięć trwała (długotrwała) przejawiająca się w możli'wości odtworzenia bodźców po dłuższym często nieograniczonym okresie od momentu ich zadziałania. lepszej pamięci dźwięków u niewidomych w porównaniu z widzącymi. że dzieci niewidome gorzej zapamiętują przestrzenne układy figur eksponowane dotykowo (pamięć dotykowa). że poijemność pamięci wzrokowej u niewidomych jest o około 50% większa. że nie można mówić o globalnym lepszym funkcjonowaniu u nich pamięci. jak również czas przechowywania informacji Jest dłuższy niż w przypadku pamięci dotykowej. Niewidomi starają się zapamiętywać kilka przedmiotów czy zjawisk. dotykową czy werbalną. a więc pamięć dźwięków. Stąd okres szkolny i nauka stwarza dziecku dalsze warunki rozwoju pa-. Ciekawe badania przeprowadzili Bliss i Orane dokonując pewnej ana-/ lizy porównawczej pojemności bezpośredniej pamięci wzrokowej i dotykowej. stwierdza. że ma 114 ona dla nich duże znaczenie. zgodnie z wynikami uzyskanymi przez Witkina (1968). W sposób zróżnicowany przedstawia się sprawa pamięci werbalnej. dawni tyfiopsychoilogowie uważali.) przytacza wiele wyników badań i poglądów mówiących o większej pojemności (zakresie) pamięci. które wywołują żywsze wyobrażenia. Podobnie. lepszej bezpośredniej reprodukcji. które wywołują wyobrażenia wzrokowe. Na podstawie przeprowadzonych eksperymentów Paivo (1971) uważa. O ile chodzi o niewidomych. Rozwój mowy u dzieci niewidomych Mowa jako specyficzne zjawisko ludzkie ma olbrzymie znaczenie dla każdego człowieka. mięci. Stwierdzili oni.). niż dzieci widzące. Obok wymienionych już form pamięci (bezpośrednia i długotrwała) wyróżnia się pamięć wzrokową. jest lepiej wykształcona itd. to jednak następuje to wolniej niż u dzieci widzących. dokonując przeglądu współczesnych badań nad pamięcią u dzieci niewidomych. I w tym zakresie sprawy mogą się różnie przedstawiać. kinestetyczną. Obok więc roli kompensacyjnej zastępującej wzrok w zakresie funkcji poznawczych ułatwia ona im również przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty. że dzieci gorzej zapamiętują słowa abstrakcyjne niż konkretne. melodii. które następnie ułatwiają im wykonywanie różnych czynności bez bieżącego dopływu informacji z otoczenia. 42 i nast. s. s.4.

Od 2 roku życia zaczyna rozwijać się także druga strona mowy. Szczególnie ta ostatnia funkcja jest dla niewidomych ważna. albowiem mowa moiże stanowić także jeden z czynników kompensujących brak wzroku. Doskonali się także funkcja symboliczna języka. L. że dziecko 7-letnie potrafi swobodnie posługiwać się mową potoczną. a zaznacza się związek mowy z myśleniem. Niezbędnym warunkiem rozwoju mowy dźwiękowej jest naturalnie percepcja bodźców akustycznych. przedmiotów.się ludzi między sobą i furikcję poznawczą . Zasadniczy okres rozwoju mowy dźwiękowej (fonetycznej) przypada natomiast na okres poiniemowlęcy i około 7 roku życia kończy się normalnym jej ukształtowaniem. 4 r.reguł gramatycznych składających się na język.znaczy odrywa się od konkretnych sytuacji. s. W tym okresie doskonali się także zasób i treść słownika oraz opanowanie zasad gramatyki tak. jednak charakter sytuacyjny i synpraktyczny. Niemowlęctwo jest właściwie okresem wstępnym i przygotowawczymi do właściwego rozwoju mowy. W drugiej połowie 2 roku dziecko formułuje już proste zdania. a co przejawia się w tym. Jego mowa mb. Szczególnie umiejętność pisania wymaga ścisłej koordynacji wzrokowo-^ruchowej. Następnie dzięki nauce szkolnej dziecko dalej rozszerza zakres i treść słów oraz lepiej opanowuje gramatykę. choć. pragnienia. który tak bardzo uwarunkowany jest percepcją wzrokową. Dzięki niej dziecko ma możliwość odbioru skierowanej do niego mowy i zdobywa wzorce do naśladowania i kontrolowania własnej wymowy. Ten obraz fonetycznych elementów mowy. V/ tym ostatnim zakresie pewne znaczenie ma także zmysł kinestetyczny zlokalizowany w narządzie mowy. 595) pisze: "Rozwój dźwiękowej (fonetycznej) strojny mowy kończy się zasadniczo przed wstąpieniem dziecka do szkoły. Mowa ustna dzieci niewidomych . to . krtani i żuchwy. W rozwoju mowy ustnej ma również pewien 'udział zmysł wzroku-Wymowie poszczególnych liter. a mianowicie słownik i gramatyka (język). Około 3 roku życia następuje rozwój symbolicznej funkcji języka przy stopniowym zmniejszaniu się mimiki i gestykulacji. a jego mowa staje się coraz doskonalszym narzędziem komunikacji społecznej. których dziecko używa. Mowa może mieć formę ustną '(oralną) i pisaną (graficzną). osób. jak też czytania pismia płaskiego bazuje na zmyśle wzroku.zdobywania wiedzy o świecie. potrzeby itd. O ile chodzi o rozwój mowy ustnej.ż. nie zawsze bardzo wyraźny. a więc fonetycznej stronie mowy odpowiada określony wizualny obraz układu i ruchów narządu mowy . W tym okresie następuje jedynie wokali-zacja różnych fotaemów (dźwiękowych elementów mowy) składających się na bardziej złożone jednostki mowy. to wyodrębnia się jej stronę fonetyczną (dźwiękową) oraz system wyrażeń (symboli słownych) i reguł ich łączenia . czyli bezpośrednio związany z określoną sytuacją i działaniem dziecka. czynności. jak mimika i gestykulacja.mowy pisanej {graficznej). Pierwsze słowa dziecko zaczyna wymawiać pod koniec l roku życia. Stopniowo zwiększa się liczba słów. Dużo jest też w niej elementów pozawerbalnych. lecz zdolnoiść subtelnego rozróżniania fonemów rozwija się dalej i w wieku szkolnym". że dziecko potrafi wyrażać werbalnie swoje uczucia. Wołoszynowa (1979..ust.1. . W okresie poniemowlęcym dziecko zdobywa ele*mentarny zasób słów i podstawowe zasady gramatyki języka ojczystego. Istotną sprawą w młodszym wieku szkolnym jest rozwój drugiej formy mowy . 5. Dziecko opanowuje dźwięki mowy ojczystej już ok. wyrazów. Zarówno rozwój umiejętności pisania.1. dziecko stara się spotrzegać i naśladować przy wymawianiu poszczególnych słów.

Potwierdziły fo m.gramatyki. które polegały na ocenie i odróżnianiu materiału czytanego przez dzieci widzące i niewidome nagranego na taśmie magnetofonowej (wg: B. a więc symboli słownych i zasad ich łączenia . które są im niedostępne w codziennym doświadczeniu. 24) zwraca jednak uwagę na to. że wiele dzieci. pewne znaczenie przypisuje się także wzrokowi. a także zadawania pytań dotyczących jego otoczenia. in. że obok decydującej roli słuchu. u których takie opóźnienia wystąpiły. Zasobem słownika dzieci niewidomych w wieku szkolnym zajmowała się u nas Z. Ogółem badaniami objęto 30 dzieci niewidomych z Zakładu dla Niewidomych w Laskach (zamieszkałych w internacie) oraz 30 dzieci widzących z domów dziecka w wieku 8-10 lat. w późniejszym okresie je nadrobiły. s. ogól<ny stan zdrowia. F. prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu i kora mózgowa. O ile chodzi o badanie zasobu słownika to . u których kora 116 ny fonetycznej mowy. Batemau. s. że czynniki te prawidłowo oddziałują. że czasami dzieci niewidome wymagają dłuższego czasu do nauczenia się języka. Istnieje wiele czynników. równo opanowania strony dźwiękowej. jak prawidłowo ukształtowany narząd mowy. Gałkowski (1975. s. "Ten rodzaj stymulacji . Podobnie przedstawia się sprawa z opanowaniem przez dzieci niewidome języka. Zakładając. Tonković (1978. że ślepota dziecka nie sta-' nowi istotnej przeszkody w prawidłowym rozwoju mowy. T.Rozwój mowy dziecka pozostaje w ścisłym związku z jego ogólnym rozwojem psychicznym. Pisze on: "Jeszcze więk-1 sze braki występują u niewidomego dziecka w procesie tworzenia symboli słownych. gdy powinny w sposób właściwy rozumieć i posługiwać się pojęciami. rodzeństwa. 8) zwraca uwagę na opanowanie przez małe dzieci niewidome niektórych symboli słownych. takie opóźnienie może być spowodowane "specjalnymi indywidualnymi okolicznościami". Jednak stwierdza się. T. 8) pisze w tej sprawie: "U niemowląt niewidomych ewentualne opóźnienia w mowie mogą być spowodowane faktem. a z drugiej strony . 194 i nast.pisze on .. który przypada na od 3-6 roku życia dziecka". Gałkowski (1975. które odnoszą się do oceny dystansu. która przeprowadziła odpowiednie badania w tym zakresie. Ich celem było zbadanie zasobu słownika dzieci niewidomych w porównaniu z dziećmi widzącymi oraz czy potrafią one wykorzystać nagromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażania swoich myśli. s. pytań. którym w normalnych warunkach odpowiadają wyobrażenia wzrokowe. D. badania Brielanda (1950).jest szczególnie istotny w wieku tzw. że słyszanym przez nie wypowiedziom pochodzącym od rodziców. jak też rozwoju języka. domowników nie towarzyszą obrazy wzrokowe ruchów i układów ust podczas artykulacji". Podkreśla także. że dzieci niewidome z reguły później zaczynają mówić. nie zawsze są przez nie właściwie rozumiane". Szczególne trudności występują u niewidomych dzieci w wieku przedszkolnym. poziom inteligencji. a także czynniki środowiskowe. Dotyczy to za-. wielkości czy stosunków przestrzennych. W zasadzie nie stwierdza się u dzieci niewidomych. Sękowska <1974. ogólnie stwierdza się. Jeśli jednak nie ma specjalnych uszkodzeń organicznych narządu słuchu czy kory mózgowej. s. Przyczyną może być tutaj fakt.wzrokowej stymulacji do mówienia. 1973. które decydują o jej rozwoju. Zwraca także uwagę na to. 317). że dzieci całkowicie niewidome nie są wzrokowo stymulowane do nazywania różnych przedmiotów i zjawisk. Tak więc dziecko niewidome z jednej strony nie ma wzorców do naśladowania.). Formy językowe.

sytuacjach oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i czasie. nie tylko nie jest uboższy. to jednak dziecko niewidome wymaga określonej pracy nad jej . 212 i nast. 76 i 77) pisze w tej sprawie: "Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu niewidomego dziecka. 211) .. Descoudres z 1929. s. a dzieci musiały je wykonywać. na co wskazują różnice w użyciu części mowy przy opowiadaniu. pochylać się. przeciągać itd. jak: kto buduje dom. s. Druga seria badań Z. Nazw właściwości przedmiotów . z tego. 3. czasowników. Ze względu na to.dzieci odpowiadały na takie pytania. która pozbawiła je wzroku. Istotna różnica na korzyść dzieci niewidomych zaznaczyła się przy podawaniu przeciwstawnych przymiotników oraz zestawieniu końcowych wyników wszystkich serii. że ślepota nie powoduje większych zaburzeń rozwoju języka dziecka niewidomego (zasób słów i stosowanie reguł gramatycznych). Wynika to m. Sękowska (1974. skąpy. informując o niedostępnych dla jego bezpośredniego poznania zjawiskach przyrody. lecz tylko 4 jego serie. jak: z czego uszyte jest ubranie. 4. czym są pokryte dachy itd. przymiotników itd. np. Sękowska (1974. Sękowskiej wykazały. Sękowskiej (1974. Okazuje się. Nazw materiałów .podawano dziecku określony 117 przymiotnik. Nazw czynności . s. że brak wzroku uniemożliwia naśladownictwo.) dotyczyła sprawy. rozwojem.dzieci z obydwu grup jasno i logicznie formułują swe myśli.dzieci odpowiadały na takie pytania. W badaniach wzięły udział te same dzieci. w jakich ono . np. jaki posiadają ich widzący rówieśnicy. Uwydatnia również rolę wychowania i nauczania w rozwoju umysłowym człowieka niewidomego". które w przeprowadzonym eksperymencie swobodnie wypowiadały się na określony temat. nie uszkodziła także kory mózgowej. . smutny. pomimo ograniczenia możliwości poznawczych. in.jest on bogatszy. 2. . że: . lecz przeciwnie . "Wynik badania pisze Z. Tak więc ogólnie można przyjąć. które dotyczyły: 1. że mowa może spełniać także pewną rolę kompensacyjną w przypadku intensywniejszego wykorzystywania jej funkcji poznawczej.polecano dzieciom wykonanie określonej czynności. czy dzieci niewidome potrafią wykorzystać zgromadzony zasób słów w mowie dla logicznego wyrażenia swoich myśli.dzieci niewidome dysponują większym zasobem słów. że w trakcie rozwoju psychicznego należy dążyć do intensywnego rozwoju języka dziecka niewidomego i wykorzystywania jego znaczenia kompensacyjnego. że słownik dzieci niewidomych. że rozumieją znaczenie używanych słów. Badania te wykazały. co świadczy o tym. Badania Z. Należy więc często mówić do dziecka opisując czy wyjaśniając różne sytuacje i zjawiska. że zasób słów badanej grupy dzieci niewidomych jest bogatszy od tego.) nie ma większych różnic między dziećmi niewidomymi a widzącymi. słowo jest przewodnikiem w zachowaniu dziecka wśród różnych sytuacji życiowych". Nazw zawodów . Z. że dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym pod względem intelektualnym.autorka stosowała test językowy A.pod względem częstotliwości używania różnych części mowy (rzeczowników.potwierdza tezę. stosunkach. kto sprzedaje w sklepie itd. jeśli przyczyna. Z tego wynika wniosek. a ono musiało podać przymiotnik przeciwstawny. Pomimo że ślepota nie powoduje poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy.

to powstaje problem. mogło ono równocześnie poznawać za pomocą zachowanych zmysłów. s.. musi więc ten świat stać się dla niego najmniej obcy. że trawa jest zielona. które zawierają takie terminy. Baillart (1964. «widzieć». kinestetycznego i słuchu. Tak samo dobry wzrok potrzebny jest do czytania. Tonković (1978.do życia wśród widzących. kiedy do tego są przygotowane. "Musimy przygotować nasze dziecko niewidome . A więc trzeba mówić o kolorach i stosować określenia odnoszące się do przedmiotów. 28) pisze: "Często rodzice nie uczą swoich dzieci niewidomych tak jak należy. W szczególności odnosi się to do sprawności funkcjonalnej zmysłów: wzroku. 5. Powinno nauczyć się również nazw kolorów. istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo wystąpienia u tych dzieci zjawiska werbalizmu. aby to. nie mówiąc już o sprawności zmysłu wzroku. nawet gdy nic nie widzi. a przy czytaniu głośnym także słuch. miły i pożyteczny". zjawisk i ich cech dostępnych dla percepcji wzrokowej. Uczą je mówić bez wkładania przedmiotu do jego rąk. aby mogło ono chwycić. która zmusza do stworzenia tym dzieciom specjalnych warunków nauki. Pamiętać trzeba jednak. czy należy uczyć je języka ludzi widzących. że odpowiedź na to pytanie dał nam P. 36). dotknąć czy samo zbadać przedmiot.4. Jeśli dziecko mówi.118 się znajduje. Opanowanie umiejętności pisania i czytania wymaga bowiem rozwoju i aktywizacji kilku funkcji psychicznych i fizjologicznych. sześciopunkcie brajlowskim (2 rzędy pionowe po 3 punkty). Dlatego też jest niepożądane unikanie wyrażeń i zdań.. których dzieci nabywają dopiero w młodszym wieku szkolnym. o ile to możliwe.2. albo używa podobnych wyrażeń. co możliwe. 28) . Oczywiście. Wydaje się. naszemu małemu dziecku niewidomemu wypadnie kiedyś współżyć z widzącymi. Tonković (1978.pisze F. z którego wywodzą się znaki odpowiadające literom i innym znakom graficznym. Wymieniany już F. Wydaje się więc słuszne. aby duchowy z nim związek stał się. Mowa graficzna dzieci niewidomych Mówiąc o mowie graficznej mamy na uwadze umiejętności pisania i czytania. Domagają się mówienia od dziecka. który czyta isię za pomocą dotyku. a więc również słów odnoszących się do treści wzrokowych. Jest to jedna z istotnych konsekwencji ślepoty. aby w miarę możliwości towarzyszyło temu sensoryczne doświadczenie. Dla zredukowania tej konsekwencji już '150 lait temu L. «ja mogę to widzieć». które tworzą kształt danego znaku. który pisze: "Musimy stale powracać do jednego zagadnienia o kapitalnym znaczeniu. Braille stworzył specjalny system znaków wypukły alfabet. niebo niebieskie i jakie kolory harmonizują ze sobą przy ubiorze". Dziecko musi wiedzieć. jak: »wzrok». Istotę każdego znaku '(litery) stanowi liczba i wzajemny układ (położenie) punktów w ramach sześciopunktu. "Alfabet Braille'a stanowi bezpośrednią transformację . s. Na skutek braku wzroku dzieci niewidome nie mają możliwości naU119 czenia się pisania i czytania płaskiego pisma czy druku. Jeśli chodzi o rozwój języka dzieci niewidomych. Opiera się om na tzw. o którym mówi. gdy dotyka przedmiot. aby od najmłodszych lat mówić do dziecka używając zwykłego języka tak samo jak byłoby to dziecko widzące. s. Pisanie jest to czynność wymagająca wysokiej sprawności manualnej sprawności prawej ręki. tzn. to nie należy tego korygować. nie dając mu możliwości dotykowego poznania przedmiotu i otoczenia".

po której ma się przesuwać. podczas gdy lewy dokonuje wolniejszej jego analizy wykonując kolejne dotykania znaku. lecz stanowi raczej równoważną formę tego samego języka. podobnie jałk alfabet palcowy głuchych" (B. Nie jest więc to pod względem lingwistycznym język całkowicie inny. Początkowo dziecko bardzo wolno opanowuje umiejętność pisania (tłoczenia) liter. Tak więc w miarę nabywania umiejętności czytania dotykowego następuje podział funkcji . a zwłaszcza zmysłu dotyku. Jak wynika z doświadczeń.czy trzykrotnie. Wynika to m. D.całość znaku (litery) mieści się pod opuszkiem jednego palca. który w tym procesie spełnia decydującą rolę. a ręki lewej bardziej analityczny. czasem imawet dwu.alny. in. przy czym prawy czyta z dużą szybkością prześlizgując się po znaku i dając tylko jego ogólny obraz. mowa migowa głuchych. ' . Grzegorzewska (1964.) przedstawia w sposób następujący: Czytanie dotykowe odbywa się palcami wskazującymi obu rąk. Obok ipisania za pomocą tabliczki i bolczyka. tak jak np. Nigdy jednak dziecko niewidome nie osiągnie szybkości dziecka widzącego przy pisaniu płaskiego pisma. przeciętne dziecko niewidome nie ma specjalnych trudności w opanowaniu umiejętności czytania brajlem. / . Przede wszystkim uwzględnia on to. Rozwój umiejętności czytania dotykowego u dzieci niewidomych M. 32. dotykając go bardzo dokładnie. s. Bauman. grubszy papier. że w odpowiednim wieku dziecko niewidome powinno opanować umiejętność pisania na zwykłej maszynie. 137 i nast.(drukowanego) na druk wytłaczany.specjalnych trudności umiejętność pisania i czytania alfabetu Braille'a. zwanego popularnie "brajlem". W pierwszych próbach lewa ręka wskazuje prawej początek linii '(wiersza). co stworzy jemu możliwość pisemnego porozumiewania się z osobami widzącymi. ze system punktowy Braille'a uwzględnia możliwości percepcyjne osób dotkniętych ślepotą. że: . . Ogólnie trzeba powiedzieć.prawej i lewej rę!ki.120 . Początkowo dziecko zwraca większą uwagę na iicabę punktów w . Jest ona dużo łatwiejsza w obsłudze i pisze się na niej szybciej niż przy użyciu tabliczki i bolczyka.pojemność uwagi przy równoczesnej percepcji ograniczona jest do 6 elementów prostych.zaobo" wać trwałość znaków. tłoczenie liter brajilowakich odbywa się od' stromy prawej ku lewej.dotyk lepiej ujmuje linie przerywane (kropki) niż linie ciągłe czy płaszczyznę.słowa pisanego . aby . co pcizwala na ich odczytywanie (z drugiej strony papieru) od strony lewej do prawej. Pisanie brajlem odbywa się za pomocą specjalnej tabliczki i bolczyka do tłoczenia punktów. . ' Mówiąc o pisaniu trzeba jeszcze wspomnieć. co pozwala na łatwe ich ujęcie. z tego. dzieci niewidome uczą się także pisać na specjalnej maszynie brajlowskiej.odległość między punktami liter uwzględnia próg przestrzenny (Webera). 19'73. str. Stosuje się 'tutaj łapeć j. . Później dziecko uczy się czytać za pomocą obu palców wskazujących. Czytanie palcem prawej ręki ma charakter bardziej syntetyczny. że przeciętnie umysłowo rozwinięte dziecko niewidome może opanować bez . W miarę nabywania większej wprawy liczba . W miarę ćwiczenia w poszczególnych klasach szybkość się zwiększa. chociaż udział obu rąk w tym procesie różni się często u poszczególnych niewidomych. W przeciwieństwie do zwykłego pisma.znaku.6).

że wypracowana i udoskonalona struktura wzrokowa nie może sObie poradzić teraz z członkami dotykowymi. Jest to więc znacznie wolniej niż czytanie u osób widzących. która reprezentuje. uogólnianie. maszyny czytające. dokonuje oceny. wnioskowanie itd. dzieci ociemniałe. które obniża się w miarę utrwalania się struktury czytania punktowego i ustalania się związku między znakiem a treścią. abstrahowanie. rozwiązuje bardziej lub mniej złożone problemy. które polegają na zastępowaniu jednym znakiem kilku liter (sylab). BraiUe'a stosowane jest już ponad 'li50 lat i doczekało się różnych zastosowań i modyfikacji. które osiągają szybkość nawet ponad 500 słów na minutę. wyobrażeniach i pojęciach stanowiących materiał myślenia. Przy biegłym czytaniu poszczególne punkty litery '(znaku) przestają być odczuwane jako pojedyncze elementy.120 słów w ciągu tego samego czasu. 122) podaje. które opiera się na spotrzeżeniach i manipulacji. Grzegorzewska (1964. że 121 -nie mają one jasno wyrobionej żadnej struktury. Przeciętny niewidomy czyta jednak około 100 . Biorąc za podstawę geinezę luto materiał myślenia .punktów schodzi na plan dalszy. ' Jak wynika z doświadczenia.analiza i synteza oraz operacje pochodne . że dzieci z resztkami wzroku na ogół gorzej czytają niż dzieci całkowicie niewidome. s. którego nie można porównywać z polem. co trwa znacznie dłużej. A więc brajl ma jeszcze wiele lat życia przed sobą jako system •najlepiej dostosowany do percepcji osób pozbawionych wzroku. Nie są one jednak jeszcze powszechnie dostęp•ne. natomiast następuje całościowe ujęcie obrazu danej litery czy nawet wyrazu. W ostatnim czasie system punktowy zaczynają wypierać tzw. które utraciły wzrok po nauczeniu się czytania wzrokowego. wysuwa hipotezy. Jedną z nich 'są tzw. Dzięki myśleniu człowiek lepiej i dogłębniej poznaje rzeczywistość. Następny poziom rozwoju myślenia bazuje . że dobry "brajlista" może czytać z szybkością 200 słów na minutę. a więc tranisponuje je na • wzrokowe. wyrazem itd. Przetwarzanie to odbywa się dzięki operacjom myślowym (umysłowym). jakie można objąć wzrokiem.5. Mają one ina celu przede wszystkim zmniejszenie objętości książek brajlowskich. a na pierwsze miejsce wysuwa się całościowy kształt znaku jako określona forma dotykowa. 139) tłumaczy to tym.(1980. operacje podstawowe . 5. F. które polega na przetwarzaniu treści (informacji) zawartych w spoirtrzeżeniach. klasyfikowanie. Pismo punktowe L. M. Rozwój myślenia u dzieci niewidomych Najwyżej zorganizowaną i złożoną czynnością poznawczą jest myślenie. ale także zwiększenie szybkości czytania i pisania alfabetem punktowym. Zanim w ontogenezie czynność myślenia osiągnie swój najwyższy rozwój. że w początkowym okresie nauki czytania wrażliwość dotykowa ma duże zna-^czenie. s. Można więc przyjąć. I w tym jest pewna analogia między czytaniem wzrokowym i dotykowym. Przyczyną tego jest ograniczone pole dotyku palców.na najniższym poziomie rozwojowym jest myślenie sensoryczno-motoryczne (spostrzeżeniowo-ruchowe). skróty. Podobnie twierdzi autorka. mają ipewine trudności w oipa-^ nowaniu czytania dotykowego. są u nich ciągłe wahania między strukturą dotykową i wzrokową. do których należą tzw. Fankhauser . Przyczyną tego jest to. przechodzi ona przez różne poziomy. U nich następuje dopiero stopniowe przekształcanie struktury wzrokowej na dotykową. a więc literą.porównywanie.

(por. in. Klimasiński. Brak wizroku nie powoduje opóźnień w samych spnawnościach językowych. 78) pisze natomiast. Wprawdzie już w XIX wieku zajmowano się tym zagadnieniem. czy też kształtowaniu sądów o różnych zjawiskach. s. Należy zanotować specjalne dążenie dzieci niewidomych do różnicowania. że język jest narzędziem i podstawą myślenia -'. w sprawie sytuacji w otoczeniu. z tym że. Z. 114) wyraża się w sposób następujący: "Wpływ ślepoty na rozwój myślenia jest mniej oczywisty. o ile nie została u nich uszkodzona kora mózgowa. wnioskowanie itd. że dominują w nim bardziej operacje syntezy i poznanie ich ma charakter bardziej całościowy. podobnie jak u dzieci widzących. mogą się rozwijać i osiągnąć normalny poziom. Wreszcie najwyższym poziomem jest myślenie pojęciowe . Rozwój i przebieg myślenia u dzieci niewidomych należy do jednego z bardziej złożonych zagadnień tyfiopsychologicznych. szukania pewnych analogii. uogólnianie. Na podstawie bardziej lub mniej dokładnych badań tyfiopsychologowie reprezentowali i nadal reprezentują różne poglądy w tym względzie. to jednak do dnia dzisiejszego nie jest ono do końca rozpracowane. synteza. stąd nazywane jest myśleniem konkretno^obrazowym (konkretno-wyobrażeniowym). Sękowska (1974. zależy on od wielu czynników. Wskutek braku . 8. że: "Dopiero bowiem logiczne wnioskowanie z dostępnych .niewidomemu wrażeń pozwala mu na poznanie tej rzeczywistości. kontroli wzrokowej u dziecka niewidomego kształtuje się ciągła potrzeba wysuwania wniosków na podstawie dochodzących bodźców w oparciu o doświadczenia dawniej zdobyte. Jedni uważają.(abstrakcyjne). co to jest. K. niektórzy . Czy jednak czynniki związane ze ślepotą nie mają żadnego wpływu na rozwój myślenia dzieci niewidomych? Czy nie można mówić o pewnej swoistości myślenia dzieci niewidomych? Z reguły. że myślenie dziecka niewidomego rozwija się w sposób swoisty . z tego.. "Wskutek sprawnego uczynnienia kory mózgowej. że dzieci niewidome. s.inny niż u dzieci widzących". . Jeśli się przyjmie pogląd. abstrahowanie. Grzegorzewska {1964. rozwoju wyższej analizy i syntezy oraz bogatego rozwoju drugiego układu sygnałowego u dzieci niewidomych abstrahowanie rozwija się łatwo. 1974. globalny niż analityczny . ludziach i ich wzajemnym stosunku. Ogólnie trzeba powiedzieć. i ciągle trwa praca myślowa odbudowywania otaczającej rzeczywistości". którą widzący ma przed oczyma". Ciągle się zjawia odruch badawczy. że zagadnienie myślenia w ogóle (u osób widzących) nie jest jesz-. M. wiązania w logiczne całości i schematyzowania. Klimasiński (1977.widzieli pewien ^negatywny wpływ czynni122 Itów związanych ze ślepotą na rozwój i przebieg myślenia u osób pozbawionych wzroku. Oznacza to.nie ma powodów spodziewać się. choćby np. że operacje myślowe jak analiza. O myśleniu niewidomych K. którego materiałem są pojęcia. podkreśla się. klasyfikowania. 260) pisze w tej sprawie.na utrwalonych śladach spostrzeżeń .wyobrażeniach. porównywania. a inni wręcz przeciwnie -. systematyzowania. s. cze dostatecznie zbadane i nasuwa wiele wątpliwości. Z pewnością wynika to m. kiedy się mówi o pewinej specyfice myślenia niewidomych. Dzieci niewidome mają więc potencjalne możliwości rozwoju myślenia. że nie ma większych różnic między myśleniem u dzieci niewidomych i widzących. mogą osiągnąć poziom rozwoju umysłowego na równi z dziećmi widzącymi. s.nawet przypisywali tym pierwszym pewną przewagę.

in. Ponadto mówiąc o pewnej specyfice myślenia tych dzieci z reguły podnosi się 2 kwestie: ^ l) czy pewne braki w sferze sensorycznej . na którym materiał myślenia stanowią wyobrażenia. Stadium to tr'wa mniej więcej do drugiego roku życia dziecka. o badaniach którego wspomniano przy. nią charakter synpraktycizny. że fakt ten może 'mieć też pewien wpływ na rozwój myślenia u dzieci niewidomych. W tym okresie. Faktycznymi elementami procesu myślenia są jednak operacje. Na pewno jest to związane z dotykowym charakterem poznania niewidomych.tego rozwoju jest stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej ograniczającej się do manipulacji (działań) aktualnie wykonywanej na' przedmiotach. w których to okresach spostrzeżenia i wyobrażenia stanowią zasadniczy materiał myślenia. 5. tzn. które polega na przetwarzaniu informacji (treści) zawartych w wyobrażeniach. A więc myślenie na tym poziomie jest związane ściśle ze spostrzeżeniami i wykonywaniem czynności. chodzi tutaj głównie o myślenie na poziomie semsoryczno-motorycznym i 123 konkretno-wyobrażeniowym. Zagadnieniom tym poświęcimy teraz nieco uwagi. Zagadnieniem tym zajmował się u nas K. Tak więc wszelkie operacje umysłowe (wewnętrzne) pochodzą od zewnętrznych działań.spostrzeżeń i wyobrażeń. czyli wyobrażenia. Myślenie konkretno-obrazowe u dzieci niewidomych Jak już podkreślono . aby osiągnąć zamierzony skutek (pewną zmianę sytuacji). aby dziecko mogło dojść do określanego celu. Klimasiński (1977). Na tym etapie rozwoju dziecko nie musi już wykonywać określonych manipulacji przedmiotami.na teorii rozwoju umysłowego . albowiem myślenie jest niczym innym jak zinterioryzowanym działaniem. 1968. omawianiu rozwoju wyobrażeń przestrzennych. uzyskać określony skutek. 26). co do których nie ma większych wątpliwości..1. musi wykonać pewne działanie.Z. lecz może tego dokonać w płasizczyżnie wewnętrznej wykorzystując w tym celu wewnętrzną reprezentację tych manipulacji. A więc podstawowym 'materiałem myślenia na tym -poziomie są wewnętrzne reprezentacje określonych sytuacji bodźcowych i ich zmian (wyobrażenia). a więc rozwój właściwych operacji (czynności) umysłowych. które można określić jako zinterioryzowane :(uwewnętrznione) czynności. Według J. 2) czy zbudowane na niepełnej bazie sensoryczńej pojęcia dzieci nie-' widomych są adekwatne. rozwój wyobrażeń przestrzennych u dzieci niewidomych ulega pewnym zahamowaniom i opóźnieniu.myślenie konkretno-obrazowe jest myśleniem. a zwłaszcza na poziomie. s.J. z zagadnieniem tym związana jest także 1 sprawa specyficznego werbalizmu u tych dzieci. mają pewien wpływ na rozwój i przebieg myślenia w niektórych okresach rozwojowych. '/•'••• ^ ' W badaniach swoich oparł się on m. Piageta rozwój myślenia na poziomie operacji musi być poprzedzony przez rozwój działania zewnętrznego.5. Sękowska. ogólne cechy przedmiotów i zjawisk. Już pod koniec stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej można zauważyć pierwsze przejawy uwewnętrznienia działania dziecka. czy wiernie odzwierciedlają istotne i. Jak już stwierdaono w poprzednim rozdziale. są po prostu ich uwiewnętirzmelnaem. . . Rozwija się ono jako kontynuacja myślenia sensoryczno-moto-rycznego i poprzedza stadium myślenia pojęciowego. Nasuwa to przypuszczenie. Zgodnie z tą teorią pierwszym etapem . Piageta (1966).

(operacji . czy zeapół ozyinników związanych ze ślepotą powoduje występowanie w niektórych okresach rozwoju myślenia zahamowań i opóźnień.wewnętrzną czynnością poznawczą operującą pojęciami. w którym materiałem są wyobrażenia przestrzenne. Klimasiński (1977. W ramach tych badań przeprowadzono 5 serii eksperymentów. Myślenie ukierunkowane przeciwstawia się zwykle myśleniu . Na tym etapie rozwojowym myślenie dziecka staje się samodzielną.8 roku żyoia". Tak więc dopiero na początku młodszego okresu szkolnego mamy okres faktycznego myślenia operacyjnego . 47) było porównanie rozwoju dzieci niewidomych i widzących. a więc cechy (właściwości) przedmiotów (ciężar. s. Piageta stadium operacji formalnych w rozwoju ontogenetycznym jest poprzedzane przez stadium operacji konkretnych. którym odpowiadają pojęcia.Obok interioryzacji w trakcie rozwoju operacje umysłowe stają się także odwracalne.. Klimasińskiego (1977. . Przed przystąpieniem do badań K. w którym brakuje jeszcze odwracalności. a także o. obejmuje ono . s. Chodziło mianowicie o stwierdzenie. Od 11 .pisze A. KTimasińskiego (1'9'T7. Operacje myślowe byłyby tutaj definiowame jako czynności uwewnętrznione i odwracalne [. Nie oznacza to jednak. że dziecko . (zadania). 125 Występuje ono zarówno przy rozwiązywaniu problemów wynikających z sytuacji życia codziennego. z których 2 zostały przeidtstawione przy omówieniu. Jak już zaznaczono poprzednio.. 27) wysunął następujące hipotezy: u dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia występuje opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego oraz że opóźnienie to spowodowane jest opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Przez myślenie ukierunkowane autor rozumie myślenie. do tej. Zgodnie z teorią J. Celem badań K. s.zasadniczo okres do 7 . polegającemu na przesuwaniu się luźno powiązanych skojarzeń (wyobrażeń. pomimo dokonywających się przeIdsiżtałceń.) miała. Jurkowski (1975.biernemu. że w myśleniu dziecka zanikają rodzaje myślenia uformowane na poprzednich etapach rozwojowych. "Odwracalność . Klimasińskiego wzię-• ło udział 78 dzieci całkowicie niewidomych od urodzenia i grupa kontrolna dzieci widzących. określa się jako myślenie przedoperacyjne.może myślowo wrócić do sytuacji wyjściowej. kształt) są stałe i niezmienne. w badaniach K. rozwoju wyobrażeń przestrzennych (seria I i III). w którym. a więc oderwaną od konkretnych spostrzeżeń i wyobrażeń związanych z konkretnymi • sytuacjami. a zwłaszcza myślenia. iSeria II eksperymentów K. jak też z poważnych proihlemów naukowych. Odwracalność łączy się z pojęciem stałości. pojęć).operacyjność i odwracalność jest już ogólna . zgod-* nie z regułami logiki formalnej (myślenie logiczne). '147) stanowi też warunek uznania czynności myślowych za operacje. objętość. autystycznemu. które zmierza do określonego celu lub rozwiązania określonego problemu. która stanowiła punkt wyjściowy przed dokonaniem przekształcenia (zmiany) w wyniki operacji czy całych sekwencji operacji umysłowych. 55 i nast. s. niezależnie od treści.stadium operacji konkretnych.język). na celu zbadanie rozwoju myślenia operacyjnego .] Myślenie. Odwracalność polega na tym. próbę ich wyjaśnienia. Jego oznaką jest ukształtowanie się pojęcia stałości. Operacje formalne dokonywane są na materiale symboli werbalnych (słowa .stadium operacji formalnych.12 roku życia zaczyna się kolejny okres rozwoju myślenia .

)-miała na celu zbadanie rozwoju wyobrażeń układu przestrzennego i sprawności posługiwania się wyobrażeniami przestrzennymi przy rozwiązywaniu coraz to trudniejszych problemów. ciężaru ani objętości". Piageta stanowi istotę rozwoju myślenia na poziomie operacji konkretnych (por. U dzieci niewidomych analogiczne liczby wynosiły w klasach I . K. 5% przedoperacyjny. z tym że różnica między dwiema kolejnymi linijkami .VIII zaled126 dwie 83% dzieci osiągnęło poziom operacyjny. W grupie tej od IV klasy wszystkie dzieci znajdowały się już na poziomie myślenia operacyjnego. stosowano wariant składający się z 5 linijek. a 12% nie rozwiązało zadania w ogóle. który stwierdził u dzieci niewidomych od urodzenia znaczne opóźnienie myślenia operacyjnego. dome były o wiele gorsze. którzy nie potrafili tego zrobić.]" Seria IV eksperymentów K.. W klasach I . wyniki uzyskane przez dzieci niewi-.III 88°/o dzieci widzących osiągnęło poziom myślenia operacyjnego. ^ Podobnie jak w poprzedniej serii eksperymentów dzieci niewidome uzyskały gorsze wyniki niż dzieci widzące. że opóźnienie rozwoju myślenia ukierunkowanego u dzieci niewidomych wiąże się z małą trwałością i niewielkim zakrętem.konkretnych).. wyobrażeń przestrzennych [. a więc opanowania odwracalności w zakresie działań na materiale wyobrażeń przestrzennych". Wyrażało się to w tym.dłuższy od ... 67 i nast. a pozostałe 12% na poziomie myślenia pośredniego . Klimasiński. Seria zadań ułożona była z zachowaniem zasady stopniowania trudności. u dzieci całkowicie . .. Miller (1969).. to znaczy ujmowały tylko jedną relację. zaczynając od najdłużlszej lub najkrótszej linijki.. lecz go burzyły i układały go od nowa. "krótszy od-.. s. a więc rozwoju pojęcia stałości cech i ich właściwości przedmiotów i zjawisk. . K. U żadnych z 26 badanych dzieci w wieku 6-10 lat nie stwierdził on "konserwacji masy. 1977. ..wynosiła 2 cm. Klimasińskiego (1977.". Jak można było się spodziewać. Wykonanie tego zadania polegające na systematycznym szeregowaniu elementów o różnej długości wymaga myślenia na poziomie opera-. Zagadnieniem tym zajmował się uprzednio Ch. s. W następnych klasach sytuacja wprawdzie się poprawiła.przedoperacyjnego. Wyniki Itej serii eksperymentu pozwoliły autorowi (s.. 8). Klimasińskiego polegały na ułożeniu według długości 'S linijek. co według teorii J. lecz dzieci niewidome nie osiągnęły takiego poziomu jak dzieci widzące. że zadania grupy A (łatwiejszej) wykonało 55% dzieci widzących i tylko . Dla przykładu można podać.".] Na podstawie wyników II serii eksperymentów można także sądzić.III 20% dla poziomu operacyjnego. że dodatkowych linijek nie włączały one w już ułożony układ. albowiem wymaga ujęcia relacji "krótszy od. . np. a 71% dzieci nie potrafiło w ogóle rozwiązać zadania.. Bo ich ułożeniu badany otrzymywał dalsze 4 linijki o innej długości niż poprzednie. Eksperymenty K. W grupie badanych z klas VII . Dla badanych. Eksperymenty polegały na przechodzeniu (wyobrażeniowo) z kartki do kartki na dziewięciopolowej tablicy według zasad ruchów konika szachowego. które miał włączyć w ułożony szereg kierując się kryterium długości. cji konkretnych. GO) na sformułowanie następującej konkluzji: ".niewidomych od uroidzemia ugrupowania przedoperacyjne (takie jak szeregowanie) oraz konkretne operacje przestrzenne powstają później niż u dzieci widzących [.

że formalne operacje umysłowe u dzieci niewidomych zaczynają funkcjonować później niż u dzieci widzących [. "scyzoryk leży przed klockiem" i "klocek leży przed ołówkiem". że dzieci niewidome gorzej niż dzieci widzące wykorzystują w procesie 'myślenia wyobrażenia o układach przestrzennych dostarczone im przez dotyk (por. s. których było 28. Przedstawione przykładowo wyniki tej serii eksperymentów wskazują na fakt. Klimasiński. natomiast dla klas IV . 74). "A jest bardziej zdolny niż B" i "B jest mniej zdolny niż C". na którym ono bazuje (pojęcia) ma w nim swoją genezę.. Klimasiński (1977. to jednak materiał. . Klimasińskiego potwierdziły postawioną przez niego tezę o opóźnieniu rozwodu myślenia ukierunkowanego. "leży nad".. np.. że wyniki badań K. z czego należało wyciągnąć wniosek odnośnie do relacji między A i C. dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jedno-i dwukierunkowych [.VI analogiczne wskaźniki wynosiły 100% (wszystkie dzieci widzące) i 5'1%. 5. Z porównania rezultatów uzyskanych przez dzieci niewidome w II i V serii eksperymentów można wnioskować.2 dzieci niewidomych (około 4%) z klas I .III. z tym że w klasach VII . K. np. Klimaisiński. . Wskazują na to "wyniki wszystkich przedstawionych serii badań. l'977i. Myślenie pojęciowe u dzieci niewidomych Jak już zaznaczono. Ogólnie trzeba stwierdzić.dzieci widzących". . najwyższym poziomem rozwoju myśleinlia jest myślenie pojęciowe.5. 127 Dzieci niewidome i w tych eksperymentach uzyskały gorsze wyniki -niż dzieci widzące.. np. Roczne opóźnienie obserwuje się w zakresie zadań przestrzennych jednokierunkowych.. Ponadto były zadania. że przyczyną opóźnienia rozwoju myślenia ukierunkowanego u tych dzieci jest opóźnienie rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Zadania te. W zadaniach tych występowały 2 przesłanki. co zadania w eksperymentach II serii. Wprawdzie myślenie na tym poziomie jest już czynnością całkowicie wewnętrzną i niezależną od sfery sensorycznej. Z tego też powodu rozwój pojęć u dzieci niewidomych stanowił przedmiot badań niektórych tyfiopsychologów. . które nie potrafią wykonywać konkretinej czynności Sizeregowania długości • ..2. A>B i B>C... albo dwukierunkowe. mniejszy od . "mniej odważmy i odważny". dwuletnie w zakresie zadań nieprzestrzennych jednokierunkowych. np. Seria V eksperymentów (s. ddtyczyły stosunków przestrzeinnych. a więc relacji "większy od . 80) charakteryzuje je w sposób następujący: " .nie potrafią także rozwiązywać trójelementowych zadań werbalnych i to niezależnie od treści" (K. . . i nieprze^ strzeninych. które określały relacje jednokierunikowe. Eksperymenty te polegały na rozwią-zywaniu werbalnych trójelementowych zadań skonstruowanych według tej samej zaisady. w którym przetwarzaniu podlegają pojęcia.] Można wnioskować. s.VIII zwiększył się on do 5l5%. "leży pod". s. czy różnice między 'dziećmi niewidomymi i widzącymi w rozwiązywaniu zadań werbalnych wymagających wnioskowania (myślenie ukie-ruinko!wane na maiteriale werbalnym) wynikają z opóźnienia rozwojowego i czy istnieje związek między tym opóźnieniem a opóźnieniem rozwoju wyobrażeń przestrzennych. Jeszcze większe różnice zaznaczyły się w grupie B (zadania trudniejsze). 74 i nasrt. 1977. K. " itd.) miała za zadanie stwierdzenie.] Możma przypuszczać. dzieci niewidome później niż dzieci widzące zaczynają rozwiązywać bez zgadywania trójelementowe zadania werbalne. np. "Dzieci niewidome. że rozumienie słownych informacji o relacjach przestrzennych jest inne niż u . 82).

. np. aby mogły spełniać swoją funkcję. Werbalizm dzieci niewidomych miałby być wynikiem pewnego deficytu informacji (treści) i dotyczyłby słów wyrażających stosunki przestrzenne i cechy przedmiotów dostępne percepcji wzrokowej. pojęcia abstrakcyjne przedstawiające ogólne cechy.VII.. dzięki takim przedmiotom. Pojęcia. Zawierają więc wiedzę o rzeczywistości w formie uogólnionej i pośredniej. . cierpliwość. Natomiast uogólnianie polega na łączeniu przedmiotów czy zjawisk posiadających wspólne cechy. . jak algebra.pod wspólną nazwą lub rodzajem (uogólnienia . a'by dziecko samo łączyło w swym umyśle różne przedmioty ze względu na wspólne cechy. jak abstrahowanie i uogólnianie.iij-i.nie zawierać cech jednostkowych.na rozwiązywanie określonych sytuacji . Na podstawie wyników tych badań autorka stwierdza: "'Umiejętność znajdowania cech podobnych w przedmiotach. Chodzi mianowicie o to. . i Iim większa jest ta umiejętność. Dopiero w okresie nauki szkolnej osiągają one coraz to wyższy stopień doskonałości. rodzaj. kretene. zagadnienie werba-lizmu przypisywane tak często dzieciom niewidomym. p^s. czyli atetrahiowanie cech podobnych. Sękowska (1974. 235). tzn. powinny być zupełne obejmować wszystkie istotne cechy i dokładne . im łatwiej się ten proces odbywa w umyśle. czy nie są zbyt ogólnikowe i adekwatne do bogatej treści rzeczywistości oraz czy odpowiadające pojęciom słowa nie są tylko pustymi dźwiękami. ----. prawda. które 'ujmują określoną treść i którym odpowiada określona' kla-sa przedmiotów. Poprzednio wspomniano już. czy ewentualny weriballizm może mieć wpływ na. że bardzo dobrze rozwija się u dzieci niewiiidomycih abisitrahowanie. Pierwsze pojęcia zaczynają kształtować się już u dziecka w wieku 128 poniemowlęcym.) stopniowo wzrasta. W jej badaniach wzięło udział 60 dzieci niewidomych z klas II . które mają charakter jednostkowy i konkretny.Pojęcia są wynikiem poznania na poziomie umysłowym i odzwierciedlają ogólne i istotne cechy przedmiotów i zjawisk. stosunki itd. Stopień uogólnienia tych pojęć jest jednak niski.. Pod koniec młodszego okresu szkolnego (12 -14 lat).opanowanie przez nie znaczenia słów. czy kształtowane na niepełnej bazie sensorycznej pojęcia dzieci niewidomych są prawidłowe. W rozwoju pojęć istotną rolę odgrywają więc takie operacje.. Abstrahowanie polega ina myślowym odrywaniu cech nieistotnych i jednostkowych.proces myślenia dzieci niewidomych .'-^" ^^. s. przygotowując tym samym iteren do powstawania właściwych pojęć ogólnych i rodzajowych". Ich podstawą jest rozwój mowy dziecka . które pełnią funkcję bardziej uogólniającą i eliminują w ten sposób potrzebę wyobrażeń w procesie poznania. Z zagadnieniem tym wiąże się często kwestię. jak abstrahowanie i uogólnianie. aut. Powstają one na bazie spostrzeżeń i wyobrażeń.przyp. Zagadnieniem rozwoju istotnych dla rozwoju pojęć operacji zajmowała się u nas Z. funkcja. geometria zaczynają intensywnie rozwijać się tzw. tym częstsza 'będzie sposobność. Jest to tzw. a wyodrębnianiu cech wspólnych i właściwych danej klasie przedmiotów czy zjawisk. ujmują najbardziej ogólne i istotne cechy i właściwości przedmiotów i zjawisk. Podobnie jak adekwatność wyobrażeń również adekwatność pojęć stanowi jeden z ważnych problemów tyfiopsychologicznych. Początkowo pojęcia dziecka nie odpowiadają jeszcze pod względem treści i zakresu pojęciom człowieka dorosłego.. zdolność łączenia ich . Są one wynikiem takich operacji umysłowych.

wielkość iitp. jak: test porównań. że dzieci niewidome na wszystkich poziomach częściej używały kategorii abstrakcyjnych. test słownika i test wolnych skojarzeń. 2) czy pojęcia dzieci niewidomych są adekwatne do rzeczywistości. Szczechowicz (1976. Ich synteza osiąga większy . Sprawą prawidłowości kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych zajmowała się A.najistotniejszych cech przedmiotów i uogólniać cech wspólnych występujących w grupie przedmiotów czy zjawisk.cech wspólnych. że: "Fakt ten potwierdza hipotezę gło130 szącą przewagę u dzieci niewidomych poznania ogólnego nad toonikret- . W klasie III dzieci niewidome przejawiają niższy poziom rozwoju.iycn szKOi podstawowych. s. Badaniami swymi objęła ona 30 dzieci niewidomych z III . "U uczniów niewidomych .VIII klas szkoły specjalnej dla niewidomych. Polega ona na tym. Wyraża się to w wykrywaniu więcej podobieństw . Przejawia się to w braku znajomości i rozumienia wielu pojęć.wiedza o przedmiotach i zjawiskach sprowadza się często do sumowania cech.problemowych.wykrywanie wspólnej funkcji. W klasach V i VI występuje mniej więcej zrównanie poziomu dzieci niewidomych i widzących w tym zakresie. rodzaju. 93 i nast. a więc od III do VIII klasy. Natomiast w klasie IV następuje duży przełom u dzieci niewidomych. pojęć w ogóle w porównaniu z dziećmi widzącymi. Dla . Szczechowicz (1976. a zmniejsza się liczba porównań konkretnych . Grupę kontrolną stanowiły dzieci widzące ze t T. jak też widzących wraz z wiekiem wzrasta liczba porównań abstrakcyjnych . Szczechowicz (1976.). Natomiast w klasie VII i VIII ponownie zarysowuje się przewaga po stronie dzieci niewidomych. że z uwagi na odmienny sposób poznania rzeczywistości również kształtowanie się pojęć ma swoją specyfikę. celów tych badań dzieci podzielone były ze względu na! klasy. Widzący w klasie trzeciej wykazują większą uinie'jętniość dokonywania uogólnień.budowa. że zarówno w grupie dzieci niewidomych. W koinkluzja autorka stwierdza. Autorka postawiła sobie 2 zagadnienia do rozstrzygnięcia: 1) czy kształtowanie się pojęć u dzieci 'niewidomych przebiega w ten sam sposób co u dzieci widzących. przez co pojęcia stworzone na jej podstawie są bardziej usystematyzowane i ścisłe". Jeśli chodzi o kategorie porównań. Psychologia 129 zw.) wykazały. albowiem dzieci z tej samej klasy reprezentują w zasadzie ten sam poziom wiedzy niezależnie od wieku. Nie potrafią one wyodrębniać . to badania wykazały. Różnice w rozwoju pojęć właściwie przejawiają się przez cały okres objęty badaniami. to badania A. a nie na wiek. s. s. 86 i nast. kiształit. głębsze rozumienie związków i stosunków zachodzących między przedmiotami. że fa:za pojęć konkretnych u dzieci niewidomych trwa krócej niż u dzieci widzących i szybciej pojawia się faza występowania pojęć abstrakcyjnych. 93) . test przysłów. albowiem przewyższają one znacznie swoich widzących rówieśników. Autorka stosowała takie metody.pisze A. dostrzeganiu istotnych cech i związków między przedmiotami oraz w częstszym operowaniu pojęciami abstrakcyjnymi. i O ile chodzi o pierwsze zagadnienie. . nie zawiera natomiast uogólnionej wiedzy o przedmiocie. Majewski. Szczegółowa analiza wykazuje jednak. którą reprezentują.poziom.jLK.

9'8): "Rozwój myślenia dziecka widzącego w klasie III znajduje się jeszcze na poziomie operacji konkretnych. wyższe. że u dzieci niewidomych poznanie ogólne przeważa nad konkretnym.] Poznanie konkretne ze względu. czyli były znacznie rzadziej używane niż kategorie rodzaju i funkcji. smalcu i kirieistetyczny !(clężar). A. jak: budowa. Podsumowując swoje badania pisze ona: "Jak się okazało. a następnie funkcję. . aut. Ponadto pisze. Różnica zaznaczyła się jednak w itym. Niewidomy uczeń w tej samej klasie zmuszony jest więc do pokonywania trudności wykraczających poza jego możliwości rozwojowe. Sękowska i(19i7'4. a mianowicie czy nie są one puste i jaka jest ich treść.ze-chowiciz stara się także znaleźć przyczynę odmiennego kształtowania 'się pojęć u dzieci niewidomych. barwa. na zubożenie pierwszego układu sygnałowego (sfery sensoryczneij . Nie są one jednak "mniej adekwatne od kategorii występujących i dominujących u widzących". którym A. przewyżsizając widzących kolegów już w klasie IV.) posiada węższy zakres i mniejszą adekwatność". Dla zbadania tego 'zagadnienia autorka posłużyła się zadaniami. Chcąc •osiągnąć ten sam cel pokonują o wiele trudniejszą i bardziej złożoną drogę.. [. takich jak: kształt. była sprawa adekwatności pojęć dzieci niewidomych do rzeczywistości. materiał. jak kształt. Szc. materiał schodziły na miejsca od III do IX. Na skutek innego sposobu poznania rzeczywistości skierowują one uwagę na inne kategorie porównań (niewzrokowe) niż dzieci widzące.s. bardziej złożone etapy rozwoju myślenia". budowa. dzieci z wszystkich klas niezależnie od wieku najczęściej wymieniały kategorie abstrakcyjne: wspólny rodzaj. Rzadziej natomiast podkreślały takie kategorie. Szczechowicz się zajmowała. : Odnośnie do pozostałych kategorii porównań trudno jest ustalić ścisłe prawidłowości. ona (s. Chcąc dorównać rówieśnikowi musi poprzez abstrakcję i uogólnienie dochodzić do tego co dla widzącego dziecka nie stanowi żadnych trudności poznawczych [. W związku ze stwierdzonymi wynikami można postawić hipotezę. 277) w wymienionych badaniach nad klasyfikowaniem przedmiotów i pojęć przez dzieci niewidome.przyip. że dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące potrafiły porównywać i wykrywać ich podobieństwa na podstawie konkretnych cech. Szczechowicz . niewidome dzieci"'zaczynają się szybko rozwijać. W każdym razie takie kategorie. wskazuje na szybszy rozwój pojęć abstrakcyjnych". dzięki której większe doświadczenie w zakresie "przeprowadzanych operacji myślowych pociąiga za siobą' przechodzenie na kolejne. Natomiast w tym czasie nie występuje jeszcze kompensacyjna ro'la mowy. \ Analogiczne wyniki uzyskała poprzednio Z. O ile chodzi o pewne opóźnienia w klasie III. Pojęcia dzieci niewidomych nie są więc pojęciami pustymi i ogólnikowymi. Okazało się. ciężar.nym. wielkość. pod wpływem systematycznej nauki szkolnej. wielkość. Stąd lepiej u tych dzieci są rozwinięte operacje analizujące (analiza) niż syntetyzujące (synteza). W konkluzji A. wielkość. w których występowało porównywanie i wykrywanie cech wspólnych należących do kategorii konkretnych. że dzieci niewidome częściej posługiwały slię kategoriami kształtu i materiału oraz kategoriami podpadającymi pod zmysł słuchu. . Drugim zagadnieniem.] Dopiero po przełamaniu tych barier.. to widzi ją przede wszystkim w odmiennym sposobie poznawania rzeczywistości. w którym dominującą rolę odgrywa dotyk będący zmysłem analitycznym.

(1976. Pojawiają się one u dziecka nieomal zaraz po urodzeniu. Wynika to stąd. s. a później zabawki itd. sen). a później uczuciowo pod wpływem nabywania doświadczenia. sympatia. Przedstawione wyniki badań wskazują więc na całkowitą poprawność rozwoju i kształtowania się pojęć u dzieci! niewidomych. i społeczne. Oznacza to również. M.Natomiast rozwój społeczny palega na zmianie i dostosowywaniiu zachowania dziecka do wymogów tej społeczności. 330). zjawisk. że 'istnieją pewne trudności w precyzyjnym odróżnieniu takich pojęć. Ten początkowo niezróżnicowany stanemoojonamy przechyla się szybko w kierunku pozytywnym dając w efekcie stan przyjemnego samopoczucia lub w kierunku negatywnym. W tym przypadku istoitne źródło emocji stanowią bodźce zewnętrzne. krzyku itd. np. O uczuciach. Emocje ('uczucia) odzwierciedlają stosunek człowieka do rzeczywistości. s. Każde dziecko bardzo szybko zaczyna reagować gniewem. Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci niewidomych \ Rozwój emocjonalny jest ściśle związany z rozwojem społecznym. s. zjawiska . 99) stwierdza: "Uzyskane wyniki potwierdzają tezę głoszącą adekwatność pojęć dzieci niewidomych.zi'oim. a . Szewczuk 1979. do określonej sytuacji. strach itd. strachem. jak też ujemnym na zasadzie skojarzenia. ludzi jako "nosicieli wartości społecznych" (por. Już w pierwszych tygodniach niemowlę zaczyna uśmiechać się na widok matki. które w wielu przypadkach używane są zamiennie. Są one jakościowe bardziej złożone i odzwierciedlają istosunek człowieka do 132 przedmiotów. Oprócz tych pierwotnych emocji dziecko uczy się też reagować emocjonalnie. k gdy mamy na uwadze uczucia społeczne . uczucia estetyczne . w której się on znajduje. W. aigresja. dla którego stanowią one materiał (myśle-. O ile chodzi o rozwój emocji.stają się dla dziecka źródłem emocji i to zarówno o znaku dodatnim. a nie o emocjach mówimy. 6. aby mogło ono aktywnie brać udział w jej życiu i działalności. radość. 6. to pierwszym ich przejawem jest stan ogólnego podniecenia noworodka. gniew. Niektóre bodźce . .zachwyt itd. jak: emocje i uczucia. uczucia moralne sprawiedliwość. Przełącznikowa i H. ma prawidłowy przebieg i osiąga normalny po. gdy ma się na uwadze odzwierciedlenie stosunku człowieka do aktualnie działających bodźców. że pewne formy zachowania człowieka można traktować jako zjawiska i emocjonalne. 1979. zazdrość itd. np. że rozwój myślenia. Z reguły o emocjach mówi się.1. zaprzeczają werbalizmowi i ogólnikowości stosowanych przez nich pojęć abstrakcyjnych". Często ten rodzaj uczuć nazywany jest uczuciami wyższymi. nie pojęciowe). w której ludzie stanowią centralny punkt i tworzą całą sfpołeoz-ność.miłość. butelki z pokarmem. Pierwsze emocje dziecka pochodzą od bodźców wewnętrznych i związane są ściśle z zaspokajaniem lub niezaspoka-janiem podstawowych potrzeb biologicznych (pokarm. 313). Uczucia rozwijają się w trakcie włączenia się dziecka w życie społeczne.przedmioty. w przeciwieństwie do pewnych nieprawidłowości (opóźnień) rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego. co wyraża się w płaczu. dając przeciwnie poczucie nieprzyjemne (por. Emocje i uczucia dzieci niewidomych Mówiąc o rozwoju emocjonalnym na wstępie trzeba podkreślić. Emocje (uczucia) rozwijają się w sytuacjach społecznych i mają swój udział w1 regulacji stosum-" ków z otoczeniem oraz wpływają na proces społecznej adaptacji człowieka. Spłonek.

Wołoszynowa (1979. a ściślej mówiąc związanych z zaspokajaniem lub niezaspokajaniem potrzeb biologicznych. że udział per-. Emocje towarzyszą bowiem wszelkim czynnościom dziecka. Wraz z rozwojem kontaktów społecznych już w 2 i 3 roku dziecko zaczyna być zdolne do przeżywania takich uczuć. Najwyższy poziom rozwoju uczuć osiąga dziecko w wieku szkolnym. dotykowe. niechęć czy nawet nienawiść (por. &). gdy będzie głodne. ptaszków. zazdrość.. M. na które dzieci wadzące bez Specjalnych trudności reagują. choć nie zmienia to jakości samych procesów emocjonalnych (por. 13S przedmiotów. których genezą są bodźce płynące od organów wewnętrznych.percepcją wzrokową (por. : 1975. uświadomiony przez dziecko stosunek emocjonalny do ludzi.zwłaszcza wzrokowe.. Z uwagi na to. są rozwijające się uczucia wyższe jako trwały. emoo j analnego. Wyrazem pierwszych kontaktów społecznych i rozwoju przywiązania się do swego otoczenia społecznego jest uśmiech dziecka. L. Mówiąc o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych trzeba zwrócić uwagę na wpływ w tym zakresie ogranicizenia działalności tych dzieci. moralne. Dobrzańska-Socha. Pojawia się on jako reakcja na widok matki. O ile . Duży wpływ na rozwój emocji ma także rozwój działalności dziecka. jaki isltoijeje ' . tj. 399). Spłonek. s. Reakcja ta jest wzmacniana przez bardzo częsty kontakt. Przełącznikowa i H. W miarę jafc zaczyna ono opanowywać różne iSprawności manipulacyjne i lokomo-cyjnie (chodzentie). T. cepcji wzrokowej w poznaniu otaczającego świata jest bardzo duży. to jak dotychczas nie przeprowadzono wielu badań w tym zakresie. że nie ma większych różnic w rozwoju emocji u dzieci niewidomych i widzących. A. gdy będzie nakarmione. węchowe itd. dzieci niewidome są równocześnie pozbawione możliwości emocjonalnego reagowania na wiele przedmiotów i zjawisk. jałk poznawcze. następuje także rozwój jego emocji. określony już w znacznym. Rozwój uczuć wyższych w tym okresie pozostaje w ścisłym związku z 'kształtowaniem się osobowości. Wielu autorów podkreśla duże znaczenie koja-' rzema stanów emocjonalnych z . jak współczucie. Przede wszystkim trzeba podkreślić. 1975. Weźmy dla przykładu dzieci w wieku 2-3 lat i ich reakcje emocjonalne na widok zwierząt. że dzieci niewidome będą reagować emocjonalnie tylko na dostępne dla nich bodźce. s. odczuwać niewygodę z powodu mokrej pieluszki lub zadowoleniem. krzykiem czy gniewem. O pewnej specyfice można mówić w odniesieniu do rozwoju emocji. Dobre warunki ku temu stwarza współżycie i współdziałanie dzieci w przedszkolu. W tym okresie można już kształtować u dzieci uczucia' wyżsize. s.chodzi o rozwój emocji i uczuć u" dzieci 'niewidomych. miłość. zjawisk. W wieku przedszkolnym następuje dalszy rozwój uczuć dziecka w związku z poszerzeniem kręgu osób z jego środowiska społecznego. 626) pisze: "Wreszcie najwyższą formą życia. różnych stron otaczających je rzeczywistości". Dziecko niewidome podobnie jak dziecko widzące będzie reagować płaczem. 26). s. a więc słuchowe. społeczne czy estetyczne.. jaka staje się dostępna dzieciom na poziomie tego wielku. 1979. Gałkowiski. Można więc mówić o pewnym ograniczeniu i zubożeniu sfery emocjonalnej u dzieci niewidomych. nowej zabawki itd. który pojawią się już w 3 tygodniu życia i określany jest jako "uśmiech socjalny". stopniu. a właściwie na jej uśmiech.. których genezą są bodźce zewnętrzne. Rzecz zrozumiała.

lecz charakteryzuje się ono większą intensywnością niż u dzieci widzących (wg: T. s. Pisze ona. u (których pod wpływem głosu matki można zaobserwować go już w pierwszych tygodniach życia" (T. które zapewnia dziecku wzrokowa kontrola jego otoczenia. 1975. jako czynniki wyzwalające uśmiech [.. osoby itd.] Głos jako bodziec ma duże znaozlenie wyzwalające uśmiech. Podkreśla również. s.] Moje dziecko płacze. to też zaczyna się ich bać. Gałkowski. Bowliby'eigo (1869). nagłe bez uprzedzenia pojawienie się lub zniknięcie przedmiotu (zabawki). 12113'). 28) pisząc o swoich doświadczeniach jako kinezy-. Fraibeng (1971!) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. gdy zostaje samo". przedmiotów albo też głosu. Wymieniona już S. Przyczyną tego stanu rzeczy jesit najczęściej nieprzyjemne doświadczenie. że te dzieci.między matką a dzieckiem. Warto jeszcze dodać tutaj stanowisko J. . które zniechęciło do badania otoczenia".Fraiberg (1971) w wyniku swoich obserwacji stwierdziła. Również komponenty pozawzrokowe. 'że. "Freedman (1964) pisze. Lewe'nfeld <'1956. zwłaszcza nieuprzedzoina [. niemowlęta niewidome przejawiają wolniejsze tempo wprzywiązaniu się do osób z otoczenia. terapeutki prowadzącej zajęcia z dziećmii miewidomymi podaje. które rozpoczynały ćwiczenia usprawniające dość późno. jak kontakt dotykowy (obejmowanie. W innym miejscu autor pisze: "Czasem łatwo niewidomego przestraszyć gniewną uwagą. gdy od niego 'odchodzę. . S. uśmiechają się rzadziej niż dzieci widzące. który uważa. li9T5. Jest to sprawa tzw. ale może przestraszyć je samotność. 19'715. już w wieku 2-3 lat dziecko odkrywa. s. Dreier (1980. 14). czego dotykają. że przezwyciężenie tego stanu często zajmowało kilka miesięcy. . przyciskanie). Gałkowsiki. . 172) pisze w tej sprawie: "Dla naszego dziecka nie będzie straszne przebywanie w ciemności. które u dzieci widzących takiej reakcji nie wywołują. np. że u niewidomych niemowląt tego typu reakcje występowały dopiero pomiędzy 13 a 15 miesiącem życia (wg: T. 171 pilgze: "Moje dziecko boi się dotykać przedmiotów.. Dzieci widzące boją się przede wszystkim tego. natomiast 'dzieci niewidome tego. Gałkowski. s. dopiero w wieku 2-3 lat. charakteryzowały się wysokim poziomem lęku przed dotykaniem nieznanych przedmiotów. Ponadto dla dzieci niewidomych przyczyną przestraszenia mogą być przedmioty czy zjawiska. szóstym miesiącu życia zaczynają się pojawiać pierwsze reakcje przestraszenia na widok nowych nieznanych osób. mogą stymulować uśmiech dziecka l równoważyć znaczenie bodźców wzrokowych. Oczywiście zjawisko to oparte na bodźcachwzrokowych nie występuje u dziecka niewidomego i tu mamy pierwsze zahamowania rozwoju kontaktów społecznych. że dzieci niewildome nie inicjują konitaktów za pomocą uśmiechu'. że otaczające przedmioty mogą być niebezpieczne. 134 ale znacznie później niż w przypadku dzieci widzących.s. s. że głos matki nie stanowi jeszcze dla niewidomych niemowląt w wieku 10 tygodni 'bodźca wywołującego uśmiech dziecka. że u niewidomych niemowląt bodźce głosowe i dotykowe mogą w wielu przypadkach działać bardzo skutecznie. B. Lewenfeid (1956. '12). Jednak dla rozwoju przywiązania dziecka do matki i reakcji będących jego wyrazem bodźce wzorkowe nie stanowią jedynego źródła.także głos (mowa). W tej sprawie B. ' ' Podobnie S. a. Jest to zjawisko noirmalne. Już w piątym. poczucia bezpieczeństwa.. co widzą.

Mówiąc o pewnej specyfice rozwoju życia emocjonalnego 'dzieci niewidomych trzeba wspomnieć. brak kontaktów z rówieśnikami. właśnie na skutek braku wzroku.zetknięcie się z twardą rzeczywistością. że są one częściej narażone na występowanie u nich reakcji emocjonalnych o negatywnym zabarwieniu. Często powstałe w wyniku skojarzenia reakcje strachu mogą przerodzić się u dziecka w postawę lękową. jak również okresu późniejszego. Dziecko nie spojrzy jak wyraz naszej twarzy zmienia się i wypogadza". zazdrości.. którą trudno później zlikwidować.. ograniczenia w tym zakresie. jako rzeczywistą groźbę. w których czuje się . kiedy dzieci uczą się samodzielnie chodzić. Albo mówiąc inaczej niewidome dziecko częściej narażone jest na izolację. s. Szczególnego podkreślenia wymaga występowanie u dzieci niewidomych strachu przed samodzielnym 'poruszaniem się w przestrzeni. Chodzi tutaj o adekwatną pantomimikę. Źródłem ich są tzw.pozbawione felgo wszystkiego . że są one w najmniejszym stopniu zależne od percepcji wzrokowej.dziecko nie^widome reaguje w określony slpoisób na te sytuacje. złości itd. Nie ma więc żadnych powodów do twierdzenia. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zazwyczaj przykre i nieprzyjemne doświadczenie . Reakcje te określane jako stres zawierają również niemały ładunek emocji o zaaa-. Ewentualny problem mogą stanowić uczucia poznawcze i estetyczne.. . A. Specjalnego ustosunkowania wymaga sprawa kształtowania uczuć wyższych. jakie mają dzieci niewidome w opanowaniu zewnętrznych wyrazów emocji i uczuć. Dotyczy to zarówno dka-iasu. często reakcji gniewu". przeBizkody i niepowodzenia. Dziecko uczy się odpowiedniego wyrazu twarzy i reakcji ruchowych towarzyszących w wyniku obserwacji zachowania się innych osób 136 'w sytuacjach wywołujących duże nasilenie reakcji emocjonalnych. a zwłaszcza społecznych i moralnych. sytuacje trudne. które hamuje i zniechęca dziecko do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. knzykiem. Zresztą i dzieci widzące przejawiają często lęk przed samodzielnym pierwszym pokonywaniem przestrzeni.co inne dzieci osiągają bez trudu. wrogości. Charakteryzują się one tym. kiedy umiejętność tę opanowały. dużo w nich agresji. osamotnienie. w jakich dziecko niewidome częściej się znajduje niż jego widzący rówieśnik.której albo nie rozumie. jeśli się stwierdzi. a zwłaszcza mimikę twarzy. Decydujący Czynnik kształtowania tych uczuć to wychowanie. których dziecko niewidome w codziennym życiu ma niemało. Wydaje się. Na zakończenie należałoby wspomnieć o pewnych trudnościach. aby niewidomi mieli większe. Nie będzie więc dużym błędem. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się sytuacje deprywacji (pozbawienia). Tak jak dziecko widzące . Dobrzańska-Socha (1975. a z drugiej nie będzie ono ukrywać swoich stanów emocjonalnych. że przeciętne dziecko niewidome na skutek braku wzroku jest ograniczone w znacznym zakresie pod względem dodatnio zabarwionych emocjonalnie prze-żyć. zwane też stresowymi. agresją w formie słownej czy ruchowej (fizycznej). albo przyjmuje ją dosłownie.ku ujemnym._a z drugiej strony narażone jest na częste przeżycia z dużym ładunkiem emocji o znaku ujemnym. że dzieckoi ma zahamowane lub udaremnionie zaspokajanie wielu potrzeb natury psychicznej i społecznej. 27) pisze w 'związku z tym: "Dlatego tez z jednej strony mimika niewidomego dziecka będzie uboższa. Wyrażają się one często płaczem.

Szkoła stwarzadziecku liczne okazje do kontaktów nie tylko z nauczycielami i wychowawcami. społecznym i pełnienie określonych ról społecznych. widłowy rozwój społeczny warunkuje adaptację . Już w pierwszych miesiącach życia jest ono zdolne do kontaktów z innymi członkami rodziny: z ojcem. Inicjatywa bowiem należy raczej do dorosłych. podwórko.rozwój społeczny czyni jednostkę zdolną do pełnienia różnych ról społecznych". Prą-. wspólny udział w zajęciach przedszkolnych czy szkolnych. Dotyczy to takichoech społecznych oisobowości. W tym okresie jest ono jednak biernym partnerem w tych kontaktach. wspólną zabawę. 626) .szczególności .. Wół oszynoiwa •(19719. uśmiechają się do niego. grup nieformalnych. s. dzięki którym jest ono zdolne do aktywnego uczestnictwa w życiu i działalności społeczeńsitwa. W wieku poniemowlęcym sytuacja się zmienia. które dąży do kontaktów . Rozwój społeczny dzieci niewidomych 'W psychologii rozwojowej przez rozwój społeczny rozumie się zmiany. które odwiedzają rodziców. które umożliwiają mu funkcjonowanie w środowisku. Dziecko społecznie-przystosowane to takie. a niewchodzenia z nimi w bliższe kontakty. życzliwość wobec innych.. a wśród nich inne dzieci. W okresie przedszkolnym następuje dalsza socjalizacja dziecka. W tych kontaktach przeważa jednak nastawienie orien-tacyjno^badawcze polegające na chęci poznania spotykanych osób.orientacji wzrokowej w środowisku społecznym.się nieraz z okresu przedszkolnego. zbiorowych zajęciach. . często w ramach tzw. Podobnie na spacerze ma możliwość poznania wielu ludzi. lecz do swobodnych kontaktów ze swoimi rówieśnikami.społeczną dziecka. koleżeństwa. która i wyraża się w regulacji jego stosunków z otoczeniem. siostrami. wyraźnie 2 środowiska społeczne: rodzina oraz rówieśnicy z przedszkola czy otoczenia domu (park. "W . W domu spotyka osoby. np. Ogólnie można więc powiedzieć.2. potrafi zachować się w sytuacjach społecznych zgodnie z przyjętymi i akceptowanymi standardami w danym środowisku oraz ułożyło sobie harmonijne stosunki z członkami swojego społecznego środowiska. wywodzące . jakie dokonują się w osobowości dziecka polegające na pojawienilu się takich ceteh. którzy podchodzą do dziecka.pisze L. a więc zachowań oczekiwanych i wyznaczanych przez grupę społeczną. do której dziecko przynależy. Wreszcie w wieku szkolnym dochodzi ko137 -puje już ukształtowanie wielu istotnych cech osobowości dziecka.niemowlęcia z matką. a więc w kontaktach z innymi jednostkamL Wspomniano już o pierwszych kontaktach małego dziecka . współdziałania z innymi dziećmi czy osobami dorosłymi. zainteresowanie życiem społecznym itd. babciami. Rozwój kontaktów społecznych decydujących o socjalizacji dziecka bazuje 'na percepcji wzrokowej . Dziecko poznaje ludzi i inicjuje :z nimi odpowiednie interakcje dzięki spostrzeżeniom wzrokowym.6. skwer). Wraz z rozwojem sprawności lokomocyjnych dziecko zaczyna szukać towarzystwa. a wraz z rozwojem mowy zaczyna samo nawiązywać kontakty werbalne. Na dziecko oddziałują teraz. wyciągają ręce itd. Staje się ono zdolne do uczestniczenia we wspólnych zabawach i innych. W tym okresie krąg osób składających się na środowisko społeczne dziecka zaczyna się powiększać. że adaptacja społeczna przejawia się w kontaktach społecznych. Zaczynają się zawiązywać pierwsze przyjaźnie. dziadkami itd.społecznych. braćmi. jak: gotowość do' aktywnych kontaktów społecznych.

poznania osób. s. ich kroki w domu czy na ulicy. zwrócenie się z prośbą o coś do osoby dorosłej. rodzeństwem.iswuic} przyczyną pew nych nieprawidłowości na tym odcinku jest fakt. innymi dziećmi.wspólnego udziału w zajęciach.nawiązywania werbalnych kontaktów. lękliwe i nie zainteresowane swoim środowiskiem. ..odpowiedniego czasu na kontakty z członkami rodziny. Mówiąc o roli i znaczeniu rodziców i środowiska rodzinnego podkreślić trzeba ich obowiązki w zakresie zapewnienia ich niewidomemu dziecku: . na podstawie bodźców słuchowych (igłois). kim są.poznania nowych osób. Nieprawidłowości w rozwoju społecznym u starszych dzieci niewidomych mogą przejawiać się także w braku zainteresowań życiem społecznym. Na pewno uspołecznienie dziecka niewidomego będzie zależeć od tego:. Słyszy ono ich głos (rozmowę). że dziecko niewidome n'ie percyipuje swojego środowisfca społecznego za pomocą analizatora wzrokowego. odpowiednią dozę poświęcenia i miłości. Konsekwencją tego jest następnie brak inicjatywy -i dążności do kontaktów z rodzicami. . . . dotykowych (uścisk ręiki czy innych części ciała) itd. V/ związku z tym niektóre dzaeoi niewidome nie . . zapach charakterystyczny itd. którą wraz z wiekiem musi rozwikłać.. nadawać rodzice i czy sprawa ta znajdzie u nich odpowiednie zrozumienie. Docierają do niego jednak inne bodźce. np. które mogłyby być ich partnerami w bomtaktach społecznych. w których wymagana jest zgodna interakcja kilku partnerów. Podobnie jak u dzieci widzących również u dzieci niewidomych duże znaczenie i dużą rolę w rozwoju społecznym odgrywają rodzice i środowisko rodzinne. Dziecko takie po prostu nie odczuwa zadowolenia. odczuwa ich dotyk (otarcie się) na ulicy.potrafią zachowywać się w grupie rówieśników. ich działania. nip. wówczas nie ma wątpliwości.możliwości poznania bliższego i dalszego środowiska społecznego i nauczenia rozpoznawania go na podstawie dostępnych biodźców. Wszystkie te bodźce stanowią dla dziecka niewidomego pewną tajemnicę. 54) pisząc o znaczeniu rodziny dla rozwoju społecznego dziecka niewidomego stwierdza: "Jeśli dziecko jest apatyczne. na wspólnej zabawie. Stąd też zachowanie dzieci niewidomych robi często wrażenie zachowania aspołecznego. że rodzina nie włożyła wystarczających wysiłków w jego socjalizację". . jak np. Innym zagadnieiem jest sprawa trudności w opanowaniu przez te dzieci wzorów społecznych zachowań z uwagi na brak wzroku i niemożliwość obserwacji zachowań innych osób. rozpoczęcie rozmowy z innym dzieckiem itd. potrzeby kontaktu z drugiem człowiekiem. które wskazują na obecność w pobliżu różnych osób. jakie z tego kontaktu płynie. M.. jakie znaczenie tej sprawie będą. ich lokalizacji. . i nie zawsze potrafią w sposób adekwatny reagować na określone sytuacje społeczne. w kontaktach interpersonalnych itd. Przejawiają się one przede wszystkim w nierozwijaniu się społecznych potrzeb dziecka. r Biorąc powyższe pod uwagę rozwój społeczny i bazująca na nim adaptacja społeczna dziecka niewidomego należy do bardzo ważnych zagad138 uusi-.. Desmerger (1978. W związku z powyższym u dzieci niewidomych możemy często zaobserwować pewne nieprawidłowości w rozwoju społecznym i adaptacji społecznej.Dzieci niewidome na skutek braku percepcji wzrokowej i orientacji wzrokowej w środowisku społecznym mają ograniczone możliwości: .

Już w przedszkolu od dziecka oczekuje się pewnych form społecznego zachowania w grupie rówieśników. lecz w stosunkowo małym stopniu zbadanych. . zainteresowanie itd. Oznacza to. funkcje itd. 7. w którym 'dziecko przebywa. że dziecko niewidome trzeba przygotowywać do życia wśród widzących i trzeba mu stworzyć warunki do nabycia tych wszystkich umiejętności i sprawności. Osobowość dziecka jest bardzo złożoną strukturą. że osobowość dziecka kształtuje się na przestrzeni całego okresu rozwojowego. a często trwa jeszcze dalej poza okres dorastania. a później szkolnym zależy w późniejszym 'oferesie integracja społeczna niewidomego. że grupa ta oczekuje od niego zachowania i reakcji według wzorów w niej akceptowanych. Równocześnie trzeba podkreślić. w którym ono przebywa. charakter. Większe znaczenie w tym zakresie ma wiek przedszkolny. które pozwolą mu zachowywać się zgodnie z rolą wyznaczoną przez jego wiek i pozycję i ' 139 w jego środowisku społecznym. Nie wnikając głębiej w teoretyczne podstawy będziemy starali się przedstawić niektóre cechy i czynniki osobowości w aspekcie ontogenetycz-nym u dzieci niewidomych. kiedy zaczynają się rozwijać potrzeby. w który wkroczyło dlziedko 7-letniie. Rozwój osobowości dzieci niewidomych Rozwój osobowości u dzieci niewidomych należy do bardzo ważnych zagadnień tyfiopsychologicznych. postawy. kiedy stara się ono samodzielnie pokonywać trudności na drodze do osiągnięcia celu. lecz decydujące znaczenie ma wychowanie i środowisko. Jeszcze większe wymagania stawia się przed dzieckiem w wieku szkolnym. jej genezę. jak: temperament. stąd. że brak jest w tej chwili jednolitych poglądów na rozwój osobowości. że adaptacja społeczna dziecka niewidomego zależy nie tylko od niego samego. potrzeby. wśród których istnieje wzajemne uzależnienie i hierarchia. np. że ślepota stwarza w tym zakresie duże trudności i ograniczenia. w zabawach. a więc przystosowania się do warunków społecznego działania wśród widzących. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażenia się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają . samodzielnym wykonywaniu czynności życia codziennego czy poruszaniu się w przestrzeni. Na rozwój osobowości mają w pewnym stopniu wpływ wrodzone zadatki. strukturę...możliwości nauczenia ich nawiązywania kontaktów werbalnych z osobami dorosłymi i innymi dziećmi. lecz duże znaczenie ma tutaj środowisko. Te pierwsze 'kontakty społeczne mają duże znaczenie dla społecznej adaptacji dzieci niewidomych. która następuje w trakcie rozwoju społecznego w okresie przedszkolnym. Wynika to m. zdolności. in. na którą składają się takie składniki. Nie oznacza to jednak. "Młodszy wiek szkolny. charakteryzuje doskonalenie struktury całej osobowości. Zalążki osobowości dziecka można obserwować już w okresie poniemowlęcym. Ogólnie trzeba powiedzieć. nawyki i wzory zachowania się. że osobowość dziecka jelst już całkowicie skrystalizowana. Już niejednokrotnie podkreślano. Od stopnia adaptacji społecznej. Nie ulega wątpliwości.kontaktów z rówieśnikami i aktywnego uczestniczenia w różnych sytuacjach społecznych. Podobnie jak dziecko widzące również dziecko niewidome przynależy do określonej grupy i pełni w niej określone role społeczne..

Odchylenia rozwojowe idą w 2 kierunkach: . O ile chodzi o tę pierwszą sprawę. Wołoszynowa. zdolności. 7. Jak już podkreślono brak jest dotychczas badań obejmujących kompleksowo zagadnienie rozwoju osobowości u dzieci niewidomych. s. Obnaż ten kształtuje się pod wpływem opinii środowiska społecznego i wychowawczego (rodziców. kiedy dziecko zaczyna zwracać większą uwagę na samego siebie. Obraz pozytywny daje pewność sie141 . Mendruń {1967.narastania wyobrażeń i pojęć zawyżających własne możliwości w stosunku do rzeczywiście posiadanych. W okresie rozwoju jest on jeszcze chwiejny i ulega pod wpływem nowych doświadczeń zmianie i korekcie. Ocena ta nie zawsze jest zgodna 'ze stanem faktycznym. s.W ciągu kilku pierwszych lat okresu dorastania . Reykowski (1971. Ewentualne różnice mogą mieć jedy140 nie charakter ilościowy lub temporalny (opóźnienia rozwojowe). niepowodze--nia) nabywanego w kontaktach społecznych. albowiem człowiek stale podlega wpływom środowiska. 1&79. Jednak moiżna przyjąć. rówieśników). Składają się na niego wyobrażenia i pojęcia człowieka dotyczące własnych cech fizycznych (wyglądu).narastania wyobrażeń i pojęć ^zaniżających własne możliwości w stosunku do faktycznie posiadanych. na swoje właściwości fizyczne i psychiczne oraz zaczyna siebie porównywać z innymi ze środowiska. Decydującym okresem dla Uikiształ-towiania . Obraz własnego ja zaczyna kształtować się dopiero w wieku 11-13 lat. Łapiń^ka i M. w którym przebywa. J. Postawy dzieci niewidomych wobec siebie i otoczienia Do'istotnych składników osobowości należą postawy.. że nie ma w tym zakresie iatotnych różnic między 'dziećmi widzącymi i niewidomymi. umiejętności. który często przedłuża się poza wiek 18 lat. J. w tym/również postawy wobec samego siebie oraz innych ludzi. . s. niezgodność in plus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". Powstaje on pod wpływem samooceny samego siebie wymienionych elementów składających się na ten obraz. Trudno więc mówić o zakończeniu tego procesu w ściśle określonym czasie. by mówić o generalnej odmienności lub zasadniczych brakach". własnego życiowego doświadczenia (sukcesy. . braku właściwej rewalidacji czy niewłaściwych postaw środowiska. to łączy się ona ściśle z problemem obrazu samego siebie (własnego ja). w którym przebywa. że "charakter obrazu samego siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata..(średni wiek szkolny) młodzież dopracowuje się obrazu własnego ja" (R. s. ) Doprowadzenie w trakcie kształtowania się osobowości dziecka do zgodności między "ja świadomym" i "ja rzeczywistym" jest sprawą dość istotną. w którym dziecko niewidome rozwija się i przebywa. nauczycieli. możliwości wykonywania różnych zadań i pełnienia ról społecznych. Zebr owaka. Jeżeli występują w tym zakresie zdecydowanie negatywne zjawiska. 95) twierdzi. 636). stosunku do innych ludzi.zmiany osobowościowe u niewidomych nie są tak znaczne.się i skrystalizowania osolbowości jest jednak okres dorastania. potrzeb itd. niezgodność in minus między "ja rzeczywistym" a "ja świadomym". li979. lęk i różne objawy nieprzystosowania. Obraz negatywny wywołuje niepokój. który należy do mechanizmów regulujących zachowanie człowieka. 771) pisze. że . to są one wynikiem błędów wychowawczych.się nowie" (L.1. 7'69).

W tej sprawie B. czy ślepota jest czynnikiem.". lepsze kontakty z ludźmi.. Wydaiją się bardzo słulsizne poglądy wskazujące na konieczność stosunkowo wczesnego wyjaśniania dziecku niewidomemu jego sytuacji życiowej. by dostrzec wkrótce. że dzieci niewidome w przeciwieństwie do osób. jak wiele rzeczy nie potrafią zrobić. Morę wzrok utraciły . co potrafi zrobić. W ten spolsólb słowo « niewidomy » nie będzie miało dla niego znaczenia ujemnego". że 'dzieci niewidome czują się nieszczęśliwe z tego powodu (braku wzroku . oczywiście w sposób dostosowany do jego wieku i poziomu rozwoju. że jest irane niż pozostałe osoby z jego otoczenia. gdzie 'leży agutoa [.ociemniałych. Czy dzieci niewidome na skutek poznania konsekwencji swego ka142 lectwa wykazują zaniżoną samoocenę i poczucie mniejszej wartości? Czy -ich "ja świadome" i "ja rzeczywiste" wykazują dużą różnicę in minus? Wielu autorów podkreśla. 6 nie potwierdziły takiego stanowiska. równowagę emocjonalną.. lecz różnica między obydwiema grupami 'nie jest statystycznie . 6-12. W tej. sprawie wymieniany już B. jej cele i zadania życiowe i zawodowe. Z samym określeniem swego kalectwa dziecko spotyka się właściwie stosunkowo wcześnie. Dobrząńskiej-Sochy (1976. co je też utwierdza w przekonaniu. Pisze ona. nie przeżywają swego kalectwa i jego konsekwencji w sposób bardzo intensywny i tragiczny. gdy coś mu upadnie i nie. nos i język i wyliczymy mu różnorodne czynności. możliwe do zrealizowania. uszy. że "u dzieci niewidomych wystąpiła tendencja do niedoceniania siebie. 'że faktycznie u dzieci niepełnosprawnych występuje niedocenienie swoich możliwości i poczucie mniejszej wartości. przychylny stosunek do innych. 31) przeprowadzonie na dzieciach niewidomych i widzących w wieku 8. które dzięki temu może wykonywać. np. które . Jeśli powiemy mu.bie. s. Gdy dziecko ma dwa lub trzy lata spostrzega.-że jest niewidome. zwłaszcza jeśli chodzi o poruszanie się.). Przede wszystkim w pierwszym okresie nie zdają one sobie sprawy z braku wzroku. uwaga dziecka skupi fflę raczej na tym. Badania porównawcze A. .dzieci widzące nabywają zupełnie łatwo. s. udział w grach sportowych itd. lepsze wyniki w nauce". Tak więc u dzieci niewidomych poznanie swego kalectwa następuje w trakcie rozwoju w wyniku stwierdzania niemożliwości opanowania lub opanowania z dużymi trudnościami pewnych umiejętności. że nie wszystko udaje mu się zrobić tak jak innym. aut. Jeżeli obraz ten jest właściwy.. Chodzi mianowicie o sprawę. tzn. Zagadnienie kształtowania się obrazu samego siebie należy do bardzo istotnych u dzieci niewidomych. to i . podobnie jak 'u innych dzieci niepełnosprawnych.] Dzieci są na tyle initeligentoe. Lewemfeild (•1'85'6. Lewenfeid (1956.przyp. może tego (c)d razu podnieść. Pozwoli to mu na wczesne właściwe wykorzystanie swoich możliwości rozwojowych. 88) pisze: "Najlepiej być wobec dziecka szczerym.oparte na nim aspiracje będą realne. zanim inni nie powiedzą mu. Na wstępie trzeba sobie uświadomić. że u dzieci niepełnosprawnych występuje negatywny obraz samego siebie. 87 i 88) pisze: "Niesłuszny jest pogląd. s. który wpływa na zaniżenie oceny i 'kształtowanie się obrazu samego siebie poniżej stanu faktycznego. Wielu autorów podkreśla. ale za to ma rączki. Na tle obrazu samego siebie kształtują się aspiracje młodzieży. toteż fakt ten nie przeszkadza im w rozwoju psychicznym.'że jego oczy nie pracują. Bardzo często bowiem słyszy słowo "niewidomy" w odniesieniu do siebie.

ułożenia sobie życia rodzinnego i odgrywania roli społecznej w przyszłości. wiele. wyzwolenia -się z ograniczeń spowodowanych ślepotą"..istotna. zależy od prawidłowego wychowania i rewalidacji. poddaje się mniej chętnie. do egzaltacji i wyolbrzymiania swoich wyobrażeń i obaw. P. Jest to zagadnienie jednego z wymiarów osobowości podkreślanego w niektórych teoriach. Lewenfeid {1956. Pozostawione w środowisku nieznajomym. rezerwę'wobec innych ludzi. Lecz niekoniecznie musi to być regułą. s. Na pewno duży wpływ na zachowanie właściwych proporcji cech obu typów ma wychowanie i prawidłowe postawy środowiska dziecka niewidomego.pisze w tej sprawie w sposób następujący: "Dziecko niewidome ma naturalną skłonność do myślenia o sobie. że obraz samego siebie u niewidomych dziewcząt w wieku 8-12 lat jest bardzo negatywny i w wielu sytuacjach na pewno odbiegający od rzeczywistego obrazu. że dzieci i młodzież niewidoma szczególnie lub bardziej niż widząca nastawiona jest na wewnętrzne treści swoich przeżyć. Przedstawiony fragment faktycznie wskazuje na to. stykając się z osobami. w których to procesach ten aspekt powinien być szczególnie uwzględniany. bezradności. s. Sękowska (1974. że cechy intro-wersji staną się dominujące i będą tłumić cechy ekstrawersji. że dzieci niewidome są więcej zamknięte w sobie. Tak jak już podkreśliła A. Z takim zjawiskiem trzeba się liczyć u dzieci niewidomych. Początkowo występuje ona w formie zdawania sobie sprawy z nie. a mianowicie introwersji i ekstrawersji. np.] Słuszna jest uwaga. których głos słyszy po raz pierwszy. które muszą być oparte na realnej. Mniej optymistyczny pogląd w tej sprawie przedstawia Z. która na podstawie-badań przeprowadzonych przez W. że stosunek dziecka do siebie jako niewidomego zależy w znacznej mierze od naszej własnej postawy".sprawy [. W ocenie swej sytuacji dziewczęta w tym wieku skłonine są. bo jest bardziej odosobnione we wszystkich okolicznościach życia i świata zewnętrznego.swoim «ja» immiej odrywane przez in-ne . 37) . dziecko staje się nieufne i zamyka się w sobie. Często mają poczucie inności. Nie można więc mówić o zdecydowanym występowaniu u dzieci nie"widomych poczucia mniejszej wartości. Następnie uświadamiają solbie ograniczenie własnych możliwości życiowych. B. co oczywiście ma pewien wpływ na ich adaptację społeczną. bazie. a jednocześnie pragnienie pełnego rozwoju swej osobowości. La^ socką (w ramach pracy magisterskiej) stwierdza: "niewidome dziewczęta już w wieku 8-12 lat mają świadomość ograniczeń spowodowanych ślepotą. Wydaje się słusznym stanowisko. jest więc zajęte . na zajmowanie się samym sobą. ale mogłoby być inaczej. W tym znaczeniu wśród dzieci i młodzieży 143: niewidomej przeważałby typ introwertyka.1964. Często podkreśla się. Stąd może też zrodzić się skłonność do egoizmu". ciągłej zależności od innych. Bailliard (. 89) zwracając się do rodziców dzieci niewidomych pisze: "Nie wolno nam zapominać. Na podstawie analizy przyczyn występowania tej zaniżonej samooceny można stwierdzić. s. Dobrzańska-Socha. cele i zadania życiowe i zawodowe. obcości. możliwości wykonywania pewnych czynności. aniżeli dziecko widzące rozróżniające na twarzy rozmówcy wyraz sympatii i wyrozumiałości. W przeciwnym wypadku młodzież niewidoma narażona będzie na duże rozczarowania i życiowe porażki. wyboru zawodu. 5i2). że bezpośrednim jej źródłem jest ujemny wpływ środowiska społecznego". zachowując pewien dystans. Ukształtowanie właściwego obrazu samego siebie będzie miało bowiem zasadniczy wpływ na aspiracje. . t j. że ślepota może stwarzać warunki do tego..

O potrzebie mówimy bowiem wówczas. U wielu dzieci niewidomych takie odczucie może w ogóle się nie pojawiać. zjawisk. stąd człowiek dąży do ich usunięcia. Dlatego też wśród niewidomych spotykamy wiele dzieci biernych czy apatycznych. zwłaszcza przy niekorzystnych warunkach wychowawczych i rewalidacyjnych. a objawiają się jako odczucie swego rodzaju niezaspokojenia braku. gdy następuje zachwianie równowagi między organizmem i środowiskiem.pisze M.2. czego jednostka oczekuje. Niezaspokojone potrzeby są źródłem często bardzo silnych emocji o charakterze ujemnym. które wymagają zaspokojenia. względnie w pełni zaspokojone. gdy dziecko odczuwa brak czegoś. Problemem pozostaje jedniak. "Potrzeba psychiczna . Niemożliwość ich realizacji na skutek różnych przyczyn przeżywają natomiast często bardzo intensywnie. aby je w pełni zaspokajać. Stanowią więc one motywy jego działania. lecz także psychicznych i społecznych. czy na 'skutek braku wzroku potrze-»by te mogą być zaspokojone. ludzi. Odnosi się to przede wszystkim do potrzeb psychicznych i społecznych. 503) . których genezę stanowiły spostrzeżenia wzrokowe. kontaktów z innymi dziećmi itp. . że ślepota dziecka może mieć pewien wpływ na powstawanie potrzeb psychicznych i społecznych. kiedy •odczuwa brak pokarmu. Przełącznikowa (1979. albo potrzeby kontaktu społecznego. snu itd. A więc przy błędach wychowawczych. potrzeby poznawcze czy potrzeba kontaktu społecznego. można przyjąć. Czynią one wiele wysiłku. Te trwałe nastawienia w trakcie rozwoju przekształcają się w coraz to wyższego rzędu czynne i pobudzające do działania potrzeby. Nie oznacza to. albowiem nie ma podstaw do przypuszczenia.nie powstanie. które rozwijają się w wyniku częstego obcowania z innymi ludźmi.7. ałbo też gdy to. Ślepota jest bowiem czynnikiem mającym określony wpływ w tym zakresie. Wprawdzie brak jest głębszych badań. Rozwijają się one w wyniku wytworzenia się trwałych nastawień wobec przedmiotów. że pewne ich rodzaje u dzieci niewidomych nie powstają. Jako przykład posłużyć mogą pewne potrzeby estetyczne oparte na nastawieniach. że potrzeby bazują na trwałych nastawieniach. Z uwagi na to. Każdy człowiek dąży do realizacji swoich potrzeb nie tylko biologicznych. To może być przyczyną ograniczenia aktywności dziecka. s. na skutek braku motywacji wynikającej z potrzeb domagających się realizacji. aby ślepota miała większy wpływ w odniesieniu do potrzeb biologicznych. braku właściwej rehabilitacji dziecko niewidome może nie odczuwać potrzeby poznawania piękna otaczającego świata. Potrzeby występują wówczas. Zagadnienie rozwoju i zaspokajania potrzeb u dzieci niewidomych należy do bardzo istotnych. że dzieci niewidome nie mają żadnych potrzeb psychicznych i społecznych. Natomiast potrzeby wyższego rzędu o charakterze psychicznym (psycholofgicznym) i 'społecznym pojawiają się dopiero później. które skłaniają dziecko do podejmowania różnych działań. W określonych okresach rozwojowych u dzieci występują szczególnie intensywnie pewne rodzaje potrzeb. aby przywrócić zachwianą równowagę. to jednak hipotetycznie można przyjąć. zostaje zawsze lub prawie zawsze spełnione". Potrzeby dzieci niewidomych Ważnym składnikiem osobowości są potrzeby. Przy prawidłowych warunkach rozwojowych u dzieci niewidomych powstają potrzeby tak samo jak u dzieci widzących. jeśli w toku rozwoju nie wytworzy się trwałe nastawienie. Potirzeiby biologiczne (organiczne) pojawiają się już w pierwszych 'dniach życia noworodka. kiedy dziecko zaczyna poznawać otaczający świat i nawiązywać kanitakty z otoczeniem. jak np. Na pewno ślepota .

którzy nie widzą [. uznania itd. Ich źródłem są trwałe nastawienia. Problemem pozostaje natomiast. potrzeby poznawcze (zdobywanie nowej wiedzy i doświadczeń) są najsilniej blokowane. . Cytowana już kilkakrotnie Z.niezależności i samourzeczywistnienia. Wydaje się.).intensywnym poznawaniu otaczającej rzeczywistości za pomocą dostępnych sposobów.to przeżycie charakterystyczne dla ludzi.] Dziecko niewidome żywo odczuwa potrzebę społecznego uznania i afiliacji. w którym dziecko niewidome przebywa i wychowuje się. Drugą grupę potrzeb silnie zablokowanych przez ślepotę stanowią potrzeby. W konsekwencji niewidomemu trudniej stać się członkiem upragnionej grupy społecznej.. . że brak wzroku negatywnie zaznacza się w tym zakresie. które rozwijają się wraz z uspołecznianiem się dzieci i charakteryzują je jako istotę społeczną.dziecka jest czynnikiem blolkuijąicym zaspokojenie wielu potrzeb.społecznym". s. Majewski. Mówiąc o niezaspokajaniu potrzeb społecznych trzeba z dużym naciskiem podkreślić. Zaspokojenie dwu ostatnich spośród nich jest jednak ograniczone w najwyższym stopniu przez ślepotę. wszystkie 10 T.piękna przyrody. A więc ślepotę można także uznać za pewną barierę w realizacji potrzeb społecznych. których istotnymi elementami jest odpowiednia kolorystyka . również u dzieci niewidomych przy prawidłowym rozwoju psychicznym obserwujemy dążność do poznawania przedmiotów i zjawisk. Przejawia się to w . pod wpływem spostrzeżeń wzrokowych.(zestawy barw). uzupełnionego wymową słów i dającego poczucie bliskości sprawia. Podobnie jak u dzieci widzących. harmonia kształtów itd. odgrywać w niej upragnioną rolę i uzyskać uznanie". poezja itd. pewnej izolacji i wyobcowania [. Odnosi się to zwłaszcza do takich potrzeb.] Samotność . Z potrzebami poznawczymi związane 'są potrzeby estetyczne. że ślepota jako taka nie jest tego wyłączną przyczyną. Sękowska (1974.. najdotkliwsze dla niewidomego są ograniczenia w zakresie uczynienia zadość potrzebom: -^poznawczym i estetycznym. fotografii czy rzeźb. s.obrazów. że konsekwencje ślepoty w szczególny sposób odnoszą się do sfery poznawczej. dzieł sztuki . których zaspokajanie może dziecko niewidome znaleźć . czy na skutek niemożliwości zaspokajania potrzeb estetycznych opartych na bodźcach wizualnych rozwijają się potrzeby. zadawanie pytań itd. 58) pisze w tej sprawie: "Brak wzroku utrudnia zaspokajanie wielu potrzeb. W tym przypadku ślepotę trzeba uznać za zasadniczą przyczynę niemożliwości zaspokajania tego rodzaju potrzeb. Już przy omawianiu rozwoju kontaktów społecznych dzieci niewidomych wskazywano na pewne ^ trudności w tym zakresie. . akceptacji społecznej. jak potrzeba afiliacji.w sferze bodźców akustycznych (muzyką. Z. Z uwagi na to. że w bardzo wielu przypadkach barierę stanowią niewłaściwe postawy środowiska. . a mianowicie oglądania krajobrazów . a więc drogą dotykową. że niewidomy doznaje uczucia osamotnienia. 54) pisze w tej sprawie: "Brak możliwości nawiązania kontaktu wzrokowego. . Jednak nie. Psychologia 145 potrzeby poznawcze w ten sposób mogą być zaspokojone..) lub dotykowych. '. które rozwijają się głównie. . . słuchową (mowa. niezależności i samodzielności. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. choć nie wyłącznie. Sękowska (1974.

Zjawiska psychopatologiczne należy odróżnić od pewnych nieprawidłowości rozwojowych (opóźnień. 8. że u wielu z nich ślepota ma swoją przyczynę w uszkodzeniu io» 147 kory mózgowej.pisze A. a które zostały omówione w poprzednich rozdziałach.-' . Na przykład u dzieci niewidomych w wieku 12.'oznych. tak jak każde inne dziecko o pełnosprawnym wzroku. Nasuwa siłę więc pytanie. że może w tym zakresie wystąpić pewna różnica między dziećmi niewidomymi i widzącymi.to «śroideik ich ciężkości» przeisu'nie się u niewidomych dzieci na przedmioty związane z percepcją słuchową i dotykową oraz II układ sygnałowy. a więc zaburzeń czynności psychicznych. W zainteresowaniach tkwią też pewne elementy motywacyjne. Przez dzieci umysłowo upośledzone rozumiemy dzieci o znacznie obniżonej sprawności intelektualnej mierzonej tzw. Przyczyną znacznej liczby dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest fakt. W takiej sytuacji uszkodzenie to powoduje nie tylko ślepotę. Ogólnie trzeba podkreślić.składnikiem osobowości są także zainteresowania. brakiem oddziaływania filmów. czy ślepota ma jakiś wpływ na kształtowanie się zainteresowań." .przedmiotów i zjawisk. Z uwagi na to. lecz również obniżenie ogólnej sprawności umysłowej. Dopiero dokładne i systematyczne poznawanie otaczającego świata . "Jeśli chodzi o zainteresowania -. wylewach do mózgu. Na podstawie badania testem zdań niedokończonych Sachsa stwierdziłam u niewidomych dzieci między innymi znacznie zawężony zakres zainteresowań w porównaniu z dziećmi widzącymi. Jednakże wśród dzieci niewidomych spotykamy znacznie wyższy wskaźnik dzieci umysłowo upośledzonych niż w populacji dzieci widzących. dysharmonii). Jak już podkreślono dzieci niewidome są pod względem intelektualnym dziećmi normalnymi i przy prawidłowej rewalidacji mogą osiągnąć normalny poziom umysłowy. że percepcja wzrokowa ma wpływ na kształtowanie się określonego rodzaju zainteresowań. Stany takie występują po zapaleniu mózgu czy opon mózgowych. Zainteresowania dzieci niewidomych Ważnym . należy przyjąć. W miarę rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży następuje coraz większe ich zróżnicowanie pod względem treści. Do-brzańSkaSocha (1975. jakie występują w rozwoju dziecka dotkniętego głębokim delektem wzroku. co można tłumaczyć opóźnionym rozwojem psychicznym. ilorazem inteligencji. W poprzedzającym okresie przedszkolnym zainteresowania dziecka mają raczej charakter płynny i niestały. które w rozwoju ontogenetyczriym kształtują się w kontaktach ze światem 146 zewnętrznym. Stąd też na przykład podkreśla się zainteresowanie muzyczne tych dzieci. Na wstępie należy wymienić niedorozwój umysłowy.5 lat nie występowały jeszcze zainteresowania heteroseksuame. że dzieci miewidołne upośledzone umysłowo stanowią barłdziej złożony i trudniejszy problem rewalidacyjny niż . udział w różnych przejawach życia społecznego prowadzą do utrwalania się zainteresowań dziecka. s. Właściwe kształtowanie się zainteresowań przypada na okres szkolny i dorastania. Niektóre zagadnienia psychopatologiczne u dzieci niewidomych Omawiając rozwój dzieci niewidomych nie można pominąć pewnych zjawisk psychopatoloigd. urazach czaszki itd. jafkie mogą pojawić się u tych dzieci. 30) . telewizji itd.7.3. stąd ich duże znaczenie dla ogólnej aktywności dziecka.

które wykazują znaczne opóźnienia rozwojowe. Nakładają się bowiem u nich skutki ślepoty ze skutkami upośledzenia umysłowego. co powoduje. niewidomych umysłowo upośledzonych. Z reguły w wyniku właściwych zabiegów rewalidacyj-nych wiele z tych opóźnień 'można zlikwidować. Stopień umysłowego upośledzenia u dzieci niewidomych może być bardzo różny. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. których liczba jest również znaczna. Różnica między obiema grupami jest jednak dość istotna.znacznym stopniem upośledzenia) podobnie jiak 'dzieci niewidoime z głębokim stopniem upośledzenia umysłowego umieszczane są w domach pomocy społecznej przeznaczonych dla dzieci umyisłoiwo upośledzonych widzących. U podłoża zmian psychicznych. W tej sytuacji dzieci te charakteryzują się (mniejszymi możliwościami rewalidacyjnymi. Natomiast przyczyną opóźnień rozwojowych u dzieci pedagogicznie czy śro148 dowiskowo zaniedbanych jest ibrak odpowiednich warunków rozwojowych przy w zasadzie normalnie funkcjonującej korze mózgowej. która realizuje odpowiedni dla nich program dydaktyczno-wychowawczo-rewalidacyjny uwzględniający ich potrżelby i możliwości intelektualne. Z kolei należy wspomnieć o nerwowości (zaburzeniach nerwowych) u dzieci niewidomych.często zaniedbania z okresu wczesnego dzieciństwa są bardzo trudne do usunięcia i nadrobienia. Po prostu dzieciom tym nie zapewniono właściwej opieki wychowawczej . leżą uszkodzenia kory mózgowej mające charakter nieodwracalny. Z reguły są one w wysokim stopniu uzależnione od innych osób. i. dla których najodpowiedniejszy byłby program rewalidacyjny podobny do tzw. Mniej liczną grupę stanowią dzieci umysłowo upośledzone w stopniu umiarkowanym czy znacznym. i rewalidacyjnej. że zagadnienie dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych jest stosunkowo mało zbadane i opracowane. jednej strony uwzględniać potrzeby wynikające z defektu wzroku. Nerwowość zaliczana jest do funkcjonalnych zaburzeń układu nerwowego. W zależności od stopnia deprywacji tej opieki stopień niedorozwoju i braku adaptacji do życia tych dzieci może być bardzo różny. Najliczniejszą . a zwłaszcza intelektualne. Niestety jak dotychczas nie posiadamy w Polsce tego rodzaju placówki. Ogólnie trzeba stwierdzić. "szkoły życia".bierności czy apatii. Jednakże w stoisunku do tych dzieci należy podejmować 'odpowiednie działania rewalidacyJne. które w możliwie najwyższym atopniu . analloigicznie jak u dzieci widzących. Program rewalidacyjny tych dzieci musi z.dzieci niewidome z normą intelektualną.jak już podkreślono . Od umysłowo upośledzonych należy odróżnić dzieci niewidome pedagogicznie lub środowiskowo "zaniedbane". a z drugiej ich możliiwośoi rozwojowe. Jednak . Niektóre z tych daileoi (z umiarkowanym i . że często utożsamia się je z dziećmi niewidomymi umysłowo upośledzonymi.przystosowałyby je do życia w wa!TUinkach bardzo złożonego inwalidztwa. . bądź też w spowolnieniu reakcji . głównie intelektualnych.grupę wśród nich stanowią dzieci posiadające lekki stopień umysłowego upośledzenia. Charakteryzuje się ona nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do siły bodźca lub sytuacji. Dlatego też dzieci te pozostają bardzo często na niskim poziomie ogólnego rozwoju oraz przy-' stosowania do życia. Dzieci te z reguły uczęszczają do specjalnej szkoły dla dzieci. Są one po proistu mniej podatne na zabiegi rewalidacyjne i często pomjimo intensywnych zabiegów afekty są 'niewielkie. Są to dzieci.

2. stanowiące urazy. zwłaszcza w zakresie temperamentu. Wydaje się. . SąJko cechy charakterystyczne dla osobowości astenicznej. na które częściej narażone są dzieci niewidome". Są to pojawiające się okresowo. stresy czy sytuacje konfliktowe dziecka. Baillart '(1964. Zaburzeniami w sferze emocjonalnej przejawiającymi się w wahaniach podstawowego . tzn. podejrzliwością czy nadwrażliwością. tiki. a podwyższonym poziomem nastroju bez wyraźnego uwarunkowania sytuacją zewnętrzną. nagłe.nastroju określana jest jako osobowość cyklotymiczna. Brakiem aktywności. Tendencjami paranoidalnymi (osobowość paranoidalna). Dowodem tego są liczne obserwacje. Nieśmiałością. sfery emocjonalnej i popędowej. możemy spotkać się z objawami psychopatycznymi. charakteru-. . neurotyczności. o których wspomniano przy okazji blindyzmów. że pewien wpływ na rozwój tego rodzaju zaburzeń osobowości może mieć ślepota. Obniżenie poziomu ogólnego nastroju może iść w kierunku apatii lub depresji. Prze/ ciwnie. a więc o osobowości schizoidalnej. Są one raczej uwarunkowane czynnikami psychospołecznymi. które stanowią pewien rodzaj urazu psychicznego wywołującego w konsekwencji nerwowość u tych dzieci. Przykładem w tym-zakresie mogą być dzieci i młodzież niewidoma charakteryzująca się: 1. Osobowość charakteryzująca się zaburzeniami ogólnego tonu uczuciowego .wydarzeniami w otoczeniu. że dziecko niewidome narażone jest częściej na działanie różnych bodźców sytuacji trudnych. brakiem związków uczuciowych z otoczeniem. . że 'np. s. a zwłaszcza młodzieży niewidomej. a zwłaszcza warunki.nastroju. stwierdza:'"U dzieci niewidomych częściej niż u widzących można się spotkać z objawami nerwowości. stany podwyższonego nastroju mogą przyjąć postać euforii lub nawet stanów maniakalnych. . Wahania te mogą oscylować pomiędzy obniżonym.4. 10) pisze: "Niewidomi są bardziej wrażliwi od pozostałych ludzi. nie towarzyszą im żadne zmiany w korze mózgowej. niskim poziomem energii. s. zwłaszcza pod wpływem bodźców emocjonalnych. Psychopatia jest to zaburzenie struktury i cech osobowości. w jakich roz148 wijają się dzieci i młodzież niewidoma. a więc konstytucją osobowości lub czynnikami środowiskowymi. Jest to następstwo okazywania niewidomemu od dzieciństwa miłości i tkliwości większej niż w stosunku do widzących". 31). Właściwymi przyczynami nerwowości są jednak czynniki środowiskowe. Wielu autorów podkreśla. . bardzo długo. skłonnościami do izolacji i unikania kontaktów społecznych. Może to wynikać stąd. która może przyjąć różne stopnie i utrzymywać się nieraz. że dzieci niewidome są bardziej wrażliwe (nadwrażliwe)niż dzieci widzące. które wskazują na stosunkowo dużą częstotliwość psychopatii i tendencji do zachowań psychopatycznych wśród jednostek dotkniętych • defektem wzroku. inicjatywy. czynniki powodujące inwalidztwo wzroku działają toksycznie na cały system nerwowy. mimowolne ruchy określonych grup mięśni lub narządów. wywołujące silne przeżycia emocjonalne. a więc sztywnością. Dolbrzańska-So-cha (1975. Podobnie na podstawie przeprowadzonych badań Ą. P. Tego rodzaju zaburzenia osobowości nie mają wyraźnego podłoża organicznego.Wyrazem nerwowości mogą być też tzw. 3. Często u dzieci. że osobowość dziecka niewidomego charakteryzuje się wysokim stopniem. które towarzyszą wszystkim przeżyciom psychicznym człowieka. Ogólnie można powiedzieć.

widzących) jest znacznie więcej niż 'całkowicie niewidomych. jakie istnieją między obu grupami dzieci niewidomych. oraz fakt. Oczywiście taki obraz przedmiotu jest bardzo ogólny. *>. Dzieci niewidome z 1'es. mglisty. s. Większość przeprowadzanych badań tyfiologicznych dotyczy przede wszystkim tych ostatnich. Nie zawsze dostrzega się i podkreśla różnice. Utrzymującymi się stanami i reakcjami lękowymi bez uzaisadmio-nej przyczyny. B. Tendencjami do zachowań agresywnych. chociaż istnieje także wiele problemów identycznych lub bardzo podobnych. Mówiąc o pewnych różnicach przede wszystkim trzeba podkreślić. Swierłow (1957. gdy przedmiot ten znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. u których struktura psychiczna nie jest całkowicie pozbawiona elementów wizualnych. Tak więc problem dzieci z użytecznymi resztkami wzroku. zupełnie niereagujących na światło i niezdolnych do odróżniania światła od ciemności. 40) pisze. . l Przede wszystkim trzeba podkreślić. U dzieci szczątkowo widzących proces poznania ma więc charakter dotykowosłuchowo-wzrokowy. lecz jest na pewno dużym wsparciem i uzupełnieniem dla zachowanych u tych dzieci analizatorów. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. Z uwagi na ich psychospołeczne uwarunkowania wiele z tego rodzaju zaburzeń można zlikwidować lub znacznie złagodzić w drodze odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. fragmentaryczny. . . że wśród 7757 dzieci niewidomych jedynie 25'% było całkowicie niewidomych. s. Bateman (1973.ztkami wąroku <* Z psychologicznego punktu wildzenia istnieją pewne dość znaczne różnice między dziećmi 'całkowicie niewidomymi i niewidomymi z resztkami wzroku. 324) przytaczając-badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych podaje. to resztki wzroku w zależności od ich stopnia pozwalają na mniej lub więcej dokładną percepcję ogólnej sylwetki przedmiotu. Można ją rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów oraz orientacji przestrzennej istotnej w poruszaniu się i działalności praktycznej. jest bardzo mało [. że dzieci z resztkami wzroku znajdują się w dużo korzystniejszej sytuacji. Są to więc dzieci. niewyraźny. . ogólnych jego kształtów czy innych cech. czyli mechanizm poznania wzrokowego wchodzi także w skład kształtujących się u nich dynamicznych układów strukturalnych. a IWo posiadało poczucie światła.". Wartość poznawczą resztek wzroku trzeba rozpatrywać jednak bardzo indywidualnie w zależności od stopnia uszkodzenia funkcji narządu wzroku. Zbliżone proporcje dotyczące dzieci całkowicie niewidomych i szczątkowo widzących występują także u nas w kraju.] Na przykład w szkole w Irkucku liczba zupełnie niewidomych w 1943 r. z niewyraźną . że u dzieci niewidomych z resztkami wzroku analizator wzrokowy. że dzieci niewidomych z resztkami wzroku (szczątkowo. jest ilościowo problemem nie mniejszym niż całkowicie niewidomych. nie przekraczała 20% ogólnego stanu uczniów . . D.5. Nie stanowi on dominującego źródła poznania rzeczywistości. że "osobników z absolutną ślepotą. 6. O ile chodzi o pierwszą sprawę. Pozostali posiadali w większym czy mniejszym stopniu użyteczne resztki wzroku. tzn. 150 Podobnie W. wprawdzie w ograniczonym zakresie. ale nadal funkcjonuje.

często bardzo niewyraźnych i fragmentarycznych sylwetek. nie tylko przez spostrzeganie przedmiotów lub ich sylwetek w sposób niewyraźny i mglisty. Przede wszystkim mają one z reguły większe pole widzenia niż pole percepcji dotykowej. wysuwa się tutaj sprawa maksymalnej korektury oraz właściwego wykorzystania zachowanej zdolności widzenia. W tym zakresie nawet poczucie światła w niektórych sytuacjach życiowych nie pozostaje bez znaczenia. mają duże możliwości spostrzegania i lokalizowania przedmiotów w przestrzeni na podstawie ich ogólnych. które często nie przedsta<wiają zdecydowanej wartości i nie przynoszą rzeczywistej im korzyści poznawczej. 43 i 44). Nie można oczywiście zbytnio przeceniać resztek wzroku jako źródła 'informacji o przestrzeni. Wzrok pomaga w orientacji nawet wtedy. mglisty. nie ujmujący szczegółów ani jego stosunku do innych przedmiotów w przestrzeni. Wiele dzieci szczątkowo widzących potrafi także rozpoznać kolory. o ile w ogóle można w takich przypadkach mówić o polu widzenia. które mają dla tych dzieci rzeczywistą wartość poznawczą. węchu itd. Taka tendencja występuje głównie u dzieci. gdy pozostały bardzo nikłe resztki wzroku. które widziały i utraciły wzrok. gdy jego siła jest tak minimalna. 151 Dużo większą wartość przedstawiają resztki wzroku dla orientacji przestrzennej. Tak więc informacje o przedmiocie uzyskane za pomocą resztek wzroku stanowią tylko pewne uzupełnienie informacji uzyskanych za pomocą dotyku. i włączenia jej w system^ poznania rzeczywistości na poziomie zmysłowym. nie mówiąc już o bardziej skomplikowanych spostrzeżeniach" (W. 1957. zwłaszcza kolory podstawowe .05). jest bardzo niewyraźny.. jaki dostarczają resztki wzroku. zanikających resztek wzroku niewidomi posługują się nimi. że najsłabsze nawet poczucie światła nie występuje w formie izolowanej od innych wrażeń i spostrzeżeń. Należy przy tym pamiętać.barwą. s. . to jednak ta szarość ma swoje odcienie. zielony. albowiem hamuje rozwój mechanizmów kompensacyjnych opartych na innych zmysłach.to analizator wzrokowy dominuje nawet wtedy. niby drogowskazami w podróży. których stopień zbliża się do górnej granicy (0. które mogą być cennymi sygnałami informacyjnymi. ale wykorzystując nawet zwykłe poczucie światła. a więc dzieci ociemniałych. W ten sposób eliminuje ona z pola percepcji inne bodźce. Pozwala to im na znaczną wzrokową orientację w przestrzeni. że nie można jej wyrazić cyframi". słuchu. Swierłow (1955. co ułatwia im poruszanie się i wykonywanie czynności życia codziennego. Swierłow.pisze W. Wręcz odwrotnie. Obraz różnych przedmiotów i sytuacji. biorą one przedmiot do ręki i dodatkowo pomagają sobie wzrokiem. nieznacznie rozjaśniające pole widzenia. tak ważnej dla poruszania 'się i działalności praktycznej. Wprawdzie dla dziecka niewidomego z poczuciem światła wszystko wydaje się szare. I w tym zakresie zaznacza się dość duża przewaga dzieci z resztkami wzroku nad dziećmi całkowicie niewidomymi. Praktycznie dzieci z resztkami wzroku nie opierają poznania przedmiotu wyłącznie na wzroku. 23 i 24) . a często może być też dla niewidomego zwodniczy. żółty i niebieski. Mówiąc o pewnych różnicach i specyfice rozwoju dzieci niewidomych 7 resztkami wzroku. "Nawet przy zachowaniu minimalnych. jak już podkreślono. s. U wielu dzieci szczątkowo widzących obserwuje się tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wizualnych. Tak więc niewidome dzieci 'z resztkami wzroku. "Jeśli chodzi o orientację na dużej przestrzeni .czerwony. Jest to zjawisko bardzo szkodliwe. zwłaszcza te.

wzrokowym. D. Postawa . Stąd starają się przed innymi uchodzić za osoby o pełnosprawnym wzroku. Na tym tle wyłania się sprawa uwzględniania w pomocach dydaktycznych dla dzieci niewidomych dostosowanych głównie do percepcji dotykowej również elementów wizualnych. Wspomniano już o pewnej tendencji do nieuzasadnionego wykorzystywania resztek wzroku przez niektóre dzieci niewidome. Zachowanie znacznych resztek wzroku może być też przyczyną kształ153. Chodzi tutaj mianowicie o zwalczanie pewnej' szkodliwej i nieuzasadnionej tendencji do zbytniego wykorzystywania resztek wzroku tam. niechęci czy nawet unikaniu przez dzieci czy młodzież z resztkami wzroku tych. A -więc pewne zmiany dokonały się w centralnej części uszkodzonego analizatora wzroku. Wielu z nich bardzo broni się przed uznaniem siebie za niewidomych. różnych elementów barwnych o wysokim stopniu ich koń-trastowości itd. jest właściwa ocena przez nie własnej zdolności widzenia. Rzeczywiście ci pierwsi są w dużo korzystniejszej sytuacji życiowej i często okoliczności zmuszają ich do udzielania pomocy lub zastępowania swoich kolegów w wykonywaniu różnych czynności życia codziennego czy nawet do pełnienia funkcji przewodnika. W trakcie rozwoju procesów poznawczych u tych dzieci trzeba dążyć do maksymalnego skojarzenia szczątkowych wrażeń wzrokowych z wrażeniami' pochodzącymi od pozostałych modalności zmysłowych. Drugą 'sprawą. 1973. Barraga (1964) przeprowadzała z dziećmi niewidomymi z resztkami wzroku codziennie po 45 minut przez okres 2 miesięcy ćwiczenia. W wyniku tych ćwiczeń dzieci te uzyskały znacznie większą poprawę w różnicowaniu bodźców wzrokowych niż dzieci nie objęte nimi. jakie płyną kanałem.postawy wobec siebie jako niewidomego. dzieci czy młodzieży może to wynikać z bardziej ogólnej postawy . gdzie one faktycznie nie przynoszą większej korzyści. Nie stwierdzono natomiast u nich istotnych 'zmian w ostrości wzroku. <wg: B. którzy całkowicie pozbawieni są zdolności widzenia. 'których celem było rozwinięcie umiejętności posługiwania się resztkami wzroku. Tylko takie podejście bez przeceniania lub niedoceniania resztek wzroku może dać tym dzieciom możliwie adekwatny obraz otaczającego świata. na którą w rozwoju procesów poznawczych tych dzieci trzeba zwrócić uwagę. Badania te wskazują na możliwości znacznego podniesienia sprawności uszkodzonego analizatora wzroku przy zastosowaniu właściwych metod. np. Batemań. odgrywających istotną rolę w kompensacji. Powinny się one tworzyć na zasadzie zachowania właściwej proporcji i hierarchii poszczególnych modalności zmysłowych w zależności od rzeczywistej ich wartości poznawczej.152 Zagadnienie to sprowadza się nie tylko do ewentualnego zastosowania odpowiednich szkieł korekcyjnych. Stworzy to warunki do powstawania możliwie adekwatnych dynamicz-. •towania się postawy wyższości wobec całkowicie niewidomych. nych układów strukturalnych. U starszych. Może się to przejawiać w lekceważeniu. s: 342). Temu celowi powinny służyć specjalne ćwiczenia korekcyjne polegające na odpowiedniej stymulacji wzrokowej. W systemie zintegrowanej percepcji resztki wzroku muszą mieć swoje właściwe miejsce w zależności od faktycznej wartości i musi być zachowana właściwa proporcja w wykorzystywaniu poszczególnych analizatorów. N. lecz także do ukształtowania umiejętności maksymalnego wykorzystania informacji.

że ślepota stanowi sytuację ekstremalną. w jakim stopniu obniżone funkcjonowanie wzroku ma wpływ na rozwój i zachowanie się dzieci i dorosłych z defektem wzroku. sprawami ludzi niedowidzących. które mogą mieć swoje źródło właśnie w korzystniejszej sytuacji wynikającej z posiadania resztek wzroku. Jednakże badania . że poważne zniekształcenie lub zmniejszenie tego typu informacji będzie miało istotny wpływ na rozwój i zachowanie dziecka." wiem postawy mogą negatywnie odbić się na procesie ich rewalidacji^. że w ostatnim okresie obserwuje się pewne zainteresowanie psychologiczną problematyką osób niedowidzących. O ile chodzi o inne zagadnienia psychologiczne. in. W szczególności brak zainteresowania odnosi się do niedowidzących dorosłych. pełnienie ról społecznych itd. zwłaszcza o ile chodzi o rehabilitację (korekcję) wzroku. D. Wprowadzenie Na y/stępie trzeba podkreślić. Dla sprawiedliwości trzeba jiednak zaznaczyć. PSYCHOLOGIA DZIECI NIEDOWIDZĄCYCH 3. powinno też być uwzględniane w rozwoju psychicznym tych dzieci. zwłaszcza tych. 338 i nast. 'Podobnie W.taka ujawnia się w sytuacjach.czy nawet 3-krotnie więcej niż niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. s. IV. w której łatwiej o weryfikację naukowych hipotez dotyczących ogólnych mechanizmów zachowania człowieka". s. Niewłaściwe bo-. s. że: -• brak jest wyraźniejszych różnic między niedowidzącymi a widzącymi. Jeżeli jest to prawdziwe. Zagadnienie kształtowania właściwych postaw i unikania niewłaściwych. w internacie. to możemy przypuszczać. dociera do niego w postaci bodźców wzrokowych. na obozach itd. l) piszą: "Dużo większe zainteresowanie problematyką 'niewidomych. że wiele tych dzieci musi korzystać . pomimo że osób całkowicie niewidomych jest znacznie mniej niż słabowidzących. związku z tym. że literatury poświęconej zagadnieniom psychologicznym wynikającym z niedowidzenia (isłabowzroczności) jest stosunkowo mało. a reszta radzi sobie w szkołach masowych. Bateman (1973. zaledwie 10% dzieci niedowidzących w Stanach Zjednoczonych korzysta ze specjalnych szkół. wynika między innymi z faktu. odbieranych przy pomocy zmysłów przez organizm ludzki. Zachara •(1981. 336) stwierdza jednak. Jest jej kilkakrotnie mniej w porównaniu z psychologiczną literaturą poświęconą ślepocie. że częściej podejmuje się tutaj tematy o charakterze medycznym.ze specjalnych form nauczania i wychowania.brak wyraźniejszych różnic w metodach nauczania i wychowywania dzieci niedowidzących i widzących. że "we współczesnym społeczeństwie około 85°/o informacji czy danych. Stosunkowo lepsza sytuacja występuje w\tym zakresie w odniesieniu do dzieci niedowidzących w . u których w trakcie życia nastąpiło znaczne obniżenie sprawności. B. na regulowanie swoich stosunków z otoczeniem. 155 Podstawowym problemem w psychologii niedowidzących jest sprawa określenia. Pilecka i B. wzroku. lub pedagogicznym niż psychologicznym. . tym. Bateman (1973. to dzieci te traktowane są tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. . lub choćby bliskie prawdy. Ponadto 'trzeba zwrócić uwagę.) tłumaczy ten fakt m.brak większego zainteresowania wśród naukowców. Z uwagi na brak szerszych badań w tym zakresie trudno jest udzielić autorytatywnej odpowiedzi w tej sprawie. pomimo że osób niedowidzących jest 2. B. kiedy dzieci czy młodzież niewidoma razem przebywa w szkole.

Po prostu radzą oni sobie w codziennych sprawach życiowych i zawodowych. które mają wpływ na poziom wiedzy. Klimasiński. o czym można się przekonać analizując przyjęte definicje niedowidzenia. że 'możemy zastosować różne kryteria uznawania kogoś za niedowidzącego. że niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. orientacji przestrzennej.1/4 normalnej ostrości wzroku albo używając ułamków dziesiętnych w granicach 0. Z reguły definicje te przyjmują jeden element dla określenia defektu . 7). Najczęściej przy definiowaniu niedowidzenia opieramy się na ikryte-rium okulistycznym (oftalmologicznym). ponieważ mają one możliwość ich wykorzystania w orientacji przestrzennej i w bezpośrednim. Jurewicz-Tuz i K. Brak jednoznacznych odpowiedzi w wielu kwestiach wynika często stąd.rozwój dzieci słabowidzących (z zachowanymi resztkami wzroku). 162). pisze: "Tak poważne zaburzenie widzenia nie pozostaje bez. wpływu na sferę poznawczą 'dziecka.0. Ziemcowa (1976. Wykazują oni wiele cech wspólnych z niewidomymi. z tym że mają tendencję przynależenia raczej do tych ostatnich. Pasternak (1978. charakteru. że osoby z ostrością wzroku do 0. 'Na zagadnienie niedowidzenia można spojrzeć z różnych punktów widzenia. w NRD) i górną granicę do 0. że wielu niedowidzących pomimo znacznego defektu wzroku nie posiada istotnych ogra156 stanowi wyraźnego przedmiotu zainteresowania służb rehabilitacyjnych. 1979. Niedowidzący stanowią grupę pośrednią między niewidomymi a widzącymi. Za niedowidzącą w tym znaczeniu uważa się osobę. 184) pisze: "W sposób swoisty i odmienny przebiega .25. Podobnie E. w . u której. W zasadzie osoby jednooczne nie są uważane za osoby niedowidzące z medycznego punktu widzenia. stąd "większość problemów interesujących psychologa jest w obu przypadkach ta sama" (G.05 uznawane są za niewidome. Problem definicji niedowidzenia Odpowiedź na pytanie.wzroku.3.poznawania przedmiotów. Dotyczy to zarówno dolnej. Innym zagadnieniem jest sprawa. a na ile osoby nim dotknięte są bliskie osobom o pełnosprawnym wzroku. wzrok pozostał nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości. s. które dolną granicę obniżają do 0. Można spotkać też definicje. Oznacza to. na 'ile niedowidzenie powoduje podobne problemy jak ślepota. Przede wszystkim trzeba jednak podkreślić fakt. Oczywiście dotyczy to wartości ipo zastosowaniu szkieł korekcyjnych oraz obu oczu.05 . że ostrość wzroku u niedowidzących może być nawet 25 razy niższa niż u normalnie widzących.naukowe nie potwierdziły jeszcze w całej rozciągłości tej hipotezy". stosunku do otoczenia". wzrokowym poznaniu przedmiotów i zjawisk". pomimo znacznego uszkodzenia. wywołuje przeszkody i trudności.. a więc dotkniętą niedowidzeniem nie jest prosta.jak już podkreślono . a mianowicie obniżenie ostrości wzroku. kogo należy uważać za osobę niedowidzącą. zakładając. Znaczy to.04 (np. na kształtowanie się uczuć. u których ostrość widzenia została zmniejszona w granicach 1/20 . Na temat rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących M. tzn. zachował podstawowe funkcje w zakresie poznania rzeczywistości . » 2.uważa się w tym przypadku osoby. nie wspominając nic o uszkodzeniu pola widzenia. jak też górnej granicy tego defektu. I. Dla nas najważniejsze jest jednak 'kryterium psychologiczne. s. Za osobę niedowidzącą . s.

a więc z jednej strony zastosowanie coraz to doskonalszych pomocy optycznych. jakie dostarczają jej bodźce wizualne. podobnie jak to miało miejsce u niewidomych. że może ono przez dłuższy czas czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). które stanowią bazę dla wyobrażeń i pojęć o otaczającej rzeczywistości. Pod tym względem można wyróżnić osoby niedowidzące z ustabilizowanym oraz nieustabilizowanym niedowidzeniem.się z def-fnicją oftalmologiczną. Jurewicz-Tuz i K. Pochodnym zagadnieniem jest także sprawa wpływu 'defektu wzroku na inne sfery.osobami z głębszym uszkodzeniem wzroku. Klimasiński. Sprowadza się ono do pytania. w jakim stopniu uszkodzenie wzroku ma wpływ na powstawanie spostrzeżeń wzrokowych. a niedowidzącymi znacznie przesuwają się w dół. 3. . Znaczy to. G. które w znacznym stopniu mogą usprawnić percepcję wzrokową i stworzyć możliwości lepszego wykorzystania ograniczonych bodźców wzrokowych w poznaniu rzeczywistości i działalności . 1979.. Tę ostatnią grupę trzeba traktować jako potencjalnych kandydatów na całkowicie niewidomych. Do celów zawodowych ustalono u nas 3 grupy inwalidów wzroku bazując głównie i przede wszystkim na kryteriach oftalmologicznych. Orzeczeniem w tym zakresie zajmują się u nas komisjęlekarskie do spraw. W tym przypadku podstawę zaliczenia do grupy inwalidów wzroku sta-newi obniżenie zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia i zarobkowania. Percepcja wzrokowa u dzieci niedowidzących Percepcja wzrokowa stanowi najważniejsze zagadnienie w psychologii niedowidzących. np. Zagadnienie to jest stosunkowo mało opracowane. inwalidztwa i zatrudnienia. w "orientacji przestrzennej przy poruszaniu się. Definicja posychologiczna niekoniecznie musi pokrywać.ęuzy niewidomy. Dzisiaj rozwój techniki 157 ^ "---. można podzielić na osoby niedowidzące od urodzenia lub wczesnego dzieciństwa oraz osoby.--»v*^^^. Jeszcze inaczej określa się słabowzroczńość dla celów zawodowych. Duże znaczenie w tym przypadku ma bowiem rehabilitacja wzroku.mi. . które w późniejszym okresie życia stały się niedowidzącymi . albo jednego i drugiego (por. tzn. którzy korzystać muszą z pisma wypukłego (brajla). np.dzia-" łalności praktycznej itd. które zachowało zdolność widzenia jako główne źródło uczenia się. s. choć ich zakres jest znacznie ograniczony w porównaniu z osobami widzącymi. Przykładem tego może być przy^-rząd produkcji szwedzkiej zwany "Magnivision". w których wzrok odgrywa doniosłą rolę. a z drugiej strony odpowiednie ćwiczenia. ^. J-". że osoba taka w różnych sytuacjach życiowych w głównej mierze wykorzystuje informacje. 14). choćby wymagało to specjalnie powiększonego druku. Ogólnie osoby niedowidzące. Kolejnym kryterium jest kryterium pedagogiczne uwzględniające możliwość' zachowanej zdolności widzenia w realizacji programu szkolnego. W tym przypadku za dziecko niedowidzące uważa się takie. Inny podział tej grupy inwalidów uwzględnia jako kryterium podziału stałość aktualnego stanu wzroku. lup.praktycznej.e luJ. albowiem aktualny stan jest tylko przejściowym prowadzącym do całkowitej utraty wzroku. specjalnie powiększających pomocy optycznych. Można mówić jeszcze o prawnym pojęciu niedowidzenia.c s±ciiin. który pozwala osobom nawet z niewielkimi resztkami wzroku na pisanie i czytanie standardowego pisma. . a więc dla celów korzystania z różnych przywilejów i świadczeń. podobnie jak procesy poznawcze w psychologii niewidomych.

Widzenie jako proces fizjologiczny odbywa się dzięki współdziałaniu' różnych czynności analizatora wzrokowego. zwłaszcza .funkcją wzroku. Człowiek ma możliwość widzenia przedmiotów znajdujących się blisko. czyli powstają odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia. Uzależniony jest on zarówno od przyczyny. Pierwsza faza odbywa się dzięki aparatowi optycznemu aka. które charakteryzują się wysokim współczynnikiem załamywania promieni świetlnych. stąd trudno pewne konsekwencje jego uszkodzenia generalizować i odnosić do wszystkich jednostek. dzięki której człowiek widzi najlepiej przedmioty. Przy normalnym widzeniu promienie świetlne prawidłowo skupiają się na tzw. Promienie świetlne padające na siatkówkę powodują określone zmiany chemiczne w zakończeniach nerwu wzrokowego . która zawiera najwięcej czopków i połączeń nerwowych. obwodowego. Siatkówkę tworzą zakończenia nerwu wzroko-< wego. Proces widzenia odbywa się w ten sposób. Dokonuje się to dzięki przystosowaniu się soczewki do odpowiedniego załamywania promieni świetlnych.1. Istnieją jednak liczne zaburzenia procesu widzenia. czopki i pręciki. wśród których można wyróżnić zaburzenia widzenia centralnego (środkowego).fizjologiczne zmiany w siatkówce powodujące pobudzenie nerwów wzrokowych. stereoskopowego i barwnego. ciałko szkliste) i skupiają się na dnie oka v/ siatkówce.przetworzenie tego pobudzenia (impulsów nerwowych) w korze mózgowej we wrażenia i spostrzeżenia. Niedowidzący stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zachowanych funkcji wzroku. Na proces ten składa się: . . .1. Soczewka z powodu dużej elastyczności i sprężystości może stawać się bardziej spłaszczoną lub uwypukloną i załamywać promienie pod różnym kątem. ulegają załamaniu dzięki aparatowi załamania '(rogówka. w których pod wpływem światła zachodzą .w czopkach i pręcikach. regulująca i kontrolująca wzroku) itd. powodując ich pobudzenie (impulsy nerwowe). przechodząc przez źrenicę. że w widzeniu nie bierze udziału cała siatkówka. ako-modacji (nastawności). zwłaszcza małe. Dzięki temu pobudzeniu obraz przedmiotu zostaje przeniesiony do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. soczewka i ciało szkliste. o prawidłowej budowie i funkcjonowaniu aparatu optycznego. Nie oznacza to. dzięki czemu obraz ten zostaje przekazany do kory mózgowej. zapewnia człowiekowi normalne widzenie przedmiotów i zjawisk w otaczającej rzeczywistości. jak też od rozwoju i przebiegu zmian chorobowych (patogenezy). gdzie następuje dalsze ich przetworzenie. jest najważniejszą . Składa się na niego "rogówka. czyli wadzenie plamką żółtą. określone zmiany chemiczne. tzw.powstawanie obrazu przedmiotu na siatkówce. Na zróżnicowanie to wpływa bowiem różny zakres uszkodzenia poszczególnych funkcji wzroku. Dzięki niemu człowiek widzi przedmioty.przy wykonywaniu działalności praktycznej i(funkcja orientacyjna. że promienie te odbite od przedmiotów z otoczenia. Jest to ta część siatkówki. która je spo158 wodowała (etiologu). jak też w dali. 159 1. ' . 3. Zaburzenia widzenia " Normalne oko. zaburzenia widzenia centralnego Widzenie centralne. soczewka. czyli tzw. plamce żółtej. i ich szczegóły.

zamazany. Plamka żółta zajmuje zaledwie 0. przy dolnej granicy słabowzroczności.przy odległości 50 m.iprzy odległości 1000 m (por.75 cm) z odległości 50 m itd.maksymalnym zbliżeniu. Jeśli stopień wymienionych wad jest stosunkowo niewielki. którą powinien widzieć. a mianowicie o obniżonej ostrości wzroku od 1/20 do 1/4. określane są w ułamku wyrażającym stosunek wielkości przedmiotu. Obniżenie ostrości wzroku mierzy się i określa na podstawie badań za pomocą tablic Snellena. dalekowzroczność. l mm . co powinny widzieć z 20 m. Wada ta występuje wówczas.est to wada wzroku. J.przy odległości 5 m. która polega na zmętnieniu soczewki. 20 mm przy odległości 60 m i 29 cm .5 mm {1. że człowiek nie widzi przedmiotów o określonej wielkości z danej odległości. 17. ostrości wzroku. Oko ludzkie jest więc bardzo precyzyjnym instrumentem do wychwytywania bodźców optycznych i ich różnic płynących z otoczenia. soczewka) jest za silny lub długość oka (od rogówki do siatkówki) jest za duża.różnych" płaszczyznach promieni świetlnych wpadających do gałki ocznej. Przyjmując jako jednostkę pomiaru wartości kątowe wynosi to około l minuty (dokładnie 56"). Krótkowzroczność i(miopia) występuję wówczas.' jak krótkowzroczność. W. szczegółów oglądanych przedmiotów czy zjawisk. zmętnienie lub brak soczewki itd. czyli na tym.5 mm2 powierzchni na siatkówce i składa się wyłącznie z czopków. -' Obniżenie ostrości wzroku występuje przy takich wadach. co powoduje. Między tymi dwiema wartościami istnieje jednak wiele pośrednich możliwości. którą widzi. 71 i 72). Z okulistycznego punktu widzenia niedowidzący. Melanowski.07 mm z odległości 25 cm. gdy aparat łamiący jest za słaby 'lub długość oka za mała i promienie świetlne tworzą ostry obraz przedmiotu w płaszczyźnie poza siatkówką. i ma możliwość rozróżniania ich szczegółów. widzenie centralne pozwala człowiekowi na widzenie.małe. o wielkości 16. że promienie'świetlne odbite od przedmiotu nie padają prosto na siatkówkę. . s. nieostry. Mówiąc inaczej oko ludzkie przy normalnej ostrości jest zdolne widzieć przedmioty o wielkości 0. stanowią bardzo zróżnicowaną grupę. lecz przecinają się przed nią. 1951. w . ' Zaburzenia widzenia centralnego polegają na obniżeniu ostrości wzroku. Korekcja ta nie zawsze jest jednak w pełni skuteczna. co odpowiada wielkościom 0.07 mm przy odległości 25 cm. Podobnie jak przy krótkowzroczności obraz tworzący się na siatkówce jest nieostry. Astygmatyzm polega na niejednakowym załamywaniu. że jest on zamazany.5 mm . do tej. co powoduje. Główne rodzaje katarakty to katarakta wrodzona i katarakta starcza. Mówiąc o zaburzeniach widzenia centralnego wspomnieć trzeba także o katarakcie (zaćmie). Jest to zdolność zróżnicowania 2 punktów oglądanego przedmiotu przy ich . bardzo małych elementów.przy odległości 3 m. astygmatyzm. gdy aparat łamiący (rogówka.75 mm . Na ile te proporcje są zachwiane. Odwrotna sytuacja występuje przy dalekowzrocznosci (hipermetro160 pia). 1. która spowodowana jest nieprawidłowym kształtem rogówki. to można je wyrównać stosując odpowiednie szkła korekcyjne (okulary). H.. albo w najlepszym przypadku z odległości 4 m. Jak z tego wynika. Osoby te więc widzą z odległości zaledwie l m to. Wówczas obraz przedmiotu tworzy się w płaszczyźnie przed siatkówką. Prawidłowość widzenia centralnego (widzenia plamką żółtą) określamy za pomocą tzw. Dzięki widzeniu centralnemu człowiek widzi także pismo płaskie (czarnodruk).

stopniowo prowadząc do utraty lub znacznego obniżenia się zdolności widzenia. 3.1. które polega na wypadnięciu połowy pola widzenia . często zmętnienie to osiąga taki stopień. Psychologia 161 klucza lub rurę. Polega to na usunięciu zmętniałych soczewek. Poważne obniżenie ostrości wzroku powoduje także zanik nerwu wzrokowego. Szczególną rolę odgrywa ono w orientacji przestrzennej. to mamy n» uwadze ubytki pola widzenia. Tego rodzaju wady powstają przy zmianach chorobowych w mózgowych szlakach wzrokowych. Umożliwia ono człowiekowi widzenie i odróżnianie kształtów przedmiotów. zwane też widzeniem pręcikowym. Człowiek ze ślepotą połowiczą patrząc wprost nie widzi przedmiotów leżących po prawej lub lewej stronie. widzenie lunetowe. W zależności od stopnia zmętnienia soczewki obraz odbierany z otoczenia może być bardziej lub mniej dokładny i ostry. Często kataraktę leczy się w drodze operacyjnej. H. s. Melanowski.po lewej lub prawej stronie. przestrzeni jako głębi i perspektywy. który może mieć charakter dziedziczny lub spowodowany 'stanem zapalnym. Prawostronna ślepota połowicza utrudnia bardzo czytanie i pisanie. że osoba dotknięta zaćmą jest praktycznie niewidomą. jest widzę--niem siatkówką poza plamką żółtą.2. natomiast w katarakcie starczej zmętnienie to następuje powoli. Ubytki w postaci mroczków mają też znaczny wpływ na ostrość widzenia np. Mogą one wystąpić pod postacią mroczków spowodowanych uszkodzeniem chorobowym siatkówki w okolicach plamki żółtej lub ćwiartkowego niedowidzenia pola widzenia w wyniku porażenia szlaków nerwowych. przy czytaniu drobnego druku. . Normalne pole widzenia dla każdego oka wynosi w płaszczyźnie poziomej 150° (od strony skroni 90° i od strony nosa 60°) oraz w płaszczyźnie pionowej 120° (od dołu 65° i od góry 55°). Wada taka występuje przy zwyrodnieniu siatkówki. Osoby z tą wadą mają więc bardzo ograniczone pole widzenia. a także przedmiotów znajdujących się w ruchu. co powoduje znaczne osłabienie akomo-dacji i oko staje się nadwzroczne. lewostronna jest mniej uciążliwa. rozróżnianiu szczegółów drobnych przedmiotów. Zaburzenia widzenia stereoskopowego Widzenie stereoskopowe. 3.pierwszym przypadku dziecko rodzi się z całkowicie zmętniałymi soczewkami. Wysypkowe ubytki pola widzenia występujące w różnych częściach siatkówki. 3. Majewski. Zaburzenia widzenia obwodowego Widzenie obwodowe.1. Zdarzają się też przypadki chorobowe z wypadnięciem obu skroniowych pól widzenia. Do najważniejszych należą: • . Koncentryczne (równomierne) ograniczenie pola widzenia powodujące tzw. Jeśli mówimy o zaburzeniach widzenia obwodowego. Dokonuje . co utrudnia im widzenie dużych przedmiotów i orientację w przestrzeni.3. 1951. jak gdyby patrzył przez dziurkę od H T. Widzenie połowicze (ślepota połowicza). W tym przypadku konieczne jest noszenie okularów. l. uszkodzeniu kory mózgowej w okolicy potylicznej itd. 81). Często zanik taki prowadzi do całkowitej ślepoty. zapewnia człowiekowi widzenie trójwymiarowości. czyli widzenie za pomocą obu oczu (binokularne). a więc przedmiotów jako brył. 2. Człowiek z lunetowym widzeniem widzi tylko mały skrawek przestrzeni. Przy równoczesnym obuocznym widzeniu pola widzenia oka prawego i lewego częściowo nakładają się (por.

nie reaguje na barwy w ogóle. 3. Przykładem tego typu zaburzenia jest popularny zez. s. Do nich należą właśnie zaburzenia widzenia obwodowego. za osoby niedowidzące uważamy jednostki. Przy zaburzeniu widzenia stereoskopowego występują trudności w prawidłowej ocenie wielkości i kształtu przedmiotu. Brak widzenia stereoskopowego występuje przede wszystkim u osób jednoocznych.. Zaburzenia widzenia barwnego . . Prawidłowe spostrzeganie określonego przedmiotu zlokalizowanego w określonej przestrzeni zależy bowiem od wszystkich wymienionych funkcji wzroku. czyli głębokie obniżenie ostrości wzroku. a obszar najbardziej wewnętrzny w pobliżu plamki żółtej reaguje na barwy zieloną i czerwoną. czyli ślepota na barwy czerwoną i zieloną. Galewska (1973.. do którego należy: . jak podaje Z. 'I tak obszar (strefa) najbardziej zewnętrzny. Ograniczenia percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Jak już podkreślono. 526).deuteranopia. głębi itd. Jest to możliwe dlatego. . . że obie osie widzenia nie spotykają się (przecinają się) w miejscu wpatrywania się i dają 2 częściowo nakładające się na siebie obrazy. 3.1. czyli ślepotę (zaburzenia) w obrębie pewnych barw. wielkości. barwy. człowiek widzi całą rzeczywistość tylko w różnych odcieniach szarości. które stanowią pewną funkcjonalną całość. Człowiek widzi otaczający świat w barwach. stereoskopowego czy barwnego. stosunek do innych przedmiotów itd. Podobne zaburzenia mogą wystąpić przy 2 różnych wadach obu oczu. ponieważ ujmują spostrzegany przedmiot. lokalizacji w przestrzeni. s. 332). Mówiąc o ograniczeniu percepcji u osób niedowidzących mamy na uwadze przede wszystkim ocenę i określenie. że różne obszary siatkówki dostosowane są do odbioru określonych długości fal 1. przestrzeń z 2 różnych punktów. czyli całkowitą ślepotę na barwy. u których wystąpiło poważne uszkodzenie widzenia centralnego. w którym brak jest czopków.2. które cierpią na zaburzenia lub ślepotę na barwy określane popularnie jako daltoinizm. Obszar pośredni reaguje na barwy żółtą i niebieską. Powoduje to.się to dzięki temu. Jedną z zasadniczych funkcji wzroku jest widzenie barwne. które uniemożliwiają skierowanie obu oczu w jeden punkt w przestrzeni.4. Istnieje pewien procent jednostek.tritanopia. 2) dichromatyzm. Występuje bowiem tutaj ujęcie jego kształtu. które z komponentów spostrzeżeń pozostają pod negatywnym wpływem zaburzenia widzenia (defektu wzroku). 3) trójchromatyzm nieprawidłowy. Z zaburzeniem te} funkcji wzroku spotykamy się natomiast w przypadku uszkodzenia i nieprawidłowości funkcjonalnej aparatu mięśniowonerwowego gałki ocznej.62świetlnych. Wśród nich można wyróżnić: 1) monochromatyzm (dyschromatopię).protanopia. Szewczuk. czyli ślepota na barwy żółtą i niebieską. do tego podstawowego zaburzenia dołącza się wiele innych czynników utrudniających pracę narządu wzroku. że nakładające się pola widzenia obu oczu nie są całkowicie jednakowe. a także odległości. Z tego też powodu mówiąc o niedowidzących i ich potencjalnych możliwościach percepcyjnych trzeba oceniać je właśnie z punktu widzenia ograniczenia wszystkich funkcji wzroku. czyli nieznaczne zaburzenia widzenia barwnego przejawiające się najczęściej w gorszym rozróżnianiu barwy zielonej i czerwonej bez całkowitej utraty wrażliwości na te barwy (wg: W. czyli ślepota na barwę czerwoną. Nakładanie się takich niejednakowych obrazów daje spostrzeżenie trójwymiarowości. Jednak. 1979.

Obrazy te zawie-' rają nie tylko znacznie mniejszą ilość elementów. szczegóły większych przedmiotów są dla osób niedowidzących niedostępne. jak i normalnie. niedokładnie. apercepcja figury lub ustalenie linii granicznych jest bardzo utrudnione albo w ogóle niemożliwe i to mimo stosowania wszelkich aparatów optycznych". co w efekcie prowadzi 'do powstawania fragmentarycznych. 1 Prawdopodobnie u uczniów słabo widzących ze 'zmętnieniem rogówki. Najwymowniejszym przykładem jest tutaj niemożliwość percepcji druku o normalnych czcionkach. s. piszą: "Na podstawie badań autor stwierdza. długotrwałe »złe wid'zenie» utrudnia doskonalenie się procesów analityczno-syntetycznych w korze mózgowej i zdarza się. jakie między tymi elementami zachodzą. że niektóre przedmioty. Percepcji (spostrzegania) przedmiotów. Możliwe jest także' niewłaściwe 'ujęci(r) tych związków. Schwarz (1976. że " . a więc zmniejszania się obrazów przedmiotów na siatkówce. wyodrębnianie poszczególnych ele164 . czyli spostrzegania 'trójwymiarowego otoczenia wraz z rozmieszczeniem w nim różnych przedmiotów. podręczniki. Im wada ta jest głębsza. 4). którymi pisane są książki. s. widzi więc dobrze. co w konsekwencji może prowadzić do całkowicie mylnej interpretacji spostrzeganej rzeczywistości". lecz także jakość zaburzenia [. widzących leżą te same mechanizmy rozwoju percepcyjnego poznania świata. że u osób niedowidzących mogą wystąpić ograniczenia w zakresie: l. barwa itd. Mogą one otrzymy-. np. zwłaszcza małe lub bardzo małe. . Ponadto "charakteryzują się one niskim stopniem organizacji. Percepcji przestrzeni.. rozczłonowanie kształtów. A. spostrzega powierzchownie. Nartowska (1980. Dla niektórych osób niedowidzących przedmioty znajdujące się w dalszej odległości mogą być niedostępne lub nie w pełni dostępne. w miarę ich oddalania się od oka.wać obraz tych przedmiotów niezbyt ostry.Biorąc pod uwagę ten aspekt przyjąć można. niedokładnych. . badania J. krótkowzroczne lub dalekowzroczne. prasa codzienna itd. 75 . S. relacjonując. tym ograniczenie to jest większe. że dziecko zaczęło nosić szkła (przypada to zwykle na okres szkolny).76) pisze: "Jest pewne. zamazany oraz mieć trudności w różnicowaniu pola spostrzeżeniowego na przedmioit (figurę) i tło. . pola spostrzeżeniowe-' go. lecz subtelne różnice kształtów. że istotną rolę w percepcji kształtu odgrywa nie tylko ostrość widzenia.spostrzeganie. co. 2. Dalej autorka pisze. statycznych i ubogich w treść obrazów wzrokowych. s. że u podstaw 'spostrzegania wzrokowego dzieci z resztkami wzroku. Procesy percepcji wzrokowej przebiegają u dzieci słabo widzących znacznie wolniej niż u rówieśników widzących. jak wielkość. Oznacza to. W spostrzeganiu wzrokowym dzieci słabo widzących daje się jednak zauważyć pewne charakterystyczne właściwości. ' ' Podobnie H. 44) pisze: "Dziecko z wadą wzroku. W. Odnosi się to do takich ich cech. Kułagina i(1967). Może tutaj wystąpić zaburzenie spostrzegania perspektywy. Pilecka i B. kształt. ogranicza zakres jego doświadczenia wzrokowego". zwężeniem pola widzenia czy silnym oczopląsem . ale co ważniejsze często nie ujmują wzajemnych relacji. Zachara (1981. które skłaniają wielu autorów do przyjęcia tezy o swoistości procesów poznawczych osób dotkniętych kalectwem wzroku.

Dalej autor <1966. Inną charakterystyczną cechą percepcji wzrokowej u tych dzieci jest zbytnia koncentracja na bodźcach wzrokowych i wynikające stąd trudności przerzucania się z czynności opartych na wzroku na czynności. przejrzysty i typowy. w których dominują inne bodźce. Zwraca ona uwagę także na to. że procesy percepcyjne przebiegają u dzieci niedowidzących wolniej niż u dzieci widzących. Obok wykorzystania innych receptorów ważna jest pełna aktywizacja procesów psychicznych przez opisy werbalne. dokładne . Dotychczas analizowaliśmy sprawę ograniczeń w percepcji wzrokowej niedowidzących przede wszystkim pod kątem zaburzeń fizjologicznego'procesu widzenia. jest jakimś wyizolowanym procesem poznawczym.z zaburzeniami percepcji wzrokowej gorzej zapamiętują obrazy wzrokowe. 3). aby obraz wzrokowy był zróżnicowany. 67) pisze. s. . Im więcej czynników określa dany wynik (treść spostrzeżenia . pisanie. Schwarz (1976. bardziej adekwatny. aby w możliwie największym stopniu skompensowane zostały i przekształcone skutki uszkodzenia Wzroku". Jest to wynikiem . Należy więc założyć. Występują więc w nim nie tylko czynniki fizjologiczne (bodźce i reakcje receptorów i nerwu wzrokowego). Stwierdziła ona mianowicie. Rytkę '(1979. że dzieci . że wykonują one dużo wolniej zadania szkolne bazujące na percepcji wzrokowej. pamięci aż do myślenia. 76) wskazuje także na znaczenie w procesie percepcji postawy (nastawienia) dziecka z defektem wzroku. s. Trzeba jednak podkreślić. ze: "Dla nauczyciela dzieci słabo widzących wszystko sprowadza się do ujęcia owych innych. choć zagadnienie to nie jest w dostatecznym stopniu zbada-dane. Nie zawsze można w sposób pewny wykazać skutki defektu wzroku". Chodzi tutaj mianowicie o jego aktywność. "silną wolę" w pokonywaniu trudności występujących w percepcji otaczającej rzeczywistości.psychologiczne. jak: czytanie. s. że obraz spostrzeganej rzeczywistości może być dokładniejszy. -^ Potwierdzeniem. poza defektem wzroku. Schwarz (1976.wystarczy. powodując. Podając konkretne .braku przerzutności uwagi. Te ostatnie w pewnej mierze mogą kompensować braki wynikające z defektu wzroku. są badania przeprowadzone przez A. właściwe ich scalanie są jeszcze przez długi czas utrudnione". że inne procesy poznawcze oraz zgromadzone dotychczas doświadczenia poznawcze mają u osób niedowidzących określone znaczenie kompensacyjne. 81): "W przypadku demonstracji środków poglądowych nie .S. Spostrzeżenia są jednak wynikiem nie tylko bezpośrednich oddziaływań bodźców wizualnych na receptory wzrokowe. .jak twierdzi autorka .przyp. tym trudniej można wykazać częściowy/brak któregoś z nich.). dotychczas zgroma--dzonego zasobu wyobrażeń i pojęć. czynników. Jest on zintegrowany w pewną całość. duży. s. lecz ujęciem ich na tle dotychczasowego doświadczenia.mentów z całości. lecz również czynniki . poczynając od wrażeń. Mówiąc JI czynnikach kompensujących S. aut.wskazania w tej sprawie zaleca on (1976. odpisywanie z książki czy z tablicy. 74) pisze: "Istnieją bardzo ścisłe związki między spostrzeżeniem wzrokowym i innymi procesami psychicznymi. wyobrażeń. akustyczne. punktów zacze165 pienia oraz takiego sterowania ich działaniem. np. że proces percepcji nie. s. Treści wyobrażeniowe biorą bezpośredni udział w badanym przez nas procesie.

Nartowska (1980. np. przerw itd. Nie bez wpływu może to być także na poziom graficzny pisma. H. podobnie jak to zostało omówione przy niewidomych z resztkami wzroku. 192) pisze: "Praktycznie przy zmniejszonym polu widzenia mogą zachodzić duże niedokładności w zachowaniu kierunku i wykonywaniu pewnych czynności ruchowych. 523) pisze. np. a tym samym w ich bezpiecznym omijaniu. Dodatkowym czynnikiem może też być fakt. 81) pisze. s.jak obecnie być czymś sporadycznym. . rodzaj nawierzchni (kałuża. Przy niektórych schorzeniach (wadach) wzroku osoby niedowidzące mają przeciwwskazania do wykonywania pewnych czynności. że osoby niedowidzące mogą również poprawić procesy percepcyjne w drodze odpowiednich ćwiczeń. mającego na celu wsparcie i udoskonalenie doświadczenia wzrokowego". . . a . 59) pisze. Schwarz (1976. nie zachowywać odpowiedniej wielkości liter. Kodejszko (1973. że: "Ćwiczenie obserwacji. biegania. Nie ulega wątpliwości. bieganie) trzeba ponadto zwrócić uwagę na bardzo charakterystyczny czynnik. W ostrzejszej formie wpływ ograniczonej percepcji wzrokowej może się zaznaczyć przy poruszaniu się i innych formach lokomocji (bieganie. a więc mniejsza precyzja i wolniejsze tempo. Dotyczyć to może przede wszystkim wykonywania czynności życia codziennego. pobudzenie myślenia i ujmowania porównawczego. Wymieniany już kilkakrotnie S. 'że: "Większość czynności wykonywanych przez dzieci ma charakter wzrokowo-ruchowy. lecz również od koordynacji wzrokowo-ruchowej. uniemożliwia prawidłową ocenę wielkości i kształtu 166 przedmiotu. Mówiąc o pewnych ograniczeniach w działalności praktycznej i niektórych formach lokomocji (skakanie. s. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności. ćwiczeń fizycznych. Ograniczenia percepcji wzrokowej w dużej przestrzeni mają zasadniczy wpływ na orientację przestrzenną będącą warunkiem samodzielnego poruszania się. że z reguły koncentrują one zbytnio uwagę na bodźcach wzrokowych znajdujących się przed nimi. gry w piłkę. Może ona być zniekształcona przy zaburzeniach wzrokowych [. czyli stereoskopowego. lecz z pewnych wskazań profilaktycznych. J. podnoszenia elementów o pewnej wadze itd. Nie należy oczywiście zapominać. s. w której wzrok z uwagi na ścisłą koordynację wzrokowo-ruchową pełni określone funkcje. Z uwagi na brak dokładniejszych 'badań sprawa tę należy oceniać bardzo indywidualnie. wskazówki do obserwacji.). «świadomego patrzenia» musi stać się planowym składnikiem nauczania uczniów słabo widzących. Osoby niedowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu wszystkich istotnych przeszkód na drodze. pozostawionym osobistym zapatrywaniom poszczególnych nauczycieli". Powodzenie tych czynności uzależnione jest więc nie tylko od poziomu rozwoju każdej z tych funkcji. a więc kreślić niekształtne litery. krawężnik itd. nie zwracając uwagi na bodźce dochodzące z boku lub z dołu. że znaczne ograniczenia percepcji wzrokowej mają także pewien wpływ na działalność praktyczną. że: "Wysiłek fizyczny jest bezwzględnie przeciwwskazany w wielu stanach . Dziedzic (1963.objaśnienia. J. wskutek tego także i upadki [.] w których je'st zakłócone właściwie współdziałanie obu sfer". skakanie). s.] Brak widzenia dwuocznego. Otóż pewne ograniczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z ograniczonej percepcji wzrokowej. odległości i głębokości". . a -nie . Dzieci takie mogą pisać "brzydko".

3. Zagadnienie to sprowadza się do zapewnienia właściwego natężenia i równomier167 nego rozproszenia światła przy równoczesnym zapobieganiu negatywnym zjawiskom opitycznym. tzn. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w pracy W. linijki optyczne itd. wisk pracy itd. stany po odwarstwieniach siatkówek. : Odrębnym zagadnieniem jest sprawa zastosowania pisma o powiększonych czcionkach umożliwiających osobom niedowidzącym korzystanie ze słowa drukowanego. monitory telewizyjne (Magniyision). Problem sprowadza się do tego. olśnienia. lornetki. Pewnie sprawa innych pomocy dydaktycznych uwzględniających ich ograniczenia wzrokowe należy do grupy warunków. Jest to również problem zastosowania odpowiedniego rodzaju światła (światło żarowe czy luminescencyjne). jak: krótkowzroczność. a także odpowiedni stopień kontrastowoś-' ci. w domu itd. czy dzieci niedowidzące osiągają taki sam poziom rozwoju . oświetlenia ogólnego i indywidualnego {lokalnego) w miejscu nauki. układanki literowe.3. epidiaskopy i rzutniki. ustawienie oglądanego przedmiotu w stosunku do gałki ocznej. w miejscu pracy. jak np. Właściwe oświetlenie oglądanego przedmiotu czy przestrzeni. Jest to sprawa. które mogą wpłynąć na złagodzenie skutków zaburzeń poszczególnych funkcji wzroku. produkowanych w kraju i za granicą. typów lamp. aby dobór barw w pomieszczeniach czy barw przedmiotów zapewniał odpowiedni współczynnik odbicia światła. 4. 2. 1980).) dla niedowidzących. aby umożliwiał najbardziej korzystne padanie promieni świetlnych na siatkówkę. Zapewnienie odpowiedniego kąta patrzenia. w których osoby niedowidzące przebywają. po usunięciu soczewek czy w ogóle wszystkie stany pooperacyjne. uczą się czy pracują. a tym samym wpłynąć korzystnie na percepcję wzrokową. Warunki poprawy percepcji wzrokowej u dzieci niedowidzących Dotychczas nie wspominaliśmy o bardzo ważnym zagadnieniu. Odpowiednie 'warunki barwne. pracownikom odpowiednich stano-. Bielickiej (1974). Chodzi mianowicie o to. która musi być rozwiązana w ramach rehabilitacji okulistycznej. Kurcz. jak np. które w zależności od rodzaju wady (zaburzenia) wzroku mogą okazać się bardzo korzystne (patrz: H. Zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych korygujących wady czy zaburzenie widzenia. • 3. Jest to sprawa zapewnienia dzieciom niedowidzącym odpowiednich ławek z regulowanymi płaszczyznami w szkołach. które należy spełnić. Rozwój umysłowy dzieci niedowidzących Innym zagadnieniem często rozważanym jest rozwój umysłowy dzieci niedowidzących określany ilorazem inteligencji. lupy o różnym stopniu powiększenia.chorobowych luib pochorobowych narządu wzroku. aby poprawić percepcję wzrokową dzieci niedowidzących. Przy ocenie stanu funkcjonalnego wzroku bierze się pod uwagę stan po korekcji. jak też sztucznego. a mianowicie o warunkach. która stawia sobie za cel maksymalne' wyrównanie niedoborów wzrokowych za pomocą odpowiednich przyrządów optycznych. Dysponujemy dzisiaj już dość dużym zestawem różnorodnych przyrządów optycznych (szkła korekcyjne. W szczególności odnosi się to do podręczników dla dzieci niedowidzących. lunetki. We wszystkich tych przypadkach nawet stosunkowo nieduży wysiłek fizyczny może doprowadzić do nieodwracalnej utraty resztek wzroku". Cis-Bankiewicz i E. J. Dotyczy to zarówno oświetlenia naturalnego. Do warunków tych należą: 1. 4.

a dla skali bezsłownej 104. ucząc się razem z dziećmi widzącymi.=9i5. do prawidłowego rozwoju. 105 i nast. Świadczy to o tym.1. słownik i labirynty. Posłużyła się skalą inteligencji Wechsiera dla dzieci. Dalsza analiza wyników szła w kierunku określenia. dzieci -niedowidzących zajmowała się u nas Z. że dzieci uczęszczają do szkoły specjalnej. że dzieci z wysokim 1. koordynacji wzrokowo-ruchowej u tych dzieci (podtest symboli figur i cyfr). Również inne badania potwierJ68 dziły to. a w których gorsze. Z ogólnej liczby prawię 60% dzieci uzyskało iloraz inteligencji poniżej 90. 344 i 345) podaje krótki przegląd wyników uzyskiwanych przez te dzieci w badaniach za pomocątestów inteligencji. Myers przebadał 709 dzieci niedowidzących. że dzieci te charakteryzują się dużą zdolnością sądzenia i rozumienia sytuacji społecznych . Pinter (1942) badając 602 dzieci niedowidzących w wieku 10-12 lat testami Bineta uzyskał średni I. Bateman w 1963 roku przebadała 131 dzieci niedowidzących uczęszczających do klas I . pochodziły ze środowisk miejskich i miały troskliwe rodziny. B. co wskazuje na poziom inteligencji powyżej przeciętnej.Badaniem inteligencji.zdaniem autorki . aby mogło uzyskać zadowalające wyniki w nauce.1.1. z tym że dla skali słownejwynosił on 115. tempa pracy. że poziom umysłowy tych dzieci był znacznie niższy w porównaniu z dziećmi widzącymi.należy przypisać temu. Podobnie R. Również B. z głębszym uszkodzeniem wzroku miały nieco wyższy iloraz . a tylko 9% powyżej . że powiększenie obrazków nie wpływa na rezultaty badań inteligencji. porządkowania obrazków oraz symboli figur i cyfr. s. Uzyskała ona średni 1. . =100 dla całej grupy. Przebadała ona grupę 30 dzieci z klas VII i VIII specjalnej szkoły podstawowej dla niedowidzących. Różnice w kierunku ujemnym autorka natomiast stwierdziła w podtestach: powtarzania cyfr.^s. które uzyskały najwyższe i najniższe ilorazy. Wręcz przeciwnie dzieci z niskim 1. Autorka tłumaczy to specjalną selekcją dzieci do szkół masowych. Dla ułatwienia zastosował on powiększone niektóre pomoce testowe. Dziecko z głęb-I szym defektem wzroku musi dysponować wyższą inteligencją od prze-iciętnej.109. Stwierdzono.106. miały niekorzystne środowisko rodzinne i złe warunki wychowawcze. Bateman (1973. Sękowska (1978.1. że badane dzieci uzyskały wyniki istotnie różniące się od średnich w podtestach: rozumienie. która stwarza im odpowiednie warunki. : a dzieci z lekkim defektem wzroku floraz niższy .l przy 41% wyników poniżej 90 i 17% powyżej 109. Niskie wyniki w 2 ostatnich podtestach autonka tłumaczy słabym . w których z 12 pOdtestów dzieci uzyskują wyniki lepsze od średniej wszystkich podtestów. Ogólnie dobre wyniki uzyskane w badaniach .umysłowego jak dzieci widzące czy też defekt wzroku ma w tym zakresie pewien negatywny wpływ. Autorka analizowała także przypadki. Okazało się. z tym że dzieci. Wyniki wskazywały. mają bogaty zasób wiedzy i pojęć (podtest słownik) oraz charakteryzują się dużą zdolnością planowania i przewidywania sytuacji (podtest labiryntów).). Już w 1930 roku E. mają zdolność organizowania izolowanych fragmentów w jedną sensowną całość (podtest porządkowanie obrazków) oraz małą zdolnością uczenia się nowej sytuacji.(podtest rozumienia). Wyniki te wskazują na niski poziom koncentracji uwagi i słabą pamięć bezpośrednią (podtest powtarzania cyfr).I.IV szkół masowych (publicznych) testami Bineta. Średni iloraz inteligencji wynosił 113. Wyniki tych badań były stosunkowo wysokie.96.1.

kanałem słuchowym. s. s. które pozwalają im na prawidłowe funkcjonowanie w swoim środowisku. Sprowadza się ono do prawidłowego funkcjonowania w środowisku społecznym oraz reakcji emocjonalnych z tym .na ulicy. a więc mają lepszą znajomość możliwości ludzi o pełnosprawnym wzroku. to są jednak pewne dane wskazujące. nieprzychylnych gestów) wobec nich ze strony osób widzących. R. Problemy społecznej i emocjonalnej adaptacji dzieci niedowidzących Podobnie jak w przypadku niewidomych również u niedowidzących jest -to zagadnienie bardzo istotne. że "niedowi"* dzący są w zasadzie mniej zdolni do akceptowania ograniczeń związanych z ich kalectwem niż osoby. które określają przystosowanie się do życia w warunkach ograniczonego funkcjonowania wzroku. Mają oni też większą możliwość 'zaobserwowania niewłaściwych reakcji {zbytniego zainteresowania. / Biorąc również pod uwagę trudności związane z akceptacją ograniczeń wynikających z obniżenia sprawności wzroku B. w sklepie. a tym samym w mniejszym stopniu je akceptują". pł. 4) pisze. Wynikiem tego jest fakt. s. u których defekt wzroku jest nawet poważniejszy". Z drugiej strony stopień ich utraty wzroku nie jest tak duży. 1973. s. a zwłaszcza przystosowanie emocjonalne i społeczne. również w tej sprawie trudno o zweryfikowanie hipotez. dylemat identyfikacyjny jest bardzo istotnym rysem osobopwości inwalidów wzroku III grupy". że "wewnętrzny fekonflikt. 16& 5. s. . 242 i 243). że trudności w przystosowaniu się emocjonalnym i społecznym występują u niedowidzących silniej niż u normalnie widzących lub niewidomych". w środkach lokomocji. Akceptacja kalectwa i jego skutków przez dzieci niedowidzące Do interesujących zagadnień należy sprawa akceptacji przez niedó^. że niedowidzący dzięki zachowanej zdolności widzenia mają możliwość konfrontacji z widzącymi w różnych sytuacjach społecznych . Bateman (1973. ze mają oni trudności w identyfikowaniu się z widzącymi. tzn. Niektóre zagadnienia osobowości dzieci niedowidzących Mówiąc o zagadnieniu osobowości u osób niedowidzących mamy na uwadze rozwój czy zachowanie tych cech. widzących powodują to. że dzieci niedowidzące są niekonsekwentne w swoim postępowaniu. 5.sprawie: "Choć brak rozstrzygających materiałów. Umberg (1958) na podstawie swych badań stwierdza.) na podstawie własnych badań pisze. B. widzących swego kalectwa i Jego skutków. Końćzyk (1980. 342) pisze w tej . Stwierdzenie swoje autorka uzasadnia tym. Niewidomi odbierają tego typu reakcje tylko poprzez wypowiedzi werbalne. w niektórych sytuacjach starają się uchodzić za dzieci widzące. Bateman (1973. natomiast dla niedowidzących są one także dostępne poprzez kanał wzrokowy. Podobnie jak przy omawianiu innych zagadnień. 170 l'Możliwość konfrontacji i niewłaściwe postawy. Bateman.wzrokiem dzieci.2. a w innych za niewidome '(wg: B.1. które często same narzucają się. że "zachowanie dzieci z defektem wzroku średniego stopnia trudniej przewidzieć niż z głębokim defektem". aby mogli się identyfikować z niewidomymi. Chodzi tutaj o te cechy osobowości. Autorka (1980. 243) twierdzi. Czy istnieją tutaj pewne różnice w porównaniu z osobami całkowicie czy prawie całkowicie niewidomymi? . Podoibnie T. l i nast. że "niedowidzący na ogół mocniej niż niewidomi odczuwają swoje kalectwo.

że na wszystkie niepowodzenia dziecka niedowidzącego patrzy się przez pryzmat jego kalectwa. rezygnacji. Może też wystąpić poczucie mniejszej wartości. Bateman. s. . lekarza) rodzice mogą 'mieć trudności w prawidłowej ocenie możliwości życiowych swoich dzieci. że wyniki szkolne zależą od ostrości wzroku". 172) podkreśla także pewien związek niektórych wad widzenia z określonymi cechami osobowości. że z uwagi na swój specyficzny rodzaj wady wzroku (widzenie tylko z bliska) nie mogą oni współzawodniczyć ze swoimi kolegami w zawodach sportowych. jak wykazuje doświadczenie. s. Osoby .przyjęcie założenia. 243) stwierdza. Young (1952. egoizmu. depresji. wane przez swoich widzących rówieśników. zamknięcia się w sobie. Schwarz (1976. Może to być spowodowane tym. To samo dotyczy wyboru jako towarzyszy pracy <wg: B. s. s. DalekÓ-widze. M. że osłabienie narządu wzroku może prowadzić do kompleksu niższości. 17) pisze.sprawa przedstawia się analogicznie jak u niewidomych? Omawianie tego zagadnienia rozpoczniemy od sprawy akceptacji społecznej niedowidzących przez ludzi o pełnosprawnym wzroku. s. Inną' charakterystyczną cechą jest to. której możliwości życiowe i zawodowe trudno ocenić: Uważają. że nie można ich traktować jak osoby z pełnosprawnym wzrokiem. Zwracają na to uwagę niektórzy autorzy. R. 343). bezsilności. również z uwagi na charakter swego kalectwa. Wymieniana już kilkakrotnie B. podobnie jak ikażde inne dziecko. Czy niedowidzenie ma w tym względzie pewien wpływ. postawy społeczeństwa. izolacji.może być mniej zdolne. co chcieliby jego rodzice. że "słabo widzący nie są przyjmowani w zakładach pracy na równi z widzącymi".związanych. czy . 1973. 342). . Z reguły aspiracje rodziców sięgają wyżej niż faktyczne możliwości ich dzieci. ocena. Bateman. Kończyk (1980. jak również nauczycieli. Umberg (1958) na podstawie swoich badań stwierdziła. Schwarz (1976. 5) potwierdzają. s. że krótkowzroczność może często prowadzić do intro"wertyzmu. Wymieniona M. Należy ono doi często podnoszonych zagadnień.e wpływać na rozwój takich cech osobowości niedowidzących. grach itd. s. że dzieci ze średnim defektem wzroku były najmniej akcepto-. Bateman (1973. choć istnieją także przeciwne przykłady. które nie będą sprzyjać społecznej ich adaptacji. że dziecko niedowidzące. których działalność jest niezgodna z zasadami społecznego przystosowania i higieny psychicznej. że niedowidzący mogą stać się nieśmiali. 66) . Pisze ona. Podkreśla ona. "Byłoby błędem . i postawa wobec kalectwa określa przystosowanie niedowidzących do życia w społeczeństwie. a także własną. a nawet aspołeczni.pisze S. introwertyczni. że reakcje rodziny. mogą być. a tym bardziej jak niewidome. może być mniej motywowane do robienia tego. bez pomocy ze strony kompetentnych osób '(psychologa. wychowawcy. Young (1952^ s. osoby niedowidzące stanowią dla niektórych grup społeczeństwa widzącego pewien dylemat. że dzieci niedowidzące otrzymują mniej wyborów jako towarzysze zabaw niż dzieci widzące. Rzeczywiście. Tworzą one grupę w pewnym sensie nieokreśloną. Podobnie 171 badania T. Brak pełnej akceptacji społecznej moż.niedowidzące są również mniej akceptowane przez środowisko dalsze. Nie widzi się natomiast tego. Podobnie S. Faktycznie. 76) zaznacza. ' egocentryzmu i łączenia się w grupy solidarnościowe. lękliwi. 1973. albowiem akceptacja społeczna (postawa) ma niewątpliwy związek ze społecznym funkcjonowaniem osób z poważnie uszkodzonym wzrokiem. że rodzice trudniej rozumieli swoje dzieci niedowidzące niż rodzice dzieci niewidomych (wg: B. Force (1958) stwierdza.

Zjawisko to ma swoje źródło w uwarunkowaniach społecznych.3-0. niewidoma". jak też psychiczne komponenty. nierozumiani i odrzuceni przez swe rodziny i przez normalnie widzących rówieśników i to w znacznie większym stopniu niż młodzież całkowicie. K. np. Ogólnie trzeba powiedzieć. 77) relacjonując te badania pisze: . Young (1952.leniwi. Ujawniają większe napięcie. dlaczego są oni mniej zdolni.Uczniowie niedowidzący w porównaniu z całkowicie niewidomymi wykazują ogólnie gorsze przystosowanie emocjonalne. a także są bardziej napięci i podejrzliwi w kontaktach społecznych. nieuważni. bardziej nastawieni na zewnątrz {ekstrawertyzm).3) wykazywały średni stopień. -^ Zagadnieniem emocjonalnej adaptacji uczniów niedowidzących zajmowała się wymieniana już M. że tego wszystkiego można uniknąć lub zminimalizować poprzez odpowiedni program wychowawczy. że brak lub niedostateczna akceptacja społeczna (niewłaściwe postawy) może być powodem pewnych zaburzeń w adaptacji społecznej osób niedowidzących. ze zwyrodnieniem siatkówki. Źródłem tych reakcji jest nieznajomość "natury" swego kalectwa. Natomiast dzieci poniżej tej granicy wykazywały stosunkowo dobre przystosowanie. zawierający zarówno organiczne. Starają się kompensować swoje poczucie niepewności przez przekonanie o specjalnych uzdolnieniach.: Podobnie M. 170 i 171) podkreśla. s. . Podobne B. czują się po172 krzywdzeni. przystosowania emocjonalnego. s. że częściej u niedowidzących niż -u niewidomych spotykamy postawę lękową i z reguły o większym nasileniu. Zjawsko to może być też spowodowane nierównymi szansami tych dzieci w sytuacjach domowych czy w szkole. a także uczęszczających dozwykłych szkół. Kończyk (1980. Bauman (1973. Występuje tutaj poczucie stałego zagrożenia dla istniejących resztek wzroku i lęk przed całkowitą ślepotą. Bauman. mieszkających w internatach. ' . 5) pisze. Bardzo złym stopniem przystosowania emocjonalnego charakteryzowały się natomiast dzieci ze średnim defektem wzroku (ostrość od około 0. Szczególnego rodzaju stan lękowy występuje u niedowidzących z progresywnym defektem wzroku.1). przy jaskrze itd. mają mniejsze możliwości w niektórych dziedzinach niż ich widzący rówieśnicy. który stworzy ' możliwość stałych i różnorodnych kontaktów niedowidzących z -ich widzącymi rówieśnikami. Może też stwarzać to określone problemy emocjonalne. T. Klimasiński (1979. s. Stwierdziła ona.. poprzez skargi o charakterze hipochondrycznym i histeryczno-konwersyjnym :(tzn. np. nierozumienie. Niektórzy autorzy podkreślają także występowanie u niedowidzących •pewnych stanów czy reakcji łękowych albo mówią po prostu o postawielękowej. Podkreśla ona także. D. dają więcej odpowiedzi twierdzących na pytania ^dolegliwości somatyczne i nerwicowe). K. że dzieci z niewielkimi defektami wzroku (ostrość wzroku więcej niż 0.. którymi jakoby rozporządzają inwalidzi wzroku. że u niedowidzących występuje swoisty rodzaj reakcji lękowych różny od reakcji u in" nych jednostek. Dokonała ona analizy odpowiedzi na pytania skonstruowanego przez nią inwentarza czynników emocjonalnych udzielonych przez niedowidzących uczniów uczęszczających do szkół specjalnych. s^343) wskazuje na gorsze przystosowanie emocjonalne u dzieci niedowidzących uczęszczających do specjalnych klas przy szkołach masowych.

Ostatecznie badania miały na celu stwierdzenie stopnia zaspokajania następujących potrzeb tych dzieci: fizjologicznych. szacunku.). Potrzeby psychiczne i społeczne dzieci niedowidzących Dzieci niedowidzące. że problemy emocjonalne i społeczne związane z defektem wzroku są liczne i różne. Zagadnieniem tym : -' . że proces społecznej i emocjonalnej adaptacji u niedowidzących przebiega trudniej niż u niewidomych. że ślepota stanowi poważną barierę w zaspokajaniu ich potrzeb psychicznych i społecznych. Za A. a. Trzeba więc traktować je w sposób bardzo indywidualny. że stosunkowo mało jest potrzeb. jakie znaczenie przypisuje temu defektowi sam niedowidzący. Palak (1978. nie zaspokajają w odpowiednim stopniu ich oczekiwań.Wymieniona już M. bo ją-się przyszłości. która przeprowadziła badania grupy 33 uczniów niedowidzących z VIII klasy szkoły podstawowej. pragnienia wiedzy i rozumienia (rozwijania zainteresowań). Ogólnie trzeba więc stwierdzić. zaspokajane były u dzieci niedowidzących na poziomie wyższym niż u dzieci widzących. Autorka tłumaczy to tym. Powstaje więc pytanie.zwłaszcza takie jej formy. które przez dzieci' niedowidzące odczuwane są w szczególny sposób. Potrzeba szacunku najmniej jest realizowana w interakcjach z nauczycielami. s. /' 5. . bezpieczeństwa. rówieśnicy. Nie można jednak ich generalizować. skakanie itd.173 zajmowała się u nas Z. że dzieci te patrzą na siebie przez pryzmat ograniczonych przez swoje kalectwo możliwości. a mianowicie: potrzeby estetyczne i rozwoju zainteresowań. wychowawcy. 152 i nast. samourzeczywistnienia. Badania wykazały. O ile chodzi o potrzeby bezpieczeństwa i afiliacji. Wystąpiło więc zjawisko niepełnego zaspokojenia większości potrzeb dzieci o obniżonej sprawności wzroku. Niepełne zaspokojenie potrzeby ruchu autorka natomiast tłumaczy tym» że dzieci niedowidzące mają bardzo często wiele lekarskich przeciwwskazań ograniczających ich mobilność. w którym one przebywają . jak bieganie. estetycznych. mają takie same potrzeby jak dzieci widzące. ruchu i samodzielności.3. Przy wszystkich pozostałych potrzebach sytuacja była odwrotna. które uznała za ważne dla dzieci niedowidzących. jak też z jakimi postawami spotyka się on ze strony swojego środowiska społecznego.rodzice.. Young (1952-. Masiowem przyjęła ona 7 wymienionych przez /niego rodzajów potrzeb w jego "hierarchii potrzeb" oraz dodała 2 inne. Przytoczone tutaj wyniki badań i opinie niektórych tyfiopsychologów świadczą o tym. Dwa rodzaje potrzeb. Podobnie niezaspokojenie potrzeby samodzielności u dzieci niedowidzących wiąże się z nadmierną troskliwością rodziców okazywaną tym. Grupę kontrolną stanowiło 33 uczniów o pełnosprawnym wzroku. Wynikają one bowiem zarówno z tego. miłości i przynależności (afiliacji). 171) podkreśla. Stąd odczuwają ograniczenia w realizacji swoich marzeń. podobnie jak dzieci niewidome. że jedynie potrzeby fizjologiczne dzieci niedowidzących są zaspokajane na zbliżonym poziomie co dzieci o pełnosprawnym wzroku. dzieciom. w jakim stopniu odnosi się to także do dzieci niedowidzących. to autorka tłumaczy totym że środowisko. s. W rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym podkreślono. planów. Dzieci niedowidzące częściej niż ich widzący rówieśnicy odczuwają niezaspokojenie potrzeby samourzeczywistnienia w stopniu pełnego nasycenia.

Jak wykazują liczne badania <H. które nadal wymagają pracy nad psychicznym i społecznym rozwojem. 174 V. 1958. Tego rodzaju sytuacja ma na pewno miejsce w przypadku utraty najważniejszego ze zmysłów. samourzeczywistnienia).których niezaspokojenie spowodowane jest bezpośrednio stanem wzroku (potrzeba ruchu. a więc osób.pisze autor . 1971a). że utrata wzroku jest silnym stresorem. Zmiany te często mają charakter dezadaptacyjny. potrzeby te mogą być zaspokajane na zbliżonym poziomie jak u dzieci normalnie widzących. uwzględniających pewną specyfikę potrzeb psychicznych i społecznych dzieci niedowidzących (niektóre z nich . Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach z psychologicznego punktu widzenia. który można nazwać podnieceniem. Źródłem tego stanu jest raczej brak odpowiednich warunków zewnętrznych. Sękowska. że przy prawidłowych warunkach wychowawczych. albowiem są to jednostki. T. 2. A.. i" z reguły bardzo silne reakcje. J. który związany jest z utratą na stałe czegoś ważnego lub z trwałym uszkodzeniem organizmu. trwały stres. s. tzn. które utraciły zdolność widzenia całkowicie lub w znacznym stopniu w okresie ukształtowanej osobowości i adaptacji do życia w warunkach pełnosprawnego wzroku. Reykowski (1971. Lewicki '(1969. Wprowadzenie Innym ważnym działem tyflopsychologii jest psychologia ociemniałych. lecz wywołuje określone. Na psychologiczną problematykę ociemniałych składają się natomiast psychiczne konsekwencje utraty wzroku oraz psychiczna adaptacja do nowych sytuacji w warunkach ślepoty. kfóre utraciły wzrok w trakcie swego życia. chodzi tutaj o osoby. Psychologiczna analiza utraty wzroku Utrata wzroku nie jest dla człowieka czynnikiem obojętnym. Należy więc przyjąć. człowieka. s. 1952. L. Majewski. PSYCHOLOGIA OCIEMNIAŁYCH 1. czyli wzrost poziomu aktywacji. 51) określa stres jako wzrost napięcia wywołany przez: zewnętrzne i wewnętrzne elementy sytuacji (stresory). "Stres . który wywołuje trwały stres. utracie wzroku towarzyszą . jakim jest wzrok. polegają na znacznym pogorszeniu zdolności radzenia sobie w danej sytuacji i efektywnej samoregulacji". Rozpatrując to zagadnienie w świetle teorii stresu psychologicznego trzeba stwierdzić. Cholden. od spokojnej czujności do stanu.mogą występować z większym nasileniem). Stres jest to więc stan organizmu charakteryzujący się wewnętrznym napięciem powstałym na skutek określonej sytuacji. 34) wśród różnych rodzajów stresów wyróżnia także tzw. Dzieci ociemniałe włączyliśmy do psychologii dziecka niewidomego. Rusalem.powoduje istotne zmiany w 175 psychicznym funkcjonowaniu. 'Ł. a zwłaszcza niezrozumienie i niewłaściwe postawy ze strony rodziców czy nauczycieli i wychowawców. '1958.

niespodziewanie i zaskoczyła człowieka. Maj^ one charakter bardzo indywidualny i trudno ująć je w pewne ramy. a przede wszystkim na ukształtowaną już osobowość powodując zaburzenie jej funkcjonowania . 1960. rem. konsekwencje swego kalectwa". Sytuacje. s. ale te angażują całe jej uczucie. Sękowska w dalszej części pisze. •6. pełen cierpień. w jakiej znajduje się ociemniały zaraz po utracie wzroku. s. 55. a także L. bezradny. -. 5.1. ociemniali w dzieciństwie uświadamiają sobie w całej pełni. 208). Reakcje na nagłą utratę wzroku Szczególnie dramatyczna jest nagła utrata wzroku. To. Okres szoku Moment uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków oraz faktu nieodwracalności tego stanu działa na nowo ociemniałego w sposób szokujący. Cholden (1958.1. 59-60). 2. które mają wpływ na reakcje (przeżycia) osób ociemniałych na utratę zdolności widzenia. s. Stan zdrowia psychicznego -i fizycznego w chwili utraty wzroku (wyczerpanie nerwowe i psychiczne. czy ślepota wystąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe kalectwa w postaci uszkodzenia kończyn. 176 2. Stanowi to pewnego rodzaju uraz psychiczny (szok). Płeć. co utraciły. tzn. dolegliwości i choroby somatyczne). 1952. które początkowo nie zdają sobie~w pełni sprawy z tego. "Nieco łatwiej . s. Ponadto niektórzy autorzy wymieniają kilka innych czynników. przed którym stoi przyszłość otwo-. okres depresji i okres stopniowej adaptacji (reorganizacji). 73). a mianowicie: okres szoku. twarzy itd. Cholden. który -ma negatywny wpływ na stan psychiczny ociemniałego." 4. stopniowo. opa-nowania i przetwarzania rzeczywistości. L. na przestrzeni określonego czasu (H. 1958. s. Sękowska (1960. gdy zdrowy człowiek w jednej chwili staje-się niewidomy. tzn. która zaistniała po utracie przez nią wzroku. Szczególnie dramatyczna jest to sprawa dla człowieka młodego i w wieku dojrzałym.pisze Z. Sposób utraty wzroku. czy otrzymuje natychmiast właściwą opiekę i pomoc czy też •zostaje opuszczony i zdany na własne siły (por. gdy przychodzi dojrzałość fizyczna i psychiczna. że ociemniały mężczyzna nie widzi możliwości przejawienia swej ekspansji życiowej. St. czy też powoli. Inaczej kształtują 'się te reakcje u człowieka młodego. 219) . W nowej sytuacji. doznaje niezaspokojonego głodu serca wskutek braku szans na założenie rodziny. H. inaczej u człowieka w wieku dojrzałym. W takim przypadku reakcje się potęgują i nakładają.1. czy nastąpiła ona nagle. Żemis. Są one następujące: . 3. Rusalem. Rusalem (1952. Tego rodzaju ekstremalnie trudna sytuacja wywołuje u ociemniałego bardzo złożone reakcje. Są więc one znacznie uwarunkowane osobowościowe. czasem nawet z przesadną wyrazistością. Wiek ociemniałego w momencie utraty wzroku. Zwykle dopiero wtedy. 73 i nast.liczne reakcje silnie zabarwione emocjonalnie o znaku ujemnym. s.fakt utraty wzroku przyjmują dzieci. którego życie skłania się już ku końcowi i który niemal całe swoje życie przeszedł będąc osobą widzącą. Wymieniona Z.) wyróżniają 3 okresy w przebiegu reakcji na nagłą utratę wzroku. a jeszcze inaczej u człowieka w wieku starczym. ociemniała kobieta zazwyczaj ma mniejsze aspiracje. 2. albowiem doznane-straty i ograniczenia mają większy zakres. Ma upokarzające ją poczucie. na wychowanie dzieci. który realizuje swoje plany życiowe. że nigdy nie dorówna kobiecie widzącej". ' 1.

trudną emocjonalnie. przygnębieniem i żalem za tym wszystkim. w którym ociemniały ocenia całą przyszłość bardzo pesymistycznie. które może przybrać różne formy. powodując zachwianie równowagi między. mylnej diagnozy czy niedostatecznej opieki. a cała psychika staje się jak gdyby sparaliżowana. Czasami dochodzi nawet do zahamowania pewnych procesów korowych (wyższych czynności nerwowych). że wszystko jest dla niego stracone. jeśli sam był winien swego kalectwa. Szuka winnych. krzyku. dla których miałby żyć. Stan taki utrzymuje się u nowo ociemniałych bardzo długo i trudno go usiyląć. iń.1. Na każdym kroku odczuwa uzależnienie. Paryzek. L. Jest to okres głębokiej depresji. Nie pozostaje to bez wpływu na zachowanie się ociemniałych. Uraz psychiczny określa się zwykle jako pewnego rodzaju stresor. Dochodzi często do wniosku. obwinia zakład pracy czy współpracowników. swego nieszczęścia. ogarnia ich bezgraniczny strach i lęk. 113). Nie znajduje również żadnych wartości. procesami pobudzania i hamowania. Okres depresji Po silnym szoku psychicznym następuje okres pozornego uspokojenia. że życie straciło dla niego swój sens i dlatego nierzadkim zjawiskiem w tym okresie jest zamiar popełnienia samobójstwa. Wydaje mu się. Ten początkowy okres charakteryzuje się także dezorganizacją reakcji emocjonalnych. tragizm i żal wyrażają na zewnątrz w postaci płaczu. agresji słownej. 1971.oraz wywołując silne reakcje emocjonalne o Walencji ujemnej. w jakich nagle znalazł się 12 T. że poniósł wielką stratę. a więc jako szczególnie trudną sytuację. które niejednokrotnie przekraczają możliwości adaptacyjne układu nerwowego. a więc pełnych żalu. Stan ten ulega . Uważa. Jedni całą rozpacz. w zahamowaniu mechanizmów samokontroli i samoobrony. Jest on wzmacniany i utrwalany codziennymi sytuacjami pełnymi ograniczeń i trudności . rozpaczy itd. s. Dlatego w'tym okresie po-ihoc innych osób. wpadają po prostu w szał. : W przypadku nagłej utraty są to ekstremalnie silne bodźce(prze-i życia). 2. Obwinia lekarzy w przypadku' nieudanej operacji. gdyż ma on charakter odruchu warunkowego. Powstaje on pod wpływem ujem4 nych silnych bodźców sytuacyjnych albo wielokrotnie działających bodź-s-ców ujemnych niekoniecznie zbyt silnych. co stracił na skutek ślepoty. beznadziejność i nieprzydatność nawet do najprostszych prac. Mają one zazwyczaj charakter reakcji bardzo silnych o znaku ujemnym. jeśli wzrok stracił w jego mniemaniu z ich powodu.(zaburzeń reaktywnych). po której nie przedstawia już żadnej wartości. Napawa go to rozpaczą. Majewski. nie może darować sobie swej lekkomyślności. Przejawia się to m. (zupełnie nowe sytuacje stresowe). w przetrwaniu tej fazy (psychoterapia podtrzymująca) jest niezbędna i konieczna. Nagła utrata wzroku i jej przeżycia stanowiące rodzaj urazu psychicznego prowadzą często do reakcji i stanów nerwicowych . długotrwałych rozmyślań i zupełnej bezczynności. Inni natomiast zamykają się w sobie i przeżywają swoje nieszczęście w samotności. Psychologia 177 człowiek pozbawiony zdolności widzenia.2. która obok stresu prowadzi także do zaburzeń reaktywnych (por. trudną do zniesienia. a zwłaszcza psychologa.

Trudności i nikłe rezultaty. 61) . gdyż ^zanik zdolności widzenia następuje powoli i stopniowo.jest momentem przeło-. Uważa ponadto. L. dążyć do stabilizacji swego życia. że okres depresji musi koniecznie poprzedzać okres przystąpienia do rehabilitacji. 2. Przy takim stanie rzeczy tracący wzrok żyje w ciągłej niepewności i przewijającej się nadziei na uratowanie czy zahamowanie tego procesu.pisze . Ta niepewność wywołuje u niego uczucie stałego niepokoju. Rusalem (1962. Stopniowo przekonuje się on. Ten niepokój i niepewność sprawia mu wiele cierpień i hamuje jego aktywność. po którym następuje gotowość pewnego działania i wstąpienia na drogę rehabilitacji. właściwej ocenie swoich możliwości i pobudzeniu do pewnej aktywności. W wyniku przeciążenia komórek nerwowych permanentną nie--. a czasem nawet ją pogłębiają. że jego badania wskazują na to.strat zachował on pewne zdolności i umiejętności oraz w związku z tym przedstawia pewną wartość . potwierdzających wielkość doznanych strat i ograniczeń. 81) pisze. Pociąga to za sobą stopniowe wycofywanie się z życia społecznego. jakie występują w początko178 wym okresie psychicznej adaptacji. hamują często likwidację depresji. Nie wiedząc. trudno mu1podjąć decyzję W sprawie planów i zamierzeń na przyszłość.1. gdyż są stale wzmacniane i pogłębiane pogarszającym się stanem wzroku i trudniejszą sytuacją życiową. Postęp w tym zakresie odbywa się jednak powoli. nawet z cofaniem się.3.H. zmieniających się warunków . względnie reakcje nerwicowe trudne do Usunięcia. czyli ponownego przygotowania się do życia i pracy. s. 2. realizować konkretne cele życiowe. że jest możliwe przyspieszenie przejścia przez ten okres w drodze rozsądnego włączania nowo ociemniałego w różne czynności i wyznaczania mu zadań. ale pozostał człowiekiem z pełnym prawem do walki o własne szczęście i realizacji własnych celów życiowych. Reakcje na stopniową utratę wzroku Często okres utraty wzroku trwa całymi miesiącami czy nawet latami. podobnie jak u nagle ociemniałych stany. "Co więcej . że po przełamaniu przez ociemniałych wewnętrznych oporów. że wprawdzie stracił wzrok.mowym. ogół procesem trudnym i długotrwałym. Cholden (1958. pewnymi skokami. W tym okresie szczególnie potrzebna jest pomoc ociemniałemu w odnalezieniu perspektyw życiowych.2. postęp w tym zakresie jest bardzo wyraźny i następuje dość szybko. że oprócz doznanych ograniczeń i . czy i kiedy nastąpi całkowita ślepota.stopniowemu nasilaniu w miarę uświadamiania sobie nowych dowodów. Powrót do pełnej równowagi psychicznej i pełnej aktywności jest r^a. Prawie wszyscy tracący wzrok usilnie bronią się przed ślepotą i uznaniem siebie za niewidomych.przedłużający się niepokój może spowodować poważne zaburzenia psychiczne i trudności w współżyciu z innymi ludźmi". Opóźnia to na ogół przystąpienie ich do pracy nad przystosowaniem się do nowych. s. Aktywizacja i włączaniu się w nurt życia najbliższego otoczenia zaczyna pomału wypierać stan depresji i pesymistyczną wizję przyszłości.pewnością i niepokojem następują. Bywają także przypadki. Okres stopniowej adaptacji Uświadomienie sobie 'przez ociemniałego.

kto go traci. Skutki utraty wzroku w ciągu życia trzeba oceniać inaczej niż skutki ślepoty od urodzenia. Carrol (1961. 3. przez który przepływa zdecydowanie najwięcej bodźców pochodzących z otoczenia. że ociemniały nagle lub na przestrzeni określonego czasu traci podstawowe źródło informacji. że człowiek traci podstawową funkcję poznania rzeczywistości. negatywny wpływ na rozwój psychiczny i społeczny dziecka . jakim jest kanał wzrokowy. którym podlega.osoby stopniowo tracące wzrok mogą przestawić się i przystosować do nowych warunków. ruchu itd. rodzinne. J. Momentem przełomowym w ich życiu jest konieczność zrezygnowania z pracy zawodowej czy nauki na skutek poważnych ubytków wzrokowych. W przypadku ociemniałych ślepota burzy już ukształtowaną osobowość.1.1. albowiem ma ograniczone możliwości poznawania jej dynamicznych cech-zmian. Ponadto rzeczywistość staje się dla niego bardziej statyczna. cech osobowości itd. Świat stał się dla ociemniałego bezbarwny. s. Przy rozpoczęciu rehabilitacji w odpowiednim czasie . T. hamuje jej funkcjonowanie i stwarza konieczność adaptacji psychicznej do zupełnie nowej sytuacji. albowiem utracił możliwość orientowania się w ewentualnie grożącym mu niebezpieczeństwie . Ci. społeczne i zawodowe ociemniałego. Występują one w formie pewnych ograniczeń i trwałych strat. że traci również wzrokową orientację przestrzenną tak istotną dla samodzielnego poruszania się i działalności praktycznej. Dominującą jej cechą jest teraz kształt. u których uczucia estetyczne były szczególnie rozwinięte i estetyka w życiu widzącym odgrywała znaczną rolę. Wreszcie na skutek utraty wzroku człowiek traci poczucie bezpieczeństwa. że: "Nie wszyscy ociemniali v/ równym stopniu odczuwają tę szczególną stratę. Szczegółowo nie potrzeba tej sprawy przedstawiać. Tutaj należy jednak podkreślić fakt. Istotną sprawą jest też fakt. traci więc podstawowe źródło wiedzy o świecie. Mówiąc o skutkach utraty wzroku przede wszystkim trzeba podkreślić. które mają swoją genezę we 'wrażeniach wzrokowych. zanim nastąpi całkowity zanik zdolności widzenia. albowiem skutki braku wzroku zostały obszernie przedstawione w rozdziale: "Psychologia dziecka niewidomego". znaczenie wzroku w życiu człowieka jest bardzo duże.. Fakt ten przeżywają oni bardzo silnie.nie reagują na bodźce wizualne i to stwarza im określone trudności. opóźnienia czy ograniczenia. a dotyczą one nie tylko sery poznania. w której wzrok ma dominujące znaczenie. bo zgasło dla niego światło i stracił możliwość spostrzegania barw. przeżywają ją na ogół mocno". jak też ociemniali nie widzą . Jednak w przypadku ślepoty od urodzenia miała ona decydujący. powodując pewne zahamowania. jak też osobowości. 1. 3. ą właściwie "czarny".życiowych. 'albowiem przyjmują go jako oficjalne uznanie za niewidomych i wykluczenie z grona ludzi widzących. pomimo że zarówno niewidomi od urodzenia. I pod tym względem znajdują się oni w podobnej sytuacji. Z tym łączy się całe zagadnienie przeżyć estetycznych. Utrata podstawowej funkcji poznania rzeczywistości Jak już podkreślono w rozdz. 57) pisze w tej sprawie. co jest atrybutem wzroku. lecz także działania.na rozwój poszczególnych procesów. Skutki utraty wzroku Utrata wzroku obok silnych i tragicznych przeżyć występujących szczególnie intensywnie w pierwszym okresie.. Ślepota ze swoimi konsekwencjami wkracza również w życie osobiste. Najlepiej przekonuje się o tym ten. zwłaszcza działalności praktycznej. pociąga za sobą również rozległe i różnorodne trwałe skutki.

czy dotyk go nie myli. Przy nagłej utraćcie wzroku następuje po prostu chaos w odbiorze wrażeń. czyli następuje przedstawienie i ukształtowanie nowych układów strukturalnych bez udziału wzroku (M. sprawdza ponadto wzrokowo. analizatorów. z którymi nie . nie jest to bowiem tylko utrata jednego ze zmysłów. przy współudziale wzroku. gdyż wypada z nich jedno z zasadniczych ogniw analizator wzrokowy. źródła. W układach tych każdy z analizatorów ma swoją pozycję i swoje zadania. Najbardziej odczuwalne jest to przy wykonywaniu czynności życia codziennego. J.2. Jest to automatyczna wzrokowa kontrola innych. w skład których wchodzą mechanizmy odbioru wrażeń z poszczególnych analizatorów. W poprzednich układach. s. 180 Z punktu widzenia percepcji jest to jednak sprawa bardziej złożona. 18). ale ściśle ze sobą współdziałają. W wyniku utraty wzroku następuje rozbicie tych układów. Grzegorzewska.. wartości nionet. chcąc się przekonać. Początkowy chaos w odbiorze wrażeń ulega jednak w miarę czasu uporządkowaniu. przy dotykowym ustalaniu np. co to jest i skąd pochodzi. Coraz częściej zaczyna znajdować się w sytuacjach zagrożenia. Carroll. U osób tracących wzrok na przestrzeni pewnego okresu ta transformacja następuje stopniowo w miarę wyłączania się analizatora wzroko-wego z procesu poznania. głównie słuchowych. 1964. 3. Człowiek słysząc pewien głos czy dźwięk natychmiast odwraca głowę i oczy w stronę ich. które dotychczas uchodziły jego uwagi. Tutaj należy natomiast podkreślić fakt. Podobnie ludzie widzący mają przede wszystkim zaufanie do wrażeń wzrokowych. Jak już stwierdzono przy omawianiu zagadnienia kompensacji . . To samo.które opanował w trakcie nieraz długotrwałej nauki i adaptacji do życia i pracy w warunkach pełnosprawnego wzroku. "Wraz z utratą wzroku pojawia się też nieufność do pozostałych • zmysłów" (T.może sobie poradzić. które stanowią dość obszerną dziedzinę i świadczą o . działają kompleksowo. W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu cały mechanizm poznania zmysłowego. Człowiek traci wówczas orientację nie radząc sobie z naporem licznych bodźców. s. Następstwem tego jest dezorganizacja i osłabienie ich funkcjonowania. Trudności w wykonywaniu podstawowych ruchów i czynności na skutek rozbicia mechanizmu koordynacji wzrokowo-ruchowej rzutują właściwie na całą dalszą działalność praktyczną ociemniałego. miały one dla niego zupełnie inne znaczenie i inną wartość. że żaden z nich czy nawet cały ich zespół nie potrafi w pełni zastąpić mu wzroku w jego życiu. Skutki utraty wzroku w działalności praktycznej Zagadnienie konsekwencji braku wzroku dla działalności praktycznej zostało szeroko omówione w rozdziale poświęconym dzieciom niewidomym i to odnogi się w znacznej mierze także do ludzi ociemnia18t łych.pochodzącym'z zewnątrz. W miarę rehabilitacji ociemniały zaczyna dostrzegać wartość pozostałych analizatorów w jego życiu i pracy oraz wykorzystywać je jako* źródło informacji o otaczającej rzeczywistości. Na skutek tego współdziałania kształtują się w korze mózgowej dynamiczne układy strukturalne. 1961. 52). które nie od razu potrafi zidentyfikować i wykorzystać jako źródła informacji.analizatory nie działają oddzielnie. Ociemniały przekonuje się bowiem. Nagle zaczyna dostrzegać wiele bodźców. że w wyniku utraty wzroku człowiek traci nagle lub na przestrzeni pewnego okresu wiele umiejętności praktycznych.

samodzielności. A. osłabienie jej . również osoby. Powoduje to uzależnienie ociemniałego w codziennych podstawowych sytuacjach życiowych. Trudności i ograniczenia w wykonywaniu ruchów i czynności wpływają także na działalność zawodową ociemniałego. Nowacki. 'Ogólne osłabienie aktywności u ociemniałych wypływa także stąd. Tyborowska. 182 3. B. który utracił wzrok. s. człowiek nowo ociemniały w pierwszym momencie nie potrafi 'samodzielnie chodzić. do teatru. jakie spadają na psychikę człowieka. zwłaszcza gdy bacuje ona na umiejętnościach praktycznych. Człowiek. temperament. nie mówiąc już o innych formach poruszania. Dezintegracja osobowości Jednym z ciężkich ciosów. które można też uznać za .w działaniu. Utrata wzroku bardzo wyraźnie zaznacza swoje piętno na osobowości człowieka powodując rozbicie jej integralności. musi właściwie uczyć się chodzenia od nowa. Na ogół . charakter) o określonej strukturze. szczególnie ważnych dla każdego człowieka. które wywołują określone zainteresowania. jest dezintegracja jego osobowości. Dalszymi konsekwencjami tego ograniczenia jest zmiana dotychczasowego ruchliwego trybu życia na bardziej spokojny i siedzący. na spacer. Kształtuje się ona i rozwija w wyniku przystosowania się jednostki do otoczenia w trakcie jej rozwoju psychicznego oraz określa jej przystosowanie do warunków i sytuacji życiowych (T. jak. że podobnie jak dzieci niewidome. Przyczyną trudności w poruszaniu się u ociemniałych jest brak wzrokowej orientacji w przestrzeni. że są oni całkowicie pozbawieni wrażeń wzrokowych. do kawiarni. 204 . Wielu ociemniałych traci -po prostu dotychczasowe swoje kwalifikacje zawodowe. s. Niektórzy do cech osobowości włączają także lub podkreślają znaczenie właściwości fizycznych (E. Szczególnie odczuwalne konsekwencje utraty wzroku zaznaczają się w poruszaniu się.3. K. s. Hilgard. zdolności. które w późniejszym okresie swego życia utraciły wzrok. będące motywami i pobudkami działania^ Nieraz zanik ten jest tak duży. Wright. 1967. 1964. przekonania. mają trudności w opanowywaniu nowych umiejętności praktycznych. będącą przyczyną różnic w reakcjach i zachowaniu się poszczególnych jednostek wobec takich samych zjawisk i sytuacji.pewną formę działalności praktycznej lub jej istotny składnik. który utracił wzrok. 1961. s. Osobowość wyraża się w aktywnej postawie wobec otoczenia .205). Zostaje on po prostu "przybity do miejsca" i pozbawiony możliwości realizacji naturalnej skłonności do ruchu. 667. 200-201. po zakupy. że doprowadza do całkowitej obojętności wobec wydarzeń i zjawisk wymagających czynnego zaangażowania. Trudności i ograniczenia w poruszaniu się nie pozwalają ludziom ociemniałym na~ samodzielne pójście do pracy. Mówiąc o działalności praktycznej trzeba także podkreślić. . jak bieganie czy skakanie. Utrata i ograniczenia możliwości wykonywania tych czynności dotyczą zarówno czynności samoobsługowych. Czynnikiem hamującym inicjatywę ociemniałego w kierunku samodzielnego chodzenia bywa bardzo często początkowy lęk przed niebezpiecznymi sytuacjami wywołany brakiem wzrokowej orientacji przestrzennej.też czynności typu gospodarczego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Psychologowie zazwyczaj określają osobowość jako zorganizowaną całość cech psychicznych (postawy. do znajomych itp. 1965. 233).

każdy człowiek "zżył się" ze swoim składnikiem somatycznym oraz posiada własne wyobrażenie. Wright (1965. Problem "inności" jest dla wielu ociemniałych zasadniczą sprawą życiową. żg osobowość stanowi centralny system regulacji i integracji czynności człowieka. zwłaszcza społecznych. J. ale można wyraźnie wyodrębnić w nim składniki somatyczne . • Podobnie J.oczekiwania .aktywności i dynamiki w działaniu oraz utratę przystosowania do dotychczasowych sytuacji życiowych i warunków środowiskowych. ze: "wieiJKosc reaKCji psycnologicznej musi być wiązana nie tyle ze stopniem inwalidztwa fizycznego. Ogólnie trzeba powiedzieć. gdyż wypada z niego jedna z podstawowych funkcji . w jakim stopniu dany rodzaj inwalidztwa dotknął obszarów ważnych ze względu na poczucie własnej wartości". Na skutek utraty wzroku ten obraz ulega zmianie. a także warunkujący ocenę własnych możliwości (samoocenę). jak też psychiczne. s. że w wyniku utraty wzroku obraz własnej osoby ulega poważnemu uszkodzeniu. Utrata fizycznej integracji Na wstępie trzeba podkreślić. podkreśla. Na obraz ten składają się więc zarówno elementy fizyczne (somatyczne). Mówiąc o reakcji na trwały stres. 9) pisząc: "zaburzenie w funkcjonowaniu analizatora wzrokowego wywierają istotny wpływ na osobowość człowieka". własny obraz swego ciała.własne umiejętności i zdolności. Reykowski (1971. . Nastąpiła więc utrata fizycznej integracji. posiadającą określone narządy i wykonującą określone funkcje właściwe istotom żywym. czego nie da się ukryć przed otoczeniem. Kto przed utratą wzroku więcej cenił walory swego ciała. Jak podaje B. 3. Wzrok i proces widzenia jest właśnie jedną z funkcji organizmu.jest to "zorganizowany system nastawień skupionych wokół pojęcia »własnego ja» występujących w formie nie zwerbalizowanych przeświadczeń na swój temat i sądów • o samym sobie". a więc regulujący postępowanie człowieka."ja fizyczne". Stwierdza to bardzo dobitnie na podstawie swych badań R.jak określa autor .) stwierdza. a sam człowiek inwalidą. Obraz własnej osoby .znaczenie dla kształtowania się stosunków z otoczeniem. . Rey183 KOWSKI u»(i.widzenie. jak: . -własne postawy i potrzeby. s. Można więc przyjąć. ile z tym. 158) . że organizm ludzki wprawdzie stanowi jedność psychofizyczną. cały system wiedzy o samym sobie i stosunkach z otoczeniem oraz wytworzony wokół niej system nastawień i oczekiwań ulega po prostu rozpadowi i zachodzi konieczność zbudowania go od nowa.to co mi się należy od innych.1. s. wychodząc z założenia. upośledzonym na ciele. 35 i 36). z którą nie mogą się pogodzić i która warunkuje powstawanie określonych postaw.3. Ossowski (1979. s. A. W szczególny sposób podkreśla on naruszenie struktury . że trwały stres związany z inwalidztwem oddziałuje na "elementy struktury osobowości" i że konsekwencje tego oddziaływania mogą być "różnorodne i rozległe".obrazu własnej osoby" stanowiącego mechanizm regulacyjny mający bardzo istotne . Na strukturę obrazu własnej osoby składają się takie komponenty. . jakim jest inwalidztwo. t\.własna pozycja wśród innych ludzi. Organizm człowieka staje się niewidzący. .. W wyniku tego człowiek ociemniały staje się inny niż wszyscy inni przeciętni ludzie.własny wygląd i fizyczne właściwości. że organizm stanowi także pewną fizyczną całość o określonych kształtach.

51 i 52) pisze: "Jednostka. ponieważ wiele z cech ulega większym lub mniejszym zmianom. Silniej zazwyczaj sprawa ta występuje u kobiet niż u mężczyzn. traci on wiele z nabytych umiejętności. albowiem przywiązują one więcej wagi do własnych walorów somatycznych. że utrata wzroku w poważnym stopniu burzy . w istocie staje się inną osobą od tej. Każdy człowiek wytworzył sobie obraz własnych możliwości w zależności od posiadanych zdolności. Moment uświadomienia sobie obniżenia własnej wartości powoduje nieraz utratę realnej oceny swych możliwości. To daje mu poczucie własnej wartości. Ogólnie trzeba powiedzieć. Codzienne życie ociemniałego obfituje w liczne sytuacje. aspiracje itd. wypływa stąd. obraz własnej osoby warunkuje także ocenę-własnych możliwości. J. To przesadne nieraz niedocenianie własnej wartości. że człowiek. s.2. co znajduje swój wyraz zazwyczaj w zaniżonej ocenie (kompleks niższości. Carroll {1961. Cholden (1958. brak wiary we własne siły). 3. rodzinnego. Hulek (1961. zwłaszcza w pierwszym okresie po utracie wzroku. Utrata psychicznej integracji W wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu wewnętrzna organizacja i struktura osobowości. a w wielu przypadkach pozbawiony możliwości aktywnego oddziaływania na otoczenie. społecznego i zawodowego. Jak już podkreślono. oczy są najmniejszą cząstką. ludzi widzących. Te zmiany w wewnętrznej strukturze osobowości. która zostaje uszkodzona. apatię. że: "Uszkodzenie ciała często pociąga za'Sobą w różnym stopniu dezintegrację osobowości". a nawet często 184 następuje utrata sensu życia. ulegają zmianie cele i plany życiowe. które dotyczą właściwie wszystkich komponentów "obrazu własnej osoby". Na skutek wymienionych zmian ociemniały zostaje ograniczony w działaniu. które pogłębiają depresję i. obraz samego siebie i jego postawa wobec otoczenia fizycznego są silnie zaburzone. dzięki którym może w znacznym stopniu odzyskać utraconą wartość osobistą. Jego aspiracje. W przypadku ślepoty. s. s. członków rodziny. Ogólnie można więc powiedzieć. że: "Na skutek. ograniczony i uzależniony od innych. Ociemniały przekonuje się o tym w codziennym doświadczeniu. obraz swego ciała. która stała się inwalidą. iNa tle tycn zmian wyłaniają się nowepotrzeby i zmienia się cała sytuacja życiowa ociemniałego. I tak w poważnym stopniu zostają ograniczone niektóre zdolności ociemniałego.dla tego fizyczna dezintegracja jest bardziej gorzkim i przykrym przeżyciem. L. ulegają zmianie jego postawy wobec siebie. 36) podkreśla. Owocem tego są często długotrwałe rozmyślania nad własnym losem. W wyniku tego zamyka się w sobie oraz skierowuje swoją uwagę na własne życie wewnętrzne i własne problemy (introwersja). który dotychczas był dostosowany do życia osobistego. T. osobistego doświadczenia itd. utraty wzroku obiektywna wartość człowieka na pewnych odcinkach życia ulega obniżeniu". jeśli nie całkowicie zmienione". powodują również to. że utrata wzroku powoduje równocześnie znaczne ograniczenie osobistej niezależności. stosunki interpersonalne. jaką była poprzednio. 67) pisze. w których jest i czuje się bezradny. A. wyznacza cele i zadania życiowe. a także reguluje jego zachowanie. że człowiek ociemniały nie zna możliwości rehabilitacyjnych.3. Głównie psychika człowieka podlega zmianie. nabytych umiejętności. nagle staje się bezradny i zagubiony wobec nowych warunków i sytuacji zaistniałych w wyniku utraty zdolności widzenia.

na które on sam i które również na niego oddziałuje. 3. Utrata wzroku wywiera także negatywny wpływ na społeczną stronę życia człowieka. nie tylko istotą psychofizyczną. Utrata pozycji w rodzinie W najmniejszej komórce społecznej. Korzysta on z wszystkich dóbr kulturalnych. odchodzących wraz z nim". matki. Tak więc każda jednostka w zależności od pełnionej roli . 34) pisze w tej sprawie: "Sytuacja rodzinna ociemniałych często komplikuje się wskutek utraty przez nich wzroku [• •. a także załatwianiem wielu spraw dla rodziny poza domem. jestj. są tak silne i długotrwałe. Sękowska (1965. '3. wykonywaniem wielu czynności. jak już podkreślono. Rola społeczna określa nie tylko zachowanie się jednostki w grupie. cykibtymicznych. jak również przyczynia się on do ich pomnażania.8. a zwłaszcza w wykonywaniu wielu czynności życia codziennego. Człowiek. Utrata wzroku i jej liczne skutki w dziedzinie poznania i działania w znacznym stopniu ograniczają człowieka w wypełnianiu jego roli w rodzinie'-^.4. dziecka . parano-idalnych. jaką jest rodzina.ukształtowaną już osobowość człowieka i jego przystosowanie do życia oraz dotyka niemal wszystkich komponentów obrazu własnej osoby. których wypełnianie oczekiwane jest przez członków: grupy. chociaż często błądzą oni w metodach wychowaw186 czych i w osobistym stosunku do dziecka [. aby rodzice pozostawili ociemniałego syna lub córkę samym sobie. III. lecz także jej oczekiwania w stosunku do jednostki. . Żyje on w okreś4 lonym środowisku społecznym. Zazwyczaj pozbawia się wówczas ociemniałego także i dzieci.1.] Natomiast spotykamy przykłady opuszczenia ociemniałego małżonka przez widzącą żonę lub porzucenie ociemniałej żony przez widzącego męża. oświatowych i socjalnych. s. Fakt ten bardzo często wpływa na stosunek pozostałych członków rodziny do ociemniałego. związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. W związku z tym jego wartość i pozycja w rodzinie ulega znacznemu obniżeniu. a także. każdy z jej członków ma swoją pozycję i spełnia określoną rolę.ojca. Skutki utraty wzroku w życiu społecznym Z psychicznego punktu widzenia duże znaczenie mają także skutki •> utraty wzroku w życiu społecznym. albo też postawę pseudopozytywną wyrażającą się w przesadnym opiekowaniu się nim ustawicznym ubolewaniu nad jego losem. Z tego też powodu reakcje.4.] Nie stwierdziłam. .' które mógłby sam wykonywać. którzy przyjmują wobec niego albo postawę negatywną.ma określone zadanie i obowiązki. co się często zdarza. wychowaniem dzieci. rozwój trwałych zaburzeń osobowości wyrażających się w tendencjach i reakcjach charakterystycznych dla osobowości astenicznych. w którym żyje i pracuje. . schizoidalnych itd. Z.jego obowiązków rodzinnych. podobnie jak to zostało omówione w rozdz. Bierze on też udział we wszystkich przejawach życia społecznego środowiska. co stanowi jeden z zasadniczych problemów w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. zwłaszcza emocjonalne. lecz także społeczną. 18& W przypadku niepodjęcia we właściwym czasie odpowiednich działań psychoterapeutycznych (rehabilitacji psychicznej) może nastąpić.

zrywając dotychczasowe koń. że słuchający znienacka odchodzi bez uprzedzenia ociemniałego. gesty. nie jest pewien.4. Na ogół obserwuje się stopniowe ich wycofywanie się z czynnego życia społecznego. Brak wzroku daje się również Odczuć w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. który w dalszym ciągu mówi do niego.2. W początkowym okresie wszyscy znajomi i przyjaciele starają się przyjść ociem•niałemu z jak najdalej idącą pomocą i otaczają go serdeczną opieką. lecz także wyraz twarzy. Wycofywanie się z czynnego życia społecznego Człowiek jako istota społeczna stara się uczestniczyć we wszystkich przejawach życia społecznego swego środowiska. Słowa są bowiem tylko jednym z elementów mowy. Wiąże się to z faktem. że ociemniali nieustannie głęboko przeżywają swoje tragiczne kalectwo i nie są zdolni do jakichkolwiek kontaktów towarzyskich. Zdają oni sobie sprawę z tragicznych skutków ślepoty.• takty. który traci wzrok. Dla słuchającego mają znaczenie nie tylko słowa. gdzie stosunki przyjacielskie sprzed utraty wzroku pozostają niezmienione. kolegów i znajomych. dlatego nie chcą zetknąć się z nią bezpośrednio. 3. niewielu z nich zachowało aktywność w tym zakresie sprzed utraty wzroku.3. wyizolowani z niego. W wyniku tego pozostają oni sami. np. Rzadko spotyka się przypadki. istnieje bardzo wiele. ludzie pozbawieni zdolności widzenia są jakby poza nawiasem społeczeństwa. które dla mówiącego mogą mieć znaczenie. Te dodatkowe elementy dodają dopiero pełnego znaczenia wymawianym słowom.3. właściwie cała mimika mówiącego. a pomoc udzielona jest nie zawsze we właściwej formie. Stopień zażyłości w stosunku do człowieka.mówiącym jest ociemniały. uczestniczenia w różnych imprezach o charakterze społecznym. Stąd ociemniali otrzymują od widzących jedynie litość. Niemałą rolę w izolowaniu się ludzi widzących od ociemniałych odgrywa lęk przed utratą wzroku. ubolewanie. Wielu błędnie mniema. Zdarzają się też <s 187 przypadki. że nie potrafią oni często nawiązać kontaktu z ociemniałymi . politycznym czy narodowym. Stopniowo jednak odsuwają się od niego. do którego przynależeli od najmłodszych lat. ale całkowicie nie pozbawia ociemniałych możliwości pracy w różnych organizacjach. czy go uważnie słucha l czy stoi do niego odwrócony twarzą. Dla osoby pozbawionej wzroku są' one niestety niedostrzegalne. którzy utracili wzrok. Jak jednak wykazuje doświadczenie. gdy. wyłączeni ze środowiska. Nie widzi on reakcji swego rozmówcy. Utrata wzroku wpraw-. postawa. Podobna sytuacja istnieje. Nie bez winy są tutaj widzący. z którymi nieraz łączą go serdeczne więzy. podczas rozmowy. którzy nie potrafią współpracować z ludźmi pozbawionymi zdolności widzenia oraz nie znajdują zrozumienia dla ich inicjatyw i .dzie utrudnia i ogranicza. ulega na ogół stopniowej zmianie.nie potrafią z nimi rozmawiać. Niewłaściwa postawa widzących w stosunku do ludzi ociemniałych prowadzi tych ostatnich do izolacji i unikania kontaktów z widzącymi. Wypływa to oczywiście z niewiedzy i nieznajomości życiowych możliwości ludzi. W oczach większości widzących. Ograniczenie kontaktów ze środowiskiem pozarodzinnym Człowiek posiada przyjaciół. Takich sytuacji.4. Samotność jest dla wielu ociemniałych źródłem tragicznych przeżyć. Dlatego ociemniali często nie czują się swobodnie w gronie ludzi widzących. dzięki czemu jego życie nabiera nowych wartości i daje zadowolenie. przedstawiający niższą wartość społeczną.

Nie pociąga tego za sobą np. tak bardzo potrzeb--hych ociemniałemu do pokonywania codziennych trudności.4. i służbowej. turystykę (wycieczki) itd. 3. Ślepota jest więc kalectwem. na tym. Mówiąc o życiu kulturalno-oświatowym trzeba podkreślić również fakt. nie pozwalając ociemniałemu na poruszanie się i przebywanie w swoim środowisku niezauważonym. niejednokrotnie stanowi on dla nich przedmiot zainteresowania. . Ograniczenie życia kulturalno-oświatowego i sportowoturystycznego Utrata wzroku powoduje także poważne ograniczenia w korzystaniu z dóbr kulturalnych i oświatowych oraz ogranicza udział ociemniałego w różnych zajęciach rozrywkowych i sportowo-turystycznych. Na ograniczenie korzystania z różnych zajęć kulturalno-oświatowych ma także pewien wpływ utrata anonimowości ociemniałego. białych lasek itp. Dla przykładu można wymienić oglądanie telewizji. s. Waga tego typu strat i ograniczeń polega m. z którymi zżył się. znaków informacyjnych. uprawianie niektórych dyscyplin sportowych. 25). że ociemniali niechętnie używają wszelkich znaków informujących otoczenie o ich kalectwie. które powoduje stratę anonimowości. powoduje często nadmierne zmęczenie.' możliwość regeneracji sił psychicznych i fizycznych. itd. Pozbawienie ociemniałego możliwości czytania i pisania ma zresztą dużo szersze skutki. Sprowadzają się one do niemożliwości odczytywania reklam. W konsekwencji pociąga -to za sobą pozbawienie możliwości czytania prasy.świadczy najlepiej fakt. Przeciwnie 'człowiek. Człowiek ociemniały zostaje więc w znacznym stopniu pozbawiony możliwości czynnego odpoczynku w formie korzystania z różnych rozrywek kulturalno-oświatowych czy sportowo-turystycznych. Majewski. łowienie ryb.. Utracił pracę. filmów. Jiyeh imprezach kulturalnych. Zostaje nagle pozbawiony pracy. opasek na rękę.188 Przeciętny człowiek jest kimś anonimowym w tłumie ludzi chodzących po ulicach.3. szkiców. robienia notatek itd. Ludzie widzący łatwo go dostrzegają.4. jeżdżących w autobusach i tramwajach.4.one dużą wartość relaksującą powodującą odprężenie psychiczne i fizyczne. którą dostrzega się dopiero przy bliższym kontakcie z inwalidą słuchu. . książek. Zostawia również swoich współtowarzyszy pracy. wykresów.5. prowadzenia korespondencji prywatnej. którą nieraz przez bardzo wiele lat z wielkim zainteresowaniem i zamiłowaniem wykonywał. Dotyczy to zwłaszcza środowisk małych {małych miasteczek i wiosek). Jak silna jest tendencja człowieka do anonimowości . 1971a. . oświatowych i innych organizowanych •wspólnie z widzącymi (T.przedsięwzięć.ukrywania swego kalectwa i zachowania swej anonimowości jest także czynnikiem hamującym udział ociemniałych w róż-. która dawała mu zadowolenie. głuchota. jak ciemnych okularów. Utrata możliwości wykonywania dotychczasowego zawodu W wyniku utraty wzroku człowiek zazwyczaj zostaje pozbawiony możliwości dalszego wykonywania dotychczasowego zawodu i zmuszony jest do opuszczenia swego stanowiska. rysunków. że ociemniały wraz z utratą wzroku traci równocześnie umiejętność pisania i czytania pisma płaskiego. Niemożliwość . że mają . ogłoszeń. in. Nie. czytanie książek^ zwiedzanie muzeów. udział w grach towarzyskich. staje się nagle kimś wyróżniającym się i zwracającym na siebie uwagę. znużenie czy rozdrażnienie. wypełniania druków. który stracił wzrok.

W rzeczywistości tak nie jest. Całe dotychczasowe jego przystosowanie do . Zdarzają się oczywiście także przypadki trwałych śladów psychicznych.4. 3. Podobnie przedstawia się sprawa pewnych schorzeń somatycznych czy trwałych kalectw.ograniczenia spowodowane utratą wzroku mogą wywołać tragiczny obraz 'człowieka dotkniętego ślepotą oraz sprawiać wrażenie. pozbawionym jedynie jednego z podstawowych. Dezorganizacja życia psychicznego spowodowana przeżyciami związanymi z utratą wzroku ma na ogół charakter przejściowy i w wyniku rehabilitacji psychicznej daje się zazwyczaj usunąć. ogranicza człowieka na wielu odcinkach życia. że całkowita czy nawet częściowa utrata wzroku i liczne jej skutki stawiają człowieka ociemniałego w trudnej sytuacji życiowej. Człowiek ociemniały przechodzi albo na rentę inwalidzką. Są one jednak procentowo nieliczne.jest on człowiekiem zdrowym psychicznie.''"utracił możliwości awansu i zdobywania dalszej specjalizacji w wybranym zawodzie. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. że osoby pozbawione widzenia są . nie jest jednak przyczyną powstania poważnych i trwałych zaburzeń psychicznych. ale np. brak wteściwej opieki natychmiast po utracie wzroku. niewątpliwie życiowo ważnych analizatorów. Niezależnie od zmiejszenia dochodów musi on ponosić często wiele wydatków związanych z nowymi warunkami życia. Zmniejszenie dochodów z tytułu pracy zawodowej czy przejście na rentę wpływają rzecz jasna na obniżenie 189 standardu życiowego ociemniałego. wtedy.6. że jego sytuacja życiowa jest beznadziejna. które kwalifikują się do leczenia psychiatrycznego. O ile nie ma innych dodatkowych powodów . Na ogół po okresie rehabilitacji przechodzi do pracy stojącej hierarchicznie niżej i całkowicie nie odpowiadającej jego zainteresowaniom. zapalenie czy guz mózgu. Zadania rehabilitacji ociemniałych Przedstawione w poprzednim rozdziale straty i . Wprawdzie ślepota. a także warunki życiowe mogą w niektórych wypadkach negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym człowieka pozbawionego zdolności widzenia. urazy itp.1. Ociemniały jest normalnym człowiekiem.. lecz nie można również zbyt pesymistycznie patrzeć na życie człowieka ociemniałego. Zagadnienia psychologiczne w rehabilitacji ociemniałych 4. Nie ulega wątpliwości. W przypadku przejścia na rentę inwalidzką . Spotkać można wśród widzących pogląd. albo do zawodu. którzy nadal wykonują swój zawód sprzed utraty wzroku i tym samym ich wynagrodzenie nie ulega zmianie. jak wykazaliśmy. Tak samo brak rehabilitacji. Taki pogląd jest całkowicie niesłuszny i bezpodstawny. Jak już zaznaczaliśmy . W nielicznych przypadkach ociemniały ma możliwość kontynuowania pracy w dotychczasowym zawodzie. że nie można bagatelizować ślepoty i jej skutków. Pogorszenie sytuacji materialnej Utrata wzroku pociąga za sobą z reguły pogorszenie sytuacji materialnej. w którym pobory są niższe niż dawniej otrzymywane wynagrodzenie.niewielu jest takich. . gdy ślepota miała bardziej ogólną przyczynę powodującą nie tylko utratę wzroku. Wystąpić one" mogą u ociemniałych na skutek dodatkowych przyczyn względnie. 4.ociemniały zostaje całkowicie pozbawiony możliwości zaspokajania naturalnej potrzeby pracy będącej bardzo istotnym czynnikiem w życiu człowieka. jednostkami psychicznie chorymi czy umysłowo upośledzonymi.

Hulek (1961. warunkach defektu wzroku. Zajmują one jedną z głównych pozycji wśród ogólnych zadań rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych. • 6) wypracowanie' umiejętności korzystania z różnych powszechnie stosowanych pomocy technicznych kompensujących brak wzroku. 4-) opanowanie umiejętności wykonywania podstawowych czynności życia codziennego (samoobsługa i czynności gospodarcze). że osobie upośledzonej pod względem zdrowia przywraca się w maksymalnym stopniu zdolność do samodzielnego życia i pracy zawodowej. stając się w ten sposób wartościowym członkiem społeczeństwa. a także niedopuszczenie do trwałych skutków psychicznych w formie kompleksów czy stanów lub reakcji nerwicowych. w których jest on bezradny.jak się to określa . natychmiast po utracie wzroku jeszcze w czasie pobytu w szpitalu. czyli . 7) przygotowanie do korzystania z urządzeń socjalnych i kulturalnych oraz osiągnięć współczesnej cywilizacji.pisze A.życia i pracy ulega rozbiciu stając się nieprzydatne w nowych warunkach -. Chodzi bowiem o to.i zdezorientowany. społecznego i zawodowego nazywa się rehabilita-' cją.polega na tym. 5) opanowanie umiejętności czytania i pisania systemem punktowym oraz pisania na maszynie czarnodrukowej. Dlatego musi ona rozpocząć się jak najszybciej. Cały proces przygotowania ociemniałego do samodzielnego i niezależnego życia osobistego. Ponadto natychmiastowa rehabilitacja ma na celu stworzenie ociemniałym perspektyw życiowych i właściwe ukierunkowanie jego aktywności (działania). Dzięki rehabilitacji może on w znacznym stopniu odzyskać utraconą samodzielność i niezależność osobistą. aby nie dopuścić do bezczynności i bezruchu prowadzącego do zahamowania dalszego rozwoju osobniczego i utraty dotychczasowego doświadczenia. "Istota rehabilitacji . Rehabilitacja ma więc wyrównać w możliwie najwyższym stopniu straty i ograniczenia spowodowane brakiem wzroku. Zagadnienia psychologiczne w procesie rehabilitacji osób ociemniałych należą do bardzo istotnych. 191 8) przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym środowiska ludzi niewidomych i widzących. 9) rozbudzenie i rozwijanie zainteresowań życiem kulturalnym. uzależniony . rodzinnego. na które składa się: 1) doprowadzenie organizmu ociemniałego w możliwie maksymalnym stopniu do fizycznej sprawności poprzez ogólne i manualne usprawnienie motoryczne oraz podniesienie stanu zdrowotnego w przypadkach koniecznych.do "zaniedbania". aby wartość ociemniałego jako człowieka i członka społeczeństwa w wyniku kalectwa nie uległa poważniejszemu obniżeniu. W zasadzie pomimo doznanego kalec190 -p Wtwa i licznych jego skutków zachowuje on jednak możliwość adaptacji do nowych warunków i sytuacji spowodowanych uszkodzeniem wzroku. stanów lękowych itp. 3) opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się. a dzięki temu włącza się tę jednostkę w czynne życie społeczne".' . Jest to możliwe do osiągnięcia tylko poprzez jak najszybszą i właściwie przeprowadzoną rehabilitację. 2) psychiczna adaptacja do nowych warunków i sytuacji 'bez wzroku (rehabilitacja psychiczna). 13) . s.

3) ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie jako niewidomego. Składają się na nią takie zagadnienia. natomiast z elementów zawodowych uwzględnia się jedynie preorientację zawodową i ogólne przygotowanie do pracy. 4. Problematyka psychologiczna w rehabilitacji ociemniałych jest bardzo szeroka i złożona.etapie rehabilitacji zawodowej i nie zawsze osiąga się nawet po jego zakończeniu w pełni zadowalające wyniki. społeczne i zawodowe. Z reguły proces psychicznej i społecznej adaptacji kontynuowany jest na . Integralną część całego procesu rehabilitacji ociemniałego stanowi także przygotowanie środowiska do przyjęcia i współpracy z inwalidą (rehabilitacja środowiska). której istotę stanowi kształcenie zawodowe i zatrudnienie w'odpowiednich do stanu zdrowia i możliwości ociemniałego warunkach. Pierwsza faza obejmuje okres tzw. że rehabilitacja jest procesem stosunkowo długotrwałym i wymaga pewnej kolejności w realizacji poszczególnych jej elementów powinna ona zasadniczo przebiegać w 2 fazach.otaczającego świata. 4) modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Nie oznacza to.oświatowym. Wszelkie zabiegi rehabilitacyjne zmierzają właściwie do maksymalnej rehabilitacji społecznej. a mianowicie: elementy fizyczne (somatyczne). W związku z tym . jakie są realizowane mówi się o rehabilitacji leczniczej. psychiczne. Korekcja mechanizmu poznania zmysłowego Jak już zaznaczono.. że w tym okresie inne elementy mają być pominięte. 10) wprowadzanie w problematykę niewidomych . 7) postawa widzących wobec ociemniałych. której ce-. przeprowadzenie odpowiedniego szkolenia zawodowego oraz zatrudnienie w odpowiednich warunkach. społecznej i zawodowej. 2) akceptacja ślepoty i jej skutków. zakładu pracy. 1925) postawa wobec rehabilitacji. społecznym i politycznym. 12) przygotowanie środowiska (rodziny. 8) zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych. w wyniku utraty wzroku ulega rozbiciu mechanizm poznania zmysłowego powodując poważne zaburzenia w percepcji . że ociemniały odczuwa je jako wielki chaos w odbiorze bodźców i nie potrafi ich wykorzystywać jako nośników określonych informacji. Z tego też powodu do istotnych psychologicznych zagadnień w rehabilitacji nowo ociemniałych należy korekcja mechanizmu poznania zmysłowego przy wykorzystaniu możliwości kompensacyjnych pozostałych . Wypadnięcie jednego z podstawowych zmysłów (analizatorów) powoduje tak głębokie zaburzenie.2. V/ trakcie rehabilitacji za-wodowej powinna być kontynuowana rehabilitacja podstawowa w takim zakresie. Z uwagi na to. psychiczne i społeczne. Problematyka rehabilitacyjna ociemniałych jest więc bardzo obszerna i złożona. jak: 1) korekcja mechanizmu poznania zmysłowego. lem jest integracja ociemniałego w normalne życie społeczne. 11) zorientowanie się w możliwościach zawodowych ociemniałego. w której szczególny nacisk kładzie się na elementy fizyczne.zapoznanie z sytuacją i osiągnięciami niewidomych w kraju i na świecie. psychicznej.w zależności od elementów. w jakim poszczególni ociemniali tego wymagają. Wyodrębnić możemy w niej pewne elementy. współmieszkańców wioski czy miasteczka) do współpracy z ociemniałym. gospodarczym. 6) postawa wobec widzących. Druga faza obejmuje okres rehabilitacji zawodowej. rehabilitacji podstawowej.

tym miał bogatsze doświadczenie wizualne i jego wspomnienia wrażeń wzrokowych są bardziej żywe i dokładne. Zaakceptowanie "nowego ja" oznacza. Majewski. Wiek. które posiada inwalidztwo. nieszkodliwe ich wykorzystanie. Sękowska (1965. W literaturze przedmiotu spotkać można różne stanowiska w tej kwestii. s. 52) pisze. Psychologia także często fakt niezrozumienia istoty kompensacji. Kto nie zaakceptuje swego kalectwa i jego skutków. 4. a więc dotykowych. Akceptacja ślepoty i jej skutków Wśród psychologicznych zagadnień występujących w rehabilitacji osób niepełnosprawnych akceptacja kalectwa i jego skutków uważana jest za najważniejsze. że ma ona ograniczoną wartość (kompensacja częściowa). który upłynął od utraty wzroku. jak środowisko geograficzne i społeczne. czyli reprodukcji wyobrażeń wzrokowych na podstawie bodźców dostępnych dla ociemniałego. że w przypadku ślepoty. 79) pisze. aby mógł on przystąpić do efektywnego zrehabilitowania się. inni mówią natomiast o akceptacji siebie samego jako człowieka z inwalidztwem. Z. Jest to zagadnienie dalszego pielęgnowania wyobrażeń wzrokowych oraz rozwoju zdolności transpozycji intermodalnej. czyli kształtowanie się nowego mechanizmu poznania zmysłowego w drodze kompensacji.3. s. Często odbywa się to z dużymi oporami ze strony samych ociemniałych. którzy np. o ile zachowały się one u osoby ociemniałej. nie chcą uznać prymatu dotyku i słuchu w poznaniu otaczającego świata. Wymieniany już L. a także właściwości psychiczne ociemniałego. Mówiąc o korekcji mamy na uwadze ukształtowanie nowej hierarchii zmysłów i ich roli w kompleksowym ich działaniu w percepcji otaczającego świata i tworzeniu nowych dynamicznych układów strukturalnych. Przy korekcji konieczne jest także właściwe wykorzystanie ewentualnych resztek wzroku. Im człowiek później stracił wzrok. Czynnikiem hamującym jest 193 1S T. Wydaje się. a także typ układu nerwowego. Nie oznacza to jednak. Ogólnie twierdzi ona. Cholden (1957. 77) stwierdza. że ociemniały musi uznać ślepotę i jej skutki za realnie . ten z reguły nie osiąga większych efektów w rehabilitacji. że należy zaniedbywać ukształtowane przed utratą wzroku struktury wzrokowe. Mówiąc o zachowaniu wyobrażeń wzrokowych u ociemniałych Z. że stan wyobrażeń wzrokowych ociemniałych jest funkcją pierwotnej siły struktur wzrokowych i czasu.zmysłów. trzeba mówić przede wszystkim o akceptacji samego siebie (osoby) ze ślepotą. która musi nastąpić. W takim przypadku istnieje konieczność ich korektury za pomocą odpowiednich szkieł oraz ćwiczeń mających na celu pełne. 2. jest zwykle długotrwały i wymaga intensywnych ćwiczeń. że "ociemniały musi zaakceptować nowe ja" (new self). s. Jedni podkreślają konieczność akceptacji kalectwa jako takiego-z wszystkimi jego konsekwencjami. a więc. a więc także ze wszystkimi jej skutkami. która zmienia tak bardzo osobowość. Proces korekcji. Przy stopniowej utracie wzroku człowiek może świadomie i planowo gromadzić doświadczenie wizualne. że "pozytywne możliwości kompensacyjne dostrzeżone jak najbardziej obiektywnie są właściwie punktem wyjścia adaptacji psychicznej i społecznej". wykształcenie. w którym nastąpiła utrata wzroku. Sękowska (1965. Wymienia ona także takie czynniki. Sposób utraty wzroku. słuchowych czy węchowych. że decydującymi czynnikami są w tym zakresie: 1. Jest to podstawowa zmiana w wewnętrznej psychicznej strukturze ociemniałego.

Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. oznacza ^ przyjęcie jej jako podstawy znalezienia sposobów maksymalnej redukcji jej skutków i powrotu do użytecznego i przynoszącego satysfakcję. S. życia w społeczeństwie. Każdy ociemniały musi więc odnaleźć sens życia w nowych i zmienionych warunkach oraz pozytywnie ustosunkować się do niego. albowiem jest to sprawa poważna. Pięknie zatytułowała ociemniała Tomi Keitlen (1964. do walki o własne szczęście oraz realizacji swych zamiarów i celów osobistych. 118) pisze. że pomimo utraty wzroku nie przestała być człowiekiem. B.istniejące i za cząstkę samego siebie. I to jest chyba największa wartość. 76) jeden z rozdziałów słynnej książki: Pożegnanie z lękiem. Każdy człowiek. a więc i ociemniały ma. Zasadniczo negatywne poglądy na sens życia uniemożliwiają w dużej mierze postępowanie w życiu z wiarą w celowość własnych poczynań". Z tego też powodu ociemniały musi jak najszybciej odnaleźć sens życia i pozytywnie się do niego ustosunkować. do pracy nad sobą. prawo do powodzenia w życiu. Wręcz przeciwnie. Wielu ociemniałych pod wpływem własnego kalectwa dochodzi do wniosku. Uznanie realności ślepoty i jej skutków nie oznacza tu •'' biernego pogodzenia się i poddania się jej. B. I dlatego zagadnienia psychologiczne mają szczególne znaczenie w rehabilitacji i rehabilitacja psychiczna musi się rozpocząć natychmiast po utracie wzroku i ustaleniu ostatecznej diagnozy co do nieodwracalności tego faktu. Kto stracił wiarę w sens własnego życia. Autorka wyraża w tym zdaniu przekonanie. s. s. A. który zmienia stosunek człowieka do życia. zdrowie. 171) stwierdza. 34). Tak więc bez pozytywnego stosunku do własnego istnienia nie ma w ogóle mowy o pozytywnych wynikach rehabilitacji. że brak wzroku nie umniejsza w zasadzie wartości ociemniałego jako człowieka. dla Ittórych warto żyć. Przyjmując. Pozytywny/ stosunek do życia jest przezwyciężeniem pesymizmu czy depresji i znalezieniem podstaw do twierdzenia. Wyrażają oni często to nie tylko w formie werbalnej. że istnieją wartości. że ich życie straciło swój sens i nie 194 wyobraża sobie możliwości jego kontynuowania w nowych warunkach. a mianowicie: "Jestem nadal istotą ludzką". 127) pisząc o akceptacji kalectwa poświęca wiele miejsca konieczności zmiany czy korekty systemu uznawanych wartości co ma. Szuman (1947. T. ale czasami w próbie samobójstwa. które uczyniłyby ją trwałą.^ Zwraca ona . Doświadczenia życiowe kształtują na ogół poglądy człowieka na wartość życia oraz jego stosunek do życia. Wright (1965. posiadającej poczucie swego sensu. Przeciwnie gorzkie doświadczenia i nieszczęścia wpływają na zniechęcenie. Naczelnym założeniem powinien być w tym przypadku fakt. Poglądu na sens życia nie można budować jedynie na emocjonalnych podstawach. s. s. Powodzenie. że: "Taki dojrzały pozytywny stosunek do życia jest zarazem koniecznym warunkiem egzystencji. brak trosk i kłopotów to czynniki pozytywne wpływające na optymizm życiowy człowieka. że ociemniały musi zaakceptować siebie samego jako inwalidę. Majewski. s. 197 la. a nawet wstręt do własnego istnienia. ten nie jest zdolny do wielkich czynów. że traktowanie uszkodzonej części ciała jako nie własnej opóźnia rehabilitację. znienawidzenie. a co nie ma większego znaczenia w życiu człowieka. Wright (19'65. A. istotę tej akceptacji stanowi odnalezienie sensu życia oraz ukształtowanie pozytywnego i w miarę możliwości optymistycznego stosunku do niego (por. Akceptacja ślepoty musi być oparta na racjonalnych przesłankach.

36) podkreśla. że wpływają na nią poglądy własnego środowiska na wartość ludzi niewidomych. Zachował on wiele zdolności. a skutki ślepoty znacznie zredukowane. W ten sposób ociemniały ma możliwość odzyskania wielu utraconych wartości i stania się znowu użytecznym członkiem społeczeństwa. doprowadziły niejednego ociemniałego do całko196 witego zaniedbania i wyizolowania się z własnego środowiska . uwagę na konieczność rozszerzania zakresu uznawanych dotychczas wartości. albowiem warunkuje ona w ogóle sukcesy na innych odcinkach rehabilitacji. umiejętności. właściwości somtyczne i psychiczne. które poprzez prawidłowy program rehabilitacyjny. ale nie tak łatwe do zrealizowania w przypadku ociemniałych. Wzrok ma dla każdego człowieka taką wartość. to musi on zrozumieć. to słuszne. aby mógł on w miarę możliwości z poczuciem wartości i satysfakcją egzystować. uznania strony fizycznej za wartość drugorzędną. ale nie wszystko. i na tej podstawie'stworzyć nowy system nastawień i oczekiwań. że trudno z niej łatwo zrezygnować. ą zwłaszcza z "nowym obrazem własnej osoby" skorygowanym po Uwzględnieniu doznanych strat i ograniczeń. 78 i 79) zwraca uwagę na trudności modyfikowania obrazu własnej osoby pod wpływem inwalidztwa u wielu inwalidów i działanie wielu mechanizmów obronnych. a także wyznaczenia sobie zadań i celów życiowych w nowych i zmienionych warunkach. Reykowski (1971. czyli samoocenę". s. Często także zdarza się. Jeśli chodzi o zmianę systemu wartości u człowieka ociemniałego. sprawności. Jest to zagadnienie wynikające i związane z akceptacją kalectwa. które jego elementy wypadły lub. takich jak: zaprzeczanie inwalidztwu. racjonalizacja. że "obraz własnej osoby warunkuje ocenę własnych możliwości. uległy zmianie. Hulek (1969. depresja itd. w świadomości człowieka. które będą miały istotne znaczenie dla regulacji jego stosunków z otoczeniem. 4. projekcja. znaleźć dla niej wartości zastępcze. że wprawdzie stracił wiele. s. Ignorancja i dawne przesądy. Tak więc ociemniały musi zbudować nowy albo skorygować dotychczasowy obraz samego siebie.np. mogą być zrealizowane. musi uświadomić sobie. A. Ocena własnych możliwości i postawa wobec siebie Kolejnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych jest ocena własnych możliwości i ukształtowanie na jej podstawie postawy wobec siebie jako człowieka pozbawionego zdolności widzenia. J. W wielu przypadkach u ociemniałych ocenę tę komplikują dodatkowe kalectwa i schorzenia. która jest konieczna. Posiada on duże możliwości. aby ociemniały właściwie ocenił swoje możliwości życiowe oraz swoją sytuację społeczną i do nich dostosował swoje zamierzenia i plany na przyszłość. regresja. Akceptacja ślepoty jest więc wielką zmianą. Dezorganizacja osobowości i świadomość doznanych strat i ograniczeń nie zawsze pozwalają ociemniałemu na obiektywne spojrzenie na swoje możliwości i perspektywy życiowe. I tej sprawie w procesie rehabilitacji ociemniałego trzeba poświęcić wiele miejsca. a nade wszystko zdolność przystosowania się do nowej sytuacji życiowej. Jednostkom dotkniętym ślepotą na ogół nie przychodzi łatwo realnie ocenić swoje możliwości i wykształcić właściwą postawę wobec siebie jako inwalidy. Na pewno jest. Oczywiście w rehabilitacji psychicznej chodzi o to. przetwarzania wartości względnych w stałe itd.4. zwłaszcza środowisk wiejskich i małomiasteczkowych. przeobrażeniem w sferze intelektualnej. ucieczka.

Podejmowanie przez nich zadań przekraczających ich możliwości oraz zachowanie nie uwzględniające ich. Pod jej wpływem ociemniały traci całą energię. nieudolności czy niezdolności do wykonywania pewnych zadań i obo" wiązków życiowych określa się jako kompleks (poczucie) niższości.. zawodowe itd. Zarówno jedna.postawa wobec siebie jako inwalidy jest niewłaściwa. albo-. jak i druga postawa jest szkodliwa dla ociemniałego. niż rzeczywiście posiada. zwłaszcza u nowo ociemniałych. Mówiąc inaczej przesadnie negatywnie ocenia on skutki swego kalectwa. " Postawa niedoceniania samego siebie ma dalsze konsekwencje. kalectwa prowadzi z reguły do licznych porażek i do zatraty zaufania do własnych sił. aby ukryć przed innymi poważne ubytki wzroku noszą cechy determinacji lub wręcz poświęcenia. którzy przed otoczeniem starają się uchodzić za widzących. co łączy się z brakiem jego akceptacji. z którą można się spotkać. obniżającym przeświadczenie ociemniałego co do własnej wartości. W takim przypadku istnieje więc duża rozbieżność in minus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". Mówiąc o kształtowaniu . narażając się na porażkę. wykazuje mniej inicjatywy i aktywności. Od lęku należy odróżnić uczucie strachu jako naturalnej . a więc wynikające z postaw niedoceniania czy przeceniania. Tego rodzaju przeświadczenie o mniejszej warto. a co za tym idzie. przekonuje się bardzo często. Postawa niedoceniania charakteryzuje się tym. 197 ^n-^y wiście zacnowanie się i postępowanie ociemniałych niezgodne z ich rzeczywistymi możliwościami.'. jaki on jest w rzeczywistości. Z tego też powodu ocena ta z reguły jest nieprawidłowa. że jest upośledzony i w wielu sytuacjach ograniczony. że ociemniały przypisuje sobie niższe możliwości życiowe. Taka postawa: może być też przeszkodą na drodze do rehabilitacji. ści. lub nie potrafią. sądami i przeświadczeniami o samym sobie o tym.. •z.e jest inny. świadczy o braku adaptacji w sferze beha-wioralnej.niedocenienia lub przeceniania swoich możliwości. Podejmują często bezkrytycznie pewne zadania. Po prostu lekceważy on swoje kalectwo i jego skutki. i nieprawidłowa ocena siebie przez ociemniałych idzie zazwyczaj w dwóch kierunkach . Błędna . Ociemniali z tego rodzaju postawą chcą być traktowani jako ludzie widzący. co często może przerodzić się w trwałe i nieodwracalne obniżenie samooceny. W tym przypadku mamy rozbieżność in plus między "ja świadomym" a "ja rzeczywistym". Dlatego nie liczą się oni z trudnościami i ograniczeniami. U podłoża takiej postawy leży obrona przed uznaniem siebie za niewidomego należącego jak gdyby do innej kategorii ludzi. Postawa przeceniania charakteryzuje się tym. jakie wyznacza im ślepota. Szczególnie z taką postawą spotykamy się u ociemniałych. którzy zachowali resztki wzroku (szczątkowo widzących).: Taka zaniżona ocena samego siebie u ociemniałych jest zrozumiała. a więc obrazem samego siebie.społecznego. niż w rzeczywiście posiada. Postawa lękowa jest również czynnikiem negatywnym. których wykonać nie mogą. że ociemniały przypisuje sobie większe możliwości. traci wiarę w skuteczność swego działania.' wiem rozległe i głębokie skutki ślepoty mogą przyczynić się do wywołania tego rodzaju postawy. Ich usiłowania.się nieprawidłowych postaw ociemniałych wobec siebie wspomnieć trzeba o postawie lękowej. Ociemniały porównując siebie z widzącymi.

aby nie wywołać przeciwnej reakcji. jak też "ja idealnym". Taki chroniczny stan lękowy powoduje to. w tym głównie planów zawodowych. Plany życiowe człowieka uwarunkowane są w znacznym stopniu obrazem własnej osoby. modyfikacja i rekonstrukcja planów. biorąc pod uwagę aktualne możliwości ociemniałego. Wyznaczanie sobie . 4. s. a więc rodziny.to może przeobrazić . Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych Z zagadnieniem oceny własnych możliwości łączy się sprawa planów życiowych. a więc faktycznych możliwości w odbudowie planów życiowych. które ludziom widzącym zapewnia ustawiczna kontrola wzrokowa otoczenia.5. który traci wzrok. a także "ja idealne" musi być oparte na .postawę lękową. jakim człowiek jest i jakim chciałby być. Plan życiowy człowieka jest to system celów i dążeń. jak: nauka. Banach. 225) . które mogą zjawić się znienacka. że ociemniały żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym. którzy realnie siebie oceniają. Jeśli jednak strach w pewnych sytuacjach zaczyna występować w nasilonej formie. Jak już podkreślono. W takiej sytuacji psychika ociemniałego jest w pewnym stopniu sparaliżowana. ^życiowych ociemniałego musi uwzględniać te zmiany. plany życiowe człowieka. a on sam pozbawiony swobody i inicjatywy w działaniu. ulegają znacznemu . Proces ten należy bardzo ostrożnie przeprowadzać. która będzie wywierać wpływ na postępowanie człowieka. Trudności w procesie rehabilitacji mogą bowiem wpłynąć na zmianę oceny i wywołać postawę niedoceniania. co wyraża się w jego działalności społecznej. że przyjęte w nich cele muszą być dla ociemniałego osiągalne.daje ociemniałym satysfakcję. "Poczucie osobistej wyższości. . "ja świado-Jnym". pobudza energię i inicjatywę. wy198 korzystywanie czasu wolnego. Sękowska (1960. -w którym człowiek żyje. w ustawicznej obawie przed przykrymi i niebezpiecznymi sytuacjami. do których on zmierza (por. a więc takim.się on w stałe poczucie lęku . W związku z tym muszą -one ulec modyfikacji lub rekonstrukcji. 1979.rozbiciu lub zburzeniu. Konieczność uwzględniania realnych podstaw. Zadaniem rehabilitacji jest w tym przypadku korekta błędnych przeświadczeń ociemniałych o swoich możliwościach i likwidacja niewłaściwych postaw wobec siebie. jak również środowiska społecznego. wynika stąd. Jest ona spowodowana brakiem poczucia pewności i bezpieczeństwa. Z uwagi na to. U ociemniałych przeceniających swe możliwości korekta powinna iść w kierunku urealnienia postawy i dostosowania się do ograniczeń spowodowanych ślepotą. gdyż w warunkach ślepoty nie mogą być realizowane albo są realizowane tylko częściowo. poczucie własnej mocy pisze Z. Cele i dążenia te mogą dotyczyć zarówno spraw osobistych. organizacji społecznej i tego wszystkiego. W przeciwnym przypadku będzie istnieć niebezpie-czeństwo ich nierealizowania i poniesienia porażki. strach i lęk hamują go po prostu przed podjęciem nawet najdrobniejszych czynności i zadań. W przypadku postawy niedoceniania oraz postawy lękowej należy budzić w ociemniałych poczucie własnej mocy i wartości. s. zarówno tzw.reakcji obronnej na grożące niebezpieczeństwo.realnych podstawach. kariera zawodowa. Podobnie brak ich może doprowadzić do przecenienia swych możliwości i lekceważenia kalectwa. 3). że "ja świadome" po utracie wzroku musi ulec modyfikacji i korekcie. Niewłaściwe postawy mogą również wystąpić u ociemniałych. C.

jest ich postawa wobec rehabilitacji. 1969. w tym zawodowych. są w stosunkowo krótkim czasie. Albowiem zwycięstwo nad własnym ograniczeniem i oporem twardej rzeczywistości . Łatwo zrozumieć. s. które utraciły wzrok. Chodzi tutaj o to. 4. Istotną sprawą jest w tym przypadku wzbudzenie w ociemniałym -pragnienia stania się samodzielnym' i niezależnym. pomimo licznych oporów i trudności w początkowym okre-' się.to jednak nie wolno mu rezygnować i załamywać się w dążeniu do wyznaczonego celu. Mówiąc o modyfikacji i rekonstrukcji planów życiowych nowo ociemniałych przede wszystkim trzeba w nich uwzględniać takie elementy. jak: . Niewątpliwie życie ociemniałego jest pełne przeszkód i trudności. systematyczne uprawianie sportu. jakim jest efektywna rehabilitacja. Związane jest ono właściwie z realizacją planów życiowych. bierności itd. Zasada ta odnosi się również do osób. ułożenie harmonijnych stosunków w istniejącej rodzinie (korekta pewnych obowiązków) itd. a więc kompleksu niższości. turystyki itd..plany zawodowe. zdobycia nowego zawodu. V/ ten sposób program ten odpowiada całkowicie potrzebom rehabilitacyjnym inwalidy. czyli założenie rodziny.a. Hulek. korzystanie z dóbr kulturalno-oświatowych. Postawa wobec rehabilitacji Kolejnym ważnym psychologicznym zagadnieniem w rehabilitacji ociemniałych.*^^^^v-^ JJJ. czy chcą oni podjąć wysiłki i aktywnie współdziałać w kierunku redukcji skutków nabytego kalectwa i przystosowania się do nowych i zmienionych warunków.działalność społeczna. a więc możliwości kontynuowania dotychczasowego zawodu. należy również do ważnych zagadnień psychologicznych w rehabilitacji ociemniałych. . . Sprawa ustalenia i zaakceptowania realnych planów życiowych. t99 _--.przystosowanie się do życia w warunkach ślepoty (rehabilitacja podstawowa). Aktywna postawa wobec rehabilitacji jest warunkiem osiągnięcia przez ociemniałego zadowalających wyników w zakresie odzyskania samodzielności i niezależności życiowej. 117). czasami zbyt dużych i przekraczających jego możliwości . Wymienione elementy dotyczą właściwie planów długoterminowych. . Oprócz tego typu istnieją plany obejmujące cele. decydujących niemal o całym życiu czy dłuższym okresie życia człowieka.sprawa rodziny. a zwłaszcza nowo ociemniałych. które realizowane. aby żadne trudności i przeszkody nie odciągnęły go od zdecydowanego zamiaru ich osiągnięcia. że u osoby nowo ociemniałej trudno o taką postawę biorąc pod uwagę jej reakcje na ślepotę. w tym również utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. Tak więc u osób nowo ociemniałych trzeba wykształcić aktywną postawę wobec rehabilitacji. który utracił wzrok.nuw ^yuluwycn stanowi bardzo ważny wskaźnik poziomu psychicznej adaptacji człowieka. braku wiary we własne siły. Stwarzają bowiem one perspektywy życiowe ociemniałym i przywracają im sens życia stanowiący istotę akceptacji ślepoty.przez ociemniałego planów i celów przekraczających własne możliwości i narażanie się na częste porażki prowadzi zwykle do wytworzenia się postawy niedoceniającej swoich możliwości. a ponadto on sam czuje się odpowiedzialny za jego wykonanie. Cel taki musi być wyraźnie postawiony przed 'ociemniałym.6.-". Wyznaczane także w tym przypadku cele muszą być adekwatne do możliwości ociemniałego. Jedna z podstawowych zasad rehabilitacji mówi o udziale inwalidy w układaniu programu własnej rehabilitacji i w jego realizacji (A.

Szczególnie w ten sposób mogą powiedzieć o swoim życiu ludzie pozbawieni wzroku. 4) rozmowy między widzącymi na temat ślepoty (30% badanych). drwiny. wstydzenie się niewidomego (22% badanych). s. ćwiczenia itd. co zmusza go do łączenia się z innymi ludźmi w pewne związki i grupy. a także nastawienie na długotrwałą pracę (naukę. Uspołecznienie człowieka wynika stąd. 2) nadmierna chęć niesienia pomocy. jego przyczyn (44% badanych). Jak już niejednokrotnie podkreślono . 11) . potrzeba bezpieczeństwa. "Opanowanie przeszkód . jakie czekają ociemniałego w przyszłości.to jednak każdy indywidualny człowiek zachowuje w niej swoją autonomię i swoją odrębność. Ślepota wprawdzieogranicza i utrudnia. s. 201 . Wyniki rehabilitacji nie zawsze zjawiają się szybko i trzeba je często okupywać długotrwałym wysiłkiem.). Również po osiągnięciu sukcesów na drodze do samodzielności i niezależności osobistej nie wolno spocząć ociemniałemu na laurach.zwiększa zakres panowania człowieka nad sobą i daje mu poczucie niezależności i . Wprawdzie każda społeczność ma swoje prawa i wymaga od jednostki podporządkowania się oraz respektowania ustalonych norm . szyderstwo. potrzeba samourzeczywistnienia. Jest faktem. ubliżanie. 5) zbytnie interesowanie się niewidomym (26% badanych). Istotnym czynnikiem w tym zakresie są także niewłaściwe postawy i formy zachowania się widzących wobec osób pozbawionych wzroku. potrzeba pozycji itd.pisze S. celem szybkiego uzyskania pozytywnych rezultatów i wytworzenia aktywnej postawy wobec trudności życiowych. 6) obojętność. Aktywna postawa ociemniałego musi więc zawierać w sobie element walki.7. krytykowanie. 200 Mówiąc o aktywnej postawie wobec rehabilitacji mamy na myśli dynamizowanie mechanizmów przystosowawczych. Szu-man (1947.siły". Ossowski (1979. Nie jest to jednak jedyny powód unikania i wycofywania się ociemniałych z życia społecznego. dokuczanie (62% badanych). wypracowanie nastawienia na ich zwalczanie i umiejętności znajdowania sposobów ich rozwiązywania. żyją bardziej "swoim światem wewnętrznym". 4. U podstaw życia społecznego leżą społeczne potrzeby człowieka. 3) rozmowy na temat inwalidztwa. R.człowiek ociemniały nie przestał być istotą społeczną. litość i współczucie (48% badanych). W społeczeństwie znajduje człowiek naturalne środowisko. lekceważenie. w wyniku czego stopniowo wycofują się z czynnego życia społecznego. takie jak: potrzeba przynależności i miłości. Postawa wobec widzących Z kolei należy przedstawić bardzo ważne zagadnienie. Chodzi tutaj o. 97) wymienia na podstawie swoich badań następujące najbardziej nielubiane zachowanie ludzi widzących: 1) Wyśmiewania. Dlatego też ociemniali z bierną postawą nigdy nie osiągną samodzielności i niezależności w życiu. a mianowicie zagadnienie postawy ociemniałych wobec ludzi widzących. w którym te potrzeby może zaspokoić. Życie każdego człowieka jest ustawiczną walką z trudnościami i prze-ciwnościami. że nie jest on samowystarczalny. że ociemniali na skutek organiczenia realnego kontaktu z otoczeniem zamykają się bardziej w sobie. lecz absolutnie nie wyklucza człowieka z życia społecznego. Zasada ta dotyczy również ludzi pozbawionych wzroku.przynosi mu satysfakcję i zbliża do upragnionego celu.

Jako pierwsi powinni ich odwiedzić czy zaprosić do siebie. że tego rodzaju przedsięwzięcie z góry jest skazane na niepowodzenie. na którą często jest skazany przez całe życie. Niektórzy po prostu wolą niewidomych jako kolegów i przyjaciół. U podstaw tego leżą trudności w kontaktowaniu się z ludźmi. o których dawniej się rozmawiało.się czynnikiem zachęcającym do powrotu do dawnych serdecznych spotkań. Taki pierwszy udany kontakt może stać . że ociemniali muszą być skazani na samotność i pozostawać bez kontaktów społecznych z innymi ludźmi. Istnieją bowiem tacy. wewnętrzne opory przed publicznymi wystąpieniami itp. Koleżeństwo i przyjaźń osób płci odmiennej może doprowadzić do połączenia swoich dróg życiowych w małżeństwie.to jednak wyzwala go z ciężkiego brzemienia samotności. Mogą w niej znaleźć dużo zadowolenia osobistego i . którzy aktywnie włączają się w tego rodzaju formy współżycia społecznego na płaszczyźnie współpracy z widzącymi. Z tego też powodu do istotnych spraw w rehabilitacji należy wypracowanie u ociemniałych właściwej postawy społecznej.7) nadmierny podziw 1(8% badanych). lecz obejmuje szeroką dziedzinę pracy 202 społecznej i politycznej. Pierwszy krok w tym kierunku powinni jednak uczynić sami. a mianowicie udział w pracy organizacji społecznych i politycznych. znajdują więcej zrozumienia dla swoich spraw życiowych itp. że pomimo utraty wzroku wiele się nie zmieniło. Włączenie się ociemniałych w życie społeczne i utrzymywanie ścisłych kontaktów ze swoim środowiskiem zależy w głównej mierze od nich samych. Tłumaczą to przeważnie tym. mają więcej sobie do powiedzenia. a następnie swoboda w zachowaniu i poruszaniu tematów. Praca społeczna i polityczna jest dla ociemniałych całkowicie dostępna. Nie dotyczy to jednak wszystkich widzących. które niechętnie kontaktują się z osobami pozbawionymi wzroku i unikają ich. Koleżeństwo i przyjaźń ociemniałego niekoniecznie muszą być skierowane do widzących. Zazwyczaj po okresie troskliwej opieki i serdeczności natychmiast po utracie wzroku następuje osłabienie przywiązania i stopniowe odsuwanie się od dotkniętego nieszczęściem kolegi czy przyjaciela. którzy serdecznie przyjaźnią się z inwalidami wzroku. Niewielu istnieje ociemniałych. Ślepota nie stanowi bowiem bariery nie do pokonania na drodze do kontynuowania różnych form kontaktów społecznych. które miały miejsce przed utratą wzroku. Nie oznacza to jednak. gdyż od widzącego trudno tego oczekiwać. że wśród sobie równych czują się swobodniej. Dwom osobom spojonym uczuciem miłości zawsze iść lepiej przez życie niż samotnie. jak też innych inwalidów wzroku. Dlatego dla ociemniałych bardzo 'ważna jest sprawa odnowienia zerwanych i zapomnianych kontaktów z kolegami z pracy i przyjaciółmi. kiedy widzieli. Życie społeczne człowieka nie ogranicza się jednak do stosunków koleżeńskich czy przyjacielskich. Ociemniali nie powinni jednak rezygnować z odnowienia dawnych zażyłych stosunków ze swoimi znajomymi z okresu. Nie powinni w tym przypadku sugerować się mylnymi poglądami. przekona z pewnością dawnego kolegę czy znajowego. udział w wydarzeniach o charakterze państwowym i narodowym. Dotyczy to zarówno osób widzących. Niewątpliwie istnieją wśród widzących jednostki. gdyż boją się ślepoty i nie chcą się z nią bezpośrednio zetknąć. Wprawdzie małżeństwo dla inwalidy wzroku pociąga za sobą dodatkowe trudności i obowiązki . Inicjatywa w tym kierunku.

O stopniu społecznego zaangażowania decydują bowiem potrzeby społeczne. Poprzez rehabilitację trzeba rozbudzić u ociemniałych na nowo zainteresowanie sprawami gospodarczymi. Jak już podkreślono . Ponieważ rehabilitacja ma za zadanie między innymi przygotowanie ociemniałych do życia społecznego. sukcesów czy niepowodzeń. np. z tego względu w ślad za nią powinno iść przygotowanie środowiska do współpracy i współżycia z tego rodzaju inwalidą. ulega nieraz poważnym zmianom. społecznymi i politycznymi.8. Postawa widzących wobec ociemniałych Postawa ludzi widzących wobec ociemniałych jest ściśle związana z poprzednio omawianym zagadnieniem. z którym mają wspólnie żyć i pracować. współpracowników w zakładzie pracy.współmieszkańców i współpracowników na przyjęcie ociemniałego. Wynikiem tego jest zazwyczaj niewłaściwa postawa ludzi widzących wobec tego rodzaju inwalidów. które trudno usunąć. Z reguły pozbawiany jest również informacji. W takiej sytuacji ociemniały nie jest uznawany jako pełnoprawny członek rodziny i aktywnie uczestniczący w jej życiu. która ułatwiałaby im nawiązywanie kontaktów z ludźmi i współżycie w swoim środowisku. Szczególnie jaskrawo sytuacja la występuje w środowiskach małomiejskich i wiejskich. a które dotyczą istotnych spraw rodzinnych. Ma to miejsce przy zdecydowanie negatywnej postawie. jak fizyczne znęcanie się. Obejmuje ono przede wszystkim przygotowanie ludzi . Rozważając zagadnienie niewłaściwej postawy widzących wobec ociemniałych wyraźnie trzeba wyodrębnić środowisko bliższe . z którym spólnie zamieszkują.zaspokojenie potrzeb społecznych. Wręcz przeciwnie. zostaje on uznany za niezdolnego do pełnienia przynależnej jemu roli w rodzinie i zostaje odsuwany lub niewłączany do różnych obowiązków. Postępowanie takie prowadzi z reguły do głębokiego zaniedbania rehabilitacyjnego. postawę negatywną i postawę pseudopozytywną.współmieszkańców wioski czy miasta. Postawa członków rodziny i ich postępowanie w stosunku do człowieka ociemniałego. jakie człon-kowie rodziny wymieniają między sobą. Zadaniem rehabilitacji jest również przygotowanie ociemniałych do aktywnego życia społecznego. w ramach której wzajemnie się kontaktują. "banie polegające na braku znajomości w społeczeństwie problematyki tyfiologicznej.postawa ich wobec człowieka. Postawa obojętności charakteryzuje się całkowitym brakiem zainteresowania ociemniałym i'jego sprawami oraz brakiem działania w kierunku jego rehabilitacji. jakie nawet przy braku 'zdolności widzenia mógłby wypełniać. że urąga elementarnym zasadom humanitaryzmu. agresja słowna czy wykorzystywanie jako siły roboczej. na ogół budzi wiele zastrzeżeń. Postawa taka przejawia się w takim zachowaniu. Widzący wraz z inwalidami wzroku tworzą bowiem wspólną społeczność. kłopotów itd. Wśród niewłaściwych postaw środowiska rodzinnego wobec ociem203 niałego członka rodziny można wyróżnić postawę obojętności. Chodzi mianowicie o wykształcenie pozytywnej postawy wobec widzących. Nieraz postępowanie członków rodziny w stosunku do ociemniałego-jest do tego stopnia niewłaściwe. W tej dziedzinie istnieje niestety duże zanied-. 4.członków rodziny oraz środowisko dalsze . Do łagodniejszych form . -który traci wzrok. a także wzbudzić potrzebę aktywności społecznej.

którego spotkała wielkie nieszczęście i dlatego trzeba mu stworzyć cieplarniane warunki. Wymienione niewłaściwe postawy (obojętności 'i negatywna) są 'na ogół wynikiem braku znajomości u członków rodziny faktycznych możliwości życiowych ludzi pozbawionych wzroku oraz możliwości 'rehaBilitacyjnych. na którą trzeba mieć wzgląd i którą stale trzeba. łych miasteczkach i na wsiach. jakim charakteryzuje się bardzo wielu widzących. Taka sytuacja prowadzi czasami do tego. Przypadki przesadnej opieki i rozczulania się.. • ! • Ponadto pewne cechy osobowości mogą y/pływać na niewłaściwe postępowanie domowników wobec ociemniałego członka rodziny. Ociemniały staje się osobą.. Na specjalną uwagę zasługuje nietaktowne zachowanie się widzących . Szkodliwość jej polega na tym. Charakteryzuje się ona tym. Na niewłaściwe postawy wobec ociemniałego członka rodziny mogą mieć także pewien wpływ pewne przesądy dotyczące osób niewidomych. się opiekować. że członkowie rodziny uważają. Świadczy to również o braku znajomości życiowych możliwości ludzi dotkniętych ślepotą.' Może ona też wpływać na różne agresywne formy zachowania się. Okazuje się przy tym bardzo dużo politowania i ubolewania. a więc wynikających z . panujące niestety jeszcze dzisiaj w niektórych środowiskach wiejskich czy małomiasteczkowych. zwłaszcza gdy jest on niezrehabilitowany i sprawia pewne kłopoty. Postawa negatywna przejawia się przede wszystkim w izolacji ociem-f . Ludzie spotykający się na ulicach czy w innych miejscach są sobie nieznani i tworzą grupę społeczną przypadkową. wyrażanie niechęci czy niezadowolenia w stosunku do niego i jego poczynań. wynika na ogół z postawy negatywnej lub pseudopozytywnej. w domu nie powinien nic robić. : ' :. wobec ociemniałych. że nie pozwala się ociemniałemu na rozwój jego samodzielności i niezależności życiowej. W pewnym stopniu inaczej kształtuje się postawa środowiska dalszego wobec ociemniałych. którą można określić jako pseudopozytywną. Do niewłaściwych należy również zaliczyć postawę. Na tym tle może dochodzić często do kłótni. jakie mają oni w naszym kraju '(zakłady rehabilitacyjne. w której wzajemne kontakty są luźne.zachowania wynikających z tego rodzaju postawy należy izolacja ociemniałego. agresja słowna itd. rzucanie kamieniami. spółdzielnie niewidomych itd. natomiast wszyscy powinni jemu służyć. że rodzina chce się pozbyć ociemniałego i umieścić go w domu pomocy społecznej.).miłości czy przyjaźni. jak: uderzenie znienacka. ociemniałego za człowieka. Niewłaściwe postępowanie ludzi widzących przypadkowo spotykających się z człowiekiem pozbawionym wzroku przyjmuje na ogół inne formy. Niewłaściwe zachowanie się. że jest ciężarem dla rodziny. awantur czy wymówek. \ " :. Pseudopozytywną postawa środowiska rodzinnego jest bardzo szkodliwa dla ociemniałego. Tam ociemniały nie jest postacią obojętną i wiele osób staje na jego drodze. małych i wyłączaniu ich z różnych grup towarzyskich czy społecznych. ' W dużych miastach ludzie dotknięci ślepotą'są raczej postaciami obojętnymi.. okazywanie tego.. nad człowiekiem pozbawionym wzroku ze strony ludzi widzących. . Postawa taka wynika zazwyczaj z jak najbardziej pozytywnych pobudek . Zupełnie inaczej sprawa ta przedstawia się w ma. 204 wokół której z "namaszczeniem" się chodzi. • • . Nie może więc pracować zawodowo.

którzy "męczą" ociemniałego swoim towarzystwem i opieką bez jego wyraźnej zgody. to. T. dlatego nie. że unikają oni kontaktów z ludźmi widzącymi. środowisko rodzinne. którzy utracili wzrok. Nie oznacza to jednak.osoby. Sytuacje trudne występują w życiu każdego człowieka..przedmioty.. Istnieją "filantropi". Jak już podkreślono przy omawianiu postawy środowiska. nawet najzdrowszego. zmusza do określonego działania. wypływa i to na ogół z bardzo pozytywnych motywów. Zaliczyć można do nich głośne wyrażanie ubolewania przy ociemniałym. Z reguły środowisko człowieka ma charakter względnie stałego układu elementów. podróży). wyrażanie współczucia. zamierzeń. pracy itd. w życiu których wszystko układa się pomyślnie. potrzeb. frustracyjnych) zajmowało się u nas w kraju kilku autorów (Z. R. są one tak szkodliwe. Zachowanie się ociemniałych w sytuacjach trudnych Zagadnieniem zachowania się osób pozbawionych wzroku w sytuacjach trudnych (stresowych. szczególnie ostro występuje ono jednak u ociemniałych. Majewski 1971a. Przez sytuację T.9. jak właściwie zachowywać się w bezpośrednich z nimi kontaktach. jest sprawą o doniosłym znaczeniu społecznym. Sytuacje więc zmieniają się i człowiek często znajduje się w nowym układzie elementów. Bardzo charakterystyczną formą zachowania się ludzi widzących ze środowiska dalszego wobec ociemniałych są tzw. s. Z tego też powodu przeciętny człowiek widzący nie wie dużo o możliwościach życiowych ludzi niewidomych. Tak więc w sytuacji występują określone zadania (potrzeby). . jak to ma miejsce w środowisku rodzinnym. Niewielu jest bowiem ludzi. Tomaszewski (1976. Są to formy zachowania bardzo nielubiane przez ociemniałych. a co za tym idzie .nie wie. 1965.zachowania się' reaktywnego. Ossowski" 1979). ale też określone zadanie (aspekt zadaniowy). Ponieważ w tym przypadku są to kontakty w zasadzie krótkotrwałe (ograniczają się do wspólnej drogi. Określona sytuacja może być korzystna lub niekorzystna dla realizacji zadania lub realizacji celów. rodzinnego. Każda z sytuacji stanowi dla niego nie tylko określony zespół bodźców (aspekt bodźcowy)-stymulujący go do określonej reakcji . że nie występują w nim określone zmiany. nietakty. warunki i czynności. Jeśli istnieje . Zagadnienie postaw ludzi widzących wobec tych. albowiem człowiek reguluje swoje stosunki z otoczeniem poprzez czynności. Omówione niewłaściwe formy zachowania ludzi widzących wobec %fl5 ociemniałych wynikają na ogół z braku szerszej znajomości problematyki tyfiologicznej w naszym społeczeństwie. W grę mogą tutaj także wchodzić pewne negatywne cechy osobowościowe. najsprawniejszego. Sytuacja wyznacza mu określone zadanie.postawy pseudopozytywnej. Jest to zagadnienie odnoszące się do wszystkich niewidomych. można również spotkać w / autobusie. to przygotowanie go do współżycia i współpracy powinno stanowić integralną część programu rehabilitacyjnego-Podobnie sprawa kształtowania właściwych postaw ludzi widzących poprzez szeroką działalność publicystyczną jest warunkiem pełnej integracji ludzi pozbawionych wzroku z ich środowiskiem społecznym. które powodują m. tramwaju czy na ulicy. do rozwiązania sytuacji. in. np. Chodzi tutaj zarówno o środowisko społeczne . 17) rozumie wzajemny-układ stosunków człowieka z elementami jego środowiska w określonym czasie. 4. zwłaszcza w początkowym okresie po utracie wzroku. cele i zamierzenia są bez trudu i wysiłku realizowane. jak też środowisko (otoczenie) fizyczne . zbytnie wypytywanie się o przyczynę ślepoty itd. wszystkie potrzeby są zaspo1kajane. O ile chodzi o środowisko rodzinne. Sękowska.

Szczególnie niektóre z nich występują w ostrej formie u ociemniałych. Odnosi się to w szczególny sposób do sytuacji deprywacji i zagrożenia. nieprzewidzianych elementów. przeciążenia. uszkodzenia ciała). czy podjęta decyzja na skutek niedoinformowania jest słuszna).przeciążenia (przeciążenia aparatu regulacji w trakcie wykonywania zadań . Regulowanie wzajemnych stosunków odbywa się przy znacznym udziale wzroku. Sytuacje trudne do rozwiązania mogą być równocześnie trudne emocjonalnie. "trudne do zniesienia". warunków i czynności. że ich funkcjonowanie to jedno wielkie pasmo.9. Tomaszewski (1976. "Obserwacja życia niewidomych .braki informacyjne (informacje niepełne. Odnosi się to^j w . 50-51). materiał osoby). aut. Jeśli ten korzystny układ zostaje zakłócony tak. zbędnych.równowaga między warunkami wewnętrznymi (możliwoś206 ciami wykonania czynności) a zewnętrznymi (układem elementów niezbędne narzędzia. prawdopodobne). utrudnienia.pozwala nam dostrzec. ślepota i jej skutki poważnie zakłócają wzajemny układ człowieka z jego środowiskiem.(działalności praktycznej).) wyróżnia 5 rodzajów sytuacji trudnych w życiu człowieka. Jednakże można zaryzykować stwierdzenie. s. Według R.zagrożenia fizyczne (zdrowia.świat dostosowany jest.przyp. Lewicki. Taka sytuacja przynosi człowiekowi satysfakcję i dobre samopoczucie. sytuacje trudne emocjonalnie mogą spowodować trudności w ich rozwiązaniu. pośrednie. Może jest to stwierdzenie trochę przesadne. Ogólnie trzeba stwierdzić. 4.konfliktowe decyzje (brak pewności. . Ossowskiego (1979. 33) przyczynami powstawania trudności u ludzi pozbawionych wzroku są: . że liczba sytuacji trudnych u ludzi ociemniałych jest niewspółmiernie większa niż u przeciętnego człowieka widzącego. zmagania się z tego rodzaju sytuacjami" <sytuacjiami trudnymi . I odwrotnie. 1969.każdej sytuacji ociemniały napotyka pewien stopień utrudnienia. a mianowicie: sytuacje deprywacji. 32 i nast. s. dodatkowych. a także w zachowaniu się w sytuacjach społecznych. zagrożenia i konfliktowe.). Wszystkie wymienione rodzaje sytuacji trudnych są przede wszystkim w większym lub mniejszym stopniu sytuacjami "emocjonalnie trudnymi". A. Ossowski (1979. co przede wszystkim przejawia się w wykonywaniu różnych zadań . Niektóre z nich są też sytuacjami "tirudnymi do rozwiązania". Z tego też powodu ociemniali mają trudności w regulowaniu tych stosunków. T. wówczas mamy normalną sytuację pozwalającą rozwiązać zadanie. Sytuację trudną "do rozwiązania" w wyniku braku odpo-i wiednich warunków lub sytuację trudną "emocjonalnie". na którą reaguje emocjami o Walencji ujemnej. s. że normalny przebieg działania . s. do warunków funkcjonowania widzących). wówczas człowiek znajduje się w sytuacji trudnej. ci pierwsi zmuszeni są do funkcjonowania w warunkach daleko odbiegających od normalnych. W sytuacji normalnej występuje wzajemne dostosowanie zadań. które dostosowane jest dla ludzi widzących.pisze R. że nieomal w . ' Tak więc mówiąc o sytuacji trudnej można w niej wyodrębnić 2 znaczenia. a więc wywołującą określone negatywne emocje (por.czynności jest niemożliwy na skutek braku któregoś z elementów lub pojawienia się nowych. w których występuje utrudnienie wykonania zadania. 19) . Sytuacje trudne ociemniałych Jak wynika z licznych badań. .1. i. osiągnąć zamierzoną wartość itd.

działania wynika z ograniczeń w sferze działalności praktycznej."w sytuacjach deprywacji może nastąpić albo obniżenie poziomu sprawności organizmu. że ociemniały oddaje się bezczynności. Wyrazem tego jest nieraz przesadna troska o materialne warunki dla siebie i siwojej rodziny. co prowadzi często do całkowitego zahamowania tej potrzeby. fi Sytuacje deprywacji. s. jak też psychologicznych czy społecznych. są sytuacjami szczególnie "emocjonalnie trudnymi". Te ostatnie związane są z izolacją ociemniałych od społeczeństwa i unikaniem kontaktów z ludźmi. Dopiero szczególne sytuacje mogą zakłócić normalny tok ich zaspokajania. Przeszkody czy braki dezorganizują sytuację i utrudniają czynności orientacyjne.| to więc sytuacje. Potrzeby te. Ociemniały po prostu nie odczuwa potrzeby działania. Oczywiście utrata wzroku jest szczególnym czynnikiem. W normalnych warunkach ekonomicznych. U podstaw potrzeby samodzielności i niezależności osobistej leży uzależnienie ociemniałego na wielu odcinkach życia i konieczność korzystania z pomocy innych osób. w których możliwości wykonania zadania zostają zmniejszone na skutek pojawienia się w sytuacji pewnych elementów -• przeszkód lub braku potrzebnych elementów.zwłaszcza ta pierwsza. potrzeba aktywności i potrzeba niezależności materialnej' (por. że są one w szczególny sposób odczuwane. Należą do nich: potrzeba samodzielności i niezależności osobistej. . informacji. Majewski. który udaremnia lub ogranicza zaspokajanie i realizowanie niektórych potrzeb człowieka.szczególności do sytuacji utrudnienia i przeciążenia. który powoduje . Mówiąc o sy-?! tuacjach deprywacji z reguły odnosimy je do zaspokajania potrzeb. Tomaszewski (1976. Ograniczenie zdolności do pracy i pogorszenie sytuacji materialnej w związku z utratą wzroku powoduje nieraz to. mogą być wykorzystane jako czynniki stymulujące (motywy) do pracy nad sobą i do aktywnego włączenia się w proces rehabilitacji. do wydłużania się czasów reakcji. albo procesy dezorganizacji funkcjonalnej. s. Utrata wzroku jest właśnie takim czynnikiem. pobudzenia emocjonalnego. w których człowiek jest pozbawiony czegoś istotnego i niezbędnego do t. Sytuacje deprywacji (pozbawienia) to takie. T. a w niektórych przypadkach prowadzi do całkowitego ich zahamowania. a więc w konsekwencji obniżenie się poziomu wykonywanych czynności. 1971a. innych osób. np. związanych ze zdobywaniem informacji (deprywacja informacyjna). zawężenia pola świadomości". że ociemniały bardzo intensywnie przeżywa ten rodzaj strat czy ograniczeń. w których ociemniały zdany jest "na łaskę i niełaskę" osób widzących.t. Są. Sytuacje utrudnienia. kulturalnych i społecznych potrzeby człowieka są zaspokajane bez specjalnych trudności. Sytuacje. decyzyjne i wykonawcze. 44). Jak twierdził T. -materiału. w których człowiek ma udaremnione lub ograniczone ( możliwości zaspokajania swoich potrzeb i to zarówno podstawowych i (fizjologicznych). Na szczególną uwagę zasługuje udaremnienie zaspokojenia potrzeb poznawczych. narzędzi. Ograniczenie możliwości zaspokajania niektórych potrzeb na skutek braku wzroku powoduje to. Brak możliwości %08 jej zaspokajania powoduje to. Są to sytuacje. stan bezczynności przyjmuje jako rzecz normalną dla niego. życia lub do normalnego działania w swoim środowisku. Potrzeba aktywności. że występują one ze znacznym nasileniem. prowadzące również do obniżenia poziomu sprawności. Szczególnemu zahamowaniu ulegają potrzeby o charakterze psychologicznym i społecznym. 33) .

poglądów. w pośpiechu. Z uwagi na to. zdrowia. pozycji społecznej. Psychologia koniecznych informacji. na pewno więcej niż w przypadku ludzi widzących.utrudnienia związane z procesem opanowywania nowych sprawności motorycznych. dla dobrego imienia ociemniałego. Wynika to stąd. 18) pisze. zwłaszcza po terenie mało znanym. Tomaszewskiego (1976. R. które może stworzyć sytuacje zagrożenia o charakterze fizycznym.względu na inwalidztwo lub błędy. 34). s. wykonywania licznych czynności zmierzających do realizacji wynikającego z danej sytuacji zadania. '•. .konieczność działania pod presją czasową. w których mu-ązą wkładać wiele wysiłku. samodzielne poruszanie się. Chodzi tutaj o sytuacje." Są to sytuacje. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na zagrożenia o charakterze fizycznym dla zdrowia czy nawet życia. Łączą się one bardzo z sytuacjami utrudnienia. Ossowski (1979. fizycznymi człowieka. jego samego i jego bliskich. samodzielne wykonywanie wielu trudnych czynności życia codziennego. to sytuacje. możliwości podejmowania właściwych decyzji. Szczególnie wypada tutaj podkreślić utrudnienia wynikające z braku odpowiednich informacji. Majewski. 19) zwraca uwagę na zagrożenia dla "własnego ja".braki informacyjne przy wykonywaniu czynności. np. gdy trudności realizacji zadania osiągają stopień (poziom) graniczący z możliwościami . s. która człowiekowi widzącemu zapewnia bezpieczeństwo działania. w których zadania nie są dostosowane do jego możliwości lub nie ma on warunków do jego wykonania. działalności zmuszony jest angażować wszystkie swoje sprawności na granicy jego górnej możliwości". . Ossowski (1979. czy nie zostanie ośmieszony. które powstają. że skutki ślepoty wkraczają we wszystkie płaszczyzny życia codziennego. według T. s. Sytuacje konfliktowe.znaczne utrudnienia w sytuacjach życiowych człowieka ociemniałego. Wynikają one z braku wzrokowej kontroli otoczenia. że "niewidomy w trakcie codziennej. uprawnień. Wymieniony już R. stąd jego brak jest odczuwany jako utrudnienie o wielkim zasięgu. własnego dzieła. gdy człowiek . Życie ociemniałych obfituje w sytuacje przeciążenia. które może popełnić. Pisze on. 18) wśród czynników utrudniających regulację stosunków osoby pozbawionej wzroku ze środowiskiem wymienia: . że "stała potrzeba wchodzenia w interakcje z widzącymi rodzi stałe u inwalidy uczucie lęku. dobrego samopoczucia lub samooceny itd. dobrego imienia. poddany krytyce. R. zdobywanie wielu 209 T. Sytuacje zagrożenia. własności. a wykonać je musi lub pragnie. Ossowski :(1979.psychicznymi (intelektualnymi). że nieomal w każdej sytuacji rola wzroku jest istotna. w których "istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający: życia. Sytuacje zagrożenia. U postaw izolowania się niewidomych od widzących leży między innymi i tego rodzaju motywacja". Ponadto brak dostatecznych informacji może spowodować podjęcie przez ociemniałego błędnej decyzji czy podjęcie nieprawidłowego^ działania. odsunięty że . podejmowanie decyzji przy braku lub ograniczeniu niezbędnych informacji.stosunek widzących niedopuszczający niewidomych do równorzęd-ności w życiu społecznym. brak możliwości kontroli efektów swego działania. aby zadanie wykonać. s." Zagrożeń w życiu ociemniałych jest dużo. Powstają one wówczas. Sytuacjfe przeciążenia.

znajduje się w polu działania dwóch sił, wartości przeciwstawnych pozytywnych i negatywnych oraz musi dokonać wśród nich wyboru. Do sytuacji konfliktowych zalicza się też sytuacje, w których występują elementy walki, konkurencji, a więc, w których chodzi o ochronę własnej godności, praw i interesów lub zwycięstwo własnych poglądów, uzyskanie właściwej pozycji społecznej itd. Należy stwierdzić, że ten rodzaj sytuacji jest także częstym udziałem osób, które straciły wzrok. Mamy tutaj na myśli z jednej strony sytuacje współzawodnictwa z ludźmi widzącymi na różnych odcinkach życia, a z drugiej -^ i to przede wszystkim - sytuacje walki o własną godność. Chodzi tutaj o uznanie przez widzących ich praw i ich wartości jako ludzi i członków określonych grup społecznych. Ciekawe rozważania na temat sytuacji konfliktowych, w których występuje sprawa zachowania własnej godności, obrony swoich interesów, podaje S. Kotowski (1978, s. 20-21). Stawia on problem, czy nie210 widomemu łatwo zachować "własną twarz" w tego rodzaju sytuacjach. Człowiek z "własną twarzą" - według autora - to ten, który jest "w stanie zająć stanowisko zgodnie z jego przekonaniami, niezależnie od wywieranych przez otoczenie nacisków. Jest to człowiek, na którego można liczyć, przewidywać zachowanie w różnych sytuacjach". Przeciwnie ludzie bez ,,własnej twarzy" to takie osoby, które "łatwo ulegają naciskom otoczenia, a zwłaszcza osób znaczących, nawet wtedy, gdy są przekonani o niesłuszności zajmowanego stanowiska". V/ konkluzji twierdzi on, że osobom pozbawionym wzroku trudniej jest zachować "własną twarz" niż osobom widzącym. Uzasadnia on to tym, że niewidomi mają znacznie mniejsze możliwości wyboru pracy zawodowej, kolegów, przyjaciół, zmiany otoczenia, znalezienia dostępnych form rozrywki, są w większej mierze zdani na pomoc ludzi widzących. W takiej sytuacji walka o własne interesy, przeciwstawianie się czy zajmowanie odmiennego stanowiska może narazić niewidomego na bardziej dotkliwe konsekwencje niż człowieka widzącego. Nie oznacza to, że .ludzie pozbawieni wzroku nie powinni lub nie mogą zachować "własnej twarzy" wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę ich godność osobista czy uprawnienia, które im jako ludziom i członkom społeczeństwa się należą. R. Ossowski (1979, s. 56) przyjmuje natomiast, że u inwalidów wzroku występują 2 rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie sytuacje o charakterze zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne. Sytuacje zakłóceń i zagrożeń występują wówczas, gdy inwalida wzroku realizuje ważne zadania i ma poczucie rozbieżności między własnymi możliwościami a wartościami, które .pragnie osiągnąć. Im większa istnieje rozbieżność i im większe pragnienie likwidacji tej rozbieżności, a zarazem mniejsze prawdopodobieństwo jej usunięcia i tym samym poniesienia porażki, tym określone sytuacje są bardziej trudne. Sytuacje te są wynikiem tego, że całe otoczenie dostosowane jest do ludzi widzących, a ociemniali zmuszeni są do działania w nim bez wzroku. Stąd występują znaczne zakłócenia w ich działaniu zmierzającym do rozwiązania określonego zadania czy osiągnięcia celu. W działanie to muszą oni wkładać więcej wysiłku, stąd działają oni w warunkach obciążenia. Z uwagi na to, że pewne wartości nie mogą być przez nich zdobyte lub potrzeby zaspokojone, sytuacje zakłócenia czy- zagrożenia przekształcają się w sytuacje deprywacji, które łączą się z poczuciem porażki. Tak więc wyodrębnione przez R. Ossowskiego sytuacje zakłócenia czy zagrożenia mają szeroki zakres i obejmują większość sytuacji

trudnych wyodrębnionych przez T. Tomaszewskiego. Sytuacje społecznie trudne powstają w wyniku interakcji ociemniałych z osobami widzącymi. Ich źródłem są niewłaściwe postawy ludzi widzących i wynikające z nich właściwe formy zachowania. Na ich znaczenie w życiu ludzi pozbawionych wzroku zwrócił uwagę R. Ossowski {1979, s. 9). Pisze on: "Liczne zaburzenia w przystosowaniu niewi21il domych powstają także na skutek negatywnych lub obojętnych postaw otoczenia wobec niewidomych. Postawy te przejawiają się w zachowaniach w postaci pogardy, litości lub podziwu, nadmiernego zaintereso* wanta itd. Inwalidzi wzrokowi odzwierciedlają te sytuacje jako przykre i trudne do zniesienia oraz zakłócające włączenie się ich do nurtu normalnego życia społecznego". Jako przykłady sytuacji społecznie trudnych autor (s. 94 i 95) podaje: - nadmierną chęć niesienia pomocy, co ludzie pozbawieni wzroku uważają za przejaw własnej niezdolności, -• wyrażanie podziwu dla dużych możliwości niewidomych, co odczuwają jako przejaw opinii społecznej, że niewidomi mają małe możliwości, -' wyrażanie nadmiernego zainteresowania w stosunku do niewidomych, co przyjmują jako przejaw traktowania ich Jako innych ludzi, - wyrażanie wątpliwości odnośnie do możliwości samoobsługi i poruszania się, co odbierają jako negatywną ocenę ich możliwości, - publiczne wyrażanie opinii o wielkiej tragedii i nieszczęściu człowieka pozbawionego wzroku, co przyjmują jako wyraz współczucia i, litości, -wyrażanie negatywnych opinii i niewłaściwe zachowanie wobec nich (wyśmiewanie, szyderstwa, ubliżanie, krytyka), co przyjmują jako wyraz poniżenia i pogardy. Przedstawionych sytuacji trudnych nie można podzielić według jakiegoś jednolitego kryterium. Z tego też powodu omówione sytuacje nie wykluczają się wzajemnie w sposób ostry. W jednej i tej samej sytuacji mogą bowiem występować różne trudności, więc i deprywacja, zagrożenie, przeciążenie itd. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że pojęcie trudności jest pojęciem względnym, to znaczy ,nie każdy w jednakowym stopniu odczuwa coś jako trudność. Istnieje więc indywidualna odporność na sytuacje trudne (próg tolerancji),. 4.9.2. Reakcje ociemniałych na sytuacje trudne Człowiek ociemniały, podobnie jak posiadający pełnosprawny wzrok, nie pozostaje obojętny wobec sytuacji trudnych (stresowych), lecz w określony sposób na nie reaguje. Reakcje te są bardzo złożone i charakteryzują się przede wszystkim przedłużającym się stanem napięcia . emocjonalnego i określane są jako stres psychologiczny. Jest to więc stan organizmu następujący w wyniku działania pewnej trudności jako zjawisko .""posytuacyjne" (por. T. Tomaszewski, 1976, s. 35). W zbliżony sposób definiuje się pojęcie frustracji, jako stan wewnętrzny organizmu odznaczający się napięciem emocjonalnym o znaku ujemnym występujący w przypadku niemożliwości zaspokojenia potrzeb, zrealizowania celu, piętrzenia się trudności, zagrożenia (por. W. Szewczuk, 1979, s. 82). Są to więc również procesy następcze po pojawieniu się trudności, prze212 szkody. Na ogół jednak pojęcie frustracji odnosi się ao syi,ucn;Ji ucyi.^- wacji, a więc udaremnienia zaspokojenia potrzeb, realizacji celu i w tej sytuacji jest ono raczej pojęciem podrzędnym w stosunku do

pojęcia stresu psychologicznego odnoszącego się do wszystkich kategorii sytuacji trudnych. J. Reykowski (1963, s. 220) pisze w tej sprawie: "O ile w pojęciu stresu zawarty jest aspekt obciążenia, to w pojęciu frustracji aspekt deprywacji na skutek udaremnienia lub niepowodzenia". A. Hulek (1969, s. 78) wprawdzie w odniesieniu do wszystkich osób niepełnosprawnych w następujący sposób pisze o ich zachowaniu się w sytuacjach trudnych w związku z udaremnieniem zaspokajania potrzeb: "U upośledzonych na zdrowiu przy zaspokajaniu potrzeb własnych w zasadzie działają te same mechanizmy zachowania, co u ludzi zdrowych. Ale kiedy w procesie przystosowania inwalidzi napotykają trudności, stwierdza się u nich niekiedy reakcje mniej pożądane. Główna różnica między nimi a inwalidami polega raczej na częstotliwości występowania takich reakcji i. ich sile występowania; jest więc różnica .stopnia, a nie jakości". • Zagadnieniem reakcji ociemniałych na pewne rodzaje sytuacji trudnych, a mianowicie wynikających'z niemożliwości zaspokojenia potrzeb na skutek braku wzroku, zajmowała się u nas Z. Sękowska (1960 i 1965). Zbadała ona 203 ociemniałych w wieku od 15 do 60 lat, którzy utracili wzrok w różnych okresach swego życia, nie wcześniej jednak niż w 15 roku życia. Starała się ona ustalić typ reakcji na sytuacje frustra-cyjne rozumiane jako sytuacje pozbawienia możliwości zaspokojenia potrzeb (sytuacje deprywacjł). Potrzeby ograniczone przez ślepotę, autorka (1965, s. 52 i nast.)'podaje następujące ich kategorie: 1. Ograniczenie potrzeb poznawczych i estetycznych, np. brak wizualnego poznania świata, ograniczenie doznań estetycznych z dziedziny malarstwa, architektury. 2. Ograniczenie potrzeb osobistych, np. swobody ruchu, utrata poczucia własnej wartości. • 3. Ograniczenie potrzeb społecznych, np. kontaktów z przyjaciółmi, kolegami, uzależnienie od innych. ', • Mówiąc o stwierdzonych w wyniku badań reakcjach ociemniałych 2. Sękowska (19'60, s. 222 i 223) pisze: "Wszystkie opracowane przez badaczy frustracji typy i przykłady reakcji frustracyjnych zarysowują się tutaj z wielką wyrazistością". Wśród tych reakcji autorka wymienia: 1. Reakcje czysto uczuciowe, pozalogiczne, np. płacz, krzyki, rzucanie się. 2. Reakcje agresywne, np. gniew, agresja słowna i fizyczna, wrogość, zazdrość, zawiść, nieufność, złośliwość. 3. Reakcje wymijające, unikające, do których należą różnego rodzaju łatwizny, ucieczki, wymówki, szukanie pretekstów, postawa samotnicza, rezygnacja, depresja, izolowanie się. 213 To samo odnosi się do kierunku reakcji na frustrację. Autorka (1965, s. 57 i 68) stwierdza u ociemniałych następujące kierunki reakcji na frustrację: 1. Szukanie sprawcy frustracji na zewnątrz, czyli tzw. reakcje ekstrapunitywne. Polegają ,one na obwinieniu innych (lekarza, kolegów) za kalectwo i występujące w związku z tym trudności w zaspokajaniu potrzeb. 2. Szukanie sprawcy frustracji w sobie, czyli tzw. reakcje interapunitywne. Polegają one na tym, że ociemniały sam siebie obwinia za utratę wzroku i wszystkie jego konsekwencje. 3. Nie szukanie sprawcy frustracji, czyli tzw. reakcje impunitywne. Ociemniały stara się wyprzeć ze świadomości przeszkodę lub trudności,

jakie powoduje ślepota, i znaleźć bezkonfliktowe rozwiązanie problemu. Sprawą reakcji ociemniałych na sytuacje frustracyjne - udaremnienia zaspokojenia potrzeb zajmował się również autor tej pracy. Zgodnie z jego obserwacjami (por. T. Majewski, 1971a, s. 45) w początkowym okresie po utracie wzroku przeważają reakcje typu agresywnego i reakcje uczuciowo negatywne. W miarę upływu czasu reakcje te ustępują •miejsca reakcjom wymijającym i unikającym, a więc uruchamiane są tutaj różne mechanizmy obronne. Tłumaczyć to można tym, że sytuacje pozbawienia, deprywacji wywołują, szczególnie u nowo ociemniałych, silne pobudzenie emocjonalne, które znajduje swoje "wyładowanie" - odprężenie, w natychmiastowych, gwałtownych reakcjach agresywnych czy uczuciowo negatywnych. Z biegiem czasu następuje pewna adaptacja emocjonalna tolerancja na sytuacje frustracyjne i zmiana rodzaju reakcji. Na miejsce reakcji agresywnych i uczuciowo negatywnych, wyrażających się zewnętrznym buntem i będących niejednokrotnie przyczyną konfliktów z otoczeniem, zjawiają się reakcje polegające na wewnętrznym, w samotności i zamknięciu przeżywaniu doznanych ograniczeń i strat, a więc reakcje ukierunkowane na obronę własnego ja (ego). Wracając do badań Z. Sękowskiej (1965, s. 97) trzeba podkreślić, że stwierdziła ona również u badanych reakcje pozytywne, a więc zmierzające do defrustracji. Przejawiały się one w: 1. Mobilizowaniu wysiłku, aby przeszkody pokonać i cel mimo trudności osiągnąć (zaspokojenie potrzeby). U ociemniałych jest to możliwe tylko w niektórych sytuacjach, albowiem pewne trudności dla nich z uwagi na brak wzroku stanowią przeszkody nie do pokonania. Stąd ociemniali tak często są skazani na porażkę w swoich dążeniach do zaspokojenia potrzeb, co prowadzi do deprywacji. Często mimo ogromnego wysiłku cel może być osiągnięty tylko częściowo. ' 2. Wyrzeczenie się tego, czego zostało się pozbawionym. Chodzi tutaj o zaakceptowanie wszystkich skutków ślepoty, których nie można zredukować. Jest to oczywiście proces dość długi wymagający znacznych zmian w sferze psychicznej. 214 3. Znalezienie innego sposobu rozwiązania trudności, które są źródłem frustracji. Wiąże się z tym tzw. zjawisko substytucji, a więc zastąpienia pey/nych celów przez inne lub znajdowania satysfakcji w zaspokojeniu potrzeb, które w warunkach ślepoty mogą być realizowane. Ponadto autorka (s. 98) zwraca uwagę na fakt, że "o postawie fruistracyjnej", a więc o stopniu oddziaływania frustracyjnego decyduje nie tylko sama ślepota, ale w jakiejś mierze jest ona przeszkodą w przebiegu normalnego życia ociemniałego oraz ogranicza i przekreśla jego plany i nadzieje na przyszłość. "Ociemniały - pisze ona - o słabej konstrukcji fizycznej, niskiej inteligencji i wykształceniu, o mniejszych aspiracjach, po zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb jest na ogół zadowolony z życia i gorycz frustracyjną odczuwa dotkliwie dopiero wtedy, gdy warunki życiowe postawią tamę jego dążeniom. Często taki człowiek mawia: »do wszystkiego można się przyzwyczaić«, co oznacza, że przyzwyczaił się do swojej ślepoty, nie wybiegając myślami zbyt daleko [...] Natomiast człowiek obdarzony wysoką inteligencją, wykształceniem, ambicją osobistą lub skłonnościami do pracy społecznej, naukowej czy twórczej wciąż czuje gorycz swojej ślepoty, gdyż ona go zahamowuje w swobodzie dążenia do wszystkich pożądanych przezeń celów". Badania nad reakcjami (zachowaniem się) inwalidów wzroku w sytuacjach trudnych przeprowadził także R. Ossowski (1979). W badaniach tych

wzięło udział 50 inwalidów wzroku w wieku od 18 do 50 lat przebywających w Ośrodku Rehabilitacji Zawodowej Niewidomych w Bydgoszczy. 'Wprawdzie autor nie rozróżnia ich z punktu widzenia mo- ' mentu utraty wzroku, to jednak należy przyjąć, że wielu z nich utraciło wzrok w późniejszym okresie życia. W przeciwnym wypadku uczęszczaliby oni do szkół specjalnych dla dzieci niewidomych i nie potrzebowaliby rehabilitacji w Ośrodku w Bydgoszczy, który przeznaczony jest dla dorosłych. Jak już zaznaczono, autor przyjmuje 2 rodzaje sytuacji trudnych u inwalidów wzroku, a mianowicie: sytuacje zakłóceń i zagrożeń oraz sytuacje społecznie trudne, Równocześnie autor przyjmuje 2 typy reakcji na sytuacje trudne, a mianowicie: • 1. Reakcje zmierzające do zwalczania trudności i szukania rozwiązań zadania, osiągnięcia celu. 2. Reakcje polegające 'na poddaniu się i uleganiu trudnościom, czyli poczuciu się niezdolnym do ich pokonania, ,a w konsekwencji rezygnacji z realizacji zadania, osiągnięcia zamierzonego celu. Są to więc reakcje obronne, które mają chronić poczucie własnej godności. W wyniku swoich badań R. Ossowski (1979, s. 113 i nast.) wyodrębnił 3 grupy inwalidów wzroku biorąc pod uwagę dominujący typ reakcji '(zachowania się) w sytuacjach trudnych: l. Pierwsza grupa stanowiąca 18% badanych charakteryzowała się 215 tym, że we wszystkich sytuacjach/a więc zarówno zakłóceń i zagrożeń, jak też społecznie trudnych, reagowała' głównie i aktywnie zwalczaniem i szukaniem rozwiązań trudności. O ile chodzi o sytuacje .zakłóceń i zagrożeń występujące przy wykonywaniu ważnych zadań, to autor (s. 72) w następujący sposób charakteryzuje tę grupę: "Cechuje ją tendencja do pokonywania trudności, dostosowywania struktury czynności do warunków przedmiotowych. i podmiotowych oraz tworzenia schematów orientacyjnych dobrze zastępujących wzrok. Osoby te nie przejawiają lęku przed niepowodzeniem, antycypują prawdopodobieństwo sukcesu (pomyślny wynik), a natężenie motywacji średnie lub wysokie". O ile chodzi o sytuacje społecznie trudne, to podstawowymi formami zwalczania i rozwiązywania trudności były: próba kierowania rozmowy na inny temat, wyjaśnianie błędności poglądów ludzi widzących, pozorny uśmiech, pozorna oibojętność i milczenie. Reakcje takie są dość skuteczne, a zarazem nie komplikują stosunków z otoczeniem ludzi widzących (por. s. 113). 2. Druga grupa, również nieliczna, bo stanowiąca 22°/o, składała się z inwalidów wzroku, którzy w sytuacjach trudnych głównie koncentrowali się na obronie własnego ja (ego), a więc dominujący typ reakcji stanowiły reakcje obronne. Takie swoiste reakcje zwane mechanizmami obronnymi stanowią sposoby zmniejszania obciążenia emocjonalnego bez. zmiany rzeczywistej sytuacji trudnej, jak to bywa w przypadku podejmowania próby zwalczania i znajdowania sposobu rozwiązania sytuacji trudnej. Autor (s. 72) charakteryzuje tę grupę w sposób następujący: "Cechuje ją tendencja poddawania się i ulegania trudnościom oraz obronnym reagowaniem na sytuacje trudne. Osoby te miały małą zdolność dostosowania struktury czynności do przedmiotowych i podmiotowych warunków,. w jakich dana czynność przebiegała. Nie dysponowały ponadto

O ile chodzi o sytuację społecznie trudne. 111). Przeciwna zależność występuje w przypadku sytuacji społecznie trudnych. Do reakcji dalszych zaliczył on tendencję do izolowania się od widzących i zamykania się w środowisku ludzi niewidomych. Można więc przyjąć twierdzenie. 142) wyjaśnia w ten sposób. s. Na sytuacje zakłóceń i zagrożeń reagują one zwalczaniem i rozwiązywaniem trudności. Różnice te autor (s. PSYCHOLOGIA NIEWIDOMYCH W WIEKU STARSZYM W naszych rozważaniach nie możemy pominąć niewidomych w wie--ku starszym. Istnieje więc ścisły związek między poczuciem stopnia trudności sytuacji a typem reakcji. u których próg odporności na sytuacje trudne jest zróżnicowany. aby zmienić jego postępowanie. Najliczniejszą grupę {6Wo badanych) stanowią osoby. Inny wniosek wynikający z badań R.VI. w porównaniu z osobami o niskim poziomie inteligencji. że sytuacje zakłócające i zagrażające. Przejawiały lęk przed porażką. s: 141) dotyczy częstotliwości występowania sytuacji trudnych i stopnia odporności na nie. osoby o wysokiej inteligencji przejawiają tendencję do zwalczania i rozwiązywania trudności. wywołujące reakcje zwalczania trudności. że badani w takich sytuacjach odnieśli więcej sukcesów niż porażek.. tym częściej reaguje on zachowaniem obronnym. Na koniec 1979 r. Ossowskiego .kształtowaniu się tendencji do przezwyciężania skutków ślepoty i adaptacji do nowych sytuacji. albowiem zgodnie z danymi statystycznymi stanowią oni około 50% całej populacji niewidomych. które mają wpływ na obniżenie się progu tolerancji na te sytuacje. stąd częstsze porażki.. to R. Przeciwnie w sytuacjach społecznie trudnych osoby o wyższym poziomie inteligencji są mniej odporne i stąd uciekają się do reagowania -obronnego. W sytuacjach zadaniowych z zakłóceniami i zagrożeniami ich częstsze występowanie powoduje podwyższenie odporności (progu tolerancji).(1979. że osoby inteligentne łatwiej i częściej w sytuacjach trudnych o charakterze zadaniowym odnoszą sukces.reakcjami obronnymi. 142) wykazały również wysoką zależność między odpornością na sytuacje trudne a poziomem inteligencji. Im sytuacja jest trudniejsza w odczuciu ociemniałego. 216 3. reguły formę racjonalizacji. W tych sytuacjach prawdopodobieństwo sukcesu jest mniejsze. Ossowskiego (1979. 113) wyodrębnił wśród reakcji obronnych 2 rodzaje: dalsze i bliższe. w których występują zakłócenia i zagrożenia.] Nie zauważano zasadniczych różnic w natężeniu motywacji między grupą pierwszą a drugą". a na sytuacje społecznie trudne . których rozwiązania nie podejmują się. Jest to związane z tym. wśród członków Polskiego Związku Niewidomych było 27 095 niewidomych w wieku powyżej .zdolnościami tworzenia schematów orientacyjnych zastępujących wzrok. sprzyjają . nie przystosowana i nie akceptująca własnego kalectwa. Ociemniały nie ma bowiem w tych sytuacjach bezpośredniego wpływu na partnera. racjonalizację oraz rezygnację z celu. że sytuacje zakłóceń i zagrożeń są mniej trudne dla ludzi pozbawionych wzroku niż sytuacje społecznie trudne.. Ossowski (1979. Badania R. o niskiej tolerancji na sytuacjetrudne. fiksacji lub rezygnacji z celu (s. Reakcje obronne w sytuacjach zakłóceń i zagrożeń przyjmowały z. odejście lub ucieczkę. Zależność ta związana jest prawdopodobnie z tym. s. Natomiast wśród reakcji bliższych wymienił on: agresję werbalną i czynną. nie miały poczucia prawdopodobieństwa sukcesu [. W sytuacjach o charakterze zadaniowym. Jest to więc grupa mało odporna.

a nie psycholog. która miałaby ich przywrócić do w miarę "normalnego. Okres inwolucji. Bromleya (1969. czyli okres dzieciństwa i młodzieńczości. Okres szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego. 2. którzy od urodzenia nie widzą lub stosunkowo wcześnie utracili wzrok.niewidomych. Powoduje to również poważne problemy psychologiczne. stąd brak jest szerszych opracowań w tym zakresie. względnie niektóre z tych okresów przeżyły jako niewidome i wkroczyły w okres starości będąc osobami dotkniętymi ślepotą. l.60 lat. sienią pomocy niewidomym w wieku starszym jest lekarz i pracownik socjalny. Według D. 1981. Stąd jedni ludzie starzeją się szybciej. a więc nie potrzebują rehabilitacji. . życia". Przedmiotem zainteresowania są więc ich potrzeby biologiczne . 3. 5). Często dominuje tutaj pogląd. a więc tych. Niewidomi w wieku starszym Niewidomi v/ wieku starszym są to osoby. którzy zostali w odpowiednim czasie przygotowani do życia i pracy w warunkach ślepoty . co stanowi 52°/o ogółu. Duży wpływ na to mają tutaj także czynniki chorobowe. inni wolniej. Wśród niewidomych w wieku starszym możemy wyróżnić 2 grupy: . które okresy dzieciństwa. W przypadku ślepoty połączonej ze starością mamy bowiem nałożenie się skutków wynikających z obu tych stanów. pełnym wycofywaniem się z aktywnego życia.ociemniałych w wieku starszym. B. którzy utracili wzrok w okresie inwolucji będąc przez zasadnicze okresy swego życia osobami widzącymi (por. Takie stanowisko jest oczywiście niesłuszne.s. stopniowym wycofywaniem się z ról zawodowych i społecznych. Przy takich założeniach najbardziej powołanymi osobami do nie. jedni żyją dłużej. inni krócej. albowiem proces starzenia się uzależniony jest od wielu czynników zarówno wewnętrznych. . niepełną wydolnością biologiczną i psychiczną w czynnościach życia codziennego. W życiu człowieka można wyodrębnić zasadniczo 3 okresy: 1. że ludzie ci mają już życie poza sobą. 23) okres starzenia się charakteryzuje się wyraźniejszym obniżeniem się funkcji fizycznych i umysłowych. że na tę grupę nie widomych patrzy się raczej z punktu widzenia zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. Podział ten oczywiście ma charakter orientacyjny. którym będziemy się tutaj szczególnie interesować. U podstaw takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim to. Okres inwolucji charakteryzujący się powolnym zanikaniem zdolności życiowych. Okres dojrzałości fizycznej i psychicznej. T. .(problemy socjalno-bytowe) z pominięciem lub niedostrzeganiem złożonej problematyki psychologicznej. młodzieńczości i dojrzałości. s. zależnością od innych. na które organizm ludzki w tym wieku jest bardzo podatny.(wiek starczy) powyżej 70 lat. Psychologiczna problematyka związana z niewidomymi w wieku starszym jak dotychczas nie znalazła większego zainteresowania wśród tyfiopsychologów. Natomiast w wieku starczym funkcje te osiągają nieprzeciętnie niski poziom i stąd ludzie w wieku powyżej 70 lat charakteryzują się niewydolnością fizyczną i umysłową. Z reguły są to niewidomi. jak też zewnętrznych. a więc większą część swego 'życia przeżyli jako niewidomi. obejmuje okres starzenia się (wiek przedstarczy) od 55 do 70 lat życia oraz okres właściwej starości . Gałkowski.

poprzez proces rehabilitacji. Jak już podkreślono - okres starzenia się, a później wiek starczy charakteryzują się stopniowym obniżeniem się sprawności funkcjonalnej organizmu prowadzącym do nieprzeciętnie niskiego jej poziomu. Dotyczy to praktycznie wszystkich funkcji organizmu człowieka z tym, że okres ich występowania jest zróżnicowany. Jedne narządy or-. ganizmu starzeją się wcześniej, inne później. Istnieje także duże zróżnicowanie indywidualne pod tym względem u ludzi starzejących się i starych. • U niewidomych w wieku starszym występuje więc zjawisko nakładania się skutków ślepoty ze skutkami starzenia się, czyli naturalnymi ..zmianami, jakie występują wraz z i wiekiem w organizmie człowieka. Często zmiany te 'są przyspieszane lub intensyfikowane przez stany chorobowe, które u ludzi w wieku podeszłym nie należą do rzadkości. Przy omawianiu tego zagadnienia skoncentrujemy się tylko na niektórych z tych zmian, które z punktu widzenia kompensacyjnego i adap219 tacyjnego do życia i pracy w warunkach ślepoty mają duże znaczenie. Niewątpliwie sprawę należy rozpocząć od zachowanych zmysłów niewidomego, a zwłaszcza słuchu i dotyku. W wyniku zmian anatomiczno-fizjologicznych pojawiających się wraz. z wiekiem, zwłaszcza w uchu środkowym i wewnętrznym, następują liczne zmiany w normalnym odbiorze bodźców słuchowych. Słuch jest jednym ze zmysłów, w którym zmiany starcze dają się zauważyć dość wcześnie - już około 40 roku życia. W tym okresie stopniowo obniża się zdolność odbierania wysokich tonów, następnie zdolność różnicowania bodźców słuchowych. Stopniowa, postępująca wraz z wiekiem utrata słuchu prowadzi w końcu do zaburzeń w odbiorze mowy dźwiękowej. Często dochodzi nawet do 'bardzo poważnych ubytków słuchowych u ludzi w wieku starczym {por. D. B. Bromley, 1969, s. 58 i T. Majewski, 1972, s. 143). Nie potrzeba chyba specjalnie udowadniać, co znaczy dla człowieka niewidomego nawet, najmniejsze obniżenie sprawności funkcjonowania narządu słuchu, nie mówiąc już o głębszym niedosłuchu. Powoduje to automatycznie zmniejszenie się jego możliwości kompensacyjnych. Przede wszystkim ulega ograniczeniu źródło informacji, jakim jest mowa dźwiękowa (kompensacja werbalna). Poza tym pewne konsekwencje może to mieć dla orientacji' przestrzennej i poruszania się, w której bodźce akustyczne odgrywają doniosłą rolę. Wraz z wiekiem obserwujemy także obniżenie wrażliwości i czułości zmysłu dotyku (dotykowo-ruchowego), co łączy się z trudnościami w różnicowaniu bodźców dotykowych. Jest to sprawa bardzo istotna dla osób niewidomych, których dotyk stanowi podstawowe źródło 'poznania przedmiotów, ich cech przestrzennych. Poważne konsekwencje zaznacza starość także w sferze motóryczhej. Wypracowane na przestrzeni lat sprawności motoryczne {manipulacyjne i lokomocyjne) ulegają stopniowemu obniżaniu się. Człowiek stary nie wykonuje ruchów i czynności z taką precyzją jak człowiek w wieku średnim. Dotyczy to również szybkości ich wykonywania. Nabywanie nowych sprawności ruchowych odbywa się dużo wolniej i trudniej. Łatwo też zauważyć, że u ludzi starszych następuje stopniowe ograniczenie zdolności samodzielnego poruszania się, zdolności do wykonywania czynności życia codziennego, a tym samym zdolności do pracy zawodowej. Te wszystkie konsekwencje wraz z konsekwencjami wynikającymi ze • ślepoty powodują, że człowiek niewidomy starzejący się czy będący już w

wieku starczym jest uzależniony od innych w dużo większym stopniu niż widzący człowiek w tym samym wieku. Powoduje to również stopniowe wycofywanie się z życia społecznego, z udziału w różnych imprezach kulturalnych, oświatowych itd. Ta grupa niewidomych w wieku starszym w zasadzie spokojnie wchodzi w okres starości przyjmując dokonujące się zmiany jako naturalne zmiany występujące w organizmie każdego człowieka. 220 T. Gałkowski (1981, s. 5) pisze w tej sprawie, że "osoby niewidome mają w wieku starszym lepszą zdolność przystosowania i wyższy poziom ogólnej sprawności życiowej, niż osoby ociemniałe często bardziej podatne na załamanie emocjonalne i mające za sobą ostry uraz psychiczny, jakim była utrata wzroku". O ile chodzi o zagadnienia rehabilitacyjne tych niewidomych, to wyznaczają je przede wszystkim zmiany starcze, a nie ślepota. Zadaniem rehabilitacji ludzi w wieku starszym "jest podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej i psychicznej" i(A. Hulek, 1961, s. 112). Z tego też powodu w programie rehabilitacji tych osób nie można pominąć lub zaniedbać tego wszystkiego, co sprzyjałoby utrzymaniu jak najdłużej dobrej kondycji, a nawet jej poprawie. Chodzi tutaj o te wszystkie przedsięwzięcia, które składają się na tzw. profilaktykę geriatryczną. K. Wiśniewska-Roszkowska (1975, s. 115) podaje, że przez przestrzeganie profilaktyki geriatrycznej "organizm staje się bardziej odporny na grożące starości choroby, wzrasta sprawność fizyczna i umysłowa, wybitnie poprawia się nastrój psychiczny, a życie nie tylko znacznie się wydłuża, ale staje się dużo ciekawsze i przyjemniejsze". Według autorki profilaktyka geriatryczną obejmuje: prawidłowe odżywianie się, ruch fizyczny, gimnastykę i odpowiednio dobraną pracę oraz higienę psychiczną. 2. Ociemniali w wieku starszym Zupełnie inną grupę stanowią osoby, które utraciły wzrok będąc już w wieku podeszłym. Oznacza to, że przez zasadnicze okresy, swego życia, a więc młodość, wiek dorosły, byli oni osobami normalnie widzącymi. •Grupa ta rekrutuje się najczęściej z osób, które utraciły wzrok całkowicie lub v/ poważnym stopniu na skutek naturalnych zmian starczych występujących w narządzie wzroku lub schorzeń tego narządu czy innych schorzeń. Wymieniony już D. B. Bromley .(1969, s. 56 i nast.) w następujący sposób charakteryzuje zmiany starcze w obrębie narządu wzroku: Soczewka oka "starzeje się" już od niemowlęctwa, a w wieku dojrzałym staje się mniej przezroczysta i elastyczna. Przyczyną tego jest to, ze rośnie ona nie pozbawiając się starych komórek. Powoduje to również zmniejszenie się zdolności akomodacyjnej. W późniejszym wieku gorsza jest również konwergencja linii widzenia obu gałek ocznych. Zmiany w siatkówce mogą prowadzić do zaniku komórek nerwowych, co przyczynia się do gorszego odbioru obrazu otoczenia i wyraża się w zmniejszeniu się ostrości obrazu, złym rozróżnianiu barw i kontrastów, gorszej adaptacji do ciemności. W niektórych przypadkach występuje ograniczenie pola widzenia. Wraz z wiekiem zmiany-te potęgują się, a różne choroby mogą je powiększyć czy pogłębić. Według H. Wolter-Czerwińskiej (1970, 221 s. 300) do najczęstszych schorzeń narządu wzroku w okresie inwolucyjnym należą: starcza zaćma, jaskrą, starcze zwyrodnienie plamki żółtej i

starcze odwarstwienie siatkówki. W porównaniu z poprzednią grupą ociemniali w starszym wieku znajdują się z psychologicznego punktu widzenia w dużo trudniejszej sytuacji, albowiem mniej więcej w tym samym okresie spadają na nich 'kon-sekwencje wynikające ze ślepoty i postępujących zmian starczych. Ogólnie można powiedzieć, że mają oni mniejsze możliwości kompensacji skutków wynikających z utraty wzroku. O ile chodzi o problemy związane z psychiczną adaptacją ociemniałych w wieku starszym, to T. Majewski <1971b, s. 104) twierdzi, że "realizacja niektórych problemów psychologicznych, jak akceptacja kalectwa i wykształcenie odpowiednich postaw, przebiega zazwyczaj z dużymi oporami. Ludzie starsi mają na ogół pewne trudności w adaptacji do nowych warunków, co znajduje swój wyraz w trakcie psychicznej rehabilitacji tych osób. Poza tym ludzie w podeszłym wieku nie łatwo się zmieniają. Nie wykazują oni specjalnych chęci do wypracowania w sobie cech psychicznych, które pozwalałyby im na przystosowanie się do nowych warunków, jakie zaistniały w związku ze starością i ślepotą, a dzięki którym ich życie i współżycie z otoczeniem przebiegałyby harmonijnie i spokojnie". T. Gałkowski (1981, s. 5) pisząc o "dobrej kondycji psychofizycznej" osób w starszym wieku, co odnosi także do niewidomych, podkreśla, że zależy ona od aktywnego stosunku do życia, od właściwej postawy życiowej. Podkreśla również, że aby "móc kształtować u nich właściwe podstawy życiowe i utrzymywać właściwą aktywność, potrzebne są odpowiednie formy zorganizowanej opieki lekarsko-psychologicznej opartej na współczesnych osiągnięciiach gerontologii". A więc autor dostrzega tu-. taj doniosłe problemy psychologiczne i poważną rolę psychologa. •Ociemniali • w wieku starszym, podobnie jak inne osoby ociemniałe, wymagają rehabilitacji, która jest zagadnieniem bardzo złożonym. Mieszczą się bowiem tutaj zadania wynikające zarówno ze ślepoty, jak też ze Starości. Precyzując dokładniej starcze zmiany somatyczne i psychiczne potęgują i pogłębiają skutki utraty wzroku czyniąc w ten sposób proces rehabilitacji trudniejszym i bardziej skomplikowanym. Zadaniem rehabilitacji ludzi starych - jak już zaznaczono - jest "podtrzymanie jak najdłużej maksymalnej sprawności fizycznej l psychicznej". Zadaniem rehabilitacji niewidomych jest przygotowanie ich do życia poprzez rozwój różnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w warunkach ślepoty. 6ą to więc zadania bardzo złożone i-wymagające dużego zaangażowania. Program rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym nie musi specjalnie odbiegać od programu rehabilitacji podstawowej i społecznej niewidomych w innym wieku, z tym że pewne .zagadnienia muszą 222 być bardziej uwypuklone, a inne zredukowane. W trakcie realizacji programu rehabilitacji ociemniałych w wieku starszym trzeba się liczyć z możliwościami umysłowymi tych osób, tzn. możliwościami przyswajania sobie nowej wiedzy, umiejętności itd. W zasadzie proces ten przebiega dużo wolniej i z pewnymi trudnościami, których nie spotykamy u niewidomych w młodszym wieku. Często można też spotkać zdecydowanie negatywną postawę wobec rehabilitacji w tej grupie jednostek <por. T. Majewski, 1971, s. 104 i 105). Część druga TYFLOPSYCHOLOGIA STOSOWANA

Tyfiopsychologia jest nie tylko nauką teoretyczną, lecz również praktyczną (stosowaną). Zadaniem części stosowanej jest wykorzystanie wiedzy tyfiopsychologicznej w rozwiązywaniu praktycznych problemów wy-H ' nikający i związanych ze ślepotą lub głębokim uszkodzeniem narządu '>: wzroku. Takimi praktycznymi problemami jest rewalidacja dzieci nie-il widomych i niedowidzących oraz rehabilitacja dorosłych osób z defek-| tem wzroku, głównie ludzi, którzy utracili wzrok (ociemniałych). W 's pierwszym przypadku chodzi o stworzenie tym dzieciom optymalnych f warunków rozwoju i przygotowania do życia i pracy zawodowej w warunkach głębokiego uszkodzenia wzroku. W drugim przypadku chodzi natomiast o przywrócenie ludziom ociemniałym, u których proces rozwojowy w zasadzie się zakończył, zdolności do możliwie samodzielnego życia i pracy zawodowej, a tym samym włączenie ich w czynne życie społeczne. Rozgraniczamy tutaj pojęcie rewalidacja i rehabilitacja, co uczyniliśmy już w rozdz. I. 3, albowiem zarówno sam przedmiot oddziaływań, jak też zabiegi stosowane w tych procesach znacznie się różnią, O ile chodzi, o'dzieci niewidome i niedowidzące, to akcent pada na ich rozwój. Przeciwnie u dorosłych akcent ten położony jest na rekonstrukcję (odbudowę) tego, co uległo rozbiciu w wyniku utraty wzroku. Aby proces rewalidacji lub rehabilitacji mógł być prawidłowo przeprowadzony, musi być oparty na diagnozie, która wskazywałaby na konieczność zastosowania takich czy innych zabiegów ,rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Należy tutaj podkreślić, że zarówno w ustalaniu diagnozy dla celów rewalidacji czy rehabilitacji dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym zmysłem wzroku, jak też w samych tych procesach problematyka psychologiczna jest mocno zaakcentowana i posiada duże znaczenie. • Stąd też w tyfiopsychologii stosowanej wyłaniają się 2 grupy zagadnień, a mianowicie związanych z: - diagnostyką tyfiopsychologiczną, •- rozwiązywaniem problemów .psychologicznych występujących w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących oraz w rehabilitacji ludzi ociemniałych. 225 15 T. Majewski, Psychologia VII. DIAGNOSTYKA TYFLOPSYCHOLOGICZNA 1. Rodzaje diagnoz tyflopsychologicznych Diagnostyka psychologiczna należy do bardzo ważnych" zagadnień psychologii stosowanej, albowiem od prawidłowo postawionej diagnozy zależy w znacznym stopniu ustalenie i efektywność zastosowanych na jej podstawie zabiegów (oddziaływań) .rewalidacyjnych czy rehaibilitacyj-, hych. Diagnoza psychoolgiczna jest wynikiem złożonych czynności zmierzających do poznania człowieka w aspekcie psychicznym. Poznanie to dokonuje się dzięki badaniom diagnostycznym, które dostarczają psychologowi niezbędnych informacji. Informacje te, uzyskane za pomocą psychologicznych metod diagnostycznych, pozwalają na wykrycie i ustalenie niedoborów rozwojowych (opóźnień, odchyleń czy dysharmonii), braków lub luk w wiadomościach oraz zaburzeń w .zachowaniu człowieka, . Diagnozę psychologiczną sporządza się w formie orzeczenia o psychicznym funkcjonowaniu człowieka odnoszącym się do jego całości - diagnoza

globalna lub określonego aspektu - diagnoza cząstkowa. Po-• winna ona zawierać nie tylko ustalenia .(opis) stwierdza jąceNyymienione nieprawidłowości czy zaburzenia, lecz także podawać ich wyjaśnienie genetyczne, a więc ustalać udział w ich genezie mechanizmów organicznych (somatycznych), psychologicznych, a także uwarunkowań środowiskowych czy wychowawczych. Integralną część diagnozy psychologicznej stanowić powinna także prognoza, a więc przewidywanie wyników oddziaływań rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych. Z reguły najważniejszy cel diagnozy psychologicznej ^ostateczne og- ' mwo jej opracowania stanowi propozycja • odnośnie do-ustalenia i zastosowania odpowiednich zabiegów mających na celu wyrównanie, złagodzenie, usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości czy zaburzeń. Te same ustalenia odnoszą się także do diagnozy tyfiopsychologicznej, a-więc diagnozy odnoszącej się do niewidomych i niedowidzących. Diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla różnych celów, a orzeczenie psychologiczne zawierające tę diagnozę i wynikające z niej wskazania dotyczące odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych czy rehabilitacyjnych przeznaczone jest dla różnych osób - rodziców, nauczycieli, wychowaw226 ców, różnych pracowników rehabilitacyjnych czy .samego psychologa diagnosty. Potrzebują jej zarówno dzieci niewidome i niedowidzące od urodzenia czy wczesnego dzieciństwa, jak również osoby, które w późniejszym okresie życia utraciły całkowicie lub w znacznym stopniu wzrok (ociemniali). Ogólnie mówiąc diagnozę tyfiopsychologiczną sporządza się dla następujących celów: 1. Pedagogiczno-^rewalidacyjnych, diagnoza powinna ustalać niedobory rozwojowe (nieprawidłowości); dotyczy więc ona głównie dzieci niewidomych i niedowidzących. 2. Rehabilitacji psychicznej, w diagnozie powinny być zawarte ustalenia i ocena poziomu psychicznej, adaptacji do nowych sytuacji i warunków po utracie wzroku; dotyczy więc ona osób ociemniałych. 3. Poradnictwa zawodowego, diagnoza powinna zawierać ustalenia i ocenę psychologicznych "komponentów zdolności (przydatności) do pracy; sporządza się ją zarówno w przypadku młodzieży niewidomej i niedowidzącej stojącej przed wyborem zawodu, jak również osób starszych, które na skutek utraty wzroku wymagają zmiany -zawodu >(przekwalifi-kowa.nia). 1.1. Diagi^ozsa tyfiopsychologicznja dla celów pedagogiczniorewalidacyjnych Kształcenie specjalne i rewalidacja mają na celu stworzenie dziecku niewidomemu i niedowidzącemu optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia i pracy zawodowej. Warunkiem efektywnego przeprowadzenia tych procesów jest prawidłowe ustalenie diagnozy zawierającej ocenę niedoborów rozwojowych, a więc odchyleń, opóźnień czy dysharmonii w rozwoju. Diagnoza taka jest nie-izbędna dla ustalenia stosownych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka z defektem wzroku. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna być z reguły diagnozą globalną obejmującą wszystkie aspekty rozwojowe, a więc przedstawiającą prawidłowości i nieprawidłowości rozwojowe odnoszące się do wszystkich procesów psychicznych, cech osobowości, a także na pewnym etapie rozwojowym - do adaptacji

.powinna być raczej procesem ciągłym. Klimański. szkole. s. Diagnoza dla celów pedagogicznorewalidacyjnych ma charakter diagnozy zespołowej. prognozę co do przewidywanych efektów •zabiegów rewalidacyjnych. jaki typ uwarunkowań przyczynowych przewa227 za w konkretnym przypadku. internacie. W tym miejscu trzeba podkreślić.. Psycholog sporządzając diagnozę powinien opierać 'się na ogólnych twierdzeniach dotyczących rozwoju i funkcjonowania psychiki dzieci niewidomych i niedowidzących. towarzyszącym nauczaniu i rehabilitacji. co stanowiłoby podstawę do ustalenia programu rewalidacyjnego mającego na celu usunięcie stwierdzonych niedoborów. czy nauczycieli i wychowawców. albowiem ustalony Jia-jej podstawie program rewalidacyjny realizowany jest przez inne •osotoy. Z reguły diagnoza psychologiczna w odniesieniu do dzieci niewido.• mych luib niedowidzących jest diagnozą dla innych. że skutki defektu wzroku są bardzo rozległe i dotyczą wielu sfer.funkcję doradcy rodziców. nauczycieli. ze nie ma ona żadnej wartości dla psychologa. Diagnozę początkową . a także 'z reguły . np. w którym obok psychologa i pedagoga występuje także lekarz. gdy dzi-ecko wychowywane jest w domu.. wychowawców.gdy przystępuje się do systematyczna i programowej pracy rewalidacyjnej nad dzieckiem niewidomym lub niedowidzącym. jak też zaniedbań środowiskowych i wychowawczych (por. o istocie. Z tego też powodu wśród tego typu diagnoz można wyróżnić: 1. Bez tej wiedzy opracowanie prawidłowej globalnej diagnozy byłoby niemożliwe. a więc stwierdzająca niedobory rozwojowe. Szczególnie duże znaczenie w tym przypadku ma diagnoza okulistycz-' na. Klimasiński (1979. że niekiedy jest dość trudno rostr-zygnąć.. 1978. albowiem opracowywana jest z reguły przez zespół specjalistów. uwzględniając oczywiście specyfikę rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Bierze on bowiem udział w opracowywaniu programu rewalidacyjnego. s. bywa w przedszkolu. gdy dziecko prze-. wynikające z defektu wzro•ku. Wynika to stąd. s. Stąd istnieje konieczność uchwycenia wszelkich niedoborów rozwojowych. 8) pisze. albowiem mogą nakładać się tutaj różne czynniki zarówno organiczne i funkcjonalne. genezie i przebiegu ewentuał-.spełnia on . 1980. który ją ustala. Powinna ona także podawać. które mają swój udział w genezie tych niedoborów. Drugą cechą diagnozy dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest "to. Nie oznacza to jednak. że diagnoza tyfiopsychologiczna "nie może być jednorazowym stwierdzeniem. nych zaburzeń i o miejscu ich w całokształcie rozwoju psychicznego -dziecka niewidomego lub niedowidzącego" (K. T.sporządzaną w momencie. . Gałkowski.. "Musi więc dysponować głęboką wiedzą o swoistych zjawiskach rozwojowych i specyfice funkcjonowania psychicz-:. 31). 2. Diagnozę sprawdzającą efektywność zabiegów rewalidacyjnych* n'a podstawie której dokonuje się korekty pierwotnie ustalonego programu lub podejmuje się decyzję o zaprzestaniu dalszych zabiegów. że powinna to być diagnoza ciągła. ale także skuteczność zabiegów rewalidacyjnych.psychicznej i społecznej do życia w warunkach ślepoty czy niedowidzenia. nego osób z defektami wzroku. sposobem kontrolowania i korygowania ich przebiegu". To samo dotyczy także psychologii rozwojowej i klinicznej. 35). rodziców. zwłaszcza lekarz okulista. K. Diagnoza ta powinna także zawierać wyjaśnienie genetyczne wskazujące na czynniki.

. a więc czy może ono uczęszczać do szkoły dla niewidomych czy dla niedowidzących. Informacje w tym względzie pozwalają na ewentualne odróżnienie czynników somatycznych (organicznych) od psychologicznych. Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla ustalenia prawidłowego kierunku rewalidacji uwzględniającej przyszły stan wzroku dziecka.. które mogą mieć także pewien wpływ na sferę psychiczną. psychiatry. a więc ze stopniem obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota. zaburzenia słuchu. Z prognozą odnośnie do stanu wzroku. słabowzroczność). : 2. . jak np. .uszkodzenia centralnego układu nerwowego. Jest to niezbędne dla ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób z defektem wzroku oraz możliwości wykorzystania. np. Szczególnie jest to istotne w przypadkach ślepoty pochodzenia centralnego . . a więc z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego.Trudno właściwie opracować wyczerpującą diagnozę tyfiopsycholo23. . zachowanych resztek wzroku w różnych sytuacjach życiowych. 3.8 gicźną dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych bez informacji dotyczących defektu wzroku dziecka. Oczywiście kryterium okulistyczne nie jest jedynym. wzrok szczątkowy. jak też w kierunku polepszenia stanu funkcjonalnego wzroku. zaburzenia w rozwoju motorycżnym itd. który spowodował ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. ' . które bierze się pod uwagę przy podejmowaniu decyzji w tej sprawie. wychowawczych czy środowiskowych przy ustalaniu wpływu i przyczyn pewnych odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych lub zaburzeń zachowania. pochodzi. stopniem zwężenia (ubytków) pola widzenia. Diagnoza okulistyczna pozwala przede wszystkim na określenie potencjalnych możliwości percepcyjnych dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Chodzi tutaj przede wszystkim o informacje dotyczące: . Chodzi mianowicie o stwierdzenie i określenie zakresu dodatkowych kalectw czy schorzeń u niewidomego czy niedowidzącego dziecka. ewentualnie dla widzących. a zwłaszcza z następującymi jej składnikami: 1. . w których dziecko niewidome lub niedowidzące żyje lub z których. a także w wielu przypadkach na genetyczne wyjaśnienie wielu odchyleń i nieprawidłowości rozwojowych czy zaburzeń zachowania. które obok defektu wzroku może także spowodować umysłowe upośledzenie. internisty. laryngologa. ewentualnie innymi zaburzeniami funkcjonalnymi wzroku oraz z możliwością korekcji zachowanej zdolności widzenia w drodze zastosowania pomocy optycznych. Obok informacji dotyczących stanu zdrowia ważne dla ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej są również informacje dotyczące historii życia i warunków środowiskowych. Z tego też powodu przed opracowaniem swojej diagnozy psycholog powinien zapoznać się z diagnozą okulistyczną. Szczególne znaczenie ma określenie funkcji wzroku przy kwalifikowaniu dzieci z defektami wzroku do odpowiednich szkół. Zmiany te mogą iść zarówno w kierunku pogorszenia i prowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. Z etiologią i patogenezą. uszkodzenia narządu ruchu. lekarza neurologa. a więc czy aktualny stan wzroku ma charakter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. scho22& rżeń wewnętrznych. Często dla pełnej diagnozy lekarskiej potrzebne są również badania innych specjalistów. . ortopedy. Z aktualnym stanem wzroku.

b) rodzeństwa . 3. szkoły.. . wychowawców. Biorąc pod uwagę wiek chronologiczny oraz różne formy oddziaływań rewalidacyjnych wśród diagnoz dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych można wyróżnić: 1. . Rozwoju i przystosowania emocjonalnego. a więc: a) rodziców . 'miejsca zamieszkania. Rozwoju motorycznego. W tym przypadku chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. którym trzeba stworzyć optymalne warunki rozwoju poprzez odpowiedni program rewalidacyjny. Sytuacji rodzinnej. Diagnozę dla celów zakwalifikowania dziecka niewidomego lub niedowidzącego do odpowiedniej placówki lub formy kształcenia i rewalidacji. 230 Nie w każdym rodzaju diagnozy tyfiopsychologicznej dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych jest konieczne uwzględnienie wszystkich wymienionych komponentów. oraz z indywidualnych potrzeb dziecka badanego. zwłaszcza praca zawodowa matki. w jakim celu sporządza się diagnozę. Potencjalnych możliwości funkcjonalnych zachowanych resztek wzroku.ślepoty jako takiej. Diagnozę dla celów poradnictwa dla rodziców wychowujących swoje dziecko niewidome lub niedowidzące w warunkach domowych albo dla wychowawczyń przedszkoli specjalnych lub zwykłych zajmujących się tego rodzaju dziećmi. . 4. a więc: _ • . 3. Miejsca zamieszkania . . 6.i środowiskowej dziecka niewidomego czy niedowidzącego oraz możliwości przeprowadzenia rewalidacji w warunkach domowych. Warunków materialnych . Czynników mających swój udział w genezie niedoborów rozwoje-.źródło utrzymania rodziców. internatu. Ogólnej sprawności umysłowej (inteligencji).sprawności lokomocyjnych." • .kolegów. Rozwoju społecznego (postaw wobec rodziców. duże miasto. Te informację pozwalają na określenie sytuacji rodzinnej . 2. 2. a zwłaszcza ich kompleksowego działania (rozwoju kompensacji percepcyjnej). Które z nich powinny być szczególnie zaakcentowane.wieś. stan zdrowia. praca zawodowa. .sprawności manualnych. wych.inne dzieci w rodzinie. Wszechstronna i wyczerpująca diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów pedagogiczno-rewalidacyjnych powinna obejmować określenie i ocenę: 1. małe miasteczko.funkcji orientacyjnej. 2.czynników somatycznych . ^ 5. dotykowo-ruchowego.poznawania przedmiotów. dodatkowych kalectw i schorzeń. zaburzeń neurologicznych. Odnosi się ona z reguły do dzieci małych. ogólnej aktywności społecznej). ich wiek.czynników wychowawczych . Sprawności pozostałych zmysłów: słuchu.ich wiek. zwłaszcza: . . regulującej i kontrolującej w działalności praktycznej. a . wynika przede wszystkim z tego. wykształcenie. a zwłaszcza w zakresie: . środowiska społecznego i kulturowego.percepcji barw podstawowych i mieszanych. 7.1. kolegów.czynników środowiskowych . warunki mieszkaniowe.środowiska rodzinnego.orientacji przestrzennej i poruszaniu się.

.sprawności manipulacyjne. a więc diagnozę w odniesieniu do małych dzieci niewidomych i niedowidzących do wieku szkolnego .określony zasób wiadomości. Przełącznikowa.sporządzona na podstawie badań psychologicznych przy wykorzystaniu diagnozy okulistycznej powinna stanowić podstawę do określenia programu rewalidacji dziecka niewidomego lub niedowidzącego.małą motorykę •. względnie opóźnień lub luk w tym zakresie. psychicznego i społecznego w odniesieniu do wymagań szkolnych. M. . 3. Odnosi się więc ona do dzieci w wieku szkolnym. W diagnozie tej. 7 i nast.język.sprawności pozostałych zmysłów.ocena psychicznej gotowości dziecka do . wyrażający się zainteresowaniem nauką {por. i(r) . że na jej strukturę składa się: .więc ocenę rozwoju fizycznego. lub przez wychowawczynie. 1979.samodzielność . . Podobnie pewną specyfikę ma diagnoza dla celów zakwalifikowania dziecka z 'defektem wzroku do odpowiedniej placówki szkolnej. Tego rodzaju diagnoza . manualnych i umysłowych.dużą motorykę .to zgodnie z Oregońskim Programem Rehabilitacji (1978.poruszanie się w przestrzeni połączone z działaniem praktycznym. 'Diagnoza dojrzałości szkolnej jest również diagnozą zespołową. jakie stawia szkoła przed uczniem pierwszej klasy. biorąc oczywiście pod uwagę specyfikę rozwoju małego dziecka z defektem wzroku.diagnoza lekarska .określony system rozmaitych czynności ruchowych. jak już podkreślono. chodzi o ocenę dojrzałości szkolnej. w tym również resztek wzroku. s. a więc czy rozwój dziecka odpowiada wymaganiom.określone postawy oraz stosunek poznawczy do otoczenia.' Pojęcie dojrzałości szkolnej różnie jest definiowane. które powinny być przeprowadzone przez rodziców. gdy dziecko wychowywane jest w domu. 517). Zawierać powinien on zestaw niezbędnych zabiegów rewalidacyjnych dla dziecka. . a więc informacje dotyczące odchyleń.gdy dziecko przebywa w specjalnym przedszkolu lub innej placówce wychowawczej. trudności w nauce (niepowodzeń szkolnych) i trudności wychowa wczych.funkcje poznawcze . . Nie powinna ona ujmować tych zagadnień statycznie. s. .wykonywanie czynności życia codziennego. Diagnoza ta ma na celu ustalenia i wyjaśnienia pewnych nieprawidłowości rozwojowych. .diagnoza psychologiczna . opóźnień czy dysharmonii rozwojowych.ocena stanu zdrowia dziecka. -. . .rozwój kontaktów społecznych. lecz dynamicznie ze wskazaniem na potencjalne możliwości rozwojowe dziecka oraz sugerować zastosowanie 231 odpowiednich zabiegów rewalidacyjnych.diagnoza pedagogiczna . -.socjalizację .ocena zasobu niezbędnych wiadomości.) w diagnozie tych dzieci należy kłaść nacisk na 6 następujących aspektów rozwojowych: . Biorąc pod uwagę pierwszy rodzaj diagnozy dla celów pedagogicznorewalidacyjnych. Diagnozę dla celów poradnictwa 'dla nauczycieli i wychowawców realizujących program rewalidacji w odpowiedniej placówce szkolno-wychowawczej. Diagnoza ta powinna zawierać ocenę stanu rozwoju dziecka niewidomego czy niedowidzącego. wyobrażeń i pojęć o przedmiotach i zjawiskach otoczenia. Z reguły przyjmiuje się. na którą składa się: .

a zwłaszcza: . efektywne wykorzystywanie dotyku w poznawaniu przedmiotów. Samodzielności w wykonywaniu niektórych czynności życia codziennego. Jak już podkreślono . usprawniających itd. Potencjalnych możliwości zachowanych resztek wzroku. przy pisaniu i czytaniu zwykłego. 2. . . .2.foa ta powstaje na tle diagnozy pedagogicznej wskazującej na pewne opóźnienia i luki w opanowaniu materiału programowego w szkole. lecz diagnozy cząstkowej.lokalizacja przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców słuchowych. Sprawności motorycznej. wych. Sprawności pozostałych zmysłów. Zespołowa diagnoza stanowi dla zespołu orzekającego podstawę do podjęcia decyzji. Często tego typu diagnozy mają charakter diagnoz genetycznych. to szczególne znaczenie ma w niej określenie: ' 1.sprawności dotyku . W . Jej przeprowadzenie wymaga także dokładnego poznania funkcjonowania psychiki po tak ciężkim urazie psychicznym (szoku).potrzeba tego typu diagnozy wyłania się w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojo-. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej Istotnym zadaniem całego procesu rehabilitacji osób. Ogólnego rozwoju umysłowego (inteligencji). Jest to . Często potrze-.sprawności lokomocyjnych. do szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. ' O ile chodzi o diagnozę tyfiopsychologiczną dla celów zakwalifikowania dziecka do odpowiedniej placówki szkolnej. który równocześnie przeprowadza proces rehabilitacji psychicznej badanej osoby.podjęcia nauki szkolnej. zwłaszcza . Z reguły jest to diagnoza ustalana przez psychologa. Ostatecznym celem tej diagnozy jest korekta czy zmodyfikowanie programu rewalidacyjnego poprzez wprowadzenie odpowiednich zabiegów wyrównawczoikorekcyjnych.rozwoju kompensacji pęrcepcyjnej (kompleksowego działania zmysłów). 3. a więc: .tych przypadkach z reguły nie zachodzi potrzeba opracowania diagnozy globalnej.z defektem wzroku należy skierować do szkoły dla dzieci niewidomych.Sprawności manualnych. Diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów rehabilitacji psychicznej ma inną treść. 4. 232 5. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. której elementy określają konkretne problemy czy potrzeby dziecka niewidomego lub niedowidzącego. Pozostała jeszcze do omówienia diagnoza tyfiopsychologiczną dla celów poradnictwa dla nauczycieli i wychowawców. do szkoły dla dzieci niedowidzących. jest adaptacja psychiczna do nowych warunków i sytuacji stanowiąca istotę rehabilitacji psychicznej. zwłaszcza w szkołach specjalnych dla dzieci niewidomych i niedowidzących. czy dziecko . płaskiego pisma.sprawności słuchu '•. reedukacyjnych. a więc' ustalających przebieg zjawisk (zmian) i wyjaśniających mechanizmy po--" wstałych nieprawidłowości czy trudności.różnicowanie bodźców przestrzennych niezbędne dla nauki brajla. a więc ustalenia diagnozy psychologicznej. . niż to miało miejsce w przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. którzy zajmują się dziećmi z defektami wzroku w odpowiednich placówkach szkolno-wy-chowawczych. do szkoły dla dzieci widzących lub trzeba stworzyć mu inne warunki rewalidacji. które utraciły wzrok całkowicie lub częściowo (ociemniałych). 1.

czy ociemniały znajdzie w swoim środowisku warunki dla pełnej integracji społecznej czy też nie.więc diagnoza dla niego samego. czy badany jest osobą nowo ociemniałą i jej przeżycia związane z utratą wzroku są jeszcze świeże.człowiek w wieku starszym. czy utrata wzroku nastąpiła nagle czy stopniowo. stąpiła pewna adaptacja do nowej sytuacji i warunków. takie jak stan cywilny. czy w ogóle lekarskiej. to są one ukierunkowane przede wszystkim na poznanie osobowości ociemniałego. dużą wagę mogą mieć czynniki (warunki) społeczne. małe miasteczko. duże miasto •. O ile chodzi o diagnostyczne badania psychologiczne. a inaczej . Obok wymienionych czynników dla interpretacji wyników psychologicznych.zy to okresu. a możliwości rehabilitacyjne znacznie zmniejszone.wieś. Celem badań diagnostycznych jest w tym przypadku ustalenie stopnia psychicznej adaptacji do nowych sytuacji oraz zdolności do prawidłowego funkcjonowania w warunkach ślepoty. Inaczej bowiem będzie reagować na utratę wzroku młody człowiek. 8. miejsce i warunki zamieszkania. możliwości jego korekcji i prognozy istotne są tutaj także bliższe informacje dotyczące utraty wzroku. albowiem przebieg reakcji na ten fakt jest w obu przypadkach różny. chodzi mianowicie o to. Miejsce zamieszkania . przed którym stoi jeszcze przyszłość. a zwłaszcza ustalania wskazań dla rehabilitacji psychicznej ociemniałego. Przede wszystkim doty-.czego on sam maże od niego się spodziewać. czy też upłynął pewien okres od tego motnentu i na-. a zwłaszcza niektórych jej cech. Może to mieć także znaczenie dla ustalenia czynników hamujących i stymulujących proces rehabilitacji psychicznej. Tak więc tego rodzaju diagnoza tyfiopsychologiczna powinna . 2) uzyskane z ankiety personalnej lub wywiadu społecznego dotyczące sytuacji społecznej badanego.ma szczególne znaczenie dla tego. liczba dzieci. a reakcje emocjonalne bardzo intensywne. Diagnoza okulistyczna ma szczególne znaczenie dla interpretacji wyników badań psychologicznych. Pozwala to również na określenie tego. Mówiąc o diagnozie lekarskiej nie bez znaczenia jest również to.13 Do opracowania rzetelnej diagnozy tyflopsychologicznej dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych psychologowi niezbędne są informa•cje: 1) zawarte w diagnozie okulistycznej. Obok informacji dotyczących stopnia -utraty wzroku. Wskazują one bowiem na pozycję i pełnioną rolę badanego w swoim środowisku rodzinnym. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie także wiek badanego. które w procesie rehabilitacji psychicznej powinny być 234 rozwiązane. czy ślepota nastąpiła sama czy towarzyszą jej dodatkowe dysfunkcje lub schorzenia. czego środowisko od badanego oczekuje i . jaki upłynął od utraty wzroku (data utraty wzroku). Treść diagnozy w tym przypadku wyznaczają podstawowe problemy psychologiczne wynikające i związane z utratą wzroku. IX). Jest to konieczne do ustalenia prawidłowego programu rehabilitacji psychicznej oraz odpowiednich metod do jego realizacji (patrz rozdz. W takim przypadku pewne reakcje i zaburzenia funkcjonowania osobowości mogą być spotęgowane. Inną ważną informacją jest to.<. 3) uzyskane z badań psychologicznych.

Stopnia akceptacji przez badanego kalectwa i jego skutków. w ustaleniu planu rehabilitacji • zawodowej. w tym również niewidomych i niedowidzących. Zewnętrznych warunków pracy. Ma ono szczególne znaczenie dla inwalidów wzroku. a więc czynności i operacji. z uwagi na ich ograniczoną zdolność do pracy i tym samym mniejsze szansę zawodowe. której celem jest ustalenie potrzeby kontynuowania lub zaprzestania dotychczasowego programu rehabilitacji psychicznej lub ustalenie konieczności jego skorygowania. T. maszyn. Jego postawy wobec siebie jako inwalidy. 4. a więc zastosowania odpowiednich form psychoterapii. 6. Zespół warunków wewnętrznych umożliwiających wykonywanie pracy zwykło się określać zdolnością lub przydatnością do' pracy. 79).ustalaną w momencie przystępowania ociemniałego do rehabilitacji. Jego postawy wobec rehabilitacji.diagnozę początkową . J. które ten zawód lub pracę mają wykonywać. 1971a. s. 3. Jego postawy wobec członków rodziny. Majewski. oceny poziomu inteligencji. . a ustalone w jej wyniku warunki i wymogi w stosunku do przyszłego pracownika zawiera charakterystyka zawodu lub stanowiska pra^ 2. 5. materiałów. Orzeczenie psychologiczne dla celów rehabilitacji psychicznej obok ustalenia diagnozy powinno także zawierać wyraźne wskazania odnośnie do przeprowadzenia odpowiednich oddziaływań psychokorekcyjnych. s. a więc cech i właściwości osób.sprawność . Często tego typu diagnoza łączy się także z diagnozą zawodową. Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego Poradnictwo zawodowe stanowi pierwszy i bardzo ważny etap w re•habilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. Karney (1979.zawierać ocenę: 1. 2.3. np. • sprawności manualnych itd. której ocena jest szczególnie istotna w przypadku inwalidów wzroku posiadających znaczne ograniczenia zawodowe wynikające z ich kalectwa. 1.fizyczne. mówiąc inaczej. Stawia ono sobie za cel udzielenie tym osobom pomocy w wyborze najwłaściwszego kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia albo. W niektórych przypadkach diagnoza dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych może wymagać także uwzględnienia innych elementów niż te. (por. fizycznych warunków pracy wystepujących przy wykonywaniu danego zawodu czy pracy na danym stanowisku pracy. Wśród diagnoz tyflopsychologicznych dla celów rehabilitacji psychicznej ociemniałych można wyróżnić: . 29) dzieli warunki wewnętrzne pracy na: . jak: stan zdrowia. której celem jest zaproponowanie właściwych zabiegów psychoterapeutycznych i socjoterapeutycznych. dokonuje się to zwykle w wyniku analizy stanowiska pracy. sprawności fizyczne . Wewnętrznych warunków pracy.diagnozę sprawdzającą skuteczność przeprowadzonych w okresie rehabilitacji zabiegów. na które zwrócono tutaj uwagę. technologii. socjoterapii itd'. narzędzi. Czynników hamujących i stymulujących proces psychicznej adaptacji do nowych i zmienionych warunków. Prawidłowe udzielenie niewidomemu lub niedowidzącemu porady zawodowej i_wspólnie z nim zadecydowanie o przyszłości zawodowej musi być oparte na poznaniu: l. Jego postaw wobec widzących.

postawy. . intelektualne. temperamentalne. Szczególne znaczenie mają tutaj badania lekarskie. psychologa lub psychologów (psychologa .ocena fizycznych wewnętrznych warunków pracy. ewentualnych innych zaburzeń funkcjonalnych wzroku.społeczne. a więc ocenę stopnia obniżenia ostrości wzroku (całkowita ślepota.ocena społecznych wewnętrznych warunków pracy. ". niedowidzenie).badania lekarskiego . Ten element diagnozy okulistycznej ma znaczenie dla Ustalenia prawidłowego kierunku rehabilitacji zawodowej. Niewidomego lub niedowidzącego stosunkowo młodego można skierować do odpowiedniej szkoły zawodowej na dłuższy okres przygotowania do pracy. kwalifikacje itd. miejsce zamieszkania. Badania okulistyczne mają na celu ocenę stanu funkcjonalnego wzroku. wśród których należy wyodrębnić: -. jak: cechy psychofizjologiczne.badania okulistyczne. czy aktualny stan wzroku ma chaarkter ustabilizowany czy też należy się liczyć z dalszymi zmianami. .psychiczne. Mówiąc o fizycznych wewnętrznych warunkach pracy trzeba jeszcze podkreślić znaczenie wieku badanegoi dla ustalenia formy kształcenia zawodowego.poszczególnych narządów i organów. jak też ogólno-/ -lekarski. . osobowościowe.ewentualnie inne badania specjalistyczne. Diagnoza zawodowa jest więc diagnozą zespołową sporządzaną przez zespół specjalistów. takich jak: lekarza czy lekarzy.badania socjologicznego (środowiskowe) -. umiejętności. pracownika socjalnego i ewentualnie innych specjalistów. stopnia zwężenia (ubytki) pola widzenia. cechy procesów decyzyjnych i motywacyjnych. . .doradcę zawodowego. O ile chodzi o badania internistyczne i ewentualnie inne specjalistyczne badania lekarskie. oraz ustalenie możliwości korekcji zachowanej zdolności widzenia za pomocą odpowiednich szkieł optycznych. użyteczne resztki wzroku. Inaczej sprawa wygląda ze starszym człowiekiem. -•' badania internistyczne. w jakich niewidomy czy niedowidzący może pracować. to mają one na celu ocenę ogólnego stanu zdrowia i wykrycie ewentualnych dodatkowych kalectw czy chronicznych schorzeń. Nie bez znaczenia jest tutaj także prognoza okulistyczna.ocena psychicznych wewnętrznych warunków pracy. pochodzenie.badania psychologicznego . -. .Diagnoza lekarska dla celów poradnictwa zawodowego musi zawierać wyraźne wskazania i przeciwwskazania odnośnie do rodzaju pracy oraz warunków prący. Jest to istotne do ustalenia faktycznych możliwości percepcyjnych osób badanych oraz możliwości wykorzystania 236 zachowanych resztek wzroku w sytuacjach pracy. jeśli zachodzi tego-rodzaju potrzeba. psychologa klinicznego). jak: przynależność do grupy społecznej. Sprowadza się ona do ustalenia.. . wykształcenie. zdolności. który będzie uwzględniał przyszły stan wzroku. które mogą pogłębiać istniejące już ograniczenia zawodowe niewidomego czy niedowidzącego. powinny one uwzględnia(r) zarówno aspekt okulistyczny. Ocena tych warunków w celu ustalenia diagnozy zawodowej i udzielenia właściwej porady zawodowej musi odbywać się na podstawie: .

a zwłaszcza kompleksowe ich działanie (kompensacja percepayjna). Tego rodzaju informacja może wskazywać na możliwości zatrudnienia w pobliżu miejsca zamieszkania. stanowią ważny element w ocenie zdolności do pracy niewidomych i niedowidzących. .funkcję orientacyjną na stanowisku pracy w pozycji siedzącej i stojącej. Kolejnym czynnikiem jest miejsce zamieszkania. . Diagnoza tyfiopsychologiczna dla celów poradnictwa zawodowego powinna określać i oceniać następujące elementy: 1.zdolność odróżniania barw podstawowych i mieszanych. jakie należy dobrać niewidomemu czy niedowidzącemu. czy mieszka razem z rodzicami itd.. czym była dla niego praca zawodowa w sensie ekonomicznym. '- . czy była ona głównym źródłem utrzymania dla niego i jego rodziny. które pozwolą psychologowi lepiej rozumieć i zinterpretoiwać wyniki własnych badań. sytuacja rodzinna. a więc czy osoba niewidoma lub niedowi237 dząca jest wolna czy żonaty lub zamężna. To samo odnosi się do dotychczasowego doświadczenia zawodowego. Podobnie badania społecznych wewnętrznych warunków pracy. w małym miasteczku. a więc osób które utraciły wzrok po ukończeniu nauki. tzn.funkcję orientacyjną przy poruszaniu się w przestrzeni. regulacyjną i kontrolującą przy wykonywaniu ruchów i czynności (w działalności praktycznej). jak: -wykształcenie. czy dotychczasowe wykształcenie może być wykorzystane w dalszym kształceniu czy pracy zawodowej. czy niewidomy lub niedowidzący mieszka na wsi. co nie jest bez znaczenia dla osób z uszkodzonym wzrokiem. 2. Sprawność pozostałych zmysłów. Informacja dotycząca aktualnego wykształcenia ogólnego i zawodowe.komponentów przydatności zawodowych albo inaczej mówiąc psychicznych wewnętrznych warunków pracy musi uprzednio zapoznać się z: . czy ma dzieci i w jakim wieku. Stanowią one bardzo ważne informacje. np. Są to wszystko ważne informacje dla określenia roli społecznej badanego i oczekiwań członków rodziny wobec niego. . problemem pozostaje..którego trzeba przygotować do podjęcia pracy w stosunkowo krótkim terminie. internistyczną i ewentualnie inną. . dotychczasowe doświadczenie zawodowe. a mianowicie: ' . Psycholog przystępując do oceny psychologicznych . Innym ważnym czynnikiem mającym znaczenie dla oceny zdolności' do pracy jest stan rodzinny. w dużym mieście. a więc czy ociemniały może kontynuować swój zawód albo czy rodzaj dotychczasowej pracy może mieć pewne znaczenie w nowej sytuacji za<-wodowej.. W przypadku osób ociemniałych. Ta z kolei może determinować w pewnym sensie rodzaj i miejsce pracy.funkcje orientacyjną.okulistyczną. .danymi dotyczącymi społecznych wewnętrznych warunków pracy zebranymi przez pracownika socjalnego w wywiadzie. Podkreślając dotychczasowe doświadczenie zawodowe ociemniałego zwrócić trzeba jeszcze uwagę na fakt. miejsce zamieszkania itd. Potencjalne 'możliwości funkcjonalne zachowanych resztek wzroku.diagnozą lekarską . poprzez szkolenie przywarsztatowe. go ma szczególne znaczenie dla' ustalenia rodzaju dalszego kształcenia zawodowego czy rodzaju pracy i warunków.

.akceptację ślepoty i jej skutków. Zainteresowania zawodowe. 7. Sprawność manualną.postawę wobec widzących. że psychologiczne badania diagnostyczne . Ustalenie diagnozy zawodowej jest ważnym etapem w rehabilitacji zawodowej inwalidy wzroku. . szkodliwa dla zdrowia. 238 . . w spółdzielni niewidomych czy w spółdzielni ogólnoinwalidżkiej. Stanowi ona następnie podstawę udzielenia inwalidzie wzroku porady zawodowej i wspólnego z nim ustalenia'planu (programu) rehabilitacji zawodowej obejmującego: : . Ogólne uwagi o m. 3. Diagnostyczne badania tyfiops^ychologiczne / 2. Do ich ustalenia niezbędne są rzetelne badania tyfiopsychologiczne. Umiejętności samodzielnego wykonywania czynności życia codziennego. Ogólną sprawność umysłową {inteligencję). w systemie pracy nakładczej.aspiracje zawodowe. 2. systematyczność. Umiejętności pisania i czytania brajlem oraz na maszynie do pisania. Specjalne zdolności zawodowe (ukierunkowane). . a więc w zwykłym zakładzie pracy. nielubiana itd.3.motywację do pracy. Obecnie istnieje 238 przekonanie wśród psychologów. w wyniku których psycholog mógłby zdobyć niezbędne informacje dotyczące badanej osoby. do zakładu pracy). dokładność. . Poziom rehabilitacji psychicznej.formę przygotowania do pracy.uciążliwa. w zakładzie rehabilitacji zawodowej.umiejętność współżycia i współpracy w kolektywie.postawę wobec rehabilitacji. albowiem od prawidłowości jej ustalenia zależy . .reakcje na trudności i niepowodzenia.cała jego przyszłość zawodowa. a więc w specjalnej szkole zawodowej. a więc czy to będzie praca odpowiednia i przynosząca mu zadowolenie czy też odwrotnie . 5. ^' 4. w zakładzie zwartym. Diagnoza psychologiczna stanowi więc jeden z ważnych elementów diagnozy zawodowej ustalanej przez zespół rehabilitacyjny (zespół orzekający). Cechy osobowości istotne dla zachowania się w sytuacji pracy i dla adaptacji społeczno-zawodowej: . . 8. . w placówkach kształcenia zawodowego dla widzących.postawę wobec siebie (ocena własnych możliwości).1. Ponadto dla oceny zdolności do pracy niewidomych istotne są informacje dotyczące niektórych elementów rehabilitacji podstawowej. . zdyscyplinowanie w pracy. w zakładzie pracy chronionej.umiejętność organizacji sobie pracy. a zwłaszcza: . Umiejętności samodzielnego poruszania się w przestrzeni. . zwłaszcza w środowisku.umiejętność postępowania według instrukcji. punktualność. a w szczególności: 1. dalszym (ewentualne dojazdy do szkoły. • "2. w spółdzielni niewidomych lub spółdzielni ogólnoinwalidżkiej.formę zatrudnienia bez specjalnego przygotowania.staranność. 6. .etodach badań tyfiopsychologicznych W poprzednim rozdziale omówiono zagadnienie różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych.

mówiąc dokładniej -wszystkie techniki można stosować do badania osób z defektami wzroku. Wydaje się. W końcu o ile chodzi o badania młodzieży i dorosłych niewidomych ^i . Na sprawę psychologicznych badań diagnostycznych nie należy patrzeć zbyt pesymistycznie. że psychologiczne badania diagnostyczne w znacznym stopniu opierają się na metodach psychometrycznych. że wszystkie metody czy . które pozwalają na stosunkowo łatwe ich przeprowadzenie oraz interpretację uzyskanych wyników. albowiem wiele testów.niewidomych czy niedowidzących napotykają liczne trudności związane przede wszystkim z doborem odpowiednich metod. -. które są odpowiednie do badania osób pozbawionych zdolności widzenia. O ile chodzi o dzieci niewidome i niedowidzące. 31) twierdzi jednak.testy psychologiczne.' Ogólnie trzeba powiedzieć. metod diagnostycznych przeznaczonych do badania osób widzących bez lub po odpowiednim ich dostosowaniu do własnych potrzeb i. zwłaszcza sprawdzone i przystosowane do badania dzieci z •defektami wzroku. jest rzeczą szczególnie kłopotliwą konieczność zdobywania niemal wszystkich informacji o niewidomym metodami niepsychometrycznymi". zwłaszcza obejmującą historię ży--cia dziecka. które przy rzetelnej wiedzy tyfiopsychologicznej mogą również spełnić oczekiwania psychologa sporządzającego diagnozę. Kli-masiński (1978. Istnieje bardzo dużo metod niepsychome-trycznych.eksperyment naturalny i laboratoryjny.kwestionariusze (inwentarze) osobowości. wczesne dzieciństwa. w tym głównie na testach. w czasie wolnym itd. że przekonanie to ma swoje źródło w tym.obserwacja zachowania ociemniałego w różnych sytuacjach życiowych. • Przy badaniu ociemniałych do celów rehabilitacji psychicznej.. że "dla psychologa mało doświadczonego albo rzadko stykającego się w swej pracy z dziećmi niewidomymi. ' . . . f . np.kwestionariusze (inwentarze) osobowości specjalnie opracowane lub dostosowane do badania tej kategorii inwalidów wzroku. często' nawet bardzo znanych i szeroko stosowanych. choćby jako metody dodatkowe (uzupełniające). . .testy. to dla dokładnego poznania rozwoju i funkcjonowania ich psychiki tyfiopsycholog ma do dyspozycji następujące metody psychologiczne: • . uwzględnieniu specyfiki osób badanych. Niestety wielu testów przeznaczonych do badania osób widzących z różnych przyczyn nie można zastosować do osób z głębszym defektem wzroku. K.wywiad i rozmowę z dzieckiem.. nie doczekało się jeszcze polskiej normalizacji..obserwację dziecka w różnych sytuacjach w'szkole. sytuację rodzinną itd. . a więc 240 poznania stopnia adaptacji psychicznej do nowych i zmienionych sytuacji i warunków najbardziej odpowiednie są natomiast takie metody. okres prenatalny. Niektórzy niedowidzący mogą nawet posługiwać się zachowaną zdolnością widzenia w czasie badań psychologicznych. że psychologowie pracujący z niewidomymi i niedowidzącymi mogą stosować wiele psychologicznych. .wywiad psychologiczny. warunki środowiskowe. przy rozwiązywaniu niektórych zadań testowych. jak: . Nie znaczy to jednak.. s.wywiad i rozmowę z rodzicami. w internacie. Zresztą tego typu metody są również stosowane do badania osób widzących.

a następnie M. Bauman.niedowidzących mające na. należałoby rozważyć kilka zagadnień ogólnych związanych z zastosowaniem testów w badaniach osób z defektem wzroku. Majewskt.32). . Zagadnieniem stosowania przez psychologów testów w badaniach niewidomych zainteresowała się wspomniana już M. . Psychologia 241 albowiem . 2.obserwacja. Są wśród nich: .testy specjalnie opracowane do badania niewidomych i niedowidzących. typową dla pracy w wybranym zawodzie i na podstawie zaobserwowanego zachowania się' 'ocenia się jego możliwości i przydatność do tego zawodu.testy przeznaczone dla widzących. zainteresowań. potrzeb osób z defektem wzroku. głównie testów. Zanim zostanie to omówione.. . Ogólnie trzeba powiedzieć.testy przeznaczone dla widzących stosowane w nie zmienione} formie.1967 rozesłała ona kwestionariusz do . np.r. P. Problem testów w badaniach tyfiopsychologicznych Specjalny problem w badaniach tyfiopsychologicznych stanowi metoda testowa (testy). Hayes. Z czasem zaczęły powstawać specjalne testy przeznaczone wyłącznie dla tych osób. K. że brak jest szerszych doświadczeń i opracowań w tym zakresie. 31) . K. to najczęściej stosowane są tutaj: . Klimasiński (1978. będące standaryzowaną metodą określenia i oceny potencjału badanego i jego zachowania się w sytuacji pracy przy wykorzystaniu rzeczywistych czy symulowanych wzorców pracy. Testy nie pozostały również obojętną metodą badań diagnostycznych dla psychologów pracujących z niewidomymi i niedowidzącymi. s. testy przeznaczone dla jednostek widzących zaczęto adaptować do.różne baterie testów psychologicznych mierzących sprawność motoryczną i umysłową. 16 T. . Dzięki temu jest ona stosunkowo łatwa w stosowaniu i interpretacji uzyskanych za jej pomocą wyników.wywiad zawodowy.jaki pisze K. Z uwagi na określone trudności w ich stosowaniu. Pionierami w zakresie szerszego upowszechnienia metody testowej w badaniach osób z defektem wzroku byli amerykańscy tyfiopsychiologowie S.różnego rodzaju kwestionariusze. Duże zainteresowanie tą metodą wynika chyba stąd. Dzisiaj można już spotkać setki różnych testów stosowanych przez psychologów w badaniach niewidomych i niedowidzących. .całe doświadczenie diagnostyczne zawarte jest w normach testowych. Z tego też powodu skoncentrujemy się głównie na badaniach za pomocą metod standaryzowanych. celu ocenę psychologicznych kompleksów przydatności do pracy (psychicznych wewnętrznych warunków pracy). Te 2 ostatnie metody są ostatnio bardzo popularne w badaniach zdolności do pracy. .. Na przełomie lat 1966 . . 23 .próby pracy. Bauman (b.test sytuacyjny lub ocena sytuacyjna polegająca na wprowadzeniu badanego w określoną sytuację.2. Jest ona bardzo popularna wśród psychologów pomimo licznych zastrzeżeń i wątpliwości wysuwanych pod jej adresem. Po nakreśleniu kilku ogólnych uwag na temat diagnostyki tyfiopsychologicznej przejdziemy do omówienia niektórych rodzajów badań. Od bardzo wielu lat starają się ją wykorzystywać do badania funkcjonowania psychiki tych inwalidów. s. lecz przystosowane do badań osób z ukszkodzo'nym narządem wzroku. że jest to metoda standaryzowana i znormalizowana.

czy w badaniach tych osób lepiej jest stosować testy dla widzących po odpowiedniej adaptacji czy też tworzyć nowe testy przeznaczone wyłącznie dla nich. Oprócz tej zasadniczej sprawy przy analizowaniu możliwości zastosowania testów do badania niewidomych i niedowidzących wyłania się wiele innych problemów. czy ma ona faktycznie znaczenie w badaniach osób z defektem wzroku. a . .wiele testów stosowanych do badania osób z defektami wzroku to testy przeznaczone dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. a często nawet.psychologów pracujących z niewidomymi na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. Mówiąc o metodzie testowej powstaje właściwie problem. bo populacja dzieci niewidomych jest niewielka i skrajnie zróżnicowana pod względem czynników mających decydujący wpływ na rozwój umysłowy i na całokształt rozwoju psychicznego".. Konieczność ich adaptacji związana jest z tym. które przeznaczone są dla widzących. że nie można ich w Polsce znormalizować.testy inteligencji . . Wśród testów tych znajdują się zarówtao takie.testy zainteresowań. .testy osobowości . porównywać z wynikami uzyskanymi za pomocą innych metod itd. jak również testy specjalnie opracowane dla niewidomych. specjalny problem stanowi sprawa polskich norm. że "testy mają [. Są tam testy dla niewidomych dzieci i dorosłych oraz testy z odrębnymi normami dla całkowicie" 242 niewidomych. . Ostatecznie odpowiedź nadesłało 319 psychologów. czy uzyskane za jej pomocą wyniki mogą stanowić podstawę rzetelnej diagnozy tyfiopsychologicznej. którzy w swojej pracy z niewidomymi stosowali testy. s. grup niewidomych obejmowanych badaniami testowymi oraz opinii odnośnie do przydatności stosowanych testów. 31) twierdzi na przykład. Klimasiński (1978. .testy osiągnięć szkolnych. Wynika to z faktu.r.testy specjalnych zdolności. . lecz w większym lub mniejszym stopniu przystosowane.testy rozwojowe i dojrzałości społecznej. . Jak już zaznaczono .stosowane bez lub z niewielkimi zmianami. wśród których autorka wyodrębniła: . s. że niewidomi.testy sprawności manualnych.] bardzo ograniczone zastosowanie w tyfio-psychologii. Znaczy to. że ich wyniki należy w sposób bardzo ostrożny interpretować. Powstaje więc problem. Bauman (b. niedowidzący z uwagi na całkowitą ślepotę lub ' znaczne obniżenie sprawności funkcjonalnej wzroku. jaka . co w odniesieniu do widzących. szczątkowo widzących i niedowidzących posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wzrokiem. że większość testów została znormalizowana na populacjach w innych krajach. że testy w zastosowaniu do niewidomych i niedowidzących przedstawiają tę samą wartość. K. nie mogą rozwiązywać niektórych zadań testowych. częstotliwości ich stosowania. 11) twierdzi. Zawierał on pytania dotyczące rodzaju stosowanych testów. Z uwagi na to. jakimi posługują się psychologowie w badaniach osób widzących. K. Wyniki tej akcji wykazały..skale słowne i 'bezsłowne (testy wykonawcze). Jest to jednak zagadnienie szersze. że amerykańscy i kanadyjscy psychologowie posługują się około 150 różnymi testami. albowiem wiele testów. Wydaje się. również nie ma polskiej normalizacji.testy typu projekcyjnego i inwentarze osobowości. M. że tworzenie nowych testów dla niewidomych nasuwa pewne trudności. z uwagi na dużą różnorodność.

np.r. którzy zaczynają pracę z niewidomymi. Osoba widząca ma możliwość ponownego przeczytania tekstu w razie potrzeby. . s. W takich przypadkach istnieje możliwość napisania ich brajlem lub głośnego przeczytania ich przez badającego. Nie jest to jedyny kłopot występujący przy głośnym czytaniu zadań testowych przez badającego. Dla wielu rozwiązywanie zadań testowych napisanych w brajlu może więc stwarzać dodatkowe trudności i mieć wpływ na wynik badań. że reprezentują oni dużą różnorodność pod Względem umiejętności czytania i pisania brajlem. gdy jej odczytywano zadania testowe. jak miałoby to miejsce w przypadku osobistego zapoznania się z tym tekstem. że nie każdy niewidomy będzie w ten sam sposób rozumieć tekst słyszany. kształty itp. których rozwiązanie połączone jest z manipulacją całym szeregiem pomocy testowych.musi każdego elementu dotknąć lub nawet wziąć do ręki. lokalizacji. s. wkładanie kołeczków do otworów. jak koieczki. Również samo zapoznanie się z zadaniem testowym. Osoba badana posiadająca pełnosprawny wzrok ma możliwość objęcia jednym wejrzeniem wszystkich pomocy testowych potrzebnych do rozwiązania zadania. śrubki i nakrętki. raczej starają się używać i adaptować znane sobie testy niż szukać specjalnych testów dla niewidomych. K. Związany jest on z tym. Tkwią one w tym. Podobny wpływ może mieć głośne czytanie zadań testowych przez badającego zamiast osobistego czytania przez badanego. kształtów. 5) stwierdzają. K. 11) przeprowadziła badania jednej bardzo uzdolnionej niewidomej za pomocą Testu Analogii Millera. gdy tekst napisany jest brajlem. Stąd lepiej stosować znane i znormalizowane testy wprowadzając małe i konieczne adaptacje. elementy o różnych kształtach i wielkościach składające się na pewną całość itp. Często zadania te są stosunkowo długie albo zawierają wiele cyfr lub innych istotnych elementów. Bauman i S. aby na skutek zmian treściowych czy proceduralnych test nie utracił swojej trafności i rzetelności. Inny problem występuje przy testach wykonawczych. P. gdy badanym jest osoba pozbawiona wzroku. Uległ on zdecydowanej poprawie.. Niewidomy zmuszony jest do zapoznania się z pomocami testowymi za pomoce dotyku . aby dokładnie poznać jego wielkość. gdy test ten przedstawiono badanej w brajlu. Ustalenie odrębnych limitów czasowych dla niewidomych w tych przypadkach nie jest również -zbyt proste z uwagi na to.istnieje w populacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Hayes (1951. Powstaje jednak pewien problem wówczas. W pierwszym przypadku jest to możliwe tylko w odniesieniu do niewidomych znających brajla. Bauman (b. Wówczas w grę wchodzi sprawa dobrego zapamiętania tych wszystkich szczegółów. M. Najprościej jest adaptować testy typu słownego podawane badanemu w formie drukowanej do osobistego czytania. Stanowi to przeszkodę w doborze odpowiedniej grupy normatywnej. jak też pisanie (o ile odpowiedzi udzielane są pisemnie) jest o wiele wolniejsze niż czytanie czy pisanie przy użyciu wzroku. Okazało się. Odwrotna sytuacja istnieje. że stwarza to możliwość porównywania wyników niewidomych z wynikami osób widzących. Wynika to stąd. że czytanie brajlem. że badana uzyskała bardzo niski wynik. Potrzebuje więc na to o wiele więcej czasu niż widzący. M. gdy na rozwiązanie testu określony jest ścisły limit czasowy. kostki. jak też wzajemnych ich stosunków i związków. Adaptacja testów dla niewidomych nasuwa wiele trudności i problemów. że psychologowie. Wynikać on może stąd. Faza zapoznania się z pomocami testowymi przebiega więc u nich bardzo szybko. To samo występuje. zarówno ich wielkości.

jak i próbne wykonanie zadań - ćwicze244 nią są dla niewidomych bardziej czasochłonne niż dla widzących. Z reguły czas przeznaczony na fazę wstępną - wprowadzającą jest ściśle limitowany. Stąd zachodzi konieczność przyznawania niewidomym w takich przypadkach dodatkowego limitu czasu. Za takim rozwiązaniem opowiada się M. K. Bauman i S. P. Hayes (1951, s. 26). Następnym problemem związanym ze stosowaniem testów w badaniach psychologicznych niewidomych jest sprawa norm. Sprowadza się on do tego, czy do tych osób s-tosować takie same normy jak dla widzących czy też opracowywać dla nich odrębne. Odpowiedź jest na to prosta. O ile jest 'to możliwe, to należy przy adaptacji testów dla niewidomych lub niedowidzących utrzymywać normy przewidziane dla widzących. Takie stanowisko reprezentuje również Bauman (b.r., s. 12). W badaniach psychologicznych niewidomych chodzi o to, aby stwierdzić i ustalić różnice w stosunku do osób widzących. Jak wiemy - rehabilitacja niewidomych zakłada w maksymalnym stopniu zredukowanie skutków ślepoty; zakłada również pełną integrację niewidomych ze społeczeństwem ludzi widzących. Przy takich założeniach rehabilitacyjnych ocena możliwości niewidomych musi być dokonana w aspekcie norm przewidzianych dla osób z pełnosprawnym wzrokiem. Zasada ta jest utrzymywana przy stosowaniu w badaniach niewidomych'testów dla wi-. dzących, które nie uległy większym zmianom na skutek adaptacji. Bauman (b.r., s. 13) podaje, że jedną z przyczyn dużej popularności testów Wechsiera (części słownej) jest fakt, że nie potrzeba stosować :w nich odrębnych norm. Ustalony za ich pomocą iloraz inteligencji ma tę samą wartość diagnostyczną w stosunku do widzących, jak też niewidomych. Nie zawsze jest jednak możliwe stosowanie norm przewidzianych dla widzących. Ma to miejsce wówczas, gdy test ulega znacznej korekcie w związku z jego adaptacją dla niewidomych. Bauman (b.r., s. 12) podkreśla, że jeśli do treści zadań testowych lub samej procedury badawczej wprowadza się większe zmiany, wówczas muszą być opracowane nowe normy. W tym przypadku autorka podkreśla konieczność właściwego doboru grupy normatywnej, która reprezentowałaby całą populację niewidomych, wszystkich jej przedstawicieli. Często psychologowie upraszczają sobie sprawę. Biorą do badań normatywnych niewidomych z jednej szkoły, zakładu czy środowiska. Taki materiał badawczy jest w pewnym sensie wyselekcjonowany, nie reprezentatywny dla całej populacji niewidomych. Nie można na jego postawie tworzyć norm ogólnych. Jest rzeczą samą przez się zrozumiałą, że testy specjalnie opracowane dla niewidomych mogą mieć tylko jedną wersję norm. Stosując więc tego typu testy mamy możliwość stwierdzenia różnic tylko w grupie samych niewidomych. W odniesieniu do norm dla niewidomych Bauman (1958, s. 36) zwraca uwagę na bardzo istotną sprawę. Z uwagi na brakhomogemcznosci vvśród niewidomych, psycholog -nie może traktować wszystkich badanych w ten sam sposób ani też interpretować ich wyników w aspekcie tych samych norm. Stąd np. proponuje odrębne normy dla całkowicie niewidomych oraz szczątkowo widzących, którzy zachowali jeszcze tzw. wzrok praktyczny. H. Rusalem (1972, s. 132) wyraża w tej sprawie pogląd, że do badającego należy decyzja co do stosowania •właściwych norm, biorąc pod uwagę wpływ zachowanej zdolności widzenia i stopnia adaptacji do kalectwa na wykonanie zadań testowych. Nie ulega wątpliwości, że słuszny jest pogląd, aby tworzyć odrębne normy dla osób praktycznie widzących i całkowicie niewidomych.

Większość testów specjalnie opracowanych dla inwalidów wzroku posiada odrębne normy dla tych 2 grup. Dla przykładu można wymienić stanfordzki test kostek dla niewidomych (Stanford-Kohs Błock Design Test for the Blind), minesotański test manipulacji (Minnesota Ratę of Manipulation) pensylwańską próbę pracy oburęcznej (Pensylvania Bi-Manu-al Worksample). Szczególnie istotna jest uwaga Rusalema (1972, s. 138) dotycząca uwzględnienia stopnia adaptacji do kalectwa przy doborze odpowiednich norm i interpretacji wyników z badań testowych. Na sprawę tę zwraca uwagę także Bauman '(1958, s. 37). Osoby bowiem, które od dłuższego czasu nie widzą, nauczyły się przyjmować informacje z innych źródeł niż wzrok; nauczyły .się interpretować subtelne bodźce słuchowe, co tak wyraźnie nie występuje u nowo ociemniałych; nauczyły się orientować i rozpoznawać rodzaje materiałów, kształty i wielkość przedmiotów za pomocą dotyku, co dla osób, które niedawno utraciły wzrok, może przychodzić z pewnymi trudnościami. Ma to szczególne znaczenie przy rozwiązywaniu testów wykonawczych, przy których umiejętność dotykowego rozróżniania przedmiotów, ujmowania przestrzennych stosunków między nimi itp. odgrywa doniosłą rolę. W niektórych przypadkach pewne trudności w prawidłowym wykonaniu zadania testowego mogą stwarzać dodatkowe kalectwa niewidomego czy brak psychicznej adaptacji do kalectwa (zaburzenia emocjonalne) występujący często u nowo ociemniałych. Te momenty należałoby także uwzględniać przy interpretacji wyników uzyskanych w badaniach testowych. Na pewno możemy spodziewać się istotnych różnić w wynikach niewidomych od urodzenia i ociemniałych w późniejszym, wieku. W pierwszym przypadku z reguły obserwujemy większy rozwój zdolności werbalnych niż niewerbalnych. Rzutuje to niewątpliwie na wyniki badań testowych. Testy psychologiczne mają bezsprzeczną wartość w pracy diagnostycznej psychologa pracującego z niewidomymi i -niedowidzącymi. Jak pisze H. Rusalem (1972, s. 136): "Metody standaryzowane mają swój udział w diagnozie rehabilitacyjnej dzięki dostarczaniu istotnych danych dotyczących możliwości rehabilitacyjnych niewidomych w aspekcie psychicznym, społecznym i zawodowym. Zwykle testy nabierają większego znaczenia, o ile są stosowane łącznie z iinnymi metodami, jak obserwacja, wywiad itp." 2.3. Badanie zmysłu wzroku u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących Omawianie różnych rodzajów badań tyfiopsychologicznych rozpoczniemy od badań wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących. Zagadnienie to sprowadza się do określenia i oceny wpływu uszkodzonych funkcji wzroku na percepcję wzrokową. Wstępnej oceny w tym zakresie można dokonać na podstawie diagnozy okulistycznej, która zawiera (lub powinna zawierać) ocenę ^ostrości wzroku, ubytków poła widzenia, zaburzenia widzenia stereoskopowego i barwnego. Na marginesie można podać, że lekarze okuliści używają do badania ostrości wzroku tzw. taiblic Snellena oraz tzw. przyrządu Rotha; do badania pola widzenia - polomierza lub kampimetru Foerstera lub de Weckera, a w badaniu widzenia stereoskopowego stosują tzw. metodę Litińskiego (por. W. Melanowski, 1951, s. 73 i nast.). Natomiast do najbardziej znanych metod wykrywania zaburzeń widzenia barwnego należą: S - włóczki Holmgrena, - tablice pseudoizochromatyczne Stiiiinga, - tablice mozaikowe Schaffa i Bluma

- tablice Ishihary. Ta pierwsza metoda polega na doborze .przez .badanego spośród mnóstwa motków o wszelkich możliwych odcieniach, np. do zielonego motka te wszystkie, które są do niego podobne pod względem jiakości. W pozostałych metodach badana osoba musi odczytywać znaki pisarskie (litery, liczby) ułożone z plamek jednej barwy, a rozanieszczone w chaosie różnobarwnych plamek (por. W. Witwicki, 1946, s. 141 i W. Melanowski, 1951, s. 94). Metody te są głównie przeznaczone do wykrywania zaburzeń widzenia barwnego: protanopii, deuteranopii i trytanopii. Diagnoza okulistyczna nie zawsze jednak pozwala na pełne określenie rzeczywistych możliwości percepcyjnych zachowanych resztek wzroku. Z tego też powodu S. Schwarz <1976, s. 82) stwierdza, że: "Należy za pomocą eksperymentów psychologiczno-pedagogicznych zbadać dokładnie proces percepcji wzrokowej u uczniów słalbo widzących. Należy zbadać, które komponenty percpecji - percepcja kształtu, wielkości, głębi, barwy - pozostaje pod specjalnym wpływem defektu". Na konieczność przeprowadzenia tego rodzaju oceny zwrócono uwagę przy omawianiu różnych rodzajów diagnoz tyfiopsychologicznych. Biorąc to 247 pod uwagę' przy ocenie wzrokowych możliwości percepcyjnych u niewidomych i niedowidzących należy uwzględniać: - percepcję przedmiotów, a zwłaszcza percepcję takich ich cech, jak wielkość,' kształt i barwa. -percepcję przestrzeni - orientację w przestrzeni istotną przy poruszaniu się, - koordynację .wzrokowo-ruchową, czyli zachowanie funkcji orientacyjnej, regulującej i kontrolującej resztki wzroku w działalności praktycznej (przy wykonywaniu ruchów i czynności). Zagadnieniem oceny możliwości percepcyjnych u niewidomych z resztkami wzroku i niedowidzących zajmował się również autor tej pracy (por. T. Majewski, 19'66, s. 379 i nast.). Opracował on pewne zestawy eksperymentów (prób) przeznaczonych do oceny wpływu uszkodzonego wzroku na percepcję. Pierwszy zestaw przeznaczony był do badania wielkości i kształtów przedmiotów. Składał się on z 2 tablic z białego kartonu, na których znajdowały się szeregi figur geometrycznych (koła, kwadraty, prostokąty, trójkąty itd.) o wielkości (średnica, wysokość boku) l, 2 i 6 cm. Na 'jednej z tych tablic figury te były w kolorze czarnym, a więc o dużym kontraście w stosunku do tła. Przeciwnie na drugiej tablicy były one w kolorze żółtym, co dawało mały kontrast. Drugi zestaw tablic przeznaczony był do badania zdolności odróżniania barw. Na jednej z tablic znajdowały się koła w barwach podstawowych: czerwona, zielona, żółta i niebieska oraz czarna, a na drugiej w barwach mieszanych: .seledynowa, pomarańczowa, brązowa itd. Badanie za pomocą przedstawionych zestawów tablic przeprowadzano w ten sposób, że badanemu podawano tablice z poleceniem podania nazwy lub barwy figury <z odległości 30 - 35 cm). Jeśli zachodziła obawa, że badany nie zna nazw figur, wówczas otrzymywał pojedyncze figury' i musiał odnajdywać na tabliczkach ich odpowiedniki. Do badania wykrywania przeszkód w przestrzeni (orientacja przestrzenna) stosowano metodę, która polegała na eksponowaniu badanemu różnych naturalnych przedmiotów (stół, krzesło, drzwi, drzewo, drzwi wejściowe do domu) znajdujących się w różnych odległościach od niego.

Eksperymenty te odbywały się zarówno w przestrzeni zamkniętej, jak też otwartej. Następnie pytano badanego, czy je wadzi. W przypadku odpowiedzi pozytywnej polecano mu podejście do .eksponowanego przedmiotu. Bardzo szczegółową ocenę stanu funkcjonowania wzroku u niedowidzących można otrzymać przy zastosowaniu metody opracowanej przez L. Roessing (1978). Jest to metoda, która pozwala na ocenę funkcji wzroku od strony behawioralnej, a więc jego wartości i użyteczności w praktycznej działalności (koordynacja wzrokowo-ruchową). Badania za pomocą tej metody składają się z 2 etapów: 248 . 1. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie badania okulistyce go, wywiadu i ogólnej obserwacji zachowania niedowidzącego w cz, badań. 2. Etapu oceny funkcji wzroku na podstawie dłuższego okresu obi wacji i wielu eksperymentów pozwalających na sprawdzenie użyte ności zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych. Szczególnie interesujące są 'badania drugiego etapu. Dla jego przep wadzenia L. Roessing (1978, s. 13 i nast.) opracowała specjalny ark obserwacyjny (checklists) obejmujący ponad 350 pozycji (sytuac w których wzrok odgrywa dość istotną rolę. Na podstawie obserws czy eksperymentów ocenia się, czy i w jakim zaikresie fuińkcje wzro zostały zachowane. Pozycje te dotyczą następujących sfer działalno człowieka: - nauki szkdinej (academics), . - psychomotoryki wraz z orientacją i poruszaniem się w przestrze - czynności życia codziennego, - funkcjonowania społecznego, - pracy zawodowej. Trudno przytoczyć tutaj wszystkie pozycje. Dla przykładu wym: •nimy niektóre z opracowanych przez autorkę eksperymentów czy oihst wacji, które miały ujawnić wzrokowe możliwości percepcyjne badany-c l. Czytanie tekstów drukowanych o różnej wielkości czckrnfci, n] - 24 punktów ,(9,Q2 mm), - 16 punktów (6,01 mm), - 12 punktów (4,51 mm), -- .8 punktów (3,01 mm). l. Percepcja wielkości i kształtów przedmiotów: - przystosowanie różnych figur geometrycznych, nip. koła, kwadr. tu, trójkąta, krzyża, figur złożonych (kwadrat podzielony na 2 trójkąty - prowadzenie ołówka lub długopisu wzdłuż różnych linii lub faigi geometrycznych. 3. Opis obrazków, wykresów w podręcznikach. / 4. Wykrywanie i opis małych przedmiotów znajdujących się w n chu z różnej odległości l, 3, 5, 10 ^więcej metrów. 5. Wykrywanie i opis przedmiotów o stałej lokalizacji z różnej oc ległości od badanego. 6. Dochodzenie do przedmiotów znajdujących się w różnej odległoś< od badanego. Poza tym wymienione 'sytuacje W arkuszu obserwacyjnym zalecaj, dokonanie oceny wartości zachowanych: resztek wzroku przy spozywanii i przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, posługiwaniu się środkami płat niczym! (wzrokowe rozróżnianie moment i banknotów), w kontaktac] z innymi ludźmi (rozpoznawanie osób), orientacji w zakładzie pracy itd Arkusz obserwacyjny wypełniany jest przez kilka osób (specjalistów) które mają kontakt z niewidomym posiadającym resztki wzroku lub

niedowidzącym w różnych sytuacjach i są włączone w proces jego rehabilitacji. 2.4. Badanie zmystu dotyfcowo-ruchowego u niewidomych W literaturze tyfiopsychologicznej stosunkowo rzadko porusza się zagadnienia badania zmysłu dotyku czy, mówiąc dokładniej, zmysłu dotykowo-ruchowego, który dla niewidomych ma olbrzymie znaczenie. Przyjmuje on bowiem dominującą rolę w procesie poznania rzeczywistości. Wśród zadań rehabilitacji niewidomych znaleźć można także zadanie mówiące o konieczności usprawniania pozostałych zmysłów i przygotowania ich do przejęcia funkcji brakującego wzroku (kompensacja). Stąd w wymienionych uprzednio rodzajach diagnoz wskazywano także na konieczność określenia (oceny) .sprawności funkcjonalnej tego zmysłu. Mówiąc o prawidłowości funkcjonowania tego zmysłu w aspekcie kompensacyjnym u niewidomych mamy na myśli przede wszystkim ocenę jego zdolności do rozróżniania elementarnych cech przedmiotów, a mianowicie: - różnych stopni szerokości (gładkości), - różnych stopni grubości, - różnych stopni nierówności (wklęsłości), - małych odległości, - różnych wielkości, - różnych kształtów (regullamych i nieregularnych), ' - małych ciężarów (różnic w wadze). Brak jest właściwie materiału, który podawałby metody (standaryzowane) do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego specjalnie przeznaczonych dla niewidomych. Ogólnie trzeba jednak zaznaczyć, że właściwie niewidomi nie potrzebują w tym względzie specjalnych metod, albowiem można wykorzystywać w tym celu metody stosowane do badania tego zmysłu u widzących. Przykładem tego może być estezjometr Webera do badania wrażliwości dotykowej mierzonej tzw. progiem przestrzennym. Przyrząd ten podobny jest do suwmiarki o 2 nóżkach (ostrzach) z podziałką z dokład- ' nością do 0,10 mm. Badanie polega na równoczesnym dotykaniu obu ostrzami skóry badanego, którego zadaniem jest określenie, czy odczuwa jeden czy dwa uciski. Wrażliwość dotykową w tym przypadku określa się jako najmniejszą odległość między nóżkami estezjometru, przy której badany odczuwa 2 uciski. Dla różnych części ciała występują różne wartości. Dla opuszków palców, co dla niiewidomych jest szczególnie ważne, wartość ta wynosi około 2i 'mm. Próbę stworzenia baterii testów do badania sprawności zmysłu do250 tykowo-ruchowego u niewidomych podjęły w naszym kraju H. Klawe i J. Kowalczewska (1962, s. 10 i 32-36). Pracując w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie dobrały one kilka testów i opracowały wstępne normy na podstawie stosunkowo niewielkiego materiału badawczego. Do testów tych należą: Test szorstkich deseczek. Służy on do oceny zdolności rozróżniania stopni szorstkości (gładkości) za pomocą dotyku. Składa się on z 7 par deseczek, na powierzchni których naklejony jest papier ścierny o różnym stopniu szorstkości - od gładkości do stosunkowo dużej szorstko^ sci. Zadaniem badanego jest ułożenie 14 'deseczek według stopnia szorstkości parami. Występuje więc tutaj konieczność doboru deseczek o tym samym stopniu szorstkości, a następnie ułożenie tych par od najbardziej szorstkich do gładkich. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas wykonania i liczbę popełnionych błędów.

orientacja na stanowisku pracy. kwadraty. Polegał on na podawaniu niewidomemu zwykłej suwmiarki z lcentymetrowym rozstawem jej ramion do zapoznania się. Składa się on z 11 'krążków o różnej grubości. .Test krążków. jak też liczby błędów. lecz różnym ciężarze (6. od 1. uwypuklenia itd. Ich wadą jest jednak to. a mianowicie polecając badanemu: . 15 i 18 g). Na tej samej zasadzie zbudowany był następny test. Kowalczewska (1962. Obok sprawności dotykowej (rozróżnianie wielkości i kształtów) test ten pozwala także na ocenę takich cech i umiejętności. Do badania dzieci niewidomych wkraczających w okres szkolny pożyteczny może być test oparty na 6-ciopunkcie 'brajlowskim. . * Należy jeszcze dodać. . Posługiwano się tutaj drewnianym dużym cyrkiem. prostopadłościany. Składa się on z układów punktów brajlowskich wytłoczonych na papierze brajlowskim i odpowiednio wzmocnionych. wklęsłości. a mianowicie: teśl odtwarzania kąta. trójkąty o różnych wielkościach. 2. Składa się z 5 par małych pudełek o jednakowej wielkości.135° i 160°. Wykonanie zadania oceniane jest zarówno pod względem jakości. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania wielkości i kształtów małych przedmiotów. Zadaniami testowymi .. Składa się on z 3 rodzajów małych śrubek i nakrętek (razem 60 sztuk). że nie posiadają one norm opracowanych na odpowiednio dużej próbie. Podobnie jak przy pozostałych testach na wynik składa się czas i liczba błędów popełnionych w próbie. W szczegółiny sposób przeznaczony jest on do badania wrażliwości kinestetycznej.zestaw figur geometrycznych trójwymiarowych: kulki. Zadaniem osoby badanej jest uszeregowanie par pudełek o tym samym ciężarze od najlżejszych do najcięższych. Przedstawiony zestaw testów należy uznać za odpowiedni do badania niewidomych. Zadaniem badanego jest ułożenie ich w szeregu od najcieńszych do najgrubszych.kształcie. Zestawy te pozwalają na przeprowadzenie badań w różnej formie. organizacja pracy. 45°. Odchylenie od wzoru mierzone w milimetrach stanowiło wynik badania.ułożyć parami figury o tym samym . 36 i 37) stosowały test odtwarzania małych odległości. 2. prostokąty. 9.dobierać do podawanych kolejno różnych figur taką samą figurę. Przeznaczony jest on do oceny zdolności rozróżniania stopni grubości za pomocą dotyku. które umieszczone są w jednym pudełku.115°. Analogicznie postępowano z odległościami 2 i 3 cm. Rozwiązanie zadania testowego polega na posegregowaniu tych elementów i umieszczeniu ich w 6 oddzielnych pudełkach. sześciany. Układy te są następujące: . 8. Klawe i J.układy 2-punktowe o odległości 10. że do badania zdolności odróżniania kształtów i wielkości za pomocą dotyku u niewidomych można także wykorzystać: . Wykryć on bowiem może gotowość dziecka do nauki brajla.zestaw figur o nieregularnych kształtach zawierających krzywizny.5. . s.był rozstaw jego ramion o wartościach: 90°. Test śrubek. walce o różnych wielkościach. 12. Po upływie 30 sekund rozstaw ramion likwidowano do O i polecano badanemu odtworzenie tej odległości.zestaw figur geometrycznych płaskich: koła. jak koncentracjia uwagi. 4. Przy ocenie bierze się pod uwagę czas i liczbę błędów popełnionych w trakcie wykonywania zadania. 2 mm. Test ciężarków. Ponadto do badania sprawności zmysłu dotykowo-ruchowego H.5 do kilku setnych milimetra. 3. lecz o różnej' wielkości zaczynając od najmniejszych do największych.

Dłuższe przebywanie z niewidomym stwarza na ogół liczne okazje do oceny wykorzystywania przez niego słuchu w różnych sytuacjach życiowych. Ocenę taką można jednak wypracować na podstawie obserwacji i prostych eksperymentów. Powoduje to znaczne obniżenie sprawności manualnej u tych osób. tzn. Niektóre z nich wraz z testami inteligencji stanowią całą baterię testów do badania przydatności do pracy. Poza tym opracowanie i przeprowadzenie prostych eksperymentów nie powinno nastręczać większych trudności. pracujące] ^ maszyny. Badanie zmysłu słuchu u niewidomych Podobnie jak zmysł dotyku również zmysł słuchu spełnia określoną -olę kompensacyjną u osób dotkniętych defektem wzroku.. Powinny one uwzględniać zadania polegające na: l. jak np. dziecko. Mówiąc o badaniu słuchu nie mamy na uwadze badań sudiometrycznych. że u niewidomych ulega rozbiciu mechanizm koordynacji wzrokowo-ruchowej tak istotny przy wykonywaniu czynności manipulacyjnych. Dotychczas opracowano stosunkowo dużo różnorodnych testów do badania sprawności manualnej. matka. i ich koordynację. szum drzew itd. 3. Badania sprawności manualnej u niewidomych i niedowidzących Badania sprawności manualnej mają szczególne znaczenie w diagnozie dla celów poradnictwa zawodowego. człowieka wbijającego gwoździe lub piłującego drewno itp. np. Waga tego typu badań wynika stąd. Stanowią one korzystne uzupełnienia metod poprzednio przedstawionych. ojciec). Może to być określanie lokalizacji osoby mówiącej. gotowanie wody.5. Bauman.układy 4-punktowe w formie kwadratu o wyżej wymienionych odległościach. • rodło odbiornika na podstawie płynących od niego dźwięków. 2.. 2. rozpoznawanie po głosie ludzi (koihieta. zwłaszcza pracy typu produkcyjnego. ' . Identyfikowaniu przedmiotów i zjawisk na podstawie bodźców akustycznych. K. /. kura. zbliżającego się człowieka itp. mężczyzna. Jak już podkreślono kompensacyjną wartość słuchu można rozpatrywać w zakresie poznawania przedmiotów. jak minesotański test manipulacji . . Przez sprawność manualną rozumiemy sprawność wykonywania ruchów kończyn górnych. a zwłaszcza orientacji przestrzennej.. Przystosowała ona dla potrzeb inwalidów wzroku takie testy. poruszającego się samochodu czy motocykla. Lokalizację w przestrzeni przedmiotów (o stałej lokalizacji) i zjawisk będących źródłem dźwięku. gdy chodzi o dobór odpowiedniego zawodu. skrzypiące drzwi. Niestety brak jest standaryzowanych metod badań tego aspektu zmysłu słuchu u niewidomych.6. Wymienione 2 ostatnie testy autor tej pracy stosował eksperymentalt-nie w swej praktyce tyfiopsychologicznej. Oczywiście jest to również sprawa ważna dla (•kreślenia ewentualnych ubytków słuchowych. a więc w jakim stopniu niewidomy potrafi wykorzystać bodż52 ce akustyczne w różnych sytuacjach życiowych. których zadaniem jest określenie ostrości słuchu w >ełnej skali słyszalności. pszczoła). ustalanie ich kierunku i odległości w stosunku do siebie. lecz należy do zakresu balań lekarskich.układy 3-punktowe w formie trójkąta prostokątnego o wyżej wymienionych odległościach. Ustalaniu odległości przedmiotów znajdujących się w ruchu. zwierząt (pies. W tym przypadku chodzi o ocenę kompensacyjnej funk-ji słuchu. Pionierem systematycznego rozwoju testów sprawności manualnej dla niewidomych była wymieniona już M. Q. zwłaszcza -i niewidomych.

Carter . próba pracy oburęcznej dla niewidomych W 1943 roku J.ł i pensylwańska próba pracy oburęcznej2.przemieszczanie krążków z jednego do drugiego (sąsiedniego) otworu na desce testowej. 13) dopracował do tego testu dodatkowo arkusz obserwacyjny do badania zachowania się badanego w czasie badań. .skręcania 100 śrubek i nakrętek oraz wkładania ich do otworów na specjalnie przygotowanej desce testowej. R. s. ze płaszczyzna górna staje się płaszczyzną dolną i odwrotnie ("odwrócenie do góry nogami").(1958. a wersja z 19619 r. Bauman nie dokonała żadnej zmiany w pomocach testowych. Bauman . s. jak: motywacja. Pozostawiła natomiast jedno wykonanie dla niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku. a dokładniej mówiąc koordynacji ruchów obu rąk. a mianowicie: wkładanie drewnianych krążków do 60 otworów w specjallnej desce '(4 Xl 5' otworów) oraz odwracanie tych krążków w ten sposób.rozkręcania tych śrubek i nakrętek oraz odkładania ich do specjalnych miseczek znajdujących się po lewej i prawej strome deski testowej. Pierwsza wersja tego testu zakładała wykonywanie przez badanego 2 zadań. które uwzględniają stopień utraty wzroku. 46 . Na podstawie swoich ba1 Minnesota Ratę of Manipulation 1 Pennsylvania Birnanilal Worksample 253 dań Di Michael (1946) uważa. i Minesotański test manipulacji dla niewidomych przystosowany przez M. Rusalem.48) nie wnosi specjalnych zmian w pomocach testowych. Kolejne wersje tego testu miały już więcej zadań. że są to odpowiednie narzędzia do badania sprawności manualnej (H. który został nazywany pensylwańską próbą pracy oburęcznej.obracanie krążków. postępowanie według instrukcji. Zieglera na Uniwersytecie w Stanie Minnesota (USA). . koncentracja. K. Adaptacja ivi.. 144). . koordynacja obu rąkitd Pensylwańska. 42) posiada 2 zadani. Roberts z Uniwersytetu w Stanie Pensylwania (USA) opublikował test do badania sprawności manualnej. 1972.a testowe. lecz dostosowała tylko instrukcję dla niewidomych oraz wprowadziła pewne-zmiany w próbnych wykonaniach zadań: Na podstawie biadań normatywnych na grupie 4000 inwalidów wzroku w wieku od 13 do ponad 60 lat opracowała ona specjalne normy dla różnych grup.(1969. s. Zawiera ona takie elementy. orientacja na desce testowej. rs. Minesotański test manipulacji dla niewidomych W 1933 roku został opublikowany minesotański test manipulacji opracowany przez W. a mianowicie: . a mianowicie: . Jest to test przeznaczony do badania sprawności manualnej osób widzących. sporządzając odrębne tabele norm dla kobiet niewidomych i niewidomych z użytecznymi resztkami wzroku oraz takie samo rozróżnienie dla mężczyzn z podziałem na różne przedziały wiekowe. Wynik testu stanowi czas potrzebny na wykonanie każdego zadania. a więc zadanie takie samo jak dla widzących. Test ten składa się z 2 zadań testowych. płeć i wiek. Wprowadziła 'ona również dwukrotne wykonywanie zadań dla niewidomych nie posłujących się wzrokiem. Bauman {1958. s. Zastosowała ona skalę centy Iową. A. K. a więc jest to zupełnie zmienione zadanie w porównaniu z zadaniem pierwotnym dla widzących. aż 5. Zmianie uległa jedynie instrukcja uwzględniająca odmienny sposób poznania i wykonywania zadań testowych przez niewidomych. 254 Wynik stanowi czas potrzebny na wykonanie zadań. W.

Purduenski test kołeczków dla niewidomych) ~ W 1948 roku J. Podobnie jak przy poprzednich testach sprawności manualnych pur-dueński test kołeczków dla niewidomych ma arkusz obserwacyjny dla ustalenia oceny zachowania się podczas badań. s. dla praktycznie niewidomych i posługujących się resztkami wzroku oraz dla różnych przedziałów wiekowych.na dostosowaniu jej do możliwości percepcyjnych niewidomych. 18) opracował dla tego celu specjalny arkusz obserwacyjny. stosunkowo małą grupę normalizacyjną opracowano wspólne normy centylowe. Wymieniony już W. K. lewej ręki. jak też mężczyzn. a także pomagających sobie wzrokiem '(użyteczne resztki wzrokowe). W. K. którzy ocenili go jako odpowiedni. a mówiąc dokładniej do odrębnej oceny sprawności: prawej ręki. K. lecz wykonujących różne ruchy. -Test ten stosowany był przez wielu psychologów do badania osób z defektami wzroku. Jako pomoce testowe służą: 20 metalowych krążków z 3 otworami każdy oraz widełki w formie rękojeści z 3 prętami. Dokonano także pewnych zmian w instrukcji. Z uwagi . które miało ułatwiać selekcję pracowników do pracy w przemyśle. Carter (1969. Tiffin z Uniwersytetu Lafayete (Purdue Uniwersity) w Stanie Indiana (USA) opracował specjalny test do badania sprawności manualnej. Test ten składa się z 4 zadań. 22) i M. a następnie nakładaniu na niego 3 innych elementów metalowych. Wykonanie 3 pierwszych polega na wkładaniu metalowych kołeczków do otworów na specjalnej desce testowej oddzielnie prawą i lewą ręką oraz obiema rękoma równocześnie^ Czwarte zadanie jest bardziej skomplikowane i polega również na wkładaniu kółeczka do otworu. Purduenski test kołeczków powstał jako narzędzie. Służy on do badania sprawności prawej i lewej ręki. obu rąk pracujących równocześnie i wykonujących takie same ruchy oraz obu rąk pracujących równocześnie. do takich prac jak: miontaż. Rozwiązanie zadania testowego polega na nakładaniu tych krążków na widełki. Próbę . obsługa różnych maszyn i innych prac ręcznych. 18 do 5f& lait. a liczba włożonych kołeczków lub złożonych elementów metalowych stanowi wynik testu. •Badania normalizacyjne obejmowały '274 osoby w wieku od.Podobnie jak przy minesotańskim teście manipulacji M. Cartera 1(1972. Zmiany wprowadzone przez nich do pomocy testowych były właściwie niewielkie. Poszczególne zadania testowe można wykonywać jednokrotnie lub trzykrotnie. w kolejności: podkładka.na. pakowanie. Polegały jedynie na uwypukleniu płytki z otworami na desce 255testowej . Opracowała ona odrębne normy na skali centylowej dla niewidomych kobiet i niewidomych mężczyzn. Widełki Rolojfa Stosunkowo dobrze znanym w Polsce testem do badania sprawności manualnej. Poszczególne zadania badany wykonuje w określonych limitach czasu. pierścień i znów podkładki. wykorzystywanym również do badania osób z defektem wzro-* ku są widełki Roloffa. Pragnę tutajprzedstawić próbę adaptacji tego testu dla niewidomych dokonaną przez. Bauman dokonała normalizacji testu na grupie 4000 niewidomych w wieku od 13 do ponad 60 lat. W czasie wykonywania zadania testowego można obserwować badanego i oceniać pewne istotne cechy 'zachowania się w sytuacji pracy. zarówTło kobiety. Seaberry-Kelley z Zakładu dla Inwalidów Wzroku (Illinois Yisually Handicapped Institute) w Chicago. a więc dla kobiet i mężczyzn oraz osób posługujących się przy rozwiązywaniu zadań testowych wyłącznie dotykiem. s.

Doiła. K. Przeznaczona jest ona dla dzieci niewidomych w wieku od O do 5 lat. którzy nie chcą się pogodzić z diagnozą 'lekarską. Raskin. 256 dla pierwszego i drugiego roku życia. Wynika to z pewnością stąd. N. Na wynik składa się najlepszy czas uzyskany w 3 próbach. Są one często nie ujawniane przez rodziców. 258). . Jako pomoce testowe stosuje się w -niej klocki. 258). 1972.7.nie będzie nigdy widzieć. porozumiewaniu się. s.r. że zgodnie z opinią wielu psychologów. M. że jest to odcinek cieszący się najmniejszym zainteresowaniem i w zakresie którego nie ma większego doświadczenia i dorobku. a następnie biorąc pod uwagę wiek. Kowalczewska '(1962. s. J. Jak wynika z badań przeprowadzonych skalą Doiła lub jej adaptacjami. łyżki. 259). 16) stwierdza. J. a opublikowana w Nowym Jorku w 1957 r. Raskin. Skala dojrzałości społecznej przedszkolnych dzieci niewidomych Maxfielda i Buchholz 1 Skala ta jest adaptacją. na wzór skal binetowskich. Oprócz tego starano się zmodyfikować sam przebieg badania w tem sposób. aby dziecko mogło uświadomić sobie obecność przedmiotów za pośrednictwem dotyku (N.nakładania krążków badany podejmuje 3-krotnie każdą ręką. kubki. 1972. s. badanie dziecka niewidomego za pomocą standaryzowanych testów jest . Klawe i J. że małych dzieci niewidomych czy niedowidzących nie obejmuje się jak -dotychczas fachową opieką rewalidacyjną. a po 15 dla trzech następnych lat. chociaż nie pierwszą. 2. poruszaniu się i wykonywaniu różnych zajęć przewidzianych dla określonego wieku (por. Maxfielda i S. J. wiek społeczny. zwłaszcza u nas w kraju. lalki itd. jedzeniu. które nie nadają się do badania dzieci niewidomych. 1972. Raskin. Skala inteligencji dla małych dzieci Cattella M. Włączone zostały do niej pozycje dotyczące radzenia sobie dziecka przy ubieraniu się. Social Maturity Scalę for Blind Preschool Chiidren. s."zmysłowych. Oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących ' . Adaptacja M. życia dziecka ustala się iloraz społeczny (social quotient}. które pozwoliłyby na ocenę rozwoju dzieci z defektem wzroku w pierwszych latach ich życia. że ich dziecko . A. Cattella. 5 dla czterech miesięcy itd. która przeznaczona jest dla dzieci w wieku 2-30 miesięcy. W skali tej na każdy miesiąc przypada po 5 zadań nie licząc zadań alternatywnych. 10). Buchholz. socjalizacji.Norris i jej współpracownicy (1957) z Uniwersytetu w Chicago próbowali badać małe dzieci niewidome przy zastosowaniu skali inteligencji dla małych dzieci P. Dla uzyskania oceny rozwoju dziecka oblicza się ogólny wynik stanowiący tzw. oceny dojrzałości społecznej dzieci niewidomych są zasadniczo niższe niż dzieci widzących w tym samym wieku (N. Bauman i(b. Adaptacja ta została dokonana przez K. Badanie rozwoju małych dzieci niewidomych i niedowidzących Na wstępie trzeba stwierdzić. że usunęła ona te zadanie testowe. znanej' winelandzkiej skali dojrzałości społecznej E. z uwagi na duże ograniczenie doświadczeń . grzechotki. Jednakże były czynione próby opracowania narzędzi diagnostycznych. E. Wstępne normy tego testu dla niewidomych opracowały H. Norris polegała na tym. Składa się z 85 pozycji. W ten sposób powstały po 3 zadania dla poziomu dwóch i trzech miesięcy. s. z których po 20 przeznaczonych j-est ' A..

6.małej motoryki .socjalizacji. Do tego typu technik należy oregoński inwentarz osiągnięć rozwojowych dzieci niewidomych i niedowidzących.poruszania się w przestrzeni i wykonywania czynności wymagających przemieszczania się (por. czyli ogólnego poziomu rozwoju i funkcjonowania umysłowego (sprawności umysłowych).. Jak już zaznaczomo. Inwentarz został oparty na normach przewidzianych dla dzieci widzących z uwzględnieniem specyfiki dziecka dotkniętego defektem wzroku.. Ocena ta stanowi podstawę do ustalenia zajęć rewalidacyjnych. -. 2.rejestracji nabytych przez te dzieci nowych umiejętności. Pozycje te odnoszą się do 6 aspektów rozwojowych: . Dla uzupełnienia autorzy inwentarza zalecają stosowanie dodatkowych badań psychologicznych za pomocą innych technik. celem wykrycia innych nieprawidłowości w rozwoju dziecka (por.języka. które dziecko niewidome lub niedowidzące powinno opanować w poszczególnych okresach rozwojowych. Wymieniony inwentarz służy 3 celom: . l). a także badań medycznych i środowiskowych.raczej nieodpowiednie. Do badań inteligencji zwykło się używać różnego rodzaju testów. które nie zostały lub w niedostatecznym stopniu zostały rozwinięte. . Majewski.. . .funkcji poznawczych. Z tego też.. 1&7'8. 7..samodzielności wykonywania czynności samoobsługowych. Oregonski . Oregfński Program Rehabilitacji przeznaczony jest dla dzieci wychowujących się w warunkach domowych. 1-2 itd.ustalaniu poziomu rozwoju dzieci niewidomych i niedowidzących.. powodu ocena rozwoju dziecka powinna być przeprowadzona w domu dziecka niewidomego czy niedowidzącego. aż do 5 . a także sprawdzania wyników postępowania rewalidacyjnego.dużej motoryki ^. 1&78. . s. Jest to stosunkowo łatwa metoda oceny rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego. Oregońskiego Programu Rehabilitacji.8. zwłaszcza w odniesieniu do młodszych dzieci. który przeznaczony jest dla dzieci niewidomych i niedowidzących wychowujących się w warunkach domowych (por. . należą do bardzo ważnych w diagnostycznych badaniach tyfiopsychologicznych. 17 T. które miałyby na celu rozwnięcie umiejętności. Badania inteligencji niewidomych i niedowidzących (Badania inteligencji. Zostały tutaj włączone wszystkie najważniejsze umiejętności. -dokonywaniu wyboru właściwych zajęć rewalidacyjno-wychowaw-czych dla tych-dzieci. Każdy z tych 6 aspektów rozwojowych zawiera umiejętności ułożone pod względem rozwojowym w następujących przedziałach wiekowych: 0-1.. które swoim początkiem . psychologia 257 Zawiera on łącznie 69'6 pozycji dotyczących zachowania się dziecka niewidomego lub niedowidzącego (niektóre z nich dotyczą wyłącznie dzieci niedowidzących).. Wchodzi on w skład tzw. Oregoński. Z tego też powodu wielkiego znaczenia nabierają przy badaniach rozwoju tych dzieci skale opierające się na obserwacji (observational scales). . 1978. Oregonski. Dokonuje się jej na podstawie obserwacji dziecka oraz wywiadu z rodzicami lub opiekunami. s.czynności manipulacyjnych. Przeznaczony jest on do ustalania poziomu rozwoju dzieci z defektem wzroku do lat 6. 24). s.

kiedy francuski psycholog A. 3) rozumienie słów. a mianowaicie: 1) powtarzanie 3 cyfr. zostaną tutaj przedstawione. które można było zastosować do badania dzieci nie posługujących się wzrokiem. nym przystosowaniu badanych. i jest adaptacją skali L. Kilka lat później podjęto próbę zaistoisowania testów do badania iTiteligemc ji dzieci iniewidomych. S. Najważniejsze z nich. Dotyczą one stosowania materiałów brajlowskich. a więc w niektórych przypadkach także niedowidzących. l). która była jedną z kolejnych amerykańskich modyfikacji skaili Bineta. P. wiary we własne ^możliwości (self-confidence). 1905. Od tego czasu powstało kilka adaptacji różnych testów do badania inteligencji niewidomych. Hayes połączył podtesty z formy L i M skali Termana^Merril'1. wiek umysłowy (inteligencji).. P.rozkład ilorazów inteligencji uzyskanych przez niewidomych jest bardzo zbliżony . Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomych charakteryzują się wysoką trafnością i rzetelnością. Irwin i H. 1'9'76. W ten sposób otrzymał on po 6 podtestów dla 2 stopni . Zasady badania i obliczania ilorazu inteligencji w skali Hayesa są takie same jak w skali Termana-iMerrill. a także o -pewnych dodatkowych zaburzeniach. pochodzi z 1&412 r. Binet opracował swoją pierwszą skalę inteligencji dla dzieci. Ostatnia jej wersja. Tymczasowe testy inteligencji Hayesa-Bineta dla niewidomychł S. Hayes (1976. który porównuje się z wiekiem życia osoby badanej. a także kilka podtestów ze swojej wcześniejszej adaptacji z 1930 r. Merrtll. 3 roku życia wśród 6 podtestów znajdują się 3 z formy oraz 3 z adaptacji z 1930 r. że badania często dawały wiele wartościowych informacji o ogól' Interim Hayes-Binet Intelligence Tests tor the Blind. H. 2) porównywanie 2 linijek. 258 w Stanach Zjednoczonych R. 4) wskazanie części ciała. to . iloraz inteligencji. Do skali tej opracowano specjałiną instrukcję. 11) . która zawiera wskazówki. Skala Biineta. W 1914 r. 2-4) dokonał 3-krotnie adaptacji skal binetow-skich i ich późniejszych modyfikacji dla potrzeb niewidomych. O ile chodzi o tę pierwszą cechę. Hayes.. \ 6) powtórzenie krótkich zdań. Na przykład dla. jakie należy uwzględnić przy badaniu niewidomych. Na arkuszu wyników ma on 5-stopniowe skale odnoszące się do: postawy wobec badań i(willźragźess). P. 24 i 25) pisze. Na podstawie poprawnie wykonanych zadań oblicza się tzw. s. Goddard na podstawie skali Bmeta opracowali testy do 'badania dzieci niewidomych (wg: S. koncentracji uwagi (attention). W wyniku tego otrzymuje się tzw. Tenmana i M. ustnego przekazywania instrukcji lub jej powtarzania itd. słuchu itd.jak poda je'S. s. W tymczasowych testach inteligencji dla niewidomych S. pewności w sytuacjach społecznych (socźal confidence).sięgają r. 5) nazywanie znanych przedmiotów. s. jak również dalsze jej modyfikacje składają się z zestawu zadań testowych opracowanych dla każdego poziomu wieku. Hayes (1976. tymczasowe testy inteligencji dla niewidomych. P. B.o wyższym poziomie umysłowym. s. które w większym lub mniejszym stopniu są znane również w naszym kraju. W trakcie badania psycholog ma też możliwość obserwacji zachowania się niewidomego. jak zaburzenia mowy. Hayes'(1976. P.

.-. s. 1976. że. 1979. O ile chodzi o rzetelność skali Hayesa. . Zastosowała też teksty brajlowskie przy słownych zadaniach te-^: stowych. Normalizacja testu oparta była na próbach niemal ze wszystkich szkół dla dzieci niewidomych i niedowidzących w Wielkiej Brytanii. M. 61). P. s.5 miesięcy i w stopniu III . Bauman i S. 379 dzieci niewidomych z resztkami wzroku i 241 dzieci niedowidzących.0. Janca.5 miesiąca każdy oraz na lata 6-14 -po 6 podtestów o wartości^ < 2 miesiące. Za-:. K. Wyjątek stanowią tylko 2 testy wykonawcze. L. Iloraz inteligencji podobnie jak przy skalach typu binetow-skiego oparty jest na wieku umysłowym i wieku życia. Klimasiński. jaki otrzymują dzieci widzące przy użyciu sikali Termana-Merril'1. że różnice w wynikach były minimalne. Testowi temu zarzuca się jednak.91 (por. s.96. Uczestniczyło w niej 299 dzieci całkowicie niewidomych.w każdym stopniu przy wyższym poziomie umysłowym. a metody połówkowej 0.6 miesięcy (por. . ł.słownik ze skali słownej Wechsiera (por. 1976. . s. a współczynniki . Z uwagi na to. obliczono wspólne normy dla wszystkich grup (por. Hayes..88 do 0. Test ten nie jest adaptacją jednego określonego testu. lecz raczej kompilacją zadań testowych z kilku dotychczas 260 ' ~ • sprawdzonych skal do badania dzieci widzących. Langan dokonała również adaptacji skali Termana-Merrill dla niewidomych. stąpiła je testami o" "treści haptyteznej".uzyskujących wysokie i niskie ilorazy. s. 1951. P. 1978.słowne pytania testowe ze skali Termana-Merrill (forma M). niła lub wyeliminowała ona testy wymagające percepcji wzrokowej. s. Standaryzacja -tej skali oparta była na badaniach uczniów całkowicie niewidomych lub z poczuciem światła z 27 szkół podstawowych (S. Przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 do 15 lat.94 dla całej grupy. Test inteligencji Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących^ Inną angielską próbą stworzenia narzędzia pomiaru inteligencji dla dzieci z defektami wzroku jest test inteligencji M. Podobnie współczynniki korelacji między wynikami uzyskanymi za pomocą skali Hayesa a słowną skalą Wechsiera dla dzieci wynosiły w różnych badaniach od 0.90. angielska psycholożka Ivy W. czego.testy rozumienia Burta. Podobnie jak przy tymczasowych testach inteligencji Bineta-Hayesa zmie-. 4). 155). Test charakteryzuje się wysoką rzetelnością . 155). Składają się na 'niego: . "w niedostatecznym stopniu uwzględnia specyfikę poznania dziecka niewidomego" (por. a więc testami typu wykona w-i. 1976. 47). Różnica przejawia się tylko w tym. 29). Ponadto 8 podtestów przeznaczonych jest dla dorosłych^ o przeciętnym poziomie umysłowym o wartości po 2 miesiące każdy oraz po 6 podtestów . że wśród niewidomych jest mniej osób uzyskujących ilorazy inteligencji w okolicach średnich i więcej . Test inteligencji Langan dla niewidomych W 1943' r. w stopniu II . K. Williams dla dzieci niewidomych i niedowidzących z 1956 r. W stopniu I każdy podtest ma wartość 4 miesiące. M. -• W teście Langan przypada na lata 2-5 po 8 podtestów o wartości? . Hayes. L. to jest ona również bardzo wysoka i współczynniki wynoszą przy zastosowaniu metody retestowej 0. Ostateczna wersja testu zawiera zdecydowaną większość testów typu werbalnego.. Janca.do rozkładu. Zarówna.

Zazwyczaj w badaniach stosuje się 10 testów. K. bezsłownej i globalnej. s. K. Wechsiera.IS' i 40 skalę Wechsler-Bellevue. skalę słowną . P. WAIS . a następnie odszukuje się dla nich odpowiedni iloraz inteligencji za pomocą wspomnianych tabel.89. 18) ankiecie na temat stosowania testów w badaniach niewidomych przez psychologów amerykańskich i kanadyjskich. Przeznaczona była ona dla osób w wieku 10 .91«/o.6 testów. Baumain i(b. że tzw. Pierwsza z nich -ukazała się w 1939 r. bezsłownej i pełnej (globalnej). 157). i nazwana została skalą inteligencji Wechsiera-Bellevueł. 1 Nazwa Bellevue pochodzi od nazwy szpitala w Nowym Jorku. w porównaniu ze skalami typu binetowskiego. Stosując testy Wechsiera można ustalić dla osoby badanej 3 ilorazy inteligencji. test rozumienia. Zdecydowana większość tych psychologów uważa.r. Następnie w 1949 r. Na--. które tworzą tzw. test rozumowania arytmetycznego. test uzupełniania braków na obrazkach. Bellevue .. Skale Inteligencji Wechsiera . 'Skalef Wechsiera oparte są na średnich wynikach i ich odchyleniach standardowych uzyskanych przez grupy normatywne dla każdego wieku. Traktuje się je raczej jako-testy zastępcze. Janca z Wojewódzkiej Poradni Wychowawczo-Zawodowej w Gdańsku. a mianowicie: iloraz inteligencji słownej. że są to odpowiednie lub dobre narzędzia pomiaru inteligencji niewidomych (WISC . 224 . test układanka. jest sposób obliczania ilorazu inteligencji. 27 i 27 zalecają stosowanie do .83»/o. Pełna skala składa si<f z 12 testów.6 testów i skalę bezsłowną . Spośród 319 psychologów. Opuszcza się w tym przypadku test pamięci liczb i test symboli cyfr luib test labiryntu jako najmniej diagnostyczne. Na skalę słowną składają się: test wiadomości. test klocków. Ostatnią skalę wydał Wechsier w 1955 r> Jest to skala inteligencji dla dorosłych (Weohaler Adult InteUigience ScaleWAlS). że test ten dobrze różnicuje dzieci niewidome i po dokonaniu pewnych poprawek w instrukcji może być używany w diagnozie inteligencji dzieci z inwalidztwem wzroku.60 lat. w którym onapowstała. tomiast skalę bezsłowną tworzą: test porządkowania obrazków. Wszystkie wymienione skale mają taką samą strukturę i konstrukcję.trafności dla różnych poziomów wieku wynoszą od 0. test symboli cyfr i test labiryntów (występuje tylko w WISC). M. Stwierdza ona (19'76. Wechsier opublikował skalę inteligencji dla dzieci (Wechsier Intelligence Scalę for Chiidren-WISC) w wieku 5-16 lat. forma I (Wechsler-Bellevue Intelligence Scalę). albowiem normy opracowane są dla tej liczby testów. którzy nadesłali odpowiedzi. tRt Inną różnicę obok wprowadzenia skal słownej i bezsłownej. Bauman i S. s. 237 stosuje w swojej pracy WISC.WA. wyniki surowe przelicza się na wyniki ważone. Sposób ustalania ilorazu inteligencji jest taki. Wyniki te stanowiły podstawę do sporządzania specjalnych tabel z ilorazami inteligencji i to oddzielne dla skali słownej. -W badaniach rozwoju i funkcjonowania umysłowego niewidomych i niedowidzących wykorzystywane są także skale inteligencji opracowane przez amerykańskiego psychologa D. s. Skale Wechsiera zyskały sobie dużą popularność wśród psychologów zajmujących się niewidomymi. Hayes (1951. -Próbę polskiej adaptacji Testu M. test pamięci liczb oraz test słownika. Forma II tej skali została opublikowana w 1946 r. Wspomniano już o przeprowadzonej przez M.89%).50 do 0. Williiams podjęła L.

"Wiadomości" i .) i zawsze należy podawać. Jest rzeczą zrozumiałą. H. Dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych1 . 46) stwierdza.tak samo dobre wyniki w podtestach: "Rozumowanie arytmetyczne".przyp. co u niewidomych nie jest zjawiskiem rzadkim.46). 29 . 9) zalecają stosowanie tylko słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych (WAIS) razem z testem przez nich opracowanym. Tillman (1976.."Pamięci liczb". Badania polegały na porównaniu wyników uzyskanych przez 123 dzieci niewidomych oraz dzieci widzące. Średnie ilorazy inteligencji obliczone n'a podstawie uzyskanych wyników nie ujawniły statystycznie istotnych różnic. s.5'7). i Ph. na podstawie jakich podtestów obliczono iloraz w skali WISC". Równocześnie autor stwierdza. że . Badaniami za pomocą obu technik objęła ona 70 dzieci niewidomych obu płci w wieku 9-15 lat. Klimasiński (1979. -gorsze wyniki w podtestach: "Rozumienie" i "Podobieństwa". Mogłaby więc być wykorzystywana również do badania dzieci niewidomych (skala słowna).badania niewidomych tylko słownych skal inteliigencji Wechsiera dla dzieci (WISC) bez żadnych zmian oraz Wechslera-Bellevue z pewnymi modyfikacjami..w badaniach diagnostycznych trzeba więc stosować sześć podtestów albo trzy podtesty. H. Mówiąc o diagnostyczności słownej skali inteligencji Wechsiera dla dzieci w odniesieniu do dzieci niewidomych należy jeszcze wymienić badania M. Podobnie H.lepsze wyniki w podtekście: "Pamięć liczb". jeśli siedząc w 'kinie (teatrze) pierwszy zauważysz po-. które wybitnie odnoszą się do sytuacji człowietea widzącego. że przy zastosowaniu wszystkich '6'podtestów obniżenie ilorazu inteligencji spowodowane gorszymi wynikami "Rozumienia" i "Podobieństw" jest wyrównywane przez wyższe wyniki . 262 może być zastąpiony przez słowną sikalę Wechsiera dla dzieci (WISC) w diagnozie poziomu umysłowego dzieci niewidomych. s. s. s. Przy tego rodzaju podejściu faworyzowane są osoby charakteryzujące się dużą płynnością słowną (werbalną). do jakiego stopnia poszczególne zadania wchodzące w skład tej skali są odpowiednie dla dzieci niewidomych. "Wiadomości" i "Słownik" . Shurrager (1964. Tillmana (1976.Słownik". 65) pisze w związku z tym. a w konsekwencji o możliwości ich zamiennego stosowania do badania tychże dzieci". Skala inteligencji Wechsiera dla dzieci jest bardzo popularna w Polsce. gdyby znać faktyczną jej wartość diagnostyczną. że dzieci niewidome w porównaniu z dziećmi widzącymi uzyskują: •. że określanie poziomu umysłowego za pomocą tylko zadań werbalnych nie pozwala na pełną ocenę poziomu umysłowego badanej osoby i może prowadzić do błędnej diagnozy. W konkluzji autorka stwierdza: "Na podstawie uzyskanych wyników utwierdzamy się w przekonaniu o istnieniu wysokiej współzallez-ności pomiędzy wynikami osiąganymi w omówionych skalach i tekście przez dzieci niewidome w wieku 9-15 lat. Zadania tego podjęła się M. Dotyczą one podtestów 2 i 7 w teście "Rozumienia". aut. Miały one na celu sprawdzenie. K. W wyniku tych badań M. . jak też wykonawczego i jest stosunkowo mało znany w Polsce. Zarówna •(1978. Postawiła ona sobie problem. który zawiera zarówno zadania testowe typu słownego. czy test Langan.: "Co powinieneś zrobić. choć nie doczekała się jeszcze polskiej normalizacji. np. jak będziesz starał się z niego wydostać?". 46 . s.żar" i "Jeśli zabiedzisz w lesie podczas dnia. które wyżej wymieniliśmy '("Rozumowanie arytmetyczne".

ręka (dłoń i palce). na których znajdują się wypukłe punkty od l do 6. 6) liczenia na krążkach.. że badanemu przedstawia się określony układ kołeczków na desce.składania przedmiotów.5 punktów. Shurrager. W teście składania przedmiotów występują 4 rozkładalne na części przedmioty.5 cm). Druga tablica zawiera 40 tych samych figur geometrycznych jednak bez punktów. np.3 punkty itd. * The Haptic Intelligence Scalę for the Blind Adulta. Zadanie testowe polega na odczytywaniu ułożonych przez badającego liczb za pomocą krążków oraz układaniu przez badanego podawanych jemu liczb. 5) kołeczków. Shurrager i Phii S. W tekście wykrywania braków występuje 15 przedmiotów. np. kwadrat. Jedna zawiera 6 wypukłych figur geometrycznych (koło. że niewidomy po. Wzory te podawane są niewidomemu na specjalnej kwadratowej deseczce o wielkości 4 kostek. Również wartość krążków jest zróżnicowana. a także ich student S. głowa. Jej twórcami byli profesorowie z Instytutu Technologii w Chicago Henriette C.). a ostateczna jej wersja ukazała się w 1964 r. 264 . ogon u konia. Kolejność zadań testowych uwzględnia zasadę stopniowania trudności. Wykonanie wszystkich omówionych zadań testowych jest ograniczone określonymi limitami czasowymi. że niewidomy otrzymuje poszczególne elementy . Do badania testem kostek służą 4 kostki (sześciany o długości krawędzi 3. . Do przeprowadzenia badań za pomocą testu kołeczków służy drewniana deska z 25 otworami oraz 8 drewnianych kołeczków. koło . Badanie polega na tym. Badanie tym testem polega na tym. Zadanie polega na wskazaniu brakującej części. Składa się ono z 2 części .Próbę wypełnienia luki w skalach typu wykonawczego dla dorosłych osób z defektami wzroku stanowi dotykowa skala inteligencji dla niewidomych dorosłych. trójkąt . Łącznie w tekście występuje 14 zadań. które posiadają po 2 ścianki gładkie i szorstkie Pozostałe 2 ścianki są częściowo gładkie i częściowo szorstkie. z którymi człowiek spotyka się w życiu codziennym. co w konsekwencji daje 2 trójkąty. kula. Oparta jest ona na bezsłownej skali inteligencji "Wechsiera dla dorosłych (WAIS). Do przeprowadzenia badań testem symboli cyfr służą 2 talilioe. zapoznaniu się z figurami z punktami na pierwszej tablicy. Skala ta składa się z następujących testów: •l) symboli cyfr. kończyny). przyporządkowuje liczbę punktów do figur bez punktów znajdujących się na drugiej tablicy. Watson. Następnie po zapoznaniu badany proszony jest o jego odtworzenie. '3) . Badanie polega na tym. Każdy z tych przedmiotów ma usuniętą (brakuje mu) jedną dość istotną część. 263 4) wykrywania braków.części przedmiotu z polece^-iliem złożenia ich w całość. Zadanie testowe polega na odtwarzaniu 7 'różnych wzorów powstałych z ułożenia 4 kostek. Na cały test składa się 10 zadań o wzrastającym stopniu trudność JTTest liczenia na krążkach przeprowadza się za pomocą specjalnego liczydła. jak również ich dodawaniu. Podział ścianki na część gładką i szorstką następuje po przekątnej. sześcian. trójkąt itd. a mianowicie: lalka (tułów.część górna i dolna o zróżnicowanej liczbie krążków. B. 2) kostek. Adaptacja ta przechodziła przez 3 fazy. koło u autka (zabawki).

S.91. że obecna forma skali nie jest jeszcze doskonała i uzyskane wyniki należy interpretować z ostrożnością. 1964. którzy realizowali to zadanie. Jest on adaptacją bardzo znanego testu kostek S. Ociemniali. Kanina (19'64) na wykonanie zadań testowych w tej skali ma wpływ wiek. s. L. Pozostałe 2 ścianki są dwubarwne. żółtym. s. Autorzy dotykowej skali inteligencji dla niewidomych stwierdzają. Jedna z nich jest biało^czerwona. Przede wszystkim zastąpili ani system 4-barwny Kofasa i 4-łnateriałowy Ohwaki systemem. s.964. M. niebieskim i ibiałym. dokonali jednak tylu zmian. a także okres trwania ślepoty. 1964. W normalizacji dotykowej skali inteligencji dla niewidomych dorosłych brało udział 700 całkowicie niewidomych i niewidomych z minimalnymi resztkami wzroku. w Stanach Zjednoczonych. W teście używa się 16 kostek (sześcianów) o długości krawędzi . Rzetelność tej skali jest dość wysoka. C. Dautem-raan '('l 966.niebiesko-żółta.Zasady obliczania ilorazu inteligencji podobne są do zasad obowiązujących w skalach typu wechsierowskiego. 2-barwnym i 2-materiałoiwym oraz dodali 3 dalsze. Według H. Kohsa opracowanego i opublikowanego w 1923 r. Po' raz pierwszy dokonał jej Japończyk dr Y. 2 -17). Adaptacja polegała na zastąpieniu barw na wzorach i kostkach różnymi materiałami. Shurrager. 1.95. Zadania testowe polegają na odtwarzaniu 17 wzorów za pomocą różnobarwnych kostek. Shurrager. uzyskują z reguły lepsze wyniki <H. a 'zwłaszcza nowo ociemniali. Trafność jej badana była jedynie poprzez porównanie wyników z wynikami słownej skali inteligencji Wechsiera dla dorosłych. Ohwaki i nazwał ten test dotykowym testem inteligencji Ohwaki-Kohsa dla niewidomych (Ohwa-ki-Kohs Tactiie -Design Intelligence Test for the Blind). W 1&64 r. a druga . Shurrager. s. Współczynnik korelacji wynosił 0. O inteligencji badanej osoby można bowiem wnioskować tylko na podstawie ilorazów uzyskanych za pomocą obu skal (H. które mają po jednej ściance w kolorze czerwonym. Przy zastosowaniu metody retestowej wynosi 0. a metody połówkowej . Zwracają oni także uwagę. Do odtwiarzania tych wzorów używa się 16 kostek. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych Mówiąc o testach inteligencji dla niewidomych i niedowidzących dorosłych trzeba wymienić także stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych (Stanford-Kohs Design Test for tnę Blind).0. Sutnn i W. H. na Uniwersytecie 265 w Standard w Kalifornii podjęto badania nad restaindaryzacją tego tetstu i próbę opracowania norm dla niewidomych amerykańskich. R. w którym badany utracił wzrok. które można było dotykowo odróżniać. i Ph. Stanfordzki test kostek Kohsa dla niewidomych nie jest pierwszą próbą adaptacji testu Kohsa dla potrzeb osób z defektami wzroku. ich suma stanowi podstawę do odszukania odpowiedniego ilorazu inteligencji na specjalnie opracowanej tabeli ilorazów inteligencji. że powstał nieomal nowy test. Wyniki surowe uzyskane z poszczególnych testów ulegają przeliczeniu (wyniki ważone). 21 i 22). powiększając w ten sposób liczbę zadań testowych do 20. Są one zróżnicowane dla poszczególnych przedziałów wiekowych od 16 do 64 lat. nowe i trudniejsze wzory. Ph. że może ona być stosowana tylko łącznie ze słowną skalą inteligencji Wechsiera. 24).65 (por. Z tego też powodu obliczone ilorazy inteligencji dotyczą tej właśnie grupy inwalidów wzroku. '9). Należy on do grupy testów wykonawczych. i Ph.

. że uzyskane wyniki istotnie się różniły. że są to testy. 70) pisze. Podział tej ścianki dokonany jest po przekątnej. które nie zostały znormalizowane na populacji polskiej. a w połowie .w diagnozie inteligencji dzieci niewidomych i niedowidzących oprzeć się w większym niż dotychczas stopniu na metodach niepsychometrycznych [.posługując się tabelą wyników centylowych. Rzetelność retestowa osiągnęła natomiast współczynnik 0. następnie . również przy ich stosowaniu i interpretacji wyników trzeba zachować daleko idącą ostrożność. które ułożone są zgodnie z zasadą stopniowania trudności. Przedstawiliśmy tutaj kilka mniej lub więcej znanych testów inteligencji.9 kostek i w końcu '-.104 niewidomych z resztkami wzroku (ostrość wzroku do 0.niewidomi z resztkami wzroku i wzroku . Wzory te znajdują się na arkuszach plastikowych i podawane są kolejno niewidomemu do rozwiązania poczynając od najłatwiejszych do najtrudniejszych. . cienką płytą plastikową.szorstka i czarna '(guma). Tak jak w każdych badaniach testowych. a jedna ścianka . Klimasiński (1979.5 cm. i biała. co daje w komsekweńcji 2 trójkąty.16 kostek. a więc czy za pomocą dotyku całkowicie niewidomi. reakcji na trudności i niepowodzenia oraz końcowejreakcji badanego. Natomiast przy porównaniu wy-lików testu z osiągnięciami szkolnymi okazało się. Na początku odtwarza się więc wzory stanowiące układ 4 kostek. Test ten zawiera jednego rodzaju zadania testowe.. Dla zbadania trafności wyniki całej grupy skorelowano z wynikami uzyskanymi za pomocą słownej skali inteligencja Wechsiera. przystosowania się do badania. .86. Jest to zrozumiałe z uwa-?i na odmienny charakter obu testów.197 całkowicie niewidomych. s. że wśród badanych s najlepszymi wynikami aż 70n/o miało dobre i bardzo dobre stopnie szkolne. trochę grubszą gumą. Oprócz rozwoju i funkcjonowania umysłowego test kostek Kohsa pozwala także na ocenę niektórych cech osobowości.124 niedowidzących (ostrość wzroku do 0. Dla wykonania każdego zadania istnieje określony limit czasowy.] Podobną zmianę podejścia diagnostycznego można zaobserwować w wielu krajach w całym szkolnictwie specjalnym • nie tylko w szkolnictwie dla dzieci z defektami wzroku".'. które można wykorzystać w badaniach tyfiopsychologicznych. Z uwagi na to. stosunku do badań.24. Współ-'zynnik jest dodatni.2. który przekształca się na iloraz inteligencji posługując się odpowiednią tabelą ilorazów lub na wynik' cen-tylowy . szorstką. Z tego też powodu K. Jest to tzw. Zaliczenie badanego do jednej z wymienionych grup odbywało się przede wszystkim na podstawie sposobu rozwiązywania zadań testowych.niedowidzący. -Test ten został znormailizofwany na podstawie wyników badań przeprowadzonych aa grupie składającej się z 425 osjób z defektami wzroku.czarną.05). a mianowicie: . autorzy (19'6i6. że należy . wynik surowy. Adaptacja ich polega na tym. gładką. Do tego celu autorzy opracowali specjalny. Na wynik testu składa się suma punktów uzyskanych ze wszystkich zadań.1). który dotyczy: •początkowej reakcji na badanie. dość szczegółowy plan obserwacji. Ponadto trzeba podkreślić. -.. s. Szósta ścianka jest w połowie gładika. dotyku z pomocą wzroku . ale stosunkowo niski 0. 28) opracowali odrębne normy dla grup inwalidów wzroku biorących udział w badaniach normalizacyjnych. że cztery ścianki pokryte są białą.

która bada tendencje do przeceniania samego siebie. 'Skala tendencji parahoidalnych (podejrzliwości). bóle głowy. chęć przewodzenia w grupie. a tym bardziej z defektem wzroku. że testy grupowe są bardzo czasochłonne i oszczędzają czas badającego tylko wtedy.. w przeciwieństwie do poczucia. Bauman i S. poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w sytuacjach społecznych. Stara się on badać te cechy osobowości. tendencji do denerwowania się. S. przeznaczony dla niewidomych dorosłych. nie mówiąc o często stosowanym wywiadzie psychologicznym. tiauman opublikowała specjaliny inwentarz osobowości. Powolność czytania pisma brajlowskiego powoduje. zmęczenie fizyczne. podejrzliwość i ogólny brak zaufania do innych ludzi. ich intencji. A. 27) pisze: "Naszym zdaniem nie należy szerzej •stosować grupowych testów inteligencji do badania niewidomych ani polegać na ich wynikach. jakim jest ślepota. Hayes (1976. która bada zainteresowania kontaktami społecznymi. 2. grupowych testów inteligencji. które podawane są w formie pisemnej osobom badanym. łatwego popadania w przygnębienie. 5. 37). koszmarne sny itd. t3w r. Doświadczenia wykazały jednak małą ich przydatność do badań osób niewidomych. Trzeba jednak zaznaczyć. która ma ujawniać wiarę w przyszłość. że życie jest nic nie warte. 4. P.która przeznaczona jest do badania niestałości (chwiejności) emocjonalnej. Składa się on ze 170 pozycji . Badanie osobowości niewidomych i niedowidzących Zagadnienie badania osobowości osób widzących. 6. Tworzą one 7 następujących skal: l. Hayes. który nazwała inwentarzem czynników emocjonalnych (M. która dotyczy kłopotów zdrowotnych. silnego emocjonalnego reagowania na stresy itd. łatwość nawiązywania rozmowy itd. s. Inwentarz czynników emocjonalnych Baumanl 1 The Emotional Factors Iiwentory. które wynikają z fizycznego inwalidztwa. Wynika to w znacznej mierze z ograniczeń metodologicznych. . która powinna ujawniać poczucie niezdolności do rozwiązywania swoich własnych problemów. szczerości i uczciwości. W przypadku niewidomych można by je podawać w brajlu. że nie jest się tak dobrym lub tak zdolnym jak inni.Pominięto tutaj sprawę stosowania tzw. rozmyślania nad trudnościami. Skala optymizmu. że wiele z metod przeznaczonych dla widzących można także stosować bez większych adaptacji do niewidomych i niedowidzących. odczuwania urazów. Skala współżycia społecznego. lękli-wości. . należy do bardzo trudnych i złożonych. choć nie ma powodu zupełnie odradzać posługiwania się nimi dla uzyskania dodatkowych wiadomości w pewnych szczególnych wypadkach. poczucie. P. K. Należą do nich przede wszystkim różne inwentarze i kwestionariusze osobowości. takich jak napięcie nerwowe. Oprócz tego opracowano kilka narzędzi diagnostycznych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych i uwzględniających ich specyficzne problemy. 267 v. s. Skalę wrażliwości . 1951. dolegliwości żołądkowe.9. 3. gdy bada się jednocześnie dość duże grupy osób". ivi.że w życiu może stać się jeszcze coś dobrego. brak zaufania do własnych decyzji itd.twierdzeń starannie dobranych ma podstawie analizy cech i trudności wynikających ze ślepoty. i2. Skala poczucia niewydolności. Skala fizycznego samopoczucia.

K. która bada stopień zadowolenia z przebiegu nauki szkolnej. Bauman. Skala postawy wobec ślepoty.. 74 . objawów somatycznych. 3. z. Inwentarz został znormalizowany na grupie 442 niewidomych chłopców i dziewcząt.. (validation).). pragnień. rodzeństwo j innych członków rodziny.. gdy trzeba obcą osobę pytać o drogę. Składają się na niego następujące skale: wrażliwości. poczucia niewydolności. W znacznej mierze jest on oparty na omówionym "uprzednio inwen-| tarzu Bauman.66) opra268cowała dla wszystkich 7 skal normy centylowe.7i6).". Klimasiński i S. "Chciałbym bardzo . sądów. który musi udzielić odpowiedzi. .Moja matka . podejrzliwości. KMmasiński. współżycia społecznego. Stara 'się ona mierzyć reakcje emocjonalne w takich sytuacjach. Trzy dodatko-l we są następujące: l. Platt i Strause skonstruowali inwentarz ^czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomej w wieku 13-18 | lat. Inwentarz czynników emocjonalnych dla młodzieży niewidomejl W 1963 r. potrzeb. tworząc kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych (KECZ). Ogółem inwentarz zawiera 9 skal. s. Inwentarz posiada także skalę kłamstwa. Przedstawienie to może odbywać się w formie kolejnego odczytywania twierdzeń lub odtwarzania z taśmy magnetofonowej. zamierzeń. Kwestionariusz czynników emocjonalnych dla niewidomych . Skala przystosowania szkolnego."'. s. są bodźcami do wyrażania przez badanego swoich poglądów. Fragmenty. i mężczyzn. depresji.. czy zgadza się czy nie zgadza z nimi. kłamstwa oraz włączoną dla celów eksperymentalnych skalę jawnego niepokoju. s. którego zapożyczono aż 6 skal z wyjątkiem skali po-| czucia niewydolności. K. o radę. Składają się one z fragmentów zdań. . należące do metod projekcyjnych. która ma wskazywać zrozumienie i szczerość badanego wobec badań (wg: M. które badany musi uzupełnić. Skala 'stosunków rodzinnych. Badacie inwentarzem czynników emocjonalnych polega na przedstawianiu wymienioinych twierdzeń (pytań) 'badanemu. zgodności celów życiowych z wymaganiami stawianymi przez program szkolny oraz zaufania do własnych możliwości w zakresie wymagań szkolnych. te zwane trzonami lub hasłami.KECZ Próbę polskiej normalizacji inwentarza czynników emocjonalnych Bauman podjęli się u nas w kraju K.7.". Ostateczna wersja kwestionariusza zawiera 197 pytań. odrębne dla kobiet . np. która przeznaczona jest do ujawniania poczucia akceptacji lub odrzucenia przez rodziców. M. Bauman 1958. Możliwe jest także zastosowanie formy pisemnej w brajlu. Test zadań niedokończonych dla ociemniałych W badaniach osobowości często stosuje się także testy zdań niedokończonych.. planów . 51 . w iktórej występują problemy wyraźnie wywodzące się ze ślepoty. . lubianym przez osoby płci odmiennej.. uczuć. postaw wobec kalectwa. Kotwica-Zapar-cińska (1977. 65 . s. która mierzy stopień napięcia i niepewności w kontaktach z osobnikami płci odmiennej. Skala wzajemnych relacji chłopców i dziewcząt. "W życiu muszę. 523 i nast. 2. Na podstawie badań normalizacyjnych Bauman (1958. 1&79. przekonania. Do obliczenia polskich norm centylowych przyjęto wyniki badań normalizacyjnych 118 niewidomych i niedowidzących. że jest się interesującym. o rozwiązywanie problemów dnia codziennego. Normy centylowe zostały opracowane dla wszystkich 9 skal (wg: K.54).

Test ten bazuje na znanym teście zdań niedokończonych J.". pomyślałby czy odczuwałby. stosunków w swoim środowisku społecznym . ty możesz . s.. Autor (1971a."" "Jeśli zgubisz laskę na ruchliwej ulicy. Sidneya. Sacksa i L. . jaki uważa on za najwłaściwszy. które opisują sposób podejścia (modę oj approach) badanego do sytuacji . ty możesz .osobami o tym samym statusie społecznym. lecz również badania skuteczności zabiegów psychoterapeutycznych poprzez powtórne badania w trakcie lub po zakończeniu rehabilitacji ociemniałego. C) czynników hamujących proces rehabilitacji psychicznej. J.. Odpowiedzi (uzupełnienia) badanego anahzowane są w 7 kategoriach. 46 i nast. Teare'a ze stanu Virginia (Stany Zjednoczone).itd..). 78) zaleca stosowanie tej metody razem z wywiadem psychologicznym. Majewski. . s. np. czego ty nie potrafisz.kama .1959 przez R.z ogółem społe|--cz>eństwa. co badany w określonej sytuacji zrobiłby. postaw wobec siebie itd. Test zdań niedokończonych Teare'a ł Wśród testów zdań niedokończonych specjalnie przeznaczonych do badania niewidomych znajduje się także test opracowany w latach 1957 -.Na podstawie badań 90 ociemniałych {całkowicie i z resztkami wzroku) zostały opracowane orientacyjne normy dla oceny stopnia akceptacji ślepoty. 5) stosunku wobec osobników płci odmdeninej. Hasła te przedstawiają dla badanego pewien dylemat lub sytuację konfliktową z życia codziennego. Składa się on z 24 specjalnie dobranych haseł. Test ten jest odpowiedni nie tylko do ustalania początkowej diagnozy. który obejmuje dużo szerszą problematykę i czasami znajduje zastosowanie w badaniach osobowości osób z defektami wzroku.. 270 2. 6) stosunków z przyjaciółmi. "Jeśli rodzina nie docenia twoich wysiłków. M. Zadaniem badanego jest uzupełnienie zdania w sposób. 3) stosunków z przełożoa-iyimd. 1971a. co daje możliwość porównania wyników uzyskanych za pomocą obu metod i skorygowania ewentualnie mylnych ocen dokonanych na podstawie wyników badań przy zastosowaniu jednej metody. 4) postawy wobec rodziny. 5) postawy wobec widzących. z których po 4 przeznaczone są do oceny: l!) akceptacji ślepoty i jej skutków. Uzasadnienie teoretyczne dla testu stanowią zagadnienia psychologiczne wynikające z utraty wzroku. 4) stosunków rodzinnych. Dokonane uzupełnienia wskazują więc na to. 3) 'postawy wobec siebie (ocena własnych inożMwości). 269 Próby stworzenia testu zdań niedokończonych dla ociemniałych podjął się autor tej pracy (T. . 2) . Hasła dotyczą właściwie wyłącznie sytuacji o charakterze społecznym i mają na celu wykrycie: l) stosunków badanego z wispółipraoowni. * The Sentence Completion Test.". ty możesz . "Jeśli proszą ciebie o coś.postawy wobec rehabilitacji. 1 Adolescent Emotional Factors Inwentory. Składa się on z 43 haseł (trzonów) i posiada bardzo interesującą formę. które zostały przedstawione w rozdziale V.

" Poszczególne twierdzenia dotyczą talkże oceny przez badanego własnej przydatności zawodowej. J. . 6.-która ma ujawnić stosunek badanego do ćwiczeń rehabilitacyjnych i do współpracy w takich sytuacjach.pozytywne dostosowanie się. R. Mniejszą wartość ma on natomiast do badania nowo ociemniałych.r. 35 i nast. Twierdzenia te pogrupowane są w 6 zestawów po 7 w każdym tworząc 6 następujących podskail: 1. gdy chcemy poznać ich zachowanie się w sytuacjach społecznych. Postawa wobec pracy (occupational outlook) . . Na wynik składa się liczba uzyskanych punktów zgodnie z określonym kluczem. 2. . Test ten normalizowany był na grupie 640 niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60) w wieku od 20 do 50 lat zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin i nie posiadających dodatkowych kalectw i schorzeń (por. Pogląd na ślepotę (ov.wewnętrzne tłumienie.która bada poglądy badanego na pracę i zatrudnienie. Teare.która ma odzwierciedlić stosunki badanego z członkami rodziny w sytuacjach domowych.tlo.znaleźć. zależności i niezależności od nich. E. W szczególności chodzą tutaj o ocenę. l . w jakich mogą się oni . Obraz ludzi widzących (outlook toward sighted people) .unikanie. . 5. s. (por. b. . Stosunki rodzinne (family relationship) . Fitting. który proszony jest o wyrażenie . Badanie polega na kolejnym odczytywaniu pozycji inwentarza badanemu. jak również jego oczekiwań w stosunku do pracy zawodowej.bierne wycofywanie się.która bada stopień zaufania i wiarę w swoje możliwości radzenia sobie z problemami życiowymi. Postawa wobec ćwiczeń (attitude toward training) . A.która skoncentrowana jest na sposobie akceptacji ślepoty. w jakim stopniu badany potrafi opierać się postawie odrzucenia. z jakimi badany się spotyka lub jakie może w przyszłości spotkać. Są one następujące: .zawartych w pytaniach (zdaniach niedokończonych).).dominacja. s. * Ądjustment to Blindness Scalę. a więc czy czyni to w sposób racjonalny (realistyczny). czy z treścią twierdzenia zgadza się czy nile zgadza. E. przeciwstawiać się dominacji i włączać się w życie rodzinne jako pełnoprawny członek rodziny. gdy chodzi o badanie osobowości dla celów rehabilitacji psychicznej. żei jest on odpowiedni do badania niewidomych dorosłych. A. Fitting opublikował skalę przystosowania do ślepoty przeznacizoną do badania całkowicie niewidomych i niewidomych z resztkami wzroku. Ma ona charakter kwestionariusza standaryzowanego (am-wentarza) składającego się z 42 twierdzeń odnoszących się do osób niewidomych i sytuacji.która jest przeznaczona do oceny obrazu innych ludzi i poglądu na stosunki z nimi.ok on blindness) . Wydaje się.8). 1954. czy odrzuca ślepotę lub czy jej całkowicie się ("oddaje. 271 4. Obraz samego siebie (morale) . . Skala przystosowania do ślepoty 1 W 19'5'4 r. Niektóre twierdzenia odnoszą się także do nauki w ogóle.poddanie się (rezygnacja i porażka). 3. zwłaszcza w aspekcie korzystania z ich pomocy. .agresja.swej apinii.

oceny ich stanu psychicznego. że: "Test WISKAD nadaje się do badania niewidomych po wprowadzeniu niewielkich zmian. 1968. Badanie polega na tym. Pierwsza jego^ wersja ukazała się w 1940 roku. że osoba badana odczytuje kartki z napisami i sugeruje je w zależności od tego. "nie zgadza się" lub "trudno jej na to odpowiedzieć". że został on z powodzeniem zastosowany u nas w kraju przez K. w których wzrok odgrywa znaczną rolę. K. że test ten można z powodzeniem stosować przede wszystkim do nowo ociemniałych dla . Klimasiński (1968. a mianowicie 30 osób niewidomych i niedowidzących (z ostrością wzroku do 6/60). Przede wszystkim. Inwentarz zbudowany jest z 550 twierdzeń (zdań twierdzących). Badaniami objęto stosunkowo małą grupę. 272 1) sikała hipochondri. które pogrupowaine są w zespoły tworzące 9 skal [zasadniczych oraz 3 skale kontrolne pozwalające na ocenę wiarygodności uzyskanych wyników. tzn. 56) stwierdza. Klimasiński. Ch. to "interpretacja wyników testu może iść w kierunku opisu cech charakterologicznych oraz wykrywania mechanizmów adaptacyjnych niakoniieczniie związanych z patologią" . pytania badawcze były odczytywane niewidomym. Dotyczą one procedury badań i interpretacji odpowiedzi na niektóre pytania". 3) sikała histerii. Hathawaya i psychiatrę J. z których większość była w wieku od 19 do 40 lat. 8) isikala schizofrenii. Pomimo że inwentarz ten "opisuje osobowość w kategoriach skłonności do określonych schorzeń psychicznych". Mc Kinieya.(K. Wydaje się. 9) skala manii. s. pytania . 5) sikała zainteresowań męskich i ikOlbiecych. zamiast czytania samodzielniie. W wyniku przeprowadzonych badań K. s. uznano jako obciążone błędem i odpowiedzi na nie traktowano jako "nie wiem". 2) skala depresji. 16). jak to bywa u osób widzących. czy z zawartymi twierdzeniami "zgadza się".Skala ta została znormalizowana na 155 niewidomych (całkowicie i z resztkami wzroku) w wieku od 15 do 55 lat i więcej. Pozwala na ustalenie wskaźników przystosowania w poszczególnych podskalach. 33 i nast. 7) skala psychiatrii. jak również ogólnego stopnia adaptacji niewidomego do ślepoty (suma wszystkich wskaźnikowa Wieloczynnikowy inwentarz osobowości ł Na zakończenie omawiania technik badania osobowości niewidomych i niedowidzących należy wymienić wieloczynnikowy inwentarz osobowości opracowany przez amerykańskiego psychologa S.) stosując test do badania niewidomych dokonał pewnych zmian w procedurze badawczej. Ponadto 8 pytań odnoszących się do sytuacji. Klimasiński (1968. 6) skala paranoi. Test WISKAD był także stosowany w formie brajlowskiej. Oparta jest ona na średnich wynikach i ich standardowych odchyleniach. R. Przedstawienie go w zestawie narzędzi do badania osób z defektami wzroku wynika stąd. Inna zmiiana polegała na pominięciu skali zainteresowań męskich i kobiecych z uwagi na "małą diagnostyczność tej skali". 4) skala psychopatii. Klimasińskiego. Skale te odpowiadające jednostkom psy-cholpatologicznym według klasyfiikacJi Kraapelina są następujące: 1 Minnesota Multiphasic Personality Inventory. s.

w ogóle we wprowadzeniu jej w życiu". 4) zabiegi psychoikorekcyjine. względnie innych przyczyn. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o próbach opracowania dźwiękowych testów projekcyjnych dla niewidomych na wzór testu apercepcji tematycznej Murraya czy testu plam atramentowych Rorschacha. Według M.-rozwój mechanizmów komipensujących braik lub znaczne ograirti-czenie funkcjonaiLne wzroku w 'sferze percepcji. wyrównanie • pewnych 'niedoborów rozwojowych wynikających z braku lub uszkodzenia wzroku. s. aby mogły osiągnąć możliwie najwyższy jego poziom zbliżony do tego. w którym dzieci te przebywają i wychowują się. Z. celem przygotowania dziecka do życia i pracy w warunkach inwalidztwa wzroku i w ten sposób usamodzielnienie i uniezależnienie go od innych osób. s. jaki osiągają dzieci z pełnosp-raiw-nym wzrokiem. działania praktycznego itd. Mówiąc o stwarzaniu optymalnych warunków rozwoju.napisane były na specjalnych kartach pismem wypukłym (por. Wskazano także. które mają za zadanie wszechstronny rozwój dziecka. lecz także brak właściwych warunków wychowawczych oraz niewłaściwe postawy środowiska. Takie kompleksowe działanie zmierzające do osiągnięcia możliwie pełnego rozwoju dziecka dotkniętego defektem wzroku i przygotowanie go do życia w społeczeństwie nazywamy rewalidacją. 1974. a zwłaszcza rozwój różnych sprawności mani-'• pulacyjnych i lokomocyjnych. do tych zabiegów należy także korelacja resztek wzroku za pomocą szkieł optycznych. 44). które mają za zadanie uzupełnaenie. Grzegorzewsikiej (1964. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. 3) zabiegi usprawniające mające na celu maksymalny rozwój fizyczny i motoryczny dziecka. dynamizowania i defrustracji we wszelkich dziedzinach życia jednostki i w jej kształceniu ogólnym i zawodowym. mamy na uwadze nie tylko odpowiednie oddziaływania dydaktyczne i wychowawcze. rozwoju fizycznego i psychicznego przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń. psychiczne. 349) "zadamiia pracy rewaiidacyjnej obejmują: rewalidację zdrowia. 274 jrT-^^' ^ zabiegi wyrównawczo-ikorekcyjne '(uzupełniające i redukacyjne). lecz próby te jak dotychczas nie przyniosły większych efektów. --rozwój mechanizmów adaptacyjnych do funkcjonowania w wiairiun- . akcję korygowania i usprawniania. społeczne i zawodowe. rozwój dzieci niewidomych i niedowidzących charakteryzuje się pewną specyfiką i stąd wykazują one pewne różnice w porównaniu z dziećmi widzącymi. Z tego też powodu szczególnie istotną sprawą jest stwarzanie im optymalnych warunków rozwoju. Sękowska. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY REWALIDACJI DZIECI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Jak już podkreślono w poprzednich rozdziałach. Chodzi tutaj głównie o maksymalne usprawnienie fizyczne. których głównym celem jest: . VIII. Wychodząc z tych założeń w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących można wyróżnić następujące rodzaje zabiegów rewalidacyjnych: l) zwykłe zabiegi dydaktyczne i wychowawcze.. że ich źródłem jest nie tylko głębokie uszkodzenie wzroku. lecz także specjalne oddziaływania zmierzające do maksymalnego zlikwidowania lub zredukowania skutków ślepoty czy niedowidzenia.

aby sprzyjało ono wszechstronnemu rozwojowi dziecka. jak 'też wychowanie.me progu tolerancji na frustrację. Z tego powodu środowisko rodzinne powinno poczynając od pierwszych dni życia dziecka. dzącego w pierwszych latach jego życia może być tzw. Na tle tych ogólnych rozważań można się zorientować. Rewalidacja małych dzieci niewidomych i niedowidzących Rewalidacja dziecka niewidomego i niedowidzącego powinna rozpocząć aię możliwite jak najszybciej. Składa się on z 3 części: 1. jak też niewidomych. kinezyterapeuci. rewalidacja jest to działanie kompleksowe o charakterze multidyscyplinarnym.(1978). . również małe dzieci niewidome i niedowidzące wychowywane są z reguły w domu rodzinnym. Instrukcji dla realizujących program.których celem jest wykształcenie takich tonm zachorwania społecznego. Opracowanie takiego programu musi być poprzedzone odpowiednią diagnozą. Bardzo pomocnym w rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowi-.!). którego zadaniem jest przekazanie dziecku możliwie adekwatnego obrazu rzeczywistości i rozwój ogólnej sprawności poznawczej. . W rewalidacji dzieci. 2. Chodzi tu przede wszystkaim o opracowanie programu rewalidacyj-nego zawierającego odpowiednie izabdiegi potrzebne dziecku. a więc w naszym przypadku dzieci niewidomych i niedowidzących. którego zadaniem jest wszechstronny rozwój osobowości dziecka. które pozwalałyby na pokonywanie trudności występujących na drodze do realizacji wyznaczonych celów.dynamizowanie aktywności dziecka poiprzez rozwój dynamicznych składników osobowości. lekarze. Zarówno nauczanie. psycholodzy. "Oregoński Pro-i'' gram Rehabilitacji dla Dzieci Niewidomych do lat 6" . która zawierałaby ocenę rozwoju dziecka i sugerowała niezbędne zabiegi rewalidacyjne (por. należą do uzasadnionych form oddziaływań rewallidacyjnych. Inwentarza osiągnięć rozwojowych. a mówiąc dokładniej od momentu kiedy defekt wzroku dziecka definitywnie zostanie stwierdzony i uznany za fakt nieodwracalny. zarówmo wśród ludzi widzących. wychowawcy. że inni specjaliści i ich oddziaływania mają drogorzędne znaczenie. które mają na celu takie manipulowanie środowiskiem społecznym dziecka (oddziaływanie na nie).VJI. . -. . stąd tyfiopedagogika odgrywa w tym procesie szczególną ro'lę.podejmowanie interakcji i działania w środowisku społecznym. Nie oznacza to. 6) zabiegi socjaterapeutyczne.rozdz. Tylko bowiem wspólne i skoordynowane wsipółdziałaniie może przyczynić się do osiągnięcia celów rewalidacyjnych. Jak z powyższego wynika. . Podobnie jak dzieci widzące. aby mogło cno w miarę możliwości prawidłowo się rozwijać. dominujące miejsce przypada jednak nauczycielom i i wychowawcom. . jak: nauczyciele. który został omówiony w poprzednim rozdziale. 5) zabiegi socjalizujące.defrustracja. której celem jest rozwój pozytywnych reakcji na sytuacje trudne i podwyżs'ze.kach braku lub znacznego iograriiczenda funkcjonalnego wzroku. że znaczenie zagadnień psychologicznych i rola psychologa w rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących jest znaczna. l. albowiem ewentualne 'zandiedbanie trudno odrobić w okresie późniejszym. które pozwolą dziecku na . w którym muai współdziałać wielu różnych specjalistów. pracownicy socjalni i ewentualnie inni. stwarzać optymalne warunki do jego wszechstronnego rozwoju i zminimalizowania skutków jego kalectwa.

jego opiece.przeprowadzenie praktycznego instruktażu dla rodziców w zakresie prowadzenia różnych zajęć rewalidacyjnych. co z reguły stwarza niekorzystne warunki rozwojowe. działa u nas w kraju w ramach Centrum Zdrowia Dziecka poradnia wczesnej rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących1.). Istnieje bowiem niebezpieczeństwo. ..ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej w zakresie rozwoju dziecka.wspólne opracowywanie programu oddziaływań rewalidacyjnych |na dziecko w warunkach domowych '(rodzinnych). które obejmowałoby: | . Innym warunkiem determinującyim prawidłowy rozwój dziecka z defektem wzroku wychowywanego w warunkach domowych jest właściwy "klimat psychiczny" oraz postawa rodziców i innych członków rodziny wobec niego. Przedstawione warunki prawidłowego wychowania małych dzieci nie-| widomych i niedowidzących wskazują na konieczność korzystania przez Irodziców ze specjalnego poradnictwa. Od 1981 r.defekt wzroku dziecka jest dla rodziców pewnego rodzaju szokiem. l . Jak już podkreślono .. Zestawu ćwiczeń rewalidacyjnych. że pod wpływem przeżyć związanych z kolectwem dziecka postawy rodziców mogą ukształtować się w sposób niewłaściwy jako postawy nadopiekuńcze lub odrzucające dziecko. W szczególności program ten przeznaczony jest dla rodziców wychowujących swoje dzieci dotknięte poważną wadą wzroku w warunkach domowych. . jąkam ono jest ze wszystkimi ograniczeniami i trudnościami. Sprawą poradnictwa dla rodziców dzieci z defektami wzroku powinna się zająć specjalna placówka. Postawa akceptacji dziecka i jego kalectwa jest jedyną właściwą postawą.oddziaływanie na rodziców w kierunku wykształcenia prawidłowego stosunku ich do dziecka. '( . 1978.3. W szczególności zadania te sprowadzają się do: -. 276 Do prawidłowego rozwoju dziecka niewidomego i niedowidzącego konieczne jest także posiadanie przez rodziców niezbędnych informacji o samym dziecku. muszą oni jak najszybciej otrząsnąć siię z niego i zaakceptować dziecko takim.opracowywania wraz z innymi specjalistami programu rewalidacyjnego (zabiegów) dla niego. socjalizacji. . Na tle dotychczasowych rozważań można określić rolę psychologa w procesie wczesnej rewalidacji dziecka dotkniętego poważnym uszkodzeniem wzroku albo mówiąc inaczej w poradnictwie dla rodziców wychowujących takie dzieci w warunkach domowych. Obszerny zestaw ćwiczeń dotyczy 6 następujących aspektów rozwojowych: funkcji poznawczych. Ogólnie mówiąc zadaniem psychologa (tyfiopsychologa) jest udzielanie fachowej i systematycznej pomocy rodzicom w opiece. s . języka. która może zapewnić mu prawidłowy rozwój. wychowaniu i rewalidacji. samodzielności wykonywania czyn-ności samoobsługowych. 8 i nast. jego faktycznych możliwościach i ograniczeniach oraz F metodach jego opieki i wychowania. wychowywaniu czy szerzej rewalidacji ich dziecka. s.dostarczanie rodzicom informacji o rozwoju dziecka niewidomego | czy niedowidzącego. małej motoryki i dużej motoryki (Oregoński. .udzielania rodzicom porad i instruktażu w zakresie prowadzenia zabiegów rewalidacyjnych.

. które pozwoliłyby na podjęcie z powodzeniem nauki szkolnej. . kiedy skierowane ono będzie do odpowiedniej placówki szkolno-wychowawczej.kształtowania właściwych postaw rodziców wobec ich dziecka. a z drugiej .' " • 1 W Polsce obecnie są 4 ośrodki szkolno-wychowawcze (zespoły placówek szko-lno-wychowawczych) dla dzieci niewidomych: w Bydgoszczy.. o które nietrudno. Rodzice nie powinni czekać i łudzić się.do wyboru najlepszej formy nauczania i wychowywania. Zmierzają one do osiągnięcia przez dziecko tzw. albowiem pewne zaniedbania w czasie wychowywania w domu rodzinnym. W miarę upływu lat zmiany rozwojowe są coraz liczniejsze i jakościowo zróżnicowane. a współpraca rodziców z psychologiem powinna być systematyczna i kontynuowana przez cały czas wychowywania dziecka w warunkach domowych. 2. Z tego też powodu dziecko niewidome czy niedowidzące powinno być pod stałą opieką poradni. Praca nad rewalidacją dziecka musi być ciągła. czy dom rodzinny jest w stanie zapewnić dziecku niewidomemu lub niedowidzącemu odpowiednie warunki rozwojowe. Z tego też powodu i z innych poważny procent tego rodzaju dzieci korzysta ze specjalnych przedszkoli funkcjonujących u nas w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych. że sytuacja dziecka ulegnie zmianie. Godnym podkreślenia jest fakt. więcej ćwiczeń dla opanowania określonych umiejętności i sprawności niż dzieci widzące. Dla większości dzieci jest to na pewno korzystne. którzy wykazują nieraz duże -zniecierpliwienie.. pełna trudności i nie zawsze przynosząca zadowalające rezultaty. Na pewno wiele rodzin nie ma takich możliwości.czuwania nad prawidłowością przebiegu procesu rewalidacji. zwłaszcza w przypadku dzieci niewidomych. a także 3 zakłady wychowawcze dla dzieci . a więc dziecko oderwane jest od swojej rodziny. gdy dziecko z defektem wzroku osiągnie wiek szkolny i powinno być skierowane do odpowiedniej placówki szkolnowychowawczej1. Owińskach k/Poznania i Wrocławiu oraz zakład wychowawczy dla niewidomych w Krakowie.. 277 to praca bardzo żmudna. Rewalidacja dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku szkolnym Nowe problemy powstają wówczas. stąd wymagają bardziej złożonych oddziaływań. Różne są poglądy na tak wczesne oderwanie dziecka z kręgu oddziaływań rodziny.-iic^^ ^^^"". które w zasadzie stwarzają najkorzystniejsze warunki do przygotowania dziecka do nauki w szkole. Dzieci dotknięte zaburzeniami wzroku wymagają z reguły więcej czasu. Jest * W odniesieniu do dzieci niewidomych i niedowidzących w wieku przedszkolnym podobne zadania spełniają wojewódzkie poradnie wychowawczo-zawodowe. dojrzałości szkolnej. Udział psychologa w ocenie dojrzałości szkolnej jest znaczny. Jest to niezgodne z oczekiwaniami rodziców. a więc takich przemian psychofizycznych. Na pewno są tego plusy i minusy. Laskach k/War-szawy. która w znacznym 1 w p. Powstaje więc pytanie. brak wyrozumiałości dla dziecka i^d. że praca nad rozwojem dziecka z defektem wzroku musi rozpocząć się jak najwcześniej. jeśli brak jest podstaw do takich oczekiwań.-. są często trudne do odrobienia nawet przy intensywnym procesie rewalidacji w okresie późniejszym. która stwarzałaby warunki do jego rewalidacji. Są to placówki połączone z internatem. systematyczna i kontynuowana do momentu. Sprowadzają się one z jednej strony do oceny dojrzałości szkolnej dziecka. Sprowadza się do ustalenia diagnozy tyfiopsychologicznej.

do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych umysłowo upośledzonych. póz. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 30 V . że dla zdecydowanej większości dzieci niewidomych. to niewiele jest takich dzieci.wyjaśnianie ich przyczyn. a więc również psychologowie w nich zatrudnieni. Prowadzenie zajęć (zabiegów) psychokorekcyjnych . wyników badań okulistycznych itd.określenie niedoborów rozwojowych.niedowidzących w Lublinie. w siprawie organizowania opieki psychologicznej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych (Dz. a także pewnej liczby niedowidzących szkoła specjalna jeszcze przez wiele lat pozostanie najkorzystniejszym miejscem rewalidacji.reedukacyj-nych. Wydaje saę.masowa szkoła miogła stwarzać warunki do prawidłowej rewalidacji dziecka niewidomego czy niedowidzącego. Urz. oraz rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w przygotowaniu ich do życia i pracy. dziecka niewidomego czy niedowidzącego. a także samo dziecko musi być do tego dobrze przygotowane poprzez prawidłową rewalidację w poprzednich okresach rozwojowych.1975 r. 4. -MOiW nr 7) . a więc także dzieci niewidomych i niedowidzących. 278 stopniu decyduje o tym. czy dziecko skierowane będzie do specjalnej szkoły dla dzieci niewidomych. w której on pracuje. w sprawie kwalifikowania dzieci z odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi do odpowiednich form kształcenia specjalnego lub pomocy korekcyjno-wyrównawczej oraz. obserwacji iin279 nych pracowników. . Trudno wyobrazić sobie dzisiaj rewalidację dzieci niewidomych i niedowidzących przebywających w specjalnych ośrodkach szkolnowychowawczych czy specjalnych zakładach wychowawczych bez udziału tyfio-psychologa. Aby . zajmują •saę poradniie wychowawczo-zawodowe. W szczególności do jego zadań należy: " ' 1. do specjalnej szkoły dla dzieci niedowidzących. musi uwzględniać wszystkie jego potrzeby rewalidacji. Urz. Przeprowadzanie badań i opracowywanie diagnoz tyfiopsycholo-gicznych zawierających: . Opracowywanie charakterystyk psychologicznych uczniów (wychowanków) na podstawie wyników własnych badań. 91) we wszystkich placówkach szkolno-wychowawczych zatrudniony jest psycholog. wywiadów z rodzicami. do szkoły dla widzących czy do innej formy rewalidacji. Dlatego też zgodnie z Instrukcją Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 4 X 1971 r. . które gwarantowałyby jak najpełniejszą rewalidację.określanie efektów zabiegów rewalidacyjnych. trudności wychowawczych (zaburzeń w zachowaniu). organizacji badań i zakresu działania poradni wychowawczo-zawodowych i poradni służby zdrowia (Dz. Wprawdzie istnieje obecnie tendencja do umieszczenia dzieci.kwalifikowaniem dzieci z odchyleniami od normy. Łodzi i Warszawie. Inspirowanie (sugerowanie) wprowadzenia odpowiednich oddziaływań (zabiegów) w procesie dydaktyczno-wychowawczym. MOiW nr B 14. psychoterapeutycznych indywidualnych i grupowych w odniesieniu do . 2. niewidomych i niedowidzących w masowych szkołach zgodnie z zasadą społecznej integracji. a także przyczyn trudności w nauce. które z pełnym powodzeniem je kończą. 3. Ogólnie mówiąc jego zadaniem jest sprawowanie opieki psychologicznej nad uczniami (wychowankami) oraz udzielanie personeltoiwii placówki.

Do jego zadań należy też wpływanie na kształtowanie się właściwych postaw rodziców (opiekunów) wobec dziecka i stwarzaniu mu właściwego klimatu w warunkach domowych. Może to nastąpić tylko poprzez adaptację psychiczną do nowych sytuacji i warunków spowodowanych defektem wzroku. Praca psychologa ii opieka psychologiczna w placówkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i ndedolwidzących dzieci ma na pewno duże znaczenie i w dużym stopniu zależą od niej efekty rewalidacji. Do zadań psychologa szkolnego należy także wiele zadań związanych z przygotowamiem dzieci iniewlidomych i niedowidzących do wyboru zawodu. REHABILITACJA PSYCHICZNA OCIEMNIAŁYCH l. a także ocena przez nich samych własnych możliwości zawodowych. • Psycholog musi przez cały okres pobytu dziecka niewidomego czy niedowidzącego w ośrodku szkolno-wychowawczych (zakładzie wychowawczym) współpracować również z rodzicami. Opieki nad absolwentami szkół zawodowych. miejsca i warunków zatrudnienia. 352) pusze: "We wszystkich zakładach rewalidacyjnych należy zawsze pamiętać. M.wybór zawodu. Psycholog w ośrodku szkolno-wychowawczym dla dzieci niewidomych czy niedowidzących jest tym pracownikiem. Współpraca ta powinna 280 polegać przede wszystkim na udzielaniu porad w rozwiązywaniu trudności wychowawczych.dzieci wykazujących nieprawidłowości rozwojowe. gdy problemy ze ślepotą zaczynają występować w ostrzejszej formie. że oddziaływanie psychiczne w procesie rewalidacji ma zasadnicze znaczetniie w sprawności tej rewalidacja". zainteresowań..kształtuje się w wyniku .bardzo poważną konsekwencją utraty wzroku w sferze psychicznej jest dezintegracja osobowości oraz związane z nią zaburzenie całego dotychczasowego przystosowania do życia. Z reguły psycholog pełni równocześnie funkcję doradcy zawodowego. Współpraca ta może też obejmować wspólne analizowanie przyszłości zawodowej ucznia . a tym samym czuwa nad prawidłowym przebiegiem rewalidacji. Grzegorzewska (1964. 3. który w pewnym zakresie łączy. zaburzenia zachowania itd.jak już zaznaczono . Przeprowadzania badań i opracowywania diagrnozy tyfiopsychblogicznej dla celów poradnictwa zawodowego i(por. IX. kiedy dziecko przebywa w domu. w prowadzeniu zajęć rewalidacyjnych i spędzaniu wolnego czasu. Udzielania nauczycielom i wychowawcom klas V . VII. Z tego też powodu zachodzi konieczność ponownego jej zintegrowania w wyniku jej przebudowy lub rekonstrukcji. Stara się on w porę wychwytywać wszelkie nieprawidłowości rozwojowe. Opierając się na wymienionej Instrukcji Mdinisterstwa Oświaty i Wychowanaia spro wadzić je można do następujących: 1. rozwój zainteresowań zawodowych itd. wychowawców i innych specjalistów. Udzielania nauczycielom i wychowawcom konsultacji dotyczących specjalnych uzdolnień. umiejętności uczniów. a zwłaszcza nauczycielom zajęć dydaktyczno-technicznych. Pojęcie rehabilitacji psychicznej ociemniatych Jak już podkreślono . zwłaszcza z dziećmi starszymi (12-15 lat).).VIII. pomocy w opracowaniu i realizacji planu preorientacji zawodowej. szkoły zawodowej. zwłaszcza w pierwszym roku ich pracy zawodowej. a na tej podstawie inspirować i sugerować modyfikowanie i korygowanie oddziaływań rewalidacyjnych. Osobowość bowiem . której celem jest zorientowanie uczniów w możliwościach kształcenia zawodowego i pracy zawodowej. s.!. 4. 2. rozdz. koordynuje oddziaływania nauczycieli.

ale także określa jej "przystosowanie do sytuacji i warunków życiowych.odbudowanie uszkodzonego obrazu . głównie psychologicznych. a więc adekwatnych reakcji emocjonalnych. 86) pisze w tej sprawie: "Przedmiotem rehabilitacji psychicznej będą zatem zmiany. Jak wynika z powyższej ogólnej analizy. że rehabilitację psychiczną ociemniałych można określić: .samego .jako zespół oddziaływań. Potrzebna jest mu pomoc innych osób. 5. Ułożenie poprawnych stosunków ze środowiskiem społecznym zarówno ludzi widzących. albowiem one wzajemnie się warunkują. jako procesie.jako proces wewnętrznych przemian zmierzających do psychicznej adaptacji do ślepoty i wszystkich jej 'konsekwencji. Hulek (1969. kształtowaniu się postaw ociemniałych wobec widzących i widzących wobec ociemniałych. 2. Wyodrębnronych sfer 'adaptacji nie należy traktować oddzielnie. . s. psychiczna adaptacja ociemniałych do nowych sytuacji i warunków jest procesem bardzo złożonym. albowiem one wyznaczają w znacznej mierze zachowanie człowieka. • Z powyższego wynika. Adaptację w sferze percepcji. których celem jest psychiczna adaptacja ociemniałego oraz przebudowa i rekonstrukcja jego osobowości. głównie psychologa. nastawień i oczekiwań od innych ludzi. jakie muszą obecnie zajść w strukturze osobowości. ożyli zmianę zachowania i dostosowania go do wymogów i ograniczeń wynikających ze ślepoty. Mechanizmami przystosowawczymi jest tutaj głównie kompensacja braku wzroku przez pozostałe zmysły. można wyoidrębmć następujące sfery lub aspekty: l.do ponownej integracji osobowości. Człowiek ociemniały wymaga więc głębszych wewnętrznych przemian i proces ten stanowi istotę rehabilitacji psychicznej. Chodzi tutaj przede wszystkim o dostosowanie swoich planów życiowych. a co za tym idzie . Adaptację w sferze intelektualnej polegającą na modyfikacji pojęć (wyobrażeń) i sądów o samym sobie i otaczającym świecie albo mówiąc inaczej. pewnych przemian. ' . 4. Jest to więc proces zintegrowany\ i tylko jako tafkii daje gwarancję pozytywnych . Jest ona bardzo związana z zachowaniem się w sytuacjach trudnych wynikających z braku wzroku.siiebie z uWiZględnieniem wszystkich jego komponentów. jak też niewidomych. A. do łączy się już częściowo z adaptacją społeczną. Adaptację w sferze emocjonalnej zmierzającą do przywrócenia normalnej struktury emocjonalnej. wytworzenia odporności (tolerancji) na sytuacje trudne oraz wykorzystania emocji jako motywów działania prowadzącego do defrustracji i pokonywania trudności (osiągania celu). podejmowanych zadań do możliwości ociemniałego. zmiany te bowiem stanowią podstawę akceptacji samego siebie jako osoby upośledzonej". a więc dostosowanie jej do iposiada282 nych możliwości. Adaptację w sferze behawi oralne j. a w ślad za tym przyjęcie nowego systemu wartości. Zagadnienie to zostało szeroko omówione przy. który dysponuje odpowiednimi środkami . W adaptacji! psychicznej. 3. ocen. Adaptacja psychiczna do nowych sytuacji i warunków na pewno nie jest łatwa i ociemniały na ogół nie jest w stanie samemu sobie poradzić z tym problemem.(metodami) psychologicznymi dla tego rodzaju zadań.adaptacji jednostki do otoczenia.

S. w rozmowie. 21). ' Zamierzone i celowe oddziaływania psychoterapeutyczne realizuje się w tzw. W tym okresie celem oddziaływań w kierunku adaptacji psychicznej-jest: . W związku z tym wyłania się zagadnienie metod rehabilitacji psychicznej. Psychoterapię określa saę zwykle jako zamierzone. Przy czym zaburzenia/czynności mogą dotyczyć zarówno procesów psychicznych. poradzie. W procesie rehabilitacji psychicznej można wyróżnić 2 fazy (okresy): l. funkcji narządów zmysłowych. .wykształceruilu aktywnej postawy wobec rehabilitacji. 'kontakcie psychoterapeutycznym. celowe i systematyczne leczenie lub korygowanie zaburzeń czynności organizmu środkami psychologicznymi (por.. 2. 'maksymalne zredukowanie napięcia emocjonalnego towarzyszącego uifcnacae wzrdku. . należy ten trudny proces rozpocząć przychodząc ociemniałemu z fachową i systematyczną pomocą.akceptacji ślepoty i jej skutków. to przede wszystkim. . w którym występuje psychoterapeuta i(psycholog lub lekarz) i pacjent lub pacjenci. Metody rehabilitacji psychicznej ociemniałych Jak już podkreślono. 1971 i 1972).rezultatów. sugestii itd.ulEiimięcie wszelkich wątpliwości i niepewności ociemniałego co do jego osoby. • ^ . rehabilitację psychiczną można traktować także jako zespół oddziaływań w kierunku psychicznej adaptacji ociemniałego do nowych sytuacji i warunków. zwłaszcza lekarza okulisty. jest bardzo duża. jak serdeczny uśmiech. 1974.e ślepota jest faktem nieodwracalnym. Ponadto do środków psychologicznych wykorzystywanych w oddziaływaniu psychoterapeutycznym należą: różne gesty mi-miczne czy pantomimiczne. O ile chodzi o stosowane środki psychologiczne. Majewski. 283 W tej fazie rola lekarza. miejsca w społeczeństwie. -. T. Pierwsza faza obejmuje okres zaraz po utracie wzroku. więź emocjonalna między ludźmi. . Druga faza obejmuje okres po zakończeniu terapii lekarskiej i przystąpienia do rehabilitacji czy to w odpowiednim zakładzie.wykształceniu właściwej postawy wobec widzących. stwarzanie atmosfery (manipulowanie) w środowisku człowieka itp.wykształceniu właściwej postawy wobec saebie i ustaleniiu planów życiowych na przyszłość. które mogą być przekazywane sobie wzajemnie przez ludzi. wymienia się tutaj słowo będące nośnikiem pewnych treści. np. ż. Za pomocą jakich metod można uzyskać najlepsze efekty w adaptacji psychicznej ociemniałych? W nielicznych publikacjach z tej dziedziny na pierwszym miejscu podkreśla się znaczenie różnych form psychoterapii (L. czy w warunkach domowych. W tym okresie oddziaływanie psychoterapeutyczne powinno koncentrować się na: . jak też procesów somatycznych. Skoro tyliko zostanie ustalona diagnoiza lekarska. Ponadto trzeba ''podkreślić zna.szienie tego procesu dla powodzeinda całego procesu re-hatnd. kiedy pacjent przebywa jeszcze w szpitalu lub kiedy znajduje się on w trakcie stopniowej utraty wzroku i pozostaje nadal pod opieką lekarza. 2. s. Z tego też powodu oddziaływanie w kierunku psychicznej adaptacji powfinno rozpocząć się jak najszybciej. W niektórych formach znaczenie tego pierwszego ograniczone jest do minimum. Cholden. . Kratochvil. wyrażenie gestem serdeczności. 1958. przyszłości. funkcjonowania osobowości.itacyjnego.

odreagowanie. Psychoterapię głęboką (wglądową lub przyczynową). Jej istotę stanowi tzw. przekonywanie go o faktycznej wartości rehabilitacji itd. celem tych oddziaływań jest tylko doraźne usunięcie objawów zaburzeń bez głębszego wnikania w ich przyczyny. Psychoterapię kierowaną (dyrektywną). b. 2. Z przedstawionej ogólnej analizy wynika. gdy celem oddziaływań jest głębsza analiza przyczyn zaburzeń i szukanie dróg reorganizacji osobowości i jej integracji poprzez dokonywanie odpowiednich przemian. aby on sam zanalizował swój stan psychiczny i doszedł do rozwiązania jego problemów. gdy chodzi o usunięcie pewnych wtąpiiwości. poglądy. b. L.zakładającą redukcję patogenne-go wpływu nadmiaru negatywnych emocji. a. wprawdzie w odniesieniu do psychoterapii grupowej. W przypadku ociemniałych ten rodzaj psychoterapii jest konieczny przy odbudowie i korekcie obrazu własnej osoby. W zależności od celu oddziaływań: a. że psychoterapia może mieć duże znaczenie dla rozwiązania problemów psychologicznych występujących u ociemniałych w związku z utratą wzroku.oddziaływanie indywidualne na pacjenta (ociemniałego).7kładem zastosowania tej formy psychoterapii w stosunku do ociemniałych może być udzielanie wyjaśnień dotyczących możliwości życiowych człowieka pozbawionego wzroku. . Psychoterapię indywidualną . 4. . to.oczyszczenia z destruktywnych emocji zaburzających funkcjonowanie człowieka. W zależności od przyjętego kryterium istnieją różne podziały psychoterapii.reorientację. nastawienia czy oczekiwania pacjenta (ociemniałego). Ze względu na liczbę osób podlegających oddziaływaniu: . Psychoterapię racjonalną . w której rola psy285 chotarapeuty sprowadza się tylko do pobudzania a prowokowania pacjenta '(ociemniałego). trening. Psychoterapię odreagowującą .Ogólnie mówiąc zastosowanie psychoterapii może mieć następujące cele: 284 . . 3. .odwołującą Isię do zdrowego rozsądku i logicznego myślenia. ta forma psychoterapii pokrywa się w znacznej mierze z różnymi rodzajami poradnictwa zawierającego wiele elementów uczenia się. poglądów. 33). gdy chodzi o redukcję. gdy chodzi' o wytworzenie lub ukształtowanie pewnych postaw. lub likwidację niepożądanych napięć emocjonalnych. -w której psychoterapeuta bezpośrednio oddziałuje na sposób myślenia. W zależności od kierunku oddziaływania: a. Wśród stosowanych rodzajów psychoterapii -\v odniesieniu do ociemniałych i niewidomych w ogóle można wymienić: 1. że 'metoda ta stwarza "różnorodne -korzyści w rozwiązaniu niektórych problemów. . umiejętności i sprawności. . Cholden (1958. W zależności od sposobu oddziaływania: a. U ociemniałych może to odnosić się do redukcji nadmiernego napięcia emocjonalnego występującego w początkowym okresie po utracie wzroku. Psychoterapię podtrzymującą (objawową). kształtowaniu właściwych i niezbędnych postaw itd.wyjaśnienie. piisze. s. zjawisko katharsis . niepewności i powstałych problemów u pacjenta. jakie prezentują nasi niewidomi". Prz. Psychoterapię niekierowaną i(niedyrektywną).

zdrowieniu i utrzymaniu dobrego 'zdrowia. Oprócz psychoterapii duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociem-. Wynika ono . a nawet nie chce być zwiastunem złych . nowo ociemniały musi znać tę diagnozę.Gcy. zrozumienia. usprawnienie fizyczne kinezyterapia. które podtrzymują aktywność ociemniałych i odwracają ich uwagę od przeżyć związanych z utratą wzroku. Osobą. w której panowałaby atmosfera życzliwości. już w szpi%6 talu. że jego kalectwo' ma charakter stały i nieodwracalny. aby sprzyjało ono zaakceptowaniu ślepoty. powinna rozpocząć się jak najwcześniej.rehabilitacja psychiczna.stąd. gdy wyraża on wątpliwości w tym względzie.dla przebiegu leczenia (por. 3. Na pewno rozmowa taka jest dla lekarza zadaniem bardzo niewdzięcznym i przychodzi mu me bez trudności. Informowanie pacjenta o ślepocie ^ Przede wszystkim powstaje zagadnienie. kiedy zostanie ostatecznie ustalona diagnoza. z reguły lekarz okulista. Wstępna rehabilitacja psychiczna pacjenta tracącego wzrok Jak już podkreślono . Niechęć czy pewne opory do przeprowadzenia szczerej i otwartej rozmowy wynikają na ogół z następujących powodów: 1. Nikt z nas nie lubi. ale nawet przekonać go o prawdziwości i ostateczności przekazanej informacji. że utrata wzroku ma charakter stały i nieodwracalny.jest lekarz. Oprócz tych metod duże znaczenie dla psychicznej adaptacji ociemniałych do nowych warunków i sytuacji mają różne zajęcia prowadzone w ramach programu rehabilitacyjnego. wobec widzących itd.aterapia. Aby proces rehabilitacji psychicznej mógł się rozpocząć ze świadomym udziałem inwalidy. wówczas należy ociemniałemu to jasno i wyraźnie powiedzieć. sportowo--turystyczne itd. w kierunku przygotowania go do współżycia i współdziałania 'z osobą niepełnosprawną nazywa się często rehabilitacja środowiska. Mówiąc o so-cjoterapii w odniesieniu do ociemniałych mamy na uwadze takie zorganizowanie ich środowiska.prawdę. a także poprzez przywracanie utraconych czy ograniczonych 'sprawności wpływają na podniesienie poczucia własnej wartości. w którym przebywają. Duży wpływ na stan psychiczny ociemniałego mają także warunki socjalno-ibytowe stwarzające możliwość pełnego zaspokojenia potrzeb biologicznych. Po prostu chodzi tutaj o stworzenie tzw.równoczesne oddziaływanie na całą grupę (nazywaną często psychoterapią zespołową) i wzajemne oddziaływanie na siebie jej członków. Szczególne znaczenie psychoterapeutyczne mogą mieć także różnego rodzaju zajęcia kulturalnooświatowe. która powinna przekazać pacjentowi tę . jak terapia zajęciowa. przypadku jest kontakt chorego z osobami z jego otoczenia i jego znaczenie . kształtowaniu właściwych postaw wobec siebie. bezkonfliktowości itd. Istotny w tym. jeżeli diagnoza jest jednoznaczna i zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości. czy okulista powinien powiedzieć pacjentowi całą prawdę . z uwagi na jej podstawowe znaczenie. Właściwe oddziaływanie na środowisko.ib. Właściwie psychoterapia grupowa ma w sobie 'wiele elementów socjoterapii.bądź co bądź nieprzyjemną. 274). 1979. s. aby w możliwie dużym stopniu sprzyjało ono jego wy-. Psychoterapię grupową . 'w którym wykorzystuje się dynamikę grupy. Socjoterapia albo terapia środowiskowa polega na zorganizowaniu środowiska społecznego pacjenta w ten sposób.1. że adaptacja pisychicz-n'a ściśle łączy się z adaptacją społeczną. wobec rehabilitacji. pomocy. społeczności terapeutycznej. a nawet tragiczną wiadomość . a zwłaszcza rodzinne. Oczywiście. W. Nie tylko powiedzieć. 3. Szewczuk. niałego może mieć a.

Kiedy więc powiedzieć ociemniałemu o tym. który powinien ją podjąć opierając -się na własnym doświadczeniu i intuicji zawodowej. 2. . ' Na pewno powiedzenie ociemniałemu całej prawdy wymaga od lekarza dużej odwagi. a nawet przyznaniem się do własnej porażki. Jest to więc -sprawa wybrania odpowiedniego czasu. Przy podjęciu decyzji odnośnie do tak poważnej rozmowy . który przecież domyśla się. że po okresie rehabilitacji będzie miał on 'możliwość dalszego użytecznego ży-cia społecznego i zawodowego. który nie tylko powie o fakcie ślepoty. W wyniku tego •może nastąpić u ociemniałego dezorganizacja reakcji emocjonalnych. Nie jest więc zagadnieniem. czy powiedzieć pacjentowi całą prawdę. jest właściwie przyznaniem się do bezradności czy nieskuteczności medycyny. Często lekarzowi trudno ukryć całą prawdę i większość pacjentów wyczuwa czy domyśla się nieszczerości lub niepełnej szczerości z jego strony. Przemawiają za tym następujące względy: 1. kiedy. Na pewno łagodząco będą działać na psychikę nowo ociemniałego słowa lekarza.wiadomości. lecz zagadnieniem pozostaje.zarówno w kierunku złagodzenia tragicznych przeżyć. Lekarz na ogół obawia się wystąpienia u ociemniałego szoku na -skutek uświadomienia sobie faktu ślepoty i jej skutków.jako inwalidy i wobec rehabilitacji. Lekarz cieszy się w naszym społeczeństwie dużym autorytetem i z tego tytułu. że ta nadzieja potrafi trzymać go przy życiu. formy i miejsca do tak poważnej -z nim rozmowy. a tym samym akceptacji kalectwa. lecz także o tym. który nie tylko będzie goił "psychiczne rany".lekarz powinien jednak wziąć . Lekarz z reguły potwierdza najgorsze obawy pacjenta. połączone czasem z próbami samobójstwa. Stąd lepiej sprawę postawić jasno i otwarcie. że przy obecnym sta4-:nie medycyny jego kalectwo ma charakter nieodwracalny? Oczywiście. lecz także przyczyniał się do stopnipwego zaakceptowania kalectwa oraz "do prawidłowego kształtowania się postaw ociemniałego wobec siebie . że jego kalectwo ma raczej charakter nieodwracalny. 4. że rehabilitacja w znacznym stopniu zredukuje skutki kalectwa i w poważnym stopniu przywróci mu utraconą. jak i gdzie to uczynić. Wydaje się mu. zahamowanie mechanizmów samokontroli i samoobrony oraz niekontrolowane zachowanie się. Powiedzenie ociemniałemu. Często ze względów humanitarnych lekarz nie chce pozbawiać ociemniałego tej odrobiny nadziei na uratowanie czy odzyskanie wzroku.odzyskanie wzroku przedłuża okres oczekiwania na uleczenie i opóźnia moment przystąpienia ociemniałego do rehabilitacji. zwłaszcza tak tragicznych i brzemiennych w skutki. samodzielność i niezależność życiową. że jego kalectwo ma charakter nieodwracalny. że decyzja tutaj należy do lekarza. 3. Lekarz ma więc okazję być pierw-szym psychoterapeutą. 2. który w mniemaniu pacjenta jest sprawcą całego nieszczęścia. 4. . lecz jest to konieczne. Stan niepewności i wątpliwości jest dla pacjenta często bardzie} męczący i denerwujący niż dowiedzenie się tej tragicznej prawdy. jak również 'ze Względu na wykonywaną funkcję ma on jako pierwszy wyjątkową okazję do pozytywnego oddziaływania na 'ociemniałego . jak też w kierunku psychicznej adaptacji do nowych warunków. 3. Może też nastąpić u lekarza obawa przed skierowaniem reakcji agresywnych ociemniałego przeciwko niemu. Nieprzekazanie pacjentowi faktycznej diagnozy i pozostawienie 287 bezpodstawnej nadziei na uratowanie czy .

o instytucjach zajmujących się nowo ociemniałymi. długotrwałej chorobie. co czasami prowadzi do jakiejś zabobonnej interpretacji. Wczesne przekazanie diagnozy pozwoli bowiem na rozpoczęcie rehabilitacji pacjenta. Amerykański psychiatra L. Szuman (196'5) podaje. Podjęcie decyzji w tej sprawie wymaga dużej rozwagi i doświadczenia. wyczerpany nerwowo i psychicznie. Przed wyborem momentu do rozmowy z pacjentem na temat ostatecznej diagnozy dotyczącej stanu jego wzroku lekarz powinien starać się bliżej poznać osobowość. podać to jako prawdopodobieństwo. że w przyszłości zagraża mu całkowita ślepota. o przykładach serdecznego zajęcia się przez rodzinę itd. Sprawę stanu wzroku trzeba przedstawić jasno i wyraźnie. . Na ogół jednak lekarz powinien. przez pielęgniarkę.następnie. W zasadzie nie należy zwlekać z decyzją poinformowania pacjenta o nieodwołalnej utracie wzroku. Często lekarz dobrze zna swego pacjenta. wzroku jest przez niego odczuwany. Niedopuszczalne jest przekazanie tak ważnej życiowo wiadomości np. u których proces ten postępuje stopniowo i trwa czasami kilka lat. rzeczowo i osobiście. Trudno wyobrazić sobie taką rozmowę w momencie. . kiedy ociemniały jest pełen cierpień fizycznych. Nie ma tutaj gotowej recepty. że tego rodzaju fakt w przyszłości może lub będzie miał miejsce. Takie dygresje w kontaktach z pacjentem pozwolą lekarzowi zorientować się. zanim nastąpi całkowita utrata wzroku. . w sposób zrozumiały. Polegać to powinno przede wszystkim na wytworzeniu stosunku zaufania i serdeczności między lekarzem a pacjentem. W. 28) proponuje stopniowo przygotowywać pacjenta do przyjęcia tej wiadomości. dla pacjenta. Przede wszystkim należy. Dokładne naświetlenie przyczyn utraty wzroku pozwala z reguły na łatwiejsze zaakceptowanie kalectwa i wkroczenie na drogę rehabilitacji. którzy tracą wzrok nagle lub na przestrzeni niedługiego okresu. gdyż leczy go od dłuższego czasu. że nie odzyska już wzroku. naświetlić przyczyny utraty wzroku. jego reakcje i zachowanie. należałoby wspomnieć od czasu do czasu o innych przypadkach utraty wzroku. przez przeprowadzenie rozmowy na temat ostatecznej diagnozy. kiedy powiedzieć pacjentowi o tym. to. gdyż stopniowo pogarszający się stan . nie mogła spać przez kilka tygodni. s.w końcu omówić utratę wzroku jako pewnik. Po prostu domyśla . istnieje bardzo wielu. wytworzyć odpowiedni klimat do przyjęcia takiej tragicznej wiadomości. 288 Przygotowując pacjenta do przekazania wiadomości o nieodwracalności jego ślepoty. np.się on. w okresie niepewności. aby jego kalectwa nie było dla niego czymś tajemniczym. że pewna pacjentka. S. wiadomości i fakty. Jak już wspomniano .pod uwagę przede wszystkim stan psychiczny i fizyczny pacjenta. Wówczas wybór momentu do rozmowy z pacjentem ma znacznie ułatwiony. a mianowicie: -Wpierw należy zasygnalizować pacjentowi możliwość utraty wzroku. Niepewność jest często gorsza od przykrej prawdy. a w konsekwencji tego szukał porad u innych lekarzy czy nawet znachorów. Przespała natomiast całą noc i następne. po pewnym okresie. Cholden (1958. po -ciężkim wypadku. czy będzie nadal widziała. jak jego pacjent reaguje na tego rodzaju. aby pacjent nie miał wątpliwości i niejasności. Rozmowę ż pacjentami należy przeprowadzić spokojnie. czy jest on przygotowany do przyjęcia tej wiadomości. kiedy dowiedziała się.obok pacjentów.

że niełatwo dobrać słowa. najlepiej w pokoju lekarskim. Nieprzyjemna dla niego może też być taka rozmowa na Sali. a także udzielać mu pierwszych wskazówek. aby wiadomość ta przyniosła pacjentowi jak najmniej bólu i cierpienia. Majewski. 3. gdy trzeba przekazać pacjentowi tak poważną i tragiczną w skutkach wiadomość. W pierwszej jednak kolejności 'powinien swojemu pacjentowi 'starać się wytłumaczyć. rozpaczy. w gabinecie.celem pierwszych oddziaływań psychoterapeutycznych jest usunięcie wszystkich wątpliwości i niepewności ociemniałego oraz przykrego. Nie należy więc w imię źle pojętego dobra ociemniałego 19 T. cierpień i tragizmu. : Jak już podkreślono . mają-cą charakter pomocy doraźnej i usuwającej aktualne trudności nowo ociemniałego. Wstępne oddziaływanie psychoterapeutyczne Rola lekarza nie kończy się jedynie na poinformowaniu ociemniałego o nieodwracalności jego kalectwa. miejsca w społeczeństwie i przyszłości. na korytarzu. Wymaga to dużego taktu i wczucia się w sytuację ociemniałego.utrata wzroku jest źródłem silnie zabarwionych emocjonalnie przeżyć pełnych żalu. jeśli ta nadzieja w najbliższej przyszłości. o ile dla pacjenta jest to możliwe.Zdajemy sobie sprawę z tego. Na ogół po takiej rozmowie pacjent pozostaje jeszcze przez pewien okres w szpitalu lub jest pod stałą opieką ambulatoryjną i jego kontakt z lekarzem nie urywa się. często trudnego do zniesienia napięcia emocjonalnego. że w wyniku kalectwa nie stracił wszystkiego. na której znajdują się inni pacjenci. w najbliższych latach nie zostanie spełniona. Niedopuszczalne jest przekazanie tej wiadomości np. Należy to jednak czynić jedynie wówczas. a .2. psychoterapię podtrzymującą. a także wątpliwości i niepewności co do możliwości działania. lecz że pozostają mu jeszcze duże -możliwości. Jak już wspomniano •. Trzeba starać się. a raczej kilku rozmów stanowiących kontynuację rozmowy informacyjnej. gdy faktycznie jakieś perspektywy istnieją. Dla realizacji tego celu lekarz okulista powinien stosować tzw. wzbudzając "w nim nadzieję na możliwość użytecznego i aktywnego życia społeczne290 . przy przypadkowym spotkaniu się z pacjentem. Stan ten stale jest umacniany przez bezpośrednie poznawanie i doświadczanie strat i ograniczeń spowodowanych utratą wzroku. go i zawodowego. Lekarz może jedynie powiedzieć pacjentowi o tym. Już sama rozmowa informacyjna powinna mieć charakter psychoterapeutyczny i stanowić początek dalszych kontaktów ze ściśle ukierunkowanym celem psychoterapeutycznym. Psychologia 289 stwarzać mu nadziei na odzyskanie czy uratowanie wzroku. . Lekarz ma więc w tym okresie wyjątkową okazję do udzielenia pacjentowi pomocy w tych pierwszych trudnych dniach w psychicznej adaptacji do nowej sytuacji i warunków. Dlatego też sytuacja osoby nowo ociemniałej wymaga jak najszybszej interwencji w formie właściwych oddziaływań psychoterapeutycznych. że w przyszłości dzięki postępowi i ewentualnym osiągnięciom medycyny może uda się poprawić jego wzrok. Rozmowę dotyczącą nieodwracalności ślepoty należy przeprowadzić w odpowiednim miejscu. W ramach tej rozmowy lekarz okulista powinien w sposób ogólny zapoznać ociemniałego z możliwościami rehabilitacyjnymi. Psychoterapia podtrzymująca powinna odbyć się w formie rozmowy. jak żyć w nowych i zmienionych warunkach.

Możliwość wykonywaniia niektórych. 4. Ponadto lekarz okulista powinien przedstawić pacjentowi w ogólnych zarysach działalność Polskiego Związku Niewidomych. psychoterapii odreagowującej. przyjaciołach i kolegach z zakładu pracy. Piątego też npwo ociemniałemu trzeba stworzyć możliwość takiej rozmowy . które stanowiłyby płaszczyznę rozwijania przed pacjentem perspektyw na przyszłość.pisze A. . zjawisko katharsis charakterystyczne dla psychoterapii psychoanalityczJiej.. 124) . Należy więc te momenty wykorzystać w decydującej rozmowie z człowiekiem. które zostały wyparte do podświadomości.świadomości tych przeżyć o zabarwieniu negatywnym. a tym samym możliwość utrzymania rodziny. Mogą to być pewne zainteresowania. Usunięcie wielu wątpliwości i niepewności z reguły tylko częściowo redukuje stan napięcia emocjonalnego. ] 6. "Takie wyładowanie emocjonalne . Możliwość opanowania umiejętności samodzielnego poruszania się za pomocą laski lub psa przewodnika.w bezpiecznej sytuacji terapeutycznej przynosi ulgę. które będzie można rozwijać i wykorzystać w ustawieniu ociemniałego w jego przyszłym życiu. . które polega na oczyszczeniu psychiki poprzez doprowadzenie do . Są to czynniki.^wówczas tzw.bardzo interesujących zawodów zapewniających w wielu przypadkach dobre zarobki. zwłaszcza jego akcję na rzecz nowo ociemniałych. W ramach tej akcji każdy ociemniały zostaje otoczony właściwą opieką oraz otrzymuje właściwą pomoc w rehabilitacji. Możliwość uczenia się. zdobywania wiedzy i umiejętności. "punktów zaczepienia". 3. Możliwość korzystania z wielu form życia kulturalno-oświatowe-i go.mianowicie: 1. Występu je. Najprostszą jej •formą jest również rozmowa. 5. który stracił wzrok. Chodzi w niej o ponowne uświadomienie sobie faktu. Bardzo ważnym momentem jest poznanie u ociemniałego tzw. W ten sposób jego psychika zostaje jak gdyby oczyszczona. Lewicki (1969. Możliwość opanowania umiejętności wykonywania wielu czynności życia codziennego. szpitala trzeba także wspomnieć o członkach rodziny. 2. który jest przyczyną przykrych napięć. lecz skierowana na źródło napięcia emocjonalnego. s. 'politycznego (łącznie z efektywnym Zajmowaniem odpowiednich stano-' wisk). . Z tego też powodu lekarz powinien stwarzać pacjentowi warunki do tzw. zmniejsza napięcie stresowe tak jak wypuszczenie pewnej ilości paTy z kotła zmniejsza nacisk wywierany przez parę na ściany kotła". > . pogłębiania dotychczasowego doświadczenia życiowego i rozwijania swojej osobowości. a także wysoką kulturę osobistą. towarzyskiego i sportowo-turystycznego. zdolności czy doświadczenia w określonym kierunku. co przynosi mu cierpienie i ból."wygadania się" i wyżalenia się. i usunięcie (wyrzucenie) ich ze świadomości. które w znacznym stopniu ułatwiają zrozumienie swojej sytuacji i adaptację do nowych warunków. aby mógł "wyrzucić" z siebie to wszystko. Często człowiek ociemniały reprezentuje wysoki poziom umysłowy. którzy z całą serdecznością pomogą mu w przystosowaniu się do życia w nowych warunkach. często . Przedstawiona forma psychoterapii ma w sobie wiele cech poradnictwa i określana jest często jako psychoterapia racjonalna. Możliwość włączenia się w różne przejawy życia społecznego i. Przedstawiając pacjentowi przyszłe jego życie po wyjściu z kliniki.

które nie sprzyjają jego akceptacji kalectwa.w budynkach-i parku szpitalnym. Aby lekarz mógł dodatnio wpłynąć na psychikę swego pacjenta w jego trudnych dniach. zrozumienia. Są jednostki. w codziennym. z tym że rola lekarza powinna być tutaj decydująca i ustalająca zasady tej wspólnej akcji. Personel ten powinien przede wszystkim wzmóc ogólną opiekę nad pacjentem. czyli pomoc w czynieniu pierwszych kroków na odcinku rehabilitacji. a więc pielęgniarek i salowych. Psychoterapeutyczne oddziaływanie lekarza powinno być skoordynowane z oddziaływaniem pozostałego personelu oddziałowego.wiodącą do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i 'pracy w zmienionych przez brak wzroku warunkach. opowiadają pacjentowi różne przeżycia innych ociemniałych czy fakty. Nie każdy jednak nowo ociemniały będzie chciał rozmawiać o tej sprawie. poprzez zapoznawanie no. Zdarzają się bowiem przypadki..wo ociemniałego z celem i możliwościami rehabilitacji. musi sam być przekonany o tym. a nawet rozmawiać w ogóle.się od innych. że pielęgniarki. • 3) wykonywaniu czynności samoobsługowych związanych z przyjmowaniem pokarmów. który ukierunkowany przez lekarza. w której pacjent ma być stroną bardzo aktywną. Wiele zależy w tym względzie od lekarza. mebli na-sali itp. Tego rodzaju rozmowy wywołują u pacjenta na ogół wiele niepokoju. 292 W tym trudnym okresie ociemniałemu potrzebne są nie tylko psychoterapeutyczne słowa lekarza czy wzmożona opieka ze strony pozostałego personelu. Dlatego też konieczne jest ścisłe współdziałanie lekarza ii pozostałego personelu w zakresie rehabilitacji psychicznej pacjenta. Często też personel ten uprzedza pewne decyzje lekarza. Byłoby także bardzo wskazane jak najwcześniejsze rozpoczęcie współpracy z terenową jednostką Polskiego Związku Niewidomych. Potrzebna jest mu także konkretna pomoc w dziedzinie usamodzielniania się i uniezależniania . Chodzi bowiem o to. a zwłaszcza salowe.Oczywiście że do takiej rozmowy. umywalni. że życie ociemniałego nie jest wiecznie trwającą tragedią. bezpośrednim kontakcie .ma możliwość właściwego i ciągłego oddziaływania w kierunku (wkroczenia na drogę . aby pozostały personel. Pomoc ta powinna przejawiać się przy: 1) nauce samodzielnego poruszania się w najbliższym otoczeniu . ubieraniem się itp. a także . Przedstawiciel ten będzie mógł wiele pomóc w zapoczątkowaniu procesu rehabilitacji. które zamykają się w sobie i przeżywają swoją tragedię w samotności. Na ogół jest to personel przygotowany do swoich obowiązków i potrafi także w tym zakresie dobrze spełniać swoje zadania. W tym zakresie dominująca rola przypada średniemu personelowi medycznemu.. aby pacjent czuł się swobodnie i mógł szczerze mówić o dręczących go przeżyciach. z którychpacjent może samodzielnie korzystać . a nawet przyjaźni. również w sposób właściwy. potrzebna j-est atmosfera życzliwości. przedstawiał życie człowieka ociemniałego. lecz że irioże być użyteczne i przynoszące zadowolenie. obok serdeczności i troskliwej opieki. Odwiedziny przez przedstawiciela tego Związku na pewno pozytywnie wpłyną na stan psychiczny ociemniałego. a także stwarzać odpowiedni klimat psychiczny sprzyjający akceptacji kalectwa i(socjoterapia).ubikacji. 2) zapoznawaniu się z lokalizacją podstawowych urządzeń. przekazując pacjentowi pewne wiadomości czy dzieląc się własną oceną stanu zdrowia pacjenta.

Z tego też powodu do zadań lekarza czy pielęgniarki należy właściwe pouczenie rodziny oraz znajomych. że często cała rodzina siedzi nad łóżkiem nowo ociemniałego opłakując i ubolewając nad jego losem. ta.'". które znajdując się w podobnych warunkach. jak będzie w przyszłości wyglądać jego tragiczne życie. niezależnie od cech wspólnych dla wielu osób. posiadają indywidualne właściwości charakterystyczne dla danej jednostki i z tego tytułu stosowana terapia psychiczna wymaga ogromnego doświadczenia. aby po pewnym okresie przyszedł go odwiedzić ce-|. lem zasięgnięcia dalszych praktycznych porad. Dotyczy to zwłaszcza pierwszego okre-y su po opuszczeniu szpitala. Nie ulega wątpliwości. Ścisła współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych jest ponadto konieczna przy ustalaniu przyszłości nowo ociemniałego i wysuwaniu w tym zakresie w bezpośrednich z nim rozmowach sugestii na przyszłość. zegarek brajlowski. lekarz po-|. ma możliwość otoczenia fachową opieką każdego nowo ociemniałego. którzy odwiedzają pacjenta w szpitalu. Braille'a. aby w czasie odwiedzin swoim zacho293 waniem nie przeszkadzali w pracy personelowi szpitalnemu nad psychiczną rehabilitacją.dostarczanie pewnych podstawowych pomocy ułatwiających człowiekowi niewidomemu życie codzienne. Wręcz przeciwnie. Procesy psychiczne u każdego nowo ociemniałego. Wcześniejsza wizyta mogłaby stan psychiczny pogorszyć. zanim ociemniały nie pojedzie do zakładu! rehabilitacyjnego. że na drodze do akceptacji kalectwa i przystosowania się do życia i pracy bardzo ważnym czynnikiem. Je] praca podobnie zresztą jak i szpitala powinna być ściśle skoordynowana z Polskim Związkiem Niewidomych. wyczucia sytuacji (intuicji) . wyegzekwować konieczne świadczenia ze specjalistycznych instytucji na rzecz ociemniałego. tabliczka i bolczyk do pisania systemem punktowym L. Potrafi. że Związek z powodzeniem wywiązuje się ze swej roli głównego koordynatora i opiekuna. życzliwy stosunek lekarza. zachowanie rodziny i znajomych od pierwszych kontaktów z nowo ociemniałym powinno charakteryzować się pełnym zrozumieniem i chęcią pomocy w wytworzeniu wła-? ściwego klimatu psychicznego.to .'jak: biała laska. że tego rodzaju zachowanie negatywnie odbija się na stanie psychicznym pacjenta. Podobnie znajomi i przyjaciele przychodzący do pacjenta wyrażają mu w przygnębiającej formie wyrazy swego współczucia i zastanawiają się. Przede wszystkim jednak pielęgniarka | środowiskowa powinna okresowo odwiedzać nowo ociemniałego w domu.wspomnieć musimy także o zadaniach w odniesieniu do członków rodziny i znajomych.^ Nowo ociemniały w zasadzie powinien jeszcze przez pewien czas pozo-1^ stawać pod opieką ambulatoryjną. służąc mu zawsze pomocą i radą. gdy pacjent zna prawdę o swym wzroku i już ją przyjął. potrafiły sobie poradzić. jak również rozbudowaną sieć jednostek organizacyjnych. Organizacja. Jeżeli mówimy o roli lekarza w zakresie rehabilitacji psychicznej nowo ociemniałych . Wywrze to na pacjencie! dodatnie wrażenie. winien zaprosić go. Kiedy pacjent żegna się w momencie opuszczania szpitala. mając duże doświadczenie w pracy z niewidomymi. Nie potrzeba więc chyba specjalnie udowadniać. że przeżycia jednego z członków rodziny udzielają się pozostałym. jest bezpośredni przykład osób. Pamiętać ponadto należy. akcentując przyjacielski. Termin wspomnianej wizyty u nowo ociemniałego powinien być umiejętnie dobrany i nastąpić w okresie. często nawet decydującym. W wyniku tego mamy przypadki. jak żadna inna instytucja. Praktyka wielu lat wykazuje.

wpływ ma ta ocena na jego zachowanie i postępowanie? .celem rehabilitacji psychicznej w tej fazie jest akceptacja ślepoty. Była to placówka przeznaczona głównie dla nowo ociemniałych. 294 4.oraz umiejętności działania. psychoterapię grupową. Jaka jest jego postawa wobec środowiska ludzi widzących? 6. ocena własnych możliwości l^przez ociemniałego i ukształtowanie właściwej postawy wobec siebie. l Przeprowadzenie rehabilitacji psychicznej powinno być poprzedzone t dokładnymi badaniami diagnostycznymi. W Zakładzie tym dla realizacji celów rehabilitacji psychicznej stosowano następujące metody: psychoterapię indywidualną. albo pozostaje w do-| mu i ewentualnie korzysta z usług rehabilitacyjnych organizowanych i w ramach działalności Polskiego Związku Niewidomych. daje gwarancje większej skuteczności prowadzonej terapii i rehabilitacji. a także wykorzystywano dla celów psychoterapeutycznych . W obu przy-' padkach potrzebna jest jemu pomoc w psychicznej adaptacji do nowych '• warunków i sytuacji. zwłaszcza w chwili obecnej. jak ociemniały będzie przeżywał swoje kalectwo oraz jak będzie przebiegała akceptacja jego kalectwa i kształtowanie się jego postawy wobec siebie jako inwalidy i wobec rehabilitacji. § ustalenie planów życiowych na przyszłość. Ustalenie tych ocen jest jednak niezbędne do zaplanowania systematycznego oddziaływania psychoterapeutycznego.l. Konsultacja z ludźmi doświadczonymi. których okres rehabilitacji podstawowej trwał 3 miesiące. które powinny dać rozpoznanie i stanu psychicznego ociemniałego ze szczególnym uwzględnieniem psychicznej adaptacji do nowych sytuacji i warunków. Każdy lekarz okulista powinien dostrzegać również swoją rolę jako psychoterapeuty. Praktyczną realizacją procesu rehabilitacji psychicznej ociemniałych •zajmował się autor tej pracy pełniąc przez kilka lat funkcję psychologa w Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie. ukształtowanie aktywnej po-I stawy wobec rehabilitacji oraz właściwej postawy 'wobec środowiska | ludzi widzących. Właściwa faza rehabilitacji psychicznej ociemniałych Właściwa rehabilitacja psychiczna powinna rozpocząć się po zakoń-> czeniu pobytu nowo ociemniałego w szpitalu (hospitalizacji) lub leczenia ambulatoryjnego w związku z utratą wzroku. Często od postawy lekarza i pozostałego personelu oddziałowego zależy to. którzy sami bardzo często przeszli podobne procesy. Oczywiście pobyt w placówce rehabilitacyjnej (stwarza lepsze warunki do udzielania ociemniałemu systematycznej po-| mocy w tym zakresie. socjoterapię. Jaka jest jego postawa wobec środowiska rodzinnego? 5. jak: 1. Jak ocenia siebie jako inwalidę (postawa wobec siebie) i jaki . kiedy oddziały okulistyczne nie posiadają etatów psychologów. Jakie czynniki wpływają hamująco na proces rehabilitacji psychicznej. Jak już podkreślono . | VII. Lekarz okulista jest więc tym.4. Po tym okresie idzie | on albo do odpowiedniej placówki rehabilitacyjnej. Z reguły nowo ociemniali otrzymują niskie oceny w tym zakresie. W wyniku badań diagnostycznych psycholog '(psychoterapeuta) powinien uzyskać odpowiedź na takie pytania. Jaka jest jego postawa wobec rehabilitacji i trudności życiowych spowodowanych brakiem wzroku? ! 3. który jako pierwszy" może pomóc nowo ociemniałemu wejść na nową drogę życia. Problem psycholo-I gicznej diagnostyki dla celów rehabilitacji został omówiony w rozdz. W jakim stopniu ociemniały zaakceptował ślepotę i jej skutki? 2.

Psychoterapię indywidualną rozpoczynano na ogół podczas badań diagnostycznych. Problem modyfikacji postępowania i zachowania ociemniałych sprowadzał się w głównej mierze do ich aktywizacji . 1971a s. Etap modyfikacji pojęć. 81 . przekonań i poglądów ociemniałych na samych siebie i ich sytuację życiową. co w drodze rehabilitacji można zdobyć i odzyskać. uwzględniały indywidualne możliwości i warunki każdego z nich. Majewski. a mianowicie do kształtowania ich postępowania i zachowania / 296 uwzględniającego specyfikę kalectwa. bierną postawą wobec rehabilitacji i niewłaściwą postawą wobec siebie. był etapem walki z dezorientacją i dewaluacją samych siebie. które pozwalały im właściwie na siebie spojrzeć i w końcu właściwie siebie ocenić. W zależności od diagnozy i wskazań na posiedzeniach psychoterapeutycznych poruszano te problemy. a także podsuwaniem i zwracaniem uwagi na pewne fakty. Z reguły były to osoby. W tym okresie . które wymagają uświadomienia.proces rehabilitacji psychicznej rzpoczynano od wy jaśnienia możliwości życiowych i rehabilitacyjnych ludzi pozbawionych wzroku. którzy zazwyczaj charakteryzowali się całkowitym brakiem akceptacji ślepoty.psychoterapia indywidualna była pewnego rodzaju uczeniem ociemniałych. 295 4. przekazywaniem im pewnego zasobu wiadomości o nich samych. Z nowo ociemniałymi.do aktywnego realizowania nakreślonych planów i zadań.w zakresie rehabilitacji. O ile większość ociemniałych łatwo można było przekonać o słuszności wywodów na temat możliwości życiowych i rehabilitacyjnych.88): Większość ociemniałych potrzebowała osobistego i okresowego kontaktu z psychologiem celem wspólnego rozwiązania problemów psychologicznych. które to cechy dominowały u większości osób ociemniałych. które charakteryzują się brakiem akceptacji kalectwa.inne zajęcia. Wówczas wspólne analizowanie różnych stanów i reakcji psychicznych było właściwie zapoczątkowaniem psychoterapeutycznego oddziaływania poprzez skierowanie uwagi badanego na te problemy. Ten etap oddziaływania psycho-terapeuty był etapem modyfikacji pojęć. bierną postawą wobec rehabilitacji oraz niewłaściwą postawą wobec siebie . Snucie przed człowiekiem pozbawionym zdolności widzenia nierealnych celów przynosi w konsekwencji poważne skutki w postaci rozczarowania i całkowitego zniechęcenia do życia.w zakresie planów życiowych i zawodowych. zwłaszcza gdy stosowany był wywiad psychologiczny. przemyślenia i ustosunkowania się przez niego. I tu dochodzimy do drugiej płaszczyzny oddziaływania na ociemniałych. Jest rzeczą zrozumiałą. T. które zostały ujawnione w czasie badań. że prowadzone przez psychologa rozmowy z ociemniałymi odbywały się na realnej płaszczyźnie. o tyle droga . Psychoterapia indywidualna Doświadczenia autora ze stosowania psychoterapii indywidualnej w rehabilitacji psychicznej z ociemniałymi przedstawiają się w skrócie następująco (por. przekonań i poglądów na samego siebie kończył się zazwyczaj wyraźnym nakreśleniem przez ociemniałych planów i zadań na najbliższą przyszłość . a stopniowo na dalszą . tzn. Wskazywano na zachowane umiejętności i sprawności oraz przedstawiano to wszystko.1.

która na ogół prowadzi do długotrwałych i destrukcyjnych rozmyślań. Polegało to na tym. Wręcz przeciwnie. aktywizują człowieka nieraz do takiego stopnia. pokonywania trudności wynikających z braku wzroku. Zwracano również uwagę na to. było łączone z różnymi zajęciami prowadzonymi w ramach rehabilitacji podstawowej.motywacji. o ile takie miały miejsce. Można to nazwać "planem walki z bezczynnością". Z tego powodu kształtując postawę ociemniałych wobec rehabilitacji nastawiano ich na długotrwałą pracę. Tego rodzaju motywy mobilizowały ociemniałych do pracy rehabilitacyjnej przynoszącej im w efekcie samodzielność i niezależność życiową. które zdążyły się już zakorzenić. Bardzo ważnym momentem w tym okresie jest wytworzenie u ociemniałych odpowiedniej. Dlatego jak najdokładniej przestrzegano zasadę . że wyniki ich wysiłków będą natychmiastowe i bardzo widoczne. Wyraźnie przedstawiono ociemniałym.ustaleniu zajęć. że mieli oni kontakt i wpływ na ociemniałych przez większą część dnia. które wypełniałyby cały dzień. aby wyznaczone zadania nie przekraczały możliwości rehabilitowanych osób. że instruktorzy prowadzący przygotowanie zawodowe. niż się tego spodziewają. Prowadzenie rehabilitacji psychicznej metodą psychoterapii indywidualnej. że efekty tej pracy zjawią się później. że jedynie ich aktywny udział w procesie rehabilitacji może zapewnić im pozytywne-wyniki w przystosowaniu się do życia i pracy bez wzroku.wyniki w rehabilitacji były nikłe. Pomoc i oddziaływanie psychologa na tym etapie polegało na ustaleniu zadań dla ociemniałego na najbliższe dni . oraz analiza przyczyn niepowodzeń.pomimo wielkiego zapału i dobrych chęci oraz intensywnej pracy . tak jak to 'miało miejsce przed utratą wzroku. społecznego i zawodowego. Z tego powodu starano się wywołać u ociemniałych silne pragnienie i potrzebę powrotu do użytecznego życia osobistego. W pierwszym etapie ociemniali raczej w sposób bierny przyjmowali wskazania czy uwagi psychoterapeuty. Na ogół ociemniali spodziewali się. Niestety tych niepowodzeń w rehabilitacji ociemniali mieli stosunkowo dużo. jak wyznaczone zadania zostały przez ociemniałych zrealizowane. starano się o to. który odbywał się w czasie pobytu w zakładzie poprzez konkretne zajęcia i sytuacje. Realizacja nakreślonych planów i zadań wymagała bowiem pewnego wysiłku. czy potrafią. aby w czasie swoich zajęć w szczególny sposób zwracali uwagę na aktywny udział ociemniałych w tych zajęciach. aby ociemniali jak najszybciej odczuwali wyniki swej pracy na odcinku własnej rehabilitacji. teraz musieli przechodzić do czynu. a także przełamania pewnych nawyków. wykazywać. Nad wytworzeniem właściwej motywacji psycholog zaczął już pracować w pierwszym okresie. . Tego rodzaju pomoc pozostałych członków zespołu rehabilitacyjnego była psychologowi bardzo potrzebna z uwagi na to.do aktywizacji ich postępowania była dużo trudniejsza. zwłaszcza w zakresie aktywizacji ociemniałych. Dalsze zadania psychologa w ramach indywidualnego oddziaływania 297 to sprawdzenie. Motywy mobilizują do pracy nad sobą. Rozmowy psychologa z ociemniałymi stanowiły bowiem tylko fragment całego procesu psychicznej adaptacji do kalectwa. że zdolny jest pokonywać największe przeszkody. terapię zajęciową i naukę samodzielnego poruszania się otrzymywali wskazania. To stanowiło przyczynę okresowych zniechęceń i załamań. W wielu przypadkach . na to. kiedy starał się modyfikować pojęcia i poglądy ociemniałych na samych siebie.

jeżeli się zważy na indywidualne różnice. aby omówić nurtujące ich problemy. jakie istnieją między ociemniałymi. aby żalił się tak długo. Zdarzały się jednak poszczególne przypadki. Zdarzały się także inne przyczyny zniechęceń i rezygnacji z pracy nad sobą. gdy u ociemniałego wyraźnie występowało poczucie winy za utratę wzroku lub gdy ociemnia-. Zaangażowanie w proces własnej rehabilitacji odsuwało bowiem myśli ociemniałych od ślepoty i'je j skutków. w większości przypadków psychoterapia prowadzona była jako forma poradnictwa (psychoterapia racjonalna). Z uwagi na to. Z tego powodu niejednokrotnie zachęcano rehabilitowanego do wypowiadania się. a także zmniejszało się jego napięcie emocjonalne. które w każdym środowisku są nieuniknione. Wspólne omówienie tej sprawy i możliwość "wyżalenia się" przed kimś działało pozytywnie "na psychikę ociemniałego. Polegało ono na niestwarzaniu ociemniałym sytuacji. że byli oni nastawieni na bierne przyjmowanie wskazań i wyjaśnień psychologa. że sprawy te stanowiły także przedmiot wspólnych rozważań w czasie indywidualnych spotkań. Często sami szukali kontaktu z psychologiem.to zagadnienia te poruszano na posiedzeniach psychoterapii grupowej.wśród ociemniałych można było wyróżnić 3 grupy. co go gnębi i boli. Miało to miejsce wówczas. Przyczyną zniechęcenia i rezygnacji u niektórych ociemniałych bywał także czasami fakt. Pomyślne wyniki w zakresie kształtowania właściwej postawy wobec siebie jako inwalidy oraz aktywnej postawy wobec rehabilitacji powodowały stopniowe narastanie akceptacji kalectwa oraz redukowały negatywne reakcje związane ze ślepotą. Jest to zjawisko zupełnie naturalne. ły obciążał innych winą za swoje kalectwo. . W niektórych przypadkach poruszono także bezpośrednią sprawę akceptacji kalectwa. 298 na niewyznaczaniu im zadań. w której nie odczuwaliby swego uzależnienia i braku samodzielności. Po takiej rozmowie na ogół czuł się lepiej. których można określić jako typy pozyty.stopniowania trudności. a także dostosowywali się do wskazań i rad psychoterapeuty. które nasuwałyby im myśl o kalectwie. W zasadzie poprzez psychoterapię indywidualną starano się oddziaływać w głównej mierze w kierunku kształtowania właściwej postawy wobec siebie i wobec rehabilitacji oraz zaakceptowania kalectwa. W tym miejscu trzeba wspomnieć o pewnym profilaktycznym działaniu psychologa i całego personelu zakładowego. Biorąc pod uwagę sposób reagowania na pomoc psychologa udzielaną w ramach psychoterapii indywidualnej . Grupa ta składała się na . Tego rodzaju rozmowy miały bowiem charakter psychokatartyczny.ie reagujące. O ile chodzi o postawę wobec rodziny i widzących . Tu z kolei psycholog musiał wyjaśniać albo usuwać przyczyny nieporozumień. poprawiało się jego samopoczucie.wn. wiadomości i wyjaśnienia przyjmowali bez specjalnych zastrzeżeń. Łatwo się z nimi współpracowało. konflikty w samej grupie ociemniałych. W takiej sytuacji psycholog -wykorzystywał postępy jednych ociemniałych dla dobra drugich. dla mobilizacji mniej aktywnych i mniej odpornych. aż nie wypowie wszystkiego. 'Pierwsza grupa to ociemniali. jak konflikty z personelem. których realizacja na skutek braku wzroku stwarza specjalne trudności oraz udzielaniu im pomocy w takiej formie. że inni łatwiej i szybciej robią postępy.

Czynione przez psychologa próby wspólnej rozmowy były całkowicie odrzucane. Obok wychwytywania ich zainteresowań i tematów. . Wręcz przeciwną grupę stanowiły typy negatywnie reagujące.wiać.rozważania swego stanowiska i postępowania. W stosunku do tych ociemniałych w początkowym okresie stosowano psychoterapię podtrzymującą. Jeszcze inną grupę stanowili ociemniali. systematycznej współpracy z ociemniałym w zakresie jego rehabilitacji psychicznej. Stosowanie psychoterapii podtrzymującej nie oznaczało rezygnacji •z. przed którym dawniej otwierały się perspektywy kariery życiowej. Przedstawianie możliwości aktywnego i pożytecznego życia bez wzroku nie zawsze wywoływało pozytywne reakcje u ociemniałych. które utrudniają lub uniemożliwiają mu radzenie sobie w życiu codziennym. Częstokroć nawiązanie rozmowy psychoterapeutycznej z tymi ociemniałymi. Kiedy psychoterapia indywidualna z tymi ociemniałymi przybrała Właściwy charakter. zajmowano się przyczynami. Jej zadaniem było niedopuszczenie do pogorszenia się stanu . starając się pozyskać zaufanie ociemniałego.' . bo cóż mógł on ofiarować ociemniałym w zamian za wzrok. z którymi trudno było nawiązać kontakt. np. Polegało ono /na wskazywaniu na nierealność i bezpodstawność ustawicznego rozmyślania nad swoją sytuacją i bezczynnego w samotności spędzania czasu przeznaczonego na rehabilitację oraz na zadawaniu pytań skłaniających do ponownego . Faktycznie sytuacja psychologa nieraz bywała bardzo trudna. w świetlicy itp. którzy zdecydowanie odrzucali pomoc psychologa. co często okazywało się skuteczne. odbywało się w sposób podstępny. Tego rodzaju reakcje spotykano głównie u nowo ociemniałych znajdujących się jeszcze w okresie szoku psychicznego po nagłej utracie wzroku.ogół z dawniej ociemniałych. których od utraty wzroku dzielił okres dłuższy niż 2 lata. zapatrywaniami i postawami. 299 l Czyniono to wszystko w sposób taktowny. Wspólnie zastanawiano się nad jego poglądami. a również do modyfikacji jego postępowania i zachowania w określonych sytuacjach życiowych. że rozpoczęcie psychoterapii z ociemniałymi "trudnymi" odbywało się czasami w warunkach nieoficjalnych. Była to psychoterapia głęboka. niż to miało miejsce w poprzedniej grupie. polegająca na bardziej wnikliwym analizowaniu psychiki ociemniałego. na które ewentualnie byliby skłonni rozma-. .psychicznego ociemniałego. upłynął okres kilku tygodni. W tych przypadkach zanim przystąpiono do ścisłej i efektywnej współpracy między psychologiem a ociemniałym. na spacerze. prowadzona była dalej na innym poziomie. Z tego powodu rola psychologa sprowadzała się do działania profilaktycznego. a wszelkiego rodzaju wyjaśnienia i rady natychmiast kwestionowane i negowane. aż okres szoku psychicznego czy depresji minie i ociemniały będzie zdolny podjąć pracę nad psychiczną adaptacją. których można określić jako .. Uciekano się do niej przejściowo. nieraz uciekano się do opowiadania anegdot. zwłaszcza gdy miało się dp czynienia z młodym człowiekiem. analizowano motywy takiego czy innego postępowania w określonych warunkach. w pokoju mieszkalnym. W ten sposób ociemniały uświadomił sobie pewne zjawiska psychiczne występujące w jego sytuacji. co w konsekwencji prowadziło do modyfikacji jego poglądów i zapatrywań 'na samego siebie. Zdarzały się także sytuacje.

Podstawową zasadą tej metody jest to. który pobudziłby ich myślenie i wywołał pewne zaintereso-/anie własną rehabilitacją. że pozwala się osobie mającej problemy jak najwięcej mówić. Rola psychoterapeuty polega nie na zdobywaniu materiału klinicznego (poznawaniu pacjenta). Charakteryzowali się oni całkowitą obojętnością w stosunku . lecz na udzielaniu pomocy w poznaniu 'samego siebie. W czasie posiedzeń psychoterapeutycznych wykazywali nawet pewne zainteresowanie własnymi sprawami. W tych przypadkach praca nad uaktywnieniem w szczególny sposób spoczywała na barkach całego personelu rehabilitacyjnego.typy obojętne. W miarę upływu czasu i postępów w rehabilitacji psychicznej liczbę spotkań redukowano do 'l na 2-3 tygodnie.do własnej rehabilitacji. W zasadzie przyjmowali oni wskazania i rady psychoterapeuty 'bez specjalnych oporów. Terapia ta polega na tym. lecz to wszystko zamykało się w sferze projektów i planów. Autor tej pracy będąc przez okres 3 miesięcy" w Zakiadzie dla Inwalidów Wzroku w Chicago (Illinois Visually Handicapped Institute) miał możliwość . udzielać wyjaśnień i rad. w naszym przypadku ociemniały. swoich kłopotach i emocjach. to kształtował się on bardzo różnie . zamiast zadawać pytania. lecz nie stosowali ich w praktyce. Pomoc ta polega przede wszystkim na stwarzaniu serdecznej i otwartej atmosfery do wypowiadania się i zachęcaniu do dalszego mówienia o sobie.. że pacjent. że posiedzenia w początkowym okresie rehabilitacji były dłuższe. O ile chodzi o czas trwania jednego posiedzenia. 7 uwagi na całkowity brak zainteresowania przyszłym swoim życiem. a mianowicie brak jakiejkolwiek aktyw. a przede wszystkim wychowawców i asystentów socjalnych sprawujących nadzór nad ociemniałymi w czasie wolnym. w stosunku do których próby podejmowania rozmów psychoterapeutycznych podejmowano o wiele częściej. Należałoby jeszcze omówić sprawę częstotliwości oraz czasu trwania seansów psychoterapii indywidualnej. Nie dotyczy to oczywiście przypadków "trudnych". lecz także instruktorów prowadzących różne zajęcia. z tym jednak.bliżej zapoznać się z jej zastosowaniem w sto^-sunku do niewidomych dorosłych.'• Kości w kierunku rehabilitacji. Rogersa. R. jakiś mu towarzyszą. 00 Proces kształtowania aktywnej postawy u tych ociemniałych był 7. Stąd nazwa tej metody terapia skoncentrowana na pacjencie {client-centered the-rapy). W ich życiu zakładowym obserwowało się wręcz coś innego. Praca psy-. chyba że sam zainicjował dodatkowe spotkanie.hologa koncentrowała się głównie na dostarczaniu tym ociemniałym nateriału. reguły procesem długotrwałym i wymagał dużego zaangażowania nie tylko ze strony psychologa. Tego rodzaju typy były na ogół trudniejsze niż ociemniali reagujący negatywnie na pomoc psychoterapeuty. swych problemów i emocji.od 10 minut do 'nawet l godziny. Przy czym kładzie się . głównie nowo ociemniałych. Inną formą psychoterapii indywidualnej stosowanej w' rehabilitacji psychicznej ociemniałych jest psychoterapia niekierowana (niedyrektywna) rozpracowana i rozpowszechniona przez amerykańskiego psychologa K. Terapia ta odbywa się na zasadzie całkowitej dobrowolności i rola psychoterapeuty (psychologa) sprowadza się właściwie do pobudzania pacjenta do poznania samego siebie i szukania własnych rozwiązań nurtujących go problemów. natomiast w miarę upływu czasu i postępów stawały 'się coraz krótsze. jest sam sobie psychoterapeutą. Na początku kursu rehabilitacji każdy ociemniały objęty psychoterapią indywidualną miał l seans w tygodniu.

R. była psychoterapia grupowa.2.jest to. Zaletą tej metody . podczas której pacjent sam analizuje swoje stany psychiczne. Psychoterapia ta ma też charakter psychokatartyczny.tutaj większy r. może ją jedynie uzupełniać. Stąd 302 duża oszczędność czasu. Majewski. Rogers uważa. wówczas psycholog je akceptował i zachęcał do przyjęcia ich jako własne. j. Kiedy ociemniały sam dochodził do uświadomienia sobie swoich problemów" i wysuwania przypuszczalnych ich przyczyn i nieśmiałego wysuwania propozycji ich rozwiązania. W końcowym efekcie ten rodzaj psychoterapii powinien doprowadzić ociemniałego do tego. a liczba ich osiągała nieraz 20-30 z częstotliwością nawet 2-4 tygodniowo.. Psychoterapia grupowa nie zastąpi jednak psychoterapii indywidualnej. że może on jednocześnie oddziaływać na kilka osób. jako motywy do określonego działania.21). nie: "Czy doprawdy pan nienawidzi rodziców?" albo "Czy rzeczywiście nie chce pan brać udziału w nauce samodzielnego chodzenia?".acisk na aspekt emocjonalny niż intelektualny. K. Nie są to więc problemy narzucone przez psychoterapeutę. która miała na celu ' kolektywne rozwiązywanie niektórych zagadnień wspólnych dla wszystkich ociemniałych. W tej sprawie ociemniały musiał sam decydować.z punktu widzenia psychologa . ani nie udzialając rad. Również sam decydował. 1972. albowiem redukuje lub uwalnia ociemniałego z dręczących go negatywnych emocji przez możliwość ich ujawnienia i w ten sposób wyzbycia się ich. Ociemniali nie 'byli nigdy zachęcani przez psychologów do przychodzenia na rozmowę psychoterapeutyczną. lecz 'na problemach i trudnościach życiowych w ogóle. s. inni je kontynuowali. Zdarzały się przypadki. 19 . jeśli stworzy się mu właściwe warunki. Psychoterapia grupowaDrugą metodą. T. że ociemniały zaprzestawał dalszych rozmów już po pierwszym spotkaniu. Rozmowa koncentrowała się niekoniecznie na sprawach ślepoty.ak powinni postępować. kiedy powinien zakończyć z nim kontakty psychoterapeutyczne. W przeciwieństwie do psychoterapii indywidualnej. 4. Takie warunki stwarza właśnie psychoterapia niekierowana. aby on sam potrafił znajdować sposoby rozwiązywania różnych trudnych problemów i sytuacji. zbiorową formą . wówczas psycholog rzucał takie pyta. Zachęcanie do dalszej wypowiedzi odbywało się w ten sposób. z którymi rzeczywiście się boryka i które zamierza ujawnić i rozwiązać. W czasie rozmowy zachęcali oni do wyjawiania swoich spraw i emocji nie narzucając im ani swojego" poglądu na te sprawy. Na przykład gdy ociemniały mówił o konfliktach rodzinnych czy negatywnej postawie wobec rehabilitacji. psy-chicznej ociemniałych. Z reguły ociemniali sami zgła301 szali się do psychologów i wyrażali chęć rozmowy z nimi. jaką stosowano w wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w rehabilitacji. Ta metoda była szeroko stosowana w wymienionym Zakładzie w Chicago (por. kiedy i jak często powinien-rozmawiać z psychologiem. że zadaw wano im pytanie zmierzające do większego uwypuklenia istoty poruszonej sprawy i wyraźniejszego wyjawienia towarzyszących jej emocji. zwłaszcza jeśli chodzi o dalsze wspólne spotkania. Jaka jest faktyczna wartość psychoterapii niekierowanej? Przede wszystkim ociemniały ujawnia w niej te problemy. że każdy może poznać samego siebie.

. którzy słuchając wywodów i przeżyć innych. Nie wykluczało się też możliwości poruszania różnych innych osobistych problemów życiowo ważnych dla wszystkich ociemniałych. uczyli się sami. Tę formę . który miał być poruszony na danym posiedzeniu. "które z kolei znajdują swoje odbicie w zachowaniu i postępowaniu uczestników posiedzeń. że łączy isilnie ze sobą osoby rehabilitowane. kiedy chodziło o wprowadzenie i przygotowanie ociemniałych do wspólnego rozwiązywania problemów psychologicznych.stosowano tylko jeden raz w każdej grupie.. Kretschmer (1958. Dowiadując się. s.oddziaływania psychoterapeutycznego objęci byli wszyscy ociemniali. co ich boli i gnębi. wszelkie socjalne i zawodowe problemy. Z posiedzeń psychoterapeutycznych odnosili korzyści nie tylko aktywni ociemniali. Posiedzenia psychoterapeutyczne odbywały się w grupach nie większych niż 10 osób. W gronie podobnych sobie ociemniali czuli się bardziej swobodnie oraz łatwiej wypowiadali i' uzewnętrzniali to wszystko. Były to: 1. Każda z grup zbierała się raz na tydzień na swoje posiedzenia psychoterapeutyczne.Metoda psychoterapii grupowej ma te zalety. Wykład. Ta wzajemna wymiana doświadczeń i wzajemne oddziaływanie na. Wykład na temat celu i sensu . Wzajemne przekazywanie sobie przeżyć i ujawnianie podobnych kłopotów bardzo zbliżało ociemniałych i mobilizowało do udzielania sobie wzajemnie pomocy. ze do psychoterapii grupowej szczególnie nadają się " . Rola psychologa ograniczała się jedynie do wprowadzenia w problem (krótki wykład).. dyskusji prowadzonej przez ociemniałych. 379) podkreśla. społecznym i zawodowym. jak ogólniejsze zagadnienia rodzinne i małżeńskie". a więc miało -charakter psychokatartyczny. ponieważ płynęły z ust samych ociemniałych. w niektórych przypadkach bardziej skuteczna niż indywidualne oddziaływanie. z uwagi na częściowo odrębną problematykę jednej i drugiej grupy inwalidów wzroku. na dyskretnym kierowaniu i czuwaniu nad przebiegiem dyskusji oraz sporadycznym włączaniu się do dyskusji celem wyjaśnienia czy skorygowania błędnych poglądów i stanowisk niektórych ociemniałych. Podział ten okazał się jak najbardziej słuszny. Typowe posiedzenia psychoterapeutyczne miały na ogół charakter. Poza tym wszystkie rady i uwagi. lecz także ci. Istotę psychoterapii grupowej stanowi jednak czynny udział ociemniałych w rozwiązywaniu problemów poprzez wyrażanie swoich poglądów i przekonań oraz przyjmowanie rad i uwag swoich kolegów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji. kształtowali własne poglądy i postępowanie. v/ wyniku czego powstawały grupy szczątkowo widzących i całkowicie niewidomych. Psychoterapia grupowa stosowana w wymienionym Zakładzie miała różne formy. siebie prowadzą do modyfikacji i korekty błędnych przekonań. Chętnie są omawiane przez pacjentów również bardziej osobiste zagadnienia współżycia z innymi ludźmi.od zwykłego wykładu prowadzonego przez psychologa do swobodnej dyskusji rehabilitowanych między sobą. Tego rodzaju metoda kształtowania społecznych postaw ociemniałych okazała się bardzo skuteczna. E. jak postępować w różnych sytuacjach życiowych. były przyjmowane przez nich z całym zaufaniem oraz przekonaniem o ich wiarygodności i słuszności. Z tego powodu zasadniczymi zagadnieniami dyskutowanymi przez ociemniałych w ramach grupowej psychoterapii były postawy wobec środowiska rodzinnego i wobec widzących oraz sposoby pokonywania trudności w życiu rodzinnym. jak inni rozwiązują podobne problemy. Jako kryterium podziału przyjęto stopień utraty wzroku. Tego rodzaju wypowiadanie się przynosiło im ulgę i odprężenie emocjonalne. Psychoterapia grupowa może mieć różne stopnie .

Kierunek ten nazywał on "grupami spotkaniowymi" (encoUnter groups). Podobnie jak to miało miejsce przy omawianiu psychoterapii indywidualnej. czyli rozwiązywanie trudności życiowych jednego spośród uczestników. W tych przypadkach zaproszona osoba opowiadała swój życiorys. R. Często dyskusja przeciągała się i kontynuowana była po oficjalnym posiedzeniu. którzy nie potrafili przezwyciężyć trudności na swojej drodze do rehabilitacji i stali się jednostkami społecznie bezwartościowymi. Rogersa i stanowiła dalszy jej etap rozwojowy. Czas przeznaczony na l spotkanie ograniczony był do 45 minut. Kratochvil (1974. uwzględniając przede' wszystkim momenty związane z pracą nad usamodzielnieniem i uniezależnieniem się. Analizowanie życiorysów ociemniałych i wyciąganie z nich praktycznych wniosków. Zdarzali się również tacy. Większość ociemniałych brała aktywny udział we wszystkich formach prowadzonej przez nas psychoterapii grupowej. Natomiast po wysłuchaniu ociemniali zadawali pytania lub podejmowali dyskusję. Sięgano tutaj także często do życiorysów wybitnych ociemniałych. R. zaproszonych na posiedzenie. swojej drogi do pełnej rehabilitacji. metoda psychoterapii grupowej stosowana w rehabilitacji psychicznej ociemniałych v/ wymienionym już zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago (wg: T.pozytywne i negatywne.ociemniałych. 2. również tutaj dla porównania zostanie przedstawiona inna. Niektórzy z nich przygotowywali się do posiedzeń i zabierania głosu wyszukując odpowiednie 304 pytania i problemy. 4. którzy niepoważnie i z ironią podchodzili do tej iormy psychoterapii. który dobrowolnie zgłaszał się i przedstawiał swoje problemy.] Encounter znaczy .psychoterapii . Pozostali natomiast analizowali i udzielali porad odnośnie rozwiązania tych problemów na podstawie własnych doświadczeń. wzmacnianiu indywidualnych wartości. Oparta była ona na zasadach psychoterapii niekierowanej C.pisze S. Majewski. Na ogół jednak zauważono u ociemniałych dużą poprawę nastroju i samopoczucia po posiedzeniach psychoterapeutycznych. . 257) nie jest nastawiony na leczenie stwierdzonych zaburzeń. Bardzo dyskusyjna okazała się słynna książka ociemniałej Tomi Keitlen Pożegnanie z lękiem. 3. Rogers zwrócił uwagę na znaczenie wykorzystania intensywnych przeżyć w grupie dla dobrego samopoczucia człowieka.23). Dyskusja nad konkretnymi przypadkami. pobudzaniu samoaktywności i poczucia radości w życiu [. s. którzy na skutek usilnej pracy nad sobą doszli do znacznej samodzielności i niezależności życiowej często w bardzo trudnych warunkach. Stosowano 2 rodzaje życiorysów . Pierwsze z nich przedstawiały.! wraził-. 21 . interesującą wszystkich ociemniałych.grupowej wygłoszony był zawsze przez psychologa na pierwszym posiedzeniu. : Pewną odmianą tej formy psychoterapii grupowej było przedstawienie przez zrehabilitowanych ociemniałych. Przeciwieństwo stanowiły życiorysy ociemniałych.. C. lecz chce służyć przede wszystkimi rozwojowi. . "Kierunek encounter . Zdarzały się jednak często odchylenia od~ tego limitu. wości w kontaktach międzyludzkich. raczej in plus. głównie związaną z postawami społecznymi. Dostrzegali oni wartość i sens tych posiedzeń. 1972. Dyskusja nad problematyką ogólną. s.

lecz jego rola sprowadzała się raczej do pewnych organizacyjnych inicjatyw. A oto kilka przykładów przebiegu spotkań grupowych ociemniałych w Zakładzie w Chicago: 1. po jej ukonstytuowaniu nie włączano nowych członków. intensywny i silnie zabarwiony uczuciowo kontakt.z przeżywaniem oraz werbalnym i niewerbalnym. . . . Majewski. aby w świadomości zjawiły się przeżycia. Następnie uczestnicy na zasadzie dobrowolności opowiadali o tym. jak w poprzednim przykładzie. Wszyscy uczestnicy spotkań mieli do siebie zaufanie i obowiązywała ich dyskrecja.szczęście zależy od nas samych. co czujesz do ludzi widzących. .każdy może być szczęśliwy. co inni. miała w zasadzie charakter stały. że dobrana grupa ociemniałych zbierała się raz w tygodniu^ Udział w tej formie terapii był oczywiście dobrowolny. nie interpretował wypowiedzi członków 'grupy ani nie udzielał żadnych rad. wyrażaniem uczuć". Prowadzący spotkanie zalecił grupie pomyśleć przez 3 minuty o najprzyjemniejszej lub najbardziej przykrej sprawie. Dlatego nazywa się go osobą ułatwiającą prowadzenie terapii (faciiatator) albo prowadzącym grupę (group leader). na emocjonalne składniki osobowościWe wspomnianym Zakładzie Inwalidów Wzroku w Chicago metoda spotkań grupowych stosowana była w ten sposób. co w tym czasie zaprzątnęło ich świadomość. 20 T. Podobnie jak przy indywidualnej psy-• choterapii niekierowanej nacisk położony był na ujawnianie emocji.opowiedz grupie o swojej samotności. Celem tej formy terapii było umożliwienie ociemniałym poznania samego siebie. Następnie uczestnicy spotkania dzielili się tym z grupą. swoich problemów życiowych i kłopotów. odczytywali temat i przekazywali swoje opinie. Psychologia 305 Wprawdzie spotkaniom przewodniczył psycholog.spotkanie.: . 2. a więc niedzielenie się uwagami o spotkaniach z osobami nie będącymi członkami grupy. tzn.wszyscy ludzie są dobrzy. a zwłaszcza emo' cjonalne ustosunkowanie się do niego. 3.opowiedz. Tematy były także sformułowane jako pewne stwierdzenia: . . co odczuwasz w tej chwili. w których każdy z uczestników rezygnuje z formalnych i wyuczonych konwencji i z otwartością oddaje się temu kontaktowi całą swoją istotą bez hamulców i przeszkód. myśli. Prowadzący spotkanie oraz niektórzy z członków grupy przygotowali uprzednio pewne tematy na piśmie (w brajlu lub czarnodruku) na specjalnych kartkach. które samowolnie się narzucają. . Prowadzący spotkanie zalecał grupie przez 3 minuty skupić sią. . które wpływają na zachowanie się ociemniałych. Był on po prostu jednym z uczestników oraz wypowiadał się na tych samych zasadach.były także osoby widzące. przeżyć głęboko zabarwionych emocjonalnie. oparty na aktualnie doznawanych uczuciach. Terapia oparfa na koncepcji spotkań grupowych kładzie duży nacisk na przeżywanie. Na spotkania zapraszane. Natomiast nie narzucał on żadnych treści wypowiedzi. Grupa. . które nurtują ich obecnie i zakłócają ich życie. np.opowiedz grupie. W określonym' kontekście rozumie się otwarty. W czasie spotkania uczestnicy po kolei ciągnęli kartki.

że wielu ociemniałych myśli. W pracy grup terapeutycznych L. polemiki. jakie żywi do niego. oraz możliwość nawiązywania kontaktów z ludźmi o podobnych trudnościach życiowych. Często wydaje się im. co chciałby mu powiedzieć. Ta faza była też okresem. lecz aby każdy swobodnie wypowiadał się na ten temat. Uważa on również. że aby człowiek mógł swobodnie rozmawiać o swoich przeżyciach i problemach emocjonalnych. olbawa. aby każdy pomyślał o kimś. są czymś specyficznym tylko dla nich. kogo najbardziej nie lubi lub nienawidzi. jakie płyną z indywidualnej psychoterapii niekierowanej. jak lęk. • . ograniczeniami i znaczeniem sesji terapeutycznych. Następnie ktoś z grupy przedstawia tę osobę (może to nawet być ktoś. która głównie ukierunkowana była na adaptację w sferze intelektualnej poprzez modyfikację pojęć i sądów o samym sobie i otoczeniu. co faktycznie o tym myśli i jakie w zwiąż-' ku z tym narzucają się emocje. Aby jednak terapia ta osiągnęła zamierzony skutek. krytykowania wypowiedzi innych. Może to odbywać się nawet w formie bardzo agresywnej oraz przyjąć formę dialogu. stany depresyjne itd. co różni ich od innych ludzi. ociemniałymi prowadzona przez L.5 lat grupy terapeutyczne ociemniałych. w którym wyłaniał się spośród ociemniałych prowadzący sesje . Pracując jako psychiatra w Zakładzie Rehabilitacji Niewidomych w Topeka w stanie Kansas (Kansas Rehabilitation Center for the Blind) prowadził on przez okres 2. 33 . osoba biorąca w niej udział musi doceniać jej wartość i poważnie do niej się ustosunkować. Twierdził on. zapoznanie się z celami. Cholden wyodrębnia 2 fazy. Choldena była głównie ukierunkowana na sferę emocjonalną. 4.W tych ostatnich przykładach wszyscy wypowiadali się na ten sam temat. Pierwsza obejmująca pierwsze spotkania miała na celu zorganizowanie się grupy na zasadzie dobrowolnego udziału. albowiem nie dostrzega on reakcji swego rozmówcy w postaci uśmiechu. Na podstawie swych doświadczeń stwierdził on. L. Zwracano jednak uwagę na to. wysuwania argumentów czy kontrargumentów. aprobaty poprzez skłon-głowy itd. ' O ile chodzi o wartość tej formy psychoterapii. kogo rzeczywiście dana osoba nie lubi).. Cholden (1958. To hamuje go przed dzieleniem się swoimi przeżyciami i problemami. to obok podobnych korzyści.47). Rogersa rehabilitację psychiczną ociemniałych prowadził L. a sesje terapeutyczne odbywały się raz w tygodniu. Powyższe stwierdzenia zdecydowały o tym. ja306 kie im towarzyszą. s. Podobnie na zasadach psychoterapii grupowej K. Cholden jako prowadzący te spotkania starał się być bardzo aktywny. W przeciwieństwie do psychoterapii grupowej prowadzonej w Zakładzie w Warszawie. Prowadzący grupę zalecał. gdyby go spotkał. Liczyły one od 8 do 10 osób. musi być on świadomy. dodatkowo stwarza ona możliwość poznania problemów ludzi i emocji. | że problemy te wskazują na chorobę psychiczną. że ich problemy emocjonalne. R. oraz o tym. aby wypowiedzi te nie przybierały formy dyskusji. zadowolenia pojawiającego się na twarzy. a jeden z uczestników "wygarnia" mu wszystkie swoje żale. Niewidomy nie ma takiej możliwości. że terapia grupowa/ ? z. Cholden bardziej koncentrował się na sferze emocjonalnej.. W tym okresie L. że ociemniali mają duże trudności w wyrażaniu i manifestowaniu swoich uczuć w kontaktach z innymi osobami. w jaki sposób jest to odbierane przez osobę słuchającą. .

dowiedzieli się o sposobach radzenia sobie z problemami emocjonalnymi od innych uczestników sesji terapeutycznych. 1971a.dowiedzieli się o tym. Wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w różnych sytuacjach zakładowych można uważać za pewną formę socjoterapii. Doszukiwano się źródeł tych reakcji oraz wskazywano na ich skutki dla funkcjonowania osobowości. Majewski. wyzwolenie) i traktował ją Jako najważniejszą. 3. Stosunek do niedowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. ' . przejmował on stopniowo główną rolę w grupie przy równoczesnym minimalizowaniu roli głównego psychoterapeuty. że jakkolwiek wszystkie zajęcia rehabilitacyjne skierowane były na dokonanie tych przemian i nie można wyodrębniać tylko korzyści terapii grupowej. skoncentrowana była na bardziej merytorycznej stronie. zagadnienie "inności" . Ociemniały nie był w Zakładzie sam. 47) stwierdza. w której chodziło o ukształtowanie się grupy. lecz tworzył wraz z . 40). W podsumowaniu autor (s. to trzeba ją jednak uważać za integralną i ważną część całego programu rehabilitacyjnego.). Cobierał on tematy i inicjował dyskusję. 90 i nast. T.. że ich problemy emocjonalne mają charakter ogólniejszy i dotyczą także innych ludzi. izolację społeczną. • Z reguły przedmiotem wspólnych rozważań były następujące problemy: 1.-' W miarę konsolidacji grupy oraz swobodnego i bezpiecznego poczucia się jej członków poruszano sprawy bardziej osobiste. szczególnie trudnymi emocjonalnie. . zależność od innych. nie był odizolowany od innych. a na tym tle uczucie zazdrości. ' . Reakcje emocjonalne na ograniczenia płynące ze ślepoty. a mianowicie problemach emocjonalnych ociemniałych. izolacja. Na skutek udziału w grupach terapeutycznych zaobserwował on u wielu ociemniałych bardzo wyraźne pozytywne zmiany osobowości i społecznej dojrzałości.3. a często uświadomili sobie własne sposoby rozwiązywania i pokonywania trudności. a więc reakcje na sytuacje frustrujące. Druga faza.różnic w porównaniu z widzącymi. Postawa wobec widzących określona przez autora jako "wrogość wobec widzących" i na tym tle poczucie mniejszej wartości. ta pierwsza faza. Tę fazę autor nazwał fazą katharsis (oczyszczenie. Cholden uważa terapię grupową za okazję dla ociemniałych do nauczenia się wielu ważnych spraw. przeciągała się często do 3-4 spotkań. związane z różnymi sytuacjami społecznymi. 4. Jak podaje autor . L. s.nauczyli się wyrażać z większą swobodą swoje problemy emocjonalne i przeżycia. Socjoterapia W wymienionym Zakładzie Rehabilitacji Podstawowej dla Niewidomych w Warszawie w adaptacji psychicznej ociemniałych do nowych sytuacji i warunków starano się także wykorzystać pewne. z ceaa* 307 lami i znaczeniem sesji terapeutycznych. .(s.(leader). która nie zawsze ostro oddzielała się od pierwszej. 2. że w wyniku terapii grupowej ociemniali: . jej prowadzącego oraz zapoznanie się. Ponadto twierdzi on. a także aktywizował w tym kierunku pozostałych uczestników sesji.wpływy 308 środowiska społecznego (por.

Człowiek łatwo ulega sugestii grupy. Niejednokrotnie instruktor na skutek niewłaściwego prowadzenia zajęć. Kontakty z ociemniałymi bardziej zrehabilitowanymi. otwierającą przed nimi perspektywy użytecznego i wartościowego życia.wzajemne oddziaływanie ociemniałych na siebie w warunkach zakładowych jest korzystne dla większości z nich. Wpływ środowiska może być pozytywny lub negatywny. lecz również cały personel zmuszony był walczyć. nastawiając ich negatywnie do rehabilitacji oraz namawiając do lekkomyślnego łamania regulaminu i zaniedbywania obowiązków. Z tego rodzaju wpływami nie tylko psycholog. Wynika stąd wniosek. Rola poszczególnych pracowników w zakresie psychicznej adaptacji może być bardzo duża. Zależy to od sposobu prowadzenia zajęć oraz od ich postawy wobec ociemniałych. nie pozostawało bez śladu. zachęcały do pracy i sięgania po podobne wyniki. a mianowicie . którzy chwalili się swoimi osiągnięciami. którzy trafili do Zakładu. która wspierałaby zewsząd oddziaływanie psychologa. Zetknięcie się z wręcz odwrotną sytuacją. Z tego powodu wpływ ten musi być przez psychologa oraz pozostałych członków personelu rehabilitacyjnego kontrolowany i ewentualnie korygowany.nieuwzględniania indywidualnych możliwości i nieprzestrzegania zasady stopniowania trudności. gdzie się wygodnie i beztrosko spędza czas. Już sam przyjazd do Zakładu. Pobyt w Zakładzie traktowali oni jak wczasy. Wielu z ociemniałych. a nie tylko psychologa. zwierzanie się ze swoich trudności i kłopotów oraz dzielenie się swoimi uwagami na temat przebiegu swojej rehabilitacji. przekonania i zapatrywania poszczególnych ociemniałych oraz wywierało wpływ na ich postępowanie i zachowanie się.4. Inne sposoby oddziaływania psychoterapeutycznego Rehabilitacja psychiczna ociemniałych w Zakładzie była dziełem wszystkich pracowników. 309 4. działały mobilizująco na ociemniałych mniej aktywnych i niezorientowanych w swoich możliwościach. o ile chodzi o rehabilitację psychiczną. . Jak wykazały obserwacje . Celem zbiorowych wysiłków całego personelu w tym zakresie było stworzenie odpowiedniej atmosfery. który był specjalnie powołany do tego zadania. Poprzez kontakty i rozmowy podlegał on wpływom całego środowiska. aby przypadkowo nie odciągał od zasadniczego celu pobytu w Zakładzie. pochodziło ze środowisk reprezentujących błędne poglądy na wartość i przydatność ludzi pozbawionych zdolności widzenia oraz wywierających negatywny wpływ r. Zdarzały się również przypadki. Wartość ta może być przez nich wykorzystana lub zmarnowana.pozostałymi ociemniałymi pewne grupy i całą społeczność terapeutyczną. że pewne grupy rehabilitowanych osób niekorzystnie oddziaływały na swoich kolegów. Środowisko zakładowe urabiało więc poglądy.'. spotkanie się z grupą ludzi ociemniałych będących w podobnej sytuacji i dążących do takich samych celów zmienia psychikę wielu w sposób zasadniczy. negatywnej postawy wobec rehabilitacji. jakim jest rehabilitacja. o ile się weźmie pod uwagę wartość psychoterapeutyczną prowadzonych przez nich zajęć. może zniechęcić ociemniałych uczniów i przyczynić się do ukształtowania'^.a ich postawę wobec rehabilitacji. że wpływ jednych ociemniałych na drugich musi pozostawać pod kontrolą. Wzajemne rozmowy. Radykalne zmiany u niektórych ociemniałych dały się zauważyć już po kilku dniach pobytu w Zakładzie.

przedstawienia teatralne. jak też bardzo pozytywnie wpływają na kształtowanie społecznych postaw oraz postawy wobec siebie. Do rozrywek. które redukują lub likwidują skutki kalectwa oraz dają ociemniałemu możliwość powrotu w pewnym zakresie do sytuacji sprzed utraty wzroku.. przyczyniają się do wytworzenia optymistycznej wizji przyszłości i likwidacji stanów depresyjnych. nauka czynności życia codziennego." zwłaszcza zajęć typu rozrywkowego. Na jego barkach spoczywa troska o to. że po pracowitym dniu należy się odpoczynek. Wszystkie rozrywki. lecz nie można w tym czasie bezczynnie rozmyślać nad swoim losem. co nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się postawy wobec . która powinna być oparta na zasadzie stopniowania trudności. Bardzo dużo w dziedzinie psychicznej rehabilitacji może zdziałać wychowawca czy asystent socjalny. który powinien mieć na uwadze indywidualne cechy i możliwości ociemniałych. nie powinny mieć miejsca w Zakładzie. Przekazywanie psychologowi przez instruktorów i nauczycieli uwag odnośnie do zachowania się ociemniałych podczas zajęć. aby wspólny wysiłek psychologa i całego personelu nie został zmarnowany wówczas. torzy muszą prowadzić je na właściwym poziomie i uwzględniać podstawowe zasady. zabawy taneczne i towarzyskie. Wspólnie ustalenie wskazań i przeciwskazań dla prowauz. Związane są one z doborem programu.rehabilitacji. nauka brajla i pisania na maszynie czarnodrukowej oraz przygotowanie zawodowe połączone z terapią zajęciową. Nic bardziej korzystnie nie wpływa na samopoczucie jak widoczne wyniki własnych wysiłków. wycieczki turystyczne i krajoznawcze. który sprawuje opiekę nad ociemniałymi w czasie wolnym od zajęć. Przekazywanie instruktorom i nauczycielom przez psychologa wyników badań psychologicznych. należą: gry stolikowe. które naszym zdaniem wywierały bardzo pozytywny wpływ psychoterapeutyczny. słuchowiska radiowe. Poza tym zajęcia te todciągają od bezczynności i destruktywnego rozmyślania oraz zasklepienia się w sobie. których zadaniem było: 1.siebie jako inwalidy. 2. kiedy ociemniali nie mają zajęć obowiązkowych. 1. audycje muzyczne. Do nich należy: nauka samodzielnego poruszania się.Mówiąc o wartości psychoterapeutycznej różnych prowadzonych w ramach rehabilitacji zajęć. a mianowicie . Rozrywka musi jednak być podporządkowana naczelnemu celowi pobytu w Zakładzie. W ten sposób ociemniali będą mogli osiągać systematycznie pozytywne wyniki. Te formy odpoczynku czynnego zarówno powodują regenerację sił fizycznych i psychicznych. Z tego powodu dużą uwagę przykładano do form czynnego odpoczynku:. instruk. 3. Przede wszystkim jednak powodują poczucie własnej wartości i użyteczności oraz stwarzają perspektywy na lepszą przyszłość. Aby jednak przynosiły one pożądane efekty. pokonywaniu trudności i dążność do osiągania zamierzonego celu.eiiia ^a-ięć w aspekcie rehabilitacji psychicznej. ożywiają zbiorowe życie wyrywając jednostki nieuspołecznione i . Te wzajemne konsultacje stwarzały możliwości głębszego poznania poszczególnych ociemniałych oraz płaszczyznę planowego i zorganizowali nego oddziaływania na osoby rehabilitowane przez cały zespół. które temu celowi nie służą. wyrabiają wytrwałość w. Wyrazem współpracy psychoterapeuty z całym zespołem rehabilitacyjnym były między innymi wzajemne konsultacje. Zajęcia te korzystnie wpływają na system nerwowy powodując uspokojenie i po• lepszenie samopoczucia. przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę na te. a także z jego realizacją. Nie ulega wątpliwości.

a także zachęca do szukania pomocy u różnych lekarzy czy nawet znachorów. W przypadkach. Organizując tego rodzaju imprezy trzeba jednak mieć na uwadze to. pulmonologicznych. jaka zaistniała w związku ze ślepotą. Poważny wpływ na psychikę ociemniałego ma bowiem poczucie. Trudniej przedstawia się sprawa z dodatkowymi ka-lectwami o charakterze ustabilizowanym (amputacje kończyn lub części kończyn). że w przyszłości będzie można w wyniku odpowiednich zabiegów poprawić stan wzroku. Poza tym rehabilitacja musi być prowadzona z uwzględnieniem obu kalectw. życiu zakładowym wydarzeniami. w których nieodwracalność ślepoty z lekarskiego punktu widzenia jest faktem bezprzecznym. które mogą hamować właściwy i skuteczny przebieg rehabilitacji psychicznej osób ociemniałych. kiedy u ociemniałych występują stany podniecenia lub stany głębokiej depresji bardzo pomocne mogą okazać się środki uspokajające i antydepresyjne. które dotknięte są wyłącznie ślepotą. Z doświadczenia Zakładu Rehabilitacji Podstawowej Niewidomych w Warszawie wynika (por. aby /wszyscy chętni brali w nich aktywny udział oraz wszyscy odnosili zamierzoną korzyść i zadowolenie. 77). Majewski. które ma również swój aspekt psychologiczny. kardiologicznych. wyjścia do teatrów itp. Wytwarza to u ociemniałego negatywną postawę wobec rehabilitacji. Bardzo wielu ociemniałych wskazywało w czasie badań diagnostycznych na niewłaściwą postawę członków rodziny i konflikty rodzinne jako czynniki utrudniające proces rehabilitacji psychicznej. Polega ona na wspieraniu psychoterapii przez terapię środkami farmakologicznymi. np. Odpowiedni lek musi jednak być indywidualnie dobrany przez lekarza. W końcu wymienić trzeba niewłaściwe warunki socjalno-bytowe i trudności . 1971a. Zmniejszenie rozmiarów tego kalectwa może jedynie spowodować oprotezowanie. że znajduje on zrozumienie j. W przypadku przewlekłych i nieuleczalnych schorzeń. na które ociemniali z dużym zainteresowaniem oczekiwali. które powodują dalsze ograniczenia człowieka dotkniętego ślepotą. gdzie istnieją rzeczywiste podstawy. a później wspominali przez najbliższe dni. tzn. T. Zabawy taneczne. a także innych osób do współżycia i współpracy z człowiekiem pozbawionym wzroku. Ujawnienie ociemniałemu faktycznej diagnozy jest warunkiem podjęcia przez psychologa (psychoterapeutę) jakiejkolwiek pracy zmierzającej w kierunku przystosowania się ociemniałego do sytuacji. Ociemniali o złożonym inwalidztwie trudniej adaptują się psychicznie do nowych warunków niż osoby. były w naszym. s. mającej na celu przygotowanie ociemniałego do życia i pracy. które nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny.czynnikiem jest niejasne przedstawienie ociemniałemu diagnozy odnośnie do stanu jego wzroku. Na specjalne podkreślenie zasługuje współpraca psychologa z lekarzami internistą i psychiatrą. Tego rodzaju skutki daje często leczenie szpitalne lub sanatoryjne. przygotowanie członków rodziny.nietowarzyskie z autyzmu. że najważniejszym tego rodzaju . Kolejnym czynnikiem są dodatkowe schorzenia i kalectwa. które powinno poprzedzić okres intensywnej rehabilitacji. duże znaczenie ma skuteczne leczenie somatyczne. Lekarze okuliści niejednokrotnie dają pacjentowi pewne nikłe nadzieje na odzyskanie czy uratowanie wzroku w przypadkach. opiekę u swoich bliskich. ^ 311 Istnieje wiele czynników. Polepszenie sytuacji w tym zakresie może przynieść jedynie rehabilitacja środowiska. Nie dotyczy to oczywiście przypadków.

względnie uzyskania kwalifikacji zawodowych. Wprawdzie 314 . Psychologicznym aspektem pierwszego etapu poświęcono już dość dużo miejsca przy omawianiu diagnozy tyflopsychologicznej dla celów poradnictwa zawodowego. ^ v. Wspomniano też o roli psychologa w przygotowaniu do pracy w ośrodkach szkolno-<wychowawczych. Dla ociemniałych posiadających złe warunki życiowe ślepota właściwie nie przestaje być problemem.udzielenie osobie niepełnosprawnej porady zawodowej na podstawie kompleksowej oceny zdolności do pracy.-Chorzowie i Krakowie. .w dość istotny sposób wpływają na przeżywanie swego kalectwa. oraz w specjalnych zakładach wychowawczych dla niedowidzących. w wieku 16-40 lat.zawodowych. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY ZAWODOWEJ REHABILITACJI NIEWIDOMYCH I NIEDOWIDZĄCYCH Mówiąc o rehabilitacji niewidomych i niedowidzących nie można pominąć zagadnienia rehabilitacji zawodowej. Kierowane do nich osoby wymagają z reguły przekwalifikowania w związku z utratą wzroku. Sytuacja taka powoduje to. Zakłady rehabilitacji zawodowej dla niewidomych Zakłady rehabilitacji zawodowej przeznaczone są dla niewidomych. a mianowicie: w Bydgoszczy.przygotowanie jej do pracy poprzez odpowiednią formę kształcenia zawodowego. co z kolei jest czynnikiem pozytywnym w rehabilitacji psychicznej ociemniałych. a zwłaszcza ociemniałych. .zapewnienie odpowiedniej dla niej pracy . jeśli występują w konkretnym przypadku.sprawowanie opieki profilaktyczno-leczniczej i rehabilitacyjno-socjalnej w czasie zatrudnienia. W procesie rehabilitacji zawodowej można wyróżnić następujące etapy: . w których znajdują się specjalne szkoły zawodowe dla niewidomych. Istotne jest tu także roztoczenie przed ociemniałymi perspektyw . jeśli dotychczas takiej okazji nie miały. .stanowiska i warunków pracy. Obecnie pragnę poświęcić trochę miejsca problematyce psychologicznej występującej w procesie rehabilitacji inwalidów wzroku przebywających w zakładach (ośrodkach) rehabilitacji zawodowej oraz w spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich. której celem jest przygotowanie oraz zapewnienie pracy osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej psychofizycznymi możliwościami i kwalifikacjami zawodowymi. X.w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych jako czynniki hamujące i utrudniające rehabilitację psychiczną ociemniałych.. 1. Nie312 wysiarczaJace sroum piwu^iif ^ruuiu uu^^u. że ociemniałemu trudno ją zaakceptoTe wszystkie czynniki. Obecnie istnieją w naszym kraju 3 tego rodzaju zakłady.c^^ ^^»-niowe trudności w wykonywaniu czynności życia codziennego związanych z zaspokajaniem potrzeb życiowych . nowinny jak najszybciej być usunięte lub zredukowane do minimum.

W placówkach tych przywiązuje się dużą wagę do opieki psychologicznej.doradcy dla nauczycieli i wychowawców. s. że "zagadnienia psycholo-' giczne często dominują w pełnym kompleksie problemów związanych z diagnostyką i terapią w procesie rehabilitacji zawodowej inwalidów. Udzielania nauczycielom. Mahnowski (1980. 3. Spółdzielnie niewidomych i ogólnoinwalidzkie W spółdzielniach niewidomych i spółdzielniach ogólnoinwalidzkich pracuje około 20 000 niewidomych i niedowidzących na stanowiskach pracy dostosowanych do ich psychofizycznych możliwości i kwalifikacji zawodowych. wychowawcom i innym pracownikom porad w rozwiązywaniu trudności występujących w pracy z osobami rehabilitowanymi. o ile taka potrzeba zachodzi. ^. . fizjologii i socjologii skonstruowanego programu rehabilitacji^. których rozwiązanie decyduje zazwyczaj o powodzeniu najbardziej prawidłowo z punktu widzenia medycyny. a mianowicie: . Jego zadania można więc sprowadzić do następujących: 1. O ile chodzi o zatrudnienie. Przeprowadzania badań psychologicznych zarówno dla celów poradnictwa zawodowego. Psycholog jest członkiem zespołu rehabilitacyjnego sprawującego opiekę profilaktyczno-leczniczą i rehabilitacyjno-socjalną nad zatrudnionymi w spółdzielniach osobami niepełnosprawnymi. 4. . Stwarzania odpowiedniego klimatu w zakładzie sprzyjającego rehabilitacji. Nie może też być mowy o pełnym. 2. Do niego należy też oddziaływanie na środowisko rodzinne i przygotowanie go do' współżycia i współpracy z niewidomym czy niedowidzącym. Stanowią one bowiem zespół problemów. że każdy z tych zakładów zatrudnia psychologa. 42) pisze. 2. które są specjalnymi zakładami pracy przeznaczonymi dla osób o obniżonej zdolności do pracy. Dowodem tego jest fakt. to jednak realizują one zasadę rehabilitacji kompleksowej... O ile chodzi o zadania/psychologa funkcjonującego w ramach zespołu^ . to największe szansę dla niewidomych i niedowidzących stwarzają spółdzielnie inwalidów. Dotyczy to kształtowania właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy uczniami oraz personelem a uczniami (socjoterapia). zmiany kierunku szkolenia itd. że w procesie rehabilitacji realizowanym przez te zakłady problematyka psychologiczna zajmuje również właściwe sobie miejsce. zwłaszcza psychicznej. O znacze31& niu tej opieki J. Pełni on bowiem wiele funkcji. a zwłaszcza udzielania wyjaśnień (na podstawie przeprowadzonych badań) przyczyn występujących trudności i problemów. inwalidy. w ramach której wszystkie potrzeby niewidomego czy niedowidzącego są realizowane.. wyczerpującym i prawidłowym poradnictwie rehabilitacyjno-zawodowym bez udziału w nim psy-': chologa".doradcy zawodowego.psychoterapeuty. a zwłaszcza przeprowadzania psychoterapii indywidualnej i grupowej.głównym celem działalności tych placówek jest rehabilitacja zawodowa przygotowanie do pracy. Kierowania procesem rehabilitacji psychicznej i społecznej niewidomych czy niedowidzących. Oznacza to. jak równie dla celów rehabilitacji psychicznej.. a więc ustalania kierunku szkolenia. . Jego zadania są bardzo zróżnicowane.

sprawowania opieki psychologicznej nad niewidomymi zatrudnionymi w systemie pracy nakładczej. .te sprowadzają się do następujących: . doboru odpowiedniego zawodu lub stanowiska pracy i opracowywania wspólnie z pozostałymi członkami zespołu. Ponadto do zadań psychologa należy wspólnie z innymi członkami ze316 społu rehabilitacyjnego organizowanie opieki nad życiem domowym nie-widomego czy niedowidzącego i członkami jego rodziny.) na podstawie własnej praktyki w spółdzielni niewidomych zadania psychologa sprowadza do: . w zaspokajaniu ich potrzeb społecznych i kulturalnych. . Mówiąc o rehabilitacji zawodowej trzeba także zaznaczyć. . .udzielania porad w problemach życia codziennego. 45^ i 46) dzieli je na 3 grupy uwzględniające przy tym różne grupy pracowników.prowadzenie różnych form psychoterapii: indywidualne j i grupowej. Józkowicz (1981. 2 i nast. . . . dyskusje. w zwykłych zakładach pracy. Zadania psychologa w odniesieniu do pracowników już zatrudnionych przedstawiają się natomiast następująco: \f . chorobę itd.współpracy z lekarzami i pracownikiem socjalnym w zaspokajaniu potrzeb rehabilitacyjnych niewidomych.. . Podobnie A. W odniesieniu do pracowników opuszczających pracę w spółdzielni. .współudział w organizowaniu czasu wolnego pracowników. s. ^ W odniesieniu do pracowników nowo przyjętych do spółdzielni za-' dania . Tam jednak nie mają zapewnionej specjalnej opieki psychologicznej.opracowania szczegółowych wskazań i udzielania szczegółowych instrukcji w zakresie higieny psychicznej. . zadania psychologa sprowadzają się do: . ze względu na wiek. -• kształtowanie właściwej atmosfery społecznej i rozwiązywanie sytuacji konfliktowych wśród pracowników.współudziału w organizacji procesu jego adaptacji zawodowej 1< czuwania nad prawidłowością jego przebiegu. to wymieniony autor (1980. pogadanki.dokonywanie analizy psychologicznej szeroko pojętych warunków pracy. V. sprowadzenie psychoprofilaktyki poprzez odczyty. .. .przeprowadzania badań psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego nowego pracownika. że wielu niewidomych i niedowidzących pracuje również poza spółdzielnią inwalidzką.rehabilitacyjnego w każdej spółdzielni.przeprowadzania psychologicznych badań diagnostycznych dla celów ustalania programu rehabilitacji niewidomego. s. .kształtowania właściwych stosunków międzyludzkich w spółdzielni. ". rozmowy itd.oddziaływania w kierunku jego rehabilitacji psychicznej poprzez stosowanie różnych form psychoterapii. rehabilitacyjnego szczegółowego programu rehabilitacji.udzielania okresowych porad i konsultacji w ramach opieki spółdzielni nad byłymi jej pracownikami.przeprowadzanie badań psychologicznych potrzeb pracowników.. .instruowania spółdzielni o zasadach i formach postępowania zposzczególnymi nowo przyjętymi pracownikami. .

Bateman B. Handbook for the Blind. PWN. "Przegląd Typologiczny" 1975. Bern 1980. . Haptic Deyelopment and Work Adjust-ment Program. Biirklen K. Warszawa 1954^ .: Tests Used in the Psychological Evaluation of Blind and Visually Handicapped Persons. B. Bauman M.: Metody pedagogiki specjalnej. Lipsk 1978. P.: A Manual of Norms for Tests Used. J. 2. 17.: Przyrządy optyczne dla slat»owidzących. :24. Chicago 19'69. K '(red. PWN.: A Manual for the Psychological Examinatton of the Adult Blind. Kraków 1976 (maszynopis). 8.: Psychologia starzenia się. Warszawa 19<S9.: A. in Counseling Bitnd Persons. KE SRPN.: Opinie dzieci • widzących na temat możliwości ich niewidomych rówieśników. G. Kraków 1976 (maszynopis).: Dzieci niewidome i niedowidzące.: Beitraege żur Blinden-psychologie. Leipzig 1917. i Kurcz E.: Sztuczne oświetlenie w szkołach dla niedowidzących. ' 10. Baillart P. "^-. 15. 18. "Pedagogika" 1974 (maszynopis). K. * . Dąbrowski A.: Tyfiopsychologia. Desmerger M.: Blindenpsychologie.r. Lipsk 19i24 (maszynopis). w:Harmg N. ' . Warszawa 1!978.' / 31823.12. L.: Dziecko niewidome. Bindt J. K. Cohn L.: Yocational Evaluation. Danilewicz Z. ' 5.: Orientacja i poruszanie się niewidomych W przestrzeni. 19. 4. Hans Huber Publishers.: Czy istnieje "zmysł przeszkód" u niewidomych. 1749. WSiP. Cholden L.: A Psychiatrist Works with Blindness. Banach Cz. (red. ' 14. 21. w: Klimasiński. K. I. Warszawa 1864. • 3..). Carter W. MZiOS oraz PZN. 16. PZN. the blind at different ages. Leipzig 1924. w: Rehabilitation of the visually disąbled and. New York 1958. Dolański W.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Londreś.: Blindness.: Wpływ inwalidztwa wzroku na rozwój fizyczny i psychiczny niewidomego dziecka. Bauman M. Warszawa 1964. i Schie-felbusch R. 11. D. Warszawa 1979. ^congenital visual handicaps. . . Bateman B. Cis-Bankiewicz H. U. nr 1/3. Carroll T. w: Unser blindes Kind. Bauman M. 20. Diderot (Denis):. i Sołncewa L. Washington (b. 13. Bromley D. PZN. New York 1958. B. Boston-Toronto 1961. Moskwa. K.: Early treatment for promotion o f compensary mecanisms in. New York 1951. Dobrzańska-Socha A. Warszawa 1980. and Hayes S. Bieleckaja W. Burklen K.: Modyfikacja i rekonstrukcja planów życiowych. Baumann J.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. ' 6. w: Klimasiński K. INHJ. I. / 7. 9.: Rozwój orientacji przestrzenne] i ćwiczenie-podstawowych sprawności ruchowych u niewidomych dzieci przedszkolnych. Lettre sur les Avegles a 1'usage de ceux qui voyent.BIBLIOGRAFIA 1. New York 1952. ' 22.: La familie et le developpemevit des relatiófn sodiales.

: Miejsce psychologii defektologicznej wśród innych nauk.: Materialen żur Blindenpsychologie. 44. New York 1954. 39.: 'Wychowanie fizyczne dzieci niewidomych. •w: Unser blindes K. 28. Rri-ferat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. . KE SRPN.: Legendy o rzeczywistości. Lipsk 1978.: Kalectwo wzroku połączone z dodatkowymi ograniczeniami. II.: Psychologia niewidomych. Warszawa 1980. II. Ekel J.. Hans Huber Publishers. •45. Bern 1980.ind. 32.' Griesbach: Yergleichende Untersuchungen uber die Sinnesschaerfe Blinder und Schender. . A.34. t.: Electronic Aids for the Visually Handicapped and the Blind.: Trudności rozwojowe u dzieci niewidomych w okresie niemowlęcym. Grzegorzewska M. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. Warszawa •1981. "Problemy" 1854. In Pfluegers Archiv 1899. • 37. Bern 1980. "Studia Pedagogiczne" 1955. PZWS. 42. Fromm W. . .: Early motor training of congenital blind and visually handicap-ped chiidren.: Evaluation of Adjustment to Blindness. 30.: Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych. _41.PWN.35. Grzegorzewska M. nr 1. .33. 46. Dziedzic J. "' .: Die musische Erziehung. Dueren Th. "Szkoła Spęcjął-" na" 1983. KE SRPN. "Studia Pedagogiczne" 1955. Dreier S. Warszawa-LwóW 1926. Wrocław 1980. PWN. PWN. Warszawa 1964. Gałkowski T. nr 4.: Das Spiel.1. 26. Defekt. • 25. Grzegorzewska M.: Wybór pism. w: Materiały III Kraj. .: Sinneserziehung. "Przegląd Typologiczny" 1975.): Psychologia. •27. Warszawa 1964. t. Fitting A. w: Rehabilitation of Visualty Disąbled and the Blind at Different Ages.: O rozwoju umiejętności posługiwania się narzędziami i przedmiotami codziennego użytku przez dzieci w wieku przedszkolnym. Psych. >' .: Uzasadnienie w świetle nauki Pawiowa wartości rewalida-"' cyjnych metod pracy w szkole specjalnej. Grzegorzewska M. KE SRPN. w: Unser blindes Kind. •43. w: Wy• bór pism.: Sprawność ż ochrona wzroku u niedowidzących.: Orientacja w otoczeniu. Dzierżanka A. Gerhardt D. Dueren Th. Fankhauser F. nr 1/3. 36. Dolański W.: Principal goals o f occupational therapy for visualty Handicapped infants and toddlers. 33. Symp. AEB. WUW. PZWL. Hartmann S. . Dziedzic J.: Poradnia dla słabowzrocznych (niedowidzących) jako ośrodek rehabilitacji wzrokowej. Lipsk 1978. 31. • 38. w: Rehabilitation of the visually disąbled and the blźłid ot different ages. ' 40. Lipsk 1978. i Tomaszewski T. Hans Huber Publishers. Warszawa 1976. '' . • . Galewska Z. PWN. Gałkowski T. Warszawa 1973. . w: Tomaszewski T. (red. •w: Rehabilitation of the visually disąbled and . . Langensałza 1918. Gałkowski T. •w: Unser blindes Kind.

oraz PZN. "Przegląd Psychologiczny" 1977.: Wprowadzenie do psychologii. ' . (red. Heller S.: Ueber die Begruendung einer Blinden-psychologie. '(red. . Warszawa 1974.: Rola i zadania psychologa w spółdzielniach inwalidów niewidomych. Klimasiński K. Warszawa 1961. . Langensolza 1892. m. Leipzig 1895 i 1904. . PWN. i Klimasiński K.-(red. .: Essai sur L'Education des Avegles. Kraków 19'68. . 'Warszawa 1981.: Próba stosowania testu M.. nr 3. • .): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.: Pomoce naukowe w szkole dla dziwi niewidomych. Williams do badania inteligencji polskich dzieci niewidomych. Heller Th. P. Wrocław 1968. w: Jurewicz-Tuz G.. Hayes S. Warszawa 1979. nr 3. Kraków 1976b (maszynopis). • . '. Wrocław 1977. Klimasiński K. . Hans Huber Publishers. In Ber.): Wybrane problemy tyfiopsychólogii.: Rola wyobrażeń przestrzennych w rozwoju myślenia dzieci niewidomych. Warszawa 1969. .: Próba badania osobowości niewidomych testem WI&KAD. Warszawa 1979.: Warunki prawidłowej diagnozy psychologicznej.: Pożegnanie z lękiem. Ossolineum.. -Klimasiński K.. . W. Warszawa 1975.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. Warszawa 1964.Karney J. 49.: Ontogeneza mowy i myślenia. : . • Klimasiński K.: Studien żur Blindenpsychologie. w: Gliszczyńska X. 'Klimasiński K. Klimasiński K.: Psychologia lekarska. Warszawa 1979. Klein J. Jarosz M. Janik M. Warszawa F976.: Postać niewidomego w oczach poetów. 48. Wien 1819.: Kompensacja sensory czna u niewidomych. Warszawa 1976a.^i Kotwica-Zaparcińska St. E. (red. Warszawa 1978. w: Klimasiński K. "Przegląd Psychologiczny" 1976.: System der Blindenpaedagogik. Hulek A.• . nr 11.3. telorii rozwoju umysłowego w badaniach tyfiopsychologicznych. . w: Klimasiński K.): Diagnoza psychologiczna w poradnictwie i rehabilitacji. Paris 1786.the blind at different ages.: O zastosowaniu piągetow. PZWL.. Hulek A. PWN. Ossolineum.: Dobór zawodowy. 51.: Niektóre cechy swoiste rozwoju psychicznego dzieci niewidomych i niedowidzących.)': Psychologia pracy. "Szkoła Specjalna" 1963.kiej. . i Klimasiński K. Czytelnik. 47. Klawe H. Klimasiński K. 111. Jurkowski A. "Pochodnia" 1978. w: Problemy 'psychologiczne w rehabilitacji inwalidów.: Podstawy rehabilitacji inwalidów. Warszawa 1967. • . . 1892. Kraków 1976 '(maszynopis). . Hilgard E.: Badanie inteligencji niewidomych.: Lehrbuch zum Unterrichte der Blinden.: Metody psychologiczne w poradnictwie dla inwalidów wzrokowych. Klimasiński K. PZWL. Warszawa 1962 (maszynopis).: Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów..: Wybrane problemy tyfiopsychólogii.: Wyniki wstępne] normalizacji kwestionariusza czynników emocjonalnych dla niewidomych -KECZ. (red. Bern 1980. 50. PZWL. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. i Kowalczewska J. 319 Hitschmann F.: Wybrane problemy diagnozy i poradnictwa dla dzieci niewidomych i słabowidzących. Kaziów M. t. Klimasiński K.'. WSiP. : . MOiW oraz PTP.. Józkowicz A. MOiW oraz .Keitlen T. PZWL-'Janca ti..9. UJ (praca magisterska).. w: Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. Haiiy V.. Jurewicz-Tuz G. MOiW. .

.: Psychoterapia. Symp. i • ' • 91. Kułagin J. w: Materiały III Kraj. <red. w: Inwalidztwo ź rehabilitacja. PZWL. 87.. 85. PZWL.) Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. O wnioskowaniu z danych porównawczych w psychologii de-fektologicznej. WUW. Moskwa 1967. Warszawa 1972. Psych. ' Kończyk T. Pedagogika.: Rehabilitacja niewidomych w Stanach Zjednoczonych' A. Warszawa 1969. Warszawa 1979. Lewicki A.74. Wrocław 1980. 79.:. . Warszawa 1971. 88. w: Biuletyn Zespołu Wizytatorów Metodyków Zakładów Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów..: Our Blind Chźidren. B. '. .: Psychologia gerontolopiczna. Majewski T. Kratochvil S. PWN.: Wybrane zagadnienia psychologii inwalidów. ' '. Kodejszko J. 78. Warszawa 1971a. Warszawa 19. 80. 92. Uniw. . Warszawa 1958. w: Klimasiński K. Warszawa lOTłb. • . PWN. nr 11. Kulczycki M. 83.P.: Rehabilitacja podstawowa niewidomych dorosłych. Morozowa N. . 86.: Wosprijatije sriedstw nagliadnosti uczaszczimisia szkoly sliepych. i Żebrowska M. Warszawa 1973. Kraków 1976 (maszynopis).: Wybrane metody rehabilitacji psychicznej' ocźemTiźalych. Warszawa 1966 (maszynopis). Majewski ^T. Kułagin J. Łapińska R. Poolqdowosć naliczania w szkole dla dzieci niewidomych i jej podstawy teoretyczne.: Psychologia lekarska. . Majewski T. PZWL90. w: Rehabilitacja inwalidów w PRL. ' .PZN.: Slabo. A.widylszczije dieti. . A. i Zibinowa M.Majewski T..: Wiek dorastania. 82.. Wrocław 1'979. PZWL. 93. PWN. 81. Defekt. Majewski T. (red. "s-uchodnia" 1978. Lewenteid B.: Rehabilitacja psi/ełuczna óciemnźdtych.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. w: Zebrowska M. ATK. w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji wwalidów. Izd.: Wpływ niedowidzenia na kształtowanie się osobowości inwalidów wzroku III grupy. G. Springfieid.. Kotowski St: Czy niewidomemu łatwiej jest zachować "wtasną twarz'. 84.: Psychologia kliniczna. . Klimasiński K. Wrocław 1S80.: Rehabilitacja zawodowa inwalidów wzroku I i II grupy.: Zagadnienia rehabilitacyjne TOźeluidomych. War' szawa 1972 (maszynopis). A. Moskwa 1969. Illinois 1956. w: Wybrane zagadnienia z dejektologii. Kułagin J. Kretschmer E. Majewski T.. nr 23.' ' • 89. Wrocł.

' -. • WSiP. 97. 96. 1978 (maszynopis). . Melanowski H. Psychologia .: Nieprawidłowe postawy otoczenia jako czynniki utrudniające proces wychowania i rewalidacji niewidomego dziecka. ' • 2. w: Sękowska Z. ' . nr 12.^ ' / . Warszawa 1961. . Orkan-Łęcka M.: Zarys psychologii. . " ' • }. Warszawa 1979^ PZWL._. Palak Z. . Amer.: Stres w . Kraków 1976 . Found for tnę Blind. Ossowski R. 101.: Siadam .: Psycholog. Majewgki. 21 T.Malinowski J. <red. UMCS.. • • . New York. ' 106. • • Nowacki T. "Pochodnia" 1979. . PWN. Majewski T.chodzę. . ./. 98.: Biopsychiczne potrzeby dzieci niedowidzących i ogólny poziom ich zaspokajania. Majewski T.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych -i niedowidzących. Orkan-Łęcka M. . 1957. Palhegyi F. Pasternak E.wstaje . • : 107. w: System kompleksowej rehabilitacji . 108. J.: "Ja sam". .: Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. Mendruń J. 99..: Blindness and Chiidren. Maxfield K. nr 3119. "Pochodnia" 1979. .: Wewnętrzna struktura pojęć u niewidomych.: Okulistyka. ' . 100. nr 1/1. (red. . 1957. w: Klimasiński K. 105. Norris M.: Teoretyczne załozema tyfiopsychólogii.: Niewidomi wśród widzących. nr 2/2. 0. Paryzek L. .: A social Maturźty Scalę for Blinia. PZWL.(maszynopis).: Psychologia rozwojowa.: Zagadnienia rehabilitacyjne gluchoniewidomych.. Chicago 102. Orkan-Łęcka M. Preschool Chźidren. . Warszawa 1980. PZWL. PZWS. 103. Warszawa 1951.: Próba interpretacji pojęcia "uraz psychiczny'1.. "Przegląd Tyfiologiczny" 1974.: Testy psychologiczne dla niewidomych.321 9. Warszawa 1'9'80. • 104. "Przegląd Psychoz logiczny" 1971. . H.: Opóźnienia ź dysharmonie rozwoju dzieci. nr 21. Warszawa-Poznań 1979.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkół dla uczniów niewidomych i niedowidzących. . i Buchholz S.E. Nartowska H. Warszawa 1973. Oregonski Program Rehabilitacji dla wiewidómych dziźeci do lat 6. . Lublin 1978..94.w spótdziel96. . PZWS. . Majewski T. / . . •niach inwalidów. nr 7/8. Nowogrodzki T. Warszawa 1962. i Brodie F. "Pochodnia" 1967. "Przegląd Tyfologiczny" 1974. 1. Spaulding P.

Przełącznikowa M. Warszawa . . Schoeffier M. PZWL. Rusalem H. LeipzigJena 1-966.: Der Blinde im Leben des Volkes. • .: Osobowość a trwały stres.. Przełącznikowa M. •w: Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów.: Studia z psychologii dziecka.: Wspólna i odrębna problematyka w rehabilitacji dzieci i młodzieży z różnymi odchyleniami i zaburzeniami rozwojowymi. (red. Warszawa 1966.: Functional Vision Checklists. J. nr 4. Sęlsows'^' 2.: Psychologiczne problemy w rehabilitacji slabowidzących. (red.): Praktyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów. Illinois 1952. UMCS. Warszawa 1979. Fremont 1978. w..): Prafc-. Sękowska Z. S. Roessing L. Sękowsi^ ^•: Rehabilitacja zuu/"u->-«-. Rusalem H. F. PWN. Zebrowska M. '. Raskin N. Rothschild J.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. . .60.: Mechanizmy lokalizacji przeszkód oraz sygnałów akustycznych . PWN. Referat wygłoszony na IV Sympozjum Psychologii Defektologicznej. PWN.Warszawa 1973. w: Klimasiński K. Warszawa 1974. PWN.-fióio w f^.: Kształcenie dzieci niewidomych. Lublin 1965. w: Czynniki efektywności practy pedago-Su-znej szkół uczniów meu/idomych i niedowidzących. Warszawa 1979. F. Referat wygłoszony na konferencji naukowej pt.: Niedowidzenie i ślepoto. w: Zebrowska M. . (red. .charakterystyczne cechy sygnałów akustycznych. Sękowska Z. •w: Sękowska Z. (red.: Coping with the Unseen Environment.): Czynniki efektywności pracy pedagogicznej szkól uczniów niewidomych i niedowidzących.: Inteligencja i zasób wiadomości uczniów niedowidzących oraz 'Sroblen^y 'poradnictwa zawodowego. Lublin 1978. II.: Przeżycie ociemniałych związane z utratą wzroku. Sękows)^ ^••: Rehabilitacja niewidomych. PZWL. "Szkoła Specjalna" 19.): Psychologia wzwojówa dzieci i młodzieży. UMCS."Warszawa 1977. Warszawa 1966. i.. w: Garret J. Reykowski J.: Metody nauczania języka polskiego w szkole dla dzieci rHedwii-dzących i w szkole dla dzieci o normalnym wzroku. PWN. Rytka A.. .: Wiek niemowlęcy i wiek poniemowlecy.: Tworzenie pojęć w trakcie nauc^artia geometrii w szkole Średniej dla słabowidzących. Warszawa 1981. Warszawa 1972. t. i. Warszawa 1979. i Spłonek H. (red. Reykowski J. . Sękowska Z. PZWL. KUL. "Problemy Rehabilitacji Zawodowej" li977. Schwarz S.): Rozwój umysłowy i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących. PZWL. (red.życiu dziedka niedowidzącego v niektóre mechanizmy obronne. S. PWN.: Psychologiczne podstawy rewalidacji ociemmialyeb. Puzyna C.: Poznanie rzeczywistości przez dzieci niewidome w procesie «ta-uczania. tyka psychologiczna w rehabilitacji inwalidów.: Wiek przedszkolny. Kraków 197'6 (maszynopis). Pilecka W. Sękows^ 2.: Gtuchoniewidomi. Warszawa 1972. w: Garret J. i Levine E. i Zachara B.: Rehabilitation o} tnę BUnd. Winnetka. w: Hulek A.: Funkcjonowanie Os^bc^woSci w warunkach sti\esu psychologicznego. i(red.): Pedagogika re•^a-lidac^^. nr 4/5. i Levins F. L Piaget J. Lublin 1968. ' ' l. New York 197i2. Warszawa 1971.

Sfceirifc^(r)1^ W.dów z resztkami wzroku. ^'lEl^are %. i Shurrager Ph. WSiP.: Wstęp do psychologii. 323 162. Chicago 1964. "•'K-O c.(td. '^ifcri'1'1111'1^ W.) 1979. Kraków 1976. ' : it-einifci^S W. .marny charakter pedagogiki specjalne. Warszawa (b. Viney P. Lipsk A^-KS SRPN.: Die Raumwahrnehmunfien der Blinden. ' ' . Warszawa 1916. Warszawa 1957.. i-wiertriow W. Me Lean. C. w: Unser blindśs Kind.: Le mowie des Avengeles. • • ' • Y^a-^ić F.: Razwitije póznawatielnoj dźejatielnosti ślepych dietej doszkoi-fygo ^^Tasta. H.: Haptźc Intellżgence Scalę for Ad-ult Biżłld.: The .): Rozwój •umysłowy ź nauczanie dzieci nie-^'^dcrrfych » niedowidzących.: Orientacja niewidomych w przestrzeni.• (rełnce^73 L.M.): Psychologia. zczĘsechowicz A. / "^.: Poważne i pogodne zagadnienia afirmacji życia. Lipsk 1978.: Learning to be Independent.1.I•: Wospitanie ślepych dietej w doszkolnych wżreżdeniach. Pł^^gogika-ałnce wa '^'.^er ^wdes Kilid. PWN. Moskwa 1S60. ". Moskwa 1967. Ps-ychu ^Sy Kesearch. Liipsk . (red. w: .): Słownik psychologiczny. iffio-w-^ywa.'78. . S. Lipsk 1978.: Oszczuszczcnije prżepriaciwija i ego ról w orientżrowkie ślepych. Wiśniewska-Roszkowska K.: Der Blinde als Persoenlichkeżt. . ""^ ^roan M. 1966.^^szewski T. (red. Warszawa 1976. 1 . w: Hulek A. iS-tudiEł pedagogiczne" (b.^_" '• .: Deceloping Linguał Es:pression.: Swoistość kształtowania się pojęć u dzieci niewidomych.li(t». J. Wiedza Po^^echna. PWN. .r.: Niewidomy o niewidomych.).Interdysc-ir . iS-wicierto-w W. I.: Wychowanie nżewźdomego dziecka. PZWS.). Stanford Univ. M.1978.: Wpływ lekarza okulisty na przygotowanie chorego do życia po ^esą^asie wzroku.): Procesy poznawcze a defekty sensoryczne.Sentence Completion Test. ł^^Ęe-wa L. • Sizserar'11'16 M. ^^u^"laii W. S-wi&geriow W. Leningrad 1955 (maszynopis). ' . Warszawa . L. KE SRPN. Sti-urra S61 H.9. Leipzig l'9il7. (red. itlinrC3 B. -w: Klimasiński K. Warszawa 1OT9. w: Unser blindes Kind. Stary człowiek w rodzinie. UMCS. Warszawa 1971. i Dauterman W.: Osobirioosci występujące przy zatrudnianiiu słabozoidzacych ż in»a. . -w: Dieti s głubohimi naruszeriźjami zrienżja. ^^^-masiński K. . Gebethner i Wollf.): Psychologia dzieci głuchych. (ted.: L'Aveugle dans le Mówcie des Voyants. "Klinika Oczna" 1965. •^E SKPN. Warszawa 196.): "'N^W^"^'^ teorie ź tendencje wychowania i kształcenia specjalnego.: Manilal for Stanford-Kohs Block Design Test jfr tł^e Bimd.r. Paris 1924. Kraków 1976 (maszynopis). rir 35. Katowice 1947. (red. l.witije slepogo riebionka.: Tyflotżechnika.: Wyniki dzieci niewidomych i widzących w Skali Inteligencji '^^slera. it. XI.czpu^driz.1••'• Roz. w: Unser blindes Kind. . PZWS. ^i^-Wtó F. Seltows^s 7-'. w:. i'wie:9eiłow W.^szewski T. Yirginia (b. 1949. ^ '''iman S. 163.)."^a-wczuk -w. . (red. Muenschen 1820. Villey P. Paris 1927 164. t.r.

A.Q<).^3. Washington 1952.1975 PZWL. :• .): Psychologia rozwoyowa dzieci i 'młodzieży. domych i niedowidzących (opracowanie K. KE SRPN.'. Warszawa !'. • dowidzących.: Zagadnienia geriatry^zne w okulistyce.iemnialych.. Wright B.^k-'. 171. pWN^W*? . "• nr 4/5. Lipsk 1978. (red. A.1965. Lublin 1978. Disabiłity. ' : ' 165. Moskwa 1956.naruszenijami zrienija. w: Sękowska Z. L: Niekotoryje osobiennosci psychicziskogo razwitija dietej s .. ' i nauczanie dzieci niewidomych i niedowidzących.M (red. L: Puti"kompiensacji ślepoty. Wolter-Czerwińska H. Rozwój umysl'/wy . Izd. Ziemcowa M.172.::. Psychological Aspęcts o f Physica!. UMCS. Kraków 1976 (maszynopis). •«" .: Zmiany w -psychice łudzi .^^szawa. Kraków 1946. Young M. 168. PZWL.): Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.): Geriatria.: Psychologiczne aspekty fizycznego żwualżdztw^.173.''. '' • 167.'174. KlimasińsKi). w: Unser biźndes ^ K.w.: Młodszy wiek szkolny. Warszawa 1970. t ' 169. •w:. ' .: Analiza porównawcza wyników badania inteligency^zieci niewidomych słowną skalą WISC i Testem Langan. V. .: Psychologia. C-: Phe Partially Seemg. 175. w: 2rete. Zemis St. PWN. . I. Moskwa 1967. . Ziemcowa M. . Rutkie-•wicz (red. Warszawa 1979.' ^ ' 176. Niektóre cechy swoiste rozwoju. psychicznego dzieci nie •o^-••. Ziemeowa M.ind. Pedagogika.ia-ruszenijami zrienija. Zarówna M. 166. w: Dieti s glubokim^ . Zeuthen L. •. . (r9Lpzynniki efektywności macy pedagogiczne] szkót dla uczniów niewidomy:h\ .: Physical Training and Movement Teaching. Wołoszynowa L.1 1979. Witwicki W. PZWL. 170. Zebrowska M. . "Szkoła Specjalna" 1960. w: J. • • ! .

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->