P. 1
Nr 4 Ksiazka Ludobojstwo OUN-UPA Tom 4

Nr 4 Ksiazka Ludobojstwo OUN-UPA Tom 4

|Views: 1,153|Likes:
Wydawca: martini966

More info:

Published by: martini966 on Apr 07, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/01/2014

pdf

text

original

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP. dlaczego.” Hasła te mówią wszystko to. jak zwykle pięknie zorganizowane . Przecież nikt nie będzie nas szanował. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. Będziemy przypominać o OUN i UPA. Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych. Nawet trudno się domyślać. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo.„Naród. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. Dziękujemy Im.. pamiętamy. UPA i SS Galizien. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt. zamienia się w sforę” Ks. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego. w 2012r.Koźlu. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie.hańba i potępienie. że działają w myśl zasady. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej.”. Tarnowski My. przypominamy i będziemy przypominać. trwamy.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . który traci pamięć. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu. „Kłamstwo .odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. Był czas. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności. nawet w którymś pokoleniu. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. marginalizowany i pomijany. Kresowianie. „Nie o zemstę. a nasze kolejno rządy nie reagowały. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie. „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej.

Ideolog OUN .925 osób w tym 54. Polaków i 7.6 tys. od 1935 r. ps. Osyp Diaki z Olesina . Stepan Hawryluk ze wsi Potok.. której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. Stiach. dowódca taktycznego odcinka UPA. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. prowidnyk junaków OUN powiatu. Orłan z Białokiernicy. Posługując się źródłami. żołnierze. potem okręgu tarnopolskiego. Niestety. Centrum terroru”. Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. redaktor Wisti i Junaka. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę. Udostępniony autorce przez p. „Brzeżański bastion nacjonalizmu. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt.Ukraińcom.in. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy). 29 775 Polaków. p. Członek OUN od 1929 r. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. Pochodzi z roku 1943. „Na Rubieży” nr 2 (16). dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach. a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. 1996 s.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. 29 Niemców i innych narodowości. Ukraińców. W tych miejscach występują wykropkowania [. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”.dowódca sotni UPA. prowidnyk OUN na Zakerzonii. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie. sądów i wojska. W 1939 r. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. 7548 Żydów. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni.8 tys. policji. Bej. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . Od początku 1945 r. jednak. 33. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. Bulba. Wasyl Bej ps. Ren z Wierzbowa. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. 6 7 . którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego.1 tys. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. Zastępca prowidnyka na Wołyń. Wasyl Mizerny ps. m. Uciekł po wojnie do USA. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. 1-9. W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. w Złotej Słobodzie. 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. Adnotacje ręczne. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. W legalnych organizacjach ukraińskich. materiał polskiego podziemia. że gdyby. Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. propagandzista. Wasyl Hałasa ps. Pseudonimy: Jarłan. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny. Od końca 1945 r. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. się znaki zapytania (?). Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł. w Krakowie. uczestniczył w II Kongresie OUN. Polska nie była państwem totalitarnym.]. niepodpisany i niedatowany. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. Organizatorka służby medycznej UPA. stron 30.gospodarczego.. osób (72. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. policjanci. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Autor broszur i artykułów.organizator Junaków OUN. Jana i Konrada Sura. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin.członków lwowskiego AK w czasie okupacji.. Dmytro Myron z miejscowości Raj. zły stan zachowania i braki w tekście. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich. Stojan. Ułas z Litwinowa. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. W 1941 r. Od jesieni 1939 r.3 tys. działacze społeczni). W 1944 . Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. zarówno ofiar jak i ich oprawców. W UPA był sotnikiem .politwychownik. Nie ulega wątpliwości. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. Powiat miał 11 gmin . miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. Działała do 1939 r. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. redaktor Biuletynu OUN. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu . Łemko. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony. a w 1939 do 113 tys. Żydów). Od 1943 w SS-Galizien. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”). Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach.dr.573 Rusinów (Ukraińców).

Sprawców. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . Na jej czele stał do roku 1922 E. Buczacz. Brzeżany. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych.1. a nawet mordów.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. w „Głosie Brzeżańskim”. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. 129. jakże wrogi polskości. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. 50 osób. Do masowego palenia folwarków.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. Działały ukraińskie organizacje społeczne. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r. s. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. Od początku związana z wywiadem niemieckim. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. I taki niestety był cel terrorystów. nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”.ukraińskie. którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. w Pradze. Jednak im bliżej wybuchu wojny. mordując. choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone. Ludobójstwo…. że w lecie 1930 istniała już OUN. szkoły. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. 6 Tajna bojowa. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. Już w roku 1920 w pow. Podhajce. 8 Jan Salwa. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN. Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy. powołana do życia 30 VIII 1920 r. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. m. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską.. To obala twierdzenie. 9 Komański H. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia). Głowę rodziny zamordowano. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. gospodarstw. przeszła przez powiaty: Przemyślany. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. która paląc po drodze folwarki. Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej.. sianie wrogości do Polaków. ale dlatego. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921).in. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. ich napad na „biedniaków”. czy artykuł pt. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną. rozbrajając posterunki policji. do organizowania napadów. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. był to Piemont ukraiński. Czortków i Borszczów. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. a trzecia koło Zbaraża8. Niewiele to jednak pomogło. stodół. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. często związane z zabójstwami.2). spółdzielnie. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. tym bardziej mnożyły się zamachy.. też z września 1935 r. Fakty są inne. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. gnębieni przez totalitarne. Brak reakcji na przestępstwa i mordy .rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. Rozwijał się. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. 8 9 . Procesy te były trudne. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach. Siekierka Sz. W Małopolsce Wschodniej. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. Ukazywały się ukraińskie gazety. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. Konowalec. osady. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . Tak. niemal faszystowskie państwo polskie.

informował. za przechowywanie literatury OUN. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow.5. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno.OUN. Bemko i dr. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. bo Ukraina idzie” 18. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. gdzie zastrzelił Tutkową. dr. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. donosił o tym wydarzeniu. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. Teodor Kurka. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. Tak było w roku 1936. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. Przemyślany. Franciszka Roztworowicza. realizując plan „komendanta” Tutki. Hryniewicz. Brzeżany. że w listopadzie 1935 r.do 2 lat więzienia. Oskarżonych bronili adw. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. Buczkę na 3 miesiące aresztu. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. Dochodzenie ujawniło. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. opisywał to wydarzenie. 14 Np. zwabionych nadzieją zarobku. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3.5 roku więzienia. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. udał się do Niemczyna. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów.5 roku więzienia. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. w Olchowcu. w Byszkach pow. swoje rocznice narodowe. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. rohatyńskim”. przeciw miejscowemu posterunkowemu. za to. W śledztwie udowodniono. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. Oskarżeni skazani zostali na karę 1. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. że 31 sierpnia 1933 r. skazany na 1. 10 11 . że gdy siedziała z matką przy kolacji. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. W tej chwili zgasło światło. ktoś zapukał do drzwi. włamania do sklepu Bychmana. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. skazał ks. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. 16 Anna zeznała. Policji udało się też ustalić. 18 Ibidem.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju). 2 uniewinniono. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. Dochodziło też do napaści na Polaków. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. Rohatyn. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. Andrzej Zasiedko. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury.okazało się fałszywe. do władz państwowych. dnia 16 IX 1935 r. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. proboszcza z Potoku pow. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. Antoni Buczko11. a wykonanie zawiesił na lat 3. Od członka bandy otrzymał karabin. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. Sobieskiego) odbywały się corocznie. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. Zachidny. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej.

Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. przed sądem okręgowym w Brzeżanach. Leśniki. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow. s.5 roku więzienia. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak.Rusina25. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo.. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle.Polaka z Taurowa. s. bijąc ich i niszcząc ich towar. 33 Komański H. Morderców złapano31. pod groźbą śmierci. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. Brzeżany. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy.. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle.. zamieszkałym w Taurowie.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938. 1938 roku. Dnia 11 VIII 1937 r. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. pow. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. s. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX.in Łapszynie. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci. Wierzbowie.. m. Stryhańcach 26. Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. zamieszanego w tę sprawę. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. Ludobójstwo…. Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. Zginął. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. Potockiego. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. Wystarczającym powodem do napaści było to. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela .129. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. Siekierka Sz. zaś Józefa Olszańskiego. sołtysa . Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi. Adolf Czuba30.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego. ale nawet się wzmogły. pozostali napastnicy zbiegli23. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach.25. „Na Rubieży” nr 44/2000. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28.630-631. W numerze tym na s. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. Tarczuk Michał z Żornisk gm. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. Czynu tego dokonał Ukrainiec. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. Iwan Przyjdun. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. 12 13 . Brzeżany. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. Ludobójstwo…. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r. zamieszkałego w Potutynie. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański). W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. Jakuba hr. „OUN nie śpi”. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. Siekierka Sz. napadli. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. dozorca lasów Fundacji im.

Był to więc akt zemsty38. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. zagrodę Teodora Tybina. W Leśnikach k. s. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością. 37. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan.35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”. a uciekła do lasu40. na skutek czego spłonęła stodoła..znowu polała się krew polska w pow. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. Rusina z Dubszcza.. polskie godło państwowe zostało porąbane. zastali budynek szkolny bez szyldu. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. również z materiałami wybuchowymi w środku. Na porządku dziennym była też tzw. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono.. prawdopodobnie benzyną. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. „kradzież polskich dusz”.– kat. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie. „Nawet szkołom nie darują”. 36 za: Komański H.111. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna.flagi.34. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”. pt. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. Przykładem była wieś Olesin. Obiektem ataku stał się leśniczy. a napis zamazany błotem. brzeżański.. Ludobójstwo…. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. synowie ojca. wieczorem w Urmaniu pow. orzełki itp. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach. „Bomba w mogile pod krzyżem”. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. Siekierka Sz. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów. po południu. Kazimierza Pączko. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny.organizacji społecznych. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. brzeżańskim”. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. zaś w kościele narodowości polskiej.. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach. Lawirował między obu stronami. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne. Siekierka Sz. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. 14 stycznia 1939 bm. „Hajdamacy znowu hulają. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. i na s. relacja Józefa Tomaszewskiego. raniąc lekko kilka osób. zastępcę wójta z Leśnik. 37 Komański H. Ludobójstwo…. W książce pt. Mimo. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim.642 i 134. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie.. Kiedy został zamordowany przez swoich. Relacja Stanisława Osieckiego. że Narajewski. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. Szyld zerwali wandale. ze wsi Olesin. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia..Wsi39. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. Żona Tybija była Polką. ochrzczonych 14 15 . asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. art. 60 kop zboża. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele. Gdy tuż przed manifestacją.

Maria Kamińska 1929.letniego Tadeusza Jelitę. Józia lat 11. 632 i na s. art. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. Leona lat l4. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. nie zastał tam grabarza. „Tajemnicze sygnały świetlne”. że miały one miejsce i wcześniej. Tym razem nie było go. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Siekierka Sz. Gaiku Szybalińskiego.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych. W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców. i same pogrzebały zmarłego. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939.. Wasyli Kuropatnicki 1932. Brzeżany). natknął się na grupę ok. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. 1 K. aby zapobiec aktom przemocy. Michał Martynowski 1929.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. przechodząc obok lasu Topieliska k. Turkowski Roman zam.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. 16-letniego Edwarda Kawalca. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. uzbrojonych w sztachety i drągi. Polaka. Stefan Kuropatnicki 1914. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. Jana Zawadzkiego. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44.. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany .Michała Kinala. Teodora Łupynosa z Potoku. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. Jan Kuropatnicki 1932. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. W tym czasie w powiecie brzeżańskim. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. 48 Lewandowska St. Ale jeśli zważymy. w wyniku której wymieniony został skazany na 3. W czasie gdy kondukt przechodził. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. Bohdan Martynowski 1937. Jan Martynowski 1925. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939. Miron Kuropatnicki 1938. ale niewykluczone. odbywających nocne ćwiczenia. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. matka Ukrainką. Leon Kuropatnicki 1914. Helenkę lat 5. na szczęście niecelnych. z Brzeżan. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty. Grzegorz Kuropatnicki 1938. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. a gdy kondukt przybył na cmentarz. Posterunkowi też użyli broni palnej.K. których dotkliwie pobili. Dnia 1 maja 1939 r. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni. brzeżańskiego. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. w Kaju . 97 par. 20-letniego Jana Woźniaka i 25. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. 44 Komański H. art. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). 16-letniego Piotra Latonia. ale z wielu źródeł można się domyślać. a jedna zginęła. art. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. Akcję szkoleniowo . Nie tylko w życiu doczesnym. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. 1923. Terror bynajmniej nie ustał. W maju 1939 roku w Poruczynie gm. 25). Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. Michał Kuropatnicki 1922. Oddano do niego kilka. Według innej wersji. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). „Jeszcze im w głowie OUN. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. Wyrok w procesie OUN”). Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . Posunięcia te były jednak spóźnione. strzałów. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż.wioskach na tym terenie. ur. relacja Michała Lipińskiego s. Ludobójstwo…. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. 16 17 . Leon Krzyżanowski 1928. Włodzimierz Martynowicz 1933.. Warszawa 2003.. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r.. Anna Lasota 1935.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. „Do Berezy z Brzeżan”. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. popełnioną przez należenie do OUN. Zawieszono. w cerkwi. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43.sportowe „Sokił”. Józef Kuropatnicki 1920. W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). 2 stowarzyszenia gimnastyczno . Michał Misiurka 1930. art. 23. 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę.ojciec był Polakiem. we wsi Poruczyn k.

„I w Wymysłówce czerwony kur”. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. wiązania i częściowo belki. Polaka. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. 2. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . 131: 3 marca 1938 r. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. 55 ibidem. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki.. W trakcie rewizji. „Zabudowania Polaków płoną”. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu. art. we własnym. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą.. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. A więc to nie Ukraińcy. Były to nowe akty terroru OUN. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. około 100 sztuk naboi. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. śpiewu. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. „Śmiertelne pobicie”. zabraniano mówić po polsku. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. art... Preisner. „Znowu kur OUN”. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50. członka Związku Strzeleckiego.żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. 58 Ibidem. art. 56 ibidem. członka OUN. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. mieszkańca Olesina. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. Tak było np. 3 marca 1939 r. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. Ludobójstwo….20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. któremu z ust sączyła się krew. „W Trościańcu podpalają”. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. art. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. „W Olesinie napadają Polaków”. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. art.. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. Spłonął słomiany dach. Dnia 16 kwietnia o godz. zmarł w godzinach porannych58. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. Śmiertelnie poraniony. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki. Ogień powstał w rogu domu. Polaka. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej. z Tarnopola60. „Zwyrodnialcy”.. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. 49 Komański H.Karola Woyciechowskiego52.. art. jak by nie było kraju. art. Siekierka Sz. art. rzekomo prześladowanej. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57.. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. kultywować swoją mowę i kulturę podczas. s. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. Dnia 18 maja 1939 r. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. we wsi Rybniki. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. zabierając karabin zabitego posterunkowego. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań.. Oto kilka następnych przykładów. art. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. Zmarły był rodem z ziemi radomskiej. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. szczególnie koło czytelni „Poświty”. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp.

Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „. Hryńka Dudzę. Na prowincji ginęli też ci Rusini .) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. policji. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym.Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . dobijali rannych. 10 godzin przypatrywał się. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. Pogrzeb odbył się Tarnopolu. przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce.terroryści ostrzeliwali tabory. lat 2761.. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. Ciężko raniony w głowę. mordowali pojedynczych żołnierzy.Ukraińcy. lat 22. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23). tarnopolskim. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową.. przenikała z państw ościennych. zakopywano na polach. że starcie to przypominało walkę z cieniem. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. zaopatrzony w pancerz kuloochronny. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. Tak OUN wymuszała posłuch. kładąc go trupem na miejscu. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia. Popi i zakonnicy z monastyru św. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia.. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). ten. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich. ale jest ich za mała garstka.. Walce. bandyty. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. polskich uciekinierach. Polska ludność czuła się bezradna. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (.terrorystyczną działalność bojówki OUN . gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r.. zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył.. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul.czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. Wymordowano tam 30 osób. Broń przysyłano z Niemiec. grzebano w obejściach. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. które otoczyły dom.) Już w połowie września 1939 roku w pow..) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą . a ich ciała topiono w bagnach. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom.. Został on skazany na 3 lata więzienia. członka OUN z Żukowa.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. ukryty na strychu. główny generał Kordian Zamorski. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. która trwała ok. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. skupywano ją. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie. 20 21 . Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (. a bywało że kradziono. Ubraną w biało . Napady na młodzież polską nie ustawały. w zbożu koło Wymysłówki.

którzy grozili im wyrżnięciem. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. kierownicy ukraińskich szkół. Sieniawy. (np. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania. będzie dokumentem grozą przejmującym. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. Syweńki w Sławetynie. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. oficerów. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. plecaków. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków.. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. oprócz zatrzymanych przez nas trzech. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. wszystkich powystrzelają itd. wsie pójdą z dymem. 66 Warszawa 2012. Sławenty. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. słabo zabezpieczeni. „ściśle poufne”. nauczycielstwo.Oficjalnymi. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. sędziów. 64 Dokument niepodpisany. Wystąpiło to w okolicach Kowla.. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. obejmującej około 50 rodzin) (. Petrycki w Taurowie. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. jako komuniści. Krasnego Stawu.. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. hamowana częściowo przez władze polskie. stosy koców. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku. która pierzchła po wymianie strzałów. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. a realizowany w okolicznych wsiach.. 22 23 . Biłgoraju. zespół SN. trzymając na ręku córeczkę. Zażądałem podwód. Nowosada (sygn..) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. na przestrzeni od Iłży do Rejowca.. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np.) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa.. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). Kowla. t. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. 46-61. 439. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi. dziś w IPN. 63 Lewandowska St. co polskie. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem.Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich.. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64. który jechał na koniu spienionym. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. Janowa i Lwowa. Hrubieszowa. zebrany kiedyś w jedną całość. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji. Pańczyszyn. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński. 7874. Zażądałem otwarcia tej szkoły. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. owsa itp. z archiwum Z. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. I-A-c/2. ks. K. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. Horodła.„heroje” nastraszeni uciekli. „. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel .pomordowanych: jeden pchnięty nożem. sprawy) w: CA MSWiA. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały. które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. Nadbużańskiego Podlasia…. adwokatów. znaczków pocztowych. sporządzony przez naocznych świadków. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. niedatowany. Podhajce. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. rzemieślników. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. p. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich. prokuratorów. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. niszcząc wszystko. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk. doktor Studyński i doktor. W rezultacie bandyci . Jaworowa. pow.. Franko /syn Iwana/. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). kupców.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp.. w książce pt.. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. Włodzimierza. (Broni nie wyjmowali. ks.. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (.

104. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944. 10-13. Augustówka gm. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok. Ludobójstwo…..” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie). Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68. siekiery. rewolwery itd. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. Moroz Naścia.Persok Buszcze. Wierzbowa. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia. 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). karabiny. natomiast wymordowano uciekinierów. niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej.. w „Na Rubieży”. Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN. Łosyk Piotr. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. Budyłów. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. drugiego z policji mundurowej. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju. U księdza greckokat.. Kohut Iwan. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa. Stanisławski (służył potem w SS). 71 Komański H. 5 tys. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. s. noże. Wóz. 191474. Niebo i piekło mojej ziemi. (trafił potem do policji we Lwowie). ksiądz nie stanął w obronie Polaków. konie. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. znaleźć można min. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. Część polskich mieszkańców ukryła się. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72. 500 Żydów. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. i Ceniowa.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy. Kotowa. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. s. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę. szpadle. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju.. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73.. s. Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. jednego z wydziału śledczego.w siekiery. Łysyk Piotr. nr 2 (16) z 1996 r. w tym zasypywania żywcem w mogiłach. s. Ciochoń Władysław. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. Tęcza Józef (Polak . walizy zabrali: Tęcza Józef. Siekierka Sz.Krężel NN. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. Siekierka Sz. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego). Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. Zornisk. Byli to uciekinierzy. pod patronatem miejscowego OUN. Wymazał Jan. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). jedną kobietę. 73 Komański H. w r. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi. Sarańczuk.. Byszek. którzy przejeżdżali przez tę wieś. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. Stryhaniec. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów. Błotni. Olchowca. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. 74 Komański H. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. Szpundar Iwan. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa . Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. widły. Polaków na wozie zamordowano siekierami. rzeczy jego zrabowali. łopaty. kosy.103. Ludobójstwo….. Członkowie OUN którzy w Augustówce. rozpoczęli krwawy terror. Ludobójstwo….”. Iwanoczko. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. motyki.. Szczepanikowa. Siekierka Sz.. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”.wsi. Tarnopolskiego. akuszerka70. zamieszkał posterunkowy. Leśnik. W opracowaniu czytamy: „Ks.. Rybnik. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. 617-618. Na uroczystość zjechało ok. widły. 24 25 ..

który mieszkał pod Dryszczowem.46. syn Piotra. Wrocław 1998 s. 250 polskich żołnierzy. wydał im 25 karabinów. Siekierka Sz. Fedczyszyn Stanisław lat 3. Strychańce. syn Mikołaja. Bycz Michał lat 23. Baran Paraskewia lat 50. 77 Z dokumentu wynika. Dryszczów gm. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. Żak Piotr lat 58. Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r.uciekinierów z Polski centralnej. syn Jana. syn Grzegorza. Żak Anna lat 3. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. s. Żak Mikołaj.. Rawski Antoni. Sawczuk Grzegorz lat 30. żona Franciszka. pojedynczo lub małymi grupkami. Żuków. Kowalczuk Wasyl lat 30. pochodzili z tej samej miejscowości. Suda Filip lat 35. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. syn Teodora. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. syn Franciszka. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. Wijatek Jan lat 32. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. 26 27 . W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów.in. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . syn Józefa. Nakoneczny Władysław lat 30. Żak Józef lat 32. syn Jana. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek . syn Stefana. w którym mordowano powracających do domu. syn Mikołaja. córka Franciszka. Urmań. Siekierka Sz. s. syn Mikołaja. 80 Komański H. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . Rajter (Reiter) Piotr lat 38. Ludobójstwo…. Podłużny Paweł lat 30. często okrutnie torturując. Besz Wasyl lat 34. Dworce.. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. Charaba Mikołaj lat 53.14-15.. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. lat 5 syn Józefa. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. Żak Maria lat 27. W ten sposób zamordowano ok. syn Teodora. Kinal Katarzyna lat 30. Michała.106. syn Dmytra. liczący wówczas ok.jeden z członków wyprawy.. syn Piotra. 15. ojciec na wojnie. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. syn Mikołaja. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. córka Józefa. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. Mazurek Stefan lat 2. 22 osób79. Mimo to istnieją pewne niezgodności.107. Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. Wierzbów. Kinal Anna lat 6.38. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. żona Mikołaja. Kowalczuk Mikołaj lat 35. „Na Rubieży” nr 45 /2000. syn Grzegorza. 67.uciekinierów z centralnej Polski. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito. komendanta polskiej policji w Urmaniu. Wilgusz Mikoła lat 26. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. Ludobójstwo…. Petruniu. syn Michała. Podłużny Jan lat 36. Rekszyn. Sawczuk Michał lat 33. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. Leszczyszyn Roman lat 35. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37. 30 lat77. syn Ilka. Witkowski Michał lat 22. syn Mikołaja. syn Dmytra. Blicharski. Broń tę złożyli u rolnika Worony. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. Rotiachacz Wasyl lat 26. syn Pawła. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s.. Poruczyn. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok.. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. Hinowice. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. Według relacji Ukraińców i Polaków. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. wśród których był kapelan wojskowy76. 76 Blicharski Cz. Kinal Mikołaj lat 38.Byszki gm. s. większość zamordowano przy użyciu siekier. żona Józefa. Masny Iwan lat 32. syn Anastazji. syn Mikołaja. Baran Michał lat 27. syn Jana. Fedczyszyn Stefan lat 4.. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12. Hasurek Aleksander lat 44. Buszcze. s. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. Potoczany. Dupaj Mikołaj lat 23. ani nie postawiono upamiętnienia. noży i bagnetów. s. córka Mikołaja. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. syn Antoniego. żołnierzy polskich. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. żona Józefa (w ciąży). Dupaj Michał lat 32. Szumlany. syn Mikołaja. Biłan Katarzyna lat 36. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. Biłan Jan lat 30. Buczkowski Piotr lat 15. Nakoneczny Stefan lat 32. syn Michała. Baran Wasyl lat 30. Podusowski Michał lat 30. 15. syn Mikołaja.syn Franciszka. Skałuba Franciszek. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). Ukraińscy mordercy. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. Dane te potwierdza Cz..

. w Jakubowcach. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter.. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN. Ukrainiec. Krężel z dwoma synami87. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996. Gaik gm. rodzina Jana Kryżka (3 osoby).. Jana i Smoczyło Wasyl s. 24-25. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie.. Siekierka Sz. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina.brak świadków. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1. Siekierka Sz. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Blicharski Cz. s. 5. bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. nr 2 (16) 1996 s. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt. Krężel Ludwik.. 9. rodzina Władysława Percaka (3 osoby).109 i Relacja Józefa Bereziuka s.. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina.. Erazmus Grzegorz. Hinowice gm. 89 Komański H. relacji świadków. Blicharski informuje. Garstka Jan zam. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów... rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). Ćwiek Józef zam.. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna.. Ich małoletnie dziecko ocalało. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety . relacja Mariana Rzeszutki s. sołtys z Hinowic. 6.. Tomasz Wójcik.. wideł. 3. Blicharski Cz. 2.. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli). Ludobójstwo…. 4. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki). Ludobójstwo…. Ludobójstwo…. Ludobójstwo. zamordowani nocą. Ludobójstwo…. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina. Blicharski Cz. s. Glinna (gm. s. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. „Na Rubieży” 28 29 . Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82. s.625.88. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina. s. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku.. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83.67. Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych. Erazmus Andrzej . noży i siekier...uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. Siekierka Sz. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów. Lehun Paweł. 1939) gminy Kozowa81. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86.. 86 Komański H. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich. Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. że młody chłopiec. 8.. s. Petruniu.642. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. zamordowany w Byszkach. s. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84..107. 81 Komański H. pochodził z Olesina. 67. zabili go Kuseń Michał s. 108 i relacja Jana Krasowskiego s. dawny urzędnik (do r. Mikołaja pochodzący z Olesina. Nikt z tej grupy nie ocalał. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. s. aresztowany w młynie w Ceniowie. 68.17. w Jakubowcach..17 i nr 45 /2000. w Jakubowcach.. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj. świadkiem był syn Tadeusz. W nocy z 18 na 19. Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób.N. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba. Mordu dokonano przy użyciu kos. Ludobójstwo….67. Zamordowali go Kuseń Józef s.Bazyli N. Stanisław Wilk z żoną85 . 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby). 85 Wg.. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. Obaj z Olesina. Łopot (gajowy).. zamieszkały w Jakubowcach..613.47. 88 Komański H. w łóżku. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. Kędziora Emil zam. Zamordował go Krych Mikołaj. że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej. 87 Komański H. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu.16. 16 jest informacja. 7. Dubszcze gm. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka. Część osób spalono żywcem. s. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel. Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej. Siekierka Sz. rezerwy) i jego kolega szkolny . nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). Petruniu…. w Jakubowcach. Pertuniu. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora.109. Jakubowce gm. Siekierka Sz. 10... s. Blicharski Cz. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby). Persak Karol (lub Percak) zam. Siekierka Sz. Petruniu.

000. stodoła. 15.500. stajnia.800.1.200.2000.000.800. 5.500. 16.500.2. 31.1. młynek. 30.1. 38. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby).200.2.200. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu. 40. 12. Podwika Marcin 27. Szczepan 26.1. Dom.050. Percak Władysław z rodziną (3 osoby). 42. 10.2. 6. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. sieczBal Paweł karnia. Kuszcz Ignacy 21.----------2.2.2000.200. Gromek Ludwika 2. 12. stodoła.. stajnia. stajnia.2.2.200. sieczkarnia. 39. stajnia.000. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3. s. Świadkiem był Jędrusiek Jan.000. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. zamordowany przez Smaczyłę Józefa.1. Hetman Władysław 28. 3. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła. stajnia. 18.500. 13. 34. Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby).2.. Gałęźniak. 24. 7. sieczkarnia. 17. 37.200.200.3.2.900.- 1. brat Stanisława. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom.200. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom.4. 4. 9. młynek i tp.200.2.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1. uchodźca z zachodu.2. młocarnia. 35.2.1. 14. 22.600. 45.2.1. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25.300.000.- 2.- 90 Blicharski Cz.000. 29.700. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom. 194190. sieczkarnia. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby).1. Krężek Paweł zamordowany w r. Petruniu. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19.1.200.2. 8. młynek.1. 13.- ÷ --Dom. zestawienie z opracowania. Dom. 36. 32. 30 31 .2. 33.2.000.200. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r. zbiór zboża. stajnia.2.800. zbiór zboża. stodoła. młynek. 11.000..3.200.800.11.800.500. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec.4.300.2.2. zbiór zboża. Krużek Jan z rodziną (3 osoby).7.. 41. 43. 46. 23.600.400. sieczkarnia. 44.2.000. młynek.500.2. cały zbiór zboża.050. stodoła.3. Mista Adam 20.2.200.000. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby).800.2. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7.

ci przystąpili do obrony. Ludobójstwo…. Władysław Dworkiewicz. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. s. Franciszek Goraj. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy.3. 220 osób. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks. Jacyk Anastazja. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96. Kuseń Michał syn Mikołaja. zbiór zboża 50. młynek. Kuryszyn Mikołaj syn Jana.1. stajnia. w tym bojówka OUN. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola. Maksymów Jan. ÷ Józef --------------------- 1. aby nie pozostał ślad jaki. 93 Relacja za: Komański H. 1996 s. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. Sprawcy: Misiurka Wojciech. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok. Ludobójstwo…. Kędziora Aleksandra.. Smaczyło Józef syn Jana. Dumanowski Wład. Od tej pory słuch po nim zaginął. Inne źródło mówi.500. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. Biernacki Piotr. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja.800. w tym burmistrz tego miasta..000. s. ks. zbiór zboża Dom.4. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. Kulbaczyński Michał syn Teodora. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza. Suszel Aniela ÷ Dom. s. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym.500.. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. Kuseń Józef syn Jana. Hładczuk Leon. Ludobójstwo…. Jedni twierdzili. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili. Siekierka Sz. Pączko Kacper.ok. inni.700. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski.000. Świteńka Maria.- 17 lub 18 września tłum ukraiński. stodoła. Baryłko Michał syn Józefa 17... Smaczyło Dymitr syn Stefana.67. Po przyjściu Niemców. którzy przez adw. sieczkarnia. Szpyrtis Wojciech 48. Diaków Maria. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba. Więcej jak pewne. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks.000. Baryłka Jan syn Stefana. Reszta sprawców nieznana. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. 32 33 . ÷ 53. Schuala Polaka. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30. Czornous Łukasz.. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. 49.638: O napadzie na posterunek. Olejnik Tekla. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr.111. ograbieni i wymordowani nad potokiem. Petruniu…. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin . Blicharski Cz. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie.4. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą. Świteńki Mikołaj syn Matwija. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan. Informacje na ten temat też w: Komański H. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. że sprzątnęli go sprytnie. 30 osób). Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr.111.3. – Lecz niestety wszystko bez skutku.7. s. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich. Kużda Maria. Kędziora Aleksander ÷ 52.3.000. Szczurek Józef ÷ 51. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56. Wszelkie poszukiwania dr. Siekierka Sz. Goraja. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). Jacyk Jan. 92 Komański H. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. Rogowski Leon ÷ 55.3. Gach. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”.4.500. Andrijów Józef.47. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym. przeciw nim świadczący.500. Horyń Wasyl. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina. Pirożyk Józef. Warto wspomnieć. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”.19-20. Kornicki Mikołaj. Szczurek Władysław młockarnia. Rzucili granat między napastników. Siekierka Sz.. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią.

Blicharski Cz. Wszyscy którzy wybierali boczne. Steć Hilko. 19. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Z uroczystości tej nie powrócił. były urzędnik gminy.. gimn.. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. Jan Zając. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę.. Pertuniu. Petruniu. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. 105 Wychowanek ks. Rozpiatowski ze wsi Krzywe. Blicharskiego99. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. 100 Blicharski Cz.wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. s. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. Horochiwakyj Hilko. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. Regaz z Dubszcza 8 kl. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. 67. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). Buczyński Emil (potem policjant ukr. szkoły podst.. zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. albo. męczony długo.bracia. ale w czerwcu 1941. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej. Kobel Leon. Tadeusz Kramarczuk. Adamów Józef z Kuropatnik105. Adam (Andrzej) Kimala. Steć Mikołaj. Petruniu. s.. Grania Leon. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. odzierani po śmierci z obuwia i mundurów. Tomczaka. Pytel (dwóch braci). w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne). Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców.. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje. Oprócz wymienionych. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. Horochiwakyj Jan. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi.. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). 1996 s. Ludobójstwo…. Ludobójstwo…. Siekierka Sz. Kramarczuk Tadeusz104.. 17. Szanajda ze wsi Krzywa. Drugi mieszkał w Kozowej. Graniak Józef. 20. Blicharski Cz. Edward Paterek. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. 18. 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). Horochiwakyj Wasyl. mający 6 kl. s.. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). Tam go umieścił w orkiestrze.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne).20. 101 Komański H. W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. w więzieniu okrutnie skatowany.113. Kierownik Dorosz został aresztowany. syn Iwana. Steć Wasyl. Krych Jan i Leon.” s.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). Józef Bartman. gimnazjum. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską.. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach. Sitarskyj Fedio. Znaleziono go w polu. Horochiwakyj Iwan syn Leona. 106 Komański H. zagrzebanego. jak twierdzą inni. Petruniu.. s. Kiernicki ze wsi Krzywe. sołtys). uciekinier z Polski centralnej. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. s. Jan Kuczmajewski – kominiarz. zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. Józef Adamów miał 26 lat.. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego. Siekierka Sz. Karol Funks student (ur. 16. 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany.. zamordowany w okrutny sposób).. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym. 102 Zabrany przez policję ukraińską. Łysnyj Iwan. Kozówka gm. jego żona znała sprawców). Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem). 112-113. Flone Jan (ojciec Polak. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora.68. oczy wyłupione. 15. Spyrka Józef98. pracował w Kozowej. za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego. Ks. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. Zamordowali go chłopi z Kozówki.. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia.. wywieziony z Kozowej do Tarnopola.. Moroz Jarosław. brat Iwana). w Tarnopolu w więzieniu. 99 Blicharski Cz. Instruktorem . Według tego źródła. 34 35 .68. Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca). której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł. Jan i Mieczysław Pytlów . kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. 19. W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców.. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach.. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne). Łupnyj Iwan – 7 kl. Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku.. Steć Hilko s. Kuczmajewski103. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. Wieczorem znikły. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców.. uduszony z postronkiem na szyi. 1996 s.. 1920) narodowości żydowskiej101. Świadek naoczny widział. 69: jest informacja o jego zamordowaniu.

w obronie własnej. Siekierka Sz. której jednak nie znaleziono. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych.. w Kuropatnikach: Józef Różański. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. do dziś dnia nie wiadomo. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. zrabowali wszystko. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. W końcu i tych zabrakło. 109 Komański H. tym czterech oficerów. Gdy z dole zaczęto strzelać. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary. Leon.. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. z wyjątkiem komisarza. Stwierdzono. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. z Tomaszowa Lubelskiego. a Ukrainiec Łypny Dmytro. Zapanowała panika. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. Dziewczęta Ukrainki. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. Hałas podnosił się coraz silniejszy. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. gdzie je zakopano. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . Służąca Rybickiej. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Jego syn. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. Szofer który woził majora Wojska Polskiego.Rohatyn. Odpowiedziały nasze strzały.. w liczbie 6-ciu osób. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina. o godz.. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. Droga została zastawiona belkami. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. odbierano im rowery i szukano broni. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. zabrały rannego Podelczuka. Na nic się to zdało. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. które stały w kancelarii szkolnej. Kmieć Michał lat 26. gdy zeszliśmy na dół. Oddział powiatowej Komendy PP. że kula przeszyła jego pokój. 36 37 . zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch. Kuropatniki gm. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. 47. a pasażerowie. wszędzie leżały sterty słomy. ranny. 113. brat Iwana. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę. Ocalałe akta oddano do sołtysa.. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. obok posiadłości pana Kolbeka. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. ur. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. Leśniki gm. Wyleczony został w Kozówce. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. Okazało się. Pozostałe na drodze 18 trupów w. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. Biała chustka była umówionym hasłem.Ukrainki w białych chustkach na głowach. nawet dwie walizki z rzeczami.”.. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. 108 „18 września 1939 r. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r. Przy zabitych były dokumenty. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. Ukraińcy wymordowali. które występowały w roli sanitariuszek. s.. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. Okazało się. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. syn Romana i Paraskewii ur. U Jaremy na podwórzu. a trupy wywieźli do lasu. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego. Zamordowano go razem z majorem. nauczyciel. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. Wszystkie drzwi były porąbane. Ludobójstwo…. Trupy odwożono do lasu. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. na szosie Brzeżany . bez względu na wiek i płeć mordowani. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa.. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. 1914-1918 Józef Jędrzejewski. prosił o darowanie mu życia. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. który cudem uciekł. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić.

Pańków Piotr syn Stefana – j. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. Turczyn Stefan – j. Łapszyn gm. Kliaszów Stach. i 1 VII 1941 r. rabunek poczty w 1939 roku... wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka.w.w. Mirecką Paulinę. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. 115 Komański H. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan. s. który schwytany przez policję niemiecką. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. Senyszyn Roman syn Piotra. rozbrajanie polskiego wojska. Chudoba Michał syn Iwana. Zacharko Dmytro. potem karabinem na Polaka .Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111. Petruniu…. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939.Boryszko i Trudzik. rozbrajał wojsko polskie. 68. powracających z wojny. który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. Chudoba Dmytro. Petruniu. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. Medyński Stefan. Pańków Piotr syn Wasyla – organizator.19.. 18. s. 68. Ludobójstwo….48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). 38 39 . 116 „Na Rubieży” 45/2000. 113 Komański H. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego.w. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. nacjonaliści ukraińscy. rabunek polskich żołnierzy.115. Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego. Polowy Michał syn Mikołaja. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów.. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką. i trzech kobiet113. by nie pozostał ślad po zbrodni. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. w Leśnikach. Szepata Andrzej. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami). który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. Medyński Stefan.. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. ograbili go. rozbrajał wojsko polskie – policjant. Litiatyn. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan. utworzyli „sąd”. Siekierka Sz. miejscowi i z okolic.w. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz. Diakowski Michał. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. rabunek uchodźców polskich w r. 1939. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”... Senyszyn Wasyl. Pryjdun Iwan syn Fedka. Jacyszyn Iwan.21. Wolańską Annę matkę Mireckiej.. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939. Szaczko Wasyl. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. Ludobójstwo…. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków.. Jarema Piotr – bił Polaków.. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi. Warczak Eliasz. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców. Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. Doły później wyrównano. brał udział w mordach Wasyl Szydło. s. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. Blicharski Cz. bicia. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. Siekierka Sz. a leżącego w rowie w Leśnikach. Pańków Semen syn Stacha.. Blicharski Cz. s. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. Żołnierzy torturowano. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. a potem zabijano. Chudoba Michał s. Bodnar Iwan. Szopak Włodzimierz. Semczyszyn Dmytro. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska.Tańczuk l. Zaharków Michał syn Dmytra.Duryświt Jan i bracia. Z Zornisk. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60.. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r. Szczur Włodzimierz. Łeheta Iwan. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. Pryjdun Mikołaj. Łesków Iwan. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja. Seńków Mikołaj. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir).. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. Diakowicz Michał. znęcał się nad Polakami w 1939 roku. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet . – j..55. leżących obok Leśnik. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn. zamordowaną 20 XI 1939 r. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami.

119 Komański H. Tłum na ten widok znikł121. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119. s. posterunek policji i inne.Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H.Polki. Petruniu. Ludobójstwo….. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek.117. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. Punktualnie o godz. Zapustu. Blicharski Cz. W dniu 18 IX 1939 r. s. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się. Ćwierci. Siekierka Sz. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. w kierunku Dunajowa. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118. Tak było przez całą dobę. Załoga stawiła opór atakującym. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć. by już nikt nie mógł się wymknąć. 21-22.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. a schwytanych najpierw ograbiano. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki. ściętymi drzewami.. Ludobójstwo…. Przytoczył przypadek Ukraińca. Bemko. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. Miejscowy Ukrainiec. widły. s. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. niebezpieczna. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. grupy uzbrojone w karabiny. syna weterana z 1863 roku. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. Na szosie Narajów ... którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok.. a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat.Mieczyszczów gm. napadały na miasto. później. Spaliła się część budynków gospodarczych. Nocą owa podróż była b. lat 70). Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. grupa OUN 40 41 . Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. a potem wciągano w las i mordowano. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. Pierwszy napad na Narajów. padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. Narajów gm.21. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób. Policja. siekiery itp. Kurzany: 10 II 1940 r. Siekierka Sz. Ludobójstwo…. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził. świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. który dostał się do niewoli niemieckiej. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. s. Wierzbowa i Błotni. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. Zmarł na początku listopada117. a jeden zabity (pochodzący z Błotni). Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy.. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. Siekierka Sz.. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. Nadorożniów gm. iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego.niemieckiej w roku 1939. rewolwery. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r.117. strzelając z początku dla postrachu. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji.. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . Równocześnie z wybuchem pożaru. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. Potutory: 18 września 1939 r. 13. Mohyła. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty.. 68. 100 os. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą).118. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba. W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. s.

126 Mieli to być: 1.. który zaginął bez wieści124. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?).. Pawlik (. Należały do niej kobiety i mężczyźni. W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk. Łuźny Iwan syn Wasyla... 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?). 4 godzin. Maczuba wyskakiwał przez okno..). prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników... zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni. (. których miano aresztować i rozstrzelać (. który wówczas był w wojsku. Narajów Wieś. (. obrabowali połamali i poranili rękę...) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie.. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach.Narajów Wieś. Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy. zwany Jantoni. na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów.. zarówno ofiar jak i sprawców..). Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna.)..Narajów. Janczyński (Janczycki) (?) (. s. Zory (?) i G(.. (. Dnia 17 IX 1939 r. Siekierka Sz. (.. (. 42 43 . Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn.).) (zamordował pułkownika polskiego). Garnicki Jan... w Potutorach. (. instruktor. Raj Michał. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub.68. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach. Birnyk(?) Kuba. aresztowali miejscowego strzelca – Polaka .sekretarz gminy.... w Potutorach.. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku...s. Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (....Władysława Naruszczaka (?). Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić..) Jan z Narajowa.. w Narajowie).. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO.) Jan.. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach.. UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków.. Narajów Wieś. brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939.Narajów Miasto. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób. 128 Pochodził z Rybnik. a także w napadzie na Narajów126.118 znajduje się informacja o tym.. 125 Według zawartych w dokumencie danych.. brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach. Kordiak Diśko128. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. (... Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków.).. Łużny Michał syn Fedia. Worenacz (?) Michał (. zwany Juszczyszyn...) i (. Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr.. zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców. Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry .... Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola. Łuźny brał udział w dywersjach.. trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób. (. (.).... Fortel jednak się nie udał. Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami.... Słaboduch Włodzimierz.... komendantem był Łuźny Michał syn Iwana........ Narajów Wieś. (.... Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (.). W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego... syna majora Wojska Polskiego. Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP. zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125.....) Zaleski. Pawłow Wasyl zwany Szkrab... (. Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r. które były wykonywane... Przysalak (?) Sewko. Petruniu. czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J. Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej. 124 W świetle relacji.) miejscowego przedwojennego kowala (. (.” Blicharski Cz...... Jarkowski Kazimierz.Narajów Miasto.)Władysław. Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów. Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie. Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa... i Karajewski Bohdan z Rohaczyna. przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu.)..... że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa . 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum).. niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym.......) z powiatu lwowskiego..liczba nie ustalona.. występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r.Narajów Wieś... Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat.... Drabyk Paweł.. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO. Jacyk Wasyl z Narajowa.).. Olchowiec gm. Stupiński Michał syn Nykoły.Narajów Wieś.... Jej dalszy los nie jest znany. Ludobójstwo…... żona z Olchowca. Charyszyn Sławko zwany Kościuki.) syn Krągłego.Narajów ..Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem.. syn Michała.. Nebor Michał. narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (. Kołodziej Jan. Łużny Michał syn Hryńka. Na liście znajdowali się między innymi: p.) Eugeniusz i jego siostra Stefka. (. Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor. Stachów Michał.) Wasyl (. Rozbrajały ich i mordowały.. brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r.. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach.... Raj Mikołaj. Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego. W pierwszych dniach lipca 1941 r.. Nykołajski Wasyl syn Iwana.. Łużny Wasyl syn Iwana. obrabowali.).. potem policjant ukraiński.. Laskowski Wasyl syn Stefana127. Hinowic i Leśnik... Zbili go. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku... udało się przeżyć.. Żak Jan posterunkowy... szkolił w dywersji swój oddział.. Walka trwała ok. (. Nartowski Antoni.) Wasyl.. W pracy: Komański H. Atak został odparty.) Beluchowska Janina. We wrześniu 1939 r. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi.. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków.) Andrzej Jan. Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu....

. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. 8. s.. Kraków 2006.. 22. już po wkroczeniu Niemców. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier. Poruczyn gm. Siekierka Sz. Blicharski Cz. 3. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina. 69.. 22. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego.. Czosnowicz Zygmunt. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan.. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. Trzem osobom udało się zbiec. znajdujemy też: Blicharski Cz. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go.. 4. 5. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. Emil Dobrowolski 47 lat 3. 68.Kaczmaryk Hryńko. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1. Kaczmaryk Jan. s. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny. Haupt Edward. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133. Radaczyńskiej w: Komański H.. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości. Michał Lisowski. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego. wśród nich: NN. Dobrowolski Julian. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. noży i wideł.. 44 45 . Michał Dobrowolski 6. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz. gdzie wydobywa się piasek. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny. Petruniu. 22. Obaj zostali pochowani w lesie. Edward Hauptman 50 lat 4. Siekierka Sz.. s. Petruniu. 7. Ludobójstwo…. Został zatrzymany nad rowem. 2. Posnuk Michał.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej. Dobrowolski Michał. Petruniu. 625627. (Żyd).68.. s.Abraham. Lisdwan Stanisław. 20 lat (zmarł od ran) 7. s. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Blicharski Cz. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. Żyd zmarł od ran 5. w jarze. Dzieci Kresów II.. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. Jeger N.Żyd. przed wkroczeniem Niemców. Łesyk Władysław. patrz przypis 53. 6.. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. Petruniu. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. Jan i Władysław Muszyńscy129. Abraham Jeger. Brywnak Michał.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków. Kulińska L..Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). Ludobójstwo…. Lisdwan Michał. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. Kaczmaryk Michał. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131. NN. Baryłko Jan. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. Podwysokie gm.. Jan Muszyński. 100 osób.. Także w czerwcu. Kolasa Kornelat. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132.. s. Hryńko Daniel. Płaucza Wielka gm.. 25. Posuchów gm.N. 130 Komański H. s.. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. 146. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. s. W czerwcu roku 1941. Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa.627...

Stracił przytomność i usnął. Miał żonę i córkę. s. Hawryluk Włodzimierz. pieniądze. ażeby pamiętały. Zaciął zęby i nawet nie drgnął. zeznawał.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. Siekierka Sz. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). s. Okryła ich wspólna mogiła. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. „Niny” oficer z Poznania. tylko miejsce na przegubie ręki. Rękę zabandażowali mu. auto stanęło im. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. Był pewny. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. a to byli Ukraińcy. wybitnie przystojny. metrykę itp. przez który przeszła kula. rzucali ręczne granaty . To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. Iwankiewicz Jan. Z początku bali się zdrady. Ukrainka. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. przyniesiono do p. był ranny w głowę. zdawało mu się że umierał. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach). Ukraińcy w łupem odeszli. który opowiadał. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. gdzie był owinięty różaniec pozostało białe. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. ciągnęli go po ziemi. postanowili bronić się. 126. że jak umrze. on był ostatni. często wspominał córkę i choć rana zagoiła się .. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. Kusznier Maria. podał adres i prosił. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. W tę samą noc na podwórzu p. zrobili przy nim rewizje osobistą. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. w Posuchowie. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich.słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. Siekierka Sz. że są w polskim domu. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. Kułyk Stefan. potem stać i znów 2 km prowadzili. 2. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. Leżeli wszyscy pod nr 5. Kizyma Mikołaj. 137 Komański H. Jarema Jakin. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. Zabitych zostało 30-kilka osób . że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. Upadł i udawał. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm.dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. wziął rower męża p. cały był czarny. Grabarz. „Niny” trzej oficerowie . że Ukraińcy napadli na nich. Matus Ilko. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. Na drodze Brzeżany . Ludobójstwo…. 3. Klecor Włodzimierz. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. Komarzańska Genowefa. Dunajewski Michał. tam jest wspólna ich mogiła. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. Maślaj Józef ur. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. Tamtych sześciu oficerów padło. Siwka. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. Diakow Ilko. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę.. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. Dżumak Czopek. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. Zemmer Edward lat 21.. Sahajdaczny Józef. Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. Leżał w rowie . Tańczuk Józef. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala. Największe zdarzenie dla niego było. Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. Łosyk Michał ps. zabrali mu wszystko. a później zorientowali się. potem konfident okupantów). Myśków Katarzyna. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). Prosił o ołówek i papier. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. P. Biłyk Stefan. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. Otoczeni zostali przez Ukraińców.chwilami mówił od rzeczy. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. Jeden z nich. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy.1. „Niny”. Zbliżył się do nich. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. tylko części ubrania. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa. Demnia i Podwysokie. kula wyszła mu nad czołem. Stebelski Dymitr. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Semegen Wójt. U tegoż Matusa była przechowywana broń. 27. Blicharski 46 47 . Najwięcej utkwił w pamięci p. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. Informację tę potwierdzają inne relacje136. 4. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. że to Polacy. Było kilku rannych. dały mu gorącego mleka. Tańczuk Anastazja. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. zamordowany 28 VI 1941 r. „Tabaka”. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. zwłoki znaleziono w Baranówce. że nie żyje. które zobaczył. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta. prosząc o ratunek i schronienie. Ludobójstwo…. Stracił do wszystkich zaufanie. Hudzik137 rzeć. Iwankiewicz Łewko. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem.” 136 Komański H. Stabelska Anna. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. zwłok nie odnaleziono.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. Kapitan płakał. Było ich tam razem 11 ciężko rannych. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. Juśków Władysław. zegarek. nie wiedzieli do kogo przyszli. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi.liczba dokładna jest nieustalona. który ich chował zeznawał później. Zapukał do chaty nad rzeką. u której był gościnnie przyjęty. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd.. Kazali im kłaść się na ziemi. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Nim jednak zdjęli te buty. trafiony został w obojczyk. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por.

przyjechał do Taurowa ks. Karpluk Ilko. Karaś Piotr. która w maju 1941 r.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H.Janowa). zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. 143 Według zeznań. Kowalczuk Wasyl.129. Jan Perec 35 lat. Piotr Zapotoczny.68. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. kapr. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu. Emil Zapotoczny. Stanisław Gużda 18 lat. kapral WP. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). Marian Nawaryński. kapral WP. Lenartowicz Jan.Kotów. Petruniu. a oczy powybijane.. Jaworskiego138. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. z 12 wozami taborowymi. Petrycki powiedział. Dyduk Stefan. s. kapral WP. greckokat. „Na Rubieży” nr 44/2000. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. Czajkę. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. 30 lat. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. który do 1939 r. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. Ciesielski Grzegorz. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. kapral WP. Kowaliński Marian kapral WP142. Siekierka Sz. Antoni Żerebecki. 25 lat. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. Karaś Andrzej. Semeć Mikołaj. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. Ciesielski Wasyl. Pabas Wasyl. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Po odkopaniu kilku grobów okazało się. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. Przewozili oni sprzęt wojskowy. Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r.. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. Ukrainka z Sarańczuk. po wkroczeniu Niemców. Siekierka Sz. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. spisała protokół. Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. s. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. 138 Kazimierz Jaworski. 140 Za lżenie narodu polskiego. 141 Komański H. Taurów gm. Ludobójstwo…. że nic nie wie. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. siedział więzieniu w Drohobyczu140. Korczyński Miron. Kurka Iwan. Redka Stach. Redka Iwan. Zostawił żonę i czworo dzieci. Karaś Wasyl. Petrycki. że zamordowani byli zmasakrowani. Korczyński Mikołaj. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. Biłyk Wasyl. W lipcu 1941 roku. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. Ludobójstwo….129. Karaś Leon. s. Ofiary zwabiano podstępem. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. Dziewczynka Irka Szynklarska.. żołądki powypruwane. Bronisław Budzan139... Petryckiego143. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1. Jan Zapotoczny.). Łyczko Stefan... powiedziała chorym. wachmistrz WP. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. kapral WP. Ks. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. Czerwiński.Ks. 48 49 . Mandzij Wasyl. Samaryj. Bolesław Kozakiewicz. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów. Jan Kłak 25 lat. s. Łoptuch Wasyl. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. 25 lat. Buhaj Grzegorz. Karaś Miron. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. s. Dubczyk Teodor. przez które miał przemaszerować batalion. 26 lat.. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r. Znaleziono ślady krwi. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . Ukraińcy z Sarańczuk. 25. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. na probostwie. który z nim razem był w Obronie Narodowej. 45 lat. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. Franciszek Soczyński. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. Cz. Budyłów: 17 września 1939 r. Bobko Grzegorz. 24 lata. 25. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni.

komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście... Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków. bydło. Chrynowski Iwan (ps. wrócili. Natalia po godzinnej męczarni umarła. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. Nadachowscy ograbieni. Trościaniec gm. Ludobójstwo….Humenny (Homenny?) Piotr. odarto z ubrań i obuwia. s. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce. który miał sądzić „kapitalistów”. Jana Smolińskiego kłuli nożami. Lisiewicz Piotr.Choma Mikołaj. Smolińscy myśląc. Rozbito drzwi. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych.. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . 147 Pow. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. Mordowała młodzież. Zapanował straszliwy terror. s.3. Wawryw Iwan.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. 146 Kulińska L.. Roliński A. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. mężczyzn – gospodarzy i NN.”. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników. s. Zrabowali cały majątek ruchomy... Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp. 149 Komański H. Urmań gm. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko. Przed sądem stanął. Ludobójstwo…. Choma Roman lat 20. szaty liturgiczne i wyposażenie. syn Hilka „prokurator” 4. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. s. Siekierka Sz..131. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Libiński Włodzimierz. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu. wyniesiono obrazy. (. Chomiszyn Iwan lat 25. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim.. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski. to jest pasiekę.Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu. że była Polką. mógłby siebie obronić.. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp. Mroczko Dmytro. 27. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką. 50 51 . Gdy śp. Mroczko Kyryło (komendant policji).. Lisiewicz Emil. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Podhajce... Matusiewicz Michał zięć ks. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. Lubiński Emil. chorągwie. Smolińskiego. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. Jego nie zabili od razu. Niszczono świętości. miejscowy nauczyciel145. Pośredni udział w mordzie brał też ks. Jana Smolińskiego.. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. 30 lat. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu. Bidny Mikołaj i Wasyl... dozorca leśny z rodziną.. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną. Szumlany koło Trościańca gm. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. Petruniu. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby.) przeciągały mękę Natalii i Leona. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. Chrynowski Piotr. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp.. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego. Wawriw Nikodem. Choma Mikołaj. znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu.. NN. Chomiszyn Leon. Petryckiego144.130. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża. Syn jej męczył się 13 godzin. Dola Leon i Mikołaj.. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r.. a ponieważ była Ukrainką ocalała.) tak. Blicharski Cz. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić.. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła. Siekierka Sz... „kulawy”). a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (.. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego. meble. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. Polak. Woroniw Iwan. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. bo czuł się niewinny.. który mając broń. właściciel majątku Grabowski.. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało. w tym komunikanty i kielichy. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski. że na tym skończyła się ich zemsta. Antypolska akcja nacjonalistów. 145 Komański H. Profanacja trwała trzy dni. Kosak Mikołaj lat 28.68... doszło do bójek o podział łupów. Wyciągnięto zwłoki z trumien..

Według świadków. 1000 żołnierzy.. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. Petruniu.134-135. Rabowali: Michał Pierożyk. Blicharski Cz. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki. zginęło tam ok. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej.. 150 Komański H. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych.. Ludobójstwo…. rower. Banda została zmuszona do odwrotu. Dywersanci rozkręcili tory. młynek do zboża Grzegorz Bożyk.. Korbyło Jurko syn Tarki. miejscowy kowal. s.. 68. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. syn Łukasza. Siekierka Sz.. 28.. Iwanuch Julia. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice . W skład weszli: Syrowiec Anna. Michała Walkiewicza syna Pawła. według świadków. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż.s. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir.. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich.Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. Ludobójstwo….. byli podstępnie mordowani. Wierzbów gm. jako przewodniczący. Zapust Lwowski gm.. konia. i kilku nieznanych osobników. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. Żuków gm. 131. Grubiak (Grubek?). Ludobójstwo…. Anna Panki. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. Blicharski Cz. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. NN. s. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. s. Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?). oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. 16 września 1939 r. s. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Uwsie gm. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat. Mikołaj i Tymko Kamińscy. Czwartacki Jan syn Michała. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław).. ojciec i syn Władysław150. wstąpili do Wierzbowa. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy. który aby mu usłużyć odstawił karabin. Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. Ukrainiec. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. 18 września 1939 r. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. 642-643. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. Żołnówka: W r. Narajów: 18 września 1939 r. młocarnię. ale nie zostały zinwentaryzowane. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan. Petruniu. 155 Komański H.Urytwa gm. którzy uchodząc polami. 154 Komański H.68. Korolus Michał syn Andrucha i inni..pług zabrał mu Władysław Szwec. Andruch Korolna. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Siekierka Sz. Wszyscy mieli być rozstrzelani. Kromego Jana syna Demki. 17 września 1939 r... Chorowa Pawła. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. Siekierka Sz. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. Duch Józef . Choriw Wasyl syn Iwana. Wyrok wykonali tzn. relacja Józefa Tomaszewskiego. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. Sobojkiewicz. 52 53 . Jan Sokolski.

W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. zakopali opodal domu stare karabiny. drzwi zniszczone. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. złożoną z 3 osób.. 3) Urmań. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl.. dwoje staruszków.. 2) Wydyk Mikołaj. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy.N. Antypolska akcja nacjonalistów…. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. Petrów Michał lat 19. Ten sam los spotkał dom kolejnego . Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. którą zabrała. Chmar Mikołaj lat 55. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. 5) Żuków. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. „Do bojówki terrorystycznej. Ojciec kaleka bez nogi. Zamordowano również matkę staruszkę. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj.W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. 16722/2. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. kiedy trwała już na tym terenie. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. Leszczuk Hryńko lat 34.. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943.5. B. którzy czmychnęli do wsi i lasu. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. s. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców. (oprac). iż O. żona Aleksa.6. matka. Stefania Stefanów. A więc okna. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. udzielał gościny znużonym żołnierzom. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan. Chamar Anastazja lat 60. których w nocy. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. powiat Brzeżany. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał. mordującej we wrześniu 1939 r. Ukraińcy. Mikoliszyn Piotr lat 18. przed chatą jest postawiony krzyż. który skrył się pogrzebał ich pod domem. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. mieszkający przy szosie do Brzeżan. 2. który został zmobilizowany. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. Roliński A. 158 Kulińska L. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. B. jako komendant.09. Trzaskowski Mikołaj lat 29. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. Na wspólnej mogile na podwórzu. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. Dydyk Mikołaj lat 23. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. Pietruszewski Piotr lat 32. Potem przyszedł rabunek i kradzież. tuż pod lasem. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. Stepowany Michał lat 18. Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. 157 Kulińska L. Łeszczuk Hryńko. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. w Żukowie. s. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. Hawrysz Stefan lat 18. 54 55 . Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja.Michała Leśnego. które rozbrajano. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się.3. Ossol. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan. wójt za bolszewików.Chamar Aleksander lat 60. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. książki. 113-114. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. s. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim. 16722/1. Antypolska akcja nacjonalistów…. Łeśków Wasyl lat 21. ruszyło na Hajdamaków. NKWD stwierdziło zakopanie broni. 2) Dryszczów. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. piskiem. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. „I.”. Hawrylak Michał lat 32. 4) Leśniki. zostawiając wszystko we wsi.7. Wojsko rozsypało się z pociągu. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. P. Za nami szukali na strychu. sygn. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. 149. pobiera broń. i portrety cięli nożem. Sawczuk Jarosław lat 18. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1.” W innym dokumencie (zbiorczym. Roliński A. (oprac). Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. s. 4. 3) Sawczuk Jarosław. (oprac). Dońka Biłyk. podhajeckim i buczackim. sygn. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. Powiat Brzeżany 1) Żuków. spalili w Żukowie około 30 budynków. Ossol. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. a nawet w komin włazili. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. 1939 mam pewne zastrzeżenie. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan).U. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. 11-14. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. Mikoliszyn Paweł lat 18. 31-32. Pewien chłop ukraiński Leszczuk.. mieszka przy gościńcu złoczowskim. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. (oprac). Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. obok karabinów wszystkich powystrzela. Mekoliszyn Wasyl. lustra. że właścicielka ukryła broń. Syn. Duda Semko lat 28.. Kiernicki Wasyl. byłego sołtysa. piece. ratując w ten sposób życie.

XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. że są to dane dalece niepełne. wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. powiat Brzeżany. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn. Hrihoryj Steciuk. 80 Ukraińców161. kolejarzy i innych osób cywilnych”. 2) Szumlany. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. Siekierka Sz. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób. oraz około 50 innych rodzin polskich. 3) Horożanka. w Łapszynie. Do zgody skłaniał ich. Hryhory Pryszak. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. II. Wiadomo. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy.. 4) Sławentyn.6) Kuropatniki. wojskowy i inne)..jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów. Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). Zamordowano nauczycielkę Zdebową. Siekierka Sz. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. których mordowano w nieludzki sposób. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. Według wywiadu polskiego podziemia. Brak ten wynika miedzy innymi z tego.137. jakie miały miejsce i wcześniej. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r.. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy. 10) Koniuchy. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. w powiecie Rohatyn itd.. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. nad którą się bestialsko znęcano159.. Powiat Podhajce. po 3 osoby. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. w powiecie Buczacz około 120 osób. została zupełnie zniszczona i spalona. z uwagi na brak dokumentów i relacji. Z tych niepełnych i szacunkowych danych. 1) Mużyłów. Mykoła Senyszyn. Ludobójstwo…. Ludobójstwo…. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków.250. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr.jak ad 7). a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. w powiecie Złoczów. 8) Józefówka. mordowano ich w bestialski sposób.. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. między innymi dlatego. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej. w powiecie Podhajce około 150 osób. których zabijano. Jarosław Staruch. On sam zdołał zbiec. a przede wszystkim 1944. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. – jak ad 7). pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika. rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. choć z miernym skutkiem. jak np. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. Obejmuje on tylko miejscowości. Roman Staruch. zamordowanym 18 VIII 39 . Zamordowano żonę. 6) Hołhocze. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. 5) Krasucko. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą. powiat Podhajce. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. OUN stała się instytucją centralną. III. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego.. gospodarczy. 56 57 . s.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H. Wiśniowczyk. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. Ukraińcy dekonspirowali się. s. w powiecie Turka. że zamordowano co najmniej 735 osób. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN. powstała z parcelacji majątku polskiego. 9) Mazurskie Łany . .117. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko.s. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. powiat Brzeżany. zorganizowane były bojówki. 1) Wyczółki. a ludność w znacznej części wybita. Powiat Buczacz. 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb. wśród których jest ok. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich. administracyjny.

od ustępujących bolszewików. a następnie. Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. na polu. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. Działali tak jak przed wojną. UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. Wiele. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. Broń była przechowywana i konserwowana. Do oszukania obrońców członkowie OUN. Ale to już inny temat. 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. ale też ich logicznym następstwem. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. brzeżańskim). Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych. których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. w sierpniu 1943 koło Koniuch166. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. na którym byli w r. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. Olechowiec dał 150 m. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. kursy w Krynicy i Zakopanem. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. w systemie piątkowym. płótna). Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. Ludzi. W IPN zachowały się nieliczne. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. w lesie. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. 58 59 . konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. w roku 1941. kroił je Żyd Sztern. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. organizowali im Niemcy. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. np. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. 1941 Ukraińcy z Kozówki). OUN 146-149). Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. w tym siekierą. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. nic niezaplanowanego. nożem i arkanem. Wszystkie wsie złożyły płótno (np.lenia niezbędnych fachowców.

bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. żydowskiej. 1. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r. celem tego artykułu jest m.3. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. dr hab. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. Leszek S. Dzięki unii Polski z Litwą w r. Poliszczuk23. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw).1. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . in. Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje. która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. 1385 cała Ukraina. czasem tylko sięgając do innych województw. że ludność Wołynia w r.40. jak się dawniej mówiło. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. 1918 była już prawosławna.39. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. tak. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. 1. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w.Uwagi ogólne. że w r. Na ziemiach ruskich. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. Ważne były też sprawy religii.2. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego.Prof. wokół którego zaczęło powstawać miasto. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. czy polsko-ruskie. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). Dla książki Siekierki i in39.

spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią.. Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami. Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30. w lwowskim 57. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność. Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4). zwłaszcza Lwów. w stanisławowskim 22. 62 63 . a więc prawie równolegle z Mein Kampf. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria.1926. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24. elitaryzm . np.2 %39. tarnopolskie i stanisławowskie. Opisuje je Partacz21. Ukraińcy 13. 1. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r. było wiele organizacji.Te moralne idee są dobre.1%. które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego.01.4% (rzym.-kat. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. przegraną Zachodnich Ukraińców. Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium.. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę.27 i Himka6.6%). a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz.9% i Niemcy 1.. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. Prawdopodobnie obawiano się. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”. Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana). gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r.. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy. gwałt. Zdobyć jeszcze więcej. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi.  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r.8%. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. Książka Doncowa była wydana w r. mleczarska. Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r.4. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami).  Pisma D.spolitej Polskiej: lwowskie.3% (rzymsko-katolików 36. Żydzi 10% ludności).7%). Żydzi 31. lecz w zdobywaniu.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory. że ziemie te powinny należeć do Polski. 16. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy..1939 r. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r. która zabraniała szkodzić innym.. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście. 1.rządzi elita. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r. zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16. obok szkół polskich były ukraińskie. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. a więc. 53. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie.7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego).. 1. Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. która życie ceniła ponad wszystko. W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35.). która nienawidziła drapieżne instynkty. prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki. zabójstwo. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko.5. o charakterze terrorystycznym15. a Polacy uważali.5. w byłym województwie tarnopolskim 49..5%.

Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. 694. na str.. Stamtąd (631. (strony 519..  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa. Ja – Duch odwiecznego żywiołu. np. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r.. 987). że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską.09. I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r. Taurów) pochodzi informacja. o potęgę (w oryginale potężność). I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625). zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. 921.  Bądź dumny z tego... nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu. już pod koniec lat trzydziestych XX w. mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki. 980. 7. albo zginiesz w walce o nie. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. lecz z tym z kim trzeba. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. 527.37. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. 662. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23. Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców. Świadczy to.. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. 750.31. ani tortury. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?. Trzy narodowości.. Armii Sowieckiej (606g). jest czynnikiem biernym. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę.. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. aż do lat tuż przed wojną.. Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński. O sprawie nie mów z tym z kim można. 921. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami). (np. wieś żyła swoim życiem i na ogół. 2. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. 874. 860.. 4. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. 769. albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. chwały. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. ani groźby. 572.. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333). Nie mniej. 976. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. że wcześniej. 3. 2. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9. W Koniuchach pow..1939 r. 527. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie. 631. 820. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową.  Ani prośby. 1937 zginął sołtys. Jest to grupa. 614. 5. Sensem życia jest posiadanie i panowanie.  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. Co do kwestii jak działać. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). 661. 856. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach. o rozrost i poszerzenie. 6. Jeśli chodzi o opinię.). jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty.. że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia.. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). kiedy te dobre stosunki się skończyły.. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia. 916. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. 714).. Będziesz dążyć do poszerzenia siły. a nawet na listonoszy. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. 808.. jego istotą jest walka o przewagę. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. listonosz (638) a w Żukowie (pow. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich.Atakujcie i bądźcie zdobywcami. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. 64 65 . który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. 714)11. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r.

w oparciu na dane radzieckie. 3. do których zaliczono policjantów. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. Ciekawe jest zeznanie chłopca. że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. czerwonej milicji i w administracji. ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. Wojna 1939 r. policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. itd. wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan.Złoczów. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. Zarówno jak w przypadku Polaków.06. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. policjantów. 3. Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. który znamy z innych źródeł. Donosy W wielu miejscowościach. na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. 977). Polaków. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. Trembowla) (865) z tym. np. Buczacz) (662). podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow. Brzeżany. np. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. potajemnie się szkolili. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa. 865). lub więcej22. którego byli obywatelami). w pow. Np.  Preludium ludobójstwa. Na początku okupacji sowieckiej. Do tego potrzebna była im broń. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. wliczając w to ok. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej. w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane.364 osoby. wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. (976). policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej. w Ubinie pow. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. Potwierdza się fakt. W nich z Niemiec przychodziła broń. Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. Dlaczego mówimy.1939 – 22. zanim Sowieci weszli. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). gajowy. Niestety. jeżeli nie powszechnie. W Skorodyńcach pow. razem 199. Ihrowica pow. posiadaczy ziemskich. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow. 897). albo też bite tak. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów. Nie mniej. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). urzędników państwowych. byłych wojskowych. 643/644). przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób.1941. 3. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów.2.Brzeżany) w 1938 r. a mordowano z premedytacją. jest sporo. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87. że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r. wywieziono na zesłanie około 300 tys. Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. str. Mordy żołnierzy polskich. księży. działaczy Związku Strzeleckiego. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania.830. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. i pierwsza okupacja sowiecka 17. 66 67 . Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. Według Hryciuka i in7.1. Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. Tarnopol (847). których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3).09. 695). Powstanie. Kamionka Strumiłowa (725). np.

Początek okupacji niemieckiej.. gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. 25).3.16a. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. Istnieje także mocne podejrzenie.14a. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front.  Lwów. (rozdział 4.rozstrzelali lub wytruli więźniów. która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. Przed inwazją na Związek Radziecki (22.3). pow.16a). Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych. Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej.24 4. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. Wśród nich były też małe dzieci. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw. Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m. Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. W Czechowie. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. w Hucie Pieniackiej. Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał. potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei). aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a.2. Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . Galicyjska). Np. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi. w Podkamieniu. np. tak że we lwowskich więzieniach mieli. Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r. Nastąpił pogrom Żydów. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. Wymordowano wtedy około 2000 . W kwietniu 1943 r.41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. 540-541) 68 69 . 4.. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t. także w czasie powstania warszawskiego6. Generalnym Gubernatorstwie. 4. kilkanaście tysięcy ludzi. o której wspomniano14a. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24. jak się ocenia. Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23. 4. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). na początku lipca 1941 r. przeważnie Polaków. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. W Połowcach 6 lipca 1941 r. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). Wątpliwe. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób. choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi.000 zabitych i zaginionych). Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej.25. Dywizja Grenadierów SS (1.06. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. ponieważ wiadomo było. zw. Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631). w Taurowie. Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej. in. pow.39. Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r.1. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów. Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu). Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców.(około 7.

Skala jego była ogromna. Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów.ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. na przykład. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. Zimą 1942/43 r. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. U Ukrainki Olgi 70 71 . Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. około 100 osób. np. znacznie ponad 750  000 Żydów. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. Wkrótce potem. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. o słowach „czerwona róża. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. Brody (571) na początku 1942 r. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów.5. że ktoś im musiał donosić żywność). W kwietniu 1942 r. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. 824 000 Żydów (Prus 35). pow. 1943. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. przez zakopanie żywcem. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. że wkrótce dojdą do Uralu.2.) 5. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. Buczacz (654/55). Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. głównie młodzieży. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. lub bardzo rzadko ukraińskich. 5. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. W maju i czerwcu 1943 roku. Ludobójstwo Żydów. np. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. żółty kwiat. W lipcu 1942 r. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola). szerzyły się różne choroby. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich.1. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. W Podkamieniu. Mordowano w okrutny sposób. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. przy współudziale OUN. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). stanisławowskie. 1942 i w pierwszej połowie r. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. W Germakówce. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy.1941 – do około maja 1943 r. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. my już nie wrócim na ten świat”. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów. pow. obok cmentarza żydowskiego. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. panował tam tłok i głód. można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. W maju 1942 roku. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach.

Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. którzy przechowywali się w tej wsi. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. że sami również mogą być rozstrzelani. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. a bogatszych Żydów. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. Niemcy. Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. Podczas gdy chłopcy kończyli dół. Sąsiad Adamiuka. relacja Jana Szojera. Getto utworzono wiosną 1942 r. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. tak jakby rozmawiał z Bogiem. czasami romantycznych powodów. 107 i 109). Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. Jeden z nich zdołał uciec. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. Jan Szojer pisze. tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. miejscami poplamioną krwią. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół.. Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. 72 73 . która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . Zginęło wtedy wielu Żydów. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem.wielce szlachetny postępek. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. kazano rozebrać się i rozstrzelano. w tym 15 Żydów. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Adamiuk pisze Pamiętam. Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. Wieś Kamionki pow. że po tym ogłoszeniu. Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). ze srebrną brodą. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. (Woł. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. jak wysoki. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). W pobliskim Chołojowie. Ukraińców nie zabijano.. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. lat 45. Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. że wynikało z osobistych. głównie jako zwiadowcy. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. Trwało to przez chwilę. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. około 1000 osób. aby wpadali do dołu. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. Inny przykład z Radziechowy (815). a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo. czeka ich rozstrzelanie. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. Tym. Na mieście rozlepiono afisze. chyba. o których wiemy z innych źródeł (287). żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. Skałat (816). Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. pozostałych zastrzelono.). W marcu 1944 r. około 800 osób w czerwcu 1943 r. albo wywożeni do obozów zagłady. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. Żydówka. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. Zginęło wtedy 112 osób. a gdy będą spotkani poza gettem.

. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance.. Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa. mordowali. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów.. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano). 6. Żołnierze niemieccy z rodzin. Była to organizacja tajna. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. akcji. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń. nie dały rezultatu.. np.. które mało mają wspólnego z prawdą. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia.. którzy znienacka zaatakowali szpital. o Żydach .E. nawet przypadkowy. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA. tak dalece. 94). Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby. lub czasem dobrowolnie 74 75 .P. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow.. Prusem35 (str. Powracali z tzw.. sami też czuliśmy się jak psy. kierowaną przez młodego uzurpatora. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”. ale tak się nam oni wówczas przedstawili.. obaj byliśmy skuci łańcuchami. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland.... ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. Dzięki tym chłopcom. wybili straż. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno. że w UPA był ogromny brak lekarzy.. wirusy itp. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni. Rys historyczny powstania i działalności UPA24. po prostu nie miała zielonego pojęcia. amunicję i bezcenny karabin maszynowy. Jestem doktorem nauk medycznych. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. gwałcili. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym. a nas uwolnili. Ta dzicz.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu. Jego kolega Bushbaun pisze:. drobnoustroje. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie. Uwolnili nas obu polscy chłopcy. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą.. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). że aż głowa bolała. J. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec. że trudno nam było się poruszać. E. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom. rusznikarzy. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej. nastrojonego bardziej radykalnie . farmaceutów i niektórych rzemieślników. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro.dobrowolnych członkach UPA. To. W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1. co to są mikroby. bo w każdej chwili mógł paść strzał. Faktem jest. oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia. jak dzieci rozdzierali na kawałki. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. Takich przykładów było znacznie więcej. dyszeli samogonem i czosnkiem. 6. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów.. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem..Stepana Banderę.1. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. antyżydowskim charakterze UPA. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2.. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r..

Oczywiście. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. ginęli księża przy ołtarzu. Często. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. bacząc. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej.2. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220). Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. W Przebrażu uratowało się około 10 tys. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. Powodem tego był m. a może lekceważenie ostrzeżeń. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. 11. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. Na ich podstawie. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich. Druga grupa wchodziła do wsi.1943 r. 6. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. 39. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach.in. 40.13. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów. np. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). Przebraże2. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18.11). ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. dostarczali im broni i amunicji 24. 6. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. 38 i na zachód od rzeki San1. 39. W kwietniu 1943 r. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. niedostatek polskiej inteligencji. zw. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . co trwało cały rok 1943. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców.do UPA. Wreszcie. Rybcza42 i inne. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach.18a). Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. sprawnej komendy i dobrej koordynacji. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. co zwykle również kończyło się śmiercią. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej.02. Poza tym. 40. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. organizowała się w t. 42. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. Po pierwszych masowych mordach np.. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy. bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. 42. w kolonii Parośla I. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu. 09. Pańska Dolina42. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. 7. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. w pow.3.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

Majowskich ze wsi Dołhe. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. 544. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia. Wieś Krosienko. w kościołach. 763. 745. 803. Przemyślany (779). 760. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. W Petlikowcach Starych (655). że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. relacja J. Szereg takich 84 85 . W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. prawie w każdym przypadku.11. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. 923. Relacja Wiktora Błaszków. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. 9.). że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. 924/25. Wieś Tołstobaby pow. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. pow. że zapewne Bóg go ukarał za to. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. 553. Okrucieństwo OUN-UPA. Boże zmiłuj się nade mną”. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. pow. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. 915. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. Złoczów (982) małego Zenka Denysa. Buczacz.5. aby ją dobito.1944 r. Zrozpaczony. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich. pow. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. 693. np. (875). Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. 545. ale nie zrobił tego. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. że upowcy uważali się za chrześcijan.8. a skutki tego zaniechania były straszne.1. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. relacja Józefa Siekierki. W czasie. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. obie piersi. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. 9. 707. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa.34. gdy pozwalał na to czas. 43a) zajmował to stanowisko od r.  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. gdy szły do Czortkowa. Za bestialstwo. w którym nakładał klątwę na każdego. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. Trembowla.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach. Podhajce (764/65). W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców. W 1943 r. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np. 808. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. biorąc pod uwagę. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. Musiała na to patrzeć jego matka. kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. i P. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. że biskup Twardowski powinien interweniować. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. pow. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. 954. Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. 779. Gdy skonał zabili i ją. 1900 do swojej śmierci 01. 914. 200143a. gdyż były stosowane nagminnie. raz wykrzyczał. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej.

aby zabijali swoje matki Polki i siostry. Złoczów. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. Został wraz z żoną zabity. członków OUN-UPA. która za akt genocydu 86 87 . upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. 408. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi . Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej.01. Nie dziwmy się więc. 130. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. gm. Tak więc. a pół roku później zabito również jego córkę. Skwarzyna pow. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. w rodzinach mieszanych. Okazało się. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. pow. do mężów i żon wydawano rozkazy. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. Zapalił lampę. Nie wykonał tego. w liście zaznaczono. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. A. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA.3. żeby zobaczyć kto go napadał. Bukowski Włodzimierz. 9. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. to nie był wykonywany w praktyce.Danyło uderzył w nich siekierą. Inny przypadek też z Wołynia . prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. proboszcz Wojciech Rogowski. Brody). Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. pow. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. Zginął tam ks. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. Relacja Cz. 396. Stąd rozkazy do synów. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. Wieś Stechnikowce. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli. Rodzin takich było na Podolu dużo. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. Relacja z Palikrowów (pow. że zabił swojego ojca i brata. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. Tak więc uważali. 301. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. Profesor Szawłowski44. 9. o czym świadczy powszechność tego zjawiska. Siemaszko42 z Wołynia. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. Łozowa. która schroniła się w mieście (506). na stronach 123.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. 473. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. W tej samej wsi Poczapy. itp. Wieś Poczapy. W sumie. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. ginął również sam. 240. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. Miało to straszny. Świętojańskiego i A. Oni głosili tezę. Kilarski Józef Polak. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek.2.przykładów podają W. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi.we wsi Tarczyn w pow. Niejeden z nich. gm. a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je. Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. Szuchewycza (Czuprynkę). synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. Według starego zwyczaju. Jakiś czas potem. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. i E.

Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy.Kiedy w r. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. pow. Czułam. Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. Borszczów (527/28). 904. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek. Brzeżany (628g). Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. wszyscy lżej lub ciężej ranni.. Wieś Stryjówka. np. etnicznej lub religijnej na danym terytorium. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. Wybuchnęłam płaczem. dobijając jeszcze tych co się ruszali. który należał do UPA powiedział ojcu. sąsiadom. spali na słomie rozścielonej na podłodze. 630. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. którzy udzielali mi schronienia. region.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. Współżycie mieszkańców wsi. Napad nastąpił 12. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu.. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej.. przy czym rzeczą drugorzędna jest. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. Miejscowi ich nie wydali. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców. Relacja Stanisławy Piotrowskiej.. wujkom. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować.nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. pow. 10. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. na stronach: 536g. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. Dała mi gorącego mleka. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. Wieś Palikrowy pow. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. a czasem zupełnie obcym. 629. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym. ciociom.. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada. pow. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. bardzo dużo było rodzin mieszanych. Zbaraż (926). że 11 listopada 1941 r. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny. czy sprawcom chodziło o cały kraj.. Po trzech dniach syn. 807. pow. kuzynom. Brody (596/97).. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii. Niestety. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś. Oto jej słowa: Wreszcie. kolegom ze szkoły... że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc. kto ma być zabity. Ale i tam było niebezpiecznie.. Wśród nich była i autorka relacji. czy jedynie konkretną miejscowość. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. że samoobrona nie zdołała się zebrać. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. Widać było. pościeliła koło pieca i położyła do snu. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie. 640.44 w sposób tak podstępny. Kobieta ta ulitowała się nade mną. Obronę wsi ułatwiał fakt. u której już raz nocowała. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. że szykują atak na wielką skalę. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. że ona sama się boi. żeby iść do wdowy. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś. Pisze. W ten sposób uratowała ją. Do domu nie mogła wracać.03. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy. 601śr. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. 931. przyszło jej na myśl. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście. że jej młodszej siostry nie ma w domu. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała. 88 89 .Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik.. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). Ze wsi Płaucza Mała. czy to kryjąc się w schronach. na stronach: 627d. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec.. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza. Inne przypadki ostrzeżeń są. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam.. Wieś Maleniska.. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą..

903. i rozstrzelanie”. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. mimo. 844 śr/g. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec. W czasie napadu. jednak bali się bardzo o własne rodziny. Czasem zdarzały się „nawrócenia”. Inne są opisane na stronach: 692. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. Herc ukrył się na strychu za kominem. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. w nocy 23. 893. 90 91 . Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. Brzeżany (637). Banderowcy myśleli. 963g. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. którego banderowcy postrzelili w brzuch. 712. że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. Tym większa... We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. We wsi Skomorochy pow.. Siostrę swoją z małym dzieckiem.pow. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. gdzie została wyleczona. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. 792śr/d. 910. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. że nie sposób wszystkich wyliczać. 949g. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. Pomagał Polakom m. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów.. 884. gdyż było ich tak wiele.. Po śladach krwi szli banderowcy. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . Wielka chwała im za ich zasługi. 696g.W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina. Staruszka była głucha na pokusy. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. 850. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem. (912). masz małe dzieci. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec.”. We wsi Sorocko pow. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia.. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). Leżała zalana krwią do rana. 846. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. 826śr. że nie żyje. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem. pow.. córkę kowala (Polaka). 844śr/d. Buczacz (669). że u niej go nie ma. Podobny przypadek opisano na str. 715d. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa. 788śr. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha. 865. 987/88. relacja Jana Nowaka. 867 we wsi Tiutków.02. Ne dam” obie zostały zabite11.. Wieś Berezowica Mała pow. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował. 717d. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. Na szczęście w szpitalu uratowano go. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego.in. We wsi Ciemierzyńce pow. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach.. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. Straciła przytomność. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. We wsi Soroki.. 760g.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. 759śr. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. 902. Zbaraż. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry.to są Ci ludzie. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. 849. 864. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. 811. Tam znalazła schronienie. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. 857d. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. że mogła udać się do domu swojego ojca. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole.

1. Było to. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. którzy zostali skierowani do prac przy drogach. pow. pow. Wieś została prawie bezbronna. które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. może być Głęboczek pow. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. Katerburg. stąd i liczba ofiar była mniejsza. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. jak się później okazało. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. Krzemieniec. Niemcy zapewne cieszyli się. często ich bliskich sąsiadów. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej. nawet bardzo słabe. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. w obronie brały duży udział kobiety. że trzeba organizować samoobronę. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front. Ukraińcy. Trzeba jednak pamiętać. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. na ogół nie gromadzili broni wtedy. 1048)]. Borszczów (528-29). Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. siekiery itp. W kwietniu 1943 r. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. gdy była po temu okazja. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. już nie miał 92 93 . dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. 11. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. bardzo kosztowne. jak wspomniano. i w czerwcu. Pańska Dolina pow. Trościaniec. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. w tym 15 tysięcy cywilów. to jest jesienią 1939 r. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. Na Wołyniu powstało mało samoobron. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. Wsi nie zdobyli. Rybcza gm. narzędzia gospodarskie. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. na ogół nie groziły żadne konsekwencje. Samoobrony. surowe kary. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane.. Dubno i inne). Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. Łuck. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi. Przykładem. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów..000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. Polskie Samoobrony 11. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. Gdy nastąpił trzeci napad. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. weterynarzy. do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. Zbrojni byli w widły. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. do Kazachstanu lub na Syberię. że Ukraińcom za posiadanie broni. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. lipcu 1941 r. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. Kiedy powstały i ich losy. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli.527 ludzi (Woł. jednak. których UPA mordowała wraz z rodzinami. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami.

Kilkadziesiąt osób. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. bardzo potem przydatne. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. gdzie był kościół. w których była silna samoobrona. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. ludzie pochowali się po schronach.kto bronić wsi. Zorganizowano szpital.2 Obrona Przebraża. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. Zacięta walka trwała kilka godzin. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. co zmyliło napastników. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. przeważnie zadając im wymyślne tortury. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. 42. że służyli nawet tak młodzi chłopcy. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. skutek był taki. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. Ukraińcy. każda osobno skoszarowana. bunkrów i rowów strzeleckich. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani.5 tys. Oprócz tego. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże.. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności. Pod koniec grudnia 1943 r. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy. Chwała ich obrońcom. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. jak np. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin.. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. Stosunkowo wcześnie. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. np. mieli także 2 działka. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. tych. W lipcu 1943 r. utworzono kaplicę w Przebrażu. bezpieczniejsze pozycje. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. sporo uratowało się w kościele. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. Zborów pozostawił Edward Prus36. pow. który został zamknięty od zewnątrz. Podhajce. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. liczącą w 1938 r. Przebraże było dużą kolonią polską. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. Ciężkie walki trwały cały dzień. 11. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. 31 sierpnia 1943 r. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. W czerwcu 1943 r. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. 200 zagród i 1150 mieszkańców. W Rybczy koło Krzemieńca. Atak był starannie przygotowany. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. czujki i patrole konne i piesze. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. którzy nie chcieli się ewakuować. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło. poza domem połączone z nim tunelem. w Dobrowodach pow. 650-654 i 629/30). Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. w marcu 1943 r. dzięki którym unikano zaskoczenia. w Czerwonogrodzie pow. Stworzono też zakład rusznikarski. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. choć był on przygotowywany.

ppor. 909. 762/3. Np. 967. 688. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. gdzie znaleziono zwłoki. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. We wsi Germakówka. mieszkańców. Oddział upowców rozbito. Z jednej strony woleliby. 647. 498-502). O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. 898. 54 nauczycieli szkół średnich. 728. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). gm.3. Przyjechało kilkunastu Niemców. we wsi Głęboczek. ale nie na prowincji. 854. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. 12. 931.1. że w obu przypadkach. We wsi Barysz w pow. 645. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). niektórych członków skazano na więzienie. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. Ukraińcy zastrzelili go. 960/1. 932/3. Samoobronę rozbrojono. w tym 7 lekarzy. Silno. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. We wsi Kosów. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. (St. 866. 26 przedstawicieli inteligencji. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. We wsi Busk. 930.. 778. sabotażowe i militarne. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. siedziby oddziału upowców.667. 833. Wiadomo było kto dokonał mordu. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r. Zawiadomiono władze niemieckie. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. 687. pow. 918. 771. gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. 11. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. Zasługują na osobne opracowanie. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni. 834. 12. 663. Wkrótce ogłoszono. bydło i zboże odebrano. 937. Np. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. pow. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. Walka zakończyła się klęską upowców. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. 12 nauczycieli z powiatu. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice. 907. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne.2. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. 944/5. 905. 699. 843/4. to nas wzmacnia”. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. nie jako ofiary. Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. Buczacz (687).979. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. 529. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. 96 97 . 767. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. pow. 940-2. 900. 870. 887. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. pow. 11.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. 632. 671. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. 899. 652. Nie wspomina.

Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. W Potoku Złotym.43 r. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. do Lwowa. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. kilku z nich zostało rozstrzelanych. pow. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. pow. 98 99 . ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki.01. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. syn księdza greckokatolickiego. aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca.Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. i obecnie jest mężatką. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. Jeszcze inna relacja . Złoczów (980): ”Nie było wypadku. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. Tam. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. pow. Gdy ich ostrzelano z dział. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu.3. We wsi Kruhów dnia 24. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację.12. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. czyby nie mógł grać na organach w kościele. 12. pow. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty. w końcu. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. Złoczów (981/982). nie użyli broni palnej. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. Eskortowali ich do Chmielna. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. Brzeżany (620d). Szaraniewicz. Przykładem może być wieś Maruszka w pow. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. że atakują Niemcy. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca. ale zdarzały się. Gdy samoobrona polska zorientowała się. Inna relacja . wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków. Morawin. że tam. bo w cywilu jest profesorem muzyki. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości. na skutek wyjaśnień. 635). Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem.ze wsi Pawłów pow. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. Brzeżany (614). A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. Mimo upływu krwi. Starosta niemiecki dr Wendt. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. pow. Skałat) (819). 613/614. że w Maruszcze jest polska partyzantka. Zamordował go bojówkarz OUN. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. pow. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc. I ten sam autor opisuje. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. Czortków (695) donosi. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób.44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu. że 23. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy.

Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. natomiast. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. gmina Kniahinin. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. Oficerowie. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). jak już wspomniano. pow. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. gdy groził napad. To spowodowało. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. Dolina (St. pow. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . W futorze Poczajów. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . około lipca 1941 r. gm. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. że OUN wykonało na nim wyrok. W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. gmina Krupiec.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. pow. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. Napad groził lada chwila. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. Dubno (Woł. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. pow. że cały czas mieli 100 101 . Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. ks. I tak w Radziwiłłowie-Mieście. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. pow. Okazuje się. Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. We wsi Siemiginów. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. We wsi Krościenko. Podobnie w majątku Bokujma. 13. Mimo. W czasie napadu 8 września 43 r. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. 74). Dubno na Wołyniu (Woł. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. We wsi Kosów.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. Gestapo. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. dzięki temu ocaleli. Rożniatów. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. 943. musieli rozebrać się do naga.patrz 821/22. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. 592-93). potem ich skrępowali i rozstrzelali. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. 969/970. pow.07. Stryj (St. pow. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r.

957) 14. gm.01. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. zaczęło się prześladowanie akowców. 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX. a więc wyszukiwano wszystkich. Wiadomo było. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom.1944 r.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. 705.. aresztowany został 27. Chodziło im przede wszystkim o to. także liczne z innych województw np.). Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. W każdym razie. 486). To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA.. od 2. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal.. Zabłotów. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju.07. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r. Należało więc wywrzeć nacisk. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. wywieziono.03. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami.W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. 513. bogatych kupców i fabrykantów. Plany usunięcia z tych terenów Polaków. Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji. – to też było straszne ludobójstwo... dowódca AK (19. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). 111.banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”..) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych. aby naród nie mógł się bronić.45 r. 252.45 r. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką.1939-VI. Bardzo mało pozostało też ludzi. komunista Ukrainiec i Żyd. i podobne. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne). wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. tutaj była bezradna. pow. Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli).41 r. W połowie stycznia 1945 r. (na przykład oblicza się. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. We wsi Wołczkowce. Szeregowych na ogół puszczano wolno. zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla.705). Miednoje. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. 887. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać. Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . Kuropatach i w innych miejscach kaźni. z Tarnopolszczyzny (528.. ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów. o kupowaniu broni od nich (St. Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. którą ojciec 102 103 . gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. Oficerów albo zabijano na miejscu. 486. Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. Początkowo tolerowano tych. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. Ta z kolei wydawałoby się silna. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować. 665. Śniatyń (St. 524. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany.. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. wielu księży. wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków). Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania.na stronach St 46.12. którzy znali się na wojskowości.

O. Włodzimierzec). 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA. Hutę. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu.R-ów do dnia 15. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji.3.II. Oddziały komandyra Kory i Worona. tym też są niebezpieczniejsi.D. Weźcie tę miednicę. Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. t. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność. 15. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi. pow. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą.B. Włodzimierzec). Inspektor Podokręgu II W. Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich. Sarny) i wieś Stepańgród (gm.D.R. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. Tłumaczenie polskie W. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm. Włodzimierzec). oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko. kto Wam tam da miednicę.08. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06. W. Wołyń i Polissja. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami. a przez to także odchodzi z naszej grupy. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się. (futor) Ostry Róg.). Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15.R.1945 r. Ostrzegamy przed tymi przybyszami. szczególnie z Małopolski Wschodniej.2. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji.IX. że to Dmytro Koryneć) 15.D. Punkt 10. łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga.D. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz).2. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15. (Woł. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. – Powiatowy Delegat Rządu.1. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania. z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie.O. Stepańgród. Dubowe.  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r.K. Nowa seria. (Woł.4.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P. wszystkie w gm. P. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). 1278). 1944 r. Włodzimierzec. W tym samym czerwcu 1943 r. Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Punkt 6. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich. w czym będziecie się myli. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów.K.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie.R. Hutę (gm.B. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści.znajomej często wspomagał żywnością. UPA ta zapillja. wielu jest na usługach Gestapo.

przesiedlono na 106 107 . Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. ale Sawur zagroził mi sądem polowym.. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano].. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. . UPA w PRL po zakończeniu wojny.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. gdy już było wolno wracać. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji. były palone zagrody. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. nie były zbyt częste.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa.5.1. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii). Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. Naturalnie nie są to dane dokładne. 16. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić. że rozpęta się trzecia wojna światowa.. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. Walki te były bardzo trudne. zwykle skanalizowane i zelektryfikowane. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. Nic podobnego nie nastąpiło.kowelskim. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. za Prusem33). Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. Wielu senatorów miało złudną nadzieję. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. 16.2. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r. cyt. którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. czasem. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze.. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców. aby wspomóc działające tam siły upowskie. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski. zapominając. Nikt nie mordował niewinnych cywilów.. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. Sytuacja była skomplikowana. korzystając z różnych amnestii. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. Działania te rzeczywiście były skuteczne. nie niszczył infrastruktury kraju. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. Potem dopiero pod przymusem. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. i operacja „Wisła” 16. czyli jak mówi Edward Prus33. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. Stąd też powroty.

ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej.. Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów .in. Partia powstała w r. Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób.33. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe.. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. (a to) świadczyło o. Szawłowski44a. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. Stwierdza również. Australii itd. Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11.3. co było praktyką powszechną. Warto by było. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było. Banderze i Łebiediowi). Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M. Fleminga: a. To im zapewniło bezkarność (m. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska... Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel). (. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba. Ugrupowań takich jest wiele.. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej... a z I. co im jest potrzebne. na własna rękę.742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu. nosili glinę. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy.. o których mowa. Prócz tego około 355. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka. 17.. który 108 109 . ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”.Niemców.. że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela.263 osoby.Rosenberga i J. Tam. swego przeciwnika..000 żołnierzy. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach. przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami.) – Naruszenia. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A... jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda). mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko. podoficerów i szeregowców. 115. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga.. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego.. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych. Prof.000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100.. c. Zaznacza też.. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej.” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje. Oficjalny program Swobody z r. 16. R.” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady.P. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1. aby ktoś to określił bardziej szczegółowo.V. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. a kursem strategicznym . 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU).” d. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof. b. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może.. ten sam. Elektryczność ich przerażała. 1947. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”.. 2009 mówi.Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków.760.. Potem. Kanady.mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami.

czy Łemków.. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy. Na przykład. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. B. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców.. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. W przewodniku wydanym w 2010 r. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. aby uczniowie. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera. Tezy są tak napisane. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof.. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. Według prof. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. Wysockiego. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa.. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę.. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. 18. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom. zwłaszcza młodzieży.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców. Uczeń jednak nie wie. Głoszone są hasła antypolskie. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. Apelował także. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP.. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. to jest stanowisko partii. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r. Wynikałoby z tego. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. Na szczęście. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom). Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. To jest moje stanowisko. W innej wypowiedzi wzywa. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa. Grotta i innych. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa. w których biorą udział tysiące ludzi.. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. Wysockiego.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. Poliszczuka. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. rasistowskie. przez fundację Ukraina-Ruś . W czasie wyborów komunalnych w r. z tym. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. Recenzja prof. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . 2012. natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. pomija się także wielu ważnych autorów jak W. Gdyby to wiedział.

Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej.2011.): Polityczne. Kuczerpa M. 8a Jankiewicz L. Księgarnia Akademicka. Dębowska M. Borec Homes Pty Ltd. 8. Kulińska L. Wyd. Warszawa. Warszawa. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi.. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). Księgarnia Akademicka. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. Grott B. Polska-Ukraina: trudne pytania.Komański H. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach.. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. Black Rose Books. 9. 19. Australia i Studia Oleś. Hryciuk G. 2012. 2002. Szaynok A. 2. 6. Wrocław. Nacjonalizm chrześcijański. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945.. 16-17. Kraków. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie. W. Wrocław. wymuszonych grozą śmierci. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. Boreć J. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich.. Kraków. Wyd. nie mniej.2012. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej. Montreal. 2009. np. 11. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów.S. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945.. Warszawa. Stow. 2010. Littman S. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. Juchniewicz M. Wyd.. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. 2002. W: Grott B. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. wypędzenia i ucieczki 1939-1959. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. Wysiedlenia. Londyn. the Ukrainian Police and the holocaust. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939. Tłum. UPA u wiri borot’by. Cybulski H. Żbikowski A.. 2004. Duchowieństwo diecezji łuckiej. Wyd. około 1989/1990. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24. który poszedł inną drogą. 01. Demart S.. W swojej ostatniej książce18a prof. 14a Korman A. Himka J-P. Popek L. Z krwawych dni Lwowa 1941 r. W: Ajnenkiel A. Ukrajina. 7a. 3. 2007. Filar W. 12. Instytut Pamięci Narodowej. 2008. Kęsik J. Jankiewicz L. Grott B. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. 2008. 2006. str. Polihymnia Lublin. Tom 9.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich.. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. Wyd. Siekierka S. Kędzierzyn-Koźle. 2011. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. Witold Listowski. Komański H. Wyd. Sienkiewicz W. Jastrzębski S. Warszawa. Wrocław. 2002. Koło Lwowian.. Kulińska L. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947.05. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze). Klimecki M. Wyd.10. 10. 15. ATLA 2. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. Nortom. 2006. 2011. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. Tokarczuk Internet. Pure soldiers or sinister Legion. 16. Wyd. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta.. Nortom. Czerwone noce. Wrocław 14. 7. 13. Makarczuk S. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. 112 113 . 2004. Wyd. Nortom. Bellona. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. Atlas ziem Polski. 5. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego.S. 16a. The Organization of Ukrainian Nacionalists. 5 zmienione.ze swoich gospodarstw. W: Listowski W. 2003. 2009. (ed. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. (red. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1.. 2012. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. 4. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. 1990. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy. Teki Edukacyjne. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. Serhijczuk W. Isajewicz J..06.A. Konieczny Z. Wrocław.Korman A. 1939-1946. Siekierka S.

Poliszczuk W. Nr. Sutanna umaczana we krwi. Glos Kresowian. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. 41.. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. W. 2012. Wydawnictwo Literackie. Wyd. Jakuba Strzemię Archidiec. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 2003a. Bulzacki K. autora. Nortom. Bilans zbrodni. 33. 2007. Siekierka S. tom I i II. Poliszczuk 2002.17. 24. 2004. Wyd. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. Poliszczuk W. Wyd. Motyka G.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz. 42. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. Wyd. W. Materiały źródłowe Cz. Wrocław.63. 18a. Źródła zbrodni OUN i UPA. Operacja „Wisła” w świetle prawa. 2004. 23. Prus E. Wysocki J. Patriarcha galicyjski. Kędzierzyn-Koźle. Wyd. 1996. Nortom. 32.Wilczur J. Wrocław 2011. 207-228. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Wyd. Wrocław.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. analiza. Gorzka prawda . Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. 2. Nakł. Poliszczuk. 2006. Recenzja.kki. Uniwersytetu Wrocławskiego. 1999. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947.). Różański E. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). Siemaszko E. Prus E. Komański H. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. Poliszczuk W. Wyd. Katowice-Oświęcim. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN. Przegląd stanowisk badawczych. Kury. Warszawa. 2006. Toronto. 2. Poliszczuk W. Ludobójstwo. W.I. Nr 23-25. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Prus E. Kraków. Poliszczuk W. W: Listowski W. Wilno. Wrocław. 2001. 2010. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. 27. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. Strutyński M. tekst.. 39. 1999. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Warszawa. Wyd. Toronto. 47. Volumen. 2006. Niedzielko R. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. Toronto 28. Toronto. Na Rubieży 120:43-58. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Warszawa. Pawłowiczowa M. Warszawa 44a. autora. Cz. Nakł. Str. 1861. Wrocław. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Od Badeniego do Potockiego. Nortom. Siemaszko E. Nortom.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków. 2005. 1996. Wyd. Warszawa. Siemaszko E. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. dostęp marzec 2012 r. Wrocław. 30. Prus E. (red. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. 25. Prus E. 2011. Sowiński L. 2007/2008. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Wyd. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. Listowski. 1995. 2009. 2008. 2003.A. 40. Wyd. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. Siekierka S. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. von borowiecky. 2006. 2008. 22. 114 115 .Szawłowski R. 2006. Księgarnia Akademicka.. Doktryna Dmytra Doncowa. Siemaszko W. Wyd. 2010. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. Komański H. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908.) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych.. 2003b. Toronto – Warszawa .Kijów. autora. Nakł. Tak było w Bieszczadach. Woczeja S. 1939-1947. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. Niewiński J. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. Nacjonalizm ukraiński. 1939-1945.Poliszczuk W. Instytut Pamięci Narodowej. I. 2000. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. 26. rok wyd. 46. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Partacz Cz. 34. Warszawa. (ed. W: Grott B. Wrocław.html. Nakładem autora. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Wyd. Kraków. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Tom I. Poliszczuk. Wrocław. Wyd. 45. Dowody zbrodni OUN i UPA. http://www. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. (Patrz str. 2011. Warszawa 43. 41a. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. 18. 2000. Trzy tematy z dziedziny genocydologii.7-8 (116-117). Komański H. Wyd. Operacja „Wisła”. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Poliszczuk W. 1939-1946. Ukraińska powstańcza Armia. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. Nortom. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. 2012. 36. Powiat Kraśnik. 19. Poliszczuk W. Michała Gałkowskiego. pod redakcją R. 1999. 44. Wyd. W: Grott B. 20. Nortom. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. Wrocław. Masłowśkyj W. Bł. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Poliszczuk W. Kraków. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). Toruń. 2006. 31. Wrocław.) Polityczne. str. Siekierka S. Toronto 29. Toronto. Legenda Kresów. Adam Marszałek. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 43a. 38. 25-26. 2003c.II. W: Paź B.. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Wołczański J.386) 21. Nakładem autora. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. Toronto. 35. 37. 48. 2005. tom II. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. Na rubieży. 2001. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Nakł. Szawłowski R. Nr 88: 57.. Motyka G. 76-112.

180) Stefan Fabijański. w 1912 r.urodzony. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego. pow.09. 2. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej.1939 r.1939 razem z ks. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. proboszcz par. (ok. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. 3.. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich.Prof.*  (J. czyli ówczesne województwa: lwowskie. ss – siostra.09. zamordowany dnia 25. z książek ks. .diecezja. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. par. kleryk. – powiat. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. s. Zamordowany 25. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. – archidiecezja. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. Stosowane skróty: gm. pow. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. br. Ludobójstwo. także bardzo liczni Żydzi. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. siostry zakonne. dr hab. archidiec. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami.. Stefan Babiński salezjanin ur. o. a po tzw. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA. 2007) dla województwa stanisławowskiego. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury.. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. itp. Leszek S. . w 1880 r. – parafia.. Tomaszów Lubelski. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. Możejko.*  (KS) B. diec. Bielsk Podlaski. Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich. Teren. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. stanisławowskie i tarnopolskie. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”.brat zakonny. – ksiądz. Antoni Beszta-Borowski ur. ks. W przedstawionej liście. Biała Podlaska. i popom prawosławnym. ur. ojcowie. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. –dekanat. przez 116 117 . – ojciec. str. pow. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi.* (  KS) Ks. lub o wymianę informacji. dek. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. wołyńskie. „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. Dub. oo. Niedzielki (2007) „Niedz”... np. a w miastach i miasteczkach. a z książki R. par. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. – gmina.

Wieś i gm. podczas próby przejścia pułku przez granicę. zmarł w obozie w Dachau 12. 9. proboszcz parafii Nabroż. Tomaszów Lub. pow. (diec. proboszcz par. 352) Ks. proboszcz par. pow. NN proboszcz parafii Klelów..210). 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. przemyska.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze. zamordowany we wsi Dub. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r. Ks.12. na wzgórzach Wuleckich. 191) Ks. lat 71. przemyska.06.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. na Węgry.. w 1914 r. Brzeżany. w 1900 r. lat 60. Hrubieszów (diec. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 . rozstrzelany w marcu 1944 r. (  SP.1939 r. 7. Jakub Jachuła. kapelan 24 p. dek. bernardynów we Lwowie. Jarocin.02.40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich. Stanisław Galewski. w Komarnie. Zygmunt Pisarski. lubelska. lubelska. Stanisław Kołodziej ur. (diec.*  (J str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. 7. dek. kap.). zamordowany 08. 997) Ks. (archidiec. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich. 1944 r. 180) B. lubelska. 12. Hrubieszów (diec. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r.1943 r.) S. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27.09. Błażej Nowosad. 25. pow.09.1939 r. w 1911 r. w 1909 r. Sokal. pow. 6. (  J str.  (KS) Ks. pow. proboszcz par. ur. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur. 118 119 . Tomaszów Lubelski).145). w r. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20. Tomaszów Lubelski (diec. pow.06.1944 r. dek.*  (SP. przemyska. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. lubelska. lubelska. dek. 1942. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13. Biłgoraj). 14. W lipcu 1943 r. 95) Ks. Włodawa (diec. Leżajsk w pow. Kraśnik. J str.1944 r. ktoś go zastrzelił. 1169) Ks. (19.*  (KS) B. rozstrzelany w sierpniu 1941 r.1941 r. proboszcz par.04. par. 11.1939. Chełm..  (KS) Ks. dek. przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. pow. gm. Bóbrka (archidiec.1941 r. lubelska.40 r. pow. 13.05. 5. Województwo lwowskie 1. Biłgoraj (diec. proboszcz parafii Kobylany. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r. Łańcut (diec. 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18. Tomaszów Lubelski (diec. i pow. Świrz). Ks Marceli Weiss. Władysław Tchórzewski ur. lubelska. J str.09.  (J str. w 1870 r. J str. proboszcz parafii Lubień. Potok Górny. Dr Władysław Komornicki ur. Marcin Kędzierski. Jaworów (diec.*  (J str. dek.*  (str. gm.1944. rtm rez. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02.*  (str. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy). 12. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom.10. Czesław Broda ur. (  SP) Ks. J str. 1943 r. 15. podobno za to. wikariusz par. Albin Barnaś lat 40. 81) Ks. Ks.  (KS) Ks. Mikołaj Kapuściński. 04. Szutowa. lwowska. Krosno. Stanisław Gustkowicz ur.  (str.07.1915 należał do zgromadzenia oo. Jakub Dymitrowski. lat 40.180). 64). 05.*  (KS) Ks. lubelska). wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im. pow. lubelska dek. Krężnica. 8. lat 41.*  (KS) Ks.08.1944. 5. Żmudź. dek. 10. Borów.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA.  (str. w r. Ulanów nad Sanem). w 1916 r.*  (SP. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01. dek. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02. Tomaszów Lubelski) 4.1941 r. janowski (diec. gm.01. 10. Stanisław Skielimowski proboszcz par.09. 3. ur. Rudki. Łukasz Żezuliński ur. pow. par. pow. 8.05. kapelan 9 pp. pow. proboszcz parafii Gdeszyn. dek. Nisko (diec.1943 r. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko. dnia 25. 16. Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach. Klesztów. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04. Chełm zamordowany po torturach 13. 1885. 9. 17) Ks. pow..*  (KS) Ks. 17. pow. lat 42. Jana Kazimierza. podlaska). Ratując życie uciekł do Lwowa.J). Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15. Bełz).. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. 4. proboszcz par.07. dek. J str. 6. gdy był w ogrodzie. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. lwowska. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. dek. gdy wrócił po przyjściu Sowietów. przez nacjonalistów ukraińskich. Szutowa.02. Tomaszów Lubelski (diec. kleryk. Miasto. Tyszowce.  (SP. rez. 2. Władysław Jacniacki. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25. Ks. dek.1907. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. pow. Alojzy Strakowski. Świdnik.*  (KS) Ks. pow.*  (SP.*  (SP. Jaworów).36) Ks.

79) Ks Jan Mazur. Matków. 31. Jan Siuzdak ur.*  (str. 280) Ks. 26. Bełz). Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. Pantałowice. lwowski. 1902 r. pow. 33. 29. 1007) O. gm. że to ta sama osoba. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków). dek. Świrz. Turka (archidiec.07.280) Ks. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. Lwów (archidiec. 12. kpt.  (str. lwowska. (Do wyjaśnienia) 23. dek. i gm. Sokal (archidiec. jezuita.*  (KS) Ks. lwowska. 18. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich .*  (str. Zamordowany przez banderowców dnia 12. greckokatolickim Michaile Hajdiuku. w majątku Przyłbice pow. Wieś Wysocko. 13. w 1905 r.12. Sambor). w 1895 r. przez syna popa z Boratynka. dek. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. Banderowcy zabili księdza 25. wikary par. Józef Kopeć wieś i par. pow. lwowska. w odwet za wykonany wyrok na ks. Wieś. Bóbrka (archidiec.39 r. w 1898 r. Franciszek Stańko ur. Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.1900 r. Jarosław (archidiec. lwowska. Jarosław. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. proboszcz par. Stanisław Kwiatkowski lat 64.1942 r. Dublany. O. Lesko. tarnopolskie. proboszcz parafii Równe pow. lat 36 proboszcz par. dek. przemyska). Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców. Pruchnik Miasto. Zginął w Dachau w 1941 r. Malechów pow. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow.*  (KS) Ks. dek. pow. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej. 283) Ksiądz NN.1944 r. i gm. zesłany do Auschwitz. ale nie zgadzają się inne dane. par. 14. bernardynów. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. dek. Franciszek Strzelczyk ur. 1170) Ksiądz NN proboszcz.. w 1881 r.*  (str. Tarnawka. lwowska.  (KS) Ks. gm. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej. Brzozów). gm Laszki pow. par. Dydynia.(str. Wieś Kornałowice.09.1943 r. 20.05. W 1941 r. proboszcz parafii.20) Ks. 1903. dek. pow. 415) Ks. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną.03. Borownica. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. proboszcz par.patrz woj. Wołkowyja (także siedziba gminy). KS str. Nawaria.*  (str.*  (str. 32.. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29. tarnopolskie ks. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27. 904) Ksiądz NN. W 1939 r. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica).1943 r. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. 124) Ks. 89) Ks. Krystynopol. pow. wieś. Kamionka Strumiłowska (archidiec. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow.  (KS) Ks. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz. Drohobycz. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. proboszcz parafii Borysław pow.* (  KS) Ks. pow. 22. 120 121 . Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. Świrz). gm. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. z klasztoru Zabuże w Sokalu. dek.03. żołnierza SS-Galizien.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par. Adam Korczak ur. pow. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. Władysław Sarna ur. i gm.09. 15. Wywieziony do Majdanka zginął 29. Patrz woj. zamordowany w więzieniu we Lwowie. Sambor (archidiec. 619) Ksiądz NN. Karol Potoczny proboszcz par. 19. lwowska.*  (str. Mariusz Skibniewski ur. zginął w Oświęcimiu. pow. dr.06. przemyska. 541. pow.06. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. Michał Duszeńko . Dublany). w par.  (KS) Ks. 17. i par. rez.. Jarosław-Wschód). 28. Żochatyn pow.1944 r.*  (str. siedziba gminy i par. zabito go w czerwcu 1944 r. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. pow. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora. Dydynia.1907. Dobromil (diec. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. gdzie został zamęczony 16.1941 r. 24. Józef ur. Tuligłowy pow.*  (KS) Ks. Jaćmierz). proboszcz par. Dobromil (diec. par.*  (KS) Ks. zmarł 2 dni później.1943 r. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Wieś. gm. lwowska. 16.  (str. W kwietniu 1943 r. (SP) Ks. 25. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. Kończuga.  (KS) Ks. -.  (str.*  (str. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. 27. Szczerzec). Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa. gm. Kazimierz Lach. dek. 30. przez nacjonalistów ukraińskich.11. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci.jest możliwe. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. w 1907 r.  (str. 75) Ks. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo.*  (str. Przemyśl Zamiejski). 541) Ks. pow. Wietlin. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie.12. Bolesław Mróz. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09.*  (str. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy. lwowska. był w klasztorze we Lwowie. Brzozów (archidiec. 21. Malechów pow. Andrzej Osikowicz ur. kpt. 1105) Ksiądz NN.1944 r.

Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r.  (KS) Ks.1886 r. Uciekając przed NKWD w 1940 r. obrabowali go i księdza zabili 19.1943 r. proboszcz par. 4. przemyska. w r. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o. wikariusz parafii Fraga. Franciszek Będkowski. bernardyn. dek.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Mościska). Pohorce. proboszcz par. Aleksander Zając z zakonu oo. Jan Wolski ur. przemyska.*  (str.  (KS) Ks. 2. dek. Świrz). dek. Michał Szydełko.11. Czerewiszcze 4. dek. 38. Leopold Aulich ur. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich.11. pow. lwowski zamordowana przez UPA 03. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42.  (str. gdy odwoził ks.07. zesłany do obozu w Dachau. Chyrów – miasto. Bircza). katecheta z parafii Równe na Wołyniu. chciał dostać się do Generalnej Gubernii. pow. 491) Ks. 5. Marceli Zmora ur. Jana Borella (zmarłego. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. 833) Ks.1942 r.  (KS) Ks.06. dek. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. pow. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. 36.O. 122 123 . Kośna pow.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska.  (str. Zamordowany 14/15. w r. w 1905 r.  (623) S. pijarów. Rudki (diec. dek. 35. Stanisławów (archidiec. w klasztorze w Lubieszowie.  (623) S.*  (SP) B.*  (IZ) Ks. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. 37. Wieś i parafia Husaków miasteczko. Zamordowany przez banderowców 06. 7. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05.*  (KS) B. 1889. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany.1943 r. lwowska.*  (KS) S. Kazimierz Rybałtowski ur. proboszcz parafii Mariampol-miasto. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. 28. przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. sercanka. proboszcz par. 672) Ks. gdzie zginął 20. z donosu nacjonalistów ukraińskich.120) Ks. Jan Budkiewicz ur. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. i par. gdzie zginął 16. Ceperów par. Kamień Koszyrski. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. 39.1944 r. Lubieszów. Lubaczów.1940 r.). łucka. pińska. w 1907 r. proboszcz par. 40. pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA. proboszcz. dek. zesłany do obozu w Oświęcimiu. 8. pow. Rudki). Województwo poleskie 1. Banderowcy napadli na dom. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami. 3. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. Konkolniki). proboszcz par.  (KS) Ks. 11. lwowska.  (str. Tuligłowy. 9. Janów Poleski) zamordowany 24.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Czerewiszcze pow. Jaryczów Nowy. Witalis Borsuk. 6. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow.. proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. 26 05. gm.04. 2.*  (KS) Ks. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r. Mościska (diec. lwowska.06. zginął w Auschwitz. pow.10. sercanka. dek. Janów Poleski).  (KS) Ks.08. 393) Ks.*  (KS) Ks. zmordowany 24.34. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r. pow. pow. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. z zakonu oo. Piotr Mojsijanek.10.06. Małe Hołoby. 41.*  (SP) B. w 1902 r. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. w 1880 r.  (623) S. NN. Stryj (archidiec. lwowski. Kamień Koszyrski (diec. 342) Ks. Kamień Koszyrski). pińska. Konstanty Songajło ur. proboszcz parafii Zagórz. Podkamień. przez nacjonalistów ukraińskich. dek. pow. Dobromil (diec. wikariusz par. 3. Izydor Węgrzyniak. Pińsk. Kamień Koszyrski (diec. lwowski. proboszcz parafii Cieszanów pow. siedziba gm. Wieś i par. 10. wieś i parafia Żulin.*  (str. gdy wracał wraz z br.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38. pijarów w Lubieszowie. pow.02. Władysław Wójcik ur. w 1903 r. w pow. przemyska. 587) Ks.1944 r. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. gdy odwoził proboszcza z par. Bratkowce. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r.1874. Rohatyn (archidiec. Kamień Koszyrski (diec. w 1896 r. w którym mieszkał ksiądz.1944. pińska. Marcin Bosak ur. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. Franciszek Dominik Kowalik ur. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. w 1907 r.*  (str. pow.1943 r. Kamień Koszyrski.  (str. gm.1943 r. Stryj).1944 r. gm. dek. pińska. pijar z zakonu oo. dek.

Tłumacz. 5. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19. Ottynia. został aresztowany w czerwcu 1943 r. Żurów. kapelan wojskowy. gmina i parafia Bednarów. przeor klasztoru. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. dek. 21. Miasto. Skomorochy Stare. miasto i siedziba parafii i gminy. dek. gm. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen.  (str. 394) B. pow. 20. dek. Został aresztowany w 1940 r. 15.*  (str. pow.12. Wieś. 10.03. Rohatyn (archidiec.02.03.245) Ks. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka. dek. 245).*  (str. pow. O.12. zaginął bez wieści. i par.02. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. 18. inicjatora mordów w całej okolicy. Kosów Huculski (archidiec. przecięty piłą. 382) Ks. lat 35. zamordowany przez banderowców we wsi i par. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12. Stanisławów). 479) Ks. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow. bernardyn. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. Świrz) zamordowany przez UPA 19. 16. gm. Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu. lwowska. gm.. 17. Rohatyn (archidiec. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”.*  (KS) Ks. Rohatyn. administrator parafii Fraga. Stanisław Perenc. i par. katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi.02. miejskiej i wiejskiej.. 13. i par.*  (str. 1940 r. Staniław Rysikowski – proboszcz. lwowska.*  (str. przekazany do gestapo. karmelita.1944. pow.150). 25.  (str. obcięto genitalia.  (str. Został aresztowany 24. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód. gmina i parafia Pistyń. pow. aby uciekł do Budapesztu.  (str. Józef Grzesiowski. gm. pow. Rohatyn (archidiec. wyrwano mu język.. prefekt w Kołomyi. 11. katecheta z Kołomyi (archidiec. dek.1944 r. Zamordowany 06.02. 405 i 450): Ks. 146) Ks. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. lwowska. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. Podkamień. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich.przebywający na leczeniu w Mikulczynie.09. Tłumacz). przez policję ukraińską. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo. 12.  (SP. pow. 9. Romuald Chłopecki ur. dek. 6. dek.  (str. Wojciech Kośmider ur. Śniatyń.1944 r. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. Świrz).1943 r.*  (Str. trafił do Stryja i tam pozostał. wieś. pow. Kałusz (archidiec.*  (str. zamordowany w obozie w Majdanku 23. Kałusz (archidiec.  (Str. dek. Tadeusz Stroński.*  (str. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. dnia 27. pow. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. gdzie został zamordowany 11. gm. lwowska. dek.1944. Wieś. 643) Ks. Rohatyn (archidiec. Uprowadzony przez banderowców 08. Kołomyja). 394) Ks. 23. rez. 417) Ks. zaginął bez wieści. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku. Świrz) dnia 19.*  (SP. lwowska. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. Joachim Szafraniec. wikariusz parafii Bołoszowce. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r. 287) Ks.43 r. dnia 19. 41 r. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo. Bartłomiej Czosnek. i był strasznie zmasakrowany. Ks. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow.1944 r. 394) B. Ottynia (także siedziba gm. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec.02. przez nacjonalistów ukraińskich.*  (str. Aresztowany w końcu 1943 r. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty. lwowska. wieś.*  (KS) Ks. lwowska.09. Kołomyja). Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory. Roch Sałek z zakonu oo.06. Michał Kucab lat 45. Stanisławów (archidiec.10. dek. w 1889 r. Konkolniki). brał udział w kampanii wrześniowej.1889. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. (wraz z bratem E. Koło Stryja został zamordowany 22.*  (KS) Ks. Ludwik Peciak ur. Józef Kluz ur w 1912 r. 246) Ks. gdzie został zamordowany 16. lwowska. wikariusz parafii miasta Kałusz. 19. 7.04 1943 r.. Był zamordowany dnia 12. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił. pow.410) Ks. pow. 8. bernardynów.44 r. Tomaszowce. Został zamordowany w lipcu 1942 r. Jan Ciąpała.1942 r. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu. Podkamień pow.*  (str. Dolina). Fraga. KS). lwowska. Konkolniki). lwowska. na podstawie donosu policji ukraińskiej. Stanisławów). pow. dek.. a ciało porąbano na kawałki.1943 r. Błażej Czuba. 342) Ks. wraz z 30 parafianami. proboszcz. 14..02. Zamordowany w czasie napadu UPA. Ks. str. gm.  (str.1943 r.1944 r. Rohatyn (archidiec. lwowska. 24. ślad po nim zaginął. Ks. Leon Chudy kpt. 704) Ks. dek. lwowska. Nadwórna (archidiec. 124 125 . w 1875 r.

43.1945 r.  (str. 756) S. Stryj) spalona 09. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami. lwowska. Siostry zakonne 32. gm. pow. Stanisławów). 743-44) S.(archidiecezja lwowska. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. dek. Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). i pow. lwowska... zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. ur. dek. 41. szarytka z klasztoru w Rozdole. Wiktor Szklarczyk. Borszczów. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia.1941 r. 29)..1944 r.*  (str. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. 05. i par. wraz z siostrą Celiną. par. Jan Bojarczuk ( J. uprowadzony przez banderowców z drogi.05. Dolina (archidiec. 38. lwowska.03. 29. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19.05 1944 r.05. 37. 35. 27.03. lwowska. koło Rusiłowa nad Strypą. Wiktorią. pow. lwowska. Nowosiółka Biskupia. (archdiec. lwowska dek. Dolina). wieś.08.. i gm. 756 i SP) S. Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15.KS) ur. Stryj). 503) Ks. dek. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. dek. Konkolniki. Konkolniki). Buczacz. Żydaczów (archidiec.  (SP) Ks. dek. pow.  (SP. pow. pow.*  (str. 28. Żydaczów (archidiec. W kwietniu 1944 r. zaginął bez wieści.02. w 1880 r.*  (str. proboszcz par. 17). 33. lwowska. gm.1945 r.743-44) S. Adela Augustyna Pawłowicz ur.1942 r. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. i pow. pow.* (  Str. lwowska.1869.1944 r. gm. pow. Sarnki Dolne. dek.1944 r.1944 r. lwowska. 30.*  (str. 05. pow. dek. dek. 40. kiedy wracała do domu. Kowalówka gm. dek. pow. Stanisławów. gm.04. wraz z siostrą Zofią.04. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec. Stanisławów). gdy wracał z odpustu w Litiatynie. Piotr Bieńko proboszcz par.12. pow. Derżów pow. KS) Ks. Monasterzyska pow. lwowska. Potutory. Niżniów.02. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. Józef Wiatrowy. z klasztoru w Rozdole pracująca w par. przez UPA. (archidiec. Zwłoki odnaleziono w listopadzie. Tłumacz (archidiec. Niżniów. katecheta w Stanisławowie. Brzeżany (archidiec. 384) Ks. Stanisławów (archidiec. Kałusz (archidiec. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa. 701-702) S.*  (Str.12.* (  str. pow.*  (Str. Dr Lucjan Tokarski lat 54.10. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej.Tłumacz (archidiec..1944 r. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r. 701-702) S.. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. 44. dek. 756) S. 720. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. został aresztowany w listopadzie 126 127 . 31. Żydaczów (archidiec. Tłumacz (archidiec. (archidiec.*  (str.1881.*  (str. Ks. pow. dek. lwowska.26. podczas napadu na klasztor.*  (SP) S. 34.12. i gm. gmina Broszniów. Perehińsko. 30. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu.1944 r. Dolina).*  (str. 30. które go rozszarpały. dek. 36. lwowska. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie.1944 r. S. dek.1906. dek. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Stryj) wraz z S.*  (SP) S. par. podczas napadu na klasztor. Stanisławów).1944 r.*  (str.05.1943 r. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz.  (str. Kotów. gm. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r. M. Józefa z klasztoru w Rozdole.02. lwowska. Rohatyn (archidiec. lwowska. dek. 408) Ks. (  str. wieś i parafia Broszniów-Osada. dek. wieś Rypne. Antoni Wierzbowski.12. 39.1883. dek. gm. Województwo tarnopolskie 1. Czesława Antonina Stieber (józefitka). lwowska. gm. wieś i parafia Bybło.08. 1905 r. 42. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec. 1944 r. Leokadia Kulpa ur.. 3. zamordowana przez UPA 29. Rohatyn (archidiec. 112) Ks. zamordowana 6. gm. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich. Rohatyn (archidiec. została przepiłowana piłą. w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek). lwowska. pow.04.*  (SP) S. Agnieszka Poniecka ur. Weronika Melinger ur. Bursztyn. lat 65. proboszcz. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r. lwowska. i po torturach bestialsko zamordowany. w Derżowie. lwowska. zamordowana 6. Błudniki. zmarł 20.*  (KS) S. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś. Bojarczak . 2. Rożniatów. Helena Dżugała lat 26. Dolina (archidiec. dek. Derżów w pow. Władysław Biliński ur. Buczacz). zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. w Derżowie. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07.. Dolina) zamordowana przez banderowców. z parafii Podkamień Rohatyński. Wieś i par. 25. Stanisławów). Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. zmarł na tyfus w więzieniu.1944 r. par.*  (KS) S. 158) Ks. Tłumacz. 48) Ks. wikariusz.

Świrz).01. był torturowany przed śmiercią. wieś. par. Skałat). Toporów. pow. lwowska. dek. dek. przez banderowców. pow. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. wieś i par. Podhajce).01. dek. 123) Ks. dek. Brzeżany (archidiec. Ponikowica. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9. Drohiczówka. 306) Ks. Buczacz (archidiec. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA. w 1891 r.*  (str. Stanisław Fijałkowski ur. 19. pow. Andrzej Kraśnicki ur. gm.1944 r we wsi Ładańce. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16. lwowska. dek. Józef Janas ur.10. Jazłowiec). 12. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką. Zamordowany przez banderowców dnia 11. 6. dek. pow.. dek. 415) Ks. Szczepan Jurasz proboszcz. Nowosiółka-Bekerów. pow.1944 r.Brody (archidiec. z zakonu oo. Mikołaj Ferenc. Brzeżany).1944. Brody) w dniach 12-16.*  (str. Brody (archidiec. zamordowany przez banderowców 14.* (  KS) Ks. 294) Ks. Brzeżany). dominikanin. Brody (archidiec. wołyńskie. Kurzany.1945 r. administrator parafii Kotów. 14.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami. proboszcz par. Jan Kuszyński wikary. i gm. Przemyślany (archidiec. lwowska. Brody (archidiec. w 1893 r. Jazłowiec). wieś. Tarnopol (archidiec. Wysocko-Hallerczyn gm. Podhajce (archidiec.11. wikariusz par. i gm. lwowska.1944 r. Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11.02. Zaleszczyki (archidiec.. i gm.*  (94) Ks. w 1880 r. (patrz woj. -. wieś i par. lwowskie) 15. Busk). pow. na 10 lat łagru. pow. Michał Karczewicz proboszcz par. Uciekł z transportu. w 1886 r. Michał Duszeńko. Przemyślany. 1889.09. mimo. dek.. dek. Józef Kaczorowski ur. pow.Trembowla (archidiec. w 1906 r. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r. 5. kapucynów lat 48.*  (str. gm. Świrz.10. pow..*  (str. Toustobaby.. Konkolniki). Przemyślany (archidiec. pow. 16. pow. Trembowla (archidiec.1941 r. lat 29.44 r. dek. dek. rozstrzelany (9. Rajmund Gałązka ur. Poczajów. Brody). Brzeżany (archidiec. Przemyślany. Radziechów (archidiec. i gm. Podwołoczyska nad Zbruczem.03. lwowska. Jan Kazimierz Gach ur. pow. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu. Zamordowany w pociągu 14.1919 alumn II r. 4. Potutory. lwowska.01. 266g) Ks. dek. został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. 18. 13. Trembowla). w 1912 r. pow. 11. Adam Gromadowski ur.1943 r. siedziba par. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. Świrz). 17. pow. Wieś.41 r.1944 r.  (str. Czerwonogród. par. Mogielnica. Uprowadzony przez banderowców 31.*  (str. 407) Ks. dek. lwowska. lwowska. Marian Dziamarski proboszcz. gm. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8. dek. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi. gm. dek. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. miasteczko Jazłowiec.. 10*  (str. gdy wracał z pogrzebu ks. w 1912 r. 22.*  (str. 7. Władysław Klakla ur.*  (str. dek. pow. zaginął bez wieści. Zamordowany 14/15. Stanisław Kwiatkowski lat 64. 8.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim. lwowska.02. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki. 128 129 . podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień. łucka. 06. dek. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. 386) Ks.*  (str. dominikanin. lwowska. lwowska.*  (str.. lwowska.02. 1099) Ks. Antoni Frankowski.1895.03. lwowska. Seminarium Duchownego we Lwowie. na trasie Złoczów-Lwów. wikariusz.*  (str. Wołków.43 r.*  (str. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15. lwowska. wieś i parafia Markowa. 88) Brat Jan Frączyk ur. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu. lwowska. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3.01. Skałat (archidiec.*  (str. Hłuboczek Wielki.03. wieś i par. pow. proboszcz par. Tarnopol). 61). proboszcz parafii Podwysokie.. zamieszkały w Koniuchach. był torturowany przed śmiercią. 152) Ks. pow. Podhajce (archidiec. Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko.*  (str. diec. Tarnopol).1944 r. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. pow. 293) kleryk Florek. w 1888 r. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim.1944 r.44 r. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. wieś i parafia Krosienko gm. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. 111) Ks. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. 88) Ks.. 264) Ks. par. dek. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem.12. dek. zaginął bez wieści. lwowska. Wołków.  (str. 20. str. Zamordowany 12. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur.. Brody). Krzemieniec (woj. ur. lwowska. pow. Kaczorowskiego.  (str. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r. lwowska. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia. 432) Ks. 326) Ks.03.02. pow. Brzeżany). Zabojki gm. 21. gm.44 r. par. Przemyślany (archidiec.

katecheta z par. Buczacz (archidiec. Wieś Żeżawa. Tarnopol).02. 37. parafia Tłuste Miasto. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”.02. Bronisław Majka ur. Zamordowany przez banderowców 16.*  (str. Stanisław Szczepankiewicz ur.. 29. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. Skałat. Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14.1944 r. lwowska. Kowalówka gm. dek. Złoczów (archidiec. Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02. dek.1944 r. 26.. par. Złoczów). proboszcz par.44 r. 443) Ks. dek.*  (str. Monasterzyska. gm.. Złoczów (archidiec. i gm. dek. Płuhów. Buczacz (archidiec.. dek. dek. Majdan.1944.  (str. Zamordowany przez UPA 12. Brody (archidiec.1941 r. Zbaraż (archidiec.44.  (str. 116) Ks. lwowska. Skałat. 44..03..23. Florian Toporowski ur.. 130 131 . Stojanów. proboszcz. w 1887 r. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. Józef Rupnicki ur. 40.07. 510) Ks.1941 r. Czortków). dominikanin. w 1906 r. 158) Ks.. Kopczyńce (archidiec. 459) Ks.*  (str.*  (str..1943 r.*  (str. gm. Skałat). pow. Krasne pow. zamordowany w Podkamieniu pow. pow. wikariusz par. Zaleszczyki (archidiec. dek. Józef Suszczyński ur. który zaginął bez wieści.  (str. Czortków. wikariusz par. zwłok nie odnaleziono. pow. w 1912 r. Tadeusz Siatecki ur. wieś i parafia Bobulińce. par. 359) Ks. Tarnopol (archidiec. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3.09.. pow. pow. Litiatyn pow. przez żandarmów niemieckich. lwowska. pow. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. Ihrowica.02.* (str.03. Walenty Puchała ur. administrator parafii Byczkowce pow. i pow.*  (str.*  (str. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07. pow. Kujdanów. 448) Ks. dek. Brody (archidiec. w Nowosiółce Biskupiej.*  (KS) Ks. i gm. Borszczów. 25. Kopczyńce (archidiec.1908.09 1943 r. Jazłowiec). prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. wraz z 80 parafianami 41. 28. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r. wieś. 42. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r. Podwołoczyska pow. Podhajce).*  (str. 369) Ks. lwowska. pow.. w 1874 r.1944 r. Zaleszczyki (archidiec. gmina.06. Busk). 508) Ks.45 wraz z około 150 parafianami. 24. Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks.. lwowska. Złoczów (archidiec. 39. 84) Ks. Jazłowiec). Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec. Michałówka pow. Leon Perucki wikary. lwowska.07. Radziechów (archidiec.. 32. proboszcz. Brzeżany).06.01. parafia i gm. dek. lwowska.*  (str.*  (str. lwowska. Brody) w dniach 12-16. par.*  (KS) Ks. lwowska. Wojciech Rogowski ur.. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy). i gm. po sumie banderowcy uprowadzili księdza. Czortków). 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. Brzeżany (archidiec. 35. Ryków. pow.1944 r. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców. lwowska. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16.1943 koło wsi Szypowce. pow. proboszcz parafii.*  (235) Ks. Franciszek Szarzewicz ur. 38. w 1894 r. lwowska. Brody (archidiec. gm. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. w 1912 r. dek.*  (str. 84) Ks. lwowska. Jan Szewczyk ur. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. w 1910 r. wieś. wraz z 38 ludźmi.*  (KS) Ks. 1941 r. 239) Ks. Stanisław Szkodziński proboszcz. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur. Baworów. w 1879 r. wieś i gm. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17. dek. Wieś i par.44 lub 26. w 1913 r. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r.*  (str. 43. Józef Pikota ur. Busk). gm. 33. par. 45. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach. dek. i zamordowany. B.. W 1909 r. Rozstrzelany w więzieniu. W niedzielę 05. lwowska. Karol Procyk. 322) Ks. lwowska. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę.. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r.1945 r. dek. administrator parafii Pieniaki. wikary. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. wieś.. 146) Ks. lwowska. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r. wieś. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30. 34. Kociubińce. Jazłowiec). pow.*  (str. dek. zginął około 26. w 1895 r. i gmina Podhorce. administrator parafii Kociubińce. par. ur. dek. w 1876 r. 36. Tarnopol). dek. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r. Kopczyńce. Złoczów). wraz z około 80 parafianami. lwowska. Tłuste Miasto. 507) Ksiądz NN. 31. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy). Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych. Józef Szady ur. 27. w 1874 r. Zaleszczyki (archidiec. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par. dek. pow. 443) Ks. Jan Walniczek ur. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie. pow.*  (IZ) Ks. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27.03.. lwowska.08. Zamordowany przez banderowców dnia 20. Sokołówka. w 1914 r. dek. administrator par. pow. Wieś i gm. wieś.11. Tarnopol (archidiec.*  (str. miasteczko. w 1910 r.11. lwowska. pow.

Jazłowiec). 56. 3. Delatyn. 47. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11. stanisławowskie. łucka.1944 we wsi Okno (pow.*  (str. pow. i gm.  (SP) Ks.*  (SP.*  Ks.. wieś i par. Drohiczówka. wieś i par. 52. dek. w 1882 r. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12.12. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur. dek. 6. siedziba parafii. 166) S. dek.. proboszcz parafii Korytnica.* (  str. dek.. par. Karol Baran ur. pow. gm.*  (SP. Włodzimierz Wołyński (diec.07. w 1915 r. Równe). 323) Ks. dek. Amelia Witolda Borkowska ur.10.. 49*. pow. Dubno. szarytka zamordowana 12. Brody). pow. 2.11. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1. 51. Bieniawa. lwowskiej.1943 r. Czerwonogród. Podhajce). współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02.01. dawny wikariusz we wsi Gliniany. 5. w 1915 r. gm. Podhajce). Przemyślany. ..S. Skałat) zamordowana 02. gdzie umarł na tyfus. NN. zamordowany w maju 1943 r. 286) Ks. stanisławowskie.1945 r.*  (str. wieś.02. Tesłuchów. proboszcz parafii Łysin.. Drohiczówka pow.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. pow. Antonina Helena Żarkowska lat 51. prałat kapituły kolegiackiej. Buczacz (archidiec. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach. dek. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W.1944 r. dek. Deraźne.1944 wraz z wieloma innymi osobami. i gm.. Skałat) (źródło: W.*  (SP). pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych. Szczurowice. Połowce. w 1905 r. Zamordowana przez UPA 17.70. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 . Podhajce (archidiec.. przez nacjonalistów ukraińskich.*  (str.1944 r. 57. łucka. w 1875 r. gm.1944 r. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45. 26. w 1878 r.  (str. podczas mszy św. dek.. 440) S.07.*  (SP.. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia.1939 r. w 1887 r. w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców. Klara Linowska. S. 4. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. Czortków (archidiec.*  (str.04. dekanatu i gm. Trembowla). Razem z nim zginęło kilkoro parafian. S.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15.. lwowska. 54. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. administrator par. Zbaraż) w czerwcu 1941 r. pow. dek. Zaleszczyki (archidiec. Józefa Kopaczyńska. Ludwika Biegalska. Czerwonogród. Henryka Bronikowska.02. Jan Witek ur. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem. proboszcz par. Zaleszczyki (archidiec. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen.*  (str. ur.*  (KS) B. 53. 193) S. Trembowla (archidiec. wrzucony do studni i zasypany kamieniami. gm. wieś Nyrków par. SiS str. lwowska. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17. pow. pow. proboszcz parafii Zabłoćce. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych. zamordowany w klasztorze przez UPA 20. Czortków (archidiec. Siostry zakonne 50. lwowska. proboszcz parafii w Berdyczowie. lwowska.. Beresteczko. gm. razem z 308 Polakami.106) Ks kapelan WP. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia.. par. Od 1939 do 1941 r. dek.1944 r.. Włodzimierz Wołyński). Kostopol (diec. 55. w 1902 r. Jazłowiec). Szambelan jego Świętobliwości. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich. prefekt w Równem 1935 . Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj. . w 1891 r. lwowska.. przez UPA .43.1945 r.02. Zbaraż (arcidiec.1903 r.02. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par.44 r. Koszlaki pow. lwowska. 440) S. (Zabołotce) pow. Włodzimierz Wołyński (diec.  (KS) Ks. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow. Gliniany miasto. Michał Dąbrowski ur. Kubów 2008) 48. lwowska. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r. w 1924 r. pow.07.11.01. Jazłowiec). redaktor Życia Katolickiego w Łucku. Zastrzelona w kościele 16. ale po kilku tygodniach zwolniony. łucka.1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz.. wieś. Pauszówka. Kubów 2008). dek. gdzie zginął 16 lub 17. Zginęła razem z nim także jego gospodyni.  S. Tarnopol. Zygmunt Chmielnicki ur. KS) Ks. w której mieszkał.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur. Zamordowany przez banderowców 13. 58. 7. DP. w archidiec. lat ok.*  (str. Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie. Władysław Żygiel ur. SiS 106) Ks. pow. 848) Ks. lwowska. Józef Aleksandrowicz ur.46. Janów. Połowce. dek. lwowska. pow. Franciszek Ciesielski ur. pow. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. Pauszówka. Jerzy Cimiński ur.*  (str. wieś Nyrków par..S. 402) S. dek. powiat Radziechów (archidiec.. 457). w 1869 r.* (  str. par.04. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj.1944 r. Został przerżniety piłą w korycie z desek.

dek. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. Kowel (diec. O. Poryck.1943 r. proboszcz par. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób.1944 w Porycku. 1896. . Luboml. Włodzimierz Wołyński. 19. łucka. pow. Łuck.(KS) Ks. Wielick. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow.*  (SiS.Sylwestra Gleczman OCD ur. Mełnica. Kazimierz Świerzewski ur. został z donosu miejscowych Ukraińców. 21. pow. proboszcz par.08. Skurcze. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. Sarny (diec. 12. dek. Włodzimierz Wołyński. ..*  (SP. Krzemieniec (patrz woj. zastrzelony przez Ukraińców 16. Łuck (diec. głównie uchodźcami z okolicy. w 1898 r.  (KS) Ks. w 1895 r. proboszcz par. 1902. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. katecheta emeryt. proboszcz par.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). 18. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30.1939 r. proboszcz par.  (SP).1943 r.09. uciekając przed Niemcami w 1939 r. 1910.. Beresteczko). w 1900 r. Krzemieniec). wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami.09. w 1909 r. przekazany do gestapo. Stanisław Dobrzański ur.(KS. 10.12.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. SiS 106) Ks.1943 w grupie kilkunastu osób . proboszcz par.07. 23. 134 135 . Krzemieniec). Władysław Wielebnowski ur. gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks.471-475) B. na Śląsku. proboszcz par. dek. łucka. pow. 763-767. 15. proboszcz par. Józef Śliwa ur. proboszcz parafii Chynów. Krzemieniec. Hieronim Szczerbicki.1942 r. 17.1900. zamordowany w 1946 r. zamordowany 20/21. pow. zamordowany około 21. pełnił obowiązki proboszcza par. O. pomagał też ukrywającym się Żydom. Kamil od św. Dubno (diec. Kowel) zamordowany 19. pow. w 1905 r.07. Ks. dek.1943 r. łucka. z zakonu w Niepokalanowie. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. Nieświcz.1943 r. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r. został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17.. w r. 1899.04. dek. Zofiówka pow. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. Inocenty Wacław Majewski ur. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. w r. Łuck.*  (SP. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele.1939 r. Konstanty Turzański ur w r. 11.1944 r. Włodzimierz Wołyński). Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07. w 1908 r. przez UPA podczas rzezi całej wsi. pow. łucka. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec. 9*  (SiS. Łuck. SiS str. Boremel. dek. ur w r.03. gm.(KS. Poczajów Nowy. pow. w 1905 r. Zamordowany 30. 1917. w Równem. Jarosław. Piotr Walczak ur w r. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”. DP) Ks.1943 r.. zamordowany w maju 1943 r. IZ.*  (SP) Ks. Jerzym Cimińskim. Sarny). tarnopolskie) . jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek).*  (KS) B. diec. proboszcz par. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta. kpt. zastrzelony 17. Włodzimierz Wołyński (diec. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna. KS 124-127) Ks. pow. Jeziorany Ławrowskie pow. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08. dek. Krzemieniec (diec. proboszcz parafii Ostrówki pow. Wyszogródek (Wyżgródek). pow. 13. 14. 1884.02.*  (SiS-str. gm. łucka. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin.* (SP) Ks. zamordowany wraz z ok. 8. Radów. Jan Cyprian od św. Szawłowskiego. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później. łucka.*  (KS) Ks.02. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym. i dek. SiS 477) Ks. pow. Dubno. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia.  (SP) Ks. ur. łucka dek. Krzemieniec (diec. gm. łucka. łucka. Grzybowica. w 1893 r. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów.1943 r. Stanisław Gałecki ur. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących. Jan Kotwicki ur. dek. Luboml). osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. 20. pow. gdy odbywała się msza św. pow. Bolesław Szawłowski ur. Stanisław Grzesiak ur. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r.02. od niemowląt do starców. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r. pow. pow. SP) Ks. pow. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. Dubno).. w r.* (  SP) Ks. dek. Okopy. Łuck.01.*  (SP. w 1909 r. 200 parafianami 11. proboszcz par. DP) Ks. 899) Ks. Michał Grodzicki (Grobicki) ur. proboszcz par. 16. Stanisław Fijałkowski ur. w 1904 r..*  (SP) Ks. Łuck. zamordowany 19.08. łucka. pow. Krzemieniec). rez. dek. przez nacjonalistów ukraińskich. Stefan Iwanicki. Ks. 22.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. pow. Dubno (diec. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. we wsi Połonka. oblat. łucka. Beresteczko) wraz z ks. Luboml (diec.1944 r.

Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. Podczas napadu bandy UPA 09. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary. Uprowadzony w październiku 1943 r.*  (str. za sprzyjanie Polakom. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. Baka (imię nieznane).05. gm. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. 2. Województwo stanisławowskie 1. proboszcz parafii Rogóźno.01. że przeciwstawiał się mordom. 4. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia.. gm Strusów. Michał Tełep ur. gm. za to. dla Polaków. zostali zamordowani razem z ok. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. zamordowany w lutym-marcu 1944 r. Śliwnica. 3. 3.*  (Na Rubieży 104/2009 str. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec. parafia Nehrybka pow. Równe na Wołyniu. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego. 4.*  (str. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r.*  (str. gm. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków.*  (str.1945 r. Zamordowano również jego żonę. gdzie często działał ks.*  (Niedz.*  (str. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1. dek. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. Ukraińcy. 7*. pow. pow. 2. Jaworów. Dolina. Anatol Majkowski ze wsi Worona. przez bojówkarzy SB-OUN. Szutowa pow. 351) Ks. pow. Województwo poleskie 1-2. 692) Ks. Ukrainiec ze wsi Strusów.743) Ks. Tłumacz został zamordowany za to.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. pow.416) Ks.*  (str. o którym nie wiedział. za to. gm. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r. 5. pow. Komenda Obszaru Lwów. córka i kilkanaście innych osób. Zubrzec. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. 200 Polakami. gm Zborów. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity. wikariusz unicki. 6. 489) Ks. Śliwiński (imię nieznane). pow. w dzień swoich urodzin za to. za to. przez banderowców 136 137 . 659) Ks. za to...117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. Antoni Ślusarczyk. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego).1944 r. Wrodarczyk.27) Ks. parafia Lubieszów.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. 177) Ks NN z Trościańca. Zginęły także jego żona. 714) Ks. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę. 290) Ks. par. Ukrainiec z mieszanej rodziny. 694) Ks. Cieszanów. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. pow.1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach.*  (KS) Ks. 180) Ks. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r.  (Niedz. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”. gm.podczas napadu na wieś Okopy. przemyska.*  (str. proboszcz par. 2. że przeszedł na prawosławie. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów.*  (str. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów.. Trembowla. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14. pow. Panasiuk (imię nieznane). Kamień Koszyrski.*  (SP) Ks. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret.726) Ks. w 1874 r. 3. Województwo tarnopolskie 1. w 1885 r.04. ze wsi Tudiów. Szczerba z Chrusna pow. Tarnowica Polna. Przemyśl. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4. 5. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA. Kuty. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA.*  (str. Jaworów) zamordowany 10. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r. Aleksandria pow. za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK.*  (str. Peter Seńczuk z Rudnik pow.*  (str. Rachiń.487) Ks. gm. pow. NN. Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r. gmina Markowce. Przemyśl. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. Kuty Stare. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. pow.*  (str. pow.

**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego. 6.*  (KS) Pop NN. proboszcz par. par.*  (SiS. Trembowla. parafia Bełżec. Za to dostał wyrok śmierci. pow. 2011).481) Ks. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. Nowy Staw.*  (KS). przez nacjonalistów ukraińskich za to. 577) Pop NN. Złoczów. Pop NN. par. to plugawa banda. Został zamordowany za to. woj. gm. (str. Załoźce pow. 10. pow. .*  (KS) Ks. Łuck (diec. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać.* (  SP) Ks. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. Serafin Horosiewycz ur.*  (SiS str. woj. (źródło Woczeja 2011). Kołki. których ukrywał. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. 1. pow. 9. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. w którym zginęło ponad 50 osób. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. gm. pow. że nie chciał wstąpić do UPA. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie.Dubno. łucka. dek. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. Krzemieniec (diec. Żabcze. 2011). parafia Kowel. Syn popa był członkiem bojówki UPA. Pełcza. Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy). że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach. 2. . pow.za to. Dederkały. Wieś Rudniki. za to.Ks. parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. zamordowany w listopadzie 1944 r. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. Laskowce. pow.Ks. 4. został zamordowany pod koniec 1942 r. pow. 7. gm. 5. 992/993). że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. Zdołbica. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania. 3. gm. który był sygnałem do mordowania Polaków. Zborów. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży. przez bojówkarzy UPA za to. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. par. Beresteczko). Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA). Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. gm. pow. NN.Pop Konoplanko z pow. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r. że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. 1943. gm. Baszuki. Wiadomość do sprawdzenia. NN z pow. dek. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej. został w kwietniu 1944 r. Powodem morderstwa było to.*  (KS) Ks.*  (KS) Pop NN par. . Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. 5-6. 7. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . NN par. Województwo wołyńskie 1. 8. Wiadomość do sprawdzenia. pow. Wiadomość do sprawdzenia. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks.* (  SP) Ks. (źródło: Woczeja 2011). Radziwiłlów pow. pow. Zamordowany w lipcu 1943 r. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem.*  (SiS. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. SiS 403) Pop Czerwynśkyj. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. NN. Łuck. Wiadomość do sprawdzenia. wołyńskie.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. w tym jego siostrę i dwoje krewnych.* (  SK. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków. Tarnopol. Krzeminiec. Następnego dnia znaleziono go martwego. Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej. przez bojówkarzy UPA za to.Pop NN z Kaszówki. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. . Łuck. który wykonano. 1900. str. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody.. Jankowce. Milno osiedle Podliski. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. pow Zdołbunów. łucka. Czerniechów. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA.*  (KS) Ks. rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik.

że umarł. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna). NN (Żabińce. ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze. cała UPA. (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. zakonne gr-katol. że potępił masowy mord we wsi Gaj. gm. Zostawili go myśląc zapewne. uniknęli śmierci: Ks. pow. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). aż zemdlał. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. ks. ale zdołali uniknąć śmierci.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). ks.Skałat dnia 31. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397.09. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. 89) Ks.*  (Poliszczuk 2002. 12. pow. ks.*  (KS i SiS 397) Pop NN. aż do końca wojny i później. Jan Smutek (Tłusteńkie. Władysław Michałkiewicz (Łoszniów.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. Oprawcy bili go kijami. do Zaleszczyk. Mateusz Franków (Horodnica. którzy. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka. Podhajce). Podhajce). Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. Kopczyńce). Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście. pow. prawie cudem. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25. pow.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). Międzyrzec.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. Podhajce. Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. ks.10. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. pow. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. zabijając 15 osób. NN ze Szczekiczyna. pow. Ksiądz Kasperski. ks. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). Trembowla). gm. Kopczyńce). Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. Zawałów.43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks. Trembowla 13. Nota bene. W sumie jest ich i tak bardzo dużo. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba .04. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego. ks. Trembowla). Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. gm. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. pow. Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. Banderowcy zamordowali ojca księdza .44 na plebanię napadła bojówka UPA. dnia 13. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia. poprzez donos lub wspólne działanie: np. Kubów 2008). Tabela 1. 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. Kopczyńce). na których były zamachy.07. wraz ze swoją rodziną i służącą za to. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. pow. ks. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur. Skałat). pow. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). pow. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi. pow. kowalski. pow.1943 r. gm. Wilhelm Doroszyński. który udzielał pomocy Polakom. proboszcza Kowalczyka.1943 banderowcy napadli na plebanię. pow. w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych. gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare.11. Wielick. We wsi Hleszczawa. ks. np. 13*  (Niedz. Iławce. Buczacz). ks. 140 141 . obaj ze Złotnik (pow. w rękach których ginął. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. zamordowany we wrześniu 1943 r. Brzeżany). na wpół przytomnego. wieś Kaszówka. nie mniej przeżył. ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł.

o ile nie dość wcześnie wyjechali.. Literatura Dębowska M.. Stanisławów). dopóki ci byli na miejscu. Szatko z Firlejowa (pow. pow. 142 143 . W: Listowski W. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. 2008. jedynie ustny przekaz). Gorzka prawda. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Wydawn. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim.. ks. Ze wzgórza pod Krakowem. Komański H. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. wprawdzie przeżył. Głos Kresowian 29: 67-72. ks. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań. Wrocław. Terroryzm na Podolu Zachodnim. W: J. Nakładem autora. 2004. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. von borowiecky. W Chodaczkowie Wielkim 12. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał. Franciszek Kopeć (Demnia. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). Lublin Isakowicz-Zaleski T. Siemaszko E. Tak. Nakładem autora. Poliszczuk W. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. Wydawn. I. Kresowa Księga Sprawiedliwych. i Siemaszko E. Listowski. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Poliszczuk W. Ks. Niedzielko R. 2007. Woczeja S. kapelan AK. SUOZUN. Różański E.. Ks. Warszawa. Wrocław. Siekierka S. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. SUOZUN i Wydawn. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Siekierka S. tom 12. Wydawn. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. (spons. 2008 a. między innymi miejscowi harcerze. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. 2007.44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. Moim zdaniem. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. Korman A. został jednak kaleką. 2005. Siekierka S. 1995.. Wydawn. Nortom. 2006. 2002. Wołczański J. Instytut Pamięci Narodowej. W. Ks. gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. Kraków. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. Franciszek Bajer. Nortom. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. (około 2007). Atla2. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Ks. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945.. Był zresztą wysłany już po fakcie.II. 2011.. Wrocław. Cz. Wyd. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. ks. Konieczny S. został ranny w czasie obrony plebani. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. Studia i materialy. Kędzierzyn-Koźle. 2004. Żydaczów) (Siekierka i in. 2006. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). Jastrzębski S. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. Warszawa. Nortom. Komański H. Wydaw. 2008. Kraków. w Warszawie). 2010. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. Płacili za to życiem lub ranami. Toronto. Wyd. Dom był przygotowany do obrony. Wrocław. napadła bojowka OUN-UPA.. Zbrodniczość OUN-UPA. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. Są to tylko przykłady. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych. 2007). Nakładem autora. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. 2000.11. Warszawa. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Isakowicz-Zaleski T. Materiały Źródłowe. Wydawn. nocą 2 lutego 1944 r. 1939-1946. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). Gorzka prawda. Wydanie III. Małe Wydawnictwo. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. Witold Kowalski z Kisielina. pow. Toronto-Warszawa-Kijów. Kubów W. Popek L.. Rohatyn). Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. dlatego.. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Toronto. Bulzacki K. W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. Wrocław. Siekierka S. Michał Damm (Bednarów. Polihymnia. Sutanna umaczana we krwi. Męczenników za wiarę. Komański S. Wydawn. Wrocław. 2008 b. Siemaszko W. Popek L. Komański H. 2005. Warszawa. Poliszczuk W. Niewiński. żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005).

dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). zorganizowanych lub nie w AK. W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. ofiarami są także członkowie samoobron. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). ponieważ z wielu miejscowości. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy.4 i Komańskiego i in2. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego.4. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). są innej narodowości czy wiary niż mordercy. 1). Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. gdy przebywali u rodzin na urlopie. a kogo nie. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. W tablicy 1. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. Siekierka i in. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. znanych z nazwiska. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). lub bardzo skąpo relacjonowane. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. albo też do świadków nie udało się dotrzeć. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. czy nie przez Armię Krajową (AK). jest oczywiste. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. Jest oczywiste. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. BCh. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. itd.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. lub zostali schwytani.1947. że np. dr hab.Prof. Jeśli chodzi o to. Podkreśla to Poliszczuk7. Przez długi czas po zakończeniu walk w r. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. Leszek S. 144 145 . jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. Osobno obliczono straty samoobron. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. że jestem świadomy. Wtedy jednak. bo poumierali. tak. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne .10. na 20-25 tysięcy. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. Kęsik13 podaje za W. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. że nie zachowali się świadkowie. z tym. lub też bali się świadczyć. stających w obronie napadanych. Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. na str. czy IB. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi. i E. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800.

Siekierki i in.932 158.274 17. przysyłani przez sowiecki rząd.121 45. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA. zwłaszcza w województwach tarnopolskim.000 185. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. a wiadomo. jak lekarze i czasem rzemieślnicy.960 4. 32 Romów i 74 Niemców. dla których takich danych brak. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett. Jastrzębskiego5.202 12. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim.088 10.400 27. Przyjęto więc liczbę 60. Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. UPA mordowała ich wraz z rodzinami. ale tych. Sposób szacowania danych: jak wspomniano. z których te dane pochodziły .000 60. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r. gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców.4 ) zmniejszyłem o połowę.41a cza8 ska 3.000 za E. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami).urzędnicy sowieccy wójtowie.18. same 146 147 .000** 7. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi. lub dokonywały ich. za wyjątkiem tych. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S. istnieją także miejscowości. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji.121 3. Straty wśród Żydów były ogromne. nauczyciele. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy .240 15. Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.600 60. także Ukraińców. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy. gdzie były mordy. Siemaszko10. Littman12a podaje. którzy uciekli z Armią Czerwoną. ludności wyznania mojżeszowego12). w których dokonano mordów.800 10. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689.000 osób.liczba miejscowości. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków. Dla każdego województwa osobno . lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi.276 32. ukrywając itp. śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska). Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp.719 a . że najczęściej mieszkali tam Polacy. (zapewne z wiadomością Niemców).928 15. w każdym województwie obok miejscowości. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett.000 3. Także OUN-UPA likwidowała Żydów.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy. że w Galicji mieszkało w 1941 r.522 38. weterynarze i inni. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób).113 60. OUN-UPA mordowała.000 22.000 – 133. b – liczba miejscowości. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny. Ludność. było tam 616 tys.800 18.4 (str. którzy byli im potrzebni.5). W literaturze. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ.415 32.Tabela 1. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość. W literaturze. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien.000 24. dla których są udokumentowane dane.000 47. ** szacunek wg. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych. Uratowali się tylko ci. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich). którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami. Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80.121 22. gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16.4) i było sporo miejscowości. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości.755 22. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie.* Dane dla Polesia przyjąłem wg.803 15. Istnieje nawet książka im poświęcona16.000 40. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany. z których brak danych.600 3236 100.000 3. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41. dalej.

8.I. Wrocław. często należących do AK. Powiat Kraśnik. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów.S. 7. Siemaszko W. 2003. 2004. 2007. Warszawa. Black Rose Books. Wyd. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Warszawa. 2001. Nortom.Korman A. Poliszczuk W.A.. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Ludobójstwo. Nortom. Masłowśkyj W. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. 18. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13.. 2001.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. 2010. 2000. 2007. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim.. Prus E.2012 r. Wrocław. kalectwa i innych obrażeń. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Siemaszko E. Los jest mściwy. Wrocław 2011. 13 Kęsik J. SUOZUN. Wyd. 1939-1945. 2008. Wyd. 17 Jankiewicz L. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. 3. Wrocław. autora. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. 16. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. 9. Wyd. np. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. Nortom. Warszawa. zapalenia płuc. Gorzka prawda . Niewiński J. Wyd: ŚZŻ AK. czerwonka) oraz na skutek ran. Toronto. Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. Warszawa. mrozy i ciężka praca robiły swoje. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. Tabela 2. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. z ukr. 1939-1947. 10. zwłaszcza województwa lubelskiego. 6. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. Nortom.. Wyd.). Montreal. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. 2002.. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. 2006. 1. von borowiecky. 2003. 2002. Toronto. W: B. Tom pod redakcją R. Biuletyn IPN. Siekierka S. autora. Komański H. 5. Kury. str. Wyd. Siemaszko E. tom I i II. 2). Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. Tom 9. 11. jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. Nortom. Wrocław. 2012. 2. Holokaust po banderowsku. Przypisy: 1. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Bulzacki K. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. Niedzielko R. Jastrzębski S.7-8 (116-117). Littman S.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja. Nie ujęto tu Wołynia. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich. Komański H. Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. Warszawa 15. 148 149 . Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. Siemaszko E. 2007/2008.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. Szawłowski R. Wrocław. 1939-1946. 06. 4. Pure soldiers or sinister legion. Wyd. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław. Nr. Siekierka S. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Poliszczuk W. Na Rubieży 120:43-58. IPN. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947.. Wyd. 12a.. Policja Ukraińska zamordowała . zamarznięcia). Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. 1939-1946. Komański H... Wyd. Wrocław. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik.1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. Bilans zbrodni. 318-344. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Siekierka S. 2011. 2012. Komański H. BCh lub IB. Wyd. 12. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. Polska-Ukraina: trudne pytania. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Wyd. Siekierka S. 2004. razem 2. 2005. 14. Różański E. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. Warszawa 2. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia.

a handel wiejski... że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego.) szerzą dzieło 1 Z.184 A.... nr 27 z 7. jakie w tym czasie było.VII.s. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu.535 Tamże. 2 Tamże zniszczenia (. którzy zmarli w szpitalu8. 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim.330 osób. Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola.. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję.otrzymał biskup zapewnienie. ludność traci mienie (. 536 150 151 . schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn.37 i inne/. W okresie tym zamordowano . Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże.w lipcu 1946 roku ... Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2. W odpowiedzi . przemyskiego i sanockiego4.01. Ukraińśka. Z. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3.. wyjeżdżali na ziemie zachodnie.poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych. doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10. w Przemyślu. a UPA. Coraz więcej wiosek było palonych. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL. Nie funkcjonowały też szkoły.. sygn. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. Ukraińców oraz rodzin mieszanych. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim.) życie (. informacji... drogi itp. W. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA. Jarosławiu. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich. w czasie której .według niepełnych danych . W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności. Szota.. Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13.). s.).43. Mirczuk. z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA. Szcześniak. karano śmiercią ich rodziny..Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo .1946. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe.wschodniej Polski przedstawiała się następująco. a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji. Stacjonujące w Przemyślu... s. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych. Konieczny. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9.).s.. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego. Droga. Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej. rozmieszczone w siedzibach gmin. praktycznie przestał istnieć. Sanoku. (. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta.. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji. W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. bo bandy systematycznie (. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp. Mirczuka . B. Zwracam się z prośbą... KW PPR w Lublinie. nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców.1946 Tamże P. Podlasie. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców.s. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys. Nadsanie i Łemkowszczyzna. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji.według P. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe. Stosunki.365-393. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6. Bardziej niecierpliwi.

SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego. Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA. Wrocław 2006 152 153 . 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc. Jarosławszczyna (dokumenty i materiały).1943 1944 I . SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. 7. nr 29 z 1998. s. Konieczny. P. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. Tomasziwszczyna.146-147.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. Toronto-Lwów 2004. Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek. Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 .VII 1944 VIII .wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. a 1939 . Badania wskazują. Tabela 1. 339 funkcjonariuszy MO i SB. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. UPA. Są to członkowie OUN. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. nr 1/7 z 1994. a ponad 2200 żołnierzy WP. red. t. np. w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet. s. Misiło. 156. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna. Tabela 2. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych.VII 1944 VIII . korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja.1943 1944 I . Poticznyj. 2001. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. b E. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. nr 6/25 z 1997. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej .

Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO. Jasiak. Straty WP.2004. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. Źródło: Z. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO. Tabela 3. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. 8. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie. t. Skubiszewski. ORMO. w których stacjonowały posterunki milicji. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. (w:) Kresy Południowo-wschodnie. Istniały bowiem obawy.Warszawa 2001. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach. gdyż ludność cywilna . KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne. WOP. konsekwencje.s. Przemyśl 2007. w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. SOK. W lipcu 1945 roku w Warszawie.1947). mówili o polityce rządu polskiego. 379-303:R. Przyczyny. Konieczny. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. Szawłowski. MO. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . WOP. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . Akcja „Wisła” w świetle prawa. s 126 15 K. Stosunki. żywność.. s. 574 żołnierzy i oficerów WP. przebieg. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. KBW. Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. Akcja „Wisła” w świetle prawa.. (w:) P-U. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. (w:) Akcja „Wisła”. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. Szawłowski. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 139-166.odzieży i obuwia UPA13. a także oddziały Wojska Polskiego.III.in. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m.stało się niemożliwe. 154 155 . Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie.

s. Udowodniła ona. 22 Tamże. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa. 232. 21 E.demograficzne następstwa akcji „Wisła”. 25 Akcja „Wisła”. Siemaszko. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. wśród nich Bohdan Skaradziński20. który uważa. s. 188-204. Wstęp. (w:) Akcja „Wisła”. (w:) P-U. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P. (w:) P-U. Konflikt polsko . s. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18. 2001. 26 J.. Palski. ORMO. Polityczne. 171 19 S. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”.. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. 2001.. Olszański. Geneza. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16.. Podlaski (B. Konieczny.s.s. Polityczne..s. Pisuliński.11-159 24 Z. czy Stepan Makarczuk19..s. Makarczuk. Ukraińcy. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25. 107-109. Podobnie publicyści polscy. 18 B. 8.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie.. 20 K. Wszelkie argumenty polskie. t.. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. Białystok 1990. Białorusini.. 282 i inne. t.(w:) Akcja „Wisła”. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”. który uważa. Litwini. s. Jasiak. 8. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”.Tabela 4. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych. 226-227. s. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”. Przedstawione przez M. Motyka. Straty MO. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. Geneza i przebieg akcji „Wisła”.. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia.. 139-166. Stosunki.. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). Warszawa 1993. s. Olszański17. 271-290. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego.ukraiński 1943-1947. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. 442 17 T. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane. SOK. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21.. Zabrowarnyj. ekonomiczne i narodowościowo . Tak było. 23 M.. 8. M.s.. (w:) Więź nr 12-12 z 1991.8. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski. 156 157 . Skaradziński)...

Sprawa wymaga dalszych badań.wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. dzieci i starców. Szcześniaka i W. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. organów bezpieczeństwa publicznego. który szacowany jest na 1500 . 29 Tamże. W. Stefan Mossor. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. 161. 158 159 . Stosunki. nazwanej potocznie akcją „Wisła”.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. funkcjonariuszami MO. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich. poprawność polityczną).OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej. Warszawa 1993. bryg. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna. a nie niewinną ludność cywilną. żołnierzy WP.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. osób do 137 844 osób. Na dowódcę tej grupy został powołany gen. przytoczona powyżej. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. s.. Akcja „Wisła”. B. 30 Z. (w:) Akcja „Wisła”. krakowskiego i rzeszowskiego. Tymczasem tak nie było. 32 E. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa .ukraińskich „Polska .s. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . wójtami. 242.w świetle 27 J. UB 225 osób29. s. Szawłowski. Według nich zostało zamordowanych 98 osób. Konieczny. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. B. a łącznie z sołtysami. Z. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP.. Z. SL. Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. WOP. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. Pisulińsdki. w pewnym momencie wręcz arogancka.8000 osób31. B. Szota. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej. w jakich działała uzyskując sukcesy. 8. Akcja „Wisła”. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. ale pełniejsze.. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko . mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. SOK. liczących 20306 osób. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. Misiło. 28 R. w tym kobiety i dzieci..właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów . a łącznie z członkami ORMO. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych.. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku. skierowano 21 tys. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. W tym kontekście opinia J.1945. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. w czasie których podawano fałszywe dane. gdyż autorzy obliczeń zakładali. PPS. uczestników walk z okupantem hitlerowskim.jest nieuzasadnione. Pisulińskiego. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . KBW. w tym kobiety. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28. MO i UB (121 osób) 1195 osób30. Dokumenty. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR. Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. co prawda późniejsze. że wiele osób. którzy byli członkami PPR. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. rodziny mieszane. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A. Wydaje się. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A.. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”. 93. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. Szcześniak.proponował takie rozwiązanie gen. Do przeprowadzenia operacji „Wisła”. MO. Droga. celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. WOP oraz funkcjonariuszy UB.. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. toczonych walk . mija się z prawdą. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. Szotę dla roku 1946.. MO. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. Warszawa 1993. Dane W.. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. Z. członkami ORMO. KBW. Na początku 1947 roku. 18.s. Wstęp.konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły .in. dla województw lubelskiego. Szoty i A.

krośnieński. Opisy punktów zbiorczych. Cieszanów 2007.Kulasznem.s. Gorliczynie.. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko.1 39. aby uniemożliwić 33 B. Bugu Włodawskim. szczecińskie (15 058). a w przypadku ujawnienia ich. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. s. do lasu. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B.) w tys.:tenże. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby. wrocławskie (15 491). trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. Szczawnem . Chotylowie. w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35. Przemyśl. 2007. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36.2 89. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty. przeważnie wczesnym rankiem.8 88. Bobusia. mieszanych i polskich. Komańczy.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 . oprac. Bobusia.3 115. jasieński. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ).1 123. Nowosielcach -Gniewosz. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. gdańskie (5 280). Chełmie. włodawski. W trzecim etapie. s. 160 161 . dokonano akcji „oczyszczania” powiatów. leski. 28 kwietnia .s.. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu. które winny być wysiedlone. Tabela 5. że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. czy nie pozostały w nich osoby. Długim Kącie. Przesiedleń dokonywało wojsko. Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. żywności.tenże. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. Pierwszy etap. historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. Werbowicach. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. 154-166. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski. 207-246.3 84. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. Zwierzyńcu. 203-258. w tym w województwie rzeszowskim 18. Czas. Warunki przesiedlenia. 1994. Suścu.Łukawicy. E. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych.operacją „Wisła”. częściowo lubaczowski i przemyski. Żegiestowie. Dla tych. Były strzeżone przez wojsko. Bobusia33 i E.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów. Misiło34. lubelskim 9 i krakowskim 437.) i prawosław. Zagórzanach. w ramach operacji „Wisła”. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. 35 Tamże. Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie. Sanoku. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób). hrubieszowski. 34 Akcja „Wisła”. poznańskie (1 437). Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. wg spisu w l.4 54. Zagórzu.. koszalińskie (31 169). od końca czerwca do końca lipca.Ukraina. Dokumenty. bialskopodlaski. 206-219.9 104. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38.0 96. Misiło. konwojowana była do punktów zbiorczych. brzozowski. Grodzisku. Warszawa 1993. 161. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski. Przy omawianiu przesiedleń. tomaszowski. zamojski. Piwnicznej. opolskie (2 542). z których to wysiedlono ludność ukraińską. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np.0 113. białostockie (995). Olszanicy.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. t 7/8. W drugim etapie. Rymanowie. Łupkowie.s. którzy nie posiadali. Lesku .2 127. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. Przeworsku. Nowym Sączu. (w:) RHA. transport mieli zapewniać wysiedlający. inwentarza żywego itp. (w:) Polska . nowosądecki. Jaśle. zielonogórskie (10 870). Krośnie.6 132. Hrubieszowie. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds.1 102. Otaczało ono wieś. nowotarski.

Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym. że zarówno przydziały żywności.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck.. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. bd – brak danych * . a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. Rocznik Statystyczny 1947. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych. s. Źródło: B. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby. s. 245-246.... 425-426 Tabela 6.2 135. s. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. Warszawa 1993.. były one stosunkowo dobre. Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych. 30 4 APR. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu.. Opracował Eugeniusz Misiło. Warszawa 1947.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. Rocznik Statystyczny 1947. sygn. Rok XI. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B.. Rok XI. w tym 4 starców (82-88 lat). Warunki przesiedlenia. wg spisu w l.4 do 2 rodzin. s. nie ma żadnego poczucia praworządności. Dane statystyczne w oparciu o: APP. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1. Bobusia. Warszawa 1947. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące. Główny 40 Akcja „Wisła”.436. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów. których przyczyn zgonu nie podano. s. 15. mogły być częściowo rozkradane. 18 GUS RP. a wyjątkowo do 3.dane niepełne 162 163 . Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać. Bobusia.. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch . Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami. E.2 rodziny. Misiło. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego.) w tys.. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego. Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B.. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r.s. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA. w nielicznych przypadkach 5. 397. Warunki. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób.. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. a nawet 1841. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru.III wojny światowej. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym.2 1 720. 244. Akcja „Wisła”. Bobusia. 225-226. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40.) i prawosław. Przesiedlenie. 352 5 Akcja „Wisła”. 11 niemowląt.6 156... Były one przez żołnierzy dementowane. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny. s. s... s. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39. 237-240. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. Dokumenty.

leskim. W. Choroby zakaźne. z którą trudno im było się pogodzić. Jasło)43... Dzienne racje żywnościowe na osobę. pozostali b.. Bobusia.d. APP.. 43 A. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw. Sprawa ta wymaga dalszych.zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. 42 Akcja „Wisła”. a drugi greckokatolickiego.. Chełm. 241. 439. szczegółowych badań. 7. s.. Włodawa. s. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj. 8 oraz PUR O/W Rzeszów. że było ich stosunkowo dużo. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”.odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy.3% ogółu przesiedlonych Źródło: B.. Tabela 8. Wiemy również. łańcuckim. Również ludzie starsi.. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane. Krasnystaw. B .Bobusia. brzozowskim były rodziny mieszane. rozpaczali opuszczając domy. B.. Była to dla nich duża tragedia. Przesiedlenie. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. Warunki. sygn.s. 19643 14.. Szcześniak. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach. rzeszowskim. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. 165. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B... Zamość. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. pracowali i spędzali życie. Główny Pełnomocnik. Droga.. Tabela 7. niemniej jednak można stwierdzić. Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko .notowana przez zwiad wojskowy. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach..notowana przez UB. 164. zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych. Szota. C . w których się urodzili.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie. Z. 164 165 . że w że w powiatach: przeworskim. Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . 487-488. sygn. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych.

s. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała. s. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej. Określenie liczby rodzin polskich. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. Grochowce. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. 165. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. 163. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51.miesięcznie. 217. Warto dla przykładu podać. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. którzy popierali władzę. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. 46 Tamże. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. 49 APP. których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . 174-177. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego. 51 APR. Mirocin. s. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. 91-106. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie. 45 Tamże. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. Bełwin w powiecie przemyskim. sygn. w 1946 roku było ich 129. 50 APP.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym.”. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim.1 479. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. a w 1947 12749. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. PPR Komitety powiatowe . Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających..1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np.. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. 163. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań.. s. 48 Akcja „Wisła”.. języka i kultury. Nie brano pod uwagę.32650. SPP. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa.. w tym 3 253 chłopów. dok. 166 167 .. a od 1947 roku do lutego 1948 roku . sygn. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. jak np. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim. książeczki wojskowe. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. Rozbórz. s. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. Płazów. s. 18-21. dok.75. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. jak świadectwa szkolne. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy. 405-426 pojawiły się błędne dane. jak też ukraińskiego podziemia. w tym 215 chłopów. Również po wyborach do sejmu. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin. 73. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. s. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia.. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami... Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań. SPB. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań. Werchrata. Są też miejscowości. a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. w 1946 . które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. które rodziny należy uznać za polskie. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego. 405-426. Bolestraszyce. dok 72. nie jarosławskim. W przypadku. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. Uchwały. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. 47 Tamże.

a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. „Zaliźniak”).) ochroną odśpiewał (.jeszcze w sierpniu 1947 roku . „Kalinowicz”. Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności. w ramach operacji „Wisła”. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53. „Berkut”. Droga. Nowego Sącza. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”. Michał Duda ps. 168 169 . s. 208. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. „Hromenko”. in. „Burłaka”. B... Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps. „Knycha”. osób55. Według J. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. 7. „Zaruba”. 6. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie. Szota. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej. a 47 poniosło rany.) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. „Krym”. odbudowy mostów drogowych i kolejowych. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty...Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. prowidnyk Teodor Rębisz ps. Konieczny.. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych. 9. „Brodycz”. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. Motyka. 55 J. Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. s. a w 1946 roku163 390 osób. Wojska Polskiego oraz 1. Autor opierając się o relację J.. „Orłam” oraz szereg innych. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. s. zostały rozbite ponosząc znaczne straty. s. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps. „Dalnycz”. Tego typu starania... 56 Tamże. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G. a w2 sanockim 34 085 osób56. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . Grzegorz Mazur ps. a także schrony dla upowców. „Tucza”. Jego ochrona. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. Podczas próby ucieczki zginął m. 182 53 A. Na lubelszczyźnie . 52 Z. nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. 2.. Iwan Szpontak ps. a następnie otoczenie ich i rozbiciu. popełniła samobójstwo. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA.. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich. Roman Hrobelski ps. 13 zginęło w walce. 8.a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps. 458. 465 „Kruk”). Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów. Zakładano. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. Grzegorz Łewko ps. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim.. jak „Stiach” wraz ze swoją (. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. Z. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów.w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa. oddziały dywizji 3. „Stiach”.. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. Nowego Targu. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52. po walce w beznadziejnej sytuacji.. W trakcie pościgu za sotniami. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps. „Prirwa”. 211. Tak było.. sprzętu wojskowego. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej.. Petrus. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy.. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. Szcześniak W.. dróg. linii telefonicznych.

w tym z wiosek 43 55263. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu. s. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. przemyski 40 (bez miasta). W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2.. z których wysiedlano ludność ukraińską. 82-84. a w terenie górskim do 15 ha57. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej. jak i też repatriantom. Poznań 1963. 38 696 osób62.Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. 66 Tamże. warszawskiego i zielonogórskiego. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E.. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. s. 2 62 APP. bo 9.s. s.6.. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków. 2002. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. WO PUR. chełmski 48. 64 Z. in. 202. Makar.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. 58 Z. 5 powiatów z 26 i mniej.s.wraz z zabudowaniami obszar 5 ha.402. Ustalenie liczby repatriantów. zamojski 77. czyli około 19 444 osoby61. Laska. gorlicki 76. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”.X. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA..1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. 59 S. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. Mówiąc prościej. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. a nie polskich. gospodarstw poukraińskich i polskich58. 15-21. olsztyńskiego.. 63 Tamże. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. sygn. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki.Konieczny. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa. 141. 9.. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. powiaty województw: białostockiego.. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. gdyż położyła kres toczącym się walkom. 401-402. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. leski 26. J. gdańskiego. s. łącznie 58 140 osób. s. Warszawa 6-10 listopada 2001. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. a z województwa lubelskiego 221 24659.. a następnie w trakcie operacji „Wisła”. W latach 1945-1948. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. 216 68 GUS RP.. konsekwencje.. 424. leski 11. tomaszowski 49. sygn. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. włodawski 31. w zielonogórskim 5. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60.. s. odczuwany przez osadników. w szczecińskim 6. 424.. Zmiany demograficzne. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. lubaczowski 30. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski.. włodawski 27. 80. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. Warszawa 1952. Brak bezpieczeństwa. w gdańskim 1 powiat. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. hrubieszowski 46. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. w koszalińskim 9. utrudniało zasiedlanie tych ziem. Nie można też zgodzić się z tezą. Zdarzały się jednak przypadki. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. Często palono ich gospodarstwa. s. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów. 13. s. Palski. sygn. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. s. w olsztyńskim 7.4 mieszkańców na 1 km2. 136. które pozostawili. 69 Rocznik Statystyczny 1963. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. Konieczny. s. jarosławski 72.. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. Polityczne. Zeszyt 1.9. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². w poznańskim 2. przebieg. szczecińskiego. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km². tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km². a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. jasielski 96. 9. Było to błędem administracji państwowej. 61 APL. Teza. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). Przyczyny. 170. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. s. s. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. Warszawa 1963. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. które podają. Banasik. t.1 osób na 1 km². 66. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. s. krośnieński 109. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km². Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. biłgorajski 47. Polityczne. (:) P-U. 170 171 . Przemyśl 2007.. 114-117. sygn. w bydgoskim 1 powiat. 13 ( dane z 3. a w omawianych powiatach. 196. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68. OW PUR. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby. 67 . sanocki 44. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. 60 APP.

kanalizacja itp. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. „repatrianci” z Wołynia. Trzeba tu dodać. in. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. często zrujnowanych. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności.). że władza dążyła do asymilacji państwowej.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. Jedynie w tych miejscowościach. a często osadnicy z ziem 172 173 . wodociągi. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. którzy byli niechętnie. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. południowo-wschodniej Polski. a nawet zdarzało się. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze... że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. Przyczyny tego były złożone. szczególnie ukraińskiej. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. Nie ulega wątpliwości. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. Zakończenie [. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. było bardzo trudne. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. Inni natomiast. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. Małopolski Wschodniej. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. Byli to bowiem m. Ulegały jej też rodziny ukraińskie.

Zobacz także: L. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. powiatu lubomelskiego. szczególnie w dobie zaborów. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. Pomimo nacisków.in. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. Lacką Wolę. rusińską 15 osób. Narodowość polską podały 503 osoby. Woli Ostrowieckiej. 1943 r. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. językową. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku. założone w XVI w. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. Stąd drugi człon nazwy wsi. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha. były ściśle ze sobą związane. z Maniewicz w kierunku Warszawy. 3 W 2005 r.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. 174 175 . gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. a mojżeszowe 17. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. Popek. Stare Równo. zaś Rosjan obok. Według znanych dokumentów przed 2.48% mieszkańców na 1 km2. 150 osób). Czaplickich. Ostrówek. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. biskup chełmski Walenty Wężyk. Z. Wola Ostrowiecka. województwa wołyńskiego. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego.09. P. powstała trochę później niż Ostrówki. a następnie Bogatków i Strażyców. Popek. połową XVII w. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . starosty chełmskiego. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach. iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. wraz z Lubomlem została włączona do Korony. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. co znaczy . Warszawa 2011. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. Wg tradycji. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. żydowską 1 osoba. Dudzińskiego i Szulgacza. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. W XX w. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. Narodowość polską podało 657 osób. chociaż na jej gruntach. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. w czerwcu 1940 r. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. gajowego Antoniego Skibińskiego. która w 1388 r. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu. która wyruszyła 24. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. Lublin 2005 oraz L. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. Warto podkreślić. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać. Obie miejscowości. Lublin 1997. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej.39 r. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach.Popek. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób.wyspa. Wira. wyznaniową i obyczajową. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego.08. w tym samym czasie i w podobny sposób. przylegającej do tej wsi. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej.4 2 W 2005 r.: Staryki. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. ale poza cmentarzem. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. iż w okresie niewoli. wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego.) Już na wstępie należy zaznaczyć. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). gajowych. T Trusiuk. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30.. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. Wira. Wołyński testament. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Przez cały XVII i XVIII w. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września.

na drodze lub zostało wrzuconych do studni. zażądało oddania broni. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. głównie wobec Polaków. Kilku upowców. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. Należy podkreślić. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. Ostatecznie pacyfikację odwołano. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. kosy i pałki. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. w okolicznych wsiach: Równo. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. patrolując okolicę. Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. Po egzekucji upowcy sprawdzali. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. ale nie zdążono. najpierw wyprowadzali 176 177 . przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. gdzie było ponad 200 mężczyzn. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). Połapy. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. łącznie z okiennicami od zewnątrz. Następnie oprawcy. Połapy. grożąc wszystkim śmiercią. Przekurka. by uniemożliwić ukrycie się. podstępnie nawołując po polsku. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. Szukano też ofiar na polach. Od wiosny 1943 r. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. Mimo to ocalało kilkanaście osób. została przez nich otoczona i zamknięta. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. Wówczas. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. 5 lipca 1943 r. iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. Następnie oprawcy. „Wygonie”. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. innych uspokajano. kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. w liczbie około 300 osób. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. Czwarta mogiła. W połowie 1940 r. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. iż na Mazurów szykuje się napad. 22 czerwca 1941 r. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. plądrowały wieś. złota i zegarków. Fakty te niepokoiły. licząca pięć osób. 81 osób „u Trusiuka”. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. często nie nocował na plebanii. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. w obejściach gospodarskich. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. by zatrzeć ślady mogił. W czasie dokonywania rzezi. rabując przy tej okazji gospodarzy. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). Wywiązała się strzelanina. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. Szkoła. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. siekiery. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy.

już tradycyjne. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób. Henryk Czarnocki . gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. Został wyciągnięty ze sterty słomy. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. tj. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. Borys Petrowycz Kłymczuk .197 rodzin. na dnie której spoczywał szkielet starca . 19 września 1943 roku. Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. W 1943 r. W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. Próbujących ratować się ucieczką. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn.Wołyniacy z różnych stron Polski. Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób.głównie kobiet. Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. W 1943 r. Eugeniusz Wilkowski . iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA. w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób . 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok. Borowa. 200 osób). 30 osób.senator województwa chełmskiego. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. kobiet i starców. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego. Ok. Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni. 125 kobiet i ok. Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe.konsul RP we Lwowie. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób. Z ok. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię. w tym 120 mężczyzn. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci. 222 dzieci. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci. Fakt. około 37 kobiet.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. Podpalono również. 66%.senator województwa siedleckiego. że ocalało ok. Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 . oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. Sokół i Połapy. Zygmunt Mogiła-Lisowski . Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok. Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk . a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami. przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu.wicemarszałek Senatu RP. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. 10-15 osób. 70%. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują.w tym także dzieci. Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej.zginęli wszyscy (40%). prof. kan. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. pastwiska lasy i łąki. Huszcza.przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. gdzie spłonęło ok. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych). Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć. 10-15 osób.mieszkańcy wsi Równo. znajdującą się po drugiej stronie drogi. ok. spalono również kościół.121 rodzin. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. Dokładnie w 49. Stanisław Dobrzański. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców.Władysława Kuwałka. tj. że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof.Wojewoda Chełmski. którzy byli w nich ukryci. Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. dr Henryk Litwin . To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego. 30% potencjalnych ofiar. banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok.mężczyzn. Leszek Burakowski . Następnie przez okna wrzucili granaty. Alicja Grześkowiak . ok. W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. zabijano z broni palnej. Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym. Z 79 rodzin nikt nie ocalał .poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. rocznicę mordu. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. stodołę u Jesionków. 204 dzieci (do lat 14). Jerzy Pietrzak .

2011 r. ok. 30. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej.5 na 2. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. na cmentarzu w Ostrówkach. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. Grób masowy miał wymiary 8. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. prywatny sprzęt [piły. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM. najstarsi Ukraińcy . paciorki różańców. Pierwszy znajdował sie w lesie. 15 lat lasu sosnowego. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. na tzw.1944 r. 180 181 . Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. 49 w wieku 20-35 lat .1943 r. szkaplerze. 1. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach).5 metra i głęboki był na 1. brak dróg dojazdowych.08.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców). Te czynniki spowodowały. Korsak i NN ps. szpadle. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi. 1 w wieku 55. głównie kobiet i małych dzieci. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. 8 w wieku 35 – 50 lat. aby postawić. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. wody pitnej we własnym zakresie).1943 r. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. z rąk UPA ok.2011 r. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). w odległości ok. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. namioty]). to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych.2 m poniżej poziomu gruntu. ulewne deszcze. 250 Polaków.mieszkańcy tej wsi. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn. „Trupim Polu” koło wsi Sokół. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. na cmentarzu w Ostrówkach. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący.08. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu). dwa tygodnie po mordzie. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. 48 w wieku 7 – 15 lat. Bezskutecznie. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego.władz Ukrainy. guziki.08.1943 r.25 lipca 2011 r. 30. kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. Grób wykopany został w piasku. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka.04. 39 w wieku 15 – 20 lat. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych. Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki. 50 lat. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. W trakcie tej ekshumacji. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób. Cygan). Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach. Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21.08. podali wersję. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. spinki do włosów. Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok.głównie kobiet z dziećmi.5 km od „Trupiego Pola”. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności. korale. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. przez co były w posuniętym stanie rozkładu. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci..08. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar. liczącym ok.

łącznie ok. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. Sekretarz Generalny ROPWiM – min. Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy. senator RP – Stanisław Gogacz.będzie wolna Ukraina”. tarnopolskie i stanisławowskie. oraz dwa lata później. a na ziemi lubelskiej. złożone z ukraińskich najemników. którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci.. przedstawiciel wojewody lubelskiego.bude wilna Ukrajina”.sława Ukrainie”. Ks.sława Ukrajinu”. a więc dzień. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana .. zginęło w ciągu ośmiu lat ok. zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. a także częściowo lubelskie i poleskie. Żydiw wydusym. które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. schodzili się do kościołów. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości). dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. gdy wkroczyły wojska niemieckie. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. lwowskie.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. bo tak powszechnie nazywano członków UPA. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. „Polaków wyrżniemy. 150 tysięcy bezbronnych Polaków. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków.. kilka tysięcy Polaków. Banderowcy. Według szacunków z rąk banderowców. gdyż była to niedziela. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . „Bude lacka krow po kolina . Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. ”Lachiw wyriżem. czyli „Śmierć Polakom . Mordy na Kresach trwały do 1946 r. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. za spokój dusz zamordowanych. Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości. starosta chełmski Paweł Ciechan. ich rodziny . często paląc żywcem w otoczonych kościołach. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia.Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. mordując w okrutny sposób. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski . wspierani przez „czerń”. Konsul RP w Łucku. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. a Ukrajinu stworyty musym”. Andrzej Kunert. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok. Żydów wydusimy . założonej w październiku 1942 r. Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz. w tym Żydzi. 400 osób.

ryk palącego się żywcem bydła. a także ci Ukraińcy. Nowe wydanie. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. Zdradziła także hasło. wyd.). począwszy od niemowląt. s. Zrównano z ziemią całe miejscowości. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r. uzbrojoną w siekiery. Słyszeliśmy przerażające jęki. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. zgrozo! – mają swoje pomniki. od Wyczółek. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. (. Czechów (w 1941 r. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa). Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. Pamiętnik ten. najboleśniejszy jest jednak fakt.. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. Korościatyn (w 1944 r.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. Nawiasem mówiąc. Wiele informacji ma wartość źródłową. złożona głównie z kobiet i wyrostków. Małe Wydawnictwo. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. twórcą pojęcia „genocide”. w nowopowstałej osadzie Dębowica. Co więcej.). przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. Jan Zaleski. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. a na starcach skończywszy. kosy i noże. dz. Na skraju tej wsi. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek. poszerzone i uzupełnione. Wydawało się. podpisanej i ratyfikowanej m. Kraków 1999 r. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. Urodził się on w 1926 r. spalono dwory i szkoły. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. co Aniela Muraszka. W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. Kraków 2008. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. Jan Zaleski. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. druga rabowała. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. Radamsa. którym posługiwali się wartownicy. oprawcy tych ofiar – o. opisał w swoim pamiętniku mój śp. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA.. że po roku 1989. Są to rany. Mimo. Przemilczane ludobójstwo na Kresach.in. czysto polskiej wsi. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. Posłużono się podstępem. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. następnie warszawski adwokat. Dla rodzin ofiar. Kronika Życia. którzy nie popierali faszystów. Warto zaznaczyć. które bolą przez całe pokolenia. a następnie z czasu wojny. Opis ten jest bardzo dramatyczny. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. paliła systematycznie domostwo po domostwie. 18-tej. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. trzecia. cyt. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. trzech wylotowych dróg. Ojciec. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. choć zaginał w 1945 r. przez Polskę. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. zburzono kościoły. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie.z Wołynia). w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar. czyli na tym skrawku historycznego Podola. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.). a więc wtedy.) i Barysz (w 1945 r. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. w których poprzednio mieszkali Polacy1. i karania zbrodni ludobójstwa. 184 185 . 29. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki. a ocalałe resztki narodu wypędzono. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach. łącznie 600 osób. strzelaninę. Rzeź trwała niemal przez całą noc.. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. ciocia autora pamiętnika. późniejsza siostra zakonna. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar.

W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób.. Anioł Stróż mnie pilnował. 1989. wydłubane oczy. Kobiety miały obcięte piersi. 59. Dla przykładu. Lista ich jest o wiele dłuższa. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. aby pochować zmarłych.. Nowicki. władz sowieckich.. obcięte uszy i powyrywane języki. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. 9 Ks. a luty 1945 r.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. w: „Alma Mater”. było makabryczne.wjechali do wioski saniami.. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców. był najkrwawszym miesiącem. na które wrzucono łupy. spalonych domach. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. ocalała jedynie plebania i kościół. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym.. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. żeby wstała i włożyła płaszcz. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej.6 Warto też zacytować dwie inne relacje. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. s. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. cyt. spalona żywcem. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. żałobną odprawił ks. nawet obrusy. Mieczysław Krzemiński. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. Roztrzaskaną z tyłu głowę. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. Ja też tam byłam.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. rozłupane głowy. Wszystko było połączone z rabunkiem. czternastoletni chłopcy. Gabriel Turowski. Tego nie mogę zapomnieć. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. Z kolei Danuta Konieczna. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. 29.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. bp Wincenty Urban. córka Michała. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. 7 Teresa Bętkowska. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. Kronika. Spalona została praktycznie cała wieś. nogi. 4 lutego w Baryszu 135 osób.7 4 Aniela Muraszka. Później podkładano ogień. s. talerze i garnki. w ogrodach. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9.. P. Mszę św. Pamiętam.. s.. 186 187 . 1 marca przyjechali Niemcy.. dz. od których włosy się jeżyły. już 4 marca 1944 r. a w wypadku dzieci uduszenie. Teza taka. bo jest zimno i pora iść do domu. a tydzień później w Bobulińcach k. Tego nie można opisać. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób.. syn popa z Zadarowa. w większości we wspólnej mogile. Samoobrona. a także miesięczne niemowlę. Miała obciętą pierś. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. co działo się po wymordowaniu wioski. maszynopis (w zbiorach autora). Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. Rzeź ustała dopiero nad ranem. od 4 do 12 lat. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. mieszkająca w sąsiedztwie wioski. który uratował większość mieszkańców. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem.. Wszystko to działo się przy bezradności. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. Henryk Komański. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. 52–55. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. co tam zobaczyłam. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi. W tym miejscu trzeba podkreślić. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. będący wówczas 10-letnim ministrantem. cyt. stawiła jednak rozpaczliwy opór. na podwórkach. Podhajec 39 osób. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946. w tym ks. Na pościeli. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. Prof. mówiła do niej. Za banderowcami jechały puste sanie. Pamiętam. na stacji kolejowej . Nie oszczędzali nawet niemowląt. Droga. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. jakby to było wczoraj. 6 Jan Zaleski. początkowo zaskoczona. Stanisława Łużna. Warto zaznaczyć. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. Np. s. 154–157. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom. dz. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. (. wołając po polsku. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. który jej przyniosła. Trzykrotnie ocalona.. jak podają relacje. a następnie uprowadzano je. To.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. 5 Szczepan Siekierka. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. czekających na stacji na pociąg. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki. że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. Mieli odrąbane ręce. (. W zdewastowanych. Autor pamiętnika pisuje także. a czasem i akceptacji. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. Najczęstszą formą zabójstwa było.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

Zawada. J. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał.. L. H. Przemyśl 2000. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. W Aleksandówce mąż. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. Kosowska. 1184. Komański. Towarnia. T. gdy chciał wykonać rozkaz10. Jasiński. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA. żonę zamordowali członkowie UPA. s. 320. Dębski. s. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. Ojcu nie udało się przekonać synów. S. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. 9 R. Bulzacki. Polny. W lutym 1945 r.[w:] ibidem. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. Gerc.[w:] Świadkowie mówią. s.. Warszawa 2008. S. II. T. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij.[w:] S. Teofipólka. Relacja. Grochalski. Siekierka. E.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. 21 Z. ale oszczędził swoją siostrę14. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego. Komański. Wiśniewska. Marciniak. Patera. Sobierajski. Piotrowski. Zostawił list. cit. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. 15 F. s. ibidem.[w:] H. H. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. ibidem. s. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA. Misztal. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. Wrocław 2006. E. nr 116. Komański. 210. Jeżyński.[w:] Okrutna przestroga. 27 F. K. Siekierka. cit. Rolicz. Wieś Rumno w latach 1939-1945. Majdan Górny. Siekierka. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. cit. popełnił samobójstwo28. 210. H. op. Komański.. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. 20 W.[w:] H. [w:] W. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. by zabił matkę. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. Komański. Popek. Z. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. 535. oprac. pod red. 362.. Za niewykonanie rozkazu zabito.. podpisane własnym niżej podpisem. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. 17 M. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. T. 10 K. Różański. Marciniak. Siekierka. H. Komański. w której stacjonowało niemieckie wojsko. Komański. W. s. s. S. cit.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. który nie chciał zabić swojej matki27. cit. że dostali rozkaz zabicia matki. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. Została zamordowana. [w:] S. s. Leszczyński.[w:] ibidem. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek.[w:] S. cit. 178. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. [w:] ibidem. 840. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. Siekierka.. Bratkowski. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. Siemaszko. S. Cz. bo nie wykonał rozkazu UPA. 694. „Na Rubieży” 2011. który zabił go. E. 23 Z. Białogłowy. 109. 19 M. op. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. 144. S. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. S. s. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. cit. Siekierka. E. który otrzymał rozkaz zabicia żony. Siekierka. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Poinformował o tym ojca. Wołczków. że musiał zabić żonę. drugiej córce Józefie udało się uciec. Germakówka. op. 12 K. 675. Rzeszutko. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. s. T. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa.. [w:] ibidem. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. op. [w:] H. s. mąż Zofii. Relacja. s. który odmówił zabicia żony. s. w którym wyjaśnił. H. 194 195 . W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. i E. Lublin 1997. K. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda.. 18. więc syn polecił zabić rodziców. ibidem. 515. op. s. Relacja.. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. Komański. 13 E. M. Wójtowicz.. nie popierający działań UPA. op. Różański. 249. 2. Zalesie. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. Galewską i przeszedł do UPA. 18 Oczyma i sercem. 25 Z. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz.Teofipólka8. Kończaki Nowe. 544. Relacja. aby tego nie robili. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. Biały Potok. s. Różański. przeczuwając zagrożenie. Stechnikowce. cit. Kończaki Stare... Komański. który odmówił zabicia żony. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21.. 22 K. Prorok. 831. 642. Udało mu się uciec przez okno. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. Komański.. 43. Drohomireckiego. Komański. 11 J. Bandura. Drohomirecki. s. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. op. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. H. s. Oczami dziecka. Poczapy. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18. ojciec dwóch 16 J. Siekierka. 43. s. Bagiński. 14 M. cit. H. Roch. 28 S. zażądał od ojca. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska. op. op.. Bulzacki. 942-943. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. podczas napadu na rodzinny dom.[w:] S. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. powiedzieli ojcu. Siekierka. oprac.. 26 D. 655. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. Siekierka. s.[w:] S. Siekierka.Mariampol. Wołoszyńska była ciotką W. s. op.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. cit. Siemianówka. s. S. 973. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. s. natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. s. 52.[w:] S. Różański. Wrocław 2006.[w:] H. Schab. s. Germakówka. Ojciec odmówił.

Diug-Pilichowska. Komański. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. Siekierka. 40 „Dzik” NN.[w:] ibidem. Siekierka. np. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki.. [w:] H. Kosowski. s. s. Litowisko.za Polaków. Komański. s. [w:] H.. Siekierka. Komański. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. s. Relacja nie informuje. Bulzacki. s. Siemaszko. Juzwenko. s. M. [w:] S. np. cit. Baszków. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka.córek. 319. Dżugaj. Zamordowano ich oboje31.. Komański. 68. 938. J. który zarąbał żonę siekierą. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. a nawet brał udział w napadzie42. 793. 33 J. op. w którym się ukrywała. 588. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. Rumno. cit. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. 37 Ibidem . z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. więc prawdopodobnym jest. Dźwiniaczka.in. Komański. Bulzacki. A. Staje. druga córka i dwaj synowie. op. i E. Piast. Darowski.. Relacja. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej.cit. J. Ostrów. 745. 874. Siekierka. S. Siekierka. cit. Włączono do nich również relacje. s. We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. Siekierka. Dysponujemy również relacjami. Stebnik.. s. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. będącego członkiem UPA52. 711. cit. cit.. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. op. H. Różański. Była wśród nich Kseńka Gerus. Siekierka. W opinii E. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. Ognniewczuk. 30 W. cit. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. op. s.[w:] Okrutna przestroga.. op. Majdan. Bereziuk. Wiśniewski.. s. E. S. 291. Wrocław 2003. Łomacz. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. Miształ. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35. cit. 122. Komański. Siekierka. Surmacz. G. gdzie pobito dotkliwie. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. K. 32 Oczyma i sercem. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji.[w:] Okrutna przestroga. s. Świętojański. 193. Komański. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. Chłopca również usiłował zabić. 840. 31 R.[w:] S. s.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji. ojciec W. 35 W. więc jego dom został zaatakowany. cit. s. Kobyłowłoki.... [w:] W. H. M. S. Nakazu nie wykonywał. we wsi Kobyłowłoki49. R.[w:] Okrutna przestroga. żonę Ukraińca. Relacja. 309. którego matkę w sierpniu 1943 r.[w:] Okrutna przestroga.. s. 832-833. op. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. Poczapy. Maria Płast wspominała.. s. op. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. Komański. cit. s. Niemniej nie należy zakładać. cit. opowiadała jeszcze po wojnie. Sytuacja taka miła miejsce m. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. s. cit. Baworów i okolice. 18-19.banderowcem33. 1159. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W.. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. 39 D. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. 973. Bulzacki. Cz. 41. 196 197 . s. 550. 1081. 68. s. op. Hukałowce. Turzański. S. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. mimo iż znał plany UPA. Relacja. H. [w:] S. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci. Swaryczów. H. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. op. E. Różański.. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka. H.[w:] S. H.niemowlę43. op. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca.. F. 841. M.[w:] S. Komański. s. Wrocław 1996.40 29 A. że w ogóle ich nie było32. siostrę i dwóch braci.[w:] S. W Poczapach ciotka R. 34 J. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30. Witelus. Syn ziemi podolskiej.. cit. s. Komański. Czechowski. o tym. Komański.. H.. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. s. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób.[w:] H.[w:] H. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk.[w:] S. Stechnikowce. s. Różański. Siekierka. Komański. 36 B. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29.. J. cit. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo. s.. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946..[w:] H. K.. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47. Główka. S. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny. E. A.. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. cit. op. op. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. Wagner. Derkacz.. We wsi Hinowce R. [w:] H. Siekierka.. Suchowola.[w:] H.. Bulzacki. że musiała ukrywać się przed synem. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. op. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. Relacja. s. A. Komański. cit. op. Wspomnienia-relacje. np.. Swaryczów. K. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny. Moliński. Siekierka. 211. ale udało mu się uciec45. s. E. czy chłopcy należeli do UPA41. Żurowska. K. Solecki. Siekierka. 612. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie. 602. 58. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. Ciemny. Sytuacje. 136.[w:] ibidem. który nie wykonał rozkazu zabicia żony.. s. S. Turzański. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. [w:] ibidem. który był żonaty z Ukrainką. op.. op.[w:] ibidem. A. Relacja. S. K. Hinowce. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego.. Niemiec.. T. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34. Skorodyńce. Komański. w Suchowoli. Siekierka. Siekierka.. K.

op. Siekierka. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. Bałajewicz. zabili matkę82. 48. Turzański. [w:] ibidem. cit. Łabiak. Mytnica. Kuliczkowski.[w:] H. 825. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. szósty i siódmy. Napastnicy zostawili ją.[w:]. Mieszkaniec Broszowa J. 80 Z. s. Turzański.[w:] H. s.. Inna relacja mówiła. która była Ukrainką54. K. Siekierka. Różański.. s. Do punktu piątego zaliczono przypadki. 72 K. s. Kosów Huculski. Butyny.[w:] H.[w:] ibidem.[w:] ibidem. Siekierka.]. J.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. H. R. 1068. Sitnik. że jest martwa. K. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. 527. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. s.[w:] S.[w:] H. Siekierka. [w:] S. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. Wspomnienia. Komański. K.. H. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. K. 60 J. s. S. Wojcieszczak. Pomorzany. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. Wierzbowiec. 54 Ibidem. op. 1156. s. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. op. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. H. 780. uprowadzono jej ojca. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61. cit. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek.[b. Maruszce73. zabito Genowefę Badecką. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r. 56 R. Krystynopol. którzy należeli do UPA.. Płauczy70. 315. Selwa.. Z. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę. Jastrzębski. s.. Łozowej71.. [w:] S. cit. op. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. 77 J.. 302. ponieważ były zaręczone z Polakami. S. darowano mu życie. Z.. szukając ojca i braci. Kaniowskie. Siekierka. Seredne. mimo. 81..[w:] Okrutna przestroga. cit. Łozowa. 58 M. Bulzacki. s. Tymce k. Badecka. jak i osoby. cit. Siostrze J. op. Wołoszcza Zady. 74 Ks. Hińkowce. Wolski. 62 F. s. Poznań 1999. s. Siekierka. 71 Marię Koziołową pobito. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83. Burban. R. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń. 53 Ibidem. która miała dziecko z Polakiem81. Madziarki. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty. Iławczach68. op. że we wrześniu 1944 r. Różański. Płaucza Mała i Glinna. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. Komański. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. 61 J. [w:] S. [w:] S. Berbeć. s. w których zbijano kobiety. Różański. Komański. Dyrda. trzeciemu . cit. Bednarski. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. cit. [w:] ibidem. [w:] S.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. 59 K. Bulzacki. czy zabić matkę. op. E. Siekierka. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. H. Natomiast J.[w:] S. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. Komański.. cit. Paryszczach69. op. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. Komański. s. Siekierka. Załuża. op. 16. Komański. H. [w:] ibidem. 879. Hińkowcach72.. s. a jej i matce darowano życie.. s. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66. cit. Polniak. s. E. cit. Turzański. że nic jej nie grozi. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. Ptaszkowski. Siekierka. Madziarki. cit. Paszkowska. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana. s. Bulzacki. 73 W.. Nielepkowice. M. s. 83 J. będących częścią rodzin mieszanych. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. cit. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. która była Ukrainką58. Bielecki. 69 F. Grabas. Komański. Mąż i syn kontaktowali się z UPA. Swaryczów [w:] S. ponieważ jest Ukrainką80. Paryszcze. 81 W. Komański. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. S.. [w:] H. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. E. Łozowa. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. 65 S. W. 835. S. 198 199 . 57 O. J. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. 66 J. w. Bulzacki. Siekierka. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała.. op. op. Siekierka. 640. Bohutyn.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. [w:] H. s. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59. Powieszono ją razem z 3 synami. Turbiak. 908. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. op. i m. K. s. Siekierka. S. r. Bulzacki. Komański. Siekierka. Komański. 114. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. Maruszka. Pronobis. Relacja. s. Siekierka. [w:] S. Rabczuk. Sobków. Komański.. 865... Komański. córkę Polaka i Ukrainki. 1035. s. cit. Komański. cit. 190. [w:] ibidem. 947. Hukałowce. 954. Tomaszewska. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. Gdy ich nie znaleźli. Konopiecka. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. cit. 951. S. J. Rybarczyk. która wyszła z Polaka. s. 363. s. Broszów..[w:] H. 222.. s. Siekierka. Siekierka. W Krystynopolu w październiku 1943 r. W Belinówce zamordowano Ukrainkę. jego samego zostawiając przy życiu60. Ostrów. cit. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. Pietrycka. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. Kobiecie nic się nie stało. H. H. K. 51. 63 J. H.. s. 188. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości. 464. 78 M. op... Kniesioło. Komański. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. cit. H. 82 O. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63.[w:] ibidem. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. 64 G. s. Siekierka. s. cit. [w:] H. cit. op. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. Bulzacki. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. Szuszkiewicz. 1031. 79 A. Siekierka. E. op. 55 J. Różański. op. S. 122. 1052. S. 167. s. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. i Z. Komański. op. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. s. op. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. S. Rybarczyk. op. 68 K. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. J. H. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. s. 982. dawali gwarancje bezpieczeństwa. cit. Komański. s.[w:] S. 640. Koropiec nad Dniestrem. Komański. S. Komański. ponieważ myśleli.. Płaucza Mała i Glinna. op. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża.

Baczyński. ponieważ były ukryte.. Jarosławice. Wołczkowa92. Komański. cit. Chłopiec brał udział w zbrodni. J. 1201. Siemaszko. [w:] W. Wójtowicz. Kniesioła96. Wójtowicz.in. Iżycki. 858. Bulzacki. Darachów. Niżniowie107. s. by zabito go razem z rodziną. 951. świadkowie mówią. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki. Róg. 954-955. Różański.. [w:] ibidem. Berezowica Wielka. np. Siekierka. Kroczyńska. [w:] S. s. Komański. s. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. s. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. Stechnikowce. ginęli Ukraińcy. Turzański. s.. op. ożenionych z Polkami.. op. Słobódce Bołszowieckiej117. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. cit. 96 Ks. 719. 123 K. L. Siekierka.. Rudnicki. [w:] ibidem. ibidem.[w:] ibidem. [w:] S. 853. s. Hucisko Litowskie. Należeli do nich m. Tomaszowce. we wsi Zubrzec108.. E. : mieszkańcy Mariampola91. [w:] H. E. Komański.. cit. cit. Słobódka Bołszowiecka. Polniak. s. 1152. Rybka. T. H. Siekierka. Siekierka. op. Komański. K. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej.[w:] ibidem. [w:] ibidem. Siekierka.Anielą. [w:] ibidem. i E.. Żyrawy97. Dlaczego?. s. Mariampol. 36. cit. H. s. s. 94 J. Mlynowce.. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. Komański. Siekierka. że jest Ukraińcem. Ucieczka z piekła...120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. op.Ukraińca99. Do sytuacji. cit. 117 E. Pawlikówce103. 19. op. op. Siekierka. [w:] ibidem. Siekierka. 35.. Grochalska-Pawełczak. [w:] S. 83. Strzemień. s. Justyna. 539.. H. J. s. op. Hucisko. oficjalnie przez NKWD.. syna Ukraińca i Polki89. Różański. 95 Z. cit. Sokal. op. 459. 529. G. którego żona miała powiedzieć. prawosławny Polak. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). W. synowie lub bracia Ukrainek. H. op. cit. 727. 786. 132. op.. 646. Capar. [w:] ibidem. 200 201 . 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. która wyszła za Polaka. Ojciec prosił.[w:] ibidem. Bulzacki. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. H. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. 262. 510. które przyszły do ciotki.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. 86 I. Fedorowicz. Relacja. 123. s. 90 J. op. Majewska. Stocki. 122 M. cit. [w:] H. s. Podobnie jak w przypadku kobiet. B. 109 M. Miał w ten sposób udowodnić.. s. 187. 514. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. S.. których następnie w brutalny sposób zamordowano. 97 W. Bednarowie106. 66. H. H.in. „Semper Fidelis” 1993.mężowie. Staryk98. s.[w:] ibidem. W Janowce w marcu 1944 r. 952. 101 Cz. Łany. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. 115 W Polance oprócz męża Polaka. 660. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. cit. 108 M. [w:] Świadkowie mówią. Zarudcach114 oraz w Polance115. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. kiedy ofiarą 84 Ibidem. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. op. ożenieni z Polkami. T. Hukałowce. F. Wołczków.[w:] ibidem. cit. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. cit. 439. Pomorzany. 463. W. którego ojciec był Ukraińcem122. s. Komański.. s. Smerkłowa94.. Jezioranach Szlacheckich. [w:] S. [w:] S. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami. 99 X. Kurniki Szlachcinieckie.jednym z nich był Andrzej Kielo. Starczewska. cit. w Halinówce101. Komański. ożeniony z Ukrainką. op. Kniesioło. 735. Bednarów. Siekierka. s.. 917. cit.[w:] ibidem. E. M. Wołczków. Różański. Siekierka. s. Niżniów. Ćwitowej102. Z. doszło m.. Loba. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. Komański. Zubrzec. Wrześniewska. [w:] S. cit. Głuczkowski. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. op. s. H. S. 116 J. Swaryczów. op. E. Biedka. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. cit. cit. będącego członkiem rodziny mieszanej. jej matkę i troje dzieci. H. S. np.. [w:] ibidem. Huciska Litowskiego95.. S. 859. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. Siekierka. eadem. s.Kamiennej Górze119. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. 668. Skoromochy. s. Komański. Komański. Śliwiński. 91 Na drodze Mariampol. Świętym Stanisławie105. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. cit. 113 J. Podlewska. Polanka. s. S. s. s. op. 180.. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. [w:] ibidem. 93 Zamordowano męża autorki relacji. [w:] S. [w:] ibidem. s. 114 D.... s.za Polaka84. s. s. zabito ojca jego żony. op. Rudnicki. op. s. cit. Jastrzębski. s.. Wołczków.. op. Różański. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. Procajło-Sakowska. Mariampol. Komański. ale nie spełniono jego prośby85. 100 I. s. Sikiewicz. Piotrowski. s. 51. s. Siekierka. L. Komański. Sznajder. [w:] ibidem. 112 Idem. s. 982. 1212. Stechnikowcach109.[w:] ibidem. Tomaszewska. S. s. Krasucki. Bulzacki.. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. Zarudce. Zagrobelna. żeby upiec chleb86. 851. „bo na co jej Lach potrzebny”121. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. Selwa. Pomorzanach113. S. s. 111 J. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. [w:] S. Zawilski.[w:] S. Różański. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. 103 E. H. w którym ukrywa się Roman100.. Komański. Łabiak. Buczkowski. 577. Komański. Firlejów. H. Smerkłów.. S. Pawlikówka. Komański. Tomaszowcach104. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. cit. Ćwitowa. H. 638. 87 A. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. Górawski. op. 220. G. cit. Komański. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. Maruszka. E.[w:] H. s.[w:] H. op. Kruszelnicki. Strzemieniu116. H.. cit. Dobrowodach110. W Maruszce zabito Zenona Denysa. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. 886. 89 W. 189. Łozowa. Bracławska.. Garbowski. Komański. Siekierka. 98 F. S. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. cit. T. K.. 544. 456. cit. i E. Hukałowcach111. E. Siekierka. 105 J. K. s. nr 3.. 51. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. W odwecie zabito jego kalekiego. Żółkiew i Zawonie w pow. 85 P. ponieważ ukrywała się z upowcami. Caliński-Cały. K. H. Stasyszynie112. s. A. Wołczków. Turzański. op.Halicz. Lech. Szpilur. Ziemba. 88 M. s. Skoromochy. Iłowski.. Siekierka. Lackiego Szlacheckiego93. s.. op. Firlejowie118. ale potem uciekł. Siekierka. 250-251. 107 W. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. Jastrzębski. Rekliniec w pow. [w:] W. Różański. s. 106 A. s. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza. Siemaszko. przyrodniego brata. iż cieszy się ze śmierci męża. op. s. 121 K. J.

: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r.in. 136 M. 1190. ibidem. op. 1241. s. Żółtańce..[w:] S. z której ocalała synowa Ukrainka. Perechody(Przechody). Torskie. s. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m. Siekierka. K. s. Natomiast G..[w:] S. cit. 137 R. G. Wąsowicz. 149 H. Makuch przypadkowo ocalał. op. Kondracki. ponieważ nie było jej w domu153. M.. Turzański.. E. cit. Córka pary była aktywną nacjonalistką. cit. Drażniowski. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. Zamordowano ją razem z matką Anną. M. Kupiczwola. 308-309. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. Komański. s. Jasiński. Bulzacki. s. iż wiedziała o napadzie152. Gaik k. i E. op.zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. H. Jaszczyszyn... Siekierka. 640. Wołczków. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. i E. Komański. pozostawiając przy życiu troje dzieci136. 127 D. S. Jego ojciec był Ukraińcem. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). [w:] ibidem. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką. s. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. 698. Komański.. [w:] W. Mikołajków. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci. Komański. Siemaszko.s. 892-893. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA. J.. Płaucza Mała i Glinna. 209-210. op. cit.. Strzemień. Chmura. Starej Hucie139. 1157. 129 J. Bruckenthal. Białobrzyski ocalał. kobiety nie zamordowano.żony Ukraińca. w Pikulińskim Hucisku138. op. W styczniu 1945 r.[w:] H. S. Relacja. Pieczykolan wspominała. 1152. Głuczkowski. Komański. F. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. op. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka. Siekierka. H..137 124 L. Bulzacki. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. Grzybowska. mimo. op.. s. F. Siekierka.. Kowel. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. a syn Michał należał do AK.[w:] Okrutna przestroga. H. Siekierka. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk. Komański. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133. [w:] S. mimo. cit. 125 W. s. 150 B. K. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się. Perechodach142.[w:] ibidem. Relacja. Mariampol. Siemaszko. 696.. Siemaszko. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. żonaty z Ukrainką myślał.. Przerośli126 oraz Zalesiu127. Siekierka. 152 M. H. Komański.[w:] Choronów.. jego żona Ukrainka Anna. E. 202 203 . E. Różański. gmina i parafia Maciejów. która była żoną Ukraińca. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. 286. s. K. Bronowicach140. cit. w Dębowej Karczmie124. op. S. Bulzacki. Różański. 215. [w:] S. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. cit. cit.. E.. S. H. W. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę.[w:] ibidem. Staje. Rybarczyk. np. H. Czerkawszczyźnie143.[w:] Okrutna przestroga. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132.. że UPA zamordowała brata jej męża. Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. Pieczykolan. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. s.jego. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich. Majdan Górny. H.. 126 J.[w:] H.[w:] S. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. cit. Brzeżan. Różański. Bulzacki. że zostanie zabita z dziećmi. 643. Jastzrębska-Sikiewicz. cit. Piast. 134 Ks. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. 205. ożeniony z Ukrainką Oleśką. S. s. s. op.[w:] ibidem.. Komański. Panacka. 151 G. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r. Grochalska-Pawełczak. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. Ostrów. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). jego brata Józefa i siostrę Zofię150. Zgłosiła to do NKWD. w której najpierw zabito rodziców. Ławruszczak. Surmacz. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi. Komański. S. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. 135.[w:] ibidem. 1150. we wsi Torskie147.. 1064. E.[w:] H. Sokal. E. Rekliniec w pow. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków. Siekierka. s. Siekierka.in. Czerkawszczyzna. Leszczyńska. Różański. Niestety relacja nie mówi. s. Kupiczwoli125.[w:] ibidem.. Łozowej144. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego.. i E. s. cit. Roman. co działa się w tym czasie z jej mężem. s. 842. Makuch. 176. Do zabójstw całej rodziny doszło m. Relacja. Komański... s. op. Dniestrzyk Hołowiecki. Relacja.. cit. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. zabito siostrę autora relacji Helenę. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów. H. 135 A. Relacja. 128 A. s.[w:] Okrutna przestroga. Męża nie było w domu podczas napadu. pow.. 670. op. Relacja. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego. kiedy wydawało się. S. [w:] W. s. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. 132 J. cit. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. s. że zagrożenie ze strony UPA minęło. H. 365. Siekierka.. zamordowano rodzinę Słupskich.. 308. Siemianówka. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134.. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie.. Darowski. na którą planowany był napad UPA. Podczas napadu na Maciejów została ranna. Siekierka. W. Tajerle. Gustaw Surmacz wspominał. zamordowano rodziców autora relacji. Kozarska... Petronela Apeniuk. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. W. ponieważ napastnicy uznali. Siekierka. s. s. Siekierka. s. Relacja.. [w:] Okrutna przestroga. 1153. 133 G. 122. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki. Relacja. 131 S. 512.149 B.[w:] Okrutna przestroga. E. cit.. Różański. Z. Hleszczawie145. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk. 187. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. op. W kolonii Gaik k. po ekspatriacji Polaków. żonatego z Polką. s. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób).[w:] Okrutna przestroga. Surmacz. Zawada. H. Płauczy141. cit. 654. uważał. przebywająca w polskim domu. K. który nie popierał UPA. s. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. op. Siekierka.. Relacja. cit. S. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129. 153 B. Wielosz. Zalesie. że synowa była Ukrainką. Grochalska-Pawełczak wspominała. op. Komański.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca.. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. 784. Komański. Marciniak. Stemplewska-Niezgoda.. Komański. 130 G. K. Żólkiew i Zawonie w pow. op. Dołha Wojniłowska. s. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci. s. Dołsze Wojniłowskiej146. 1117-1118. 175.. ponieważ nie było go w domu. Łozowa. s. s. op.

op. Komański. Franciszek Chełp i Maria Kasperska. K. której mąż był Ukraińcem. op. Komarów.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. op. H. Mamul.. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. Siekierka.[w:] Świadkowie mówią. 1062. Ostrowie161 oraz Połowcach162. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. s. ojciec Polak) wspominał. Derżów.. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego.. s. s. Niemiec. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków.. żony Polaka. 114.[w:] S. op. Siekierka. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk. Szczepański. Słobódce Bolszowickiej158. Hamal. E. 773. Mariampol...Ziemianka. 309. Dołhe. 314. s. 211. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN. Siekierka. s. H. Różański. Różański. 169 Z. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie. Połowce. H. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. cit.. która była Ukrainką. [w:] ibidem. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA. op. cit. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. 451. E. H.. S.. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168. Dołha Wojniłowska. Polaków ostrzegł właściciel młyna. Nieliczne relacje mówiły o codziennej. s. która była Ukrainką154. 172 Ibidem 173 ibidem. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. 155 D. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska. mówił. 166 E. Kobaki. W. P. która wchodząc do pomieszczenia.. Komański. Dublany. Liczyć tylko na siebie. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. 170 J.. 167 Z. np. w których grożono im śmiercią170. 164 L. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny. Bohorodyczyn. Gdy odmówili dostali pogróżki. op.[w:] ibidem. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. 1. Ewy166. E. którzy wystraszyli się. Mariampolu159. [w:] S.. Grochalska-Pawełczak.. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. 165 M. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. 310-311. Żak. ponieważ wychowywał pasierba. 153. Jankowski. s. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. s. Grabicz. Komański. żonaty z Polką Pauliną z d. K. P. wypłoszyła napastników167. s. 225. Stasyszyn. Dzieci Kresów. [w:] L. poinformował Polaków. T. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków. s. s. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. cit.wszyscy przeżyli163. kiedy przyszły tam oddziały UPA.[w:] Świadkowie mówią. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. 513. Natomiast ojczym autora wspomnień M. J. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie.[w:] ibidem. Komański.[w:] ibidem. Ostrowska. Łysiak. s..: ze wsi Dąbrowa. Różański.. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką. 93. s.[w:] S. Podstęp się udał. 174 M. 1065.. H. Komański. s. Straciłem całą rodzinę. a pytany przez rodaków Babiuk. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania.[w:] S. narodowość ukraińską. 171 A. Jaskółowski. którego żona była Polką. 157 Heleną Łysiak z d. Słobódka Bolszowicka.. G. Łomecka. 715-716. Kulińska. Bulzacki. Kutach157. op.. żonatego z Polką. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. ciotki Danuty155. s. s. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. Ottynia. w której ojciec był Ukraińcem164. Relacja[w:] ibidem. Bielecka.[w:] H. że u niego żadnych Polaków nie ma. Siekierka. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. np.. cit. Domański. op..[w:] S. [w:] H. że zostanie zabita przez UPA.. Wołczków. Bakota. Stański. np. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie.. Obserwował ją młody banderowiec. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami. Siekierka. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. 718. 918. Różański. s. op.. T. s. że kobieta wiedziała o napadzie. Mój Jasio nie żyje. S.)... 168 Z.. Grabiczu160. Ostrów. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. s. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. J. H. cit. M. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. czy była przypadkowa. Bulzacki..[w:] ibidem. cit. H.Polaka174. 204 205 . Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. cit.[w:] ibidem. Komański. Kraków 2009. Siekierka. a Chełpowi udawać głuchoniemego. która narzekała na swojego ojca i brata. Kawka.. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. Kobiecie udało się przeżyć173.. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. Siekierka. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych. Kondracki. Siekierka. który miał narzeczoną Polkę.. 1063. członów UPA. s. Komański. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171. 875.. [w:] S. cit. 773. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. E. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H. Majkowski. Sobków. Kobyłecki. cit.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn. 163 G. Polaków ukrywano również w Kobakach156. Komański. 26. Natomiast A.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.

członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. Rodzice byli kresowianami. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. absolwent KUL. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Jana Długosza w Częstochowie.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im.III”. od 2000r pracownik IPN O/Lublin. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. Dr. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. „Nie zapomnij o Kresach”. W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych.”Dzieci Kresów I. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. 380 wykładów. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku.historyk i politolog. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. Działacz antykomunistycznej opozycji. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. w latach 19842012 wygłosił ok. Jest przekonany. 210 211 .II.W przygotowaniu są kolejne tomy.. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. pow. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. a profesora zwyczajnego w 1980 roku.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. doktor nauk historycznych.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. Leszek Jankiewicz . Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”. Leon Popek urodził się 23. szczególnie II wojny światowej. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. dr hab. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. historyk Kościoła. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów.prof. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób.09. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im.Kraków. prelekcji i odczytów. felietonista Gazety Polskiej. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu. Tadeusz Isakowicz-Zaleski .Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. archiwista. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa. Brata Alberta. Chełm. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. poeta.1958r w Karolinowie. Interesuje się żywo sprawami kresowymi. dr historii. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”.

Leibniz.in. Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej. a także krytyką współczesnego postmodernizmu. Ostatnio wydał m.Ładą). Łukomskim). Ch. Wolfa”.in. genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu. „Naczelna zasada racjonalizmu..”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Stosunki polsko . profesor. Zajmuje się m. Historyk filozofii.2008. Toruń 1996. 212 213 .ukraińskie w Galicji 1888 . Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum). Wolf/.(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). Warszawa 1994 (współautor z B. Toruń 2004 (współautor z K. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku.Czesław Partacz . zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej.in. Koszalin 2001. Bogusław Paź . /redakcja/ „Leibniz. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945. Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”. Od Badeniego do Potockiego. G.W.dr hab. nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz. dr hab. m.in. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m. Polakiem i G. Historyk i politolog. Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia.

Prof. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy).Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji.in. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. zjawiska w naszej historii. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. W drugim. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. ale także wyniki badań. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. socjologicznych i politycznych realiów. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. Piszę „w dużej mierze”. UWr. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. na szczególną rolę. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. ale realia. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. problem przyczyn. Natomiast krakowska historyk. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. Zagłada tych dwóch miejscowości. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. Niestety. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. dr hab. inaczej niż setki innych. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. Warto zwrócić uwagę. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. relacjami świadków. które sprawiły. Jana Zaleskiego. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. Bogusław Paź prof. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. W pierwszym tekście Leszka S. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. dotyczących historycznych. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. jak i w kontekście jed- 214 215 . Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni.

Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska. nazizm ukraiński? Banderyzm.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to.. Dodatkowa. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności. głównie chłopów. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach. że tzw. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej. Prof. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. który jest typowym ukrainizmem. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134. nazizm niemiecki-hitleryzm. sowiecko-bolszewicko.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich. stanowi zagrożenie dla ludzkości. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). SLD. że jest dobrem. zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić. W jej wyniku. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem.000 Polaków. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. dr hab. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim.nostkowych. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki. faszyzm. a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm.rosyjskim.

Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA.Niestety. 218 219 ..ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy. Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA. iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA.tarnopolskim. L. Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich.w województwie lwowskim. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich. stanisławowskim i wołyńskim. Należy stwierdzić.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc .

......1943r) . Bogusław Paź Recenzja ... Czesław Partacz Recenzja .......... Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich ..................... dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko .......................................... 192 210 214 217 Autorzy Tomu ...........ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego ...................................... ......................................................................... dr hab................................................1941 . Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 .............Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego .................................... prof.........SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ....... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko ......................................08................................................................. dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30................... 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”................................................................................................................ 220 ... Tadeusz Isakowicz ........................ prof............................. dr hab................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej ................................ 4 6 prof.................................................................... dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni............................................................................................... Ks............................. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale .

978-83-63999-01-8 .ISBN .

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->