Mojej żonie — Bożenie Janusz Sztumski STĘP DO METOD I TECHNIK BADAŃ SPOŁECZNYCH Katowice 1995 Projekt okładki: Marek

Piwko ISBN 83-8583l-69-X Copyright © 1995 by „Śląsk", Sp. z o.o, Katowice Skład i łamanie: SOFT-REM „Śląsk",, Sp. z o.o, Katowice, ul. Korfantego 51 SPIS TREŚCI Od autora........................................................................................................................................ 9 Część pierwsza. ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.5.1. 1.5.2. 1.6. Metodologiczne problemy badań społecznych..............................................................13 Specyfika nauk społecznych...............................................................................................13 Przedmiot i cel badań społecznych.....................................................................................19 Filozoficzne podstawy badań społecznych..........................................................................22 Moralne aspekty badań społecznych...................................................................................28 Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających.................................28 Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej"...............................................29 Typy badań.........................................................................................................................31 Badania typu poznawczego................................................................................................33 Badania dla potrzeb praktyki..............................................................................................34 Proces badawczy.................................................................................................................36

1.6.1. 1.6.2. 1.7. 1.7.1. 1.7.2. 1.7.3. 1.7.4. 1.8. 1.8.1. 1.8.2. 1.8.3. 1.9. 1.9.1. 1.9.2. 1.9.3. 1.9.4. 1.10.

Strategia badań w naukach społecznych............................................................................36 Projektowanie procesu badawczego...................................................................................37 Problem badawczy..............................................................................................................38 Problem badawczy a problem społeczny............................................................................38 Postawy wobec problemów społecznych............................................................................43 Postawa naukowa wobec problemów społecznych............................................................46 Typy i formy problemów badawczych................................................................................47 Hipotezy..............................................................................................................................48 Co to jest hipoteza?............................................................................................................48 Typy hipotez.......................................................................................................................49 Tworzenie hipotez..............................................................................................................50 Wskaźniki zjawisk społecznych..........................................................................................51 Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych......................................51 Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych.............................................................................53 Właściwości wskaźników społecznych...............................................................................57 Funkcje spełniane przez wskaźniki.....................................................................................58 Metody badań.....................................................................................................................59

1.10.1. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych........................................................59 1.10.2. Pojęcie metody i jej związek z teorią..................................................................................60 1.10.3. Typologia metod.................................................................................................................64 1.10.4. Metody i techniki badań.....................................................................................................68 111. 5 1.11.1. Ukazanie problemu........................................................................................................... 69 1.11.2. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych . 70 1.11.3. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego ... 78 Rygoryzm i anarchizm metodologiczny..............................................................................69

Cześć druga. PROCES BADAWCZY 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.4. 4.5. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. Eksperyment w naukach społecznych.......................................................................... 85 Pojmowanie eksperymentów w badaniach społecznych................................................... 85 Rodzaje eksperymentów stosowanych w naukach społecznych....................................... 88 Eksperyment projektowany w terenie.............................................................................. 88 Eksperyment laboratoryjny............................................................................................... 90 Eksperyment ex—post—facto.......................................................................................... 91 Eksperyment projekcyjny................................................................................................. 92 Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne......................................................................... 93 Badania terenowe........................................................................................................... 96 Określenie badań terenowych.......................................................................................... 96 Typy badań terenowych.................................................................................................... 97 Przygotowanie badań terenowych.................................................................................... 97 Zachowanie badającego w badaniach terenowych...........................................................100 Badania całościowe i reprezentacyjne.........................................................................103 Określenie badań reprezentacyjnych i próbki reprezentacyjnej.......................................103 Wielkość próbki reprezentacyjnej....................................................................................104 Metody wyboru próbki reprezentacyjnej..........................................................................105 Wybór według przekonań badającego..............................................................................105 Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa........................................................107 Zastosowanie metody reprezentacyjnej............................................................................108 Kłopoty związane z doborem próbki reprezentacyjnej i jej zmianami.............................110 Obserwacja.....................................................................................................................112 Postrzeganie przypadkowe a obserwacjajako metoda badawcza....................................112 Rodzaje obserwacji...........................................................................................................115 Obserwacja bezpośrednia i pośrednia..............................................................................115 Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana..................................................................116

............123 Wywiad panelowy..... 132 Wymogi metodologiczne badań ankietowych...................123 Warunki określające poprawne przeprowadzenie wywiadu..........................................3................... 5........................................5..................116 Próba systematyzacji........................120 Wywiady ustne i pisemne................3...............................................3..................................................................... 137 7.........3...........2.............................................4... 6................................................................2...... 127 Badania ankietowe.....................................................117 Wywiad.......................... 8..............5........2..............................4.........141 Dokumenty zebrane w sposób systematyczny................................................... 7....................................................................120 Określenie wywiadu jako metody badań.................................1........... 7..........116 Zalety obserwacji i trudności związane ze stosowaniem tej metody badań..................................................................................................................... 8................ Wygląd zewnętrzny ankiety............ 6.......... Forma i treść ankiety........2..................2.................................. 6...................................... 140 Pojęcie dokumentu w badaniach faktów społecznych.........3....................................... 6...............2...... Uwagi na temat przydatności badań ankietowych....2........... Obserwacja jawna i ukryta.....4...............................2.......................................... Struktura ankiety.....................141 ...........1.....2........130 Charakterystyka badań ankietowych.......135 7.....................................122 Wywiady indywidualne i zbiorowe........2.1.......................... 6...........................................120 Typy wywiadu...1.........................134 7....... 7.................................... 6................ 5...........1...........1.......124 Środki pomocnicze stosowane przy wywiadach.............1.......................................................................2............3. 6..1........3........2..................... 6 6. 8.. 7...1.................................................................2.121 Wywiad jawny i ukryty............................................................................................ 6................ 7............ 140 Typy dokumentów pisemnych i zasady ich wykorzystywania...........3.......................................................3..... 8......................130 Typy ankiet stosowanych w badaniach społecznych........................... 6....137 Badania oparte na dokumentach................................................1.......121 Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany...........................................................3...............3.134 Zasady opracowania ankiety...................134 7.2.......................................................................................

(Warszawa 1984).....................................................................3.......................................................1..3................................. 198 Podstawy zaufania i podejrzliwości...............2............ 10.......... 10..........................2........................................................................ Dokumenty okolicznościowe..................... Skalowanie..................3....:....156 Przygotowanie danych do analizy ilościowej ijakościowej.................. 11..................2........................................................2.. Kategoryzacja..............1....... podobnie jak dwa poprzednie wydania z lat 1976 i 1979...........................................................1......................158 10. Analiza ilościowa...................................2...................... Klasyfikacja.................................................................................. 10.208 7 OD AUTORA Trzecie wydanie książki pt.......................................... 9............................... 12. 12...............1............... 11..........1...... 9. 182 Określenie problemu.1.4..............................................................................157 10..............: „Wstęp do metod i technik badań społecznych".... 190 Metodologiczne aspekty zaufania i podejrzliwości...........5.............................................1........................148 Założenia socjometrii i jej zastosowanie........................................... Zapotrzebowanie na tego rodzaju wprowadzenie w złożoną ................................................148 Ilościowe analizy socjogramu..2................................145 Socjometria................... Selekcja........................................ która ukazała się nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego już przed laty zniknęła z rynku księgarskiego.....................................180 Wyjaśnianie zjawisk społecznych..........8...........................................................................................176 Sprawozdanie z badań......... 198 Analiza uwarunkowań zaufania i podejrzliwości............. 12........ 10...................................................... opublikowane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego......................................................167 Analiza jakościowa.............................201 Wybrana literatura.................................. Weryfikacja................................... 9........................................................ 11........160 10.......................................................................1............................................2. 156 10.......................152 Opracowanie zebranych materiałów badawczych.....186 Typy wyjaśnień faktów społecznych...........................................................158 10...................1....... 11........................4...........143 Problem wiarygodności danych zawartych w dokumentach......................................................................................................182 Rozwój poglądów na temat naukowego wyjaśniania....1........ 8...........................156 10......................................3..................................................

Są one jednak rozsiane nie tylko w różnych książkach. krytycyzmem i oczywiście znajomością stosowanych metod. Wskazuję także na istniejącą literaturę obcojęzyczną. W pierwszej — ogólnej chcę m. Toteż w mojej książce. a równocześnie wskazać na konieczność postawy nacechowanej dużą rzetelnościąbadawcząi otwartościąna osiągnięcia metodologii. poświęcone wyjaśnianiu zjawisk społecznych oraz metodologicznym aspektom zaufania i podejrzliwości. uczulić Czytelnika na złożoność i specyfikę metod i technik badań tej dziedziny. Mam świadomość tego. że nie wszystko o czym można pod tym tytułem napisać zostało przeze mnie w pełni przedstawione. dodajmy nie zawsze łatwo dostępnych. Weber. W pierwszym z nich staram się ukazać. P. Brak natomiast publikacji uogólniających dotychczasowe refleksje na ten temat i stanowiących swoisty przewodnik po tej problematyce.in. starałem się również przybliżyć ją przynajmniej w pewnym stopniu Czytelnikowi. to jednak są zmuszeni do korzystania z metod i technik badań społecznych. J. Natomiast w części drugiej omawiam bardziej szczegółowo stosowane sposoby badania rzeczywistości społecznej. Jest to jednak przecież tylko „wstęp". którzy acz nie mająprogramowych zajęć z wymienionego przedmiotu. w związku z przygotowaniami pracy dyplomowej i potrzebą zbierania przeróżnych danych. których programy przewidują taki przedmiot. W polskojęzycznej literaturze nie brak oczywiście publikacji. jak np. czy „wprowadzenie" w określoną problematykę. 9 Książka ta składa się z dwóch części. Książka ta jest napisana przede wszystkim dla studentów tych kierunków studiów. wskazując zarówno na ich zalety. w jakich występują refleksje metodologiczne. FI. Chałasiński. jak i wady. Czy i o ile moje zamierzenia zostały zrealizowane? Odpowiedź na te pytania należy do Czytelnika. ale także w licznych czasopismach fachowych. jak metody i techniki badań społecznych. zarówno o charakterze ogólniejszym —jak też odnoszących się do badań w poszczególnych naukach społecznych. np. a nawet zarysowane skrótowo. jakie wymieniam w „Literaturze uzupełniającej". aby ułatwić im poruszanie się wśród złożonych problemów metodologicznych. St. przypominając poglądy głoszone na ten temat przez tak wybitnych przedstawicieli nauk społecznych. a nie podręcznik metod i technik badań. Dlatego jednym z jego celów jest także wskazanie pełniejszych opracowań z tego zakresu. Znaniecki. W drugim — z kolei — podejmuję krytyczną refleksję o charakterze ogólnometodologicznym. Swoistym zakończeniem tej części są ostatnie dwa fragmenty. co i w jakim stopniu możemy właśnie poprzez badania wyjaśnić w naukach społecznych. niemniej trudno osiągalnych. Obecne wydanie jest zmodyfikowanąi poszerzoną wersjąlll-go wydania. W. prezentując problemy metodologiczne badań społecznych i wskazując na istniejącą literaturę przedmiotu.problematykę metodologii badań społecznych zachęciło mnie do dalszych prac nad kolejnym wydaniem wymienionej publikacji. Ale — korzystając z doświadczeń związanych z wcześniejszymi wydaniami — starałem się uwzględnić także jego przydatność dla tych studentów. . Chcę także przestrzec Czytelnika przed naiwną wiarą w możliwość osiągnięcia cudów poznawczych poprzez bezkrytyczne stosowanie do badań rzeczywistości społecznej metod zaczerpniętych z innych nauk niż nauki społeczne. Ossowski. uwzględniającą także nowszą literaturę przedmiotu. uwzględniając nowsze pozycje. Dilthey. Sorokin czy M.

(1) z dawna obserwowany wpływ rezultatów badań na rzeczywistość. a zwłaszcza socjologią. co skrótowo jest nazywane rzeczywistością społeczną. nie ograniczone wyznacznikami historycznymi. METODOLOGICZNE PROBLEMY BADAŃ SPOŁECZNYCH SPECYFIKA NAUK SPOŁECZNYCH Pod wpływem osiągnięć poznawczych nauk przyrodniczych. do której wnioski z badań mają się odnosić. poszukiwania wsparcia dla nauk społecznych w innych naukach jest w pełni zasadne. ponieważ są one zbieżne z wysuwanym przez metodologów postulatem jedności nauki oraz wynikającym z niego postulatem jedności założeń metodologicznych. (2) bezpośredni wpływ samych czynności badawczych na badaną rzeczywistość. 1. mało precyzyjna i nie odpowiada wzrastającym potrzebom poznawczym i praktycznym. I wówczas ujawnia się słabość wspomnianych nauk.1.Katowice. Janusz Sztumski Część pierwsza ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. że w interesującym nas przypadku trzeba rozpatrzyć następujące zagadnienia: „. że wiedza o rzeczywistości społecznej jest raczej nikła. Bowiem w miarę upowszechniania się wśród ludzi przekonania o tym. poprzez podejmowanie prób zmierzających do wykorzystania doświadczeń metodologicznych nauk przyrodniczych. współtworzących to. Skłania to jednak również do intensyfikacji poszukiwań skutecznych sposobów przezwyciężenia istniejących słabości. Okazało się. Oczywiście.. zaznaczyły się dążenia zmierzające do użycia metod badawczych stosowanych dotąd we wspomnianych naukach również do badań zjawisk społecznych w całym ich bogactwie i złożoności. (3) konflikt pomiędzy postulatem systematyczności badań i postulatem ubiegania się o wnioski ogólne. że ich życie określa nie tylko środowisko naturalne. luty 1995 r. m.. Wszelkie bezkrytyczne przenoszenia owych metod do badań zjawisk społecznych nie dawały wcale spodziewanych efektów poznawczych i kończyły się co najwyżej próbąjakiego udziwnienia nauk społecznych. Nic więc dziwnego. podejmowane w tym zakresie próby nastręczają wiele problemów. . 13 Stanisław Ossowski — podejmując tego rodzaju refleksje — stwierdził trafnie. wzrasta ich zainteresowanie osiągnięciami poznawczymi i praktycznymi nauk zajmujących się środowiskiem społecznym. (5) udział doświadczenia wewnętrznego w praktyce badawczej"1. (4) konflikt pomiędzy ograniczeniem się do metod standaryzowanych a miarodajnością wskaźników i subtelnością praktyki.in. a także dzięki możliwościom ich wykorzystania w przeobrażaniach świata. że coraz bardziej pojawiała się konieczność krytycznej refleksji nad możliwościami adaptacji metod badawczych nauk przyrodniczych do potrzeb badań rzeczywistości społecznej. ale również i środowisko społeczne. Pomimo jednak teoretycznej zasadności koncepcji wykorzystania metod nauk przyrodniczych do badań zjawisk społecznych.

Ukazane np. że proces badawczy niszczy normalne warunki istnienia przedmiotu badań. socjologa lub psychologa. że „. Jeżeli natomiast podobny błąd popełni socjolog. jak i społecznych. jak w badaniach np. jeśli przenikną do ich świadomości. przez Karola Marksa zagrożenia kapitalizmu. Otóż pod jej wpływem zaczynają dokonywać się w świadomości ludzi określone procesy przewartościowań. a więc zarówno przyrodniczych.in. którą trzeba i należy brać pod uwagę wtedy. w społeczeństwie francuskim przed rewolucją w XVIII wieku tzw. jak i społecznych. jeśli zostaną zastosowane w praktyce. a tym samym nie zastanawialiby się nad nimi. Ale ze względu na powtarzalność zjawisk przyrodniczych niebezpieczeństwo to nie jest tak poważne w sferze badań przyrodnika. Chemik. gdy podejmujemy badania zjawisk należących do sfery zainteresowań wspomnianych nauk. że wyniki wszelkich badań naukowych. Tytułem przykładu przypomnijmy o wpływie heliocentrycznej teorii Kopernika czy też o odkryciach fizyki jądrowej w naszych czasach na świadomość i postawy ludzkie. to mogą z reguły powtórzyć swoje doświadczenia na tym samym przedmiocie lub na identycznym. Pouczającym przykładem są skutki. Bowiem rezultaty badań albo oparte na nich przewidywania kształtują nie tylko zachowanie badających.. Słusznie jednak wskazywał Ossowski. fizyk czy biolog. ponieważ każde z nich wskazuje na specyfikę nauk społecznych. Zarówno w sferze nauk przyrodniczych. że „najostrzej wszakże różnica pomiędzy przyrodnikiem a badaczem . postawami dotyczącymi określonych spraw i nie widzieliby powodów do ich ewentualnej zmiany. 1. czyli będą użyte do celowego działania. a w dalszej konsekwencji do określonych zmian społecznopolitycznych. 3. a tym samym stały się jednym z czynników zapobiegających katastrofie tego ustroju2. jeżeli popełnią jakieś uchybienie metodologiczne. które z czasem doprowadziły m. opiniami. jakie spowodowała np. na tym samym zbiorze ludzi. „teoria umowy społecznej". gdzie dane teorie będą znane. ale również badanych. 2. czy też nad swoimi poglądami. na terenie nauk społecznych wyniki badań mogą powodować zmiany nie mające analogii w sferze nauk przyrodniczych. tzn.Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym zagadnieniom. Jednakże żadne z tych odkryć czy też inne odkrycia dokonane w naukach przyrodniczych nie kształtuje przecież przez sam fakt swego zaistnienia przyrody czy poszczególnych jej zjawisk dopóki nie zostanie do tego celu wykorzystane przez człowieka. A dalej wskazywał. przed uczestnictwem w badaniach. „Analogia pomiędzy socjologią empiryczną a naukami przyrodniczymi zawodzi także w sprawie zasięgu wniosków indukcyjnych opartych na systematycznych badaniach" — zauważył nie bez racji Ossowski3. ponieważ badani nie sąjuż tymi samymi ludźmi.". jakimi byli wcześniej. Otóż pod wpływem badań nasunęły im się problemy. Wiadomo. o których być może nigdy by nie myśleli... do prze14 obrażenia się „poddanych" w „obywateli". gdy zostały potwierdzone także przez innych badaczy i przeniknęły do świadomości kapitalistów. występuje niebezpieczeństwo polegające na tym.. Niewątpliwie osiągnięcia nauk przyrodniczych i wiedza o nich mają także wpływ na sytuację społeczną. Natomiast już sam fakt opublikowania teorii dotyczących problemów społecznych może spowodować określone zmiany w tych społeczeństwach. spowodowały z ich strony działania obronne. mogą zmieniać daną rzeczywistość. to na ogół nie może swoich badań powtórzyć w tym samym środowisku społecznym.

gdyby je przeprowadzono w czasach faraonów lub w czasach paleolitu. Natomiast ze zjawiskami społecznymi sprawa się przedstawia inaczej: uwarunkowanie kulturowe odbiera neutralność współczynnikom czasowo-przestrzennym. Ustalone właściwości żelaza lub innego metalu będą sprawdzały się w każdym miejscu i czasie. redukującego do minimum wpływ osoby badacza na osiągane wyniki5. Natomiast znane nam właściwości psycho-socjo-demograficzne badanej zbiorowości. studentów jakiegoś typu szkoły wyższej. Z powyższych dążeń wynikają szczegółowe dyrektywy dla konkretnych metod stosowanych w empirycznej socjologii. . Możliwość względnie swobodnego kształtowania warunków. z dążeniem do tego. Ewentualne różnice w opiniach i postawach można ujawnić dopiero wówczas. jakie występują w badaniach eksperymentalnych prowadzonych w naukach społecznych. w badaniach ankietowych dąży się do standaryzacji pytań. uhistorycznia materiały. „Ograniczenie się w badaniach socjologicznych do ścisłych standaryzowanych metod wedle wzoru nauk przyrodniczych nie tylko eliminuje materiały z przeszłości. w jakich przeprowadza się doświadczenie przyrodnicze nie powodujątak poważnych ograniczeń sytuacyjnych. Bowiem o ile równe słupki rtęci w jednakowych termometrach są niewątpliwymi wskaźnikami identycznych temperatur. jak np. Każda z osób odpowiadających „tak" albo „nie" może przecież kierować się zupełnie różnymi motywami. co łączy się jednak z odejściem od standardowych metod7. jednakowe odpowiedzi na to samo pytanie nie wskazują bynajmniej na identyczne postawy czy opinie respondentów. aby w badaniach empirycznych osiągnąć reprezentatywność próbki badanej populacji i taką normalizację danych. o której wcześniej była mowa. 15 4. Unikanie tzw.zjawisk społecznych przy budowaniu indukcyjnych uogólnień objawia się w ich stosunku do materiałów z przeszłości". ponieważ pozwala na uchwycenie tylko tego. redukując przez to samo ogólność wniosków indukcyjnych"4. to np. ale równocześnie upraszcza też badaną rzeczywistość. np. fizykowi stosowanie identycznych narzędzi pomiaru dla określenia danych parametrów. W naukach społecznych możliwości standaryzacji są nader ograniczone specyfiką tych nauk. nie będą wcale identyczne w każdym miejscu i czasie. Newtona czy Einsteina nie wypadłyby inaczej. a w tej mierze socjologa lub psychologa są zatem ważne hic et nunc i wszelkie próby ich uogólnień mogą opierać się jedynie na rachunku prawdopodobieństwa. np. Dlatego też jednogłośność nie oznacza wcale jednomyślności. uwzględniające właściwości poszczególnych respondentów. aby nadawały się one do opracowań statystycznych oraz do maksymalnej depersonifikacji procesu badawczego. co da się sprowadzić do przyjętych standardów. ale —jak zauważył Ossowski — pociąga za sobą inne jeszcze skutki nieznane naukom przyrodniczym". Stwierdzenia przedstawiciela nauk społecznych. „pytań otwartych" w ankietach i zastępowanie ich „pytaniami zamkniętymi" w celu osiągnięcia standaryzacji nie daje badającemu wcale takich samych możliwości. „Mamy więc prawo sądzić — pisał Ossowski — że eksperymenty Galileusza. gdzie dany metal występuje. norm itp. gdy zastosujemy zróżnicowane techniki badawcze. Standaryzacja usprawnia niewątpliwie opracowanie odpowiedzi. Jak trudno sformułować metodologicznie poprawne pytania w ankiecie i jak liczne pułapki czyhają na badających przy interpretacji zebranych odpowiedzi ukazują socjologowie. którzy zajmują się problemami metodologicznymi6. W socjologii standaryzacja wiąże się np.

Otóż nauki społeczne — podobnie jak wszystkie inne — są: 17 . aby człowiek badający zjawiska społeczne —jako istota społeczna — mógł je badać z takim samym obiektywizmem. Dilthey i Husserl. według którego wzrostowi dochodu narodowego towarzyszy wzrost konsumpcji. w spinozjańskim lub bergsonowskim rozumieniu. Wczuwanie się np. Uwzględniając swoistość nauk społecznych. wpływ ten nie zawsze jest negatywny. że zagrożenie zewnętrzne wzmaga zwartość grupy — są lepiej zrozumiałe. z jakim bada np. jak np. Postulowana przez metodologów jedność nauki i jego założeń metodologicznych nie wyklucza wcale odrębności poszczególnych nauk. że poznanie intuicyjne. Alfred Vierkandt i Karl Mannheim. że zostały one do końca przezwyciężone i nie mają dzisiaj swoich zwolenników. jest wyższe od innych sposobów poznawania9. Wadliwość tego rodzaju poglądów została już dawno wykazana przez takich uczonych.in. co wspólne wszystkim naukom. Jaką rolę odgrywa doświadczenie wewnętrzne w zrozumieniu mechanizmów zależności wykrytych w sferze zjawisk społecznych ukazująnastępujące przykłady. ale wszelkie działania w tym zakresie powinny uwzględniać zarówno to. ale co więcej. Kiedy mówimy o roli doświadczenia wewnętrznego w poznaniu zjawisk społecznych. wolniejszy od wzrostu dochodu lub ukazane przez Simmela prawo socjologiczne. socjologa w sytuacje społeczne badanych ludzi pozwala zrozumieć ich sposób myślenia. pozwalającąna wyodrębnienie tychże nauk spośród innych. historyk czy ekonomista wczuwa się po prostu volens nolens w sytuację i stosunki społeczne. a tym samym daje jemu lepsze szanse na poznanie badanych zjawisk. jak też i odrębność nauk społecznych. istniejące opinie i odpowiadające im postawy. ponieważ to właś16 nie wczuwanie się pozwala jemu o wiele lepiej czy głębiej zrozumieć dane zjawisko. a więc np. jakie występują we wszystkich naukach. czyli wpływu doświadczeń życiowych danego badacza i jego intelektu na poznawanie rzeczywistości społecznej. można wskazać na te cechy wspólne. co nie znaczy wcale. Socjolog. jaka stanowi właśnie owądif-ferentia specifica. a nawyki konsumpcyjne nie pozwalają zmienić dotychczasowego stylu życia lub w sytuację np. którzy twierdzili. do jakiego doszli ongiś m. że zjawiska świata duchowego i społecznego nie mogą być badane takimi samymi metodami jak przyroda i dlatego postulowali rozumowe „wczuwanie się" w przedmiot poznania i jego intuicyjne zgłębianie10. to nie mamy oczywiście zamiaru przekonywania o tym. które bada. z nauk przyrodniczych do nauk społecznych. członka oddziału wojskowego zagrożonego przez wroga8. Również ukazywanie odrębności nauk społecznych nie powinny skłaniać do wniosku. zjawiska przyrody. W naukach społecznych — w przeciwieństwie do nauk przyrodniczych — wpływ doświadczenia wewnętrznego badacza jest nie tylko trudny do wyeliminowania. Max Weber. Chodzi jedynie o ukazanie wpływu i znaczenia czynnika subiektywnego w badaniach społecznych. których dochody wzrosły. Trudno wyobrazić sobie. Otóż znane twierdzenie Keynesa.5. Istnieje także możliwość przenoszenia metod badawczych z jednych nauk do drugich. jeżeli wczuwamy się w sytuację ludzi.

Kolejność. iż starają się badać go w sposób wolny od uprzedzeń. jak i jakościowym. opisów. d) intersubiektywne — dążąc do ujęć swoich ustaleń. z których każda dąży do rozpoznania poszczególnych jej fragmentów. Rozważania dotyczące przedmiotu badań zawężam do socjologii. a tym samym podlegają określonym prawidłowościom. nie są więc zbiorami dogmatów. z ich sprawdzalnością. które mogą być uzupełniane nowymi i modyfikowane na skutek rozwoju danej nauki. Niewątpliwie problematyka metod i technik badawczych stosowanych w interesujących nas naukach łączy się przede wszystkim z właściwościami wymienionymi na końcu. zgodnie ze swoją specyfiką. w jakiej wymieniono powyższe cechy nie świadczy o stopniu ich ważności. ustalonych raz na zawsze zarówno pod względem ilościowym. . czyli w sposób wolny od irracjonalnych koncepcji. nie stanowią one zamkniętych zbiorów twierdzeń. c) generalizujące — bowiem zmierzają do ustalenia ogólniejszych zasad i praw rządzących badanymi zjawiskami. a stosowane w niej metody i techniki badawcze — podobnie jak też jej kategoria i prawa — są stosowane w pozostałych naukach społecznych. rzeczywistością społeczną — zajmuje się wiele nauk. jak i w sposób empiryczny. który jest określony w swoim istnieniu i rozwoju świadomością istot ludzkich.2. lecz są dostępne każdemu poznającemu człowiekowi. Zauważmy. ponieważ nauka ta stwarza najszersze podstawy do penetracji rzeczywistości społecznej. które nie są zależne wyłącznie od doznań. lecz twierdzeń. poprzez przedmiotową i społeczną praktykę. zdarzeniami na podstawie uogólniania swoich efektów poznawczych. ekonomia polityczna i in. przeróżnymi strukturami. faktami itp. że wszelkie zdarzenia i zjawiska. historia. prawidłowości itp. konstatacji w kategoriach. g) s p r a w d z a 1 n e są też ich wyniki i metody zarówno na drodze teoretycznej. jak też z uwagi na dążność do racjonalnego przedstawiania badanych faktów.. wewnętrzną spójność. ale również dlatego. e) logiczne — zarówno ze względu na swoją strukturę. tzn.a) obiektywne — nie tylko w tym znaczeniu. b) deterministyczne — ponieważ zakładając. przeczuć. nauki społeczne różnią się jednak od pozostałych specyficznym charakterem przedmiotu swoich badań. tzn. jakie badają. 18 1. socjologia. etnologia. zjawiskami i procesami społecznymi. tzn. że pomimo pewnych zbieżności i podobieństw o charakterze metodologicznym z innymi naukami. poprzez logiczną krytykę. Bowiem wszystkie wespół potwierdzają autentyczność nauk społecznych. czy myśli jakiegoś podmiotu. np. PRZEDMIOT I CEL BADAŃ SPOŁECZNYCH Rozmaitymi tworami życia zbiorowego ludzi. f) otwarte i dopuszczające zmiany — tzn. uczuć. są w sposób konieczny wyznaczone przez ogół kształtujących je warunków. czyli sine irra et studio. czyli mówiąc bardziej skrótowo — tzw. że traktują przedmiot swoich badań jako byt istniejący niezależnie od poznającego przedmiotu.

tzn. rudym czy łysym nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji społecznych. Zbiory np. na którym opiera się wymienione wyróżnienie jest cechą ukształtowaną w życiu społecznym i odpowiednio wartościowaną społecznie. klasy i warstwy społeczne. wynikające z faktu ich przynależności do danego zbioru. różne zbiorowości społeczne). dużym zainteresowaniem nie tylko socjologów cieszą się przeróżne małe grupy społeczne. czyli z przynależnością do nich nie łączą się żadne obowiązki lub uprawnienia społeczne. są przykładem zbiorów logicznych. bowiem wykształ19 cenie. że jest on bardzo złożony. jakie sam tworzy dla określonych potrzeb na podstawie dowolnej cechy wspólnej. że praktycznie możliwa jest styczność . Do najistotniejszych jej składników zaliczamy: a) zbiorowości i zbiory społeczne. że np. idee. który na podstawie dowolnej cechy. Zbiorowościami społecznymi nazywamy wszystkie takie zbiory ludzi. że przedmiotem tych badań jest wszystko to. czyli zostały ukształtowane w procesie współżycia ludzi ze sobą w obrębie danej zbiorowości. co z socjologicznego punktu widzenia składa się na tą rzeczywistość społeczną. To. jak np. W ostatnich latach np. postawy i zachowania ludzi oraz wartości. kliki. Zbiorami społecznymi nazywamy takie twory. Są to zatem zbiory. dla potrzeb marketingu itp. grupy koleżeńskie. jak również idealne. wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych pracowników. w których pomiędzy tworzącymi je osobnikami. jakie możemy wyróżnić wśród załóg wielu zakładów pracy. np. Tego rodzaju zbiory mogą być niekiedy przydatne dla celów praktycznych. które powstały w praktyce życia społecznego. Do najbardziej typowych zbiorów społecznych zaliczamy zbiorowiska społeczne i kategorie społeczne. cech przypadkowych. Nie posiadają one jednak walorów zbiorów społecznych. występującej u interesujących go ludzi. Zbiorowisko społeczne tworzy zbiór ludzi przebywających mniej lub więcej stale w pewnych określonych ramach przestrzennych w takim skupieniu. jakimi kierują się oni na co dzień. ponieważ w nich właśnie kształtują się opinie. brunetem. które badający zastaje w istniejących zbiorowościach. przesądy. np. różnego rodzaju publiczności itp. w przeciwieństwie do zbiorów logicznych. pozwalających w konsekwentny sposób podzielić daną grupę na pewną ilość mniejszych grup. zarówno materialne (np. barwy włosów lub rodzaju nakrycia głowy itp. do których zaliczamy np. czy też wierzenia ludzi. co składa się na rzeczywistość społeczną. b) instytucje społeczne oraz c) procesy i zjawiska społeczne. Przykładowo zalicza się do tego typu tworów społecznych: grupy.Przechodząc do charakterystyki przedmiotu badań socjologii trzeba już na początku wskazać. są przykładem zbiorów społecznych. Obejmuje bowiem rozmaite twory życia społecznego. Natomiast zbiory utworzone przez postronnego obserwatora jakiejś licznej grupy ludzi. a. kolektywy itp. rodzina. ktoś jest blondynem. występują jakieś wzajemne oddziaływania. Spróbujmy przyjrzeć się bliżej temu. Bez przesady można powiedzieć.

jakich naruszenie spotyka się ze społeczną dezaprobatą. przebiegające regularnie po sobie. opinie. spółdzielcze. rodzina. ale są utożsamiani z zajmowanym stanowiskiem. którym określa się proces upowszechnienia się i utrwalania jakiegoś sposobu postępowania.Iksiński" czy „p. (czyli „funkcje") i uprawnienia. np. Stąd wielość znaczeń tego terminu. wzajemnie warunkujące się przeobrażenia w różnych tworach społecznych lub w życiu danego społeczeństwa. Kategorią społeczną nazywa się z kolei zbiór ludzi wydzielony w praktyce życia społecznego w obrębie różnych struktur społecznych ze względu na określone cechy fizyczne lub inne. „Zbiorowisko miejscowości X" jest określeniem oznaczającym po prostu wszystkich ludzi zamieszkujących stale lub okresowo na terenie danej miejscowości. które same przez się lub przez swój rzeczywisty czy domniemany związek strukturalny lub funkcjonalny z innymi cechami. b. c. Do najbardziej powszechnych kategorii społecznych zalicza się kategorie: płci.bezpośrednia osób tego zbioru ze sobą. faktów społecznych. wspólnota religijna itp. „wielebny" itd. wydają się ludziom na tyle ważne. Zet". dla danego regionu geograficznego. Procesami społecznymi nazywamy rozmaite. „prezes". jak np. pokrewieństwa. Posługujemy się nim zarówno dla oznaczenia przeróżnych tworów prawnych lub organizacyjnych. stowarzyszenia itp. samorządowe. które różnią się zarówno wielkością jak też innymi cechami charakterystycznymi np. 4) poszczególne osoby fizyczne. rola męża i ojca. różne agendy państwowe. zachowania itp. jak np. 3) zasady i normy społeczne regulujące zachowanie i współżycie ludzi. fundacje. 5) także role społeczne mogą stać się swoistymi instytucjami. 2) względnie ustabilizowane i prawnie określone formy społecznego współżycia. ruchliwość społeczna. „p. „szef. postawy i . Spotykamy się z wieloma zbiorowiskami społecznymi. w jednym z wyróżnionych znaczeń. (czyli „pozycje społeczne")11. np. spośród których wskażemy następujące: 20 1) zorganizowane twory społeczne. kręgu kulturowego oraz stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego danego zbiorowiska. stających się z czasem instytucjami. godności lub funkcji społecznych i w świadomości ludzi danych społeczności występują nie jako konkretne osoby. że łączy się z nimi określone obowiązki. Z przynależności do każdej z kategorii społecznych wynikają określone zwyczajowo i prawnie obowiązki i uprawnienia. Termin „instytucja społeczna" nie jest jednoznaczny.wykształcenia i zawodu. np. urzędem lub godnością czyli jawią się w świadomości innych jako np. wieku. stanu cywilnego. Z terminem „instytucja" łączy się pochodny — mianowicie — „instytucjonalizacja". małżeństwo. jako „głowy rodziny". powołane do realizacji określonych funkcji powszechnie użytecznych. które są zróżnicowane w poszczególnych grupach społecznych i które ulegająprzeobrażeniom wraz z rozwojem społecznym. które stają się ucieleśnieniem urzędów. jak też kulturowo-antropologicznych. kapitana statku—jako „pierwszego po Bogu" itp. Zjawiskami społecznymi nazywamy z kolei wszelkie uzewnętrznione i masowe wytwory współżycia oraz wzajemnego oddziaływania na siebie ludzi.

jak i praktycznych możliwości socjologii. co pozwala rozszerzenie penetracji naukowej na nowe obszary rzeczywistości społecznej. 1. a w tej mierze i w socjologii. dotyczących tego. do jego charakteru. FILOZOFICZNE PODSTAWY BADAŃ SPOŁECZNYCH To. czyli niezbadanych faktach i zjawiskach społecznych.zachowania ludzi. społeczeństwo. Odpowiedź na pytanie o to czym jest dla nas przedmiot badań. że rozwój teoretycznych i praktycznych możliwości socjologii jest również istotny dla innych nauk społecznych. wierzenia. że poprzez badania empiryczne w socjologii uzyskujemy możliwość: 21 1) sprawdzenia prawdziwości istniejących już teorii oraz wniosków. jak i praktycznych. Uwaga ta odnosi się również do pozostałych nauk społecznych. jakaś grupa społeczna itp. Jednakże dla współczesnych nauk społecznych nie jest to wcale cel jedyny. a ponadto mogą ich niepotrzebnie wikłać w mniej lub bardziej jałowe spory filozoficzne. 4) uzyskanie wiadomości o nieznanych dotąd. tzn. 2) uściślenia zakresu stosowalności poszczególnych teorii do potrzeb praktyki. zachodzące w nim procesy. usystematyzowanej wiedzy odnoszącej się do rzeczywistości społecznej. które opierają się na badaniach empirycznych. w związku z tym prognozowanie i planowanie jej przeobrażeń. Poprzez badania empiryczne w socjologii zmierza się więc zarówno do rozwijania teorii. wytwory życia społecznego. materialne i niematerialne twory życia zbiorowego ludzi. Wielu badaczy zjawisk społecznych jest skłonnych mniemać. Powyższe mniemanie nie jest jednak zasadne. tak też w naukach społecznych. Badania empiryczne przyczyniająsię zatem niewątpliwie do poznania uwarunkowań i prawidłowości zjawisk i procesów społecznych. aby służyć potrzebom praktyki społecznej. co umożliwia właśnie stymulowanie procesów społecznych. które — najogólniej — odnoszą się do natury danego przedmiotu. 3) wzbogacenie dotychczasowej wiedzy o poszczególnych przejawach życia społecznego poprzez uzupełnienie jej nowymi danymi i wynikającymi z nich wnioskami. co chcemy badać — podobnie też to —jak chcemy realizować nasze zamierzenia badawcze. tzn. Biorąc powyższe pod uwagę zasadną jest teza. które mogą okazać się przydatne zarówno dla celów poznawczych. Oprócz realizowania celu poznawczego ważne jest także kształtowa-n i e rzeczywistości społecznej. celem podejmowanych badań jest — najogólniej biorąc — naukowe poznanie badanej rzeczywistości. Zauważmy też. jak też do tego. a tym samym i do poszerzenia zarówno poznawczych. np. czym jest dla nas wybrany przedmiot badań oraz jakie są uwarunkowania jego poznania. dostarczając wspominanym naukom podstawowej wiedzy o prawidłowościach istnienia i przeobrażeń rzeczywistości społecznej. rodzaju i istoty.3. jakie z nich wynikają. ponieważ przyczynia się do ich rozwoju. moda. dotyczy kwestii ontologicznych. wiąże się z potrzebą świadomego lub milczącego przyjęcia określonych podstaw filozoficznych. że refleksje ontologiczne nie wywierają istotnego wpływu na przebieg lub wyniki badań. ukazując możliwości jej kształtowania. zainteresowania itp. W związku z tym . Podobnie jak we wszystkich naukach.

I chociaż odpowiedzi na pytanie dotyczące rzeczywistości grupy społecznej oraz jej charakteru są bardziej ważne dla socjologii teoretycznej niż empirycznej. a nie dowolnymi lub umownymi tworami.trafna jest wypowiedź Jana Szczepańskiego. ponieważ umożliwiają zrozumienie rozmaitych prawidłowości oraz przeobrażeń jakie mają w nich miejsce. Dobrą ilustracją powyższego poglądu są refleksje Tadeusza Szczurkiewicza związane z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie czym jest grupa społeczna. iż zmiany jednego . b) określenie tego. że „każdy pogląd na rzeczywistość społeczną. kiedy pojawią się. Przyjrzyjmy się bliżej walorom poznawczym wymienionych kategorii w odniesieniu do nauk społecznych. Jednak z tą chwilą. Badając rzeczywistość społeczną w całym bogactwie jej przeróżnych wytworów. jak też kolejne szczeble poznania tejże rzeczywistości przez ludzi. uzyskują względną niezależność i przeciwstawiają się każdemu nowemu doświadczeniu poznawczemu. Jej wpływ na konkretne stawianie zagadnień i na toczące się w socjologii spory był nieraz podkreślany12.Odzwierciedlają one zarówno istniejące w rzeczywistości społecznej prawidłowości. d) treść i forma. że pomiędzy poszczególnymi zjawiskami przyrody czy też zjawiskami społecznymi. jak i społeczeństwa. Oprócz wyboru założeń ontologicznych lub epistemologicznych w przypadku filozoficznych podstaw badań społecznych wchodzą w grę także określone kategorie ogólnej metodologii. czy też tylko zlepkiem potocznych wyobrażeń — dostarcza nie tylko aparatu pojęciowego. jako istniejące już formy ujęcia danej rzeczywistości. czy też milcząco przyjęty. f)jakość i ilość. Ogólna teoria 22 rzeczywistości — czy jest ona konsekwentną doktryną filozoficzną. e) konieczność i przypadkowość. takie relacje. które mają zarówno obiektywne podłoże. c) istota i zjawisko. jak też obiektywnie określoną treść. a tym samym wpływają w pewnym stopniu a p r i o -r i na nasze poznanie. szczególne i ogólne w badanej sferze. istniejąm. lecz także ram odniesienia dla interpretacji materiałów. które sprawiają. czy jest wyraźnie sformułowany.in. na które należałoby zwrócić uwagę. Zauważmy. g) miara. cojednostkowe. to jednak nie są one wcale obojętne dla podejścia do empirycznych badań wspomnianego tworu społecznego13. które są przydatne zarówno do badań przyrody. 23 a. a nawet cechami tego samego zjawiska. Jako subiektywne formy ujmowania obiektywnych zależności nie są one stabilne. w jakich przejawia się ona ludziom. niezależnie od tego. lecz ulegają zmianom i przeobrażeniom w miarę dokonywania się postępu wiedzy ludzkiej o życiu społecznym i jego wytworach. Na szczególną uwagę zasługują następujące kategorie: a) wzajemny związek badanych zjawisk. Kategoriami danej nauki nazywamy jej podstawowe pojęcia. h) możliwość i rzeczywistość oraz i) przyczyna i s k u t e k w rzeczywistości społecznej. ponieważ są uogólnieniami ludzkiego poznania. ma reperkusje w ogólnych dyrektywach metodologicznych oraz w technikach zbierania i interpretowania materiałów. odwołujemy się przede wszystkim do następujących kategorii metodologicznych.

co jest powtarzalne dla wszystkich przedmiotów danej klasy. określając tym terminem wszechświat. Tytułem przykładu wymieńmy taki związek wzajemny: świadomość ludzi a społeczno-gospodarcze warunki ich życia. czyli ogólne. danego tworu społecznego obejmuje wewnętrzne. jakie występują w różnych zjawiskach i procesach albo też pomiędzy nimi. Tego rodzaju stosunki nazywa się właśnie wzajemnymi związkami. które określają jego tendencje i kierunki rozwoju. a ponadto oprócz tego. że każdego człowieka np. Jednostkowym — jest więc konkretne zjawisko lub proces czy też ich część składowa. Istota np. to. Poszukiwania istoty zmierzają do ukazania najgłębszych związków wewnę24 trznych. Doświadczenia osobnicze powodują m. co ogólne. określających tendencje rozwojowe danych procesów itp. co jednostkowe i temu. składających się na stronę zjawiskową. całokształt zjawisk społecznych. Dlatego też możemy mówić o wzajemnym związku między tym. ukształtowana jego osobistymi dziejami. co istotne. b. że zmiany. tzn. d. określającą dany twór społeczny lub proces społeczny od występujących w jego przypadku przejawów zewnętrznych. a przeobrażenia świadomości z kolei na materialne warunki ich życia. Natomiast to. że obie omawiane kategorie trzeba rozpatrywać łącznie. co w pewnej mierze jest właściwe temu. Konkretna wojna jest np. jakie zachodzą w materialnych warunkach życia (obejmujących także sferę kultury) danych ludzi rzutują nieuchronnie — acz nie automatycznie — na przeobrażenia ich świadomości. Uważam. obejmującym całokształt cech i relacji. także w odniesieniu do zjawisk społecznych. że obie te kategorie są ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie się warunkują. Natomiast zjawisko jest szerszym ujęciem. nie ma . tzn. c. jako odzwierciedlenie w ludzkiej głowie danych warunków bytu społecznego. Uważam. Ogólność przejawia się więc w powtarzalności danych cech i relacji w odniesieniu do badanych zjawisk.Otóż istniejący związek powoduje. charakteryzuje swoista świadomość. co stanowi główną cechę. Podobną różnorodność poglądów można odnotować wśród filozofów odnośnie treści i formy. co jednostkowe i ogólne. jednostkowe. trwałe i powtarzające się związki. jako to. które przeciwstawiamy ogólnym. która jest szczególnym przypadkiem świadomości rozumianej ogólnie. obejmującym oprócz właściwości wspólnych wielu faktom. np. a w odniesieniu do zjawisk społecznych. oraz ogólnych prawidłowości rozwojowych. co ogólne. Oprócz ogólnego możemy także wyróżnić to. ale również właściwości swoiste.zjawiska (lub cechy) zależą od zmian innego zjawiska (lub cechy). co najogólniejsze. W filozofii istniejąróżne poglądy na temat wzajemnych związków między istotą a zjawiskiem. w którym przejawiają się właściwości charakterystyczne dla każdej wojny. Szczegółowym —jest natomiast to. zawiera też to. zaliczamy do ich zjawiskowej strony14.. jak się produkuje i za pomocą jakich narzędzi — określa istotę poszczególnych formacji społecznoekonomicznych.in. Kategoria ta służy więc dla odróżnienia tego. także pewne specyficzne elementy często jednostkowe. Dla zilustrowania tych różnic posłużymy się takim przykładem: to. przejawia się w jednostkowym. zdarzeniem jednostkowym. co nieistotne. uniwersum. Wśród badanych zjawisk społecznych możemy wyróżnić nie tylko powtarzalne właściwości. c o się produkuje.

prędkość. liczebność. czy też w jakim miejscu i czasie to spotkanie nastąpi. wskazujących na to. że obie te kategorie pozostają w ścisłym i wzajemnym związku. Inaczej mówiąc: jakość ukazuje nam specyfikę danego przedmiotu lub zjawiska. ponieważ dokonała się właśnie jego zmiana jakościowa. zetknięcie się kapitalisty z robotnikiem na rynku pracy jest koniecznością. co określamy koniecznością i przypadkowością. przypadkiem będzie natomiast. że każdej ilości odpowiada określona jakość. tętno itp. którzy ją tworzą itd. intensywność współżycia ludzi. co modyfikuje jedynie przebieg danego procesu lub zjawiska i jest określone przyczynami pobocznymi. następuje zmiana jakościowa i do danego tworu nie można już stosować praw ważnych dla niego dotychczas. procesów i zjawisk jest znana od dawna. cechuje go własna miara. np. ponieważ nie dostrzegano wzajemnych zależności. O jakości mówimy wówczas. miary (parametry) — tak długo też pozostaje on żywy. Ilościowa i jakościowa charakterystyka struktur. Posługując się tą kategorią możemy ująć przedmiot jako jedność. Nie mniej kontrowersji budzi wzajemna relacja między tym. co ma charakter drugorzędny. natężenie itp. temperatura. np. Rozmaite twory i zjawiska społeczne mają także swoje miary. od stopnia integracji danej zbiorowości zależy m. W kapitalistycznym systemie społeczno-gospodarczym np. żywy organizm ludzki posiada sobie właściwe temperatury. fluktuacyjne.treści bez formy i formy bez treści. jakie między nimi występują. objętość. szybkość tętna itp. Natomiast formą jest jej struktura lub organizacja. jakie dają się określić za pomocą liczby. czyli to.czyli syntezę jego cech ilościowych i jakościowych. Jak długo utrzymują się zatem dopuszczalne np.in. 25 Ilość obejmuje z kolei takie cechy danych przedmiotów i zjawisk. A kiedy zmiany ilościowe przekroczą tą granicę dotychczasowa miara przestanie odpowiadać danemu przedmiotowi. w czym się dana treść przejawia. Ale w różnych systemach metodologicznych obie te kategorie ujmowano rozłącznie. Nie znaczy to jednak. treścią określonej zbiorowości społecznej są wszystkie wzajemne oddziaływania i związki między osobnikami przynależnymi do tej zbiorowości. Miara jest jedną z ważnych kategorii metodologii ze względu na jej przydatność w badaniach. Miara wyrażona w określonych jednostkach liczbowych stanowi poniekąd granicę bytu danego przedmiotu. czym jest dany przedmiot i zjawisko i czym różnią się one od innych. odnoszących się do żywych organizmów. że nie mogą być one oddzielnie badane. gdy mamy po prostu na myśli całokształt cech. nie pociągają za sobą jeszcze zmian jakościowych. e. Uważam. i że każda jakość da się ująć ilościowo. co wynika z istoty danego procesu lub zjawiska. tzn. Z tą chwilą kiedy obowiązująca miara zostanie zachwiana. który kapitalista spotka się z danym robotnikiem.dla żywego organizmu: ciśnienie krwi. f. jak długo dany przedmiot istnieje. ciśnienia w układzie krwionośnym. co jest uwarunkowane przyczynami głównymi Natomiast przypadkowym nazywamy to wszystko. Koniecznym jest więc wszystko to. jak np. Na przykład: grupa społeczna musi posiadać określone minimum członków. g. Miara określa więc do jakiego momentu zmiany ilościowe. . Dopiero w naszych czasach przekonano się do koncepcji wskazujących na to. Tak np.

przyczyny wewnętrzne działajątylko poprzez przyczyny zewnętrzne na dowolny układ materialny i na odwrót. faktami świata materialnego. Wszystko. przy czym cechami charakterystycznymi tej relacji są: 1) sprawczy charakter przyczyny. jakie występują między możliwością a rzeczywistością jest ważne także w procesie badań społecznych. że istniejąca przyczyna musi w odpowiednich warunkach wywołać dany skutek. 2) konieczność. Przez przyczynowość rozumiemy związek między dwoma przedmiotami. Należy szczególnie podkreślić. odnosi się wyłącznie do zjawisk. podobnie jak przyczyny i skutki. tzn. zależne od punktów odniesienia. a więc tym. co jest realnie możliwe. Rzeczywistość jest z kolei konkretna. ustalamy poprzez wnioskowanie z danych. ponieważ jest właśnie zrealizowaną możliwością. czyli to. co może zaistnieć. pojęcia przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych są względne. Możliwość jest oczywiście bogatsza niż rzeczywistość. i 3) asymetria. tak. czy też z myślenia ukierunkowanego życzeniami. ale również wszystko to. zjawiskami itp. Związek przyczynowy możemy wyrazić poprzez dwuczłonową relację łączącą dwa obiekty. ponieważ 26 może uchronić od błędów wynikających z przyjmowania postulatów za rzeczywistość. że pojęcie związku przyczynowego. Poprzez badania empiryczne możemy ustalić nie tylko to. Obejmuje bowiem szereg potencjalnych alternatyw. iż może zaistnieć w przyszłości. Zdawanie sobie sprawy z różnic. Dlatego też pytanie o przyczynę zjawisk ogólnych. np. które trzeba ujmować łącznie. procesami. a więc wysoce prawdopodobne. co stało się faktem. Przyczyna i skutek — pozostają w ścisłym związku i współokreśląją zjawisko przyczynowości. . Możliwość i rzeczywistość są przydatnymi kategoriami we wszystkich badaniach społecznych. działanie przyczyny na skutek jest silniejsze niż skutek na przyczynę. z których każda może stać się rzeczywistością w odpowiednich warunkach. wyrażająca się w tym. z których jeden — jako przyczyna —powoduje nieuchronnie nastąpienie drugiego — zwanego skutkiem. Można wyróżnić następujące typy przyczyn: 1) zewnętrzne i wewnętrzne. co istnieje realnie. czyli pojawić się w określonych warunkach. które w ramach jednego związku przyczynowego tworząjedność dialektyczną. Bowiem wszystko. i. co jest rzeczywiście możliwe jest po prostu zdolnością obiektywnie istniejącej materii do stałego rozwijania i przeobrażania się z jednego stanu — w drugi. jakie uzyskujemy poprzez badania. co jest przyczyną materii jest bezsensowne. a więc zdolnością do określonych transformacji. co stanowi rzeczywistość.h.

4. Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających Złożoność rzeczywistości społecznej. jako część materialnego świata. W przyrodzie obiektywne prawa realizują się poprzez zderzanie się ślepych i przypadkowych sił. danych. 1. Obiektywnymi są te. że w badaniach społecznych jest zasadnym przyjęcie następujących założeń. które działają niezależnie od woli i świadomości ludzi. uwzględniać w historii kształtowania się stosunku ludzi do przyrody decydujące znaczenie ich rozwoju cywilizacyjnego. doboru problemów badawczych. Podkreślając istnienie organicznego związku społeczeństwa i przyrody nie można oczywiście zapominać o istotnej różnicy. ten może także wymagać.1. opartym na odbiciu obiektywnych prawidłowości w ich intelekcie. które wywołują konieczne i istotne cechy skutku. 2. spraw. Natomiast prawa społeczne realizują się poprzez świadomą— mniej lub bardziej — działalność ludzi. przypadkowe cechy skutku. MORALNE ASPEKTY BADAŃ SPOŁECZNYCH 1. Subiektywne łączą się natomiast ze świadomym działaniem ludzi. powoduje. 3) ponadto w procesach społecznych występują przyczyny obiektywne i subiektywne. jakie służą zaspokojeniu innych jego oczekiwań itp. jaka występuje między prawami życia społecznego i prawami przyrody. ale także narzędzia badawcze. sposobów interpretacji wyników. 3. które tak oto ujmuję: 1. które wywołują nieistotne.4.2) główne i uboczne — główne to takie. dostrzegać obiektywności praw dotyczących życia społecznego oraz 27 4. Nic więc dziwnego. rozpatrywać społeczeństwo ludzkie jako swoiste przedłużenie przyrody. ograniczenia publikacji wyników godzących w interesy sponsora i upowszechniania takich. zakresu ich prezentacji. a nawet poszczególnych jej fragmentów. mogą to być przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne. ujmować społeczeństwo w świetle najogólniejszych prawidłowości właściwych przyrodzie. jeśli nie pozyskają sobie sponsorów gotowych pokryć koszty danych badań. są pracochłonne i kosztowne. zasięgu badań. umożliwiające szybkie zebranie niezbędnych danych oraz wyposażenie techniczne umożliwiające przetworzenie zebranych materiałów badawczych oraz przygotowanie analizy ilościowej i jakościowej. że badania w jakiejś dziedzinie zaliczanej do nauk społecznych. Uważam również. Do tego rodzaju badań potrzebni sanie tylko ludzie o określonych kwalifikacjach. Sponsorzy nie zawsze bywają bezinteresownymi fundatorami badań i często kierują się powszechną zasadą: kto płaci. przyczyny uboczne to te. Dotyczy to zwłaszcza badań o charakterze empirycznym. które mogą dotyczyć np. które mogą być prowadzone przy współudziale zespołów badawczych. na doświadczeniach codziennej praktyki itp. że podejmowane współcześnie badania społeczne wymagają niekiedy sporych nakładów finansowych i nie mogą być podejmowane samodzielnie przez poszczególnych badaczy. aby badania były prowadzone z uwzględnieniem jego interesów. .

które mogą dotyczyć: uczestników badań. a tym samym lekceważyć ukazanego problemu. 1. że podejmujący sponsorowane. W czasach mody na tą nazwę i ukształtowanego przez wieki jej odbioru. jakie są przez nich oczekiwane. Trudno przecież dziwić się temu. 29 Nazwa zbioru proponowanych przykazań dla osób podejmujących badania społeczne nie jest przypadkowa. jak też w innych — starają się często wychodzić nawet naprzeciw życzeniom swoich sponsorów lub zleceniodawców i dostarczać takich wyników badań. aby ukierunkować postawy i zachowania badaczy. jeżeli znacznie więcej spraw zdołano przecież uregulować tylko dziesięciorgiem przykazań. czym np.4. Byłby to niewątpliwie za daleko idący i nieusprawiedliwiony wniosek. występujący w rozmaitych strukturach społecznych i sytuacjach życiowych. Stąd też propozycja tego swoistego „Dekalogu". W odniesieniu do badań społecznych to poczucie odpowiedzialności musi być szczególnie duże. Nie należy jednak pomijać związanych z tym zagrożeń. nie znaczy to wcale. szalbierstwa w imieniu nauki oraz przeróżne inne przejawy nieuczciwości badawczej. że uczeni chcą mieć środki na badania i nie być abnegatami w życiu osobistym. a więc badania. Zauważmy. „zapotrzebowanie społeczne" —jak się to ongiś mawiało — lub na potrzeby „wolnego rynku". Ponadto nie wydaje mi się wcale. a zwłaszcza zlecone badania — zarówno w naukach społecznych. badania starające się zrobić dobre wrażenie na odbiorcy swoimi wynikami ze względu na zachowanie pozorów naukowości.2. Oczywiście. a nie naukowe. A konsekwencją tego mogą być badania nierzetelne lub takie. 28 Bez względu także na to czy sponsorem badań jest państwo. bowiem w tym przypadku przedmiotem badań są na ogół ludzie. czy nawet żądania skierowane pod adresem badających. Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej" Osoby prowadzące badania powinny być świadome swojej odpowiedzialności za skutki własnej działalności poznawczej. które nie uzyskałyby pozytywnych atestów lub opinii opartych oczywiście na naukowych badaniach. że nie ma takich produktów lub koncepcji politycznych.in.Wypada także zwrócić uwagę na to. które chce się realizować dla osiągnięcia celów wyłącznie poznawczych. osoby postronne oraz przedmiot badań — zwłaszcza wtedy. mogą znacznie łatwiej znaleźć sponsora niż badania. że badania odpowiadające na tzw. czy jakaś prywatna instytucja zawsze mogą wchodzić w grę mniej lub bardziej dobitnie wyartykułowane postulaty. I świadomość tego faktu powoduje. że każde badanie sponsorowane lub zlecone jest już z tego powodu moralnie wątpliwe i podejrzane. Komercjalizacja nauki i poddawanie jej bezwzględnej władzy pieniądza staje się źródłem rozterek moralnych uczonych i niekiedy także ich cynizmu15. wydaje się być ona bardziej trafna niż każda inna. Z tych względów wydaje się celowym zastanowienie się nad pewnymi propozycjami porządkującymi tą sprawę. które pomimo metodologicznej poprawności — sugerują bezpodstawne wnioski itp. gdy jest on narażony na zniszczenie albo na nieodwracalne zmiany. Nie zamierzoną więc konsekwencją komercjalizacji badań są m. aby trzeba było więcej niż dziesięć zaleceń proponować po to. . które tym różnią się od tych ostatnich. które mają służyć dla osiągnięcia jakichś doraźnych celów koniunkturalnych. na które zwracałem uwagę. różni się herbata słodkawa od słodkiej. Są to niestety badania co najwyżej n a -u k a w e.

i to nawet popartych sankcjami. które są przykazaniami w cudzysłowiu. A oto proponowane zalecenia: I. Byłoby także przesadą domagać się od uczonych takich cnót. V. a nie do zaspokajania niegodziwych zamierzeń. Przy podejmowaniu badań bierz pod uwagę nie tylko spodziewane pożytki lub zyski. IV. na ile jest to możliwe ze względu na dobro badań. a więc uwzględniać aspekty pragmatyczne. że są badaczami określonych zjawisk. Staraj się jak najlepiej współpracować z dobrowolnymi uczestnikami badań. Szanuj także ich czas i cierpliwość. ale również i moralne. jak np. że zasadniczym celem badań powinno być uzyskanie danych zebranych w sposób metodologicznie zasadny. co gwarantuje ich skuteczność. VII. Informuj uczestników badań o celach i założeniach badań na tyle. należy zatem wskazać teraz w czym upatruję postaw i zachowań badacza. solidny i sine irra et studio. które mogą być pożądane u mnichów niektórych zakonów. lecz ze względu na autentyczne efekty osiągane w sposób metodologicznie poprawny i moralnie godny. III. Bądź otwarty i uczciwy wobec uczestników badań. jakie mogą się u nich pojawić. Być może jednak skłonią one do pewnych refleksji. zaprezentowanego przezAmerican Psychological As-sociation16. Jestem oczywiście daleki od naiwnej wiary w skuteczność jakichkolwiek przykazań.W przedstawionej propozycji nawiązuję do analogicznego Dekalogu dla badań psychologicznych. VIII. które jest tak ważne w tej właśnie dziedzinie. które zasługują na miano moralnie godnych. Jeżeli zaś dostrzeżesz. wyróżnień z tytułu swoich sukcesów badawczych i zadowolenia z życia. ale nie tylko z tego tytułu. X. że badanym zagrażają jakieś nieprzewidziane skutki negatywne. Zapewnij badanym ochronę przed wszelkimi szkodami możliwymi do przewidzenia. O metodologicznej poprawności badań wspominałem wcześniej. które mają przyczynić się do rozwijania nauki. a te z kolei zainspirują pożądane postawy i zachowania w czasie prowadzenia badań naukowych. Przyjmij osobistą odpowiedzialność za prowadzone badania i ich skutki. 30 Moralność ludzi badających różne aspekty życia społecznego nie może być zabezpieczona jakimiś przykazaniami czy też zaleceniami. a co dopiero takich. Stanie się to tym samym drobnym przyczynkiem w procesie kształtowania morale badających rzeczywistość społeczną. ubóstwo. Otóż łączę je z takimi postawami i zachowaniami wobec osób dysponujących pieniędzmi lub władzą. Nie wykorzystuj badanych pod żadnym względem. II. Uczeni —jak wszyscy ludzie — mająprzecież nie mniej dobre prawo do: komfortu wynikającego z osiągnięć współczesnej cywilizacji. Dbaj o to usilnie. ale także koszty i straty. ponieważ od tego zależy wiele przy realizacji twoich zamierzeń badawczych. Bądź zawsze gotowy do uczciwego wyjaśnienia badanym wszelkich wątpliwości. VI. Można jednak za ich pomocą zwracać uwagę na to. to staraj się temu natychmiast przeciwdziałać. IX. Pamiętaj. że w badaniach należy pamiętać nie tylko o tym. aby uczestnicy badań darzyli ciebie zaufaniem. przesadna skromność i bezinteresowność dla spraw doczesnych lub postaw abnegatów życiowych. które są wolne .

i o ile istniejące twierdzenia i teorie są przydatne do rozwiązywania konkretnych problemów. co wcale nie znaczy. lecz jedynie rezygnacji z postawy oportunistycz-nej. którym odpowiadają określone typy badań. Uwzględniając ogólną ważność zasadyjedności teorii i praktyki należy też stwierdzić. teoretycznych w tych naukach. problemy ważne dla rozwoju każdej nauki oraz dla potrzeb praktyki. Z tego względu istniejące potrzeby zredukujemy do dwóch zasadniczych typów. związane z istniejącymi możliwościami zastosowań osiągnięć danej nauki.od pochlebstw. obejmujące problemy metodologiczne. głoszącego jedność teorii i praktyki w procesie badawczym pomimo istniejących między nimi różnic. są inspirowane przez liczne i różnorodne potrzeby. tzn. Pierwszy z nich łączy się z potrzebami o charakterze teoretyczn ym lub p o z n a w c z y m. że nie wymaga to wcale heroizmu. Na tej zasadzie wyróżniamy więc badania: poznawcze. Istnienie jedności teorii i praktyki w wymienionym zakresie może skłaniać do wniosku. Inaczej mówiąc służą one uściślaniu oraz fragmentarycznej weryfikacji istniejących twierdzeń i teorii. to one właśnie nadają zasadnicze piętno naszym badaniom. 31 Rezultatem badań poznawczych są nowe twierdzenia lub teorie. ale nie znaczy to wcale. Wniosek taki nie jest jednak w pełni zasadny. bezwzględnego realizowania ich każdego życzenia oraz manifestacyjnego podziwu dla ich możliwości lub próżności. Drugi — łączymy z kolei z różnorodnymi potrzebami praktyki. przy równoczesnym niedostrzeganiu konieczności ciągłego prowadzenia badań poznawczych. jakie wiążą się z rozwojem danej nauki.5. Skoncentrowanie się na praktycznych celach w konkretnych badaniach nie narusza zatem ogólnej zasady jedności teorii i praktyki. czyli obejmuje wszystkie te potrzeby. że nie ma lub nie może w nich być elementów teoretycznych. że wszelkie próby preferowania tylko jednego typu badań są szkodliwe dla rozwoju nauki. Jeżeli więc stawiamy sobie cele praktyczne. ponieważ prowadzi ona do ich deformacji. potwierdzając tym samym słuszność postulatu metodologicznego. 1. a w tej mierze i w naukach społecznych. Natomiast rezultatem badań dla potrzeb praktyki są ustalenia czy. że w konkretnym przypadku nie można prowadzić badań o przewadze elementów teoretycznych albo praktycznych. ponieważ w rzeczywistości nie ma teorii bez praktyki i praktyki bez teorii. biorąc pod uwagę ten fakt. oba typy badań współokreślają rozwój każdej nauki. że u podstaw wymienionego podziału badań tkwią przecież określone cele. Szczególnie szkodliwa jest pragmatyczna fascynacja potrzebami praktyki w naukach społecznych. że podział badań na teoretyczne i praktyczne jest fikcyjny. jakie pojawiają się w codziennej działalności ludzi. która także uczonym nie jest przecież obca. TYPY BADAŃ Badania we wszystkich naukach. Oczywiście. problemy związane z dalszymi uogólnieniami dotychczasowych osiągnięć poznawczych itp. jakie sobie stawiamy. a nie sam charakter danych badań. Nawet badania nieprzydatne w danym . związane z doraźnymi potrzebami. sprawdzające wycinkowo prawdziwość jej ustaleń i ukazujące nowe problemy badawcze17. Z uwagi na ową jedność ważne są więc oba typy badań. Uważam. Koncentrując naszą uwagę na wspomnianych typach potrzeb możemy wskazać na odpowiadające im typy badań. nazywane niekiedy badaniami podstawowymi.

aby sprawdzić. Rezultatu takiego nie osiąga się jednak w wyniku jednego badania. jeśli okaże się to konieczne. Nawiązując do rys. 1. czyli poprzez swój twórczy wysiłek poznawczy. konieczne sanie tylko badania kontrolne przeprowadzone przez tego samego uczonego. Ma to na celu obiektywizację wyników badań i eliminację lub choćby ograniczenie ewentualnych subiektywnych zniekształceń. są ważne dla rozwoju nauki. stawiane hipotezom i skorygować je. Sprawdzone w ten sposób wstępnie hipotezy można w dalszej kolejności weryfikować poprzez stosowne badania empiryczne.5.l. jakie zdarząjąsię poszczególnym badaczom. można by drogę od postawienia problemu do jego rozwiązania przedstawić następująco: problem —> hipoteza —> logiczne sprawdzenie hipotezy —> weryfikacja —> potwierdzenie albo obalenie hipotezy — a w przypadku potwierdzenia — nowa teza lub teoria. czy też „rozwiązania" danego problemu. czy. Otóż poprzez swoistą „obróbkę intelektualną" podjętego problemu. Nowe twierdzenie lub nowa teoria Punktem wyjścia badań omawianego typu jest problem zastany lub sformułowany na podstawie dotychczasowego stanu wiedzy. czysto poznawcze. czy też poprzez jeden i ten sam zespół badawczy. Ponadto. a w bliższej lub dalszej przyszłości mogą okazać się cenne dla praktyki. ale także potwierdzenia uzyskane przez innych uczonych i różne zespoły badające dany problem. Badania typu poznawczego Schemat badań typu poznawczego można przedstawić następująco: Rys.1. i w jakim stopniu dana hipoteza jest zgodna z badaną rzeczywistością społeczną. czy. dającym np. Uzyskane hipotezy trzeba z kolei poddać krytyce logicznej po to. pozwalają następnie stwierdzić. Spróbujmy nieco szerzej omówić ten schemat i jego wcześniejsze objaśnienia. i w jakim stopniu spełniają one wymogi metodologiczne. a końcowym efektem jest jego rozwiązanie w formie określonego twierdzenia lub teorii. tzn. Problem wynikający z dotychczasowych . aby dana hipoteza stała się twierdzeniem. potwierdzające uzyskane poprzednio wyniki. Z reguły konieczne są wielokrotne badania kontrolne. porównawcze. Tego rodzaju badania prowadzone w oparciu o przyjęte założenia metodologiczne. początek jakiejś teorii naukowej. Ponadto wymagają one także konfrontacji z istniejącym stanem wiedzy na dany temat. 32 1.momencie dla praktyki. badający uzyskuje wstępne hipotezy badawcze lub prowizoryczne „wyjaśnienia ".

obyczajami i tradycją. Badania dla potrzeb praktyki . makroteoriami. Otóż nawet zasadne hipotezy dotyczące jakiegoś zjawiska. jako ogólnie ważna. niż z rzetelnych badań i dlatego w każdej nauce postuluje się ostre rygory metodologiczne dotyczące badań poznawczych.uogólnień -> -Teoretyczne wyjaśnienie problemu: hipoteza -» Weryfikacja logiczna i empiryczna hipotezy 33 Zauważmy jednak. czy nawet społecznościach. rzetelne weryfikacje hipotez sąszczególnie trudne do przeprowadzenia. Proces rozwiązania danego problemu poprzez badania typu poznawczego jest więc złożony i wielostopniowy. Jednak nawet częściowo potwierdzone hipotezy nie są bezwartościowe. co nie zawsze znaczy. Każda nauka dąży bowiem do maksymalnego zabezpieczenia się przed takimi „twierdzeniami" czy „teoriami". umożliwiających uszczegółowienie istniejących teorii. 1. czyli tzw. lecz tylko tyle: w określonych warunkach nie potwierdziła się ona i tym samym nie może być uznana. że jakaś hipoteza nie zostanie potwierdzona przez badania albo zostanie tylko częściowo zweryfikowana. oparte na rzetelnych publikacjach wyników wcześniejszych badań na ten temat. które stanowią pewien pomost między ogólnymi teoriami. „teorii średniego zasięgu". iż jest ona po prostu fałszywa lub częściowo fałszywa. że w naukach społecznych. Wszelkie procesy zachodzące w poszczególnych społeczeństwach. Dlatego też może się zdarzyć. mogą być trudne do zweryfikowania po upływie pewnego okresu lub w innym społeczeństwie tego samego typu. choćby w jakimś stopniu do uchwycenia pewnych prawidłowości. na których specyfikę wskazywaliśmy wcześniej. Bowiem te same zjawiska nie muszą wcale przebiegać w taki sam sposób nawet w społeczeństwach żyjących w analogicznym ustroju politycznym czy społeczno-ekonomicznym. jego swoistymi warunkami życia ukształtowanymi własnymi wartościami. które w większym stopniu wynikają z pobożnych życzeń. Stają się one też niekiedy przydatne dla tworzenia tzw.5. są na ogół modyfikowane specyficznym rozwojem historycznym danego społeczeństwa.2. ponieważ przyczyniają się one przecież zawsze. a teoriami odnoszącymi się do konkretnych zjawisk rzeczywistości społecznej oraz stanowią też punkt dla nowych hipotez18.

Oczywiście.Badania wymienionego typu wynikają z potrzeb związanych z konkretnymi działaniami. lecz służą również rozwojowi teorii. Nie zasługuje więc na takie określenie opis tendencyjny. poprzez który chce się nie tyle ukazać dane obiektywnie. terapeutycznego lub prognostycznego Chociaż w interesujących nas badaniach punktem wyjścia jest problem. na jakie poszukujemy odpowiedzi poprzez badania empiryczne. co raczej w tak ukształtowanej postaci. Warunkiem praktycznej i teoretycznej efektywności tych badań jest wszakże solidność ich metodologicznych podstaw oraz rzetelność realizacji samych badań. problem wynikający zpotizeb praktyki -» ustalenia hipotez w oparciu o istniejące teorie lub badania empiiyczne ~+ krytyka logiczna i weryfikacja danych teorii -> twierdzenia typu: diagnostycznego. ale ich efekty są niekiedy przydatne nie tylko dla praktyki. Badania tego typu można przedstawić schematycznie w następujący sposób: 34 Rys. jaka jest ich dynamika i tendencja rozwojowa itp. jakie są ich uwarunkowania. procesów lub zjawisk społecznych brak nam jakichkolwiek danych albo też brak nam aktualnych lub dostatecznie szczegółowych danych. lecz raczej próbami bardziej uszczegółowionych pytań wynikających z badań danego problemu. jaki wynika z określonych potrzeb praktycznych. 2. struktur.). Niekiedy jednak. nie są wcale wstępnymi „wyjaśnieniami" problemu. które dostarczają nam możliwie wiernych opisów interesujących nas faktów społecznych". aby wywołał on pożądane wrażenie. podejmowanymi w sferze gospodarczej. Zauważmy również. wzbogacając wiedzę o danych zjawiskach społecznych. kulturalnej itp. jakie powodują one następstwa. Mogą one zatem dotyczyć: a) ustalenia stanu faktycznego (diagnozy). którą przedstawia. socjograficznym. etnograficznym itp. że opis zjawisk społecznych zasługuje na miano np. (czyli do badań o charakterze historiograficznym. a tym samym wpływał na pożądane opinie i postawy ludzi. . do jakich dochodzimy w omawianych badaniach. jak w badaniach typu poznawczego. Zwróćmy jednak uwagę na ten fakt. aby uzyskać hipotezy badawcze trzeba odwołać się do badań faktograficznych. że hipotezy.. Postępowanie takie jest zwłaszcza wówczas konieczne. historiograficznego czy też socjograficznego opisu tylko wtedy. a celem ich jest znalezienie odpowiedzi na pytania typu: jakie zjawiska lub procesy występują w danej strukturze społecznej. hipotezy w badaniach dla potrzeb praktyki uzyskujemy w sposób analogiczny. kiedy na temat badanych np. gdy jest on w pełni zgodny z rzeczywistością. politycznej.

które mogą mieć charakter diagnostyczny. Przystępując do konstrukcji takiego planu trzeba sobie uświadomić. Inaczej mówiąc: badania te nie powinny wynikać tylko z motywacji utylitarnej czy pragmatystycznej. Bardzo często zdarza się bowiem. Dla rozwoju nauki przydatne są więc także badania podejmowane z motywów czysto poznawczych. jakie chcemy faktycznie wykorzystać dla osiągnięcia zamierzonego celu poznawczego. ulegającą określonym emocjom. które orzekają o istniejącym stanie faktycznym badanego zjawiska lub procesu społecznego. która obejmie wszystkie środki. komputer. ale równocześnie istotą żyjącą w konkretnych warunkach społecznych. Zawężania badań do sfery problemów ważnych tylko dla praktyki ogranicza w konsekwencji rozwój danej dyscypliny naukowej. 1. że człowiek badający. na co wskazywaliśmy wcześniej. że badania w naukach społecznych nie powinny być podejmowane tylko wyłącznie wtedy.6. Stąd też obok badań nad problemami stosowanymi w praktyce są również konieczne badania nad problemami podstawowymi w danej nauce. ale również dla teorii. tzn. nastrojom itd. co chce zmienić). gdy istnieje określony problem społeczny. na jaki trzeba tu zwrócić uwagę wynika stąd. Strategia badań w naukach społecznych Kiedy mówimy o strategii w wyróżnionym znaczeniu to mamy na myśli po prostu o wszechstronne określenie działalności badawczej. prognozy) badanych zjawisk lub procesów społecznych. Istotnym elementem służącym do tego celu jest plan badań.1. Jest istotą nie tylko zdeterminowaną swoją funkcją i pozycją .6. które orzekają o przyszłych stanach badanych procesów lub zjawisk społecznych. Prognostycznymi są takie twierdzenia. PROCES BADAWCZY 1. jak doprowadzić do określonych przekształceń lub zmian badaną rzeczywistość społeczną. c) tendencji rozwojowych (tzn.b) sposobów przeobrażeń (czyli swego rodzaju „terapii" czegoś. które dają odpowiedź na pytanie. uczony. czyli powinny być poddane logicznej krytyce i empirycznej weryfikacji. 36 Kolejny problem. z jakim trzeba się koniecznie rozprawić. terapeutyczny lub prognostyczny. Terapeutycznymi — określamy z kolei twierdzenia. Do podjęcia badań wystarczy zatem zarówno motywacja poznawcza jak i praktyczna. Po przeprowadzeniu sprawdzenia danych hipotez uzyskujemy twierdzenia. 35 Uzyskane hipotezy podlegają takiej samej procedurze weryfikacyjnej — jak w przypadku badań poznawczych. Nie jest on tylko i wyłącznie uczonym. że aby dany problem społeczny można było dojrzeć. Każde z tych twierdzeń może być przydatne nie tylko dla praktyki. trzeba wcześniej osiągnąć wiedzę o określonych zjawiskach społecznych na podstawie właśnie przeprowadzonych badań. Diagnostycznymi — nazywamy takie twierdzenia. zajmujący się problemami społecznymi nie działa tak jak np.

jaki zamierzamy rozstrzygnąć poprzez badania oraz ukazanie jego specyfiki (np. Oczywiście badania podejmowane tylko dla „pokrzepienia serc" nie mają wielkiej wartości naukowej i nawet najstaranniejszy dobór metod badawczych nic nie pomoże. 1. jeżeli wyniki badań są z góry przesądzone. choćby dlatego. Tak zwane badania sponsorowane są wtedy niezależne. co też powoduje — że ich wyniki są często raczej swoistą daniną składaną oczekiwaniom społecznym ze strony uczonego. c) określenie danych potrzebnych do zweryfikowania hipotez. ludzi uczestniczących w badaniach i wyposażenie techniczne). właściwości). Dobre opracowanie założeń strategii badań umożliwia efektywne projektowanie procesu badawczego. możliwości poruszania się w terenie. trzeba wówczas dołożyć wiele starań w okresie poprzedzającym zamierzone badania. że nie mogą być inne niż spodziewane.6. aby ten proces był efektywny. a w dalszej konsekwencji realizację samych badań. rzeczywistą wielkość populacji itp. Z tych więc wzglę37 dów bardzo ważną sprawąjest właściwe zaprogramowanie badań. modnym teoriom naukowym. Ulega on więc — chcąc nie chcąc — określonym zapotrzebowaniom społecznym. panującym racjom politycznym.społeczną wynikającą z tytułu pełnionego zawodu.: dopuszczalny czas badań. Toteż jeżeli chcemy. niż rzeczywistym świadectwem jego pracy naukowej20. wpływom lub naciskom. jeżeli po prostu obawiamy się ich wyników. Przed opracowaniem strategii badań trzeba więc zdawać sobie sprawę z tego. jakie są realne możliwości przeprowadzenia zamierzonych badań biorąc pod uwagę np. Projektowanie procesu badawczego Proces badawczy należy w każdej nauce do bardzo złożonych przedsięwzięć. gdy sponsor nie stawia żadnych warunków co do ich wyników. .. lecz także człowiekiem przynależnym do różnych grup społecznych. lansowanym przez środki masowego przekazu autorytetom. Dlatego przed przystąpieniem do badań należy sporządzić ich projekt zawierający co najmniej następujące punkty: a) ustalenie p r o b 1 e m u. wynikających z niego konsekwencji poznawczych i praktycznych. na jego nowość lub powtarzalność itp. jakie elementy pozanaukowe mogą wpływać na proces badawczy i w jakim stopniu wpływ ten może przyczynić się do deformacji uzyskanych wyników badań. determinujące zamierzone badania. czynniki. które są efektem różnych presji społecznych. środki przeznaczone do tego celu (tzn. określony zbiór ludzi. zasoby archiwalne itp.2. zwrócenie uwagi na jego dotychczasowe ujęcia w nauce. b) sformułowanie hipotez (najczęściej w formie pytań). przeróżnym presjom społecznym itp. Dlatego też u podstaw jego badań mogą tkwić przeróżne założenia. Nie można też prowadzić efektywnych badań naukowych w interesujących nas naukach. d) ustalenie kogo lub co należy zbadać. aby uzyskać potrzebne dane: np. Następny problem wiąże się z tym. w którym przeprowadzamy badania. kręgów społecznych itp. które trzeba poprzez badania zweryfikować.

a nie przyrodniczymi czy technicznymi. Ale oprócz 38 ogólnej orientacji. Należy jednak zwrócić uwagę na ten fakt.1. że dobrze opracowany projekt badań usprawnia istotnie proces badawczy. który chcemy badać. tzn. obserwować i opisać swoje obserwacje". 1.7. spośród tzw. w punktach od a) do g). Karl R. to wówczas używamy tego terminu po prostu w omawianym znaczeniu. Stąd też mogą okazać się konieczne różne korekty planu badawczego nawet w trakcie realizowanych badań. co jest przedmiotem wysiłków badawczych. przyrodniczych. f) ustalenie czasu badani poszczególnych etapów procesu badawczego. które stanowią przedmiot zainteresowań innych nauk. W szerokim znaczeniu posługujemy się nim wtedy. czyli ogólnego określenia problemu badań. Są to po prostu problemy powstałe w związku z pojawieniem się takich zjawisk. Ściślej biorąc są . a wreszcie g) sporządzenie kosztorysu badań. Pamiętajmy o tym. o których nie wspominaliśmy powyżej. technicznych. technik i narzędzi badawczych oraz zasad weryfikacji i zebranego materiału.. Kiedy twierdzimy np. jakie są nie tylko przedmiotem refleksji uczonych ale również przedmiotem powszechnego zainteresowania ludzi danego społeczeństwa. Opracowany wcześniej plan badań ulega często modyfikacji i aktualizacji w procesie realizacji i dlatego nie należy traktować go zbyt sztywno. „nauk społecznych". jakie wynikają ze specyfiki danej metody. tzn. co orientuje nasze przedsięwzięcia poznawcze. jakie występują w przeróżnych zbiorowościach itp. które wywołują rezonans w świadomości ludzi danego społeczeństwa lub społeczności. ważna jest również jego konkretyzacja. Co nazywamy z kolei problemem społecznym? Możemy wyróżnić dwa znaczenia tego terminu: szerokie i wąskie. Mówiąc w tym znaczeniu o problemach społecznych odróżniamy owe problemy od tych wszystkich. gdy stosujemy go do określania różnych zjawisk będących aktualnie lub potencjalnie przedmiotem zainteresowań socjologii lub innej nauki. że migracje ludzi czy też procesy integracji lub dezintegracji. Pierwszą reakcją na to polecenie były pytania typu: „co mamy obserwować?" „Co ma być celem naszej obserwacji?" Okazało się więc. PROBLEM BADAWCZY 1.e) określenie metod. czyli po prostu to.7. Natomiast wwęższym znaczeniu określamy tym terminem tylko te zjawiska spośród stanowiących przedmiot zainteresowań socjologii lub innej nauki społecznej. że nawet najprostsze przedsięwzięcie badawcze nie jest możliwe bez określenia problemu. że w przypadku stosowania różnych metod badawczych może się okazać konieczne uwzględnienie dodatkowych elementów. np. Popper na jednym ze swych wykładów przeprowadził następujące doświadczenie ze słuchaczami21. Problem badawczy a problem społeczny „Problemem badawczym" nazywamy to. uściślenie problemu. Polecił im krótko: „proszę wziąć kartkę papieru. zjawiska są właśnie problemami społecznymi. medycznych itp. Dlatego też słuchacze Poppera domagali się zarówno określenia jak i uszczegółowienia problemu ewentualnych badań.

sprawiło. że każdy problem społeczny (w szerokim tego słowa znaczeniu) jest lub może stać się problemem socjologii. alkoholizm. u których występują. Na podstawie zdarzających się przypadków zbieżności odchyleń od normy społecznej i psychosomatycznej danego osobnika wysuwano więc wnioski. a nawet regiony kraju. biologicznie zorientowanych teorii socjologicznych pojawiają się próby ujmowania problemów społecznych jako zjawisk patologii społecznej. Dotychczasowe rozważania skłaniają do wniosku. według której problem społeczny — to „sytuacje poruszające większą część kompetentnych obserwatorów. miasta. że mogą być rozwiązane lub przezwyciężone poprzez aktywność społeczną. sytuacje jakim można zapobiec tylko przez zbiorowe działanie". Ale niebawem pod wpływem koncepcji metodologicznych W. . Socjologowie doszukujący się w czynnikach psychologiczno-kulturowych determinantów procesów społecznych. jak np. jakie nazywamy problemami społecznymi.I. co do których istnieje przekonanie. standardami. co jest problemem społecznym. Znanieckiego pojawiła się koncepcja Clarence M. jakie nie dają się pogodzić z powszechnie uznanymi w danym społeczeństwie normami. jeżeli spojrzymy na niego z punktu widzenia socjologii? Pierwsze próby zmierzające do jego socjologicznego zdefiniowania nawiązywały do zastanego i potocznego rozumienia terminu „problem społeczny". ale nie każdy problem socjologiczny jest lub nawet może być problemem społecznym w węższym znaczeniu. „Szkoły ekologicznej" w socjologii. nieprzystosowanie społeczne. aby odwracać uwagę od ich rzeczywistych uwarunkowań. Akcentowanie szczególnej roli opinii zbiorowej owej „większości kompetentnych obserwatorów" przy określeniu tego. Oczywiście w dalszym rozwoju socjologicznych ujęć problemu społecznego można wyróżnić także inne poglądy na jego temat. wsie. powodującymi przeróżne sprzeczności. że problemy społeczne są następstwem takich procesów. Case. O ile pierwszy z tych wniosków jest trafny — to drugi — wskazujący na dziedziczność problemów społecznych był niewątpliwie przesadny i zmierzał do tego. z jakich wynikają konflikty dezorganizujące życie społeczne. że zjawiska. zjawiska mają podłoże organiczne i świadczą o pewnych odchyleniach (somatycznej lub psychicznej) od normy osobników. ruchliwość społeczna i wynikające z niej zjawiska dezorganizacji życia zbiorowego w obrębie poszczególnych jednostek ekologicznych. że zaburzenia umysłowe. Pod wpływem np. U podstaw tych ujęć tkwiło przeświadczenie. miasteczka. tkwiących w sferze społeczno-gospodarczej22. Nowatorskim uzupełnieniem wspomnianych stanowisk były koncepcje wywodzące się z tzw. są zarówno obiektywne i dziedziczne. Thomasa i F.to problemy wynikające z sytuacji. której przedstawiciele starali się wykazać. starali się z kolei tłumaczyć występowanie problemów społeczny eh dysproporcjami rozwoju kulturalnego różnych środowisk. niedorozwój intelektualny itp. że interesujące nas zjawisko zaczęto ujmować 39 w kategoriach psychospołecznych. czy też takie. jakimi są np. Czym jest jednak problem społeczny w węższym znaczeniu.

Horton i Gerald R. zasięg itp. jakie występują w różnych strukturach społecznych oraz w skłonnościach do anomalii ludzi żyjących w tych strukturach. Rzecznicy idei humanizacji wymiaru sprawiedliwości podjęli krytykę tego rodzaju stanowiska i uczulili na te sprawy szerszą opinię publiczną co doprowadziło do . Wspomnijmy tu o ewolucji opinii na temat alkoholu czy narkotyków i o współczesnym zasięgu walki z alkoholizmem czy narkomanią. Źródeł owych odchyleń upatrywali w braku spójności iwnapięciach. Przyjrzyjmy się bliżej przedstawionej charakterystyce problemów społecznych. ale poprzez zbiorowe działanie. prostytucja. cechy ilościowe danego zjawiska określająjegokwalifikację jakościową. wydaje się możliwe do przezwyciężenia. jakie istnieją w danym systemie społecznym. A dalszą konsekwencją tego jest pojawienie się wiele rozmaitych problemów społecznych. które naruszają przeróżne instytucjonalne związki lub też blokują jednostkom możliwości urzeczywistniania ich aspiracji lub potrzeb — są właśnie działaniami społecznie dysfunkcjonalnymi. w jakimś społeczeństwie zdarzają się od czasu do czasu wybryki chuligańskie. A oto inny przykład. jako następstwa procesów dysfunkcyjnych. częstotliwość. które uważane jest na ogół jako niepożądane. wówczas zmienia się zarówno opinia o danych używkach. że problemy społeczne są przejawami odchyleń czy zboczeń w stosunku do istniejącego porządku społecznego. 1) Problemem społecznym nazywamy to. jak i o ludziach. ponieważ do zwalczania takich wybryków wystarczą zwyczajne środki zapobiegawcze. Wiadomo np. co w danym społeczeństwie staje się zjawiskiem niepożądanym czy kłopotliwym. jak np. czyli takich procesów. Leslie24. ukształtowane w danym społeczeństwie funkcjonowanie życia zbiorowego. gdzie dominuje pogląd. a więc powiedzmy—wzmożona aktywność władz porządkowych. Ale kiedy takie następstwa stają się coraz bardziej dostrzegalne. a więc takie. narkomania itp. Bowiem natężenie.23. które utrudniają normalne. że korzystanie z przeróżnych używek jest charakterystyczne dla wszystkich społeczeństw ludzkich i nie stanowi to problemu społecznego tak długo. czym są problemy społeczne jest koncepcja. pojawianie się zakłóceń w życiu zbiorowym. przestępczość. Swoistą próbą uogólnienia dotychczasowych refleksji socjologów wokół tego. gdzie tego rodzaju wybryki są zjawiskiem bardzo częstym stają się one już tym samym problemem społecznym.W pewnym związku z wyżej wymienionymi koncepcjami pozostawały próby traktowania problemów społecznych. Problem społeczny — ich zdaniem — powstaje w związku z zaistnieniem takiego zjawiska. którzy z nich korzystają zwłaszcza bez umiaru. Tytułem przykładu wymieńmy kilka takich zjawisk. dopóki nie powoduje zbyt negatywnych następstw w życiu zbiorowym. Według tych koncepcji wszelkie działania sprzeczne z istniejącymi warunkami funkcjonowania życia społecznego. 40 Niektórzy socjologowie nawiązując do wcześniejszych koncepcji uważają.. Warunki odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowią problemu społecznego tam. czyli do zachowań nie liczących się z normami prawnymi lub zwyczajowymi.in. jaką zaprezentowali Paul B. Jeżeli np. które powodują m. nie jest to jeszcze problemem społecznym. alkoholizm. porusza znaczną liczbę ludzi. Ale tam wszędzie. tzn. że kara powinna być odwetem za popełnione przestępstwo i spełniać rolę czynnika odstraszającego.

lecz o rozwiązanie praktyczne. tzn. Z reguły najpierw dostrzegająje ludzie bardziej zaangażowani w życiu społecznym oraz zdolni do refleksji nad zjawiskami i oni też wskazują na istnienie danego zjawiska innym. który może stać się problemem społecznym. co jest problemem społecznym w jednej zbiorowości ludzkiej nie musi być takim samym problemem w innej. a ci którzy go dostrzegają nie przeżywają w równym stopniu. które nie tylko znajdują swoje odbicie w świadomości ludzi danego społeczeństwa. Jedynie szerokie zaangażowanie ze strony danego społeczeństwa i zbiorowy wysiłek może być więc skuteczny w przezwyciężaniu problemów społecznych. zjawiska. polityk. Problemy tego typu pojawiają się i giną w określonych warunkach społeczno--gospodarczych i politycznych wraz z postępującym rozwojem danych społeczności. przesądy rasowe. Nie wystarczą też nawet wyspecjalizowani profesjonaliści od danych problemów (np. że jest ono możliwe do przezwyciężenia. 3) Aby dane zjawisko mogło spowodować intelektualne i emocjonalne zaangażowanie szerszego zbioru ludzi — a więc aby mogło stać się problemem społecznym w interesującym nas znaczeniu — musi istnieć przekonanie. Natomiast mogą być one przezwyciężone poprzez działanie wielu ludzi i przy masowym poparciu ze strony danego społeczeństwa. W ten sposób w wielu społeczeństwach humanizacja systemu penitencjarnego stała się swoistym problemem społecznym. ale właśnie w sferze praktyk codziennego życia społecznego.licznych dyskusji nad warunkami odbywania kary i resocjalizacji przestępców. istnieją obiektywnie. Nie chodzi tu raczej o rozwiązanie teoretyczne. Ludzie są bowiem tylko wtedy skłonni do autentycznego zaangażowania się danym problemem. ponieważ problem społeczny nie pojawia się w sferze teorii. W taki to sposób obiektywne zjawisko przeobraża się z wolna w pewien ogólniejszy problem. prawodawca itp. reformator. Problemy społeczne są więc faktami społecznymi. 2) Każde zjawisko. kiedy dostrzegają możliwość jego rozwiązania. że może on być rozwiązany tylko poprzez zbiorowe działanie. kiedy zostanie podjęty przez wiele ludzi powodując ich zaangażowanie intelektualne i uczuciowe. Problemu społecznego nie może przezwyciężyć nawet genialna jednostka. np. ukazując jego różne aspekty i konsekwencje. To.kiedy znajdzie swoiste odzwierciedlenie w świadomości ludzi żyjących w danym społeczeństwie. stanie się wówczas niepożądane społecznie. W jednych społeczeństwach problemem społecznym może być brak mieszkań 1 nadmierne spożycie alkoholu. Są to jednak takie fakty społeczne. 4) Kolejną cechą istotną problemu społecznego jest to. Oczywiście nie wszyscy ludzie muszą go dostrzegać. policja — w przypadku walki z przestępczością). jako pewien fakt obiektywny. 41 przestępczość nieletnich itp. jeżeli brak będzie masowego wsparcia ze strony zainteresowanego społeczeństwa. a w innych — bezrobocie. czyli niezależnie od metod ich badań i stanu teorii. czyli spotka się z ich strony z krytyczną oceną. jakie wyraża się w opiniach i posta42 . ale ponadto wywołująu nich szczególne zaangażowanie intelektualne i emocjonalne.

ażeby pokątni sprzedawcy wódki byli poruszeni rozwojem alkoholizmu lub. a tym samym wskazująna ich istnienie. Tytułem przykładu 43 wymieńmy niechęć biurokracji w państwach kapitalistycznych do ujawnienia przeróżnych problemów społecznych powstałych na skutek jej zaniedbań. lecz również tego. Postawy wobec problemów społecznych Przeróżne problemy społeczne były dostrzegane przed pojawieniem się socjologii i zanim stały się przedmiotem badań socjologów już wcześniej były przedmiotem zainteresowań reformatorów moralistów. Toteż zanim pojawiły się przesłanki dla naukowej analizy owych problemów istniało już wiele popularnych opinii na ich temat. ale raczej koncentrowali swoje wysiłki na poszukiwaniach sposobów przezwyciężania skutków. Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym postawom. Przypomnijmy tu różnorodne działania i propozycje osiemnasto.7. Problemy społeczne nie są zatem ani wymysłem uczonych. że wobec problemów społecznych istnieją następujące postawy: indyferentna. jego rzeczywistych przyczyn i w tuszowaniu jego przejawów. ludzi. którzy o danych problemach mówią. Są to fakty. Horten i Lesłie stwierdzają. teologów. Ponadto w każdym społeczeństwie są ludzie zainteresowani w ukrywaniu zła społecznego. aby ciągnący zyski z płatnej protekcji byli zgorszeni istniejącym protekcjonalizmem czy kumoterstwem. cyniczna. którzy chcą badać. Problemy te nie rozwiązują się też na ogół same ani nie zanikająz upływem czasu.2. przez których sąone po prostu często wcześniej dostrzegane. że zmienią się warunki. Znajomość ich specyfiki może być przydatna dla tych. którzy nie tyle szukali przyczyn danych problemów. sentymentalna oraz naukowa25. religijna. jakie doprowadziły do ich powstania. jakie po prostu swoim istnieniem i wynikającymi stąd konsekwencjami dla zbiorowego życia ludzi bulwersują opinię społeczną.. że oprócz wymienionych można by wskazać jeszcze dwie postawy — dodajmy nader częste —jak konformistyczna i opor-tunistyczna oraz trzecią— raczej rzadziej spotykaną — jaką jest postawa heroiczna. czy się o nich mówi czy milczy na ich temat. co jest albo nie jest problemem omawianego typu. czyli zarówno dla teoretyków jak i praktyków życia społecznego. które doprowadziły do ukształtowania się swoistych postaw. . że nie wszyscy ludzie danego społeczeństwa są przecież w równym stopniu zainteresowani poszczególnymi problemami lub ich likwidacją. ponieważ sapo prostu faktami obiektywnymi. Słowem problemów społecznych nie wywołuje się jak przysłowiowego wilka z lasu.czy dziewiętnastowiecznych filantropów. których celem było przezwyciężenie społeczno-ekonomicznych skutków spowodowanych przez pierwszą rewolucję przemysłową. Uświadomienie sobie specyfiki problemów społecznych—w interesującym nas znaczeniu — wydaje się celowe ze względu na istniejące rozbieżności na temat tego...wach. fatalistyczna. chyba. Trudno spodziewać się np. 1. prawników. jakie powodowały w sferze życia społecznego. ekonomistów itp. Stąd też refleksje wokół socjologicznych aspektów problemów społecznych wydąjąsię pożyteczne. Istnieją one bez względu na to. ani też zjawiskiem wywołanym przez tych ludzi. którzy chcą rozwiązywać owe problemy. jak i tych. Sądzę. Istnienie różnych postaw wobec problemów społecznych jest jednak następstwem nie tylko wielu opinii na ich temat.

Uważam. powszechną hipokryzją. Oprócz cynizmu wynikającego z tego rodzaju przesłanek możemy wyróżnić też inny. zarówno jednostkowych jak i zbiorowych. charakterystycznym dla przeróżnych utopistów. podejmowanych w celu likwidacji owych niepożądanych zjawisk społecznych. a ci. tzn. Postawa ta może też wiązać się z wiarą w jakieś inne konieczności dziejowe —jak mi się wydaje. Postawa cyniczna może być zatem zarówno przejawem szaleństwa rozsądnych. przez modlitwę. które mogą wywoływać swoisty krytycyzm i apatie w stosunku do wszelkich problemów społecznych. że przesłanki omawianej postawy są bardziej złożone. zmieniać d o r a ź n i e. którą cechuje obojętność wobec wszelkich poważniejszych problemów. czyli taka. Wiąże się ona z reguły z wiarą w istnienie ponadnaturalnych sił i ustalonego przez owe siły porządku. np. że ludzi mających takie przekonania trudno zachęcić do zajmowania się problemami społecznymi. zakłamaniem. zjawiskami. Chodzi mi w tym przypadku o cynizm wynikający po prostu ze skłonności do zachowań odbiegających od przyjętych zasad życia społecznego. że jest to jednak postawa nie tyle deistycznie. przysłaniających ludziom niekiedy wszystkie inne sprawy. która opiera się na założeniu. rozbieżnościami między ideałami a rzeczywistością itp. Postawa fatalistyczna wynika z przekonania o nieuchronności danych zjawisk. wynikający raczej ze skłonności do anomalii. Postawa ta może być przecież również następstwem frustracji spowodowanej np. z którego wszystkie zdarzenia wynikają w sposób konieczny i nieuchronny. Sądzę. jaki przejawiają przeróżni osobnicy 44 zaliczani do tzw. Postawa religijna wobec problemów społecznych — podobnie jak fatalistyczna — opiera się na wierze w istnienie sił nadprzyrodzonych. zarówno jednostek jak i grup. jak też przejawem amoralnych skłonności. Bez względu na motywację każdy osobnik przyjmujący fatalistyczna postawę nie wierzy po prostu w skuteczność jakichkolwiek działań. iż owe siły nadprzyrodzone mogą ustalony przez siebie porządek świata. braku dostatecznej wiedzy o danych zjawiskach społecznych i ich skutkach lub z nadmiaru własnych kłopotów. np. karząc lub nagradzając ludzi za ich uczynki czy też czyniąc zadość ich prośbom. „cwaniaków życiowych". a w tej mierze i problemów społecznych. Na czym polega postawa cyniczna? Otóż zdaniem wcześniej wymienionych uczonych wiąże się ona z przekonaniem. a tym samym i bieg wszelkich procesów społecznych. przejawiająca się w apelowaniu do owych sił. niż to się na pierwszy rzut oka wydaje. w celu przeciwdziałania danym problemom społecznym. jak również z przyczyn sytuacyjnych. Ten brak zainteresowań dla problemów społecznych może wynikać z przyjętej przez danego człowieka koncepcji życia. Postawa ta — w przeciwieństwie do fatalistycznej — łączy się wszakże z pewną aktywnością. moralizatorów itp. co teistycz-nie zorientowana. np. . którzy głoszą coś innego są albo układnymi łotrami albo pobożnymi szalbierzami. że wszyscy ludzie kierują się tylko własnym interesem oraz mniej czy bardziej niskimi motywami. „niebieskich ptaków" itp. a w tej mierze i zjawiskami społecznymi. Dlatego też uważają.Indyferentna jest taka postawa. np. Postawa sentymentalnaw odniesieniu do problemów społecznych wyraża się w żarliwym i pełnym współczucia zaangażowaniu. sprawujących władzę nad całą rzeczywistością. z egocentryzmu.

że żadna z nich nie może być zalecana badaczom zjawisk społecznych. Badania problemów społecznych wymagają zatem postawy zwanej n a u -ko wą. aby uzyskać możliwe korzyści. jeżeli oczywiście stanowiąjąludzie. Natomiast oceniając postawy z punktu widzenia ich przydatności badawczej — sądzę. jakie zostały zagrożone w związku z pojawieniem się danego problemu społecznego. fakty. a stąd też znacznie większa trudność w utrzymaniu dystansu do przedmiotu badań. że problem obiektywizmu naukowego był wielokrotnie podnoszony właśnie przez metodologów nauk społecznych. ponieważ żadna nie służy obiektywizmowi. Wyraża się ona w gotowości podejmowanych problemów społecznych nie tylko bez względu na to. Zaprezentowane postawy zasługuj anie tylko na ocenę m o r a 1 n ą. którą określamy mianem heroiczna. bądź też mniejszości. Skrajnym przeciwieństwem postaw konformistycznej i oportunistycznej jest postawa. gdy dany człowiek prezentuje tylko taki punkt widzenia na te problemy. 45 Łączy się ona z silnym zaangażowaniem emocjonalnym oraz intelektualnym po stronie tych wartości.7. 1. jak trzeba je widzieć z punktu widzenia ludzi. Jeszcze bardziej etycznie wątpliwą jest postawa oportunistyczna. O postawie konformistycznej wobec problemów społecznych mówimy zazwyczaj wtedy. które miały zaradzić negatywnym następstwom społecznym pierwszej rewolucji przemysłowej. Tytułem przykładu wymieńmy propozycje tzw. ale co więcej.3. Człowiek o takiej postawie przejawia nie tylko bierność wobec wszelkich problemów społecznych. z których opinią się liczy — anie tak. gdy jest to niebezpieczne. konsekwencje społeczne itp. Postawa naukowa wobec problemów społecznych Obiektywizm jest oczywiście jednym z istotnych wymogów postawy naukowej w każdej dziedzinie i w stosunku do każdego problemu badawczego. „socjalistów utopijnych". Nie będziemy tu wszakże rozpatrywać owych różnic. w których możliwość osobistego zaangażowania badającego jest niewspółmiernie większa niż w każdej innej nauce. ale równocześnie ograniczają się zazwyczaj do zwalczania ich objawów a nie przyczyn. jest skłonny wyzyskać powstałą w związku z danym problemem sytuację. Z tych więc względów nie jest przypadkiem. jak rzeczywiście wyglądaj ą — biorąc pod uwagę ich rozmiary. czy jest to opłacalne w danym momencie. Problemy te widzi po prostu tak. czyli takiemu nastawieniu psychicznemu. Konformista lęka się zazwyczaj przejawiania własnego zdania. ale również na ocenę ze względu na przydatność poznawczą. ale wówczas. .Ludzie prezentujący taką postawę są niekiedy nawet skłonni do stawiania trafnych diagnoz występujących niedomagań społecznych. Najogólniej biorąc moralna wartość każdej z nich jest oczywiście różna. które jest wolne od uprzedzeń i namiętności. Ale jest on niewątpliwie szczególnie istotny w odniesieniu do badań społecznych. który jest zgodny bądź to ze stanowiskiem większości.sprawujący władzę. . czyli postawy sine ira et studio. czyli ujawnienia swojego autentycznego stosunku do danych problemów społecznych.. którą spróbujemy bliżej scharakteryzować. ponieważ wychodziłoby to poza zakres tematu. stopień nasilenia.

Istnieje więc potrzeba wypracowania takich sposobów badania problemów społecznych. w danym społeczeństwie badania nad takim problemem społecznym. ale również problemy społeczne nie są też wyobcowane z rzeczywistości społecznej. Rozpatrywać badane zjawiska w ich uwarunkowaniach przyczynowych oraz modyfikacjach spowodowanych przez inne. d. które pozwolą na ukazanie ich: przyczyn głównych i pobocznych: współzależności z innymi zjawiskami społecznymi oraz bezpośrednich i pośrednich następstw. współwystępujące z nimi zjawiska i procesy istniejące w danym społeczeństwie. że każdy problem społeczny ulega przeobrażeniom i powoduje przeróżne konsekwencje. dokonujący takich a nie innych wyborów wartości właśnie ze względu na wspomniane zaangażowania i uwikłania w sferze społeczno-politycznej i ideowej. zwyczajów i obyczajów. Badać w sposób wolny od lęku przed niepożądanymi wynikami badań oraz ukazywać osiągnięte wyniki bez uproszczeń. a więc powiedzmy z alkoholizmem. zachowanie obiektywizmu przez badającego wydaje się szczególnie trudne ze względu na rezonans. rzutując swoiście na kształtowanie się życia społecznego i świadomości ludzi. c. tzn. jakie swym istnieniem powodują aktualnie. nie może wyzwolić się od przeróżnych ogólnoludzkich wartości oraz od jakże ludzkich sentymentów czy resentymentów. Podejmując np. lecz ludzie uwikłani w rozmaite sytuacje społeczne. . dezintegracją życia rodzinnego. I nawet wtedy. dewaluacją norm moralnych czy prawnych. jak przestępczość nieletnich. Dlatego też badając te problemy należałoby: a. norm moralnych. gdy bada te problemy w jakimś sobie obcym społeczeństwie czy społeczności. istniejącym kryzysem gospodarczym itp. zjawiskami. o różnych zaangażowaniach intelektualnych i emocjonalnych. że jest on w takim samym stopniu realny. Czy wobec tego postulat badania owych problemów sine ira et studio jest w ogóle realny? Uważam. pojawiającymi się na zasadzie deus ex machina. tzn. Nie tylko badający. pozostaje pod wpływem panującego systemu wartości. Nie są także związane ze zjawiskami nienaturalnymi. Ujmować je jak obiektywne zjawiska. a także w dającej się przewidzieć przyszłości. co przy badaniach wszelkich zjawisk społecznych. trzeba go analizować w związku z innymi problemami tego typu. Pamiętać o tym. dotyczących zwłaszcza przyczyn i uwarunkowań badanych zjawisk. zjawiska istniejące niezależnie od woli badającego i teorii naukowych. jakie te problemy powodują w świadomości każdego już poprzez sam fakt ich istnienia. b. może być zrealizowany jedy46 nie w stopniu względnym Badaniami zjawisk społecznych nie zajmują się przecież aniołowie. Ta uwaga odnosi się oczywiście także do przedstawicieli pozostałych nauk społecznych. Socjolog badający problemy społeczne nie jest wyobcowany z rzeczywistości społecznej. Są one zdeterminowane określonymi warunkami społecznymi charakterystycznymi dla danego społeczeństwa.W badaniach problemów społecznych w wyróżnionym przez nas znaczeniu.

Chodzi tu więc o przypuszczenie lub domysł wysunięty prowizorycznie dla określenia lub wyjaśnienia czegoś. ponieważ w jednym wypadku służą one przede wszystkim teorii. Co to jest hipoteza? Słowem „hipoteza" posługiwałem się już wcześniej. eksplanacyjnej (wyjaśniającej). Przydatna dla badań jest tylko taka hipoteza. zmierzającej do możliwie najkorzystniejszych rozwiązań danych zagadnień)26. Już z tego choćby względu refleksje nad pojęciem. Zauważmy jednak.1. która jest przypuszczeniem czy też domysłem naukowym. Wyodrębniając powyższe typy problemów trzeba zdawać sobie sprawę ze względności dokonanych wyróżnień. 1. problemy ujmowane w formie: deskryptywnej (opisowej). Czas zatem na zajęcie się tym istotnym w badaniach terminem. rolę jaką spełnia dany problem w nauce itp. relatywizującej (wskazującymina różne zależności między danymi zjawiskami) oraz optymalizującej (tzn. Na tej podstawie wyróżniamy problemy: 47 a) teoretyczne i praktyczne. cechami i typami hipotez sanie tylko pożyteczne. demonstracyjnej (doświadczalnej). tzn.1. a jego polskim odpowiednikiem jest słowo „przypuszczenie" lub „domysł". definicyjnej (określającej). prognostycznej (przewidującej). czyli spełniająca pewne wymogi metodologiczne.4. że nie każda hipoteza jest przydatna w badaniach. ale i konieczne dla lepszego zrozumienia jednego z istotnych elementów procesu badawczego. b) ogólne i szczegółowe. podobnie —jak problemy praktyczne — aspekty teoretyczne. Typy i formy problemów badawczych Wszelkie problemy badawcze możemy dzielić na pewne typy przyjmując za podstawę podziału np. „Hipoteza" wywodzi się z greckiego słowa „hipothesis". który oczywiście wymaga sprawdzenia. Stąd postulat aby hipotezy naukowe były: 48 .8.7. I tak np. określone ich postacie. założeń danej teorii). Nie przeczy to oczywiście zasadności wspomnianego podziału.8. Wyróżnia się np. Znajomość typu i formy danego problemu umożliwia nam dobranie optymalnej dla niego metody lub techniki badań. problemy teoretyczne mają zawsze pewne aspekty praktyczne. dowodzącej (np. przedmiot. eksplikacyjnej (tłumaczącej). w jakich są ukazywane w konkretnych badaniach. czyli weryfikacji poprzez odpowiednie badania stosowane w danej nauce. zakres. Oprócz typów możemy wyróżnić swoiste formy problemów. ponieważ hipotezy są na ogół punktem wyjścia wszelkich badań. c) podstawowe i cząstkowe. diagnostycznej (konstatującej). a w drugim — doraźnym potrzebom praktyki. HIPOTEZY 1. ich właściwości.

a) o tyle nowe. to należy je odpowiednio zdefiniować.. procesów. mały itp. Otóż hipoteza nie powinna być ani t a u -t o 1 o g i ą. Przedstawiony wykaz wymogów uzupełnimy jeszcze jednym. c) pojęciowo j a s ne. zjawisk. jak np. (a jeżeli używa się terminów nieostrych. czy wobec tego zgodność jego postępowania z normami grupy jest mniejsza niż osoby C? 49 c) W drużynie piłki Z nożnej zawodnik D zajmuje średnią pozycję społeczną. można wyróżnić hipotezy: podstawowe. ich uwarunkowań itp. Homansa28. możliwie dostatecznie ostrych. b) na tyle ogólne. który — w moim odczuciu—jest dość istotny. tzn. Otóż jeżeli tą hipotezę będziemy chcieli zweryfikować empirycznie. d) wolne od sprzeczności wewnętrzny eh. Ze względu na zasięg wyróżniamy hipotezy: ogólne i szczegółowe. do . jakiemu dane hipotezy służą. jakie nie wymagają żadnego dowodu czy też weryfikacji. Poszukując wymienionej zależności musimy sformułować kilka hipotez szczegółowych. Typy hipotez Biorąc pod uwagę cel. procesy czy zjawiska.. 1. dowolnych grupach. że zgodność jego postępowania z normami obowiązującymi w tej drużynie jest większa niż zawodników zajmujących niższe pozycje albo też mniejsza. tzn. że wskazywały na jakieś nieznane dotąd aspekty badanych faktów. który podaje taką oto ogólną hipotezę: „im wyższą pozycję zajmuje jednostka w grupie — tym większa zgodność jej postępowania z normami danej grupy". stary. jakich dotyczą. lat" itp. „młodymi nazywam ludzi w wieku od. których celem jest wyjaśnienie zasadniczych problemów danej nauki oraz częściowe. wyrażone w jednoznacznych terminach. to wówczas trzeba zbadać czy w poszczególnych.).. np. e) empirycznie sprawdzalne. okoliczności.2. ponieważ są właśnie stwierdzeniami na ogół znanymi lub frazesami. tzn. ta zależność rzeczywiście występuje. czy wobec tego możemy stwierdzić. Różnice między nimi można ukazać posługując się przykładem podanym przez G. młody. aby nie zawierały zdań wzajemnie sprzecznych. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty. czyli dające się zweryfikować. Oto one: a) w grupie młodzieżowej X osoba A zajmuje najwyższą pozycję społeczną — czyjego postępowanie jest najbardziej zgodne z normami grupy? b) W grupie roboczej X osoba B ma o dwa szczeble niższą pozycję społeczną w porównaniu z osobą C.. ani banałem. potwierdzić lub obalić poprzez badania27. niż zawodników zajmujących wyższe pozycje? . czyli powinny być tak sformułowane. Inaczej mówiąc nie powinna zawierać sformułowań będących po prostu powtórzeniami poprawnych schematów myślowych.C.8. duży. składające się na dany problem.. wyjaśniające fragmentaryczne zagadnienia.

co pozwala na wyodrębnienie hipotez: wysoko. jest zawsze mniej lub bardziej twórczym dziełem osoby badającej albo zespołu badającego. Otóż nawet hipoteza wysnuta logicznie poprawnie z zebranych danych nie jest wcale przez tego rodzaju postępowanie po prostu prawdziwą. czy też w zaciszu gabinetu uczonego nie ma przecież żadnego wpływu na jej prawdziwość. b) „odkrywanie" hipotezy poprzez uogólnienie zebranych danych zawartych np. Tego rodzaju rozróżnienia mają istotne znaczenie przy ostatecznym wyborze hipotez do zamierzonych badań. umożliwiająca sformułowanie hipotezy zasadniczej. czyli odkrywcze i hipotezy robocze. Bowiem o prawdziwości albo fałszywości hipotezy decyduje nie jej źródło lub sposób uzyskania. z tego powodu. Dla wstępnej oceny ewentualnego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy sposób jej uzyskania nie jest jednak sprawą bez znaczenia i dlatego warto go brać pod uwagę. Tworzenie hipotez Każda hipoteza. Ustalenie jednak rzeczywistego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy nie jest jednak łatwe bez weryfikujących badań. podobnie intuicyjnie powstałej hipotezy nie należy a priori uważać za fałszywą. nieodłączną we wszystkich wysiłkach badawczych.Hipoteza szczegółowa jest więc ukonkretnieniem hipotezy ogólnej. Hipotezy możemy podzielić także ze względu na stopień ich prawdopodobieństwa.in.8. średnio i mało-prawdopodobnych. która hipoteza jest prawdziwa albo fałszywa rozstrzygają badania weryfikujące albo szeroko rozumiana praktyka. 1. tzn. To. jak to zostało powyżej ukazane. O tym. Do najbardziej znanych sposobów tworzenia hipotez w naukach społecznych należą: a) wysnuwanie wniosku hipotetycznego z istniejącej teorii. Oprócz wymienionych sposobów należałoby także wskazać na inspirację wynikającą z codziennej praktyki. . jak doszło do utworzenia danej hipotezy. lecz rzetelność procesu weryfikacji30. Wskazanie na ten fakt jest ważne m. czy hipotezę uzyskało się 50 bezpośrednio w kontakcie z badaną rzeczywistością. które mają charakter pomocniczy. jako określony domysł naukowy oparty na uogólnieniach dotychczasowych rezultatów poznawczych. czyli wysnuwanie przez niego wniosków w oparciu o własne doświadczenia życiowe i wykorzystywanie umiejętności tworzenia własnych domysłów29. Z punktu widzenia efektów poznawczych nie jest wcale najważniejszą sprawą to. Niekiedy wyróżnia się także hipotezy heurystyczne. c) swoiste „wczuwanie się" badającego w określone sytuacje społeczne. tymczasowy. takie. która jest przecież istotnym źródłem danych. przydatnych do tworzenia hipotez. Tworzenie hipotez łączy się zatem z określoną aktywnością poznawczą poszczególnych ludzi lub zespołów. Najczęściej jednak konkretyzujemy daną hipotezę ogólną kilkoma hipotezami szczegółowymi. w sprawozdaniach statystycznych.3. żeby przeciwdziałać pewnym złudzeniom. a ich celem jest po prostu ogólna orientacja badawcza.

. np. .9.1933 Research Committee on Social Trends.1. Zeugina.35 Już znacznie wcześniej. Quetelet (Sur 1'homme et le develop-pement de ses facultes ou essai de physigue sociale. charakter wykonywanej pracy. który podejmował próby ustalenia różnych wskaźników przeobrażeń społecznoekonomicznych w USA. Wymieńmy dla przykładu powołany przez prezydenta Hoovera w latach 1929 . rodzaj 51 odpoczynku.1 chociaż nie używali oni słowa „wskaźnik". Adolph Wagner (Statistisch-anthropologische Untersuchungen der Gesetzmdssigkeit in den scheinbar willkiirlichen menschlichen Handlungen. Bacona.in. wysokość zarobku. John Graunt (Obsewa-tion ofthe Bills ofMortality.in. bo w 1944 r. które nie poddają się bezpośredniej obserwacji — na co wskazuje trafnie T. czyli z inspiracji działaczy społeczno-ekonomicznych czy politycznych. Petersa i R. to przecież poszukiwali właśnie takich cech. Proponowane wskaźniki. Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych Termin „wskaźnik" w metodologicznym znaczeniu służy do określenia pewnej cechy przedmiotu lub zjawiska pozostającej w takich związkach z inną jego cechą. A. lecz raczej służyły do uzyskania przeróżnych teorii czy programów społeczno-politycznych. Oprócz wysiłków zmierzających do poszukiwań wskaźników różnych zjawisk społecznych. a pierwszą dojrzałą próbą metodologicznego uporządkowania owych poszukiwań była teoria indukcji F. można także odnotować analogiczne działania wynikające z potrzeb praktyki.in. że pojęcie „wskaźnik społeczny" zostało użyte dopiero przez Raymonda Bauera w 1966 r. Pawłowski34. jakość mieszkania. jedna z prób tzw.S. Warto tu wspomnieć chociażby o siedemnastowiecznych opracowaniach statystycznych. status ekonomiczny czy społeczny badanych rodzin na podstawie takich danych. W naukach przyrodniczych poszukiwanie tak pojętych wskaźników było podejmowane przez uczonych od wielu wieków. jakości życia. a następnie dojścia do głosu socjologii. 1864) i in. Wymienieni uczeni starali się określić np. a także o badaniach prowadzonych przez F. których twórcami byli m. zadowolenia itp. że odwoływanie się do socjologicznych wskaźników bywało często nadużywane dla potrzeb praktyki. 1835). 1. „statystyki społecznej". Milla32. „unaukowiania socjologii" poprzez możliwość mierzenia i ujmowania w sposób intersubiektywny zjawisk. Le Playa nad życiem rodzin robotniczych czy C. jak: sposób odżywiania się rodziny.Szczególnym sposobem ustalania stopnia prawdopodobieństwa hipotez jest odwołanie się do zasad stosowanych w statystyce.. WSKAŹNIKI ZJAWISK SPOŁECZNYCH 1. dobrobytu. Socjologiczna koncepcja wskaźnika pojawia się w latach czterdziestych naszego stulecia jako m.33. Nadmieńmy tu również. udoskonalona następnie przez J. 1662). Biorąc pod uwagę ten dość złożony proces kształtowania się koncepcji omawianych wskaźników. jakie charakteryzują funkcje wskaźników badanych faktów ekonomicznych lub społecznych. nie tyle ukazywały rzeczywiste uwarunkowania danych zjawisk.9. co umożliwia m. Bootha nad życiem ludności Londynu. jakie były podejmowane z inspiracji poznawczych. liczebność rodziny itp. że wystąpienie jej sygnalizuje obecność tej drugiej. W naukach społecznych poszukiwania tego rodzaju wskaźników sięgają czasów pojawienia się tzw. trudno zgodzić się z tezą głoszoną przez M. wyróżnienie hipotez alternatywnych i zerowych31.

Możemy zatem powiedzieć. Biorąc pod uwagę pierwszą spośród wymienionych sfer. gdzie m. które ujmują interesujące nas wskaźniki instrumentalnie. Do kategorii tej zaliczamy także takie definicje. należy zwrócić uwagę na fakt. że pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych ukształtowało się w procesie długotrwałej działalności teoretycznej i praktycznej prowadzonej zarówno przez socjologów. a więc do działalności w dziedzinie gospodarki narodowej. Zdaniem tego autora.in. okolicznościach procesów społecznych).2. Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych Istnieje wiele prób zmierzających do określenia tego pojęcia będących przykładem jego różnych definicji projektujących. które akcentują szczególnie fakt. polityki społecznej itp. jak też przez organizatorów i reformatorów życia społecznego. natężeniu danego zjawiska itp. wielkości. 52 1. Obecnie stało się ono nie tylko ważnym instrumentem w sferze poznawczej.ukazało się studium Dimension of Society autorstwa Stuarta Cartera Dodda. o obecności. Do grupy pierwszej zaliczamy tu takie definicje. ale także czynnikiem pozwalającym na konstruowanie oraz ocenianie programów i planów odnoszących się do sfery społeczno-ekonomicznej. zestawili aż 35 takich definicji37. Wspomniani Peters i Zeugin np. które traktują wskaźniki jako swoiste jednostki miary charakteryzujące istniejący stan oraz zachodzące przeobrażenia poszczególnych przedmiotów i zjawisk społecznych39. . znajdziemy pojęcie interesującego nas wskaźnika. że wskaźniki spełniają tu ważną funkcję pośredniczącą w procesie poznawczym między językiem teorii a językiem praktyki.9. ujawniając empirycznie dostępne (bezpośrednio albo pośrednio) właściwości badanych przedmiotów oraz umożliwiając wysnuwanie na ich podstawie hipotez o danych zjawiskach i procesach społecznych. czyli jako narzędzia umożliwiające naukowe badanie i opis społecznej rzeczywistości oraz zachodzących w niej przeobrażeń38. częstotliwości. jakie mogą być wykorzystane w planowaniu i polityce społecznej. 2) w sferze praktycznej jako pewne orientujące dane (informujące np. Jest to materialne lub behawioralne ukazanie sprawdzalnego dowodu istnienia cech. że interesujące nas wskaźniki mogą mieć zastosowanie: 1) w sferze poznawczej jako dostępne obserwacji odpowiedniki istotnych cech różnorodnych tworów rzeczywistości społecznej wynikających z teorii i przez nią określonych czy też elementy modeli poszczególnych faktów i zjawisk społecznych. Pomimo ich różnorodności występują jednak pewne elementy wspólne. wskaźnik jest obiektywnie obserwowalnym znakiem pewnej cechy. co pozwala na ich uporządkowanie ze względu na: a) sposób określenia wskaźnika zjawisk społecznych oraz b) zakres jego zastosowania. jakie on reprezentuje36. Do grupy drugiej natomiast zaliczamy te defincje.

wydaje mi się przydatne następujące jego określenie: przyjęta przez nas cecha JTjest wskaźnikiem („indicator") jakiejś innej cechy / (tzn. czyli indicatum) są możliwe do ustalenia na drodze empiryczn ej. bowiem funkcjonują w świadomości ludzi i wywierająokreślony wpływ na myślenie i zachowanie zarówno jednostek. ilość czasu przeznaczonego na jej uprawianie. dajmy na to. Jeśli pierwsze z nich dają szanse na uzyskanie wskaźników rzeczy-w i s t y c h. Uogólniając istniejące definicje wskaźnika. np. W związku z tym wystąpił też problem reguł odpo-wiedniości pozwalających na możliwie równoważne przekładanie pojęć J. które powodują wzrost. Istnieją zatem cechy: zerowy-m i ar o we. oraz domniemane (zarówno zasadnie. i bezzasadnie. jakie przysługują pewnej liczbie przedmiotów. a więc sprawdzalne. (2) logicznym lub (3) statystycznym. zajmiemy się analizą wymienionych związków między Wal. między wskaźnikiem a cechą wskazywaną. na/p. na podstawie potocznej wiary w ich istnienie). i Jp. jednowymiarowe. Przystępując do bliższej charakterystyki określenia wskaźnika. płeć). itp. fakty. Aktualnie możemy odnotować istnienie metod operacjonalistycznych opartych na dostatecznie solidnych podstawach logicznych oraz takich. jeżeli stwierdzamy. Mówiąc w nieco inny sposób. że cechy społeczne przejawiają się w różnym stopniu w poszczególnych elementach. Na podstawie istnienia pewnych właściwości wspólnych wielu przedmiotom mogą powstawać określone zbiory lub klasy danych przedmiotów. są one nazywane także wielkościami zmiennymi. „indica-tum". tzn. Ze względu na to. ustalić rodzaj tej działalności. że W jest po prostu warunkiem koniecznym (sine ąua non) albo choćby wystarczającym dla /. że wzrost solidarności członków grupy i ich skłonności nawet do dużych poświęceń następuje zawsze wtedy. doprowadziły do pojawienia się różnych operacjonalistycznych metod przekładania pojęć języka teorii (J.. ponieważ jedne i drugie są społecznie ważne. Możemy wyróżnić właściwości istniejące obiektywnie. czyli takie. takie. kwalifikacje zawodowe) oraz wielowymiarowe. Zanim przejdziemy do bliższego omówienia związków wymienionych między Wal. jako hipotetyczne. które nie powodują żadnych zmian ilościowych (np. jak też zbiorowości. to możemy powiedzieć. Jeżeli poprzez empiryczne badania stwierdzimy np. które są raczej przykładem naiwnych sposobów zachowania odpowiedniości pojęć 53 J. iż pomiędzy W {W— solidarność i altruizm) a / (/— zagrożenie zewnętrzne) występują określone związki rzeczowe. czyli cechy którą właśnie wskazuje). które dają się zbadać w sposób empiryczny.Dążenie do znalezienia sposobów przekształceń teoretycznych ujęć poszczególnych elementów rzeczywistości społecznej w zespoły takich pojęć. . Otóż terminem tym nazywamy równe lub podobne właściwości. (1) Trwałe związki rzeczowe między WaI{Vzxi. działalność rekreacyjna danego człowieka). gdy pojawia się poważne zagrożenie zewnętrzne dla danej grupy. jeżeli istnieją pomiędzy nimi jakiekolwiek trwałe związki o charakterze (1) rzeczowym.) na język praktyki (Jp). jej natężenie i wpływ na inne rodzaje aktywności. zmniejszanie (np. które mają swoiste wymiary. które powodują różnorodne i wielokierunkowe zmiany (np. należałoby pokrótce zająć się pojęciem „cecha". to drugie prowadzą do powstawania wskaźników fikcyjnych. w przypadku których możemy.

Jeszcze inni sądzą. nazywamy wskaźnikami inferencyjnymi43. wnioskujemy. S. co jest bezpośrednio niedostrzegalne. Dlatego też wskaźniki pozostające w związkach określonego rodzaju z tym. dla którego to zabiegu W. które uważamy za swoiste symptomy zdarzeń. Trafnie zauważa jednak T. że ktoś stał się np. że przy wskaźnikach inferencyjnych może pojawić się pytanie: Jaka jest podstawa takiego przyporządkowania liczb poszczególnym stopniom indicatum? Nie jest to pomiar podstawowy. Ilość posiadanych pieniędzy staje się więc definicyjnym wskaźnikiem bogactwa. „czerwony jak burak". Liczby te są niekiedy uważane za wskaźniki metryczne. których indicatum może być np. że w związku z występującą tendencją w naukach społecznych do ilościowej charakterystyki badanych przedmiotów i zjawisk pojawiają się różne próby pomiarów zmierzające do przyporządkowania postrzeganym cechom badanych obiektów pewnych liczb rzeczywistych jako ich miary. na co wskazują. ponieważ istotnie tak często się dzieje. określeń. stanów. normatów. Do tego rodzaju wskaźników. Są to zatem dość dowolne konstrukcje. ponieważ bogactwo łączy się na ogół w ocenie ludzi z posiadaniem właśnie dużej ilości pieniędzy. to /— oznaczające w tym przypadku to. że mamy tu do czynienia z pomiarem pochodnym? Według niektórych opinii jest Jo rodzaj pomiaru podobny pod względem metodologicznym do pomiaru za pomocą instrumentów kalibrowanych. Milionera uważa się np. w których najczęściej w luźnym związku pozostają ze sobą szeregi liczb i cechy. lecz wyłącznie na pewnej konwencji terminologicznej. którymi są w danym przypadku kwestionariusze. iż istnieje między nimi określony związek rzeczowy. jakie mają rzekomo określać. Pawłowski. zmienną reprezentującą continuum danej postawy lub dyspozycji psychospołecznej. dochodzimy zatem poprzez rozumową analizę różnych standardów. Na tej podstawie. Wskaźniki. za bogatego człowieka. a ich brak z kolei — wskaźnikiem ubóstwa. kryteriów itp. o jakich istnieniu wnioskujemy czy domniemywamy w taki sposób. że przyporządkowanie liczb poszczególnym stopniom indicatum nie opiera się tu na żadnej z wymienionych wyżej procedur 55 pomiarowych. ponieważ owe cechy wydają nam się czy też są zewnętrznym przejawem danych zdarzeń. Torgerson ukuł określenie „pomiar per fiat"A}. nazywanych przez S. ankiety lub testy. Częstotliwość współwystępowania W i / skłania nas po prostu do wnioskowania według następującego schematu: jeżeli W. iż nie zawsze wypieki na twarzy świadczą o czyimś uczuciu wstydu i mogą być również następstwem innych przyczyn. chociaż wiadomo również. Czy można uznać zatem. obowiązujących prawnie lub zwyczajowo w danym społeczeństwie lub też w jego poszczególnych środowiskach. (3) Niekiedy przyjmujemy za wskaźniki takie cechy. że się „wstydzi". Wskażmy także na to. (2) Istniejące związki logiczne między W a /są możliwe do ustalenia na drodze rozumowej analizy zakresu pojęć wskaźnika i indicatum. niedostrzegalnych bezpośrednio. . zjawisk itp.54 to mamy podstawy twierdzić. nazywamy wskaźnikami rzeczowymi40. Nowaka definicyjnymi41.

wydaje się celowe pewne ich uporządkowanie. 56 1. 6) przyczynowo-skutkowe — wskazujące na podstawie danych przyczyn ewentualne skutki albo oparte na zaistniałych skutkach — przyczyny. 3) jakościowe — ukazujące atrybuty danych przedmiotów lub zjawisk. wskazujące na ich wzajemne uwarunkowania. czyli pozorne. wyróżniamy zatem następujące wskaźniki: 1) rzeczywiste (tzn. Otóż wyróżnił on: obserwowalne ¦ możliwe do bezpośredniej oceny (np. Wzajemny stosunek między wskaźnikami a zmiennymi przedstawił M. wielkość sil policyjnych) ¦ nieobserwowalne ¦ dostępne w badaniach i sprawdzalne poprzez wskaźniki (np. odpowiadające obiektywnie istniejącym cechom).uczucia narodu) Nie negując teoretycznej czy praktycznej użyteczności wyróżnionych rodzajów wskaźników. czyli pola zmienności intensywności danej cechy i zarazem pola jej zmian ilościowych45. 5) korelacyjne. . Poprzez operacjonalizację można —jak wiadomo — zmiennym niemierzalnym przyporządkować mierzalne.3. 4) ilościowe — podające charakterystyczne dla nich „miary". trzeba uwzględnić co najmniej dwa istotne aspekty: a) c z y m te wskaźniki powinny być oraz b) czemu mają one służyć. 2) fikcyjne. Bun-ge44. Działając w tym kierunku. a więc dostępne empirycznie.Każdy wskaźnik możemy w badaniach traktować jako zmienną.9. liczba mieszkańców) możliwe do oceny poprzez wskaźniki (np. Właściwości wskaźników społecznych Zastanawiając się nad właściwościami interesujących nas wskaźników. Wskaźnikiem są tylko zmienne m i e rzal-ne. ale nie każda zmienna jest wskaźnikiem. społeczna zwartość) ukryte i niedostępne (np. tzn.

co do których istnieje zgoda. czyli pionowo. Funkcje spełniane przez wskaźniki . „czemu". anie tylko jego część. ustalenie popytu i podaży na różne asortymenty papieru w danym społeczeństwie. społecznych. jakie właściwości powinny charakteryzować wskaźniki społeczne. jak: możliwość długotrwałej obserwacji oraz sprowadzalność do teoretycznych konstrukcji modelowych. Ponadto niekiedy chodzi im może nie tyle o to. aby pozwalały one na różne analizy ilościowe odzwierciedlające przeróżne „miary" badanych tworów rzeczywistości społecznej. Jednak mimo różnic co do tego. ponieważ tylko na tej drodze można w pełni wydobyć zawarte w nich dane. Teoretycy szczególnie mocno akcentują np. ile raczej „komu" dane wskaźniki mogą służyć. b) być wielowymiarowe w tym znaczeniu. np. jak i subiektywne właściwości badanych przedmiotów lub zjawisk. nie wyczerpują wszystkich związanych z nimi problemów. Oczywiście wspomniane właściwości wskaźników społecznych.4. że opinie na temat właściwości wskaźników społecznych są zróżnicowane. Otóż przyjmuje się. 1.9. d) być porównywalne w c za s i e. Natomiast praktycy szczególnie cenią sobie polityczną przydatność wskaźników. że uwzględniają te najważniejsze i dlatego też zasługują na naszą uwagę. regionalnych.. czyli możliwość przekładania na język codziennej działalności w sferze społeczno-politycznej oraz ich „plastyczność".Brak jednomyślności w interpretacji wspomnianych aspektów powoduje oczywiście. czyli poziomo. Dla zilustrowania 57 tego posłużmy się następującym przykładem: duża konsumpcja gazet i książek w danym społeczeństwie nie zawsze może być uznana za wskaźnik np. c) nadawać się do rozłożenia na takie części składowe. a w związku z powyższym także możliwości zaspokojenia przez ludzi. co umożliwia badanie zarówno krótko-. chociaż dają się także zauważyć pewne zbieżności w wypowiedziach teoretyków i praktyków. sygnalizując zarówno obiektywne. e) być porównywalne regionalnie. jakie istnieją w poszczególnych regionach. którzy w nim żyją przeróżnych potrzeb związanych z tego rodzaju produktem. powinny: a) charakteryzować całość danego zbioru. O tym czy jest to właśnie wskaźnik wspomnianego zjawiska zadecydują dopiero dodatkowe dane. że interesujące nas wskaźniki powinny być zawsze relatywizowane do konkretnych warunków społeczno-ekonomicznych i kulturowych tych społeczeństw. politycznych itp. jakie wynikają z przesłanek teoretycznych. takie właściwości wskaźników. rozbudowanych zainteresowań społeczno-politycznych czy kulturalnych ludzi przynależnych do niego. że wskaźniki te. czyli łatwość przystosowywania do doraźnych celów46. co umożliwia analizę różnych struktur. Zauważmy nadto. ale wydaje się. istnieje na ogół zgoda odnośnie do pewnych cech. do których chcemy je zastosować. jak i długoterminowych tendencji rozwojowych i przeobrażeń społecznych.

czym są omawiane wskaźniki oraz tego. są przecież uwarunkowane historycznie. zakresie polityki społecznej. Wiadomo bowiem. doświadczenia lub obserwacje są zbyt pobieżne i fragmentaryczne. oświatowej. ponieważ nawet najbardziej autentyczne spośród znanych. ponieważ zarówno własne doświadczenia i obserwacje. wyjaśnianiu i tłumaczeniu zjawisk społecznych lub przyrodniczych. domorosły doradca w obrębie swoich własnych czterech ścian. Wymienione funkcje wskaźników nie wyczerpują oczywiście wszystkich funkcji. a tym samym umożliwiające ustalenie prognoz. ewentualne zmiany. jak też zdrowy rozsądek i intuicja. odwołują się na ogół do własnych doświadczeń i obserwacji. Zawodna jest też wiara w autorytety. jak też ludzie żyjący ongiś na wszystkich etapach rozwoju cywilizacyjnego. Do tego. jakości danych programów itp. 2) analityczne — pozwalające na uchwycenie przeobrażeń. jakie mogą się pojawić. przeważnie przypadkowe. 5) ostrzegawcze — ukazując różne tendencje. żeby poznać rzeczywistość społeczną nie wystarczy również intuicja. Zdrowy rozsądek zaś —jako ongiś pisał Engels — „ów wielce czcigodny. że wskaźniki stosowane w naukach społecznych ukształtowały się — ogólnie biorąc — pod wpływem różnorodnych potrzeb. które w nim istnieją. jaką tworzy przyroda i społeczeństwo. trendy i in. doświadcza wielu osobliwych przygód. wynikających z rozwoju tychże nauk. 58 1. METODY BADAN 1. Istniejąc wszakże spełniająone różne funkcje i to nie tylko w sferze poznawczej. ale i praktycznej.Wskazywałem wcześniej na to. nie są wcale niezawodną podstawą wiedzy o obiektywnej rzeczywistości. jakie one spełniają. Są to wszakże —jak sądzę ważniejsze funkcje. a nawet przeróżne autorytety. ochrony środowiska naturalnego i w tym podobnych sferach działalności.1. 4) normatywne —jeżeli są stosowane jako pewne wielkości czy miary (standardy) umożliwiające np. że własne.10. zdrowego rozsądku. faktów. 3) oceniające — umożliwiające szacunkowe określenie wartości rozmaitych programów i działań podejmowanych w dowolnych dziedzinach np. które pozwaląjąnam na lepsze zrozumienie tego.10. intuicji i autorytetów. skoro odważy się zapuścić w szeroki świat badań"47. tzn. są one wytworem określonego czasu i miejsca. które zachodzą w badanej sferze. I z tego już choćby względu prezentacja problematyki związanej ze wskaźnikami społecznymi jest uzasadniana wtedy. ustalenie stopnia realizacji danych celów. jakie powinny być ich właściwości. aby mogły stanowić solidną podstawę wiedzy o postrzeganych zjawiskach. gdy zajmujemy się zagadnieniami badań społecznych.Swoje opinie i twierdzenia opierają więc na mniej lub bardziej wątpliwych przesłankach. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych Zarówno współcześni ludzie wysokocywilizowanych społeczeństw. Dlatego ich opinie —jeżeli nawet wybiegają daleko wprzód — nie mogą . kulturalnej. przy potocznym ujmowaniu. Wskaźniki spełniają zatem co najmniej następujące funkcje: 1) opisowe — umożliwiające ukazanie stanu rozwoju danego społeczeństwa czy środowiska albo też różnych systemów.

La Mettrie. że nawet człowiek kulawy. celową i zamierzoną czynnością poznającego podmiotu. Toteż potoczne sposoby ujmowania i interpretowania zjawisk obiektywnej rzeczywistości — tzn. Hegel i Comte. ani tym bardziej tłumaczyć wszystkich zdarzeń. za pomocąktórej dałoby się poznać cały świat i która by jednocześnie miała charakter metody niezawodnej. Ich ilość rośnie wraz ze zwiększającymi się możliwościami bardziej dogłębnego wnikania w prawidłowości zjawisk świata. Przez metodę rozumie się na ogół system założeń i reguł pozwalających na takie uporządkowanie praktycznej lub teoretycznej działalności. jak np. do jakiego się świadomie zmierza. jest świadomą. tak też i aktywność poznawcza. która ma prowadzić do określonego celu. jak też sposobów ich interpretacji i uogólnień. W historii nauki. Kartezjusz. aby można było osiągnąć cel. Podobnie jak działalność praktyczna. jak każdy proces poznawczy. zwłaszcza nowożytnej. Ponadto wraz z rozwojem specjalizacji wiedzy wzrasta też ilość stosowanych metod. Autorami różnych pomysłów dotyczących teorii metodologicznych byli tak wybitni filozofowie. czyli do nauki zajmującej się problemami związanymi z budową jej twierdzeń i teorii oraz ze zbieraniem danych. ani w naukach społecznych. Dlatego każda z nauk dążąc do uchwycenia obiektywnych prawidłowości badanych zjawisk musi opierać się na takich podstawach. jakie mają miejsce w obrębie rzeczywistości społecznej lub ogólnej — w świecie. przyczynia się do powstawania coraz to nowych metod badawczych. który porównywał ją do latarni. 59 1. zmierzających do poznania danych faktów lub zjawiska w sposób zapewniający maksymalny stopień efektywności. wyprzedzi tego. to jest w najkrótszym czasie i przy najmniejszym nakładzie sił i środków. Odnosi się to w szczególności do czynności badawczych. Fr. Nic zatem dziwnego. kto biegnie po bezdrożu.10. mieliśmy do czynienia z wieloma próbami poszukiwania jakiejś jednej. Bacon. oświetlającej wędrowcowi drogę w ciemnościach. która istnieje niezależnie od człowieka — nie wystarczają ani w naukach przyrodniczych. Z tych to powodów każda z nauk odwołuje się do metodologii. Laplace głosił. „uniwersalnej" metody. Na doniosłą rolę metody w tworzeniu obrazu świata wskazał m. . że poznanie metody. jeśli idzie po drodze.2. powinna być sterowana metodycznie za pomocą określonych reguł i wskazań determinujących i kontrolujących postępowanie człowieka. a widocznym tego przejawem jest wyodrębnienie się specjalnego działu w filozofii. Kant.Wszelka zaś działalność. które są niezawodne i pozwalająna wysunięcie logicznie zasadnych wniosków. Pojęcie metody i jej związek z teorią Proces badawczy. że coraz bardziej wzrasta również znaczenie metod.in. zwanego metodologią. Dla ukazania jej znaczenia posługiwał się jeszcze innym porównaniem: wskazując. Celem tej nauki jest poszukiwanie i badanie przydatności poszczególnych metod stosowanych w procesie naukowego poznania. ma dla nauki znaczenie nie mniejsze niż samo to odkrycie. tej. dotyczących badanych faktów. jaką posłużył się dany uczony dokonując jakiegoś ważnego odkrycia.one przewidywać. jako czynność teoretyczna. Bacon. Podobnie A.

o jakie nam chodzi nie są na ogół . rodzaj. jak np. oderwanego od całokształtu teorii i praktyki. Dzieje się tak dlatego. 61 Istotną cechą metody jest jej celowość. wskazań i przepisów potrójnie uwarunkowanym. w krytycyzmie i dialektyce pojęć wspomniani filozofowie wychodzili z przekonania o możliwości dokonywania w zasadzie arbitralnego wyboru metody badania i uznania jej za jedyną. Otóż zarówno ludzie. jakie zbliżają nas krok po kroku do zamierzonego efektu. ponieważ każda metoda badań jest zawsze systemem reguł. A po trzecie — metody zależą od środków badania. można rozpatrywać ze względu na owe trojakie uwarunkowania. niezależnego. Wynika to z faktu. że leżące u jej podstaw „kategorie myślenia" nie są wyłącznie środkami pomocniczymi wymyślonymi przez człowieka. tzn. gdy odzwierciedla obiektywne prawa danej rzeczywistości. W rzeczywistości jednak proponowane przez nich metody badań nigdy nie były absolutnie dowolne w tym znaczeniu. zatem pośrednio metoda badania jest uzależniona dodatkowo od aktualnie osiągniętego stanu kultury i techniki danego społeczeństwa. że były po prostu arbitralnym zbiorem reguł. w analizie. Przeprowadzenie tych operacji jest poprzedzone na ogół rozważaniami nad ich rodzajem. a narzędzia badania są określone przez możliwości techniczne człowieka. Cele te bywają różnorodne i są zazwyczaj osiągane za pomocą ściśle określonych operacji. czy pragmatyczna „zasada użyteczności" itp. nie traktuję jej jako zespołu reguł dowolnie tworzonych przez uczonego w celu ułatwienia badań. ze strony teorii naukowej. uzewnętrzniając tym samym rolę czynnika subiektywnego w wyborze i preferowaniu jakiejś metody. podmioty poznające) i narzędzia badawcze. syntezie. Uważam. Dlatego też raczej „wymyślali" proponowane przez siebie metody i traktowali je jako coś samodzielnego. lecz wyrazem prawidłowości odnoszących się do przyrody i społeczeństwa. najlepszą oraz w pełni 60 wystarczającą. neopozytywistyczna zasada „oszczędnego myślenia". określonych tylko za pomocą dowolnie obranych zasad postępowania takich. dedukcji. jakimi w danej sytuacji historycznej dysponujemy. Bowiem ich znajomość pozwala na metodologicznie zasadne ujmowanie zjawisk przyrody i społeczeństwa oraz na takie ich badania. a ściślej mówiąc jej wybór. skutecznością i kolejnością. szerzej — poznania — zalicza się — jak wiadomo — ludzi (tzn. Obiektywny charakter metody naukowej wynika stąd. Tak więc metodę badania. podmiotu i narzędzi badania.Upatrując takiej właśnie metody uniwersalnej np. użyteczność i charakter. które w rezultacie zapewnia uzyskanie poprawnego i możliwie wiernego obrazu świata. jaki sobie stawiamy. że metoda badania i poznawania rzeczywistości może być tylko wtedy naukowa i prawidłowa. które opisują przedmiot badania czy poznania oraz są sformułowane w postaci odpowiedniej teorii. Po drugie — metoda jest określona i wyznaczona przez charakter badanego przedmiotu. ani też jako zbioru kategorii czysto subiektywnych. że metody są środkiem umożliwiającym zrealizowanie tego celu. indukcji. Ponieważ zaś podmiot badający jest sam zdeterminowany przez wiele różnych czynników. Inaczej mówiąc: cele poznawcze. Wziąwszy pod uwagę wieloczynnikowe uwarunkowania metody. jak i narzędzia badawcze są zawsze produktem określonego rozwoju cywilizacyjnego. przyrodniczych i społecznych. Po pierwsze — metoda opiera się na obiektywnych prawidłowościach (i jest z nich wyprowadzona). Do środków badania. które zostały poznane i wyartykułowane przez ludzi48.

tym większą ilość reguł można z niego wywieść. Zależność między metodą a odpowiadającą jej teorią. co jest w rzeczywistości wskazuje zarazem na to. Teoria ma więc charakter deskrypcyjny. współwystępujące i wzajemnie na siebie oddziaływające strony poznania obiektywnej rzeczywistości. że wraz z teoriądana jest już także metoda w gotowej postaci. Warunkiem spełnienia postulatu adekwatności jest istnienie obiektywnej zależności między określonym stanem rzeczy a jego poznaniem w postaci odpowiedniej teorii. Tak np. Co się tyczy różnicy między teorią a metodą. że metoda i teoria stanowią dwie nierozerwalnie ze sobą związane. to teoria potwierdzona przez praktykę i dająca się stosować do podejmowania nowych badań naukowych lub do nowej działalności przekształcającej świat. Prawo naukowe stwarza więc obiektywne warunki dla ukształtowania się odpowiedniej metody naukowej. Każde bowiem prawo naukowe. aby określone za jej pomocą systemy operacji prowadziły zawsze do zamierzonych rezultatów. Teoria. jakie podejmujemy w czasie badania zjawisk społecznych. Żadna bowiem teoria nie pojawiła się dotąd bez udziału odpowiedniej metody. odzwierciedlając to. której szczególnym przypadkiem jest zależność między prawem naukowym a regułą. jak należy myśleć i postępować przy badaniu odpowiedniej dziedziny rzeczywistości. wzajemny. jak i dla relacji pochodnej między regułą a wypowiedzią prawa danej teorii. czy nawet skomplikowany system operacji. tj. na który składają się wypracowane w praktyce naukowej na podstawie poznanych prawidłowości swoiste sposoby oraz indywidualne pomysły działania teoretycznego i praktycznego. aby spełniała postulat adekwatności. stanowi odpowiednią postawę dla formułowania metody. ma charakter obustronny. że opracowanie nowej metody naukowej staje się jednocześnie zalążkiem odpowiedniej teorii i na odwrót. Im większy jest zakres warunków realizacji prawa naukowego. a metody — kierowania celowymi czynnościami człowieka. . a także skutki działania tej prawidłowości. jaką ona wyraża. a metoda — proskrypcyjny. W pewnym sensie można powiedzieć. to praktycznie sprowadza się ona do tego. Dlatego też można powiedzieć. ukazując i odzwierciedlając istotę jakościowej i ilościowej charakterystyki przedmiotu i praw jego rozwoju. prawo powszechnego ciążenia z jednej strony opisuje i wyjaśnia zjawiska astronomii i mechaniki. Ukazując związek wzajemny między metodą a teoriąjako jedność. ujmowana jako jedność dialektyczna. ale nie tworzy jej automatycznie. Jedność teorii i metody rozumie w ten sposób. Zależność ta obowiązuje zarówno dla relacji między metodą a teorią. a z drugiej — stanowi narzędzie metodologiczne dla rozwiązywania licznych problemów z zakresu wymienionych dyscyplin naukowych. znajduje swój wyraz w regulatywnej funkcji praw naukowych. Od metody wymaga się. gdy ukazuje ono w sposób wyraźny niezbędne warunki dla realizacji obiektywnej prawidłowości.osiągane poprzez dokonanie jednej czynności badawczej. wskazujemy tym samym na ich oddziaływanie wzajemne na siebie. Ważną rolę w formułowaniu metody odgrywa też czynnik subiektywny. 62 Jedność — pomimo różności — metody i teorii. ale przez ciąg operacji. jeżeli tylko są spełnione odpowiednie warunki początkowe określające jej stosowanie.. Ścisły związek między metodą a teorią albo między prawem a regułą nie oznacza. Prawo naukowe staje się tylko wówczas bazą dla odpowiedniej reguły postępowania. że metoda naukowa. że zasadniczym celem teorii jest odzwierciedlenie rzeczywistości.

1. jakiemu służą posiadaną strukturę oraz przedmiot poznania. d) skuteczności. jak powinno przebiegać myślenie i działanie w procesie poznawczym. czyli aby była podporządkowana określonemu celowi.3. g) ekonomiczności. Od poprawnej metody naukowej oczekuje się spełnienia wymogów: a) jasności. lecz nie mniej ważnych dla tej samej lub innej dziedziny nauki. jest przede wszystkim uzależniona od tego. aby doprowadził on do nowego wiarygodnego rezultatu — tzn. jakie jej stawiamy. tym więcej spełnia wspomnianych postulatów. Typologia metod Jednym z podstawowych zasad metodologii ogólnej. Wartość metody. polegającej na tym. b) jednoznaczności. tj. tzn.tzn. przy czym dokonane są one w oparciu o d o w o 1 n i e obrane podstawy klasyfikacji. nauki filozoficznej o metodach poznania i przekształcania rzeczywistości albo ściślej nauki badającej metody badań naukowych.in.Zależność metody od teorii przejawia się w tym. . sądu poznawczego. czyli tego aby była w stanie dostarczać oprócz zasadnych rezultatów jeszcze innych. tego. jest m. pobocznych. aby cechowała ją powszechna zrozumiałość i rozpoznawalność. że w metodzie zawarte są twierdzenia danej teorii przekształconej w reguły i przepisy. że nie każda ze znanych i stosowanych metod w działalności poznawczej i praktycznej spełnia wszystkie wymienione postulaty. ce 1. które wskazują. 63 e) owocności. Rola czynnika subiektywnego ujawnia się więc także w dokonaniu wyboru jednej z konkurujących ze sobą teorii i uczynienia z niej „obiektywnej bazy" dla wypracowania odpowiedniej metody. tzn. Wiadomo. a tym samym i lepiej realizuje wymogi. Biorąc powyższe pod uwagę można spotkać się z koncepcjami dzielenia metod ze względu np. Pomimo to spotyka się w literaturze poświęconej tej problematyce rozmaite podziały metod. której miernikiem jest jej skuteczność. klasyfikacja znanych metod poznania naukowego. że im bardziej rozwinięta i lepiej opracowana jest jakaś metoda. aby wykluczała dowolność stosowania odpowiednich zasad regulatywnych. wyrażającej się w zabezpieczeniu realizacji zamierzonego celu. adekwatnie) odzwierciedla obiektywną rzeczywistość. W tym także przejawia się przewaga czy „pierwotność " teorii w porównaniu z metodą. Jednakże daje się zauważyć.10. jak dalece leżąca u podstaw danej metody teoria prawidłowo (tzn. c) ukierunkowania.by pozwalała osiągnąć zamierzone rezultaty przy najniższym stopniu zużycia odpowiednich środków i czasu. by zabezpieczała uzyskanie zamierzonego rezultatu w maksymalnie wysokim stopniu prawdopodobieństwa. Dotychczas jednak nie ma wyczerpującej ipoprawnej klasyfikacji takich metod z powodu niezadowalającego stopnia zaawansowania samej metodologii oraz ze względu na zbyt duże różnice w rozwoju poszczególnych metod badań naukowych. na ich stopień ogólności. f) niezawodności.

wyróżnić metody służące uzyskiwaniu nowych sądów poznawczych oraz metody działania techniczno-produkcyjnego lub przydatne do działań w sferze społecznej. wykorzystywana przez matematykę. syntezy i eksperymentu. których stosowalność jakkolwiek bardzo rozległa jest jednak ograniczona określonymi założeniami. obserwację i eksperyment szeroko stosuje się w biologii i medycynie. Tak np. a nie w matematyce. w socjologii — w postaci teorii rozwoju społeczeństwa. analizy. Ponadto różnice pomiędzy metodami ogólnymi a metodami szczególnymi sprowadzają się do tego. Wymienione wyżej metody tworzą grupę tzw. która polega na tym. tj. ponieważ — z jednej strony — wszelkie celowe przekształcanie jakiejś np. . Wyróżnia się przy tym metody ogólne oraz metody szczegółowe. praktycznie biorąc. W dalszej kolejności można by wymienić metody porównania. Niemniej jednak można w zależności od tego. W klasyfikacji metod ze względu na stopień ogólności na czołowym miejscu znajdują się metody „matematyczne" i „cybernetyczne". o stopniu ogólności świadczy ilość nauk szczegółowych. eksperyment. które daną metodę mogą z powodzeniem stosować. filozoficzna zasada historyzmu konkretyzuje się w biologii w postaci ewolucjonizmu. zwanych także filozoficznymi. — a z drugiej — zamierzenia poznawcze są na ogół realizowane poprzez celowo dokonywane przekształcenia. Przyjmując istnienie metody uniwersalnej można też mówić o najogólniejszej metodzie. i po drugie — są wykorzystywane tylko na niektórych szczeblach procesu poznania (np. Metody badawcze dzieli się również ze względu na cele. obserwacji. mając na myśli taką która może być wykorzystywana do realizacji badań podejmowanych przez każdą naukę szczegółową w odniesieniu do dowolnego zjawiska. zaś obserwacja. metod ogólnych. że włączają się one do poznania naukowego we wszystkich jego sferach i konkretyzują się w poszczególnych naukach. że charakterystyczną cechą pierwszych z nich — w przeciwieństwie do drugich — jest ich uniwersalność. do jej poznawania lub do obu tych celów łącznie. Na tej zasadzie każda z metod może zostać podporządkowana innemu celowi i stosowana do różnych dziedzin rzeczywistości. Różnica między metodami filozoficznymi a metodami nauk szczegółowych polega na tym. jakiemu z tych celów dana metoda przede wszystkim i pierwotnie służy. Przez ogólność metody rozumie się tutaj zakres i powszechność jej stosowalności. zakłada na ogół jednocześnie jej poznanie i tym samym przyczynia się do wzbogacenia teorii. 64 A rezultatem ich dociekań i badań są rozmaite metody. metody są szeroko stosowane tylko na poziomie poznania teoretycznego. po pierwsze — nie znajdują zastosowania we wszystkich obszarach wiedzy (np. w astronomii — w postaci teorii genezy i rozwoju układów gwiezdnych. struktury społecznej. idealizacja. nie znajduje zastosowania w biologii i medycynie. porównanie i pomiar — przede wszystkim na poziomie poznania empirycznego). Oczywiście z grubsza można wyróżnić metody służące: praktyce czyli przydatne do przekształcania rzeczywistości. Problem znalezienia takiej uniwersalnej metody zaprzątał umysły uczonych w ciągu całych niemal dotychczasowych dziejów kształtowania się refleksji metodologicznej począwszy od Arystotelesa aż do naszych czasów.Podział metod ze względu na stopień ich ogólności jest dość ważny z punktu widzenia badań naukowych. które można uporządkować ze względu na stopień ich ogólności. natomiast metoda aksj oma tyczna. Jednak ostry podział metod na podstawie omawianej zasady jest niemożliwy. formalizacji itp. jakim mają służyć. że metody ogólne.

prawidłowości jej rozwoju i charakteru organizacji można wyróżnić dwie podstawowe płaszczyzny nauk: empiryczną i teoretyczną. pomiar i eksperyment. W rzeczywistości należałoby raczej mówić o tym. formalizację i metodę aksjornatyczną. porównań. indukcja i dedukcja. Tworzy się tu pojęcia. Być może jednak w przyszłości taka klasyfikacja metod badań. łatwo bowiem zauważyć. jak obserwację. że np. a inne — na płaszczyźnie poznania teoretycznego. są uogólnione. aksjomatyczne itp. porównanie. metody semiotyczne).Tutaj pojęcia i sądy. redukcyjne. pomiarów itp. że podział na metody empiryczne i teoretyczne spełnia w pewnym stopniu postulat rozłączności. Na podstawie analizy historycznego rozwoju nauki.65 Ze względu na przedmiot poznania da się podzielić metody na takie. Na płaszczyźnie empirycznej rozwija się proces gromadzenia faktów. Dla badań dokonywanych w ramach każdej z wymienionych płaszczyzn nauki — dla określonego. z góry założonego celu badań naukowych. idealizację. sprzężone wzajemnie i zjednoczone pewną wspólną myślą — ideą teorii. jak abstrahowanie. Metody te tworzą poniekąd trzecią grupę metod badawczych. Ten podział wydaje się najbardziej naturalny i jednoznaczny. że niektóre metody przeważają na płaszczyźnie poznania empirycznego. Inny rodzaj klasyfikacji metod uzyskuje się ze względu na strukturę poznania naukowego49. to okaże się lepsza od dotychczas proponowanych.informacji o badanych zjawiskach dzięki przeprowadzaniu obserwacji.). . tj. Te dwie grupy metod dają się stosunkowo ostro odróżnić od siebie tak. sztucznych i sformalizowanych. analiza i synteza. przydatnych w równej mierze w poznaniu empirycznym i teoretycznym. do drugiej zaś — konkretyzację. ponieważ w ramach współczesnych badań metodologicznych zbyt niewiele można uzyskać informacji o strukturach poszczególnych metod naukowych. a trzecia analizy i syntezy języków naukowych. stosuje się inną grupę ogólnych metod poznania — a mianowicie grupę metod badania empirycznego oraz grupę metod badania teoretycznego. w postaci odpowiednio sformułowanych teorii naukowych. ani teoretycznego. bez których nie można się obejść ani 66 na poziomie poznania empirycznego. a nadto formuje się prawa empiryczne w oparciu o proste uogólnienie obserwowanych prawidłowości i zależności. Podział metod ze względu na ich strukturę jest jak dotąd mało realny. dedukcyjne. do badania sposobów myślenia i do badania tworów językowych (tzn. druga grupa obejmuje metody myślenia (np. Pierwsza grupa metod służy do poznawania i przekształcania obiektów przyrodniczych oraz różnych struktur społecznych. porównanie lub doświadczenie myślowe odgrywająteż pewną rolę w badaniach teoretycznych. Do pierwszej z nich zaliczymy takie metody. Istnieją jednak takie metody badania. schematów lub wykresów. które stają się powszechnie stosowanymi w języku nauki. metoda historycznego i logicznego poznania naukowego. za pomocą których wypowiada się prawa rządzące jakąś sferą zjawisk. zaś idealizacja i formalizacja w badaniach empirycznych. metoda modelowania. świadczących o osiągnięciu przez naukę wyższego stopnia roz-woju. Na płaszczyźnie teoretycznej uzyskuje się głębszą i doskonalszą syntezę nauki. które można stosować do badania realnie i obiektywnie istniejących przedmiotów. jeśli stanie się kiedyś możliwa. dokonuje się pierwotnej systematyzacji nauki w postaci tablic.

10. które umożliwiają nam realizację zamierzonego celu. to musimy rozstrzygnąć szereg zagadnień szczegółowych dotyczących zbierania materiału. Mówi się np. spełniają określone zadanie w praktyce poznania naukowego i w metodologii. że w przyszłości będzie to możliwe. braki poszczególnych metod i ich ograniczoność. to istnieje dość duże prawdopodobieństwo tego. rozprzestrzeniać tę metodę na inne obszary wiedzy i na inne nauki szczegółowe. tzn. często używane wymiennie. skalowania.Wreszcie można również spotkać podział metod badawczych ze względu na charakter nauk. jako „ekspansję metod naukowych". którą można określić. związanych z realizacją badań poprzez przyjętą metodę w znaczeniu szerokim. że nie ma — jak dotąd — klasyfikacji metod. ich opracowania itp. należy podkreślić ten fakt. czyli takich powtarzalnych i systematycznie uporządkowanych sposobów postępowania. tam wszędzie gdzie chodzi właśnie o szczegółowe zagadnienia dotyczące sposobu zbierania danych. Z drugiej jednak strony próby klasyfikacji metod. poszukiwania kompleksowej metody badań naukowych w postaci ich uogólnienia. Słowa „metoda" i „technika" są jednak. sprawy. analizowania itp. czynnościach badawczych. że jeżeli jakaś metoda daje zadowalające rezultaty w badaniach jednej dyscypliny nauki. Wieloznaczność terminu „metoda" rodzi wiele niedogodności. wywiadu. W takim znaczeniu używamy terminu „metoda". Jednakże coraz powszechniejsze staje się przekonanie. Wszystko to doprowadza do przekonania o możliwości i potrzebie kompleksowego stosowania metod. co będzie wymagało odwołania się do szeregu metod w węższym znaczeniu.4.. Sposób stosowania poszczególnych metod w różnych dziedzinach nauki zależy od specyfiki danej nauki. czyli społecznych. w których są one stosowane. Szczepański . nie tylko w języku potocznym. o metodzie historyczno-porównaw-czej. gdy staramy się ogólnie określić charakter i zakres danych badań. Ale jeśli niektóre z metod stosowane w jednej dziedzinie wiedzy jeszcze nie dadzą się stosować w innej. metodzie dokumentów osobistych itp. Tak pojęte metody mogą być szeroko i wąsko rozumiane50. wykorzystuje się te same metody. Podsumowując rozważania dotyczące metod badawczych. na badanie terenowe. 67 1. o metodzie monograficznej. oparte zresztą o praktykę badań naukowych. Metody i techniki badań Aby rozwiązać dowolny problem teoretyczny lub praktyczny trzeba dokonać wyboru odpowiedniej metody badań. jaka spełniałaby wszystkie wymogi stawiane podziałowi logicznemu. ale też dzięki konfrontacji ich ze sobą wzajemne przenikanie się metod. o „technice" lub „metodzie " — obserwacji. Zaobserwowano po prostu. jakkolwiek obarczone wadami. O metodzie badań wszerokim znaczeniu mówimy wówczas. doboru badanych. ich specyfikę. Optymizm ten wynika stąd. mówiąc np. w przyrodoznawstwie i humanistyce. to próbuje się — często skutecznie. że w dziejach nauki stwierdza się działanie pewnej prawidłowości. Jeżeli zdecydujemy się np. O metodzie w węższym znaczeniu mówimy wtedy. J. które starano się ograniczyć przez użycie słowa „technika". gdy określamy powtarzalne sposoby rozstrzygania przeróżnych konkretnych zagadnień. Tak więc wyróżnia się metody nauk przyrodniczych wyłączając nauki techniczne oraz metody nauk humanistycznych. acz nie zawsze w ten sam sposób i takim samym stopniu. oceny zebranych danych itp. ukazują bowiem nie tylko różnice pomiędzy poszczególnymi metodami. iż w jednym i drugim obszarze nauk.

Pod wpływem wspomnianego kompleksu oprócz uzasadnionych i rzetelnych wysiłków zmierzających do rozwoju metodologii nauk humanistycznych poprzez wypracowanie zasad ilościowych badań zjawisk społecznych. Ossowski. przynajmniej w obrębie metodologii. postulująca m.. co można by nazwać „kompleksem humanistów". możemy zaobserwować także przeróżne próby „unauko-wiania" poszczególnych dyscyplin omawianej kategorii. uściślenie terminologii stosowanej w tych naukach czy też modelowych analiz. „empiryzm logiczny"52. ale wymaga upowszechnienia takiego rozumienia wymienionych słów. o technikach badawczych. Na czym polega ów „kompleks humanistów"? Otóż pod wpływem efektownych osiągnięć nauk matematyczno-przyro-dnicznych czy technicznych. a więc zarówno przy omawianiu sposobów zbierania danych w badaniach społecznych jak też przy prezentacji zasad analizy danych. Ale w realizacji tej poniekąd naturalnej skłonności charakterystycznej przecież. P.dla każdej z nauk. zaczął z wolna narastać kompleks niższości u humanistów. W kolejnych częściach zajmiemy się metodami i technikami stosowanymi w badaniach społecznych..proponował ongiś stosowanie tych słów w następujących znaczeniach. jakie uzyskujemy poprzez wymienione badania. Chcę jedynie poddać krytycznej ocenie tylko niektóre próby pozornych działań w tym zakresie.. można dostrzec także pewne przedsięwzięcia będące —jak się zdaje — następstwem czegoś. M.. zwłaszcza ukształtowana w jej obrębie neopozytywistyczna koncepcja nauki.11. W tym znaczeniu mówimy o metodzie dialektycznej. jakie zaznaczyły się od XIX w. Ukazanie problemu Dążenie do nieustannego doskonalenia metodologii nauk społecznych jest niewątpliwie pożyteczne i wynika w poważnym stopniu z chęci stałego korygowania stosowanych metod i technik badawczych. jak np. Weber. metodzie introspekcji itp.in. że owe próby podejmowano pomimo zdecydowanych przestróg w tym względzie wypowiadanych przez tak wybitnych przedstawicieli humanistyki. . 68 1. metodzie indukcyjnej. RYGORYZM I ANARCHIZM METODOLOGICZNY 1.1. Konsekwentne stosowanie terminu „metoda" i „technika" w różnych znaczeniach jest oczywiście możliwe. będziemy mieli na myśli zespół czynności związanych z różnymi sposobami przygotowania i przeprowadzania badań społecznych"51.11. Sorokin czy St. Dlatego mówiąc. a pewną próbą jego przezwyciężania była—jak sądzę — filozofia pozytywistyczna. Lecz w ramach tak określonych metod możemy stosować technicznie różne sposoby badania . W podjętych rozważaniach nie zamierzam więc występować przeciwko pożytecznym — wskazywałem wcześniej — próbom doskonalenia metodologii nauk społecznych.. wskazujących pewne sposoby postępowania badawczego. nie liczące się z ich specyfiką. dla wyeliminowania ewentualnych nieporozumień: „Nazwy „metoda" używamy dla oznaczenia kompleksów dyrektyw i reguł opartych na założeniach ontologicznych. Zauważamy.

Spinozy.in. określanie trendów ewentualnych przeobrażeń itp. Pareto. Zjawisko to zdaje się wynikać co najmniej z dwóch powodów: a) z wiary. Jednak swoisty urok mate-matyzacji socjologii przejawiający się w osobliwej efektowności matematycznych analiz. którzy ulegli temu fetyszowi nie dodają wprawdzie do tytułów swych rozpraw. która — podobnie jak inne nauki społeczne — nie jest i ze względu na swoją specyfikę nie może być nauką wysoce sformalizowaną. brak metodologicznej rzetelności czy też nawet zwykłej . jakie daje matematyka nie musi jednak prowadzić zawsze do fetyszyzacji tej nauki. czy też prezentacji różnych problemów w postaci równań itp. Upatrujemy je głównie w następujących zjawiskach: 1) w bałwochwalczym stosunku do matematyki. że analizowanie zjawisk społecznych w kategoriach matematyki pozwala na nieco inne spojrzenie na badane zjawiska. co występuje powszechnie. ale również z tego względu. Weber. że naukowy charakter ma tylko to. stwarzają poniekąd szczególne warunki do fetyszyzacji tej nauki. ich mierzenie. Korzystanie z możliwości poznawczych.2. 1. 4) w przesadnej pogoni za tzw. Newtona i innych uczonych. Znaniecki i in. testomanii. Współcześni uczeni. Nie ulega oczywiście wątpliwości. zmian. Wskazywali na to m. iż są one modo lub ordine geometrico demonstrata. poprzez socjologię właśnie przenikają one do innych nauk społecznych. to jednak trzeba przyjrzeć się im oddzielnie. a więc określić liczbowo oraz b) z nikłej znajomości matematyki. co da się zmierzyć. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych Bałwochwalczy stosunek do matematyki. Tego rodzaju tendencje spotykamy u Kartezjusza. skrywający jej formułkami własne niedostatki intelektualne. zwłaszcza u humanistów. dla podkreślenia naukowości przedstawianych dociekań.11. Przypomnijmy. 2) w swoistym kulcie dla cybernetyki. empirycznymi danymi oraz 5) w udziwnionym żargonie pseudonaukowym. jak to pisano kilka wieków temu. iż m. Upatrywanie w matematyce wzoru idealnego dla innych nauk ma za sobą długą historię. 3) w tzw. że pierwsze próby matematycznego ujmowania zjawisk będących przedmiotem badań socjologii były podejmowane przez V. Durkheim.Skoncentrujmy się zatem na próbach „unaukowienia" socjologii nie tylko dlatego. 69 I chociaż każde z wymienionych zjawisk wynika z tej samej skłonności do unaukowiania socjologii za wszelka cenę. Umożliwia np. ustalanie współzależności stanów ilościowych i jakościowych. kiedy np. możliwości. Ale w związku z powyższym pojawia się jednak istotny problem.in. Dilthey. Ale pomimo tego w znacznie bardziej wyrafinowany sposób nadużywają matematyki. ze względu na swoistość każdego z nich. że jest to nauka nam najbliższa. mianowicie: do jakich granic można matematyzować socjologię.

70 uczciwości badawczej, starają się równocześnie wywrzeć określone wrażenia na czytelniku. Na skutek wspomnianej fetyszyzacji matematyki pojawiają się w socjologii skłonności do tzw. ąuantophrenii czy metrophrenii — jak to ujmował P. A. Sorokin53. Pojawia się to właśnie w bezkrytycznym odwoływaniu się do pojęć matematyki, w złudnym stosowaniu metod numerycznych do zjawisk nie dających się wcale jednoznacznie zmierzyć, w nadużyciu teorii grafów, metod skalowania, metod statystycznych itp. Ma to na celu raczej „sprawianie wrażenia" na czytelnikach zwłaszcza tych, którym matematyka przysparza trudności, niż rzeczywiste unaukowienie socjologii czy pogłębienie wiedzy o zjawiskach społecznych. Maniakalne wręcz niekiedy dążenia do ma-tematyzacji socjologii służą też czasem do ukrywania nikłości osiągnięć poznawczych, jak to nie bez racji zauważył S. Andreski54. Pod wpływem bałwochwalczego stosunku do matematyki pojawiło się m.in. takie zjawisko: umiejętność wyliczenia testu Chi-kwadrat czy współczynników korelacji dowolnie dobranych faktów. Stało się ono dla wielu swoistym kryterium naukowości. Oczywiście zdajemy sobie sprawę z faktu, że korzystanie z matematyki w socjologii, czy też w innych naukach społecznych, może przyczynić się do wzrostu naszej wiedzy o badanych zjawiskach i do doskonalenia metod badań społecznych, a w tym również do rozwoju danej nauki. Nie chodzi zatem o eliminację matematyki z socjologii, ale o takie stosowanie jej pojęć i metod, które będzie wolne od wszelkiego fetyszyzowania, jak również od prezentowania przeróżnych banałów w matematycznej szacie dla nadania im rzekomo bardziej „naukowego" charakteru. Warto też przypomnieć, że społeczna rzeczywistość jest zbyt bogata, aby można było ją wyrazić za pomocą nawet złożonych formułek matematycznych, a choćby najbardziej wszechstronne analizy nie zastąpią nie mniej ważnych w tym względzie jakościowych analiz.

Kult cybernetyki. Kult, o jakim wyżej mowa, jest ściśle związany z bałwochwalczym stosunkiem do matematyki. Przejawia się on w rozmaitych próbach „systemowych" czy „modelowych" ujęć zjawisk społecznych w kategoriach cybernetyki, czyli nauki zajmującej się m.in. badaniem różnych układów, jakie cechuje znaczny stopień samosterowalności, a za takie układy uważa się także żywe organizmy i społeczności. Istotnym elementem cybernetyki jest modelowanie, tzn. konstruowanie układów możliwie mało skomplikowanych, mających podstawowe właściwości podobne do tych, jakie ma przedmiot, którego uproszczonym odzwierciedleniem jest dany układ, czyli model. 71 Niewątpliwie modelowanie pozwala na lepsze dostrzeżenie istotnych powiązań strukturalnych czy funkcjonalnych danych przedmiotów. Im bardziej wszakże przedmioty te są złożone, tym większa trudność z ich modelowaniem, ponieważ nie można całego ich bogactwa zmieścić w modelu i trzeba ograniczyć się po prostu do ich najbardziej typowych, czyli banalnych właściwości. Dlatego

modelowanie daje na ogół skromne efekty odkrywcze, choć jest pożyteczne, np. ze względów dydaktycznych, ponieważ pozwala na lepszą prezentację tego, co chcemy przekazać innym. Przypomnijmy, że próby uproszczonych ujęć różnych tworów biologicznych, technicznych czy społecznych były podejmowane w dość odległych czasach, np. przez Kartezjusza, La Mettrie, Condillaca i in. i nie były one nigdy zbyt obiecujące poznawczo, ponieważ ukazywały jedynie mechaniczne powiązania i zależności55. Z tych więc względów trudno też obecnie przeceniać zalety modelowania, zwłaszcza że dotychczasowe efekty nie okazały się wcale rewelacyjne. Testomania. Przecenianie możliwości poznawczych testów — to jeden z osobliwych problemów metodologicznych dzisiejszej socjologii oraz psychologii społecznej — na jaki trafnie wskazywał P. A. Sorokin56. Jego zdaniem nasz wiek stał się poniekąd wiekiem „testokracji", ponieważ od 1905 r., w którym opublikowano pierwsze testy inteligencji, opracowane przez A. Bineta i Th. Simona pojawiła się swoista „epidemia " przeróżnych testów, za których pomocą usiłowano ustalić nie tylko stopień inteligencji, ale również szereg danych dotyczących osobowości poszczególnych ludzi. Tak doszło do opracowania m.in. testów pozwalających rzekomo na ustalenie różnych cech osobowości, biegłości, uzdolnień, cech przywódczych, normalności i anormalności psychicznej, skłonności i upodobań, lojalności i wywrotowości itp. Zjawisko to nasiliło się jeszcze bardziej od kiedy wynaleziono wariograf, czyli tzw. wykrywacz kłamstwa, uchodzący w powszechnym mniemaniu za urządzenie umożliwiające weryfikację wypowiedzi badanych osób. W rzeczywistości znane i stosowane aparaty tego typu rejestrująjedynie różne procesy fizjologiczne, jakie zachodzą w organizmie żywego człowieka pod wpływem określonych bodźców, jakimi są m.in. „pytania drażniące". Nie są one jednak w stanie przesądzić o tym, czy i w jakim stopniu zarejestrowane zmiany fizjologiczne pozostają w przypadku każdego osobnika w ścisłym związku z przeżyciami psychicznymi. Nie stwierdzająwięc w sposób jednoznaczny istnienia korelacji między np. poczuciem winy i kłamstwem dla uniknięcia odpowiedzialności, a określonymi zmianami fizjologicznymi, jakie zostają zarejestrowane przez wariograf, ponieważ nie każdy człowiek reaguje identycznie na testy stosowane przy tych badaniach. 72 Jednak pomimo tego — o ograniczonych możliwościach badań wariogra-ficznych wiadomo teoretykom i praktykom — ich stosowanie w wielu krajach wyszło poza sferę kryminalistyki. W USA testy wariograficzne są stosowane przy ustaleniu prawdomówności osób deklarujących wysokość poniesionych szkód w zakładach ubezpieczających, składających oświadczenia podatkowe, a nawet urzędników, deklarujących — lojalność pracodawcy. Już Montaigne spostrzegł — co przypomina Sorokin — że człowiek jest tak zdumiewająco próżną, płochą i chwiejną istotą, iż trudno o niej wypowiedzieć jakiś pewny czy jednolity sąd. Ujmując ten problem w sposób bardziej uczony współcześni psychologowie wskazują także na psychiczną niepowtarzalność każdego indywiduum, potwierdzając tym samym tezę o trudności formułowania pewnych i jednolitych sądów dotyczących świadomości jednostek i grup ludzi oraz ich reakcji i zachowań. Pomimo więc występowania pewnych typowych cech dla poszczególnych kategorii społecznych, dających się uchwycić w badaniach testowych, cechy te są niekiedy tak dalece modyfikowane przez różne indywidualne właściwości poszczególnych osobników oraz sytuacji, w jakich badania są przeprowadzane, że uzyskane na tej drodze dane pozwalają jedynie na wysunięcie

bardzo ostrożnych hipotez. Natomiast opieranie na nich wszelkich kategorycznych wniosków jest po prostu nieuzasadnione. Przesadna pogoń za „empirycznymi danymi". Danymi nazywamy wszelkie wiadomości, zarówno o charakterze ilościowymjaki jakościowym, dotyczące interesujących nas zdarzeń, procesów, faktów. Mogą być one uzyskiwane w sposób systematyczny albo przypadkowy. Ze względów poznawczych bardziej cenne są te, które zostały uzyskane w sposób właściwie systematyczny, tzn. poprzez różne metody i techniki badawcze. Dla procesu poznawczego w każdej z nauk wszelkie dane są ważne zarówno przy weryfikacji wcześniejszych twierdzeń oraz jako przesłanki kolejnych wniosków. Nic więc dziwnego, że dążenie do osiągania możliwie licznych danych stało się zjawiskiem powszechnym we wszystkich naukach. W naukach przyrodniczych podstawowym źródłem danych są doświadczenia przeprowadzane zarówno w pracowniach, jak też poza nimi. Pod wpływem tych nauk pojawia się empiryzm metodologiczny także w naukach społecznych, co zaznacza się w socjologii w dążeniach do opierania się w badaniach na danych empirycznych. Zwolennikom tego rodzaju tendencji chodziło o to, aby wszelkie spekulacje o zjawiskach społecznych, zastąpić badaniami opartymi na istniejących obiektywnie danych, tzn. na danych niezależnych od poznającego podmiotu, które możemy uzyskać i sprawdzić poprzez doświadczenia. 73 Dostrzeganie ścisłych związków teorii i praktyki w procesie badania rzeczywistości społecznej było i jest sprawą ważną także w metodologii nauk społecznych, ze względu na efekty poznawcze. Z czasem jednak pojawiła się w socjologii skłonność do przeceniania roli empirii w badaniach zjawisk społecznych, co też powodowało zawężenie ambicji poznawczych oraz ograniczenie się do gromadzenia faktów i ich opisywania. Na skutek tego coraz mniej spotyka się prób uogólniania danych i konstruowania mniej lub bardziej odkrywczych hipotez, a równocześnie coraz częściej pojawiają się socjograficz-ne ujęcia poszczególnych faktów społecznych. Nic więc dziwnego, że zamiast ambitnych hipotez czy teorii spotykamy w naukach społecznych coraz częściej mniej czy bardziej banalne faktografie. Wspomniana tendencja prowadzi niekiedy do tak osobliwych wynaturzeń, jaką jest faktofagia (tzn. pochłanianie faktów), czy f a k t o 1 a t r i a (tzn. kult faktów). Ludzie, którzy ulegli owym wynaturzeniom metodologicznym, poszukują z kolei takich metod i technik badań, jakie pozwolą im na stosunkowo szybkie gromadzenie dużej liczby danych oraz na standaryzację tych danych, ułatwiającą ich mechaniczne obliczanie i analizę. Stąd też szczególnie modne stają się np. badania ankietowe czy wywiady skategoryzowane. Pod wpływem tej mody pojawia się dość rozpowszechnione mniemanie, że są to właśnie najlepsze metody, a w dalszej konsekwencji — ankietomania — czyli skłonność do nadużywania ankiet lub kwestionariuszy w przeróżnych przedsięwzięciach badawczych. Nie zamierzam oczywiście negować przydatności poznawczej badań ankietowych czy też wywiadów skategoryzowanych. Chcę jedynie przestrzec przed naiwną wiarą w przesadne możliwości poznawcze takich badań, jak też w ich łatwość. Żargon pseudonaukowy. Każda nauka tworzy sobie właściwe terminy, składające się na jej specyficzny język, nie zawsze pozostający w pełnej zgodności z normami socjolingwistycznymi, jakie obowiązują w

jak wnioskowanie oparte na podobieństwach. Godzi się tu zauważyć. jak „organizm". pompatyczne. zanim nie zostaną porządnie zdefiniowane. w pojawianiu się coraz to nowych terminów. które jeśli nawet zostaną uzupełnione przymiotnikiem „społeczny" czy „społeczna". ponieważ nie ma czegoś takiego jak „rozwój statyczny". „paradygmat" itp. starające się sprawiać wrażenie bardziej naukowych już samą swą formą lub brzmieniem. Wiadomo też. co znajduje swój wyraz m. która pozwala uznać za rzeczywiste to. technik. O „uspołecznionym zakładzie pracy" mówi się często mając na myśli po prostu znacjonalizowany czy upaństwowiony zakład. opiera się właśnie swoisty pseudonaukowy żargon. Dla przykładu wspomnijmy takie terminy przeniesione na teren nauk społecznych. każdy z wymienionych przykładowo terminów ma sobie właściwe znaczenie w tej nauce.. jakie usiłują wyrugować. Nie przeszkadza to jednak wcale wielu gustującym w tym niewątpliwie naukowo brzmiącym terminie.. Obok terminów ukazujących nowo odkryte właściwości badanych zjawisk czy procesów. zwłaszcza tych.poszczególnych językach naturalnych. nawet wtedy. który byłby jego dialektycznym dopełnieniem. Zapożyczony i stosowany w socjologii lub w innej nauce społecznej. Niewątpliwie. pojawiają się również terminy udziwniające. jak gdyby były to określenia równoznaczne. „struktura".in. jak gdyby był on jednoznaczny. Często są to nowotwory językowe albo terminy językowe zapożyczone z innych nauk. gdy są gorsze od tych. wartości. Na nich m. 74 Tytułem przykładu wymieńmy takie terminy. Zakładając tego rodzaju „równorzędność" tworzy się fikcję. który rozumiał jako: 1) „całą konstelację przekonań. „organizm". Odrębną kategorię w pseudonaukowym żargonie stanowią terminy utworzone przez publicystów i przypadkowych popularyzatorów nauk społecznych. co jest na razie przedmiotem . Nie wszystkie nowe terminy sąjednak rezultatem osiągnięć poznawczych danej nauki.in. „świadomość społeczna" itp. „patologia". z którymi spotykamy się nader często nie tylko w publicystyce. Struktura rewolucji naukowych. „uspołeczniony zakład pracy". Ma on ponadto znacznie więcej znaczeń. Często wyrazy te są definiowane na zasadzie analogii i wówczas stają się najczęściej tak zawodne. Przykładowo wspomnijmy tu o takich. Nie jest to termin w jego ujęciu zbyt jasny. jak „anatomia". nie zawsze okazuje się w równym stopniu przydatny. Kuhn przyczynił się do upowszechnienia terminu „paradygmat". nowe ich aspekty czy możliwości uściśleń. „status". zanim zostanie odpowiednio zdefiniowany i przystosowany do potrzeb danej nauki i jej ducha. to i tak niewiele pomagają nam w poznawaniu społecznej rzeczywistości ze względu na ich wieloznaczność lub mętność. Kuhn.. „rola".. wspólnych członkom danej społeczności" i 2) pewien szczególny element tej konstelacji: konkretny sposób na łamigłówki (zob. „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne". Mimo to z lubością posługiwali się tym terminem nie tylko politycy. S. ale nawet w książkach uchodzących za naukowe. jak: „rozwój dynamiczny". że język każdej z nauk wzbogaca się wraz z jej rozwojem. „system". że te nowe terminy utrzymują się nieraz na zasadzie swoistej mody. w jakiej powstał i służy do oznaczania badanych przez nią zjawisk. które w danym momencie cieszą się dużym prestiżem. T. Thomas S. posługiwać się nim tak. Z punktu widzenia marksistowskiej dialektyki termin „rozwój dynamiczny" jest po prostu zwykłą bzdurą. Warszawa 1968). „atmosfera".

po heglowskim „duchu obiektywnym" itp. m. a więc pewnego procesu obejmującego swoim zasięgiem nie tylko stosunki produkcyjne. co do sensu tego terminu. Mamy tu znowu do czynienia ze wspomnianą wcześniej skłonnością do przyjmowania pragnień za rzeczywistość. z tym co jest aktualnie dopiero postulowane prowadzi oczywiście do błędów zarówno w sferze teorii. co rzeczywiste. jako swoisty punkt na tym osobliwym ekranie. Nacjonalizacja czy upaństwowienie danego zakładu pracy jest zawsze pewnym zabiegiem formalno-prawnym. że chociaż te punkty. ale też szkodliwe ze względów metodologicznych. ponieważ każdy człowiek jest —jak wiadomo—by t e m społecznym. jak też różnych zbiorów ludzi jest zawsze s p o ł e c zn a. spotykamy się ze skłonnością do ujmowania świadomości jako pewnej powszechnej właściwości. w którym odbija się cała rzeczywistość. które jest określonym faktem polityczno-prawnym.75 naszych pragnień. wspólnej wszystkim ludziom stanowiącej jak gdyby ponadindywidualny ekran. Społeczeństwo takie może być dopiero wynikiem długotrwałego rozwoju. kto zapoznał się z marksistowską teorią rozwoju społecznego trudno niewątpliwie przyjąć możliwość istnienia np.in. Ponadto czy w ogóle można było mówić o „społeczeństwie socjalistycznym" w PRL w latach „propagandy sukcesu". Z tych też względów przeciwstawienie 76 świadomości indywidualnej — świadomości „w ogóle". choć oni właśnie powinni byli wskazywać zarówno na jego niestosowność praktyczną. o czym należy zawsze pamiętać. Prowadzi . Każdemu. Zarówno świadomość jednostek. tzn. ale także niektórych socjologów. jak i praktyki. jak i nieprzydatność poznawczą. świadomości społecznej — trwa niewzruszenie. Uważam więc. że posługiwanie się tego rodzaju terminem jest nie tylko błędne z punktu widzenia teorii. czy „świadomości społecznej" nie wydaje się zasadne i stanowi swoisty relikt myślowy po minionych epokach. Termin „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne" był w użyciu nie tylko w języku publicystów. kiedy to właśnie narastały sprzeczności między teorią a praktyką. w których głowach dokonują się określone procesy odbicia. będące uosobieniem indywidualnych świadomości przemieszczają się i zanikają — to ów ekran — będący z kolei uosobieniem tzw. Równocześnie traktowano świadomość każdego z ludzi. które legły u podstaw późniejszych „kryzysów"? Znowu z faktu istnienia państwa socjalistycznego. Już od czasu materializmu francuskiego XVIII w. jakiego nie da się zrealizować z dnia na dzień. indywidualnych świadomości odbija także całą rzeczywistość. jak też „świadomość s p o ł e c z n a". I w tej indywidualnej świadomości zawiera się zarówno świadomość w o gole. Mylenie tego. W ujęciu tym zakłada się ponadto. nie wynika przecież wcale w sposób automatyczny socjalistyczne społeczeństwo. dopóki istnieje dane społeczeństwo58. natomiast uspołecznienie — długotrwałym procesem. Jak powszechnie wiadomo świadomość nie istnieje poza jednostkami ludzkimi. ale także świadomość ludzi57. „nierozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego". Dlatego też mówienie o „świadomości społecznej" nasuwa szereg wątpliwości. że każdy z nich. zakładając. koncepcjach.

wypowiedziana przed laty przez naszego znakomitego myśliciela — Kazimierza Twardowskiego — że nawet najbardziej złożone problemy mogą być przedstawione w sposób ścisły i jasny60. Owe postawy i zachowania łączą się bowiem z wiarą w określone fikcje czy też skuteczność swoistej magii.in. przejawiająca się w dążeniu do zachowania przesadnego niekiedy rygoryzmu metodologicznego. co odróżnia daną grupę od innych. Po lekturze wielu z nich można odnieść wrażenie. lecz w dążeniach do pewnego ich udziwniania dla uzyskania efektów raczej formalnych niż merytorycznych. tym. precyzji i naukowości. że naiwne jest mniemanie. 77 1. że przedstawione .wytworach powstałych pod wpływem współżycia ludzi w różnych społecznościach i grupach społecznych oraz współprzeżywania pewnych szanowanych w nich wartościach. wyobrażeniach. będącej więc z tego powodu wytworem życia społecznego. W tym rozumieniu świadomość kolektywna występuje u wszystkich lub większości ludzi danej grupy społecznej i jest m. co potwierdza właśnie naszą tezę. obyczajach. jak „świadomość społeczna" i skłania do czynienia tej fikcji niekiedy nawet przedmiotem badań. a nie jakiegoś społeczeństwa.11. Upatruję go nie tyle w pożytecznym dla każdej nauki dążeniu do stałego doskonalenia własnych metod i narzędzi badawczych. Trafna jest więc myśl. ale — co gorsze — sprzyja przeróżnym szarlatańskim praktykom w nauce. * Czy ukazane postawy i zachowania badawcze niektórych socjologów służą rzeczywiście zaostrzeniu rygorów metodologicznych w socjologii. ukształtowała się w socjologii swoista maniera. Ukazane krytyczne uwagi dotyczące żargonu naukowego skłaniają do wniosku. opiniach. zwyczajach. że pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby nieuzasadniona. czy też poszczególnych zbiorów ludzi. czy nawet społeczności. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego Zarówno pod wpływem zasadnych metodologicznie działań zmierzających do zwiększenia efektywności poznawczych nauk społecznych. wierzeniach itp. Uzasadnione wydaje się natomiast przeciwstawianie świadomości indywidualnej — świadomości kolektywnej 59. Oczywiście przedmiotem tych badań jest świadomość konkretnych ludzi. przesądach. jak też na skutek przeróżnych osobliwych dążeń wynikających ze wspomnianych wcześniej przyczyn. a tym samym służą i wzrostowi tej naukowości? Otóż uważam. Przejawia się ona w swoistych stereotypach. co nie tylko nie służy dążeniom do coraz to większego doskonalenia metodologii. iż posługiwanie się udziwnionym językiem lub zawiłym i mętnym sposobem wyrażania myśli jest następstwem złożonoś-ci przedmiotu badań łub też konieczności zachowania naukowego charakteru wywodu na dany temat.3.bowiem do wiary w istnienie takiego fikcyjnego bytu. czy też dla osiągnięcia pozornej oryginalności. która jest rezultatem intelektualnej działalności ludzkości. a tym samym swoistym przejawem świadomości danych społeczności lub społeczeństw. Tego rodzaju rygoryzm jest szczególnie widoczny w niektórych publikacjach poświęconych metodologii badań społecznych.

ale ponadto trzeba i o tym pamiętać.w tych publikacjach metody i techniki badań nie są określonym środkiem służącym danym celom poznawczym. na co wskazywał m. nawiązując do poglądów K. tzn. Natomiast najbardziej skutecznym sposobem podniesienia naukowości badań zjawisk społecznych jest moralnie właściwa postawa badającego. Podobnie przeróżne udziwniające praktyki w odniesieniu do metod badawczych. ze względów subiektywnych. 78 Jak poucza doświadczenie metoda metodzie nie jest równa ani ze względu na jej możliwości poznawcze. że stosowanie danej metody przez dwóch lub więcej badaczy nie prowadzi także zawsze do identycznych efektów poznawczych. czyli swoistym przykładem sztuki dla sztuki. umiejętności i inne tego rodzaju cechy badaczy. zaznaczające się nie tylko w umiarkowanych ale i w skrajnych krytykach. Żadnej metody badań nie należy więc absolutyzować. bowiem każda daje nam tylko nader ograniczone możliwości poznawcze i przyczynia się do powstania tzw. zwłaszcza zapożyczonych z innych nauk. krytycyzmu. ponieważ każda jest w jakimś stopniu zawodna. Jak każdy przejaw skrajności. tzn. tzn. a tym samym do podważenia zaufania do każdej z nauk. lecz raczej celem samym dla siebie. polegająca na przestrzeganiu zasady rzetelności i uczciwości w badaniach. Poppera o braku jakiejś specyficznie naukowej metody badań61. Feyerabend — postuluje odrzucenie wszelkiej demagogii naukowości w badaniach. wiedzy. Czy tego rodzaju fakty powinny skłaniać nas do odrzucania wszystkich metod badawczych? Pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby również błędna. tak i ten oczywiście spowodował pewne reperkusje. Można zgodzić się oczywiście z tezą że żadna metoda nie gwarantuje nam absolutnie prawdziwego poznania. że wszystkie metody są w takim samym stopniu dobre. Metody badań są zatem obiektywnie zróżnicowane. technik i kategorii badawczych. jak teza. Pod wpływem właśnie skrajnej krytyki zrodził się „a n a r c h i z m metodologiczny". dzięki czemu można je zhierarchizować według stopnia ich jakości. wnikliwości. niedawno zmarły wybitny nasz socjolog — Józef Chałasiński. Możemy mówić nie tylko o metodach lepszych i gorszych. będące przejawem przesadnego rygoryzmu metodologicznego nie służą podniesieniu naukowości badań zjawisk społecznych. symptomatycznych dla poszczególnych metod. z uwagi na różnice rzetelności.in. Czołowy przedstawiciel tego anarchizmu — Paul K. Zanim więc przystąpimy do stosowania jakichkolwiek metod czy technik badawczych dobrze jest uświadomić sobie powyższe problemy i zachować w stosunku do tych metod czy technik postawę na . jaki ma prowadzić do wyzwolenia nauki od szarlatańskich praktyk metodologicznych i tyranii ich zwolenników. możliwości uchwycenia badanych zjawisk. który w rzeczywistości zmierza do podważenia wartości poznawczych wszelkich metod. Warunkiem przezwyciężenia wszelkich zbędnych wynaturzeń metodologicznych nie jest wcale anarchizm metodologiczny. Zamiast anarchizmu metodologicznego postulujemy więc kry ty cyzm i umiar w stosowaniu metod. postulująca relatywizm metodologiczny. „błędów standardowych". ani też biorąc pod uwagę tkwiące w niej pułapki.

s. s. Ibidem. Szczepański. Hamburg 1963. s.York 1983. Atteslander. op.Heidelberg . cit.cit. Zob. P.229. natomiast Bergson przeciwstawiał poznanie intuicyjne poznaniu racjonalnemu..tyle krytyczną aby nie ulec różnym iluzjom. 6 Zob. też S. s. op. 79 PRZYPISY 1 S. Warszawa 1962. Methoden der empirischen Sozialforschung. Szczepański. Gedeon Sjeberg.222. Warszawa 1967.3-24. Ethical Problems in the Relations of Research Sponsors and Investigetors. Caplovitz.I. H. Hartmann. s. 10 Wskazywali oni na potrzebę „rozumnego wżycia się w przedmiot poznania" („verstehendes Einleben" in das Erkenntnisobject"). s. Politics.32. Berlin .27 i n. Socjologia.. The Stages of Social Research. w: Studia socjologiczne.41 n. Ibidem.327 n. a także na „intuicyjne wgłębienie się" („intuitive Ver-tiefung"). Studia socjologiczne.653. N.Ossowski. Warszawa 1969. op.3 n. s. w: Mi-riam Lewin. s.242-245. 1' Zob. Cambridge Mass. D. 2 3 4 5 S. s.219.8 . Szczurkiewicz. Zob. O osobliwościach nauk społecznych. oraz H. Berlin 1969. Ibidem. np. Odmiany czasu teraźniejszego. Empirische Sozialforschung. 13 T. cit. Marks.N. 16 Porównaj: Ethical Principles in the Conduct of Research with Humań Participants. Ibidem.s.Tokyo 1986. s. s. rozwój problematyki i metod. Wyd. Nowak. Einfuhrung in die Methoden der Demoskopie.. Warszawa 1973. andSocialResearch.op.55 n. s. Ossowski.331-332. 12 J. s.York .213-214. s.III. co do ich wartości oraz na tyle rozsądną aby nie odrzucać żadnej z nich ze względu na przeróżne uprzedzenia. Psychologische Forschung im Umriss. s.231. Noelle.Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. Studia socjologiczne. Szczurkiewicz. E. s.214. 7 8 S.337 n. K. 17 Zob. Utnfragen in der Massengesellschaft. Szczurkiewicz. Kapitał. w: Ethics. Pod red. oraz T. 9 Spinoza przez poznanie intuicyjne rozumiał rozumowe wnikanie w istotę przedmiotu. 14 Zob. Ossowski. Warszawa 1951. 1967. 15 Zob.cit. 191. Orlans. Munchen 1970. J. s. t. T. Warszawa 1970. Metodologia badań socjologicznych.

IV. Hartmann. 25 P. N. 24 Zob. s.the Growth of Scientific Knowledge. R. G.: J. która zajmuje się sporządzaniem możliwie dokładnych opisów zbiorowości. Szczepański. Bauer. P. .17.54 n. The Study of Social Problems. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. zaP. Friedrich. 1966. Eine Einfuhrung. Empirische Sozialforschung.cit. Zob.90-97.York 1967 i tegoż Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Blalock. s.cit. Por. Popper.York 1970. 21 K. H. H. P. Zob.cit. N.York 1974. T. F. Novum organum. M. B. Bacon. op.139. Zob.290. Bliżej na ten temat zob. s. N... C. Rozwój problematyki i metod. Warszawa 1955 oraz T. Zob. s. Atteslander. Five Essays. SA. S. op.l. N. Sociology ofDeviant Behavior. P. 23 Zob. Dimension ofSociety. K. Stuttgart 1979.Atte-slanderem.York 1971.164165. Atteslander. s. Leslie. The Sociology of Social Problems. S. Łódź 1957. s.cit. Horton i G. gdzie wymieniają oni następującą rozprawę: R. Clinard. RubingtoniM.232 n. 13 do 15 80 26 Zob. Methoden der marxistisch-leninistischen Sozialforschung. Social Process. Zob. s. Zob. w: Studia Socjologiczne nr 3 1977. C.. Peters i R.. s. op. London 1963. R. W. 19 Socjografia jest pomocniczą dziedziną nauk społecznych. Warszawa 1969. Homans. Horton i G. Problem społeczny jako przedmiot badań socjologii. Sozialindikatorenforschung. Zeugin. Kotarbiński. w: Social Science Information 11III/IV 1972). że jej dość udziwniony tytuł nie przesądza w sposób negatywny o treści.23. s. Berlin 1970.46. s. Zeugin. A Quantitative Systematics for the Social Sciences. N. Zob. 22 Zob. Sztumski.4 oraz J. Statystyka dla socjologów. s.. Leslie.. Peters i R. 20 Zob. s. Merton. op.22-26. Koln Opladen 1960.71 -73. The Sociology of Social Problems.215n. R. Zob.. B. On Theoretical Sociology..cit. Pawłowski.York 1918. Cambridge Mass. op. P.cit. Wykłady z dziejów logiki. s. zjawisk i procesów społecznych. Conjectures and Refutations .135. Socjologia. Dodd. H. w: Public Administration Review 27 VI1967) i C. s. Warszawa 1975.: M. Cyt. Cooley.153-168 orazE. op.R. Old and New.92 n. Warszawa 1982. M. s. Tak ujmuje to np.cit.Die Theorie der sozialen Gruppe. Social Indicators. jakie podejmował nad teoretycznymi i metodologicznymi problemami socjologii.York 1942. s. op.23. op. s. s. Na przykładzie tej książki można też dostrzec. wyd. s. Girardeau (Social Indicators.C. Rice (Social Accounting and Statistics for the Great Society.M.171 n. B. N. Atteslander. Wein-berg.cit. s.18 Refleksje Mertona dotyczące budowy teorii średniego zasięgu należą do najbardziej interesujących i płodnych wśród tych. .

Tak określa je T. ale ujmujemy ją w kategoriach psychospołecznych. Pozostawiamy to Czytelnikowi pomni zasadzie. Sicziwica... T.126 i n. Pawłowski. Zdawał sobie z tego sprawę np. op.l04. s. Anty-Diihring. Techniki badań społecznych. Moskwa 1972.51. Nowak.69. Against Method. s. op. M. K.. Durkheima.l02 i n. Modę und Mani-pulation einer Wissenschaft. O.200-201.M.51. Giddensa. Implicalions for Research. Zob. Zob. S. What is a Quality ofLife Indicator? w: Social Indicators Research.. J. 81 Zob. Warszawa 1965.K. Zob. Chicago 1956. którzy je popełniają.. Zresztą w nauce ważniejszą sprawą wydająsię błędy niż ludzie. Porównaj: S. 346-347.cit. Warszawa 1977. Sztumski i W. Warszawa 1977. A. Pawłowski. Interesujące wywody na ten temat przedstawił W. Wykłady z logiki i metodologii nauk. s. „teorii interakcji" podjętąprzez H.York 1972). Lewin. 82 Część druga .J.103. Szczepański.) i P. F. s.F. Zob. Ibidem. Zob. Oczywiście można by znaleźć również przykłady w rodzimej literaturze.C. jakie zaprezentowali np. wskazując. Warszawa 1953. Klasycznym przykładem takiego ujęcia jest mechanistyczna koncepcja człowieka. s. London 1975. Kmita. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. Zob. P. Sorokin. Andreski. Peters i R. żenominasunt adiosa. K. s.A. s. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Bauer (op.cit. J. Warszawa 1948. op. Fads and Foibles in Modern Sociology and Related Sciences. Dodd. Ilustruje on tego typu skłonności próbami matematyzacji. Moskwa 1971. II. podobnie jak i dla innych przypadków. Sztumski. Metody i formy naucznogo poznanija. Munchen 1974.. Twardowski.l 80 n.35. Łódź 1951. op. nr 1. s.: J. s.P. Saint-Simon. Outline ofAn Anarchistic Theory Knowledge. Brown i in. s.. P..Najbardziej zdecydowanie wyrażają taki pogląd R. PA.cit. Proponowany termin „świadomość kolektywna" nawiązuje wprawdzie do koncepcji conscien-ce collective E. s. S. Metodologia badań socjologicznych. Dla uzupełnienia można by także wskazać na próbę formalizacji Homansa tzw. Simona.cit. Missbrach. op. Zeugin. 121 i in. s.cit. cit. Henriot (Political Aspects of Social Indicators.49n. Odnośnie polemik z neopozytywizmem w socjologii zob. S.cit. że za jego czasów kilkakrotnie zmieniły się konstytucje Francji. Bunge. Porównaj: J. op.s.29.237. s.: Positivism and Sociology. Sorokin. N. vol. a społeczeństwo nie uległo wcale tak szybko przemianom. London 1975. Feyerabend. Bliższą charakterystykę „miary" zob. M. przedstawiona przez La Mettrie w jego książce Czlowiek-maszyna.l05 n. Zob. O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym [w:] Wybrane pisma filozoficzne.A. VI 1975. Tugarinow w książce Fiłosofija sozna-nija. Engels. pod red. s. s. Nowak..

Sądzili natomiast. czy też reform społecznych. zjawiska tzw. Niektórzy z nich. z realizacji przeróżnych idei. że wnioski wynikające z takich porównań nie zawsze są prawdziwe i nie zawsze . w których występują. iż można to zdarzenie uznać właśnie za swoisty eksperyment — z tymi — w których nic podobnego nie wystąpiło. ponieważ pozwalają nam one na : a) prawie pełne kontrolowanie i kształtowanie uwarunkowań sytuacyjnych danego zjawiska lub procesu oraz b) sprawdzenie hipotez w sytuacjach. nie mamy na myśli doświadczeń w potocznym rozumieniu. lecz tylko doświadczenia naukowe. czyli w sytuacjach ekstremalnych. potoczne czy życiowe. które mogą być przedmiotem badań naukowych..1. W praktyce okazało się jednak. że socjolog może właściwie analizować przyczyny i skutki badanych zjawisk tylko z pozycji biernego obserwatora. porównującego społeczności. programów. że oprócz eksperymentów naturalnych można wyróżnić także tak swoiste eksperymenty. zjawiska oraz badać. nie tylko w naukach przyrodniczych. że w naukach społecznych nie można odwoływać się do takich samych eksperymentów. działania. „eksperymenty naturalne". jak np. Comte i Durkheim uważali np. jakie są udziałem poszczególnych ludzi oraz doświadczenia naukowe. uzyskanych w warunkach laboratoryjnych. 85 Niebawem dostrzeżono jednak. które są ściśle określone i przeprowadzone w celowo stworzonych warunkach. EKSPERYMENT W NAUKACH SPOŁECZNYCH POJMOWANIE EKSPERYMENTÓW W BADANIACH SPOŁECZNYCH Słowo eksperyment znaczy tyle.in. jakie wynikająnp. Kiedy używamy tego słowa w nauce. Przykładem takich działań może być osadnictwo na terenach nie zamieszkałych.PROCES BADAWCZY 2. Korzystanie jedynie z eksperymentów w powyższym rozumieniu zakładało. czyli takie badania danego faktu lub procesu. ponieważ działania tego rodzaju powodują zawsze określone skutki społeczne. Przyjmując taki punkt widzenia na eksperyment w naukach społecznych nie dopuszczali oni możliwości kształtowania zjawisk społecznych. Także w naukach społecznych można odwoływać się do eksperymentu. dających się z reguły powtarzać. Obejmuje zatem swoim zakresem przeróżne doświadczenia żywiołowe. budowa nowych zakładów przemysłowych wraz z nowymi osiedlami i dzielnicami czy nawet miastami w regionach rolniczych itp. w jakich zdarzyło się coś tak szczególnego. ani też nie zalecali sprawdzania hipotez w sytuacjach ekstremalnych. jakie są stosowane w naukach przyrodniczych. alkoholizm itp. Eksperyment w naukowym znaczeniu jest bardzo istotnym przedsięwzięciem poznawczym. do których zaliczali m. które są dla nich najbardziej istotne. co „doświadczenie". nie dostrzegali możliwości czy potrzeby odwoływania się do eksperymentów przy badaniach problemów społecznych. że socjolog może wykorzystywać tzw. „patologii społecznej". 2. jaki wpływ wywierają one na procesy społeczne tych zbiorowości. wojny. Akceptacja eksperymentu nie była jednak powszechna w naukach społecznych i to nawet wśród socjologów. zwłaszcza wcześniejsi. klęski żywiołowe.

nadają się do szerszych uogólnień. formułowane na podstawie danych. Oprócz problemów natury moralnej pojawiły się także problemy wynikające z trudności natury metodologicznej. które nie miałyby miejsca i ewentualne stresy. jakie zostały przez nas wyróżnione i nie zawsze pominięte przez badającego są trzeciorzędne. chociażby ze względów technicznych. Ograniczając się w danym eksperymencie tylko do kilku — zdaniem badającego najważniejszych zmiennych kontrolowanych — zakłada się milcząco. to przecież mimo wszystko mogą powodować określone zmiany w świadomości osobników będących przedmiotem badań. Przeciwnicy eksperymentów w socjologii wskazują również na ten fakt. ponieważ z reguły nie można prowadzić tych badań równocześnie.i ontogenetycznym rozwoju człowieka. Przyczynia się to stopniowo do kształtowania się nowych ocen eksperymentów. jako przedsięwzięć poznawczych podejmowanych w naukach społecznych. nie mogą mieć waloru uniwersalnego. Zastrzeżenia natury moralnej nie są tu więc bezzasadne. gdyby nie owe badania. Ponadto wskazywano także na pewne problemy techniczno-organizacyjne. jeśli nawet nie są szkodliwe dla organizmów ludzkich. praktyk badawczych mogą pojawiać się u badanych takie stany świadomości. czy i w jakim stopniu wolno uczonemu poddawać ludzi próbom badawczym — które. że w odniesieniu do omawianych zjawisk oprócz czynników środowiskowych (czyli wynikających zarówno z oddziaływania środowiska geofizycznego. niż te. które pozwoliłyby na objęcie kontrolą wszystkich czynników. lecz odnoszą się w rzeczywistości tylko do przebadanych zbiorów. jakie stwierdzimy w opiniach i postawach tych obu grup. istotny wpływ mogą zatem wywierać wzajemne . a także w przeprowadzaniu 86 doświadczeń. W rzeczywistości wchodzi w grę znacznie więcej czynników. Dlatego też uogólnienia. nie może być wielka. Wiadomo np. że pod wpływem stawianych pytań. Niełatwo bowiem znaleźć tak dalece podobne społeczności. kulturowe i psychiczne. Duża złożoność i zmienność zjawisk społecznych powoduje poważne trudności w prowadzeniu badań społecznych wszelkiego typu. jak i społecznego). Wątpliwe efekty jakie uzyskiwano przyjmując pozycję biernego obserwatora. jakie współkształtują dane zjawisko społeczne. co jest oczywiście zawsze fikcją. Problemy związane z trudnościami metodologicznymi wynikają — ogólnie biorąc — z dużej złożoności i dynamiki rzeczywistości społecznej. które mogą rzutować na efekty eksperymentu. jakie uzyskano w wyniku przebadania tych niezbyt wielkich zbiorowości. skłaniają uczonych coraz bardziej do poszukiwania możliwości odwoływania się do eksperymentów inspirowanych przez nich samych. Na przykład: uwzględnienie w eksperymencie dwóch grup — eksperymentalnej i kontrolnej — powoduje konieczność badania każdej z nich w różnym czasie. Przeprowadzanie eksperymentów w sferze społecznej na szerszą skalę nie było i nie jest jednak sprawą łatwą. a także dążenia do wykrywania rzeczywistych przyczyn i skutków zjawisk społecznych. jakie ukształtowały się w filo. wchodząjeszcze w grę czynniki gospodarcze. Na różnice. aby nadawały się do tego rodzaju porównań. że pozostałe czynniki nie mają istotnego znaczenia dla tegoż eksperymentu.. stosowanych bodźców itp. że zbiorowość na której dokonuje się eksperymentu. Trzeba bowiem pamiętać. czyli ukazywać ogólnych prawidłowości. Pierwsze spośród wymienionych problemów wynikały głównie z wątpliwości co do tego.

kontakty między nimi w czasie przeprowadzonego eksperymentu. Kolejnym ich argumentem jest selektywność eksperymentu. z jakimi spotykamy się w naukach społecznych. W przypadku niechęci do badającego mogą też swoim zachowaniem wprowadzić go w błąd. ponieważ opierają się tylko na tych realiach. . z jakim spotykamy się w naukach przyrodniczych.1. czyli to.2. że każdy eksperyment uwzględnia rzeczywistość społeczną w niepełny sposób. dążąc przy tym do maksymalnego ograniczenia skutków ruchliwości i dynamiki społecznej. ale sprawdzać daną tezę także w sytuacjach pozaeksperymen-talnych. Konieczny dystans czasowy. co znowu nie jest wcale łatwe do zrealizowania w perspektywie badawczej. że ich wyniki są bardziej ubogie1. ograniczając się tylko do pewnych jej wycinków czy aspektów. Przeciwnicy eksperymentu zwracają też uwagę na to. Ale tego rodzaju ograniczenia eksperymentu powodują jednak. b) eksperymenty ex— post — facto i eksperymenty projekcyjne oraz c) eksperymenty j e d n o c z e s n e i eksperymenty sukcesywne. jeżeli nie są one badane równocześnie. co może rzutować na autentyczność ich zachowań. Jego istotną cechą jest to. Rodzaje te możemy ująć w takie oto pary: a) eksperymenty projektowane w terenie i eksperymenty laboratoryjne. 2. jak im wydaje się. jakie zostały uwzględnione w eksperymencie. że badani — świadomie lub nieświadomie — nastawiają się odpowiednio psychofizycznie do warunków 87 eksperymentu. Na skutek tego uogólnienia oparte na eksperymencie są często zawodne w praktyce. może więc utrudniać rozstrzygnięcie kwestii czy stwierdzone różnice są naturalnym następstwem ich specyfiki warunków życia. jaki istnieje między badaniami każdej z grup. Oczywiście nie zawsze konieczne jest posługiwanie się grupą kontrolną czy też większą ilością grup eksperymentalnych. RODZAJE EKSPERYMENTÓW STOSOWANYCH W NAUKACH SPOŁECZNYCH Ze względu na sposób przeprowadzania eksperymentu i jego charakter można wyróżnić kilka rodzajów eksperymentów. że badany zespół ludzi nie jest wyobcowany ze swego środowiska naturalnego w czasie przeprowadzanych badań. Toteż uczeni starają się prowadzić badania eksperymentalne możliwie z uwzględnieniem grup kontrolnych. które trudno wyeliminować całkowicie.2. czyli w szerzej pojętej praktyce2. Eksperyment projektowany w terenie Jest on najbardziej zbliżony do tego rodzaju eksperymentu. Okazuje się więc. czy też efektem wtórnym spowodowanym przez przenikania danych o przeprowadzonym eksperymencie z grupy eksperymentalnej do grupy kontrolnej. Mogą oni uprzedzać swoim zachowaniem domniemywane przez siebie życzenia badającego i zachowywać się tak. 2. że aby udowodnić prawdziwość jakiejś tezy trzeba odwoływać się nie tylko do eksperymentów. że należy się właśnie zachowywać ze względu na potrzebę badań.

właściwości ważnych dla badającego. Porównanie to pozwala stwierdzić. aby bodźce stosowane przez eksperymentatora na zbiór eksperymentalny nie przenikały do zbioru kontrolnego. Zasadniczą sprawą w omawianym rodzaju eksperymentu jest objęcie kontrolą istotnych zmiennych dla danej zbiorowości oraz takie zapewnienie izolacji pomiędzy wybranymi grupami. są następstwem działania zmiennej lub zmiennych modyfikowanych w czasie eksperymentu. „zmienne". przekazuje odpowiednie informacje itp. powinny być ściśle określone i ujęte w mierzalne kategorie. stosuje się określone bodźce. poddaje się badaniom dla ustalenia porównywalnych cech i wspólnych właściwości każdego z nich. na zasadzie podobieństwa cech społeczno-demograficznych i in. Po zakończeniu eksperymentu oba zbiory bada się ponownie. aby były ze sobą porównywalne. 88 Przed przeprowadzaniem zamierzonego eksperymentu oba wybrane zbiory. Cechy te. tzn. która dobiera się tak.Przy przeprowadzaniu eksperymentu omawianego rodzaju posługujemy się z reguły dwoma zbiorami ludzi: grupą eksperymentalną i grupa kontrolną. ściślej mówiąc. które są ważne ze względu na dany rodzaj doświadczenia. „eksperymentalny" i „kontrolny". Po dokonaniu powyższych ustaleń na zbiór eksperymentalny oddziałuje się w sposób przewidziany w planie badań. a uzyskane wyniki porównuje się z tymi. czy i w jakim stopniu różnice występujące między grupą eksperymentalną a kontrolną zostały spowodowane właśnie przez eksperyment. np. Posługiwanie się grupą eksperymentalną i grupą kontrolną w badaniach zjawisk społecznych można przedstawić schematycznie w następujący sposób: GRUPA EKSPERYMENTALNA pierwotny pomiar zmienn>'ch zależnych 1 stosowany bodziec w czasie eksperymentu (zmiennelniezależne) porównanie _______________> i_______________ GRUPA KONTROLNA P°™wny pomiar zmiennych zależnych w celu ustalenia zgodności . czyli tzw. tzn. jakie zebrano przed przeprowadzeniem eksperymentów. środki. czyli badanymi zbiorami.

a ich wyniki poddano kolejnemu porównaniu. R. że zostały one spowodowane właśnie przez zastosowane bodźce. Kolejnym przedsięwzięciem badawczym było poddanie grupy eksperymentalnej odpowiednim bodźcom przewidywanym w doświadczeniu. czyli właśnie laboratoryjną sytuację dla dobranego przez siebie zbioru ludzi. w którym badający tworzy wyizolowaną. ukazującym doniosłą rolę Murzynów w historii Ameryki. które zgodziły się na uczestnictwo w badaniach. w oparciu o i------------------ .2.2. W tym celu wyłoniono pewien zbiór osób. wydawały się potwierdzać przyjęte przypuszczenie. Po tym eksperymencie przeprowadzono ponowne badania obu grup oddzielnie.ponowny pomiar zmiennych zależnych porównanie ------------------> w celu ustalenia niezgodności jako następstwa zastosowanego bodźca ponowny pomiar zmiennych zależnych 89 Dla zilustrowania przedstawionego schematu posłużymy się badaniami przeprowadzonymi w Stanach Zjednoczonych nad możliwością kształtowania opinii i postaw poprzez przezwyciężanie istniejących przesądów rasowych. jakie omawia E. jakie pojawiły się między badanymi grupami. Eksperyment laboratoryjny Eksperyment laboratoryjny jest takim przedsięwzięciem badawczym. a następnie podzielono go na dwie grupy — maksymalnie podobne do siebie ze względu na cechy społeczno-demograficzne — czyli na grupę: kontrolną i eksperymentalną. po czym porównano wyniki tych badań i stwierdzono zbieżności przesądów rasowych w obu grupach. w celu ustalenia istniejących przesądów. Różnice. Za pomocą odpowiednich technik badawczych ustalono jakie przesądy rasowe są charakterystyczne w każdej z nich i jakie powodują one opinie i postawy. 2. Babbie. W tym celu posłużono się filmem dokumentalnym.

że po paru minutach eksperymentator powrócił do pomieszczenia. czy np. traktowanie przez badającego ludzi.hipotetycznie zestawione zmienne. Eksperyment ex—post—facto Eksperyment ten polega na badaniu określonego zaszłego zdarzenia społecznego. Wywołując w ten sposób frustrację u dzieci z grupy B. przyjęty przez nas kompleks uwarunkowań potwierdza się rzeczywiście. czasu trwania itp. systemy kodyfikacji i miar różnych typów i rodzajów zachowań. Klasycznym poniekąd przykładem eksperymentu omawianego typu są badania Heleny Christiansen nad prawdziwością hipotezy: „im większa ilość lat nauki szkolnej — tym lepsza kariera ekonomicznozawodowa. Trudno bowiem uważać za dopuszczalne bez wszelkich skrupułów takie np. Do zamierzonego eksperymentu wybrano 20 dzieci. elementów. sztucznych sytuacji ma na celu wykluczenie wpływu wszystkich innych czynników poza tymi. Dlatego też jeszcze przed podjęciem badań trzeba ustalić możliwie dokładnie warunki eksperymentu 90 i zaplanować jego przebieg. Dalsze czynności eksperymentatora były następujące: dzieci z grupy A poproszono do pomieszczenia pełnego zabawek i zachęcano do zabawy według ich upodobań. aby obie były podobne ze względu na cechy społeczno-demograficzne. Tworzenie określonych. jakie powoduje ich frustracje. Następnie odebrał im zabawki. przejawiająca się w awansach i we wzroście uposażenia danego osobnika". Zależności między tymi zmiennymi są weryfikowane poprzez manipulację jedną lub więcej zmiennymi i poprzez sprawdzenie potencjalnego wpływu zmiennych. które nie należą do sprawdzanych hipotez3. jakie się im przypisuje. którego uwarunkowania i rozwój analizuje się retrospektywnie. aby prowadzić szczegółową obserwację zachowań badanych i ustalić kierunek ich agresji4. Podobnie postąpiono z dziećmi z grupy B. starając się ustalić. sposobów jego realizacji. które . mają istotnie taki wpływ na zachowanie ludzi. pozostawiając jedynie dużego pluszowego niedźwiadka. Dla ilustracji eksperymentu tego rodzaju omówimy pokrótce badania. iż wzięły zabawki. z tym jednak. Przedstawiony przykład ukazuje wyraźnie. jakie zamierzamy obserwować w badaniach. które badający podzielił na dwie grupy: A — grupę kontrolną i B — grupę eksperymentalną — dbając o to. a istotnymi czynnikami ograniczającymi sąw zasadzie względy natury etycznej. że możliwości inicjatyw eksperymentów są w tego rodzaju doświadczeniu duże. a celem eksperymentu jest stwierdzenie czy dane zmienne — zależne i niezależne. W eksperymencie laboratoryjnym badający ma możliwość kontrolowania każdego kroku w podjętych przez siebie badaniach oraz modyfikowania warunków przeprowadzonego doświadczenia. dobór losowy. jakie ułatwiają modyfikowanie procesu badań. np. 2. wielkości badanego zbioru. a więc wszystkie te elementy.2. w jakim ta grupa przebywała i zaczął krzyczeć na dzieci za to. czy tłumaczy nam po prostu genezę danego faktu. W eksperymencie omawianego typu zachowanie badanych jest więc kształtowane przez badającego. W tym celu można stosować różne sposoby doboru grup. zasady doboru uczestników.3. badający udał się do ukrytego pomieszczenia obserwacyjnego. tzn. których celem było ustalenie zależności między frustracją a agresją w przypadku dzieci.

w których stosowano różne testy. które poza badanym czynnikiem. umożliwiających uzewnętrznianie uczuć. im większy jest właśnie upływ czasu. długością lat nauki. Ubytki tego rodzaju powodują oczywiście określone zmiany w strukturze społecznej danego zbioru. Do wymienionych badań wytypowano absolwentów z przed dziesięciu lat. Właściwie eksperymentalny charakter tego rodzaju badań polega po prostu na próbach rekonstrukcji uwarunkowań danych zjawisk społecznych i na odtwarzaniu ich prawdopodobnego przebiegu. test Rorschacha. „metodach projekcyjnych". na zestawieniu wyselekcjonowanych osób parami z punktu widzenia przyjętych zmiennych. płeć. np. działacza robotniczego. uczonego itd. starano się ustalić zaangażowanie uczuciowe.in. zawód ojca. przesądy. które nie uzyskały matury. jaki można było poddać badaniom szczegółowym w celu weryfikacji wymienionej hipotezy. opartą m. Jest to niewątpliwie swoisty rodzaj eksperymentu możliwego w naukach społecznych. pacyfistę. 2. że z upływem czasu w każdym zbiorze ludzi następują pewne naturalne ubytki. testów wolnych skojarzeń rysunków. jednego rocznika.2. ponieważ uczęszczały krócej do szkoły. mogą mieć wpływ na sukcesy lub niepowodzenia zawodowe. dla ustalenia wpływu stereotypów na opinie i postawy ludzi w stosunku do przedstawicieli innych ras. co nie może być faktem obojętnym dla badającego. kategorii społecznych itp. jak duży jest wpływ przeróżnych stereotypów i przesądów na wyobrażenia ludzi o kapitaliście.. który w momencie podjęcia badań obejmował 2127 nazwisk. Badania tego rodzaju ukazały m. zdolności umysłowe (ustalone według ocen szkolnych) itp. zbiorowości6. „czynnika czasu" i związanego z nim „efektu śmiertelności". Okazywano badanym np. uczonym oraz o ludziach tym podobnych kategorii społecznych. czyli w latach wielkiego kryzysu. którzy uzyskali maturę oraz kontrolny — obejmujący osoby. czyli po 23 w każdej grupie. narodowość rodziców. Za pomocą owych metod. kilka zdjęć osób nieznanych szerszemu 92 ogółowi i proszono o wskazanie kto. ze zbioru. pragnień itp.4. Eksperyment projekcyjny Omawiany eksperyment opiera się na tzw. Poprzez skrupulatną eliminację. który przejawia się w tym. tzn. Powyższe badania pozwoliły także uchwycić wpływ tzw. które pierwotnie były stosowne przez psychologów i psychiatrów dla celów diagnostycznych. np. spośród owych osób jest. pozostało tylko 46 osób.in. Uzyskano w ten sposób zbiorowość choć statystycznie niewielką ale metodologicznie poprawnie ustaloną co pozwoliło na potwierdzenie hipotezy. obrazków itp.przeprowadzono w 1935 r. tym większe. właściwości badanych osób. test tematycznej apercepcji TAT. 91 spośród których wyselekcjonowano pewien zbiór osób. stanów psychicznych badanych. Następnie ustalono pewną ilość zmiennych. . grup etnicznych. a ściślej biorąc po prostu wygląda na kapitalistę. zdolności kojarzeń itp. jak np. że wyższa ilość nauki ma pozytywny wpływ na karierę zawodową5. Nieco później metody te zastosowano również w badaniach socjologicznych. działaczu robotniczym. Wyselekcjonowany zbiór podzielono na dwa podzbiory—e ksperymen-t a 1 n y —obejmujący tych.

Aby uczynić zadość wymogowi równoczesności przy badaniu co najmniej dwóch grup. 2.2. Ilustrując tę drugą możliwość Atteslander wymienia np.Eksperyment projekcyjny — ogólniej biorąc — polega na badaniu danego zjawiska społecznego w każdej sytuacji. Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne Sąto eksperymenty polegające na równoczesnym badaniu jednego.5. dwóch lub nawet więcej zbiorów ludzi. różnym bodźcom. 93 Schematycznie eksperyment sukcesywny można przedstawić w następujący sposób8: Przed zastosowaniem bodźca Po zastosowaniu bodźca Grupa kontrolna Grupy eksperymentalne B C D utrzymanie bodźca na tym samym poziomie natężenia wzrost intensywności bodźca do x wzrost intensywności bodźca do 2x . Eksperymenty te — w porównaniu z poprzednimi — polegają na tym. czyli grupy które poddajemy np. co oczywiście wymaga odpowiednich środków kadrowych i technicznych. że dany zbiór lub zbiory ludzi poddaje się dwom badaniom. zamierzone badania muszą być prowadzone równolegle. współokreślającymi dane zjawisko. które są przeprowadzane w różnym czasie. odpowiedniej ilości przeszkolonych eksperymentatorów. Wymaga to — rzecz jasna — ścisłej obserwacji i selektywnej kontroli nad poszczególnymi czynnikami. np. jakie wywołują one skutki u badanych. Badający może sam zaplanować taki eksperyment. ale może też wykorzystać do tego celu przedsięwzięcia różnych instytucji. pomieszczeń itp. jaki wpływ na procesy dezintegracyjne ma przeniesienie części dotychczasowych mieszkańców baraków dla ubogich do nowych bloków mieszkalnych7. Z reguły badania takie prowadzi się przed i po zastosowaniu określonych bodźców w stosunku do zbiorów ludzi poddanych eksperymentowi. badania dotyczące tego. kiedy wprowadzamy nowe bodźce i obserwujemy.

Selltiz. T. Federico.61 i nast. Deutsch i S. Eksperymenty sukcesywne mogą być oczywiście mniej i bardziej złożone w porównaniu z przedstawionym schematem.J. 1975. 6 Zob.C r = D. s. * Zob.J. F. 7 Zob. Babbie.14. op. Dickson.. Untersuchungsmethoden der Soziolfor-schung. Hatt.in. Szostkiewicz. Hatt. Wybór tekstów pod red. Methods in Social Research. Belmont California 1975. s. Zob. P.J. R. Fellin.K.R. M. cit. The Praclice of Social Research. W. s. s. s. Itasca.254 i nast. s. s.182 i nast. Warszawa 1965. Mass. Roethlisberger i W. s.-D Na podstawie stwierdzonych różnic można ustalić. i uzupełn. w: Metody badań socjologicznych. 433-481. C. N. wyd. Meyer. Nowaka. Goode i P.wzrost intensywności bodźca do 3x B. Neuwied-Darmstedt 1972. -------------------------> Porównanie wyników badań uzyskanych przed i p o zastosowaniu bodźca pozwoli na uchwycenie różnicy (r) według następującego wzoru: r = A.57-58 i J. Teil II. Doby. J.J.in. Methoden der empirischen Sozialforschung. M. 2 3 Zob. Ale nawet najbardziej prosty eksperyment tego typu wymaga przynajmniej dwóch kolejnych. Goode i P. N. Management and the Worker.York-Toronto-London 1952. Procedury i techniki badań socjologicznych (Skrypt). S. Cambridge 1939. odwołując się do swoich badań prowadzonych w Western Electric Hawthorne Works w Chicago.C. F.W. Warszawa 1961. Reading. Exemplars of Social Research.33-34.K. 181. Dickson. też „Badania eksperymentalne". gdzie znajduje się m. Jahoda. Sociology. 8 Zob. Zob.J.II popraw.-A r = Ci . postępujących po sobie badań. Atteslander. Illinois 1969. 95 . York 1967. Cook.. Ph. tłumaczenie fragmentu w/w książki W. Tripodi i H. E. An Introducion to Social Research. T. 5 Porównaj: St.95. 94 PRZYPISY 1 Na dużąprzydatność grup kontrolnych w badaniach socjologicznych wskazali m.J. s. zob. Roethlisberger i W. czy i jaki jest wpływ stosowanych bodźców na badane zbiory ludzi. D.

Można posługiwać się np. częstotliwość ich występowania. Badania te są dogodną okazją do penetracji kompleksowej danych środowisk. np.1. jakie występująnp. co jest sprawą ważną dla socjologa lub etnologa. W socjologii są one stosowane wówczas. Badania terenowe można prowadzić w zbiorowościach zwartych przestrzennie. sposoby produkcji. w takich. instytucje społeczne itp. Przedmiotem badań terenowych mogą być warunki życia poszczególnych społeczności ludzkich oraz wytwory materialne i niematerialne. dane zawarte w różnych sprawozdaniach. przeróżne wierzenia.3. Jedną z istotnych cech tych badań jest konieczność utrzymywania przez badającego osobistych związków z daną zbiorowością'. które trudno ustalić za pomocą innych metod badawczych znanych naukom społecznym. ale pozwalają także na uchwycenie ich tendencji rozwojowych. Pouczającym przykładem takiej właśnie postawy są doświadczenia badawcze wybitnego polskiego etnosocjo-loga Bronisława Malinowskiego2. którzy go interesują. BADANIA TERENOWE OKREŚLENIE BADAŃ TERENOWYCH Badania terenowe zostały zapoczątkowane przez etnologów i etnografów. b) Badania typu socjologicznego—są podobne do wcześniej wymienionych — ale różnią się od nich tym. to powinien z tego skorzystać. że musi on czynnie uczestniczyć w życiu badanych. Jeżeli jednak badający ma możliwość brania udziału w życiu badanej zbiorowości. opinie. ankietą. twory świadomości ludzi3. . 3. obserwacją. stereotypy itp. że uwzględnia się w nich również dane ilościowe. wywiadem. analizą dokumentu itp. można 96 zgromadzić różne materiały badawcze zarówno pod względem jakościowym. Do materialnych zaliczymy np. Badania terenowe pozwalająteż dostrzec wiele drobnych różnic. Do niematerialnych natomiast zaliczymy np. Nie znaczy to. Badania te stwarzają nie tylko możliwości lepszego poznania uwarunkowań i złożoności danych zjawisk.2. w których badający może bez większych trudów dotrzeć do każdej jednostki badanej populacji. W zależności od stosowanych metod i technik zbierania danych. TYPY BADAŃ TERENOWYCH Ze względu na zakres badań i stosowane techniki badawcze można wyróżnić następujące typy badań terenowych4: a) Badania typu etnologicznego. jak i ilościowym na temat interesujących nas problemów. ponieważ uzyskuje wówczas dodatkowe szanse zebrania ciekawych danych lub wzbogacenia posiadanych wiadomości o ludziach. w których przypadku badający uczestniczy w codziennym życiu interesującej go zbiorowości i na podstawie poczynionych obserwacji stara się wyjaśniać interesujące go zjawiska społeczne. pomijając ilościowe aspekty. w opiniach badanych ludzi. tzn. 3. struktury społeczne. np. W badaniach terenowych można posługiwać się różnego rodzaju technikami w celu zebrania potrzebnych nam danych. technikami badań. kiedy interesujące nas fakty czy zjawiska chcemy postrzegać w ich naturalnym kształcie społecznym.

o dobrze zorientowanych informatorach itp. np.rejestrach itp. a ściślej biorąc zbiorowości. pozwalające na zebranie zarówno materiałów o charakterze jakościowym jak i ilościowym. Uściślenie planu możliwe jest dopiero po dokonaniu odpowiedniego rozeznania terenu badań. Zwiad terenowy —jego celem jest uściślenie założeń wymienionych w pkt. natężenie. Z tego faktu nie należy jednak wysnuwać wniosku. w którym zostaną uwzględnione aspekty merytoryczne i metodologiczne danych przedsięwzięć. częstotliwości itp. 97 przewidywanej do badań ze względu na podjęty problem. Wstępne planowanie zamierzeń badawczych. rozeznanie istniejących w terenie źródeł informacji o badanych problemach. o istniejących zbiorach dokumentów. którzy będą przedmiotem dalszych zainteresowań badawczych.3. wskaźniki ilościowe. a ponadto: zebranie danych umożliwiających ogólną charakterystykę zbiorowości. co chcemy lub uważamy. b. zarówno od strony teoretycznej. polegająca na tym. jaką zamierza się badać.in. — wreszcie ustalenie nietypowych zjawisk. c) Badania typu socjo-psychologicznego. mamy na myśli ukazanie w sposób możliwie wyraźny problemów. Wskazane jest pozyskanie dla badań lokalnych przywódców. że badania tego rodzaju opierają się po prostu na improwizacji. które chcemy poprzez badania zweryfikować. Opracowanie programu badań. ale również ukazujące ich rozmiary. o jakich warto wiedzieć podejmując badania.których celem jest umożliwienie zebrania materiałów dotyczących określonych stanów świadomości badanych ludzi. Istotnym elementem przygotowań jest opracowanie schematu postępowa-ma badawczego. który powinien zawierać następujące punkty5: a. specyficznych dla danego środowiska. jaką zamierzamy poddać badaniom. Poprzez badania tego typu uzyskuje się więc materiały wskazujące nie tylko na występowanie określonych zjawisk. źródłach. jakie zamierzamy podjąć oraz hipotez. ponieważ ułatwia to kontakty z danym środowiskiem. c. Kiedy mówimy o aspektach merytorycznych programu badań. Rezultaty zwiadu terenowego umożliwiają dokonanie korekt zamierzeń badawczych oraz sformułowanie szczególnego programu badań. 3. Otóż właśnie ze względu m. powiększania ilości badanych itp. w powiązaniu z warunkami ich życia społecznego. dotyczące sposobu zbierania materiałów. co umożliwia przeprowadzenie analiz o charakterze ilościowo-jakościowym. a). nawiązanie pierwszych nieformalnych kontaktów z ludźmi. że należałoby zbadać i poznać. . które powinno zawierać określenie problemu i metod badawczych oraz zbiorowości. co też powinno znaleźć odzwierciedlenie w naszym planie badawczym. Dla realizacji tego celu stosuje się zróżnicowane techniki badawcze. czyli rozpoznanie danego terenu. Aby uzyskać tego rodzaju informacje konieczny jest rekonesans. na wspomnianą cechę wymagają one szczególnie starannego przygotowania. że badający musi w czasie ich prowadzenia podejmować doraźnie różne decyzje. Słowem chodzi tu o to wszystko. jak i techniczno-organizacyjnej. PRZYGOTOWANIE BADAŃ TERENOWYCH Jedną z istotnych zalet badań terenowych jest niewątpliwie ich elastyczność.

Czynności przewidywane w punktach a) — d) miały na celu przygotowanie głównego przedsięwzięcia. Toteż w każdych badaniach omawianego typu istotną sprawą jest dobór właściwych metod i narzędzi. gdy badania mają charakter zespołowy.b). Ewentualne zmiany. to konieczność dokonywania większych korekt w czasie ich trwania jest mało prawdopodobne. pkt. Sprawdzenie metod i narzędzi badawczych. jak i jakościowej. f. ponieważ zastosowanie obu analiz pozwala na pełniejsze i bardziej wnikliwe wykorzystanie zebranego materiału. zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. To. Jest to niewątpliwie decydujący moment w badaniach terenowych i dlatego musi być on nie tylko starannie przygotowany. Analiza i opracowanie zebranych materiałów. Po zakończeniu badań zebrane materiały muszą być poddane analizie ilościowej lub jakościowej.Metodologiczne aspekty dotyczą z kolei refleksji nad tym jak realizować zamierzenia badawcze. Wspominaliśmy wcześniej. a także po badaniach próbnych. jakimi chcemy się posługiwać (zob. . specyfikę społeczności i terenu. Jego realizacja wszakże wiąże się z wejściem badającego (lub zespołu badających) na przewidziany teren oraz z przeprowadzeniem zaplanowanych badań. to z reguły po przeprowadzonych próbach dokonuje się jeszcze pewnych poprawek narzędzi badawczych (np. jakie z reguły przeprowadza się na zbiorowości kontrolnej. że w badaniach terenowych można zbierać potrzebne dane za pomocą różnych metod i narzędzi badawczych. jakim są zamierzone badania terenowe. Natomiast w przypadku bardziej pobieżnych przygotowań konieczność takich korekt jest z reguły pewna i może być bardzo duża6. zależy od danego materiału. jaki chcemy badać. Już we wstępnej fazie zamierzeń badawczych przewidujemy metody i techniki. Warto też wspomnieć o tym. e. Realizacja badań. d.a). 98 Jeżeli nawet pierwotny wybór był trafny. ponieważ niekiedy wystarcza w zupełności opis jakościowy. to nie zawsze kwantyfikacja jest nam rzeczywiście potrzebna. czyli na zbiorze podobnym ze względu na swoje właściwości społecznodemograficzne do tego. czy też uzupełnia się przewidywane wcześniej narzędzia — nowymi. ze względu na podjęty problem. to wówczas istotną sprawą jest zapewnienie odpowiedniej koordynacji pracy całego zespołu. ale także konsekwentnie realizowany. aby nie doprowadziły do zniweczenia zamierzeń badawczych. pkt. Jeżeli badania zasadnicze są poprzedzone starannymi przygotowaniami zwłaszcza (zwiadem terenowym i próbą metod i narzędzi). jaka analiza może być zastosowana w konkretnym przypadku. Wstępne koncepcje na ten temat możemy niekiedy modyfikować po dokonanym zwiadzie (zob. w konstrukcji ankiet czy kwestionariuszy wywiadów). muszą być przeprowadzone ostrożnie tak. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmujemy wszakże dopiero po sprawdzeniu planowanych metod i narzędzi badawczych. które są przedmiotem zainteresowań. Oczywiście najlepiej dysponować takimi danymi. że zawsze wtedy. Nie wszystkie dane dadzą się łatwo wyrazić liczbowo a jeśli nawet. które kwalifikują się zarówno do analizy ilościowej. jeżeli okażą się konieczne.

niechęci itp. uczuć lub wrogich postaw. Jeżeli nie może występować jako np. . to często po prostu „wnioski naciągane". d) wyłączny obserwator7. a wówczas trudno prowadzić badania i liczyć na wielkie efekty w zbieraniu danych.wyciągane" jak to się często nie tylko mówi. to wówczas musi przypisać sobie taką rolę. Należy przy tym pamiętać. Raymond Gold — zastanawiając się nad możliwymi postawami badającego zjawiska społeczne — wymienia cztery następujące postawy: a) wyłączny uczestnik. bez względu na to. które nie są logicznym następstwem istniejących przesłanek. w tym znaczeniu. że wie się o czymś lepiej niż badani. skłonność do krytykowania czy pouczania badanych — może ich łatwo zrazić do badającego. które wcale 99 nie wynikają logicznie z danych przesłanek. Sprawozdanie takie powinno zawierać wnioski. uzasadniającymi jego obecność wśród danych ludzi. b) uczestnik — obserwator. a wówczas powinny one być po prostu wysnuwane. czyli takie formułowanie wniosków. głośne powątpiewanie co do prawdziwości słyszanych wypowiedzi.Po przeprowadzonej analizie można przystąpić do sporządzenia sprawozdania z przeprowadzonych badań. lecz co gorsze robi. życzliwość. ale również powinna posiadać zdolność łatwego nawiązywania kontaktu z ludźmi i szybkiej adaptacji do danych warunków środowiskowych. że kiedy mówi się o „wyciąganiu wniosków". c) obserwator — uczestnik. lecz arbitralnym sądem. jak też możliwa do przyjęcia dla badanych. jakie wynikają z zebranego materiału i zostały ujawnione poprzez analizę ilościową lub jakościową.Taktowność. Brak cierpliwości. Zwróćmy tu uwagę na to. etnolog czy socjolog. W kontaktach z badanymi należy zachowywać maksymalną cierpliwość i nie okazywać zniechęcenia ani zaangażowań uczuciowych w odniesieniu do określonych opinii. to sugeruje się Poniekąd działanie na siłę. że zestawione wnioski powinny wynikać z danego materiału. postaw czy występujących konfliktów. zniechęcenie. ZACHOWANIE BADAJĄCEGO W BADANIACH TERENOWYCH Osoba prowadząca badania omawianego typu powinna być nie tylko dobrze przygotowana w zakresie znajomości metod badawczych i umiejętności posługiwania się nimi. która będzie zarówno wysoce prawdopodobna. a nie '. Każdy badający. że nie będzie wywoływała u nich zgorszenia. ani nie powinno się też manifestować tego. 3. a więc takie. nieufności. uprzejmość — na poziomie przyjętym w danym środowisku — oraz neutralność — w przypadku sporów środowiskowych — są nieodzownymi wymogami zachowania badającego. wchodząc w obce środowisko. powinien dysponować również przekonywającymi racjami. co naprawdę z nich wynika. który prowadzi badania. „Wnioski wyciągane".4. wyrażanym przez daną osobę.

takie niebezpieczeństwa: 1) ludzie. Szostkiewicz. aby nie zwrócili oni uwagi na ten fakt. nie zapomina o tym. 197-9. że postawa taka nie daje tak dużych możliwości naukowej penetracji. świadomi tego.R. Badający. że występuje przede wszystkim jako obserwator. ponieważ trudno niekiedy uczestniczyć w różnych zdarzeniach tak dalece biernie. w: Sociologists at Work. a jego uczestnictwo w danej sytuacji jest mniej lub bardziej drugoplanowe.Przyjrzyjmy się bliżej charakterystyce wyróżnionych postaw: Ad a. California 1971.cit. 6 Zob. Hammond. B. jakie mają miejsce w danym środowisku i są przedmiotem jego zainteresowań naukowych. N. też: Metody badań socjologicznych.cit. op. jakąprzyj-muje badający. że są przez kogoś badani. Dwoisty charakter postawy badającego może wszakże powodować m. Geer.E. op. ale też nie kryje się z tym. W przypadku przyjęcia postawy pełnego i wyłącznego uczestnika. Dużych umiejętności wymaga również tak dyskretne zainstalowanie się wśród badanych. . (Warszawa 1967). Ale jest to też postawa nie łatwa. 2 Zob. 4 5 Zob. St. s. Ad d. że są przedmiotem naukowej penetracji. Analyzing Social Settings. który jeśli znajdzie się dajmy na to wśród demonstrantów czy na boisku sportowym.341. Lofland. wydaje się. s. Malinowskiego.28-29.331-350. który identyfikuje się przede wszystkim z rolą badającego. Jest to typowa postawa sprawozdawcy. Adc. który przyjął postawę uczestnika — obserwującego. 2) badający może ulec tak daleko posuniętej identyfikacji z badanymi. badający stara się uczestniczyć autentycznie w tych wszystkich zdarze100 niach.14-15. Ad b. s. to osobnik. nieautentycznie. tzn.York-London 1964.. 101 PRZYPISY 1 Zob.30-33. Dzięki takiej właśnie postawie badającego — badani nie zdają sobie nawet sprawy z tego faktu. Ph. a swoje uczestnictwo traktuje w sposób drugorzędny. op. E.in. Wyłączny obserwator jest przykładem skrajnej postawy.cit. że prowadzi badania. Biorąc pod uwagę powyższe trudności. 3 J. żeby można było zachować tylko postawę obserwatora. s. Zob.. Belmont. s. op. s. Szostkiewicz. jak Szkice z teorii kultury (Warszawa 1958) {Argonauci zachodniego Pacyfiku. Babbie. takie dzieła Br. Porównaj: St.. Obserwator — uczestnik. że zatraci potrzebny dla obiektywizmu dystans. że są przedmiotem badań mogą zachowywać się w sposób sztuczny.cit. pod red. bierze pełny udział w życiu danych ludzi. jakie dająpostawy zakładające uczestnictwo w życiu badanej zbiorowości. First Days in thie Field.. Oczywiście konsekwencje obu tych niebezpieczeństw mogą być istotne dla rezultatów badań. praca zbiór. np.

30-39. którzy do nich przynależą. Z tych więc względów istotnym elementem w omawianych badaniach jest próbka reprezentacyjna. czyli obejmuje tylko jakiś fragment (podzbiór). Roles in Sociological Field Observation. Jeżeli z jakiejś populacji wyłonimy w dowolny sposób kilka ludzi. 102 4. a jej początków możemy upatrywać już w XVIII w. s. Wówczas badania takie mają charakter całościowy. jeżeli jej dobór jest właściwy pod względem metodologicznym. Omawiana metoda została wypracowana przez różne instytuty zajmujące się badaniami opinii publicznej. c) możliwość dokładnego przeprowadzenia zamierzonych badań oraz d) w sytuacjach. co skłania najczęściej do wyboru metody reprezentacyjnej — wymienia następujące argumenty: a) możliwość zebrania aktualnych danych w stosunkowo krótkim czasie.7 Zob. b) mniejsze koszty badań. Simmons.2. Gold. Są one w zasadzie wtedy możliwe. Badania metodą reprezentacyjną obejmująwięc wszelkie zbiorowości ludzkie i mają na celu dostarczenie ilościowych i porównywalnych danych w tych sytuacjach. zwany na ogół próbką reprezentacyjną danego 103 zbioru. praca zbiór. kiedy istnieją uzasadnione przypuszczenia. Zwróćmy uwagę. Rolf Ludwig1 — zastanawiając się nad tym. w których nie mamy realnych możliwości przebadania wszystkich osób interesującej nas populacji. Mass. lub też wchodzą w grę wymienione argumenty. że próbka reprezentacyjna nie jest po prostu dowolnym fragmentem danego zbioru. jaka nas interesuje. McCall i J. słynny Instytut Gallupa. a zasady doboru takiej próbki stanowią ważny problem metodologiczny. R. 4.1. Często mamy jednak do czynienia z tak licznymi zbiorowościami. Reading. w których badany przedmiot ulegałby zniszczeniu — a w odniesieniu do osób. czyli całąpopulację. z którego ona pochodzi (czyli ten zbiór reprezentuje). to będą oni stanowili niewątpliwie . Dlatego też często pojawia się konieczność przeprowadzania badań reprezentacyjnych. Dlatego też wnioski.L. BADANIA CAŁOŚCIOWE I REPREZENTACYJNE OKREŚLENIE BADAŃ REPREZENTACYJNYCH I PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W badaniach społecznych możemy niekiedy przebadać wszystkich osobników w danej zbiorowości. gdy dana populacja nie jest zbyt liczna. pod red. jakie wynikająz badań tej próbki. że trudno byłoby przebadać wszystkich osobników.L. mogą być ważne dla całego zbioru. 1969. że obejmuje ona tylko część osób przynależnych do badanego zbioru. że będą one zbyt narażone na niekorzystne skutki badań — i dlatego właśnie badania całościowe byłyby nie wskazane. które koncentrują się tylko na jakiejś części osobników interesującej nas zbiorowości.J. Istotną cechą badań metodą reprezentacyjną jest to. G. jak np.

1/100. dwukrotnie podnieść stopień pewności próbki reprezentacyjnej to musimy podnieść jej liczebność czterokrotnie. z której ta próbka pochodzi. Zaliczamy tu np. Błędy przy tworzeniu reprezentacji mogą mieć charakter: a) przedmiotowy lub b) wynikać z błędów metodologicznych popełnionych przy doborze próby. im bardziej różnorodna zbiorowość — tym większa musi być próbka. 4. stanowiący jak gdyby miniaturę tego układu. Inaczej mówiąc: jeżeli próbka została dobrana w sposób metodologicznie zasadny. Reprezentację może stanowić bowiem np. który pod względem swojej struktury i składu odpowiada wiernie temu zbiorowi. poglądów i postaw) w badanej próbce reprezentacyjnej odpowiada proporcjonalnie strukturze i zróżnicowaniu tychże właściwości w całej populacji. im więcej kategorii chcemy uwzględnić w naszych badaniach — tym większa powinna być próbka. Jest to zatem swoisty model. którego część stanowi.2. Ad a. jaki cechuje badaną zbiorowość. że struktura i zróżnicowanie właściwości (np.pewien fragment. której fragment ona stanowi. O tym jak wielka powinna być dana reprezentacja decydujemy biorąc pod uwagę następujące okoliczności: a) stopień r ó ż n o r o d n o ś c i. z którego została pobrana. której rozstrzygnięcie wymaga oceny zarówno sposobów utworzenia tego podzbioru. im większą badamy reprezentację — tym większa dokładność naszych wniosków o zbiorowości. Jeżeli chcemy np. jak i jego właściwości. które utrudniają pełne rozpoznanie jej . jakie zostały uzyskane w wyniku przebadania próbki reprezentacyjnej. Na podstawie rachunku prawdopodobieństwa przyjmuje się. jakie wynikają z takich cech badanej zbiorowości. WIELKOŚĆ PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ Jak wielka powinna być próbka reprezentacyjna? Na to proste pytanie niełatwo odpowiedzieć w jednym zdaniu. jakie wynikająz jej właściwości są ważne dla całej populacji. Czy będąjednak próbką reprezentacyjną— to odrębna kwestia. 1/4. to wnioski. którą badana próbka reprezentuje3. błędy. I w oparciu o takie założenia dopuszcza się możliwość wysnuwania wniosków dotyczących całości danego zbioru ludzi z materiałów badawczych. czyli z jakiego został wyłoniony. ściślej podzbiór danej populacji. który też określa z góry ustalone i dopuszczalne granice błędu4. a nawet 1/25 000 czy 1/50 000 wielkiej zbiorowości. c) stopień dokładności i pewności jakie zamierzamy osiągnąć w badaniach. 104 D) ilość kategorii statystycznych na jakie ma być podzielona badana zbiorowość. jeżeli jest takim podzbiorem. Bliższą charakterystykę zasad doboru próbki reprezentacyjnej przedstawimy nieco później. Najogólniej biorąc podstawą obliczenia wielkości próbki jest rachunek statystyczny. Próbka jest tylko wówczas reprezentacyjna. 1/10.

jakie są typowe składniki społeczno-demograficzne tej zbiorowości i w ten sposób tworzy 105 sobie jej swoisty model. 4. swoistych kategorii społecznych. Wchodzą tu w grę wszystkie takie przyczyny. jak np. Przy wyborze kwotowym opieramy się na znanych nam obiektywnych składnikach danej zbiorowości. uwzględniając tym samym istniejące proporcje w strukturze płci danego zbioru. a dla kobiet 3/5. jak przedstawia się struktura badanej zbiorowości według przyjętych kategorii społecznych. Następnie. kategoria płci. Jeżeli np. zawodu itp. które opierają się: 1) na dowolnych zasadach. Ad a. że w badanej zbiorowości jest np. dobiera próbkę która powinna być odzwierciedleniem tego modelu. 4. jaką ustalamy w oparciu o przyjęte kategorie. Wybór wediug przekonań badającego Wyróżniamy tu: a) celowy i b) kwotowy wybór próbki. Następnie staramy się ustalić. którą następnie według kwot dobieramy. . METODY WYBORU PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W praktyce badawczej ukształtowały się swoiste metody wyboru próbki reprezentacyjnej. jakie w niej występują) błędy powstałe na skutek przyjęcia fałszywych założeń itp. które powodują że przy doborze próby nie uwzględnia się całej zbiorowości objętej badaniami. stwierdzamy. ludzi w poszczególnych klasach wieku.1. określamy odpowiednie „kwoty". jaki jest odsetek mężczyzn i kobiet. Zasadniczym mankamentem omawianego sposobu doboru próbki jest mniejszy lub większy subiektywizm. Ze względu na strukturę badanej zbiorowości. przyjętych według przekonań badającego ze względu na szczególne cechy danej zbiorowości lub cele badań i 2) na rachunku prawdopodobieństw.3. Jest to szczególnie niebezpieczne w odniesieniu do zjawisk społecznych. Ad b.rzeczywistej struktury lub poszczególnych elementów struktury (np. Najogólniej biorąc metody te możemy podzielić na takie. 40% mężczyzn. Ad b. takich. jaki występuje niestety zawsze przy próbach ustalenia przez badacza typowych cech danej zbiorowości i konstruowania jej modelu. Wybór celowy polega na tym. np. np. na występujących w niej podstawowych kategoriach społecznych. wieku. na podstawie których tworzymy sobie jej modelową wizję. Nikt nie jest wolny od różnych stereotypów czy nawet przesądów. które zawsze przeszkadzająw ustalaniu owych typowych cech badanej rzeczywistości. a 60% kobiet. jak licznie są reprezentowane wyróżnione zawody itd. czyli udziały danych kategorii w próbce. że badający — wykorzystuje posiada-ną wiedzę o badanej zbiorowości — stara się domniemywać.3. to wówczas przyjmiemy następujące kwoty w próbce: dla mężczyzn 2/5.

(„Zufallszahlen"). jakie między nimi występują. Dobór kwotowy nie jest zatem niezawodnym sposobem doboru próbki reprezentacyjnej. nie przesądza po prostu o tym. Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa Pod wymienionym tytułem ujmujemy wszelkie takie sposoby. W kwotowym sposobie wyboru próbki opieramy się wprawdzie na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. bardziej zasadnym wydaje się ich oddzielne omówienie. dokonywany w taki sposób. . które w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa zakładają równe szanse znalezienia się w próbie każdemu spośród składników danej zbiorowości. na podstawie listy płac.2. c) proporcjonalny. którą uważamy za wyłonioną próbkę. niż dobór celowy. niektórzy metodologowie traktują oba łącznie6. np. badający wybiera konsekwentnie do reprezentacji co którąś osobę. rozpoczynając liczenie od pozycji losowo ustalonej. a następnie dokonuje się spośród nich wyboru za pomocą specjalnych tabel liczb przypadkowych („random numbers"). listy abonentów. listy wyborców itp. co dziesiątą osobę. a ta wskaże 5. które spośród właściwości strukturalnych uznamy za istotne dla reprezentatywności danej próbki. że będzie to zawsze próbka rzeczywiście reprezentacyjna. choć jest w pewnym stopniu bardziej zobiektywizowany. Ad a. Jeżeli dla ustalenia liczby. a po wymieszaniu tych kartek losujemy spośród nich pewną ilość. od której zaczniemy liczyć co dziesiątą osobę. 106 4.Ze względu na duże podobieństwo celowego i kwotowego sposobu wyboru próbki reprezentacyjnej. że dla każdej osoby badanej zbiorowości przygotowujemy kartkę z jej nazwiskiem. które znajdują się w podręcznikach statystyki lub teorii prawdopodobieństwa. Wchodzą tu w grę następujące wybory: a) losowy. znajdującą się na danej liście według przyjętej zasady. to pierwsza wejdzie do próbki osoba z pozycji 5. Przyjęcie przez nas tylko pewnych. d) wielowarstwowy.3. 3) według tabeli liczb przypadkowych—wymaga to ponumerowania wszystkich elementów badanej zbiorowości. Jednak ze względu na pewne różnice.. że i w tym przypadku decydujemy arbitralnie. spośród wielu obiektywnych właściwości czy elementów struktury przy doborze próbki. Można wyróżnić następujące przykłady wyboru losowego: 1) według zasad loterii — tzn. jakimi są niewątpliwie właściwości strukturalne badanej zbiorowości. posłużymy się kostką do gry. b) warstwowy. 2) na podstawie imiennej listy — najlepiej ustalonej w porządku alfabetycznym — np. Nie należy wszakże nie dostrzegać tego. a następnie z pozycji 15 później 25 itd.

wybór losowy nie stwarza dużych szans na wybór próbki reprezentacyjnej. a we wsiach — zagrody. Kiedy badana zbiorowość składa się z wielu różnych elementów. Wypada także zauważyć. Podejmując np. że wielkość próbki. jednostek terytorialnych. płatników podatku dochodowego itp. .zwany także terytorialnym8.in. jaki odsetek stanowią mężczyźni i kobiety. Wybór proporcjonalny ma zastosowanie w badaniach dużych zbiorowości. Jest to metoda szczególnie przydatna do badań sondażowych. W oparciu o tego rodzaju informacje można wyróżnić wśród danej zbiorowości swoiste kategorie. tzn. az kolei w wylosowanych województwach — miasta i gminy. W taki oto sposób otrzymuje się próbkę wyłonioną z wielkich zbiorowisk terytorialnych poprzez wybór wielowarstwowy. obejmujących np. jest stosowany wtedy.Ad b. Metoda ta m. w zależności od potrzeb badań. Z kategorii tych wybiera się następne losowo w stosunku proporcjonalnym. tworząc określoną próbkę złożoną z konkretnych osób. Wówczas lepsze efekty osiąga się poprzez wybór warstwowy. badanie i wyjaśnienie różnych zjawisk i masowych procesów społecznych. motywów. ZASTOSOWANIE METODY REPREZENTACYJNEJ Zalety metody reprezentacyjnej są niewątpliwe. ale także ich możliwie 107 optymalny rozkład.4. 4. Add. że nie można w ich przypadku wyodrębnić możliwie ściśle elementów. mężczyzn itp. w wylosowanych miastach i gminach — dzielnice i wsie. które zamierza się poddać badaniom. gdy trudno stosować inne sposoby wyboru np. Wielkość zbiorowości sprawia. przeszkód. przestrzegając tego. na skutek braku odpowiednich danych o całej zbiorowości. które możemy dobierać nawet w sposób losowy. które nie daje się zbadać w sposób całościowy. oczekiwań. Wybór wielowarstwowy. w dzielnicach — u 1 ice. zwłaszcza wtedy. Możemy jedynie dowiedzieć się czegoś o tych zbiorowościach na podstawie danych statystycznych i ustalić niektóre ich właściwości społeczno-demograficzne. Przeprowadza się go w sposób następujący: badaną zbiorowość dzieli się na dające się w jej obrębie wyróżnić podzbiory. zwany także stratyfikowanym. regionu. danych. ulice — bloki. mieszkańców miasta. kobiety. badania. należałoby wylosować najpierw województw a. z których z każdej oddzielnie — wybieramy następnie w sposób losowy próbkę. gdy dysponujemy dokładnymi danymi o cechach społeczno-demograficznych tej zbiorowości. poprzez które zmierza się do ustalenia opinii postaw. kraju itp. a następnie — mieszkania. zachowań itp. w zależności od wielkości danej kategorii. osobników najstarszych wiekiem. czyli warstw w danej próbce. wielkości posiadanych gospodarstw. które dotyczyłyby całej ludności Polski. Tego rodzaju wybór zapewnia nam większe prawdopodobieństwo udziału nie tylko przedstawicieli poszczególnych podzbiorów. z jakich się one składają. a więc ustalić z grubsza np. osoby. pozwala nam na opisanie. jak przedstawia się struktura wieku. Ad c. Wyróżnione podzbiory traktujemy jako warstwy. zatrudnienia. rozmieszczenia badanych na dużym terenie itp. wreszcie z poszczególnych mieszkań lub zagród wybiera się np. jaką dobieramy z każdego podzbioru może być równa albo proporcjonalna do jego wielkości7. aby żaden z elementów zbiorowości nie wchodził równocześnie do więcej niż jednego podzbioru.

z której pochodzi ta próbka. która znalazła się w próbce — narusza reprezentatywność próbki i w konsekwencji rzutuje na jakość badań. Jedną z zalet metody reprezentacyjnej jest również to. z niedoskonałości koncepcji systematyzacji populacji. z listy. Jeżeli nie uda nam się uzyskać odpowiedzi od wszystkich osób. które znalazły się w danej próbce. Wyjątek stanowią ankiety środowiskowe. wynikające np. Należy również wskazać na to. wchodzących w skład danej próbki albo na nowej próbce. w miejsce tej. Przypadki takie mogą wynikać z następujących przyczyn: . co może spowodować utratę ich reprezentatywności. że daje ona możliwość prowadzenia badań zarówno jednorazowy eh. która jest przedmiotem badań i z tym podobnych przyczyn. KŁOPOTY ZWIĄZANE Z DOBOREM PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ I JEJ ZMIANAMI Jednym z istotnych problemów związanych z badaniami reprezentacyjnymi jest ograniczenie błędów w doborze próbki reprezentacyjnej. stanach ludzi.108 Przy stosowaniu omawianej metody można posługiwać się różnymi technikami badawczymi. gdy stosuje się inne metody wyboru próbki. że wbrew pozorom niełatwo uzyskać próbkę reprezentacyjną i to nawet wtedy. jakie zaszły w opinii. 109 4. np. że nawet poprawnie dobrana próbka reprezentacyjna nie zawsze jest rzeczywiście przydatna ze względu na cel zamierzonych badań. Nie mniejsze przeszkody i trudności występują także wówczas. że niełatwo też osiągnąć wszystkie osoby. czyli wnioski. ponieważ z reguły nie uzyskuje się zwrotu wszystkich ankiet. które zapewniająnam możliwość uzyskania odpowiedzi od wszystkich osób jakie znalazły się w próbce reprezentacyjnej. postawach itp. że tracą one wszelką wartość poznawczą. gdy decydujemy się na wybór losowy. Należy także zwrócić uwagę na ten fakt.5. wówczas badania przestają być reprezentatywne. chodzi po prostu o to. jak też błędy rzeczowe. Mniej przydatne są natomiast badania ankietowe. które znalazły się w próbce i przebadać je. jakie badanym rozdano. Nie możemy więc w każdym przypadku korzystać z badań reprezentacyjnych biorąc pod uwagę cel naszych zamierzeń badawczych oraz ich zasięg. Bardziej przydatną techniką badawczą— ze względu na zapewnienie maksimum odpowiedzi — jest wywiad skategoryzowany. w których przypadku można uzyskać wszystkie ankiety. Jak wiadomo mogą tu wchodzić w grę zarówno błędy standardowe. powtarzalnych na tej samej próbce w celu uchwycenia ewentualnych zmian. Zauważmy ponadto. z niejasnych definicji przedmiotu badań. a pominięcie którejś z nich lub zbadanie innej osoby w zastępstwie. o jaką nam chodzi. tzn. tzn. Najlepsze sąjednak te. jeśli oczywiście o to zadbamy. jak też kilkakrotnych. ponieważ często po prostu nie wiadomo czy dane listy są pełne. czy obejmują rzeczywiście całą zbiorowość. związane z wielkością i objętością próbki. jakie z nich wynikają nie mogą być uogólniane na całą zbiorowość. Nie znaczy to wszakże. że nie mogą być uogólnione. Niemniej ważnym problemem są zmiany zachodzące w wybranych już próbkach na skutek wypadania z nich poszczególnych osób.

op. Basic Research Methods in Social Science: The Art ofEmpirical Investigation.1) wybrane do próbki osoby w okresie między wyborem a badaniami np. s. 111 5. Goode i P. Opieram się na propozycji R. Biorąc powyższe pod uwagę ze wszech miar uzasadnione są wszelkie wysiłki zmierzające do eliminacji ewentualnych przyczyn popełniania błędów w doborze próbki reprezentacyjnej poprzez wypracowanie skuteczniejszych „strategii doborów" tego rodzaju próbek oraz ogólnej formuły błędów w jej doborze. Szostkiewicz. R. Hamburg 1963.cit.cit.48-72. Niemniej przydatne wydają się również refleksje dotyczące tego. Methods in Social Research. N. np. Stuttgart 1974. 110 PRZYPISY Zob.J. a tym samym i na zasadność wysnuwania ogólniejszych wniosków z danych badań. Warszawa 1985. Noelle. mniej lub bardziej zasadnych racji. Zob. OBSERWACJA . Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. aby uznać jej reprezentatywność. na skutek choroby lub innych przeszkód uniemożliwiających kontakt z badającymi.274.21 inast. s. op. 3) odmowy uczestnictwa w badaniach osób wybranych do próbki. R.s.. Friedrich. Oddzielnym oczywiście problemem jest z kolei to. Pod red. Hubner. jak i rzeczowych. W. J. Friedrich.cit. Holm i P. Hatt. 2) wybrane do próbki osoby są wprawdzie osiągalne. na danej ulicy pojawiły się nowe zabudowania.12 i n.230. tom 3a.York 1969.cit. s..K. np. s. Konig.. na ile błędy w wyborze próbki lub też zaszłe w niej zmiany mogą mieć lub mają wpływ na jej reprezentatywność. znalazły się w innej kategorii wieku. op. E. Przekład Wandy Lipnik. Umfragen in der Messengesellschaft. itp.3. ale nie są zdolne do uczestnictwa w badaniach.222. zmarły. op. które mogą wynikać z rozmaitych powodów. Zob.. s. Tamże.. nie uwzględnione przy losowaniu itd. Zob. Simon. Ludwiga. s. uwzględniającej zarówno przyczyny błędów standardowych. niechęci do badających. St.41.L. jaki wskaźnik procentowy ubytków osób z wybranej próbki reprezentacyjnej jest dopuszczalny. którą nieco modyfikuję.275. s. s.21 i n. Szczegółowe informacje na ten temat znajdzie Czytelnik w książce: Handbuch der empiri-schen Sozialforschung. braku czasu. Zob. W. przeprowadziły się. Einfurung in die Methoden der Demoskopie. W. Mayntz. Zob. wyd. a tym samym może być tolerowany w badaniach o charakterze reprezentacyjnym9. K. w których zamieszkały nowe w danej populacji osoby.

jak pozwalają nam na to nasze zmysły i jak nasz intelekt i uczucia umożliwiają nam pojmowanie tego. badający powinien posiadać umiejętność odczytywania subiektywnych znaczeń obserwowanych zachowań badanych osób dla nich samych i ukazywania obiektywnych funkcji. gdy wypatrywałem by zauważyć. W procesie obserwacji istotną rolę odgrywa: zarówno sprawność zmysłów danego człowieka. Wówczas też nasze postrzeganie osiąga nową jakość i staje się obserwacją. poznać bliżej to. Ponadto w odniesieniu do obserwacji zjawisk społecznych. co jest przedmiotem naszych zainteresowań w sposób subiektywny. jaka wchodzi w skład innych metod tej grupy. w którym dany człowiek żyje. a nawet wbrew woli. Gdy zauważyłem coś niechcący. zaczynamy postrzegać z większą uwagą i w sposób planowy. jakie z tymi zachowaniami łączy się w danym społeczeństwie. A wtedy to. Obserwacja jest najbardziej elementarną metodą poznania empirycznego. jego oczekiwania. tzn. niezależnie od nich istnieje i co rzeczywiście widać. co widzimy. z czego powinien zdawać sobie sprawę każdy. Postrzegamy zatem przedmioty przez pryzmat naszych stereotypów. co jest ich przyczyną itd. Obserwujemy poszczególne przedmioty tak. masę impulsów.. zaobserwowałem". ukierunkowane i zamierzone oraz systematyczne postrzeganie badanego przedmiotu. Pożądana jest zatem zarówno wnikliwość obserwującego w poznawaniu tego.. kto posługuje się tą metodą badawczą. Receptory człowieka chłoną bowiem bez względu na jego wolę.5. co postrzegaliśmy dotąd mniej lub bardziej przypadkowo. Obserwacja — to nie tylko oddziaływanie świata zewnętrznego na narządy zmysłowe człowieka i powstające w jego umyśle —jak w zwierciadle — odbicia tego. Otóż intelekt nie tylko steruje narządami zmysłowymi człowieka. Kotarbińskiego: „. wyjaśnić ich genezę i istotę. W niektórych przypadkach nasze zainteresowania danymi spostrzeżeniami idą jeszcze dalej. obserwowanie to postrzeganie planowe. jak i naukowy. W przypadkowych obserwacjach ludzie widzą to. pragnienia i uczucia. a nie to. co widać. w którym dochodzi do głosu także intelekt człowieka. skłania go do ujmowania tegoż świata w strukturze pojęciowej odpowiadającej jego poziomowi 112 intelektualnego rozwoju. co chcą zobaczyć. postrzegłem tylko. Także w planowych obserwacjach postrzegamy to. Posługując się obserwacją jako metodą badawczą mamy do czynienia z subiektywnym postrzeganiem i interpretowaniem obiektywnych faktów. Przez obserwację rozumie się celowe. jak i jego intelekt. POSTRZEGANIE PRZYPADKOWE A OBSERWACJA JAKO METODA BADAWCZA Postrzegamy otaczający nas świat prawie w każdym momencie naszego życia w sposób mniej lub bardziej świadomy. Jest to znacznie bardziej złożony proces. co nas interesuje w danym przedmiocie — wówczas obserwujemy go i poznajemy. procesu lub zjawiska. tzn. Słuszna jest więc następująca uwaga T. staramy się np. a niekiedy nawet owe postrzeżenia czynimy przedmiotami poważniejszych refleksji. jakie pochodzą z otaczającej go rzeczywistości. aby dojrzeć to. jaki . kiedy patrzymy tak. Kiedy patrzymy się po prostu na dany przedmiot — to ten przedmiot tylko widzimy. Ale tylko na niektórych spośród docierających do nas postrzeżeń skupiamy naszą uwagę. tzn. które mogą mieć charakter zarówno potoczny.1. a nawet w kategoriach pozostających w zgodzie z jego uczuciami i pragnieniami. co obiektywnie. ale również narzuca jemu określony sposób postrzegania świata.

w których żyją. ponieważ dla uzyskania wiarygodnej wiedzy o świecie obserwacja musi zostać uzupełniona innymi metodami zdobywania danych. Otóż występowanie procesów wrażliwości i progów bólu powoduje. wskażmy. Obserwacja dostarcza nam pierwotnych informacji o świecie. Dzięki rozwojowi technicznych środków poznania oraz pojawieniu się przeróżnych tzw. Zauważmy. ale też od możliwości zarejestrowania wyników obserwacji. wyrażonych w postaci mnogości twierdzeń empirycznych. jaki przypisują im badani i społeczności. c) celowością dzięki której uwaga obserwatora skupia się tylko na interesujących go z punktu widzenia rezultatu poznania zjawiskach. a rezultaty uzyskane dzięki obserwacji powinny być w dalszym ciągu procesu poznawczego opracowywane za pomocą porównywania. uogólnienia itp. nabytych w uprzednio przeprowadzonych obserwacjach. Oczywiście nie należy tej metody przeceniać i na niej tylko poprzestawać. narzędzi poznawczych większość postrzeżeń 113 i obserwacji przeprowadzana jest za pomocą rozmaitych przyrządów obserwacyjnych i przy użyciu urządzeń utrwalających ich wynik. m. Warto również zwrócić uwagę na to. b) planowością— polegającą na tym. Na skutek tego obserwacje uzależnione sanie tylko od czułości receptorów narządów zmysłowych lub przyrządów obserwacyjnych. Obserwacja — jako metoda badawcza — powinna charakteryzować się następującymi cechami1: a) premedy tacj ą. Bowiem już wcześniej uczestniczy on w całym procesie obserwacji. które mogą różnić się zasadniczo od sensu. że nie wszystkie postrzeżenia mogą być bezpośrednie. Rezultaty obserwacji stanowią pierwsze przesłanki czynności poznawczych człowieka.sens mają dla badanych określone fakty społeczne. co najważniejsze i najbardziej istotne w zamierzonych badaniach. Dlatego obserwacja jest jednąz najważniejszych metod otrzymywania informacji o świecie. aby metoda ta była stosowana według planu odpowiadającego celowi obserwacji. A wówczas też wiarygodność i wartość poznawcza poczynionych obserwacji może budzić wątpliwości. Zauważmy tu. . że obserwacja jest przeprowadzona w celu rozwiązania ściśle i w pełni określonego zadania sformułowanego dokładnie i szczegółowo. Nie należy zatem sądzić. że w obserwacji intelekt dochodzi do głosu dopiero przy analizowaniu zebranych danych. że jeśli badającemu zabraknie wspomnianych umiejętności. że pełną informację o przedmiocie poznania daje połączenie obserwacji detali z obserwacją całości przedmiotu. operacji myślowych. że planowość pozwala wykluczyć luki w obserwacji i pozwala skoncentrować się na tym. analizy i syntezy. poprzez umożliwienie wykorzystywania przez obserwatora nagromadzonej wiedzy o badanym przedmiocie i o sposobach obserwacji oraz o doświadczeniach w zakresie przygotowania i zorganizowania planowego postrzegania. że występują ograniczone możliwości Postrzegania za pomocą narządów zmysłowych. wyrażającą się w tym. to wówczas będzie on skłonny interpretować zaobserwowane fakty w oparciu o własne odczucia i doświadczenia. wspomagając zmysły. a zdolność obserwacyjna i spostrzegawczość jest jedną z najważniejszych cech badacza.in. jak i znajomość przypisywanych im funkcji w życiu społecznym danych ludzi.

2. Szczególnym przykładem obserwacji bezpośredniej jest obserwacja uczestnicząca. 5. np. ale ma również możliwość sprawdzenia wiarygodności tych danych. Natomiast przy obserwacji pośredniej badający nie uczestniczy w zbieraniu danych i nie ma wpływu na ich powstawanie. historycy.2. 115 5. A kiedy stanie się dobrym obserwatorem będzie osiągał w podjętych badaniach większą ilość danych. dokonującym się jednorazowo (w jednym akcie czynności poznawczych). obserwacja nie może być bowiem postrzeganiem przypadkowym. Obserwacja bezpośrednia i pośrednia Różnica między wymienionymi rodzajami obserwacji polega na tym. 114 „Nauka rozpoczyna się od obserwacji i musi ostatecznie powracać do obserwacji dla potwierdzenia swoich wyników. c) jawną i ukrytą. do wywiadu.1.d) aktywnością która polega na tym. ale powinna ona trwać ciągle i być przeprowadzona wedle określonego systemu pozwalającego spostrzegać obiekt wielokrotnie i w różnorodnych warunkach jego istnienia. którzy ją współtworzą. W obserwacji pośredniej wykorzystuje się po prostu wszystkie takie źródła informacji. jakie docierajądo niego od przedmiotu poznania. polegająca na tym. Coode i Paul K. Jest to obserwacja przeprowadzana z pozycji uczestnika.2. archiwach. e) systematycznością. będącą bardzo ważnym postulatem stawianym omawianej metodzie. że obserwator nie rejestruje wszystkich spostrzeżeń. z jakich korzystają np. odwołując się do innych metod badawczych. w sprawozdaniach. Ogranicza się on do tego. wykorzystując do tego cały zapas posiadanej wiedzy i doświadczenia. choć może być przydatny w innych naukach społecznych.2. eksperymentu itp. tzn. lecz dokonuje ich selekcji. to znaczy poszukuje interesujących go cech przedmiotu. Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana . dokumentach itp. RODZAJE OBSERWACJI Ze względu na sposoby dokonywania obserwacji w badaniach społecznych możemy wyróżnić następujące jej rodzaje: a) bezpośrednią i pośrednią. Hatt2. Nie jest to jednak rodzaj obserwacji najbardziej typowy dla badań socjologicznych. b) kontrolowaną i niekontrolowaną.. że przy obserwacji bezpośredniej badający nie tylko zbiera dane. aby wykorzystać do swoich celów badawczych wcześniej zgromadzone dane. jako jeden z tych uczestników. w historii czy etnologii.. np. Socjolog musi więc uczyć się starannego obserwowania. 5. że obserwator na okres badań stara się wejść do badanej zbiorowości by obserwować ją od wewnątrz." — stwierdzają słusznie William J. jakie zawarte są np.

Powyższe ujęcie porządkuje w poprawny sposób spojrzenie na metodę obserwacji. Podejmując z kolei weryfikację owych hipotez przechodzimy do obserwacj i systematycznej. Natomiast obserwacja niekontrolowana.4. że obserwacja naiwna (tzn. „obserwacją żywiołową". schematy. Obserwator może więc wówczas uzyskać fałszywe dane o zachowaniu badanych. Celem obserwacji skategoryzowanej jest zebranie danych o charakterze ilościowym. chociaż nie są dokładnie poinformowani o celach badań lub ich przedmiocie. Wskazuje następnie. Na skutek możliwości względnie swobodnego postępowania badającego trudno byłoby jednak innemu badaczowi powtórzyć tak przeprowadzoną obserwację lub skontrolować jej wyniki. czyli nabiera cech sztuczności. tzn. w sposób taki.Obserwacja kontrolowanajest prowadzona w oparciu o określone narzędzia systematyzujące. inne niż zaobserwowałby wtedy. kwestionariusze. są dane głównie o charakterze jakościowym4. przy czym każda z nich może być jawna albo ukryta. ale przeprowadzana swobodnie.3. że są przedmiotem badań. normy itp. której nie należy jednak utożsamiać z tzw.2. natomiast celem obserwacji nieskategoryzowanej. aby bardziej przejrzyście to przedstawić posłużmy się następującym schematem: Obserwacja naiwna i Hipotezy . Bowiem jest to również obserwacja planowa. aby wyeliminować przyczyny nieautentycznych zachowań u badanych. jaki prowadzący badania uzna za właściwy w każdym konkretnym przypadku. gdyby ich zachowanie było autentyczne. Dlatego.3. że obserwacja naukowa w badaniach socjologicznych może być skategoryzowana. czyli naukowej. prowadzi się niekiedy obserwację ukrytą czyli taką. Obie mogą być prowadzone z wysokim albo z ograniczonym stopniem uczestnictwa obserwatora. tak. powierzchowna i niesystematyczna) przyczynia się do powstawania hipotez. czyli niekontrolowana. czy nieskategoryzowana. Próba systematyzacji Peter Atteslander zastanawiając się nad różnymi rodzajami obserwacji wskazuje. tzn. że powinni się zachowywać ze względu na ich społeczny status.2. wówczas ich zachowanie staje się nieautentyczne. 5. czyli po prostu zwyczajne. I w tym można upatrywać pewnych niedostatków obserwacji niekontrolowanej. jak im się wydaje. spodziewane — ich zdaniem — życzenia badającego itd. że są przedmiotem zainteresowań obserwatora. Jeżeli jednak ludzie są świadomi tego. które tworzymy sobie w wyniku tej obserwacji w oparciu o znane nam teorie. Zachowują się np. Obserwacja jawna i ukryta Obserwacja jest j awnajeżeli badani wiedząo tym. która nie peszy obserwowanych i pozwala na uchwycenie ich naturalnych zachowań. kontrolowana albo też nieskatego116 ryzowana. jak np. czyli niekontrolowanej. to z kolei obserwacja prowadzona bez narzędzi systematyzujących. 5.

Wchodzą też w grę również inne przeszkody. chyba że prowadzi się obserwację jawną. zwłaszcza uczestnicząca umożliwia niewątpliwie bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną. Wszystko to powoduje. Sporządzenie sprawozdań z przeprowadzonych w ciągu dnia obserwacji jest niekiedy też trudne ze względu na istniejące warunki. jak np. np. Ale pomimo powyższych zalet ma ona także sobie właściwe wady.i Obserwacja systematyczna (lub naukowa) Obserwacja skategoryzowana X •ir •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta /\ Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Obserwacja nieskategoryzowana _________L____________ •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Jawna Ukryta Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa ~* (zebranie danych ilościowych) 5. na skutek zapomnienia. m. co się zaobserwowało wcześniej. który uczestniczy w życiu badanych ludzi. Jeżeli próbuje się natomiast odtwarzać po pewnym czasie to. ale nawet poznania ich motywacji. 117 wówczas istnieje niebezpieczeństwo pominięcia wielu szczegółów. (zebranie danych głównie jakościowych) ZALETY OBSERWACJI I TRUDNOŚCI ZWIĄZANE ZE STOSOWANffiM TEJ METODY BADAŃ Obserwacja. pracując np. ma znacznie większe szanse na poznanie nie tylko ich warunków życia czy sposobów zachowania w różnych sytuacjach. utrata dystansu do badanych zjawisk. Badacz. że prowadzenie obserwacji uczestniczącej — więc tej najbardziej ważnej obserwacji dla badań socjologicznych — nie jest wcale łatwe i wymaga dużego doświadczenia i przygotowania. Jedną z poważniejszych jest brak możliwości bezpośredniego rejestrowania tego. zawężenie pola obserwacji na skutek uczestnictwa tylko w jednym kręgu czy grupie badanej zbiorowości itp.3. spowodowana zżyciem się z badanymi.in. . jeżeli badający mieszka w tych samych pomieszczeniach. wespół z badanymi. co się obserwuje. a tym samym stwarza okazję do wnikliwego poznania badanych zjawisk. co pozostali członkowie badanej zbiorowości lub też z powodu zmęczenia.

w. uprzedzeń i zniecierpliwienia. koncentrującą się na cechach mierzalnych i przeciwstawiana obserwacji kwalitatywnej. że poszczególne społeczności ludzkie bardzo różnie reagują na określone role społeczne. ponieważ pozwala unikać zarówno tych kłopotów. ograniczającej się do postrzegania widocznych cech jakościowych. Moskwa 1972.l 19. Methods in Social Research. Przy posługiwaniu się obserwacją ukrytą istotną sprawą jest wybranie przez obserwatora takiej roli społecznej. czy badani zachowują się w czasie obserwacji tak. że badani są zafascynowani i pełni zaufania do osoby.. roli dziennikarza. 118 PRZYPISY 1 Zob. O stosowalności obserwacji uczestniczącej jako metody badań socjologicznych w przemyśle. podejrzliwość itp.805 i nast. Madeleine Grawitz. Zob. s. s. a tym samym wywoływać uczucie podejrzliwości u badanych5.. w: Studia Socjologiczne 1961. op. Hatt. że obserwator musi nie tylko dobrze wybrać sobie rolę społeczną. Ważne jest więc.). w warunkach laboratoryjnych. Ważną zaletą obserwującego jest również spokojne i cierpliwe obserwowanie danych zjawisk życia społecznego. Paris 1972.9-10.J. s. uczucia. aby wybrana przez badacza rola była akceptowana. inne znowu — wywołują niechęć. Jedne — sprawiają. jak zachowują się normalnie w danych sytuacjach. Zwróćmy uwagę także na ten fakt. tzn. a więc jest zachowaniem na pokaz.cit. podczas której posługujemy się narzędziami pomiarowymi. przeprowadzana np. Wiadomo.45-60. Goode i P.76-89. jaką akceptują badani (np. gdzie znajduje się przetłumaczony fragment w/w książki.. Sicziwica. która w danej roli występuje.też: Metody badań socjologicznych. Uethodes des Sciences sociales. op. studenta piszącego pracę dyplomową itp. jest obserwacja ukryta. CM. w czasie kontrolowanych eksperymentów i w tym podobnych okolicznościach. a tym samym wywoływała u badanych uczucie sympatii i zaufania. nie każdą z nich akceptują w równym stopniu. K. P. czy też zaobserwowane zachowanie jest spowodowane jego obecnością. 2 Lob. s. nr 2. Ponadto badający nigdy nie może być pewien.Obserwacja zewnętrzna jest wolna od wspomnianych problemów. tzn. * Zob. Ale i ten rodzaj obserwacji nie jest łatwy. Wszelka sztuczność może go bowiem dekonspi-rować.134. K. s. Atteslander. jakie wynikają ze stosowania obserwacji uczestniczącej. ponieważ wówczas zanika podejrzliwość i uczucie obcości w stosunku do obserwatora. Doktór. jak też wynikających przy posługiwaniu się obserwacją zewnętrzną. Zob. ale też nie umożliwia takiego zbliżenia obserwatora do badanych jak obserwacja uczestnicząca i to jest jej zasadniczym brakiem. 3 Obserwacja kontrolowana. Mietody i formy naucznogo poznanija.cit. 5 Zob.cit. s. op. a więc umiejętność zachowania postawy wolnej od emocjonalnych zaangażowań. Bardzo przydatną w badaniach socjologicznych (prowadzonych nawet przy nikłym uczestnictwie w życiu badanych). ale również posiadać umiejętność łatwego przystosowania się do danej roli. . bywa też nazywana obserwacjąkwantytatywną(ilościową).

motywacji. Jest to również jedna z najbardziej elastycznych i wnikliwych metod badań społecznych — jak zauważa trafnie J. np. że rozmowa. jakie są stosowane w naukach społecznych.1.2. w której biorą udział co najmniej dwie osoby: prowadzący wywiad i respondent. w którym badający stara się oddziaływać na badanego stawianymi pytaniami i skłonić go do udzielenia wypowiedzi na temat będący przedmiotem badań1. a także ze względu na zachowanie się badającego i ilość uczestników — można wyróżnić kilka typów wywiadów. jawne i ukryte. jako swoistej rozmowy (zob. lecz taka rozmowa. jaka umożliwia równoległe stosowanie innej — mianowicie obserwacji. że jest to swoista metoda badań. 6. Nie jest to po prostu konwersacja.2. poprzez którą badający chce uzyskać od respondenta dane określone celem badań. 6. s. Dlatego socjologowie słusznie wskazują na ten fakt. możliwe są także wywiady. Szczepański2.1). Możemy zatem wyróżnić następujące wywiady: ustne i pisemne. N. poznać wyobrażeń. Nie można również osiągnąć na tej drodze danych dotyczących przeszłych zachowań lub intymnych przeżyć badanych osób. poprzez rozmowę badającego z jednym lub z większą liczbą rozmówców. w ankiecie).York 1965. The Tools of Social Science. skategoryzowane i nieskategoryzowane. a pytania i odpowiedzi mogą być niekiedy przekazywane również w formie pisemnej. jakie interesują nauki społeczne są możliwe do ustalenia poprzez obserwację.138-153. który umożliwia poznanie zjawisk występujących właśnie w świadomości badanych. Wywiady ustne i pisemne Biorąc pod uwagę poprzednio podane określenie wywiadu. 119 6. Wywiad — najogólniej biorąc — jest rozmową kierowaną. 120 6. Madge. zamiarów. Poprzez obserwację nie można np. Obok wywiadów przeprowadzanych w sposób poniekąd klasyczny. przekazanych prowadzącemu badania. TYPY WYWIADU Ze względu na formę wypowiadania się respondentów i sposób przeprowadzania wywiadu. co uzasadnia powyższy podział. wyróżnienie ustnych i pisemnych wywiadów może budzić pewne zastrzeżenia. a odpowiedzi są także udzielane na piśmie. indywidualne i zbiorowe oraz panel owe. 6. tzn. Wywiad jest więc pewnym procesem. w której zakłada się ścisłe współdziałanie ze sobą badającego i respondenta. na dowolnych kartkach. uczuć. Jest to jedna z metod badawczych.1. WYWIAD OKREŚLENIE WYWIADU JAKO METODY BADAŃ Nie wszystkie fakty. przekonań itp. Praktyka pokazuje jednak. w których pytania są zadawane na piśmie (np. jaką jest wywiad może być nader symboliczna. . Aby tego rodzaju dane uzyskać trzeba więc sięgać do innych metod. bezpośrednio na pytania wymienione w kwestionariuszu albo też w inny sposób.Interesujące informacje na temat praktycznego stosowania obserwacji w badaniach znajdzie Czytelnik w książce J. Szczególnie przydatną metodą badań w naukach społecznych jest również wywiad. stanów psychicznych ludzi.

Badającemu w takim wywiadzie nie wolno zmienić nie tylko słów użytych w poszczególnych pytaniach. wykazu przedmiotów. kierując się jedynie celem. zachowań poszczególnych respondentów. drażliwych itp. że wówczas możemy swobodnie nadać temu wywiadowi charakter jawny albo ukryty.. jaki określa dane przedsięwzięcie badawcze. Wywiady nieskategoryzowane — to wywiady prowadzone w sposób swobodny. Jeżeli bowiem wywiad ten dotyczy np.2. Wywiad jawny i ukryty Wywiad jest wtedy j awny. daje badającemu większą możliwość manewru w trakcie jego przeprowadzania. w których badający ma pełną inicjatywę co do tego.3. jakie stawiać pytania itd. ukazujących uwarunkowania i okoliczno121 ści kształtowania się określonych opinii i postaw poszczególnych respondentów. jakie chce się poruszać w wywiadach oraz rolą społeczną w jakiej badający występuje wśród badanych. kiedy respondent jest poinformowany o tym. Oprócz wysoce skategoryzowanych można wyróżnić wywiady częściowo skategoryzowane.2. ale nawet kolejności pytań. trudno prowadzić wówczas wywiad jawny. czyli tzw. To. potrzeba zebrania danych głównie ilościowych i z tego względu decydujemy się na wywiad skategoryzowany. w związku ze stawianymi pytaniami oraz zebranie takich danych. np. a równocześnie pozwala na pewne ujednolicenie danych. w których badający korzysta z wykazu problemów. jest przeprowadzany ściśle według wcześniej przygotowanego kwestionariusza. które powinien poruszyć w trakcie wywiadu: listy pytań. W przeciwnym przypadku możemy mówić jedynie o wywiadzie mniej lub bardziej ukrytym. Powyższy podział jest uwarunkowany formą wywiadu..6. Poprzez wywiady nieskategoryzowane uzyskuje się dane jakościowe pogłębiające znajomość poszczególnych zjawisk. Celem omawianego wywiadu jest uchwycenie możliwie wszystkich szczegółów dotyczących wypowiedzi i zachowań respondenta. rodzajem problemów. postaw itp. spraw intymnych. czyli kwestionariuszowy. Jeżeli istnieje np. a ponadto jest powiadomiony o rzeczywistej roli badającego i o celu badań.2. jeżeli badający jest . czyli danych o charakterze ilościowym. motywacji prezentowanych opinii. które należy postawić. W rzeczywistości jednak i w tego rodzaju wywiadzie nie mamy wcale pełnej swobody wyboru jego charakteru. czy prowadzi się wywiad jawny albo ukryty. Podobnie. nie jest sprawą przypadku lub swobodnej decyzji badającego. 6. „kwestionariuszowy". w formie uznanej przez prowadzącego za stosowną i w dowolnej kolejności. jakie należy ewentualnie okazać badanemu itp. lecz następstwem określonych konieczności i wynikających z niej potrzeb. lecz umożliwiają zebranie danych. jakie uzyskano od innych respondentów na ten sam temat. Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany Wywiad skategoryzowany. zawartych w kwestionariuszu. środków. które będzie można porównać z tymi. jakie uzyskuje się w wywiadach na ten sam temat3. jak prowadzić rozmowę. Tego rodzaju wywiad. Kiedy zamierzamy natomiast przeprowadzić wywiad nieskategoryzowany — może pozornie wydawać się. to następstwem przyjęcia takiej formy wywiadu jest prowadzenie go w sposób jawny. czyli takie. Wywiady te nie pozwalająna uzyskane danych porównywalnych. że prowadzi się z nim wywiad.

gdy badana osoba została wprawdzie poinformowana o tym. 122 6. Celem takiego wielorazowego wywiadu jest stwierdzenie. (albo też została o tym fałszywie poinformowana)4. Słusznie też zauważa J. który może występować w dwóch różnych formach. Kiedy prowadzimy wywiad więcej niż z jedną osobą. Wywiad panelowy Jest to swoisty rodzaj wywiadu6. Warto jednak zwrócić uwagę i na ten temat. że w wywiadzie zbiorowym nie należy podejmować problemów. Wywiad zbiorowy wymaga dużego doświadczenia badawczego oraz odpowiedniego wyposażenia technicznego ze względu na trudności związane z notowaniem wypowiedzi poszczególnych uczestników przy równoczesnym kierowaniu taką zbiorową rozmową. gdy pozycje społeczne poszczególnych uczestników wywiadu zbiorowego są zróżnicowane i występują między nimi różne zależności. również na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. w którym świadomie ukrywa się przed badanym rzeczywistą rolę społeczną badającego lub cel badań. Zaznaczy się to szczególnie zwłaszcza wtedy. że poszczególni uczestnicy takiego wywiadu mogą się także czuć nawzajem skrępowani swoją obecnością. rozdzielonych pewnym czasookresem. aby w nim uczestniczyć lub nawet utrwalać jej wypowiedzi. jaki wpływ na prezentowane opinie i postawy respondenta (ów) ma upływ czasu oraz inne oddziaływania środowiskowe itp.2. . Pierwsza z nich polega na zadawaniu pytań przez kilku badających jednemu respondentowi. a tym samym nie przejawiać dużej gotowości do szczerych wypowiedzi. na początku i pod koniec dyskusji prowadzonej w prasie. przeciwstawnych sobie rodzajów wywiadu — ze względu na ich charakter — można wyróżnić rodzaj pośredni. oraz jakie czynniki mogą kształtować niezmienność prezentowanych opinii i postaw7. Możliwe jest też powtarzanie tych samych pytań tymże uczestnikom wywiadu na kilkakrotnych spotkaniach.5. Wywiad zbiorowy umożliwia w krótszym czasie zbadanie większej liczby osób i stwarza okazję do tego. które stanowią „tabu" w danym środowisku. Druga z tych form natomiast polega na zadawaniu pytań przez jednego badającego kilku respondentom. ponieważ uczestnicy korygują i uzupełniają nawzajem swoje wypowiedzi.2. Jest to zatem taki wywiad. Oprócz tych dwóch. np. że przeprowadza się z nią wywiad i godzi się na to. Wywiady indywidualne i zbiorowe Wywiad jest wtedy indywidualny. aby uzyskać bardziej wiarygodne dane. ponieważ trudno spodziewać się wówczas publicznej dyskusji wokół takich problemów5. odbywających się po pewnej przerwie. Ma on miejsce wówczas. 6.4. na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. Szczepański. wówczas mamy do czynienia z wywiadem zbiorowym.znany w środowisku badanym — ma on wtedy ograniczone możliwości prowadzenia wywiadu ukrytego. jakim jest wywiad jawny nieformalny. jeżeli jest prowadzony tylko z jedną osobą. ale pomimo to nie zostaje ona poinformowana o rzeczywistej roli badającego lub o celu danych badań.

ograniczę się więc do wskazania kilku istotnych uchybień.3. b) uchybienia w stawianiu pytań. aby nie zniechęcać jej do badającego. — takich zachowań. które w nim nie uczestniczą a tym bardziej 124 tolerować wpływ osób trzecich. w jakim się wywiad prowadzi. kiedy podejmuje on wysiłki. d) uchybienia w interpretacji wypowiedzi. Eliminacja owych uchybień określa bowiem poprawność wywiadu. aby zgodziła się na udział w badaniach omawianego typu. przeprowadzać wywiad o panujących stosunkach w zakładzie pracy z robotnikami w obecności ich przełożonych. Miejsce wywiadu nie powinno być krępujące dla osoby badanej. którą chcemy badać. brak zaufania itp. Ponadto trzeba na tym etapie dbać również o właściwy wybór miejsca. nastroju respondentów i wielu różnych czynników. ponieważ może to zrazić daną osobę do udziału w badaniach. Na tym etapie należy w szczególności wystrzegać się: — złej prezentacji charakteru i celu badań. unikanie słowa „wywiad" ze względu na jego wieloznaczność i emocjonalne obciążenia tego terminu. miejsca. — wszelkich form krytyki poglądów i postaw prezentowanych przez osobę. c) uchybienia w rejestrowaniu wypowiedzi. . respondenta o badającym i wywołać u niego podejrzliwość. Mamy tu na myśli wszelkie uchybienia popełniane przez badającego w czasie organizowania wywiadu. postawy. Ad a. od atmosfery wywiadu.123 6. Nie należy więc prowadzić wywiadu w obecności osób. Nie podejmując wysiłków. w którym chcemy wywiad prowadzić. których celem jest pozyskanie danej osoby do tego. których celem byłoby wyliczenie wszystkich możliwych uwarunkowań. od przygotowania wywiadu. — przejawiania własnych opinii i postaw dotyczących badanych faktów. ponieważ mogą być one inne niż respondenta. ani też wywoływać podejrzeń. od umiejętności nawiązywania rozmowy przez badającego i umiejętności stawiania pytań. niekiedy wskazane jest np. Do podstawowych uchybień popełnianych przy przeprowadzaniu wywiadów zaliczyć można następujące: a) uchybienia w organizacji wywiadu. jakie mogą mieć miejsce przy stosowaniu tej metody badawczej. a wtedy będzie on skłonny traktować badającego jako przeciwnika. np. które mogłyby doprowadzić do błędnych wyobrażeń. że może być ona przez kogoś postronnego obserwowana czy podsłuchiwana. czyli wtedy. WARUNKI OKREŚLAJĄCE POPRAWNE PRZEPROWADZENIE WYWIADU Poprawne przeprowadzenie wywiadów zależy od wielu różnych czynników np.

polityczne itp. Problemy pytań stawianych na piśmie omówimy wtedy. aby nie zrazić sobie rozmówcy. np. o co pytamy i tym samym oddziaływać na jego wypowiedzi. Kiedy np. milczenie respondenta przedłuża się można powtórzyć pytanie. Ludzie bowiem na ogół niechętnie odnoszą się do pouczających i krytykujących ich osób. czy udzielać pouczeń. jak i opanowania ewentualnego gadulstwa. gdy przejdziemy do charakterystyki badań ankietowych. a tym samym nie zawiera wiele danych. czyli typu: „tak" albo „nie". Lepiej zatem zaczynać pytania od słowa „co" bowiem zmuszają one do dłuższej wypowiedzi8. Należy unikać pytań zaczynających się od słowa „czy" — ponieważ taka konstrukcja pytania sprawia. pouczeń oraz krytyki sposobu wypowiadania się respondenta.. Na wstępie parę uwag ogólnych. Badający nie powinien wykazywać swojej intelektualnej przewagi i nie powinien angażować się zbyt emocjonalnie w ewentualną polemikę. konieczna jest wówczas taktowna ingerencja. Inaczej mówiąc należy po prostu notować wiernie te wypowiedzi. że jest to umiejętna próba skłonienia ich do bardziej pełnego uzasadnienia swego stanowiska. aby zniechęcić lub rozdrażnić respondenta. że badany próbuje wyprowadzić nas w pole lub stara się nas „przerobić". Przy stawianiu pytań trzeba powstrzymać się od wszelkich sugestywnych zachowań. jakie się słyszy na interesujący nas temat. że odpowiedź jest lakoniczna. można powtórzyć nawet w innej formie. a przede wszystkim uważać na to. intonacji itp.W momencie aranżacji wywiadu badający powinien też dokonać takiego rozeznania partnera. oraz związane z tym bariery uczuciowe. a ewentualne komentarze czynić na marginesie notatek. wypowiadanych nie zawsze na temat. Grymas na twarzy pytającego. Nie należy jednak w żadnym przypadku podpowiadać lub sugerować odpowiedzi. Wówczas jednak polemika nie powinna być agresywna. 125 Kiedy natomiast respondent zasypuje nas lawiną słów. gestów. . Wskażmy także na to. ironia wyrażona w głosie itp. aby nie wpływać w ten sposób na wypowiedzi respondenta. wówczas należy raczej podziękować taktownie za wywiad niż podejmować jakiekolwiek polemiki. aby mógł ustalić jego zaangażowanie społeczne. Trzeba wówczas zachęcać po prostu respondenta w sposób taktowny do dalszych refleksji i prób znalezienia odpowiedzi na Postawione pytanie. Jeżeli stwierdzimy. W obu przypadkach musi on jednak wykazywać maksymalną cierpliwość i taktowność. ani też wyrażać jego myśli we własnych słowach. umożliwiając lepsze zrozumienie stawianego pytania. Ograniczymy się tu do kilku uwag dotyczących pytań stawianych w czasie rozmowy z badanym. Nie jest wskazana polemika z respondentami chyba. Nie powinno się jednak ingerować tak. w celu skierowania rozmowy na pożądany przedmiot rozważań. Ad b. że dla przeprowadzającego wywiad może być problemem zarówno pobudzenie respondenta do wypowiedzi. Ponadto pytania należy formułować w zrozumiały sposób. Nie należy również formułować za niego myśli. Należy również unikać tonu mentorskiego. zachowania mogą—jak wiadomo — sugerować badanemu nasz stosunek do tego. jak też poziomu jego wypowiedzi. a jeśli nie jest to wywiad ściśle skategoryzowany. Nie należy również godzić się łatwo z twierdzeniem respondenta typu „nie wiem" albo „nie potrafię" itp.

trzeba z większą dozą ostrożności oceniać dane wypowiedzi.' w których przedstawiamy wypowiedzi badanego. nawet jeżeli na to godzi się badany. ale z reguły nie ograniczamy się tylko do formalnego ich rozumienia. aby nie nastąpiło pomieszanie tego. w wywiadzie jawnym. jakie żywi do danego człowieka. aby stosowane techniki nie deformowały wypowiedzi. ważne jest jednak. co do jego prawdomówności. tzn. ponieważ brak nam dostatecznych racji aby im przeczyć. W zależności od charakteru wywiadu mogą występować różne trudności w notowaniu wypowiedzi.Ad c. w oparciu o które możemy tłumaczyć słyszane słowa itp. zachowując możliwie słowa używane przez respondenta. że ludzie mogą nie tylko opierać się przed uzewnętrznieniem swoich rzeczywistych uczuć. lecz po prostu daje tylko wyraz swoim uczuciom. że jesteśmy skłonni do uznania słyszanych wypowiedzi za prawdziwe mimo pewnych wątpliwości. które nie są wcale adekwatne do rzeczywistych przeżyć czy opinii respondentów. Wypowiedzi respondenta możemy interpretować dosłownie. lecz uwzględniamy także sytuacje w jakich te wypowiedzi padały. Kiedy nasz znajomy np. W każdym przypadku do sprawozdania z wywiadu należy dołączyć uwagi na temat okoliczności. trzeba zaraz po jego zakończeniu postarać się odtworzyć szczególnie interesujące nas wypowiedzi. co sądzi o aktorze X powie — „on jest straszny". naszą wiedzę o respondencie. z tym. co powiedział respondent. myśli. a więc nie są też prawdziwe. zapytany. motywacji. utrudnia prowadzenie wywiadu. nawet jeśli jest ona prawdopodobna. ale też nie każdy wywiad jawny jest w równym stopniu łatwy do utrwalenia. wywiad zbiorowy. a badacz koncentrując swoją uwagę na notowaniu ma mniejsze możliwości śledzenia wypowiedzi i zachowania badanego. co twierdzi badający. Trzeba również być świadomym tego. w jakich prowadzono wywiad oraz dotyczące naszych spostrzeżeń o zachowaniu respondenta i przypuszczeń. okoliczności. które mogą być także bardzo przydatne w wywiadach ukrytych. nie oznacza to wcale. a tym samym rzutować na jego opinie i postawy. jakie z kolei znajdą swoje odbicie w dalszych wypowiedziach. itp. 126 Nie każdą też wypowiedź możemy uznać za prawdziwą. może przyczyniać się do jego chwały lub upokorzeń. Przy notowaniu wywiadu można posługiwać się różnymi technikami zapisu. Należy wszakże o tym pamiętać. Z tych względów lepsze są magnetofony. Jeżeli wywiad nie może być notowany „na gorąco". czy też wtedy. że wszelkie nasze własne komentarze muszą być wyraźnie wydzielone z tych partii. Częstokroć dane wypowiedzi są wyrazem określonych sposobów mówienia. ale mogą po prostu nie posiadać umiejętności wyjawienia swoich stanów . Ad d. iż ów osobnik boi się danego aktora. Zdarza się oczywiście również. kiedy z faktu uznania danej wypowiedzi za prawdziwą nie wynikają żadne istotne konsekwencje. przekonań. w których uznanie danej tezy za prawdziwą może rzutować na sytuację badanego. W wywiadzie ukrytym na ogół trudności związane z notowaniem mogą być większe niż np. np. Jednak w tych wszystkich przypadkach. zaangażowań ze względów osobistych lub społecznych. Zapisywanie każdej wypowiedzi. chodzi więc o to. ponieważ rozmowa staje się bardziej urzędowa i musi przebiegać wolniej. znane nam teorie.

Szczepański. Clark. op. Mannheim 1985. 5 Zob. Podobny problem badali K. Horowitza (1936) w czasie badań dzieci na temat ich przesądów rasowych. to należy również wspomnieć o możliwości korzystania z telefonu w tym celu". R. N.77. G. etnicznych itp. co może wynikać z ich niedorozwoju uczuciowego lub nieuświadomienia sobie dostatecznie jasno tego rodzaju przeżyć9. o komentarz. analiza kryteriów poszczególnych ludzi itp.P. laleczki (przy badaniu dzieci) itp. ale również dorosłych osób. posługując się białą i czarną lalką10. Gutjahr. rysunki.York 1956. aby pokazały w której z okazanych grup bawiłyby się najchętniej. Tego rodzaju środki pomocnicze mogą być przydatne nie tylko w badaniach nieletnich. M. op. Zob. Szczepański. Merton. ŚRODKI POMOCNICZE STOSOWANE PRZY WYWIADACH W czasie prowadzenia wywiadów istnieje również możliwość posługiwania się środkami pomocniczymi. na kolejnym zdjęciu przeważały zdecydowanie dzieci czarne. Okazując badanym odpowiednio przygotowane zdjęcia czy rysunki prosimy ich np. Techniki badań społecznych. The Focused Interview. Friske i P.cit. fakty pozwalają na wysnuwanie wniosków o stereotypach czy przesądach zakorzenionych w świadomości badanych oraz ich zaangażowaniach politycznych. ponieważ już dwoje dzieci było czarne. takimi. o wytypowanie osób określonych profesji czy przynależności etnicznej itp. Clark i M. Goode i P. 128 PRZYPISY 1 WJ. powinny być ostrożnie formułowane z uwzględnieniem całokształtu uwarunkowań danych wypowiedzi. s. Wszelkie próby oceny słyszanych wypowiedzi wymagają więc wnikliwego i krytycznego podejścia ze strony badacza. Lickert posługiwali się nie tylko fotografiami. Badający prosił dzieci. też: G. opinie. Okazywał on badanym dzieciom kilka zdjęć pięcioosobowych grup zabawowych: na pierwszym cała pięcioosobowa grupa składa się z dzieci białych.emocjonalnych lub racjonalnych. społecznych. trzecie ukazywało tę grupę dzieci w jeszcze bardziej zmienionym składzie. Zob.4.78.l 10. Murphy i R. op cit. Wywiad przez telefon umożliwia stosunkowo łatwe dotarcie do osób wytypowanych do badań i to jest jego niewątpliwą zaletą. 2 3 J. . Hatt. Szostkiewicz. St.cit. Kendall. J. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie. jak np. 186 i nast. 127 Jedne z pierwszych badań tego typu zostały przeprowadzone przez E. na drugim zdjęciu w miejsce jednego z dzieci białych znajdowało się dziecko czarne.. Kiedy mówimy o środkach pomocniczych stosowanych przy wywiadach. a wnioski jakie staramy się z nich wysnuć. s. Obserwacja reakcji na dane zdjęcia. s.K. op.. ale i filmami w czasie badań postaw studentów. 6.. s. 4 Zob..L. fotografie.B.cit.H.

. Polegają one na swoistym typie wywiadu — mianowicie na wywiadzie pisemnym.333 i nast. Umfra-gen in der Massengesellschaft.149 i nast.W.L. D. wskazania sposobu ich zwrotu oraz zebrania zwróconych ankiet. cit. s. które zamierza się poddać badaniom.327. J. jakim jest np. s. które rozprowadzają i zbierają ankiety. 8 J. Gostkowski. który w roku 1940 przeprowadził takie badania odnośnie intencji wyborczych dotyczących elekcji prezydenta USA. ankieterów.. 7. wyboru osób. ponieważ jej jakość rzutuje w sposób istotny na jakość danych. Pierwsze większe badania panelowe przypisuje się Paulowi F. Basic Research Methods in Social Sciense. ich kolejność nie tylko ułatwiają opracowanie danych. Caplovitz. też: Podręcznik ankietera.69-75 oraz G. Oczywiście analiza zebranych ankiet jest sprawą dalszą i nie zawsze jest dziełem tych osób.289 i nast. K. An Introduction to SocialResearch. BADANIA ANKIETOWE CHARAKTERYSTYKA BADAŃ ANKIETOWYCH Badania ankietowe stosuje się najczęściej w celu możliwie szybkiego przebadania bardzo licznych zbiorowości. E. standardowe pytania. ale oddziaływają także w określony sposób na respondenta. w: Studia Socjologiczne 1961. op. może znacznie szybciej przebadać nawet liczną zbiorowość. op. Bezosobowy charakter ankiety. Doby. Rola badającego przy zbieraniu danych tą metodą ogranicza się więc do opracowania odpowiedniej ankiety. Zasady przeprowadzania wywiadów. Z. i 267 i nast. op. podjętymi w badaniach. Warszawa-Łódź 1972. Zob.T. s. 1 Zob. s.. Selltiz.H. Bowiem ankietę — w przeciwieństwie do kwestionariusza. rozprowadzając albo rozsyłając odpowiednią ilość ankiet. jakie są następnie wypełniane bez jego udziału. The Stages o/SocialResearch. s. omówiony w poprzednim rozdziale. s. Cook. oraz Metody badań socjologicznych. Frey.cit.s. op. Z zagadnień socjologii wywiadu. czyli tzw...cit.. Survey Research by Telephone. La-zarsfeldowi.2. J. op. Jahoda. niż wywiad ustny. Pod red. cit.York 1967.521 i nast.. Zob. 7 Zob. jakie są w niej zawarte. s. Szczepański. Deutsch i S. a nie badający. op. jaki stosuje się w skategoryzowanym wywiadzie ustnym — wypełnia respondent. .405-432. w którym istotną rolę odgrywa właśnie ankieta Jest to wywiad bardziej oszczędny ze względu na czas i środki. Zasadnicza rola w tych badaniach przypada zatem niewątpliwie ankiecie. s. kilkakrotne udzielenie odpowiedzi na dany temat w pewnych odstępach czasu.cit.83. M. skłaniając go do refleksji nad problemami.. rozprowadzania ankiet. Las Vegas 1989. Przeprowadzający badania tego typu zamiast organizowania spotkań i odbywania czasochłonnych rozmów z każdym z respondentów z osobna.9 i nast. 129 7. wyd. N. uzyskiwanych przy jej pomocy1. Z. Noelle.6 Siowo „panel" w tym przypadku odnosi się do listy obejmującej pewien zbiór osób wybranych dla określonego celu. Simon. 10 Tamże. J. nr 2.cit. Gostkowskiego.1..

zapominać także o tym. uczynili to z równym zaangażowaniem i kierowali się tymi samymi motywami. Trudno byłoby dostosować ankietę do każdego z bliżej nieznanych nam respondentów. w porównaniu z wywiadem ustnym2. aby wnioskować o ich jednomyślnej aprobacie. ma pewne trudności w pisemnym formułowaniu swych myśli i na skutek tego przejawiają po prostu niechęć do wypełniania wszelkich ankiet. Istotną słabościąbadań ankietowych jest to. a tym samym powodować rozbieżności w ich interpretacji oraz w odpowiedziach. ponieważ w tego rodzaju wywiadach występuje także pewne skrępowanie zwłaszcza przy pytaniach drażliwych.in. dotyczących spraw intymnych itp. i to nawet wykształconych. czy wszyscy. jeżeli nic albo niewiele wiemy o tym. Jednogłośność nie jest równoznaczna ani z jednomyślnością. ankiet pocztowych. natomiast w badaniach ankietowych jest to niemożliwe. że wiele ludzi. niewątpliwych zalet badań ankietowych. Zwróćmy uwagę przynajmniej na niektóre z nich: a. że duży odsetek spośród rozesłanych czy rozprowadzonych ankiet w inny sposób.Zauważmy też. Odsetek ten będzie tym wyższy. że zapewniona w ankiecie anonimowość wypowiedzi sprzyja o wiele bardziej szczerym wynurzeniom respondentów niż nawet wywiady przeprowadzone w cztery oczy. nie mamy jeszcze wystarczających podstaw. które mogą wywoływać różne skojarzenia u poszczególnych osób. którzy w ten sposób odpowiedzieli. przejawy uczuć. c. Badania ankietowe takich możliwości nie stwarzają. 130 Pomimo pewnych. Przyczyn tego zjawiska jest oczywiście wiele. Dlatego też z faktu. po prostu przepada i z tym faktem trzeba się poważnie liczyć przy badaniach tego typu. Nawet w najbardziej starannie opracowanej ankiecie oprócz pytań jednoznacznych występują też takie. im bardziej złożoną jest dana ankieta. b. mają one również swoje słabe strony. nie mówiąc już o tym. mimikę itp. którzy z różnych przyczyn nie są w stanie wypełnić należycie ankiety. ale również jak mówi. I każdy może w bezpośredniej rozmowie wypowiedzieć mniej czy bardziej precyzyjnie swoje myśli oraz wyrazić swoje uczucia w stosunku do poruszanych problemów. Nie można m. ani z jednolitym zaangażowaniem uczuciowym. Rozmawiać można natomiast w zasadzie z każdym przystosowując się do jego poziomu. W celu pewnego przezwyciężenia powyższych słabości badań ankietowych należy zwracać szczególną uwagę na następujące okoliczności: 131 . Szczególnie duży odsetek ankiet nie wraca. że badający ma też możliwość kształtowania odpowiedniej atmosfery jego przebiegu. Oczywiście w wywiadzie ustnym istnieje zawsze możliwość doraźnego wyjaśniania wszelkich nieporozumień dotyczących pytań. gromadząc dane głównie o charakterze ilościowym. gdy korzystamy z tzw. W bezpośrednich rozmowach można uwzględnić indywidualne różnice respondentów. zwracając uwagę na jego gesty. że pewna liczba respondentów ankiety odpowiedziała np. d. W każdej zbiorowości istnieje poważny odsetek ludzi. „tak". Badający w wywiadzie ustnym może nie tylko notować co respondent mówi. e.

a. Właściwy dobór instytucji firmującej badania, jakie wymienia się w ankiecie. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że stopień autorytetu i prestiżu danej sytuacji w konkretnym środowisku, w jakim chcemy przeprowadzić badania ankietowe, wpływa zawsze na ich powodzenie. Najlepiej korzystać zatem z „szyldu" takich instytucji, które są najbardziej akceptowane i budzące zaufanie w danym środowisku. Jeżeli do ankiety dołączamy list towarzyszący, to powinien być on uprzejmy w treści i formie, a ponadto zawierać takie argumenty uzasadniające potrzebę danych badań, jakie mogą się liczyć w danym środowisku. b. Staranne zaaranżowanie badań, a więc dbałość o właściwy dobór respondentów, sposób i miejsce rozprowadzenia i zbierania ankiet itp. c. Poprawne pod względem metodologicznym opracowanie ankiety. Należy przy tym pamiętać, że nawet najstaranniej przygotowana ankieta nie powinna być za długa, czyli tak opracowana, aby wymagała od badającego zbyt wiele czasu i mogła go znużyć w trakcie wypełniania. Dobra ankieta powinna być tak opracowana, aby była łatwa do wypełnienia. Na podstawie dotychczasowych doświadczeń badawczych zauważono, że w badaniach ankietowych nie tyle ankieter musi być mądry, co właśnie sama ankieta. 7.2. TYPY ANKIET STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH

Stosowane w badaniach ankiety możemy dzielić na podstawie różnych zasad. Ze względu np. na sposób rozprowadzenia ankiet wyróżniamy ankiety: a) środowiskowe, czyli bezpośrednio rozprowadzane przez ankietera w danym środowisku, np. wśród uczniów klasy, wśród pracowników określonego wydziału itp.; b) prasowe, tzn. zamieszczone na łamach gazety lub czasopisma albo też dołączone do nich; c) pocztowe, czyli takie, które badający rozsyła przez pocztę na adres poszczególnych osób wybranych do badań, jak to ma miejsce przy badaniach reprezentacyjnych. (Zob. 4.3) Każda z wymienionych rodzajów ankiet ma sobie właściwą przydatność w badaniach społecznych. Ankietę środowiskową można stosować w tych wszystkich przypadkach, kiedy osoby badane są skupione w jednym miejscu, np. na terenie zakładu pracy. Bezpośrednie rozprowadzenie ankiety, przez prowadzącego badania lub osoby pomagające, gwarantuje szybkość jej dotarcia do potencjalnego respondenta, ale nie przesądza o tym, czy na pytania 132 w niej zawarte — osoba, która ją otrzyma — odpowie w pełni lub choćby częściowo. Z praktyki wiadomo jednak, że zwroty wypełnionych ankiet tego typu są dość duże. Ważną sprawą przy posługiwaniu się omawianą ankietą jest takie zorganizowanie jej zwrotów, aby nikt z respondentów nie był narażony na to, że jego poglądy zostaną ujawnione osobom postronnym. Respondenci, jeszcze przed wypełnieniem ankiety powinni więc być powiadomieni o tym, w jaki sposób mają zwracać ankiety, a sposób ten powinien być tak pomyślany, aby gwarantował im anonimowość.

Ankietę prasową podobnie jak i pocztową stosuje się w tych sytuacjach, gdy badani są rozproszeni na rozległym terenie. Z uwagi na to, że tego rodzaju ankieta nie powoduje wielkich kosztów związanych z jej drukiem oraz rozprowadzeniem, może być ona stosowana w dużych ilościach, np. odpowiadających nakładowi danej gazety. Nadaje się więc szczególnie do przeróżnych sondaży opinii czytelników itp. badań. Natomiast ankieta pocztowa wiąże się z większym nakładem sił i środków, co niestety nie jest doceniane przez respondentów i wskaźnik zwrotów tego rodzaju ankiet jest na ogół niski. Stąd też efektywność badawcza ankiet pocztowych jest niewielka. Oprócz wymienionych typów ankiet możemy wyróżnić także ankiety: jawne i anonimowe. Jawnymi nazywamy wszystkie takie ankiety, jakie są bądź imienne, bądź też mogą jednoznacznie wskazywać na osobę respondenta ze względu na zawarte w nich pytania, np. pytania o zawód ojca, miejsce urodzenia, miejsce pracy itp. Anonimowymi nazywamy z kolei ankiety, które nie tylko nie są podpisywane, ale ponadto nie zawierają żadnych takich pytań, jakie by mogły ujawnić osobę respondenta, gdyby na te pytania odpowiedział. Pomijanie tego drugiego warunku, jaki musi być spełniony, aby ankieta była rzeczywiście anonimowa nie należy do rzadkości, zwłaszcza w ankietach opracowanych przez mniej doświadczonych badaczy. Ze względów etycznych nie dopuszczalne jest oczywiście zapewnianie badanych, że ankieta jest anonimowa, wtedy, gdy nie spełnia ona omawianego warunku, czyli zawiera pytania, jakie mogą ujawnić kto jest respondentem. 133 7.3. WYMOGI METODOLOGICZNE BADAŃ ANKIETOWYCH

7.3.1. Zasady opracowania ankiety Opracowanie ankiety jest bardzo ważnym przedsięwzięciem przygotowawczym w badaniach omawianego typy. Wiadomo bowiem o tym, że tylko metodologicznie poprawnie opracowana ankieta może stać się pożytecznym narzędziem badawczym. Zwróćmy również uwagę na ten fakt, że byle jak opracowana ankieta, tzn. nie licząca się z wymogami metodologicznymi, nie jest po prostu godnym zaufania narzędziem metodologicznym. Przystępując do opracowania ankiety należy odpowiedzieć sobie co najmniej na następujące pytania: a) z jakich elementów powinna składać się ankieta, jaką chcemy się posłużyć w zamierzonych badaniach; b) jaką formę i treść powinny mieć poszczególne jej elementy oraz c) jaki wygląd zewnętrzny powinna mieć dana ankieta. Przyjrzyjmy się bliżej problemom zawartym w powyższych pytaniach. 7.3.1.1. Struktura ankiety W ankiecie należy unikać wszystkiego, co nie jest konieczne ze względu na cele, jakie chcemy osiągnąć przy jej pomocy. Należy więc dbać usilnie o to, aby ankieta była narzędziem w pełni funkcjonalnym.

Koniecznymi elementami każdej w zasadzie ankiety stosowanej w badaniach społecznych są: 1) informacja o instytucji firmującej badania; 2) zwięzła informacja o celu,jakiemu ma służyć ankieta; 3) dodatkowe wyjaśnienia, których charakter zależy od rodzaju ankiety; może tu wchodzić w grę np. uzasadnienie wyboru danego respondenta, a wówczas posługujemy się dajmy na to słowami jakie zapewne zyskająjego przychylność: „...biorąc pod uwagę pana (i) aktywność społeczną liczymy na pozytywny stosunek do naszych badań..."; w przypadku np. ankiet anonimowych — wyraźne podkreślenie tego faktu; podziękowanie respondentom za trud związany z wypełnianiem ankiety; określenie sposobu zwrotu ankiety itp. sprawy;

4) pytania, odnoszące się do celów dla jakich daną ankietę sporządzono. Możemy wyróżnić pytania dotyczące badanego problemu oraz odnoszące się do respondenta, które należy umieszczać na końcu ankiety. Chodzi po 134 prostu o to, aby nie rozpoczynać ankiety od pytań odnoszących się do społeczno-demograficznych właściwości respondenta; 5) instrukcje dotyczące tego, jak odpowiadać na poszczególne pytania, czasem wystarczająbardzo lakoniczne wskazania typu: „niepotrzebne skreślić" czy „stosowne podkreślić" itp., ale niekiedy konieczne są też bardziej szczegółowe pouczenia. 7.3.1.2. Forma i treść ankiety Forma i treść poszczególnych elementów ankiety powinna najogólniej uwzględniać zarówno charakter danej ankiety, jak też właściwości potencjalnych respondentów, np. stopień dojrzałości intelektualnej, przywiązanie do tradycji, obowiązujące w środowisku badanych zasady grzecznościowe itp. cechy. Nieco więcej miejsca poświęcimy pytaniom stawianym w ankiecie. Należy tu zwrócić uwagę przede wszystkim na następujące zagadnienia: 1. Jeżeli pytania mają być rzeczowe, to powinny być formowane na podstawie znajomości problemów, których dotyczą. Trzeba o tym pamiętać, że takie pytania, które w odczuciu respondenta są nierzeczowe czy naiwne nie skłaniają go wcale do poważnego traktowania danej ankiety, ani też badającego. 2. Pytania powinny być tak formowane, aby można było udzielić na nie wiarygodnej odpowiedzi. Ponadto w przypadku ankiet anonimowych pytania nie mogą dotyczyć takich kwestii, które mogłyby ujawnić osobę respondenta, gdyby na to pytanie odpowiedział. Choć wskazywaliśmy na to wcześniej, akcentujemy ten wymóg, ze względu na jego znaczenie. 3. Pytania należy tak stawiać, aby umożliwiały one uzyskiwanie danych obiektywnych, porównywalnych i sprawdzalnych, 4. Pytania nie powinny być sugestywne, dwuznaczne, ani też podejmować spraw drażliwych w taki sposób, który mógłby u danych respondentach wywoływać oburzenie.

pytaniem półotwartym. uważając ją drugorzędną itd. W tym celu pozostawiamy stosunkowo więcej miejsca w ankiecie na odpowiedź... Nie.." — pozostawiając tym samym pewną swobodę respondentom co do odpowiedzi — to mamy wówczas do czynienia z tzw.... że wybrał Pan (i) obecny kierunek studiów? Z pośród przyczyn. niż pytania zamknięte. c) zostałem (am) skierowany (a) na studia... Niewątpliwie pytania omawianego typu są trudniejsze dla respondenta.. np. Co zrobić kiedy respondent może wskazać więcej niż jedną z ewentualnych odpowiedzi czy przyczyn danego zachowania? Otóż wówczas trzeba prosić. Mogą one mieć różny kształt.. Pytający powinien zdawać sobie sprawę ze znaczenia kolejności stawianych pytań w ankiecie oraz z wpływu tej kolejności na jakość.. Pytania stawiane w ankietach mogą mieć charakter pytań: zamkniętych. d) udałem (a) się za namową kolegów"....... a przez to prowadzić może do odmiennej odpowiedzi. Kolejność stawianych pytań nie jest więc sprawą obojętną w ankiecie.. gdyż wymagają z jego strony znacznie większego wysiłku intelektualnego na sformułowanie odpowiedzi....... Oto przykład takiego pytania: „Jak to się stało. tzn.. typu: „Proszę wskazać inne przyczyny poza wymienionymi.....". b) posłuchałem (am) rodziców.... którą na drugim miejscu.. 135 Zamkniętymi — nazywamy takie pytania....... według opinii badanych. Każde pytanie w ankiecie i każda odpowiedź na nie ma określoną wartość wskaźnikową w zależności od kolejności i struktury wszystkich poprzednich.. które są zaopatrzone z góry w przewidywane odpowiedzi. ..5. którą z nich stawia na pierwszym miejscu. Jeżeli taką kafeterię kończymy pytaniem np.: „W którym roku urodził się Pan (i)"? „Czy jest Pan (i) zadowolony (a) z wyboru kierunku studiów? Tak. tzn. Nie mam zdania".. aby odpowiedzi respondenta trafiały po prostu w możliwości przewidywane przez pytającego. aby wskazał... że spośród wielu możliwych zawodów wybrał (a) Pan (i) zawód nauczyciela?... jakie są tu zapisane może Pan (i) wybrać więcej niż jedną: a) sam (a) dokonałem (am) wyboru... W tym ostatnim przykładzie mamy do czynienia z tzw. „Jak to się stało. z pewnym zestawem pytań zawierających od razu propozycję ewentualnych odpowiedzi... jak i następujących po nim pytań oraz najbliższego jego kontekstu"3.. 6.. półotwartych i otwartych. kafeterią p y -t a ń.. uważa za pierwszorzędną. czyli są tak pomyślane. Tego rodzaju wskazania dokonane przez respondentów pozwalają badającemu ustalić hierarchię ważności odpowiedzi lub przyczyn. „To samo pytanie przy innej kolejności i w innym kontekście konsteluje inaczej świadomość odpowiadającego... Pytania otwarte — dają respondentowi natomiast całkowitą swobodę odpowiedzi.

7.2. Mamy wówczas pewną szansę na uzyskanie dodatkowych wypowiedzi. 7. W przypadku wielostronicowych ankiet dobrze zachować przynajmniej jedną stronę niezadrukowaną. Z uwagi na to.1. ograniczę się zatem do kilku ogólnych uwag na ten temat. to w tych wszystkich przypadkach. w przeciwieństwie do innych badań podejmowanych w naukach społecznych. stawiane wtedy. gdy chcemy spośród respondentów dokonać eliminacji tych osób.Instytut Gallupa). Szczególnym typem pytań stosowanych w ankietach są tzw. zaznaczając w części instruktażowej. nie wymagają wielkich zespołów badawczych. Nie jest więc przypadkiem.Nastręczają one też więcej trudności badającemu przy opracowaniu zebranych ankiet. Na skutek tego są one często stosowane przy rozległych badaniach prowadzonych przez różne instytucje zajmujące się badaniami opinii publicznej (np. ponieważ może wówczas stać się mało przejrzysta.3. aby ankieta była bardzo zadrukowana. a ich wyniki przedostają się częściej niż nine do wiadomości szerokich mas. a równocześnie są stosunkowo tanie i pozwalają na szybkie przebadanie nawet dużych zbiorowości. żeby zniechęcał respondenta do jej wypełnienia. 7. podobnie jak każde pytanie. Dbając o rozsądne wykorzystanie każdej strony. Otóż —jak wiadomo — rozmiar ankiety nie powinien być taki. Ankieta powinna być także czytelna i przejrzysta. należy posługiwać się na tyle klarownymi i ostrymi alternatywami. Jeżeli w ankiecie stawiamy pytania zamknięte albo półotwarte. Należy również zachować odpowiednie odstępy między wierszami. aby respondenci wykorzystywali ją dla ewentualnych szerszych wypowiedzi podając numer pytania. Uwagi na temat przydatności badań ankietowych Badania ankietowe. ponieważ odpowiedzi tego rodzaju wymagają wcześniejszej kategoryzacji. ażeby pozwalały one na możliwie jednoznaczne rozdzielanie treści wypowiedzi w sposób wyraźny i zdecydowany. należy wyraźnie oznaczyć liczbami albo literami. że trudno byłoby podać wyczerpujący katalog wskazań dla wszystkich możliwych ankiet. że w odczuciu . nie należy wszakże popadać w przesadę.3. Ale też nie jest jednak również wskazane. Określa go w pewnym sensie charakter ankiety. w których zawierają one propozycje alterna136 tywnych odpowiedzi. które jednakże nie są ściśle związane z tematem badań. które nie mają nic do powiedzenia na dany temat. Wygląd zewnętrzny ankiety Wygląd zewnętrzny ankiety nie jest także bez znaczenia w badaniach. zwłaszcza przy pytaniach otwartych. aby dać szansę na szerszą wypowiedź. wpływającą negatywnie na przejrzystość i estetykę ankiety.3. Każdą grupę problemową. Rozmiar ankiety zależy więc ograniczać głównie poprzez eliminację pytań stawianych po prostu „na wszelki wypadek" lub ze względu na „interesujące kwestie". którego ta odpowiedź dotyczy. pytania filtrujące.

nr 4. nagrania magnetofonowe —jako źródła danych o różnych wydarzeniach społecznie ważnych itp. Wiśniewski. Deutsch i S. Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. C. 1963. BADANIA OPARTE NA DOKUMENTACH POJĘCIE DOKUMENTU W BADANIACH FAKTÓW SPOŁECZNYCH Spośród wielu znaczeń słowa „dokument" ograniczymy się do dwóch: a) dokument —jako występujący w dowolnej postaci dowód istnienia określonych faktów i wydarzeń społecznych.cit.. op. czyli pseudonaukowym przedsięwzięciem. Zob.133-146. to wymagają zarówno dużego doświadczenia badawczego.cit. M. Mayntz. Hubner. M. Umfragen in der Massengesellschaft. b) dokument jako pisemne świadectwo zaszłych faktów i wydarzeń społecznych. op. obrazy. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.54-94. . też: R.12-17...s. 138 PRZYPISY Zob. op. Artykuł ten znajdzie Czytelnik również w książce tegożAutora pt. W pierwszym — szeroko pojmowanym znaczeniu interesującego nas słowa — dokumentem nazywamy wszystko to. Selltiz. Methodes des sciences sociales. Zob. op. że ze względu na wspomniane właściwości badań ankietowych są one zalecane wszędzie tam.cit. narzędzia i przedmioty codziennego użytku. T. s. w: Studia Socjologiczne. rzeźby itp. Jeżeli są rzeczywistym. Wpływ sposobu stawiania pytań w ankiecie na rodzaj odpowiedzi. a ankieta —jest niekiedy nawet uważana za podstawowe narzędzie badawcze tej nauki. osoby przeprowadzającej badania tego typu. Dużo informacji na temat badań ankietowych zawiera książka M. Jahoda. gdzie trudno stosować inne metody badawcze. P. E. K. s. Holm. Noelle.s. którzy byli ich twórcami.4.. s. 8. Szczurkiewicz. filmy.137 społecznym badania ankietowe są uważane za najbardziej typowe zwłaszcza dla socjologii. jak też i dobrego przygotowania metodologicznego. Zob. ale i wówczas oczywiście nie powinno się korzystać z nich w sposób nie liczący się z wymogami metodologicznymi. Wskażmy również na to. Toruń 1968.41-53.1. Jak wiele potocznych mniemań. wytwory artystyczne —jako źródła danych o kulturze materialnej i duchowej ludzi.57-71. s. Studia socjologiczne. w: Zeszyty Naukowe UMK Filozofia II.. fotogramy. wytwory o charakterze zabytkowym lub użytecznym1. W. a nie tylko fikcyjnym. cit. s. Grawitz pt. 8. Pomimo wspomnianych zalet badania ankietowe nie są wcale tak łatwe do przeprowadzenia. Do tej kategorii dokumentów zaliczamy zatem np.668-717. tak i to również jest niesłuszne. op. co może być lub jest po prostu źródłem danych o przeszłych albo istniejących faktach i zjawiskach społecznych. Cook.cit. jak to się wielu amatorom socjologii wydaje.

w codziennej prasie i w innych zapisach. jakimi sąnp. faktach. ale i o panującej tam modzie. wszelkie inskrypcje. co może być źródłem historycznym i czym ono jest2. druki itp. Do tej grupy zaliczamy także listy. zwłaszcza przy interpretacji różnych zjawisk społecznych z przeszłości. 8. Bowiem wszelkie badania empiryczne są poprzedzane studiami nad danym . Nie brak też sporów na temat określenia tego.2. Jest to oczywiście jeden z możliwych podziałów tych dokumentów. ponieważ zawierają utrwalone ślady. czyli napisy zamieszczone w materiale trwałym (tzn. Zarówno dokumenty w szerokim. artykuły w czasopismach naukowych itp. sceny z życia ludzi odległych epok stanowią także dla socjologów interesujące źródło wiedzy o owych czasach i mogą być pomocne w zrozumieniu różnych zjawisk społecznych3. TYPY DOKUMENTÓW PISEMNYCH I ZASADY ICH WYKORZYSTYWANIA Nawiązując do koncepcji P. np. jak i wąskim znaczeniu są nazywane również źródłami danych zwłaszcza przez historyków. którego człony omówimy bardziej szczegółowo. Dlatego też ten sam dokument może być przedmiotem zainteresowań badawczych przedstawicieli różnych nauk społecznych. monetach i in. dostarczają nam nie tylko danych o warunkach życia mieszkańców ówczesnych Niderlandów. Są one niezbędnym materiałem źródłowym dla każdego badacza zjawisk społecznych. czyli swoiste „informacje" o przeróżnych faktach i wydarzeniach. ze względu na jego znaczenie metodologiczne. świadectwa faktów i wydarzeń interesujących nauki społeczne. obrazy Rembrandta. 8. rękopisy. pisma. w kamieniu i metalu) znajdujące się na nagrobkach.1. Zarówno przeróżne eksponaty muzealne lub obrazy przedstawiające np. przedmiotach. pamiętniki itp. w czasopismach. W drugim — węższym znaczeniu słowa „dokument" — chodzi nam o wszelkie pisemne źródła danych dotyczących zjawisk społecznych.Każdy dokument w wyróżnionym znaczeniu może być źródłem danych dotyczących różnych faktów. wyglądzie miast itp. budynkach. Atteslandera4 wyróżniamy pisemne dokumenty: 1) zebrane w sposób systematyczny oraz 2) okolicznościowe. jakie możemy znaleźć w przeróżnych publikacjach o charakterze książkowym. proto140 koty. Dokumenty zebrane w sposób systematyczny Do tego typu dokumentów zaliczamy: a Dokumenty naukowe — na tak określony zbiór składają się sprawozdania naukowe. Socjolog lub historyk koncentrując się w swych badaniach głównie na dokumentach — w węższym znaczeniu tego słowa — powinien korzystać również z dokumentów szerzej pojętych. notatki. jakie miały miejsce w przeszłości. czy sprawozdania prywatne albo urzędowe. jakimi sąnp. przedstawiające sceny z życia ludzi jego epoki.2. archiwalia.

czy są one po prostu porównywalne. 4. ale także o tym. b. w których tak istotną rolę odgrywają wymienione dokumenty. czyli rozpoczynają się °d tzw. jakie pomijająróżne elementy. czy istnieje związek pomiędzy licznikiem i mianownikiem. czy nie ukazały się jakieś nowe. A. roczniki. Trzeba ustalić czy dane.in. czy biorąc np.Problemem badawczym dla pogłębienia wiedzy o nim. tzn. 2. czy zebrane dokumenty statystyczne są wystarczające. okresowe sprawozdania. kogo określamy terminem „robotnik". dokładniejsze i pełniejsze na ten sam temat. tzn. załączniki. — w czym tkwią przyczyny ewentualnych deformacji rzeczywistości społecznej. Istnieje konieczność zdefiniowania jednostek. przy badaniu robotników trzeba określić dokładnie. np. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych należy też ustalić. 2) czy uzyskane dokumenty są jeszcze aktualne.Opracowania statystyczne — czyli różnego rodzaju periodyczne zestawienia danych statystycznych. 3. Przy analizie tego rodzaju dokumentów należy zwracać uwagę m. — w jakim stopniu wnioski te będą godne zaufania ze względu na wiarygodność ich opracowań. czy licznik i mianownik są jednakowe.L. „desk research" tzn. bazę źródłowąitp. jakiej one dotyczą. jakie dane są nam rzeczywiście potrzebne. pod uwagę ich zasięg można formułować wnioski ogólne czy raczej szczegółowe. czy czynią zadość wymogom metodologicznym. czyli ich jednorodność i czy jest ona wystarczająca dla naszych potrzeb. czy też stanowią jedynie fragmenty. Należy sprawdzić czy występuje homogeniczność danych. zestawienia itp. zawierają rzeczywiście właściwości. odnosząc się tylko do pewnego regionu. jakie nas interesują. 3) czy posiadane dokumenty są kompletne. . np. dane. na następujące fakty: 141 1) czy dane dokumenty są godne zaufaniaz naukowego punktu widzenia. tzn. jakie należy uwzględniać przy ocenie danych statystycznych: 1. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych istnieje konieczność rozpatrzenia następujących problemów: — jakie wnioski są dopuszczalne na podstawie tych dokumentów. Bowley podaje dziewięć następujących zasad. Dopiero po ustaleniu tego faktu można odpowiedzieć na pytanie. „badań przy biurku". Jeżeli mamy do czynienia z danymi wyrażonymi w liczbach względnych (procentowych) należy przekonać się nie tylko o tym. które tworzą badany zbiór. 5. Przy porównywaniu dwóch wielkości statystycznych trzeba ustalić. spełniające poprzednio wymienione postulaty (1) i (2). np. 6.

doświadczyło podobnych przygód. które ze względu na swoją treść jak i formę mają charakter subiektywny. Wykorzystywanie dokumentów osobistych w badaniach socjologicznych wymaga jednak dużej ostrożności i uświadomienia sobie tego faktu. Zaliczamy tu przede wszystkim: listy. Wskazane jest również ustalenie na ile zebrane dane pozwalają rzeczywiście na wysnucie wniosków.2. Dokumenty okolicznościowe Dokumenty okolicznościowe. że być może wiele innych ludzi — powiedzmy — z tej samej miejscowości. czy są też przypadkowe. Czyjeś przygody wojenne opisane np. książka adresowa. Dla sformułowania ogólniejszych twierdzeń należałoby sięgnąć do więcej niż jednego dokumentu osobistego. Nie są to więc twory ani oryginalne. czyli wszystkie takie dokumenty. czyli stwierdzenie tego. Wymienione dokumenty wymagają krytycznej oceny ich zasadności naukowej oraz tego. kolejowy rozkład jazdy. lecz najczęściej po prostu zbiory danych metodycznie uporządkowane. czyli przygodne. 8. . Kompilacjami nazywamy takie dzieła. o jakie nam chodzi i czy nie potrzeba uzupełnienia ich innymi danymi5. czy tego samego wieku. płci itd. Należy stwierdzić. autobiografie. dzienniki. np. książka telefoniczna. a tym samym i najbardziej przydatnymi do badań socjologicznych są autobiografie6. kartoteka księgowości itp. pamiętniki. że powyższe zasady są przydatne przy wstępnej weryfikacji opracowań statystycznych. Dokumenty osobiste. np. na jakich opierano się przy sporządzaniu danych dokumentów. wystarczają do tego. że czytelnik może poznać jego stosunek do zdarzeń. Do tego typu dokumentów zaliczamy: a. typu: „taki sam los był udziałem wszystkich" itp. 142 8. ani odkrywcze. Przeróżne dokumenty kompilacyjne. na tle istniejących warunków społeczno-gospodarczych i wydarzeń historycznych. aby wysunąć hipotezę. katalog biblioteczny. na ile mogą być przydatne w badaniach nad interesującym nas problemem. wywiady. a także do bardziej obiektywnych źródeł. czy zawarte w nich dane są wiarygodne. 9. Oczywiście prawdziwość 143 takiej hipotezy wymaga sprawdzenia. Myślę. Nie można jednak na ich podstawie formułować ogólniejsze tezy. nadany im przez autora danego dokumentu. czy podane liczby zostały zebrane w dostatecznie długim czasookresie. ponieważ ukazują one autora w ciągłości do jego rozwoju osobniczego. Najpełniejszymi spośród wymienionych dokumentów. które składają się z wielu fragmentów. pochodzących od różnych autorów. c. ale nie są wystarczające dla uogólnień. są to takie dokumenty. wyznania itp.7. Istnieje potrzeba sprawdzenia zasadności metodologicznych podstaw. które wyrażają osobiste cechy ich autora w sposób na tyle wyraźny. w pamiętniku. których dany dokument dotyczy. że wszelkie dane zawarte w tych dokumentach dotyczą z reguły jednostkowych doświadczeń hib przeżyć i dlatego mogą być jedynie podstawą dla sformułowania hipotez.2.

o siłach nadprzyrodzonych. próbującym opisywać wyobrażenia ludzi plemion. zależnych od typu i rodzaju dokumentów. jakie ma dana osoba w dokładnym przedstawianiu cudzych myśli czy rozumienia cudzych intencji lub odczuć. to można na ich podstawie odtworzyć wszystko. miesiąca czy nawet kilku miesięcy różnice w czasie mogą być znaczne. PROBLEM WIARYGODNOŚCI DANYCH ZAWARTYCH W DOKUMENTACH Wiarygodność danych zawartych w dokumentach. Do kategorii tej zaliczamy: doniesienia. im dłuższy czas upłynął od danego wydarzenia 144 • relacji o nim. c. np. wśród których działali. która je sporządziła. ponieważ wiąże się z nią wartość poznawcza tych dokumentów. niezależnych od złej lub dobrej woli piszącego. 8 3.Najistotniejszą słabością dokumentów osobistych są częste zafałszowania w nich rzeczywistości społecznej. że umożliwiają względnie dokładne i bezpośrednie odtworzenie danych wydarzeń. dokumenty. meldunki. wytłumaczenia własnego postępowania itp. czy też nieporozumienia wynikające z różnic kulturowych. b. w odniesieniu do sprawozdań okresowych. jaki jest ich charakter. które przedstawiają. na skutek naiwności itp. czyli „na gorąco" ale z pewnym opóźnieniem. Natomiast zafałszowania niezamierzone mogą wynikać np. Z tych względów niebezpieczeństwa zafałszowania są w nich tym większe. niepełne lub mogą być wypełniane dowolnymi treściami. utrwalone na taśmach magnetofonowych itp. lecz wymaga określonych zabiegów. Hla tzw. że przedstawiają dane fakty nie bezpośrednio. zależnym od tego. to wówczas — rzecz jasna — nie przedstawiają poznawczych wartości. Mogą tu wchodzić w grę również nieporozumienia semantyczne. Sprawozdania. jakie relacjonują. z trudności. Notatki. Zafałszowania te mogą być dziełem samych autorów lub też osób trzecich. zapisy. jakie badamy jest sprawą bardzo istotną. często nie mającymi nic wspólnego z tym. Zafałszowania popełniane przez samych autorów danych dokumentów osobistych mogą wynikać nie tylko np. co zostało w nich utrwalone. co działo się rzeczywiście. misjonarzom. „pokrzepienia ducha". bóstwach itp. z braku dostatecznych wiadomości. dotyczących wydarzeń tygodnia. z chęci przedstawienia siebie w korzystniejszej sytuacji. których cechą jest to. .. a tym samym zrekonstruować dane wydarzenia. ze względów koniunkturalnych itp. Wartość wymienionych dokumentów zależy od rzetelności osoby. jakie zdarzały się np. Ustalenie wiarygodności danego dokumentu nie jest jednak sprawą łatwą. Zamierzone — mogą wynikać np. z przeróżnych złudzeń. jak również niezamierzone. które różniąsię od notatek tym. stenogramy. Jeżeli są niedokładne. Podobnie zafałszowania dokonane przez osoby trzecie mogą być żarnie-r z o n e. zjawiskach. raporty itp. przyczyn związanych ze złą wolą. ale także złej wiedzy. Do tej kategorii zaliczamy: protokoły. Są to też często wyjątkowe przykłady „radosnej twórczości". powodów. jakie skłaniają ludzi do lukrowania rzeczywistości społecznej lub osób. Jeżeli są rzeczywiście wiernym odbiciem wydarzeń.

n. oraz Pierre Bourdien. która jest autorem dokumentu. Tytułem przykładu Wymieńmy dokument. jak i okolicznościowych. Frankfurt/ M. jest bowiem bezpodstawne. Bezkrytyczny stosunek do dokumentów. zarówno drukowanych.W przypadku dokumentów systematycznych można o ich wiarygodności sądzić na podstawie np. ani gorsza niż dokumentów oficjalnych. rodzi się swoista „aura". niż np.b. że wartość poznawcza dokumentów pochodzących od osób Prywatnych jest większa niż dokumentów oficjalnych. oficjalnych enuncja145 cji drukowanych na temat losu ludności żydowskiej w prasie kontrolowanej przez okupanta. iż pod wpływem fascynacji autentycznymi przedmiotami. niż opierać się na takich źródłach. kiedy wątpimy w wiarygodność danych dokumentów. . Bez trudu można znaleźć takie przykłady. 18 i nast. jak i pisanych odręcznie. jakie chcemy wykorzystać w celu odtworzenia przeróżnych wydarzeń i faktów społecznych może być przyczyną istotnych błędów w rekonstrukcji czy interpretacji owych wydarzeń lub faktów. Dlatego też wydaje się. co można by nazwać wczuwaniem się w dawną epokę lub sytuację. czy nawet w różnych publikacjach popularno-naukowych. Uważam. 1970. grubym księgom. Dotyczy to więc zarówno dokumentów systematycznych. że bez większej przesady można powiedzieć. to lepiej z nich zrezygnować i szukać innych źródeł. jakie ukazują. sporządzony przez dziecko. że w tych sytuacjach. jakie spowodowały powstanie danego dokumentu. ale również i dokumentów oficjalnych. jeżeli chcemy.: Walter Benjamin. 1963. Otóż — jak wiadomo — wartość poznawcza tego dokumentu dla rekonstrukcji warunków życia ludzi w gettach. W przypadku dokumentów okolicznościowych problem jest bardziej złożony i oprócz wymienionych przesłanek trzeba brać pod uwagę wiarygodność osoby. a —jak wiadomo — grube księgi mogą zawierać nie mniej głupstw niż notatki grafomana. PRZYPISY Uważam. którzy twierdzą. Tylko ludzie prymitywni i dzieci darzą kultem wszelkie słowo drukowane. na jakich się opierają. Frankfurt/M. aby stały się one podstawą ewentualnych uogólnień. ponieważ zawarta w nim myśl ma — jak sądzę — szersze zastosowanie. np. iż wszelkie dane zawarte w przeróżnych dokumentach wymagają solidnej weryfikacji. jakim jest „Dziennik Anny Frank". ponieważ w tych ostatnich nie bark przeróżnych tendencyjnych wypaczeń7. s. sposobów gromadzenia danych i rzetelności źródeł. na coś. a także ewentualne jej intencje. Zur Soziologie der symbolischen Formen. pochodzącymi niekiedy z bardzo odległych czasów lub ze szczególnych miejsc. że mająrację ci. która umożliwia osobom zwiedzającym muzea. a zwłaszcza posiadających pewną wiedzę z zakresu historii czy też dotyczącąoglądanych eksponatów. Z tego względu wartość poznawcza dokumentów prywatnych nie jest ani mniejsza. jest znacznie większa. Potrzeba krytycznej oceny nie dotyczy też tylko dokumentów pochodzących od osób prywatnych. Przypisywanie większej wiarygodności dokumentom drukowanym. Godzi się w tym miejscu przypomnieć następujące powiedzenie Waltera Lippmana: „Sprawozdania wprowadzające w błąd są gorsze od braku wszelkich sprawozdań". jakie istniały w Europie ^ czasach ostatniej wojny. Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. zasadności ich założeń metodologicznych. Bliżej na ten temat zob.

Secondary Research Information Sources and Methods. Poznań 1975. Zdaniem Moreno interesujące go struktury społeczne są swoistymi „socjo-metrycznymi konfiguracjami". czy też powstałe spontanicznie grupy zabawowe. s. Znaniecki i jego rola w socjologii. Thomasa i FI. B. s. rodziny). nazywając je właśnie socjometria. Warszawa 1979 i tegoż Autora czterotomowe dzieło: Młode pokolenie chłopów. Moreno. w: FI. s.125-134. załogi okrętów) oraz mniej sformalizowane. jakie mają miejsce w danych grupach. 1945.Zob. 9. Zob. Zob.35-69.I. s. Madge. N. Warszawa 1977.1. (polskie wydanie ukazało się pod tytułem Chłop polski w Europie i Ameryce (5 tomów). Dulczewski. London —New Delhi 1984. A. s. s.95 i nast. też: Z.cit. Jej twórcąjest Jacob L. Chałasińskiegp: Drogi awansu społecznego robotnika (1931). Kwileckiego. Mogą tu wchodzić w grę zarówno struktury o wysokim stopniu sformalizowania. 9.W.75-88. (ukazała się ona w 1934 roku). tzn. London 1958. Zob. Metodologii historii zarys krytyczny. The Tools ofSocial Science. Stewart. D. L. który w opublikowanej książce pt. (np. W. SOCJOMETRIA ZAŁOŻENIA SOCJOMETRIII JEJ ZASTOSOWANIE Socjometria pojawiła się w wyniku dążeń do takich empirycznych badań zachowań ludzi w małych grupach. Znanieckiego The Polish Peasant in Europę and America. „Who Shall Survive". Warszawa 1976. S. Moszczańska. 2) przejawianych preferencji między współdziałającymi ze sobą ludźmi oraz 3) rzeczywistych współdziałań. Warszawa 1938. (jakimi sąnp.York —London 1967. umożliwiającym określenie stosunków sympatii albo antypatii występującym między członkami danej grupy oraz uwarunkowań ewentualnych innych preferencji przy wyborach określonych ludzi. układami tkanki społecznej1. Boston 1918. red. które umożliwiałyby dokładne rozpoznanie występujących w nich: 1) stosunków sympatii i antypatii między członkami danej grupy.Atteslander. oraz J. Znanymi przykładami naukowej analizy autobiograficznej stały się następujące publikacje: wielotomowa monografia W.81. Zob. An Elementary Manuał ofStatistics. W badaniach socjometrycznych istotną rolę przypisuje się wskaźnikom.75 i nast. Bowley. A. jako partnerów współdziałania w rozmaitych strukturach społecznych. zaproponował nowe podejście do badań wymienionych zjawisk. Praca zbiorowa pod. op. . czyli próbuje się na podstawie ich wypowiedzi określić ich postawy wobec innych członków danej grupy. Phillips. I.. Florian Znaniecki jako twórca metody autobiograficznej w socjologii. P. W celu uchwycenia wspomnianych wskaźników stosuje się na ogół a) obserwację zachowań ludzi w badanej strukturze b) przeprowadza się z nimi wywiady odnośnie ich preferencji. s.Research Strategy and Tactics.64 i nast.

kogo respondent wskazuje na pierwszym. Ich źródłem mogą być np. = wybór jednostronny. a tym samym odgrywa rolę przywódcy? b) czy i kto. tzw. Wyniki badań socjometrycznych porządkuje się graficznie. Stopień wiarygodności socjogramu zależy oczywiście od solidności danych. jakie wskazują na pozytywne albo negatywne wybory. czyli zestawia w tzw. spośród osób tworzących dany zbiór lub grupę społeczną jest najbardziej uznawany i popularny. dziennikach). bądź też nawet na niedostrzeganie poszczególnych ludzi w badanych zbiorach lub grupach społecznych. na przeróżnych zebraniach). wykorzystując do tego celu rozmaite techniki matematyczne. graficznie przedstawionych wyników badań socjometrycznych potrzebne są nam dane. 148 Socjometria jest stosowana do badania małych zbiorów ludzi lub też małych grup społecznych. W tym celu stosuje się też niekiedy w ankietach czy w wywiadach po prostu takie pytania: „kogo wybrałbyś spośród Twoich kolegów do reprezentacji klasy?" „z kim spośród Twoich przyjaciół chciałbyś spędzać wolny czas?". tworząc swoiste podgrupy. zespoły współpracowników. czynników. wówczas może zaistnieć potrzeba uszeregowania dokonanych wyborów. odpowiedzi zawarte w różnych ankietach. klasy szkolne itp. tym bardziej wiarygodny powinien być socjogram. czy też wyrażane z okazji różnych spotkań danych ludzi (np. Dane tego typu mogą być uzyskiwane w różny sposób. których wyniki analiz poddaje się dalszym opracowaniom. a te z kolei — zależą od rzetelności metod i technik badawczych oraz od staranności i uczciwości badającego. socjogramy. np. Jeżeli wypowiedzi badanych wskazują więcej osób. i służy m. czyli na aprobatę lub dezaprobatę. że im bardziej pełną diagnozę socjome-tryczną chcemy uzyskać. techniki badawcze. które są ze sobą szczególnie powiązane uczuciowo. jego liczebności itp. uporządkowania ich według tego. w listach. . zagrożenia ze strony innych)? Do budowy socjogramów tzn. drugim i kolejnym miejscu. „komu zwierzyłbyś się ze swoich problemów życiowych?" itp.in. od charakteru badanego zbioru. wypowiedzi spontaniczne zawarte w dokumentach osobistych (np. większego zżycia się grupy) albo zewnętrznych (np. tzn. jest odrzucany przez ludzi danego zbioru lub grupy i znajduje się na marginesie albo nawet w całkowitej izolacji? c) czy występuj ą w danym zbiorze lub w grupie osoby. Trzeba wszakże o tym pamiętać. wskazujący na słabą więź wzajemną. osiągnięte poprzez badania testowe itp. Do podstawowych strukturalnych określeń wzajemnych stosunków między ludźmi należą następujące oznaczenia symboliczne: 149 (A) (A) —>• (b) = element izolowany. jakie mogą mieć różną postać.Zebrane dane służą do budowy socjogramów i macierzy socjometrycznych. jakimi są np. w zależności np. grupy koleżeńskie. kliki? d) jakie zmiany zachodzą w sytuacji poszczególnych jednostek i w danych zbiorach lub grupach w ciągu pewnych okresów pod wpływem różnych czynników wewnętrznych (np. do ustalenia: a) kto.

<-0~> """^O*.= aktywne i pasywne uczestnictwo w stosunkach wzajemnych. (b) (A)<->CB) lub = wzajemny wybór negatywny.(a) -<—> (b) lub (A) <~^" @ = wybór obustronny. czyli sympatia-(A) "fc>. lub = wybór wzajemny. wskazujący na mocną więź wzajemną.XX*\ (G) © 150 © . = niechęć do kogoś. antypatia lub wybór negatywny. . w jakim występują zróżnicowane wzajemne interakcje. czyli wzajemna . antypatia-antypatia. 0^-> 0<"= przychylność do kogoś. & .łańcuch wzajemnych wyborów. =para. wjakiej występuje obustronny wybór. Posługując się powyższymi oznaczeniami symbolicznymi.® = odrzucenie osobnika A przez pozostałych. -±X* ©" 1 "® ® = gwiazda socjometryczna. jedna z osób (A) jest szczególnie (e) często wybierana przez pozostałe. ® *it—\ // *\^ (A) ąpżL (c) = trójkąt. pozytywno-negatywny. antypatia. sympatia lub wybór pozytywny. można utworzyć następujące modele struktur stosunków międzyludzkich: (A) "^-^ (b) aprobata.

Jeżeli badany zbiór dzieli się na podzbiory. zaproponowanej przez Atteslandera2: Wybierani A A B C D E + + + B + + C D + + + E F + 2 2 1 1 2 Dokonane wybory 0 1 2 1 0 razem 2 3 3 2 2 . 2) kołowy (zwany także „tarczowym") oraz 3) hierarchiczny. Konstrukcja jego jest analogiczna do konstrukcji socjogramu kołowego. stanowiące przykład bardziej złożonej struktury. Do najbardziej znanych zalicza się socjogram: 1) nieuporządkowany.2. W tym celu można skorzystać np. 151 9. Każdemu z nich przypisujemy pewne wartości. Posługując się takim socjogra-mem można łatwo uchwycić pozycję każdej osoby oraz wykryć istnienie różnych podgrup. Jest to najbardziej czytelny układ socjogramu szczególnie przydatny przy badaniu większych zbiorów ludzi. ILOŚCIOWE ANALIZY SOCJOGRAMU Niezależnie od analiz graficznych zebrany materiał socjometryczny można poddać także analizie ilościowej. wówczas każdy z nich umieszczamy w innej połowie okręgu. Ad 3. z takiej oto tabelki. Posługując się wymienionymi modelami struktur stosunków międzyludzkich sporządza się różne socjogramy. Najwyżej umieszczamy osobę o największej ilości wyborów a następnie o kolejnych ilościach. Służy do wstępnego uporządkowania danych socjometrycznych. uzyskując poziomy socjometryczne. Podzbiory możemy umieścić po różnych stronach socjogramu. w kolejności malejącej. licząc od środka.© © ® ^V ^V ^^ piramida lub drzewo so-cjometryczne. Sporządza się osobny dla wyborów pozytywnych i negatywnych. Uzyskane dane umieszcza się na tarczy posiadającej tyle okręgów ile wynosi maksymalna ilość wyborców + 1. jakie odpowiadają ilościom wyborców. Ad 1. z tą różnicą że poszczególne osoby umieszczamy między pionowymi skalami o tylu jednostkach ile mamy wyborców +1. w zależności od potrzeb badawczych. Ad 2.

OSx = 0 = liczba osób wybierających i odrzucających jest równa. występuje ocena kontrowersyjna. tzn. 2) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów negatywnych. obliczany według wzoru _ liczba osób wybierających x gdzie N = liczba osób danego zbioru.dotyczące: 1) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów pozytywnych.= antypatia. czyli 0 = najniższej pozycji. przy założeniu. uwzględniając PS„ i NSX OSx = PSX-NSX przy czym wartość tego wskaźnika mieści się od -1 poprzez 0 do +1. obliczany analogicznie _ liczba osób odrzucających x N-\ Oba te wskaźniki mieszczą się v\ przedziale wartości od 0 do +1. . OSx=+l = całkowita akceptacja x: 4) pozytywnej ekspansywności osoby x według wzoru liczba pozytywnych wyborów dokonanych przez x PE =-------------------------------------------------------------N-\ 5) negatywnej ekspansywności społecznej osoby x. Dokonując ilościowej analizy danych socjometrycznych możemy ustalić wskaźniki: I. jest ona pomniejszona o 1. czyli jej pozytywny status socjometryczny. 152 3) Ogólnej pozycji danej jednostki. 0 = obojętność.1 . że osoba x nie będzie wybierać samej siebie. według wzoru liczba osób odrzuconych przez x NE------------------------------------------N. a +1 najwyższej pozycji w danym zbiorze. czyli OSx= -1 = całkowite odrzucenie x.F Ilość głosów Ogółem + + 0 3 3 1 2 1 0 2 2 0 1 1 1 2 1 3 4 1 1 1 9 5 2 14 + = sympatia. czyli jej negatywny status socjometryczny. Indywidualne.

C. że każda osoba ma prawo dokonywać nieograniczonej liczby v możliwych. w publikacjach poświęconych metodom badań socjologicznych. . do jakich dochodzi się na ogół w oparciu o badania socjome-tryczne. obliczany według wzoru 1 IG =-----------------------------liczba osób izolowanych Bliższe informacje na temat socjometrii i jej zastosowań znajdzie Czytelnik m.1) wyborów. obliczone według wzoru liczba par o wzajemnym wyborze SG = CN przyjmując. ci P---------. co--------r-----. U = liczbie wyborów nieodwzajemnionych.wskaźniki PE i NE mieszczą się w przedziale wartości od 0 do +1 II. Otóż ze względu na banalność wniosków poznawczych. odnoszące się do ustalenia: 1) ekspansywności grupy. obliczono według wzoru Up gdzie R = liczbie wyborów odwzajemnionych. Pomimo dużej popularności socjometrii należy jednak zauważyć także zdecydowanie krytyczne jej oceny. oznacza więc ogólną liczbę par 3) zwartości grupy. _ N(N. metodologii badań psychologicznych i pedagogicznych3. a d = liczbie wyborów dopuszczalnych dla każdej osoby. Stanislav Andreski uważa tą metodę za jedną z prób służących do „kwantyfikacyjnego kamuflażu" —jak to nazywa — rozmaitych frazesów lub półprawd i przypisywnia im znaczenia naukowego nie współmiernego do rzeczywistego4.in. G r u p o w e. obliczane według wzoru _ suma wyborów dokonanych przez całą grupę h(j----------------------------------------------------------------------2) spoistości grupy. q =l-p: 153 4) integracji grupy.

R. co jest szczególnie ważne wtedy. Zob.. J. Missbrauch. S. Moreno.cit. Modę und Manipu-lation einer Wissenschaft. Wołoszynowej. op. ankieterów. tom I. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. że powyższy pogląd zasługuje na uwzględnienie i powinien skłaniać do krytycznego stosunku do wszelkich metod podobnego typu.262.. Molak. gdy korzystano z pomocy wielu osób. A. sprawozdaniach z obserwacji kontrolowanych itp.251-258. PRZYPISY Zob. wymagają odpowiedniego przygotowania.. jakie uzyskano w wyniku badań. Wege zur Neuordnung der Gesell-schaft.cit. Metody badań socjologicznych. 5) skalowanie danych. Powtarzające się np. Warszawa 1972. s. 4) kategoryzacja. Methoden der empirischen Sozialforschung. s. Die Grundlagen der Soziometrie. których celem jest sprawdzanie samych danych. jaki poprzedza analizę. Munchen 1974. Socjometria. s. Wyd. Bowiem wówczas dopiero. 156-170.1. S.482-511.1. będziemy mogli odpowiedzieć na interesujące nas pytania. Mika. Nowaka. 1967. Warszawa 1965. J. S.cit. Ma-yntz. P. wszystkie dane. op.287-308. Wstęp do psychologii społecznej. PRZYGOTOWANIE DANYCH DO ANALIZY ILOŚCIOWEJ I JAKOŚCIOWEJ Zebranie danych nie kończy jeszcze całego procesu badawczego. Zob. chociaż nie wszystkie z nich muszą występować w każdym przypadku opracowań materiałów badawczych ani też w przedstawionej kolejności. Zanim to jednak nastąpi. pod red. Wybór tekstów pod red. 3) klasyfikacja. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Holm. Weryfikacja Postępowanie to obejmuje wszystkie czynności. Brzeziński. s. Obejmuje ona nie tylko te czynności. kiedy uzyskane dane poddamy analizie. Seria III. jakich celem jest sprawdzenie zgodności sposobów zbierania danych z przyjętym planem badań.. Andreski. w: Materiały do nauczania psychologii. jak: 1) weryfikacja. II. 2) selekcja. np. Atteslander. np. 10. w kwe- .1. L. 10. kwestionariuszach wywiadów skategoryzowanych. L. Na kolejnym etapie procesu badawczego. OPRACOWANIE ZEBRANYCH MATERIAŁÓW BADAWCZYCH 10. op. Koln — Opladen. s. Elementy metodologii badań psychologicznych. czyli wstępnego. należy zatem przewidzieć takie oto czynność. Hflbner. prowizorycznego opracowania. poprzedzającego wnikliwą analizę ilościową i jakościową.130-131. Warszawa 1980. jaki realizujemy. jej technika badawcza i zastosowanie w pracy wychowawczej. zawartych w ankietach.Uważam. Zaliczamy tu również te wszystkie czynności. K. czy też ocena rzetelności realizowania tego planu przez osoby uczestniczące w badaniach. P. s. których celem jest ustalenie czy i j a k ą wartość naukową mają zebrane materiały.

dla osiągnięcia większej precyzji. dla którego wymienia się w podziale pojęcia względem niego gatunkowe (podporządkowane). których wyróżnienie uważamy za konieczne. Postępując w ten sposób uzyskujemy szansę wyróżnienia danych o znaczeniu pierwszorzędnym.1. przy kolejnych badaniach. Aby rozstrzygnąć. cech. przeprowadzam podział logiczny pojęcia „liczba całkowita" względnie pojęcia „kręgowiec".156 stionariuszach czy w sprawozdaniach z wywiadów wypowiedzi respondentów mogą świadczyć zarówno o małej sumienności badających. płazy i ryby. np. którzy zamiast wiernie notować zasłyszane wypowiedzi. czyli wstępne sprawdzenie danych. Stwierdzając np. Osta-eczną weryfikacją wszakże stanie się dopiero konfrontacja wyników badań z tą rzeczywistością społeczną jakiej dotyczą. ten. jak głęboko czy szeroko chcemy przeprowadzić podjęte badania. ich afirmujący albo negujący charakter.1. czynników. fałszywych bicji itp. które opiera się na wyróżnianiu pojęć podrzędnych względem danego pojęcia nadrzędnego. jaki jest wątpliwy ze względów metodologicznych. Klasyfikacja Jest to kolejna czynność porządkująca materiały. gady. na danych o pierwszorzędnym znaczeniu i zrezygnować z pozostałych. Celem tej wtórnej selekcji jest uporządkowanie danych według stopnia ich ważności. Selekcja Zarówno chłonność naszych receptorów. jaki poddamy dalszym zabiegom badawczym. zebrane wypowiedzi dzielimy według cech. 157 10. drugorzędny i n-to rzędnym dla badanego problemu. nawet wartościowego poznawczo. Zasadniczą rolę odgrywa w tym przypadku podział logiczny. nazywa się . a tym samym ich -wiarygodnienie. niż jest to potrzebne ze względu na podjęty problem. który powinien być dwuetapowy. pozwalający na eliminację tego materiału. jaka z tych ewentualności wchodzi w danym przypadku w grę. obaw. dokonywali przeróżnych uproszczeń. Pierwszy etap powinien polegać na wyselekcjonowaniu spośród nagromadzonych danych tych. czyli takie działanie. czyli ujmowali owe wypowiedzi w sposób stereotypowy.2. ich niekiedy także nieszczerości. ptaki. Pozostały materiał może być oczywiście wykorzystany np. Pojęcie rodzajowe (nadrzędne). czyli taki wybór. jakie mogły pojawić się na skutek zaangażowań emocjo-lnych respondentów. Dzięki temu możemy wówczas skoncentrować już dalsze wysiłki badawcze tylko np. Weryfikacja ma na celu również eliminację ewentualnych przeróżnych eformacji danych. jak też wielu narzędzi badawczych sprawiają że na ogół uzyskujemy w badaniach znacznie więcej danych. wywierających wpływ na zebrany materiał badawczy. na podobny temat. konieczna jest właśnie weryfikacja. W ten sposób zostanie wyeliminowany spośród materiału. w zależności od tego. Drugi etap selekcji odnosi się do materiału pierwotnie już wyselekcjonowanego. Toteż po przeprowadzeniu weryfikacji danych konieczna jest także ich selekcja. że kręgowce dzielą się na ssaki. jakie uzyskano w badaniach. przyjętych przez badającego.3. 10. mawiana weryfikacja ma zatem wstępny charakter. Polega ona na gromadzeniu i podziale danych według pewnych. jakie są rzeczywiście potrzebne ze względu na podjęty temat badań.. że „liczby całkowite dzielą się na liczby parzyste i nieparzyste lub stwierdzając. Może to być np.

wysokości zarobku itp. który polega na tym. Kategoryzacja polega na łączeniu danych. że człony podziału powinny wykluczać się nawzajem2. Czynności te są stosunkowo proste. do których chcemy sprowadzić poszczególne odpowiedzi. wyselekcjonowany i poklasyfikowany materiał badawczy wymaga zatem skategoryzowania. Kategoryzacja W niektórych sytuacjach badawczych jest to jedna z pierwszych czynności porządkujących dane.pojęciem dzielonym (totum divisionis). że suma zakresu członów podziału powinna równać się zakresowi pojęcia dzielonego oraz b)rozłączności. pytania stawiane respondentom były zamknięte. jakie obejmują swoim zakresem np. wieku. powinny być formułowane w sposób podobny do tego. Zweryfikowany. jakie stosujemy przy wywiadach skategoryzowanych. Na podstawie podziału logicznego uzyskujemy klasy wypowiedzi czy przedmiotów. czyli odpowiedniego uporządkowania. Jeżeli jednak pytania w ankiecie albo pytania stawiane nawet w czasie wywiadu skategoryzowanego były otwarte — wówczas odpowiedzi te wymagają oczywiście także skategoryzowania. jak też od techniki ich zbierania. mogą stanowić jedną kategorię. Sposób porządkowania zależy zarówno od rodzaju danych. właściwości badanych. 10. 2) zakodowanie pytań i przeniesienie ich na karty perforowane. polegającego na tym. wówczas z porządkowaniem łączą się następujące czynności: 158 1) sprawdzenie czy zebrane ankiety lub kwestionariusze zostały należycie wypełnione. w ciągu samego procesu zbierania. Na ogół wszakże zanim przystąpimy do jakiejkolwiek analizy nagromadzonych danych trzeba je odpowiednio uporządkować. co najczęściej nie jest takie łatwe.4. Poprawny podział logiczny powinien spełniać dwa warunki: a) adekwatność i. tzn. wszystkie wypowiedzi określonej treści. w zależności od konkretnych potrzeb oraz tego.1. W ten sposób uzyskujemy wyczerpującąi r o zł ączną klasyfikację danych. ponieważ wiąże się z potrzebą opracowania schematu kategoryzacji. Wszystkie wypowiedzi — bez względu na formę — afirmujące coś. wymieniane zaś pojęcia gatunkowe zowią się członami podziału (membra divisionis)'". Jeżeli np. np. w jakim stopniu został on już wcześniej uporządkowany. Drugą — analogicznie traktowane — będą współtworzyły wypowiedzi negujące. umożliwiające ewentualnie zsumowanie odpowiedzi oraz dalsze opracowanie. przy czym żaden element jednego zbioru nie będzie równocześnie zaliczany do drugiego zbioru. jakim posługiwaliśmy się przy budowie danego kwestionariusza lub ankiety. Kategorie. jeżeli np. dotyczących np. czyli takie zbiory. zbieraliśmy dane za pomocą ankiet albo kwestionariuszy. Zaliczymy do nich następujące: . Istniejąjednak również reguły ogólnie ważne przy kategoryzowaniu. wypowiedzi respondentów ze względu na wspólne ich właściwości w określone klasy (czy kategorie).

2501-3000 itd. w których nie wiadomo do jakiej kategorii przyporządkować daną odpowiedź. Należy przy tym pamiętać o właściwym rozdziale przypadków granicznych i unikać tworzenia takich kategorii. 25-30 itd. z jaką spotykamy się zazwyczaj w tego rodzaju odpowiedziach sprawia. nie wiem — 3. np. Przy tak określonych kategoriach mogąpowstać kłopoty typu. 2. Wypracowano jednak kilka sposobów postępowania w takich przypadkach. 3. Poszczególne rodzaje wypowiedzi oznacza się niekiedy symbolami liczbowymi.1. np. 19-24. że jakieś wypowiedzi nie dadzą się podporządkować pod żadną z istniejących kategorii. 18-24. Jak wspomnieliśmy wcześniej najwięcej kłopotów sprawia zazwyczaj kategoryzacja odpowiedzi na pytanie otwarte. ale też wymaga dodatkowych czynności przygotowawczych. to wówczas tworzymy dla nich kategorię dodatkową. Kiedy ustalamy kategorie w oparciu o cechy mierzalne — najniższe i najwyższe kategorie pozostawiamy z reguły otwarte. aby uniknąć wszelkich takich sytuacji. Otóż można np. kategoria obejmująca „inne wypowiedzi". powinna być raczej symboliczna. np. ponad 50 lat. Kategorie powinny być na tyle ogólne. 2001-2500. Oznaczenie symbolami wypowiedzi.. .2500-3000 itd. tzw. czy też kategorii utworzonych według wysokości zarobku: do 2000. które by utrudniały możliwości podziału. że przy właściwie dokonanej kategoryzacji. b. że niełatwo jest ustalić pewnej ilości klas (czy kategorii). na jakie należałoby zwrócić uwagę. Zastosowanie maszyn statystycznych do opracowania zebranych materiałów przyczynia się poważnie do usprawnienia ilościowych analiz.41-50. Dlatego też.". obejmującą po prostu „inne wypo159 wiedzi". Poszczególne kategorie powinny się nawzajem wykluczać." oraz dla innych rym podobnych zjawisk3. gdzie zaliczyć osobę. „dziurkarek". Przeniesienie ustalonych symboli na karty perforowane za pomocą odpowiednich maszyn dziurkujących. itd.19-25. jakie mogą być kłopotliwe. dla wieku: „do lat 18. czyli swoiste ujęcie jednego ze wskaźników powinna być tworzona ze względu na cel badań.26-30. a dla zarobków: „do 2000. a pozostałe uporządkować według tego wykazu. Mnogość poglądów czy stanowisk. czyli niezbyt liczebnie wielka.31-40. Najistotniejszymi są następujące: a. obejmujący kilka typowych wypowiedzi. tzn. nie — 2.tak — 1. na podstawie 10% —20% wylosowanych wypowiedzi utworzyć wykaz. Każda kategoria. według których dałoby się uporządkować wszystkie uzyskane wypowiedzi. powinny eliminować takie sytuacje. przy ustalaniu kategorii wieku tworzymy następujące kategorie: do lat 18. jak np. która ukończyła 18 lat lub zarabia 2500 zł. Należy wszakże o tym pamiętać. wypowiedzi respondentów ankiet. np. 2000-2500. 24-30. aby mogły ująć wszystkie przypadki. Jeżeli okaże się. byłoby w przypadku utworzenia następujących kategorii wieku: do lat 18. trzeba ustalić jednoznacznie kategorie. dotyczące danej kwestii.

Skala jest więc pomyślana jako narzędzie pomiaru. Fechnera4 starali się w sposób matematyczny ująć zachowania ludzkie. . gdy odpowiadając na zadane im pytania. Peter Atteslander5 uważa. jakie chcemy poddać skalowaniu. c) ustala się stopień ich pewności lub wiarygodności. Webera i Gustawa T. z występowania zgodności — przynajmniej pod pewnym względem — między różnymi przedmiotami a ich modelami.c. umożliwiającej takie ułożenie danych w sposób uporządkowany. Respondenci tworzą określone skale już w czasie badań wówczas. Badający. Jest to zatem swego rodzaju technika pomiaru. a pierwsze próby w tym zakresie podejmowane były przez psychologów. którzy nawiązując do prawa Ernsta H. że jednym z ważniejszych jest podział skalowań według tego. Sortowanie kart perforowanych za pomocą elektronicznych sorterów lub tabulatorów. d) dokonuje się wyboru matrycy (miary). czy są one dziełem: a) respondentów czy też b) badającego.1. Skalowanie Skalowaniem nazywamy takie postępowanie. tworzy określone skale. które w bardzo szybkim czasie dokonują złożonych obliczeń ilościowych. że właściwości przedmiotów można uporządkować i oznakować wynika m. Ad b. 10.5. Natomiast w naukach społecznych są one stosowane od około pół wieku. umożliwiające porównania i głębszą analizę ilościowo-jakościową. W podręcznikach poświęconych metodologii badań społecznych podaje się różne sposoby skalowania. Porządek skalowania jest zazwyczaj następujący: a) dokonuje się wyboru stosownych danych. porządkując zebrany materiał. przy której pomocy zmierzamy do ilościowego uchwycenia jakościowych aspektów badanych zjawisk. aby tworzyły continuum. liczby lub inne symbole w celu kreślonego uporządkowania badanych stanów rzeczy i wyrażenia tego w sposób liczbowy lub wartościowy.in. Obecnie przeświadczenie o tym. Ad a. które umożliwia pewnym właściwościom interesujących nas przedmiotów przyporządkować wartości. Stąd też wynika trudność ich klasyfikacji. czyli pewien ciągły zbiór dowolnej liczby elementów przechodzących jeden w drugi. 160 W naukach przyrodniczych tego rodzaju techniki pomiaru są od dawna stosowane i posługiwanie się wyskalowanymi instrumentami pomiarowymi jest powszechnym zjawiskiem. b) określa się ich przydatność ze względu na badany problem. szeregują swoje odpowiedzi według stopnia ważności.

W skali ilorazowej. inne = 4. np. w której użyte liczby sapo prostu tylko symbolem nazw poszczególnych kolorów. Stąd też. jaką uznamy za chłodną (1). Skala ma wówczas charakter porządkowy. Posługując się tego rodzaju skalami możemy jedynie stwierdzić. jaką wskazuje. 2 = trochę ciepły. część 1 jest nie tylko różna. oprócz właściwości charakterystycznych dla skali interwałowej. Ustalenie tego o ile dany przedmiot jest mniejszy albo większy od drugiego stanie się wówczas możliwe. ale i mniejsza od 2. 161 Ad 1. że 1 metr = 100 — 0 cm możemy stwierdzić. Ad 4. trochę ciepłą (2) itd. a tym samym odejdziemy od skali wyłącznie porządkowej. trzy pręty o różnej długości: A = 20 cm. że np. że woda w pierwszym naczyniu jest trzykrotnie cieplejsza od tej. ukazuje również. bez możliwości wszakże stwierdzenia — o ile mniejsze albo większe. B = 40 cm i C = 60 cm. Spośród wymienionych skal. gdy określając poszczególne własności badanych przedmiotów. będącą punktem odniesienia dla badanej wartości. Błędna byłaby natychmiast wypowiedź. Jeżeli wyróżnionym kolorom w badanym przedmiocie podporządkujemy liczby porządkowe. ze względu na wielkość temperatury. iż różnice między wodą poszczególnych naczyń wynoszą 10°C. a ponadto pozwala stwierdzić. 3 = ciepły. 4) ilorazowe (ratio scalę). w drugim: 20°C. Ze względu na stopień dokładności pomiaru można wyróżnić cztery podstawowe typy skal: 1) nominalne (nominał scalę). gdy tę skalę uściślimy inną. Ad 3. najsłabszą jest skała nominalna Stosując wspomnianą skalę przyporządkowujemy przedmiotom liczby w taki sposób. że coś jest mniejsze. jaki z nich jest większy lub mniejszy od pozostałych. jaka ma 10°C. 3) interwałowe (interval scalę). ponieważ nie wynika to wcale z tego rodzaju skali. czerwony = 2. np. Ad 2. 1 = chłodny. posługujemy się również wartością z e r o w ą. aby odzwierciedlały one jedynie izomorficznie zachodzące miedzy tymi przedmiotami stosunki równości i . a w trzecim: 10°C możemy powiedzieć. to przyjmując. 4 = gorący. jeżeli mamy np. Stwierdzając jednak. Na tej podstawie będzie można stwierdzić. tego rodzaju skalę: zielony = 1. 2) porządkowe (ordinal scalę). iż pręt C jest trzy razy dłuższy niż A. że woda w jednym naczyniu ma 30°C. jakie są stosowane w naukach społecznych. Otóż posługując się w tym przypadku dowolnym termometrem możemy jego skalę podzielić na część. że przedziały wyróżnionych wartości są równe. większe lub równe od czegoś innego. niebieski = 3.Dotychczasowy rozwój prób zmierzających do liczbowego wyrażenia współzależności rozmaitych faktów czy procesów społecznych doprowadził do pojawienia się wielu mniej lub bardziej skomplikowanych sposobów skalowania. Skala interwałowa posiada właściwości skali porządkującej. to uzyskamy np.

nawet w odniesieniu do tego samego materiału badawczego. Nieco większe możliwości stwarza nam „skala porządkująca". 4. że trzeci jest tyle samo większy od drugiego. czystość) ich mieszkań. 163 +5 +4 +3 +2 +1 -1 . 2. że przedmiot trzeci jest dwa razy większy od pierwszego lub. Nie można natomiast wnioskować na tej podstawie o ich wielkości. Posługując się tą skalą przyporządkowujemy przedmiotom liczby tak. ale ukazywało również stosunek większości. arbitrary scales) wyróżnia się szereg skal opierających się na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. że różnice wielkości są równe. to wolno 162 nam tylko wnioskować. Oznaczając na tej skali przedmioty liczbami np. że są to przedmioty nie tylko różne. tzn. mającemu własność mierzoną w stopniu zerowym6. jakie odzwierciedla skala interwałowa. Do tego rodzaju skal zalicza się np. 5. np. 4 i 6 możemy sądzić. ale że trzeci z nich jest pod względem mierzonym większy od drugiego. jaki między nimi występuje. Chapina dla mierzenia warstwy społecznej. chociaż 8 jest większe od 5. co drugi od pierwszego. Na wysnuwanie wniosków dotyczących stosunków wielokrotności miedzy mierzonymi przedmiotami pozwala dopiero najmocniejsza spośród wymienionych skal. Scheucha7. 7. 8 i 5. czyli „skala ilorazów a". a drugi z kolei — od pierwszego. Są one dziełem poszczególnych badaczy i opierają się na dowolnych kryteriach. 3. że piąty jest trzy razy większy od pierwszego. Na wysunięcie takich wniosków pozwala dopiero „skala interwałowa". Nie można atoli wnioskować na tej podstawie. na 2) podstawach matematycznych czy matematyczno-staty-stycznych. biorąc pod uwagę wymienione liczby. Zastosowane w niej liczby np. 8 pozwalają wnioskować. Ad 1. Nie należy jednak na ich podstawie wnioskować. Uzyskujemy wówczas praktycznie biorąc zwykłą klasyfikację danych przedmiotów czy faktów— z tą różnicą— że zamiast nazw przyporządkowane zostaną przedmiotom liczby. kolejno większe jeden od drugiego i. 1) skal arbitralnych (Willkurłichen Skaleń.różności pod względem mierzalnym. 6. aby stosunki między liczbami odzwierciedlały izomorficznie wszystkie takie stosunki. a ściślej biorąc społeczno-ekonomicznego statusu rodzin na podstawie wyposażenia i stanu (porządek. przyporządkowuje się przedmiotom liczby w taki sposób. chociaż tak to może się wydawać. Wymienione skale nie wyczerpują wszystkich możliwych. w której oprócz tzw. Jeżeli jednak w wyniku pomiaru jakichś dwóch przedmiotów za pomocą tej skali zostaną im przyporządkowane dwie dowolne liczby. aby to przyporządkowanie odzwierciedlało izomorficznie nie tylko stosunki równości i różności. że są one równe. ponadto jeszcze — zero zostaje przyporządkowane jedynemu przedmiotowi. gdy weźmiemy pod uwagę typologię skalowań zaprezentowaną przez Erwina K. że uporządkowane przy jej pomocy przedmioty są: różne.: 2. Mierząc za pomocą tej skali. Widać to wyraźnie. jakie są stosowane w naukach społecznych. skalę Emory Bogardusa dla ustalenia dystansu społecznego i skalę Stuarta F.

.in.A.. Czym jest skalogram? Otóż jest to technika analizy danych jakościowych. jaki jest stosunek Pana (i) do.. do jakich zalicza różne probabilistyczne modele pomiaru. d) postępowanie metodą skumulowanych ocen (methods of summated ratings). tzn. Jednak w praktyce ideał taki jest rzadko w pełni osiągany. 164 .. lepszy. w jakiej pojawiały się w praktyce: a) postępowanie metodąporównywania parami (paired comparison). w takiej.. która została opracowana przez Louisa Guttmana w latach czterdziestych.... następujące sposoby skalowania. jak np. Właściwościąska-logramu jest to. który z nich jest większy. przez Instytut Gallupa. Ad 2. analiza struktury ukrytej Paula F.. b) postępowanie metodą równych interwałów (method of equal appearing intervals) oraz zbliżona do niej. Lazarsfelda (latent structure anylysis). Skala intensywności uczuć „Na karcie tej znajduje się dziesięć kratek. której przykładem jest skala Likerta.in. określenie continuum. gorętszy itp. jeden z bliskich współpracowników Guttmana — porządkuje zbiór wypowiedzi w taki sposób. że — przy optymalnej sytuacji — na podstawie ustalonej punktacji można odtworzyć odpowiedzi na zadane pytania. w kolejności —jak twierdzi — historycznej."... Przyjrzyjmy się nieco bliżej ostatniej spośród wymienionych metod z uwagi na jej szczególną popularność. skalę intensywności.-2 -3 -5 Zaliczyłbym do tej kategorii również tzw.. że w idealnym przypadku wszystkie osoby. e) postępowanie metodą wyróżniającą (scalę discrimination technique).. Wymienia on w tej kategorii m. i) skalogram (scalę anylysis) i in. z jaką łączymy to. a następnie zapytanie ich o pozycję każdego z tych bodźców na danym continuum. Proszę określić na tej skali... które udzieliły na to samo pytanie odpowiedzi negatywnej. jakąż kolei łączymy to. które odpowiadały pozytywnie na dane pytanie. czy też różne koncepcje wielowymiarowych ska-lowań8. c) metodą dodatkowo ustalonych interwałów (methods of succesive intervals). licząc od najwyższej pozycji oznaczonej +5. czego sobie Pan (i) najbardziej nie życzą. czego sobie najbardziej życzymy—do najniższej -5. mają na skali wyższe pozycje rangowe w porównaniu z tymi osobami. Skalogram —jak na to wskazuje S. Stouffer. którego najprostszym przykładem jest zaprezentowanie arbitrom dwóch bodźców. stosowaną m.. czyli o to.

3. że jeżeli ktoś ma w mieszkaniu WC. dla ustalenia skali używania kosmetyków przez kobiety. Są to zatem takie pytania. to konsekwentnie myśląc powinien odpowiedzieć również „tak" na pozostałe. 165 Natomiast w badaniach prowadzonych w RFN posłużono się tą metodą np. . Tym bardziej. które powodują że jeżeli ktoś odpowiedział „tak" na pierwsze z nich. 5) telefon. Szereg rangowy odpowiadających Stopień skali Odpowiedział „nie" na pytania 1 1234 3210 X 2 XX 3 xxx 1 xxx 2 XX Odpowiedział „tak" na pytania 3 X Metodę tę próbowano zastosować we Francji do ustalania np. 4) łazienka lub prysznic. Otóż jeżeli ktoś odpowie „tak" na pierwsze pytanie. 2) WC. Zobaczmy to na przykładzie hipotetycznej skali wzrostu złożonej z odpowiedzi na następujące trzy pytania: 1. Zakładano przy tym trafnie. to na pewno ma wodę bieżącą. Czy masz wzrost ponad 180 cm? Tak. Nie. jeżeli ma łazienkę. zgodnie oczywiście ze zdrowym rozsądkiem. którą nazywa się właśnie skalogramem9. przyjmując następujące wskaźniki: 1) używa lakieru do paznokci. Możliwe odpowiedzi na powyższe pytania możemy zestawić w następującej tabelce.Przy tworzeniu skalogramu posługujemy się pytaniami posiadającymi własności komulatywne oraz stwarzające szanse odtwarzalności ich treści. chociaż z nim wiąże się najwyższy jego standard. to musi poniekąd odpowiedzieć „tak" na pozostałe. Czy masz wzrost ponad 170 cm? Tak. a na drugie „tak". Czy jednak z istnienia łazienki lub prysznicu wynika konieczność doprowadzenia do danego mieszkania bieżącej wody? Podobnie brak takiej zależności między wyposażeniem mieszkania w telefon. 2. Jeżeli na pierwsze pytanie odpowie „nie". 3) bieżąca gorąca woda. posługując się pytaniami dotyczącymi następujących danych odnośnie wyposażenia: 1) doprowadzona bieżąca woda. Nie. stopnia komfortu mieszkań. 2) ponadto używa puder do twarzy. Nie. to i na trzecie powinien odpowiedzieć „tak". Czy masz wzrost ponad 160 cm? Tak.

która doprowadziła do jej uchwycenia. w zależności od ich trafności w mierzeniu danych zjawisk. Proponowany w tym przypadku stopień ważności nie daje szans na pewne rozstrzygnięcie. a skale poprawne. to na tej podstawie można wysnuć wniosek o jego małym zainteresowaniu lekturą książek i postawić pytanie: czy i w jakim stopniu jego niechęć do nauki jest skorelowana z negatywnym stosunkiem do książek. to wówczas uważa się daną skalę za właściwą. Otóż interesująca nas przydatność zależy od tego. tym bardziej negatywna postawa wobec racjonalistów" i zbudujemy skalę fundamentalizmu religijnego oraz skalę postaw wobec racjonalistów — to porównując następnie wyniki obu można zobaczyć czy sprawdza się przyjęta hipoteza. Otóż jeśli przyjmiemy taką hipotezę: „im większa skłonność do fundamentalizmu religijnego. a tym samym są rzeczywiście rzetelnym narzędziem pomiaru. Wskazuje to niewątpliwie na trudności związane z konstrukcją sensownych skalogramów oraz z ich stosowaniem w praktyce badawczej. iż musi używać również soli do kąpieli czy wody kolońskiej10. skalą zdrowia psychicznego — w grupie obejmującej pacjentów szpitala psychiatrycznego. pudru do twarzy nie wynika wcale. to — albo hipoteza była fałszywa. albo hipoteza była prawdziwa. Obie te skale nie są więc tak idealne. a . Na zakończenie rozważań dotyczących skalowania nieco miejsca poświęcimy problemowi przydatności poznawczej skali. Problem przydatności poznawczej skal łączy się więc z ich wartością naukową która może być oczywiście różna. Trzeba wówczas jednak rozpatrzyć następujące możliwości: jeżeli hipoteza zostanie sfalsyfikowana. 2) poprzez odwołanie się do badań grup respondentów. którzy odwołując się do swojej wiedzy i doświadczenia orzekają o przydatności skali. jak omówiona wcześniej skala wzrostu. 7) pastę do zębów i mydło.Trafność tą sprawdza się w następujący sposób: 1) przy pomocy ekspertów. np. „grupy normalnej" i jeśli stwierdzi się występowanie istotnej różnicy między tymi dwoma średnimi.3) perfumy. 5) wodę kolońskaj 6) krem. wyniki badań jakiegoś respondenta świadczą o jego niechęci do nauki. 4) sole do kąpieli. Jeśli np. które charakteryzują się wysokim albo niskim natężeniem cechy będącej przedmiotem pomiaru. 3) poprzez wysuwanie wniosku prognostycznegoz dotychczasowych wyników badań. czy i w jakim stopniu ukazują one istnienie związków ilościowo-jakościowych. 166 4) przez odwołanie się do teoretycznych ustaleń trafności danej skali. że ktoś używa np. Stwierdzając występowanie silnej korelacji można uznać trafność skali. które są przedmiotem badań. Następnie porównuje się średnią wyników takiej grupy ze średnią tzw. Z faktu.

któraś ze skal bądź też obie skale okazały się nietrafne. 10.2. że dotychczasowe efekty poznawcze badań opartych na rozmaitych skalach są raczej skromne12. Przedstawione sposoby uzasadniania trafności skal ukazują nader przekonywająco. .jak też wyliczyć szereg wskaźników korelacji. z tego powodu. że często pomiędzy postawami i zachowaniami ludzi brak jednoznacznych i bezpośrednich korelacji. Tym samym trafność skal nie zostaje potwierdzona. kobiety charakter zatrudnienia Ogółem fizyczni umysłowi „X 1" „XT „XT 100 mkmkmk 78 66 68 46 72 82 22 34 32 54 28 18 100 100 100 100 100 Rozbicie procentowe pracowników ze względu na 20. związane ze wstępnymi opracowaniami ilościowymi zebranego materiału badawczego.i wielowymiarowymi. konieczne jest posłużenie się również tabelami dwu. ukazującą jak przedstawia się struktura płci i charakteru zatrudnienia w trzech spośród badanych przedsiębiorstw: Przedsiębiorstwo Mężczyźni. W dwóch przedsiębiorstwach „Xl" i „X2" mężczyźni przeważają w grupie pracowników fizycznych. jakie wyróżniamy w podjętych badaniach. Natomiast w „X3" spotykamy się z sytuacją odwrotną: kobiety przeważają wśród pracowników fizycznych.4 167 W celu uchwycenia wzajemnych związków między zmiennymi. na które nanosi się liczby bezwzględne albo względne. Na podstawie analizy ilościowej można ustalić istnienie zarówno związków przyczynowych. że i skale są trafne". m. jak dalece różnią się poszczególne załogi ze względu na wymienione w tej tabelce relacje. a mężczyźni wśród pracowników umysłowych.1) do przeprowadzenia analizy ilościowej konieczna jest także konstrukcja różnych tabel statystycznych.6 kobiety ogółem 100 Już pierwszy rzut oka pozwala stwierdzić. jak bardzo trudno dokonywać rzetelnych pomiarów zjawisk społecznych.Trzeba także poszukiwać nowych skal umożliwiających mierzenie interesujących nas zjawisk oraz sposobów sprawdzania trafności stosowanych skal. przy czym najbardziej zdecydowana jest ta przewaga w „X2". Dla ilustracji zamieścimy tu tabelkę z własnych badań. Tytułem przykładu wymieńmy tabelkę obrazującą strukturę zatrudnionych w dowolnym zakładzie pracy według płci: Pracownicy zakładu (w %) mężczyźni 79. Jeśli natomiast hipoteza zostanie zweryfikowana. a kobiety wśród pracowników umysłowych. Najprostszą postacią wspomnianych konstrukcji porządkujących są tabele ukazujące jednowymiarowy rozkład częstotliwości dostarczając informacji o charakterze opisowym. Pomimo tego nie należy oczywiście zniechęcać się do posługiwania się skalami w badaniach zjawisk społecznych. Ponadto wypada tez zauważyć. ANALIZA ILOŚCIOWA Oprócz omówionych wcześniej czynności przygotowawczych (zob. to świadczy również o tym.10.in.

a u tych. Zakładamy np. to brak również Y. Jeżeli warunki (1) i (2) są spełnione. to wówczas można uznać. że natężenie tego odczucia jest kształtowane przez karierę zawodową badanych. którzy od dłuższego czasu nie awansowali odczucie to było silne. Powyższe założenia możemy sprawdzić poniekąd optycznie za pomocą właśnie krzyżówki na dwuwymiarowej tabeli z liczbami bezwzględnymi14: Pracownicy zakładu X. Otóż jednoprzyczynowy związek można ustalić na podstawie analizy dwuwymiarowej tabeli. to wówczas będzie można obie te zmienne uznać za determinanty przy następującym układzie13: (1) XY-> Z. którzy ostatnio awansowali — słabe. krzyżówka. 168 Każdy związek przyczynowy ma charakter deterministyczny przy następującym układzie: (1) zmienna A" powoduje Y czyli X —» Y. czyli: (X ¦ Y) -» Z. że X determinuje Y. Jeżeli dwie zmienne niezależne X i Y powodują wspólnie Z. 2) wieloprzyczynowe związki typu: X i Y określają Z.Do ważniejszych form związków przyczynowych zalicza się: 1) jednoprzyczynowe związki typu: X określa Y. W badaniach. co ukażemy na przykładzie. 3) łańcuchprzyczynowo-skutkowy: X powoduje Y. spowoduje Z. U osobników. że 60% spośród badanych doznaje silnego. (3) X v -Y-> -Z. Natomiast wieloprzyczynowy związek (przy istnieniu dwóch niezależnych zmiennych) lub trój członowy łańcuch przyczynowy można wykryć na podstawie analizy trójwymiarowej tabeli. czyli: -X -* -Y. które dotyczyły pracowników umysłowych stwierdzono. co symbolicznie wyrażamy: X ~> Y. a 40% słabego uczucia bezsilności społecznej. czyli x -> y -> z. którzy: silne słabe razem 400* 200^ -^100 "^300 500 500 Uczucie bezsilności Od lat nie awansowali W ostatnim czasie awansowali Razem 600 400 1000 . (2) jeśli Xnie występuje. (2) -X v y-> -Z. Najprostszym sposobem wykrywania jednoprzyczynowy eh związków w dwuwymiarowej tabeli jest tzw..

....................... Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X 2" a...... 24 12 8 12 5 243 130 153 197 110 I IV III II V b.................... zle stosunki w brygadzie... Uzyskane odpowiedzi zestawiamy w tabeli na stronie następnej.......................... detto...................... delto................... posługując się odpowiednimi tabelami........ detto................ c............................................ d. czyli korelacji możemy ustalić także przez pewne wyliczenia...............W nieco bardziej złożony sposób założenie to można sprawdzić wyliczając wskaźniki chi-kwadrat.... Istnienie wzajemnych związków......................................... c................ detto..... detto............. brak zrozumienia ze strony samych pracowników.. napięte normy.... 55 243 80 210 144 166 b.................................................. 46 21 25 22 22 22 24 23 10 15 16 11 14 15 17 8 9 11 17 19 3 6 13 20 7 385 258 294 249 266 I III II IV V b.................. zla organizacja pracy..................... 28 21 12 13 I V U IV III 12 13 17 3 11 12 6 8 2 1 75482 ..... e........ według opinii ich pracowników.. detto........ c........................ Ilustrujemy to przykładem z własnych badań dotyczących przyczyn złej pracy w trzech różnych zakładach („X 1"........ detto.......... 169 Oznaczenie wartości wyróżnionych przyczyn przez badanych Kolejność 1 2 3 4 5 N Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X1" a...... d................ d............. inne. 17 10 11 15 11 15 8 17 20 7 43979 232 Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X3" a........... detto............... e....... detto................................ „X 2" i „X 3")..

3) to: j\rr=l<*-i)-»M gdzie <1} i — określa stopień ważności przyczyny (czyli hierarchię)....-.. abcde 590 542 „JV2" „Nr Ń2 *.. k— określa ilość pytań (przyczyn). (Punkty wyliczone w przedostatniej kolumnie uzyskano w następujący sposób: wartość kolumny 1 została pomnożona przez n = 5 (n = ilość kolumn)........ detto. W celu przeprowadzenia matematycznej interpretacji zestawionych w powyższej tabeli współczynników korelacyjnych dla wyróżnionego zjawiska konieczne jest ich zestawienie zbiorcze: Pytania Ilość punktów w badanych przedsiębiorstwach „N1" *. Przy zastosowaniu powyższego sposobu obliczenia punktów o kolejności danej odpowiedzi decyduje oprócz ich ilości również wskazana przez respondentów ważność). które wymieniają badani. k... wartość kolumny 2 przez n — 1.... jak i hierarchii przyczyn badanego zjawiska wymagają bardziej precyzyjnego wyrażania przy interpretacji matematycznej. następnej przez n — 2 itd... Wartość współczynników wyliczonych ze wzoru (1) zawiera właśnie poniższa tabela. 2.... a same wartości liczbowe współczynników — jako amplitudę tych wahań.... 170 Otóż współczynniki korelacji wprowadziłem za pomocą następującej transformacji: Jeżeli przez N(m) oznaczymy współczynnik korelacji odpowiedzi na w-te pytanie badanych w przedsiębiorstwie „A"' (m — kolejny numer pytania m = 1 2. Zamiast tego dokonuję operacji superpozycji tych współczynników pojętej w ten sposób...e. n(m> — określa ilość uzyskanych odpowiedzi na te pytania. że rozrzut wartości współczynników traktuję jako swego rodzaju wahania (oscylacje) odpowiedzi. Superpozycja współczynników (odpowiedzi) jest wypadkową uzyskaną za pomocą geometrycznego dodawania wspomnianych amplitud. x — numer przedsiębiorstwa x= 1.Ogólna ilość punktów jest sumą iloczynów poszczególnych kolumn danej własności.... 171 .. 243 130 153 197 110 243 80 210 144 166 871 468 657 Ń 385 258 294 249 266 Ze względu na dość znaczne rozbieżności liczbowe wspomnianych współczynników sięgające około 50% oraz z uwagi na małą liczbę przedsiębiorstw badanych nie wyliczam wartości średnich tych współczynników. Każdą amplitudę przedstawiam graficznie w postaci Wektora. Przedstawiony powyżej sposób obliczania współczynników korelacyjnych dla odzwierciedlenia zarówno ilości uzyskanych odpowiedzi na postawione pytania..

„AT H Przeds.3 12 79.0 od 1501-do 2000 od 2001 do 2500 Niepełne średnie Średnie 3 — Niepełne wyższe Wyższe 5 n.4 1.0 1.4 4 — 9.2 1.2 11.Ukazuje to poniższy wykres stanowiący przedstawienie graficzne superpozycji współczynników korelacji uzyskanych dla poszczególnych pytań we wszystkich przedsiębiorstwach.0 0.6 5 38.9 0. 21d. gdzie: N = YŃ* (2) x=\ podaje wartości liczbowe superpozycji współczynników. tym wyższy stopień ważności danej przyczyny.1 1.4 0.0 0.3 1.4 4 15. „AT H Przeds. zatem z kształtu wykresu można wyprowadzić odpowiednie wnioski ogólne dotyczące ustaleń hierarchii ważności przyczyn determinujących według opinii badanych dane zjawisko: im wyższa wartość superpozycji. „AT pytanie Wykres ten przedstawia krzywą superpozycji współczynników korelacji w skali 1 : 10 tab.0 6.3 0. 1 Podstawowe 1 2 0. Posłużmy się dla jego ukazania takimi oto obliczeniami. Wartości superpozycji N spełniają rolę analogiczną do roli wartości średnich. z uwzględnieniem kategorii płci. — 0.2 44.7 — 0.7 Oznaczenia używane w obliczeniach: .2 4.7 — — 18.3 60. Można również zastosować inny sposób obliczania współczynników korelacji.4 2 2. 172 Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (mężczyźni): do 1000 powyżej 3500 H. w których chodziło o ustalenie współczynnika korelacji dla zależności wysokości zarobków od wykształcenia.6 4. A 10-'N 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 ~1 Przeds.1 — 2.3 od 1001 do 1500 3 6.7 3.

1 2 3 4 5 ". Cxy — kowariancja.2 • 25 = 55.>-*. 0.3 • 4 = 37. 0.7 9.4 y. -x2 = I2ZZiL12.4 ¦ 25= 160. JZsŚ.96 = 0.2 11.2 79.5.7 5.7 1 = 0.4.9 1.y. i 2 3 4 5 n. ax ay — odchyłki kwadratowe od wartości średnich.6 178...4 44.6 6.77 79.4 173 .9 258.1 119.2 _2 ax = J^ ' ' -x-.6 ]L"*.0 ¦ 1 = 60.0 35. 60.f i 7 — wartości średnie kolumn i wierszy. *=3.7 18.8 2. V n x./.9 i____ ?58 9 .2 2 "l Xi 0.9=165.0 6.3 18.2 18.3 • 16= 20.3 2.0 • 4= 16.0 4.9=107.0 11.0 4.56 -12.7 -y 9."'*&> ~*? = l'3 /2>.96 = 13.4 79.0 „ l'L»iyf -2 oy = + V n ".0 284.4 44.6 32.6 55.6 ¦ 16 = 713. 60.0 «. r — współczynnik korelacji y = l.2 Cxy = ~X "*.0 8.0 11.y/ =541.x.x.1 1.4 \s n>y^ n.9 1077.6 ax ¦¦ N 0^ = 0. 60.9.

a/=lf^T- = ^f~2'25 = 1'76; c„ r=1,3 :1 crx ery 1,1

^ = V^ = U2

W powyższym przypadku uzyskano współczynnik korelacji = 1, z czego można wnosić, że zachodzi tu bardzo ścisła korelacja między wysokością zarobków a wykształceniem i to nawet funkcyjna zależność liniowa. Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (kobiety): V ^-\c do 1000 2001 do 2500 powyżej 3500 n, 1 Podstawowe 1 2 1,9 2 4 6,2 3 6,1 0,1 0,3 9,2 4 8,9 0,1 0,2 0,5 3,2 od 1001 do 1500 5 2,1 0,5 0,4 0,5 20,6 0,4 19,0 0,2 od 1501 do 2000 od

Niepełne średnie Średnie 3 -

Niepełne wyższe Wyższe 5 ", 7 = 2,6; J = l,2 2,0

IJnXiyrxiyi = 7l,3 174 C„ = ^2>*„ •*,;>,-J-37=.3,40-3,12 = 0,28 x, 1 2 3 4 5 «. 2,0 6,2 9,2 3,2 0 n,x, 2,0 12,4 27,6 12,8 0 *,*', 2,0 ¦ 1 = 2,0 6,2 4 = 24,8

9,2 ¦ 9= 82,8 3,2 ¦ 16= 51,2 0

20,6 yl 1 2 3 4 5 m, 19,0 0,2 0,5 0,4 0,5 20,6

54,8 n/y, 19,6 0,4 1,5 1,6 2,5 25,0

160,8 »,y, 19,0 • 1 = 19,0 0,2 ¦ 4 = 0,8 0,5 9= 4,5

0,4 16 = 6,4 0,5 ¦ 25 = 12,5 43,2

\y,njxj _2 ax =,r" ' ' -s N ay = Zw? TT2 N 160,8 CTX2=i2^_1>44 = 7j8_1)44 = 6)36; o-x = V°\36=2,6 20,6 ay 2 ai^-6,76 = 2,1-6,76 = -4,66; 20,6 C, _^_= 0,28 028 ^^ ery = yf4^6 = 2,15

twory 2,6 (-2,15) -5,6 Jak widać z powyższego, w przypadku kobiet można mówić o niezależności wysokości zarobków od wykształcenia, ponieważ współczynnik korelacji różni się znikomo od zera. 175 Bardziej szczegółowe wskazania dotyczące ilościowej analizy zawierają podręczniki poświęcone statystyce, zwłaszcza te, które podejmują problemy zastosowania statystyki do badań zjawisk społecznych. 10.3. ANALIZA JAKOŚCIOWA

Najogólniej biorąc o analizie jakościowej materiałów badawczych można mówić co najmniej w dwóch znaczeniach:

a) jako o dopełnieniu analizy ilościowej biorąc pod uwagę ten fakt, że każdej ilości odpowiada zawsze określona jakość; b) jako o względnie niezależnej od stanów ilościowych analizie tych spośród zebranych materiałów badawczych, jakie nie nadają się do analizy ilościowej, m.in. z uwagi np. na brak odpowiednich metod lub technik, a które mogą być źródłem interesujących informacji o rozmaitych faktach społecznych. Ad a. W klasycznych ujęciach kategorie „ilość" i „jakość" określa się następująco: 1) Jakość" — to całokształt cech, które wskazują na to, czym dana rzecz jest; „ilość" — to całokształt cech, wskazujących na jej rozmiary: 2) Jakość" —jest zbiorem cech istotnych, czyli koniecznych; „ilość" natomiast — jest zbiorem cech nieistotnych, tzn. przypadkowych; 3) „jakość" — to coś, czego nie da się wyrazić za pomocą liczby i jednostki odpowiedniego układu miar; a „ilość" — to jest to, co można wyrazić w postaci liczbowej. Wymienione określenia „ilości" i Jakości" w ostatecznym rachunku sugerują zasadność absolutnie rozumianego, dychotomicznego podziału cech na mierzalne i niemierzal-n e, przy czym właściwość mierzalności jest z góry przypisywana jednym cechom, innym zaś nie. Tymczasem historia nauki wskazuje na to, że podział ten nie daje się utrzymać w sposób tak ścisły, ponieważ to, co ongiś wydawało się niemierzalne, przy odpowiednim rozwoju nauki i techniki, a w tej mierze i aparatury badawczej, staje się przynajmniej w jakimś stopniu mierzalne. Dowolny przedmiot możemy zatem opisać zawsze jako zespół jego cech (predykatów). Mnogość cech danego przedmiotu jest więc jego jakościową określonością, czyli krótko mówiąc: Jakością", a mnogość parametrów liczbowych, wyrażających intensywność istniejących cech —jest z kolei jego określonością ilościową— czyli tzw. „ilością". Przyjmując powyższe rozumienie omawianych właściwości uważam, że nie może istnieć taki przedmiot badań empirycznych, który byłby określony tylko 176 jakościowo czy też tylko ilościowo. Zauważmy przy tym, że rozdział kategorii „ilość" od Jakości" jest możliwy, ale jedynie w płaszczyźnie metodologicznej. Natomiast na płaszczyźnie ontologicznej i poznawczej obie te kategorie są zawsze współzależne. Pozbawione wartości poznawczej są zarówno wszelkie określania cechy przedmiotów jako wyłącznie zespołu cech jakościowych bez podania, w jakiej mierze są one w przedmiocie realizowane, jak i określenia przedmiotów jako wyłącznie zespołów parametrów liczbowych, jeśli nie wskaże się, jakich cech one dotyczą. Jest to jedna strona związku wzajemnego między „ilością" a Jakością". Druga strona tej zależności przejawia się w tym, że dla wszystkich przedmiotów materialnych istnieją tylko skończone rozpiętości (zakresy) parametrów liczbowych określających intensywność poszczególnych cech. Dla każdej cechy dowolnego przedmiotu materialnego można wskazać skończone i różne od zera liczby kh Kh które wyznaczają granice zmienności parametru tej cechy i stanowią odpowiednio dolny i górny kres intensywności cechy. W tak określonym przedziale realizuje się związek wzajemny między daną cechą przedmiotu a jej

lecz również i ekstencjonal-n y c h znaczeń badanych znaków słownych użytych w danym dokumencie. w której obrębie wyróżnia się: a) semantykę — czyli naukę o znaczeniowej stronie języka. . sposoby pozwalające na osiągnięcie interesujących nas informacji. przymiotników itp. Ad b. Ponadto przy analizie jakościowej korzysta się także z badań. Analizę jakościową. np. analizując więc ich historyczne i społeczne determinanty. nieskategoryzowane wywiady. polegająca na badaniu tekstów ze względu na częstotliwość zawartych w nich słów. jak i niematerialnymi (np. Przy omawianej analizie bywa również stosowana statystyka lingwistyczna. dokumenty osobiste itp.8.2). do jakich nie można dojść w inny sposób. czyli to zjawisko. (1) Oprócz zasad stosowanych do badań dokumentów. jakie możemy poddać badaniom ilościowym. czyli nauk o znakach. istniejące współzależności ilościowo-jakościowe w poszczególnych przedmiotach i zjawiskach itp. (zob. w tym ostatnim z wyróżnionych znaczeń stosujemy: 1) do badań wszelkich dokumentów. które jest określone jako jedność i różność „ilości " i Jakości" danej cechy. interpretatorami itp. naukę o składni znaków słownych i wzajemnych wpływach tych znaków na ich znaczenie oraz 177 c) pragmatykę. zarówno materialnymi. zaangażowań i opcji twórców tekstów poddawanych analizie. i na wysnuwaniu na tej podstawie wniosków o istniejących preferencjach. należałoby jeszcze wskazać na możliwość wykorzystywania w odniesieniu do dokumentu — w ścisłym tego słowa znaczeniu — zasad semiotyki. Jak wiadomo. zjawiskach. rzeczowników. zajmującej się badaniem relacji między wyrażeniami danego języka a oznaczanymi przez nie tworami. pomijanie pewnych słów czy też szczególnie częste używanie innych może być wskaźnikiem określonych postaw. różnymi ideami). tendencjach. jakie uzyskano np. czyli naukę o relacjach między znakami słownymi a osobami posługującymi się nimi. zaangażowaniach uczuciowych itp. Niemniej przydatne w tego rodzaju analizie jest także odwoływanie się do zasad socjolingwistyki. np. aspekty.intensywnością. analizę jakościową możemy więc stosować w celu wzbogacenia wniosków uzyskanych na podstawie analizy ilościowej — nowymi wnioskami — wykorzystując zwłaszcza te materiały badawcze. uwarunkowań sytuacyjnych i kulturowych zebranych materiałów. Biorąc powyższe pod uwagę. Wykorzystując do wspomnianej analizy zasady semiotyki można dojść nie tylko do ustalania intencjonalnych. poprzez niekontrolowaną obserwację.wypowiadającymi się a słuchaczami danych wypowiedzi. jakie mogą być przedmiotem zainteresowania nauk społecznych oraz 2) do wydobycia z danych. b) syntaktykę — tzn. czyli do dziedziny socjologii zajmującej się społecznymi uwarunkowaniami kształtowania się języków naturalnych oraz ich rolę w tworzeniu stosunków międzyludzkich.

itp. a także przydatność teoretyczną (poznawczą) i praktyczną. wyróżnić także: . Zauważmy. a które ponadto są nieosiągalne poprzez analizę ilościową15. (np. Sprawdzenie zasadności oraz ważności wniosków i hipotez. że termin „analiza" jest stosowany dość szeroko w różnych przedsięwzięciach badawczych.Wchodzi tu w grę ustalenie na ile dane wnioski lub hipotezy są uzasadnione w świetle logiki i istniejących teorii dotyczących badanych zjawisk oraz stwierdzenie 178 czy i o ile są one jeszcze aktualne albo mogą stać się przydatne w przyszłości. ponieważ — w szerokim znaczeniu — możemy mówić poniekąd o analizach różnego rodzaju. w ścisłym tego słowa znaczeniu. 6. Podsumowanie wyników analizy jakościowej. jakie umożliwia znalezienie odpowiedzi w zebranych danych na pytania.. nie tylko takich. ukazujące ustalone rezultaty. Dzieje się tak dlatego. Przyjrzenie się tym materiałom w celu stwierdzenia czy i w jakim stopniu odpowiadają zamierzeniom badawczym oraz na ile mogą być przydatne dla rozwiązania danego problemu. związane z badanym problemem. 4. nagrane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi uczestników dyskusji panelowej. specyfiką stosowanych metod przy zbieraniu danych.. 3. jak też np. że jest to zróżnicowane postępowanie.protokoły z wywiadów nieskategoryzowanych. Najogólniej biorąc można powiedzieć. pierwsze strony czołowych dzienników z lat. jakie są w nich zawarte i mogą być przydatne do udzielenia odpowiedzi na interesujące nas tematy związane z podjętymi badaniami. Analiza danych.Jak widać z powyższego przy analizie omawianego rodzaju staramy się — nawiązując do różnych nauk — wydobywać z zebranych materiałów badawczych wszystkie istotne treści. jakie zostały zebrane poprzez określone badania? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. ich zasadność i ważność.. Dokładne określenie rodzaju badanych materiałów. 5. Na podstawie dotychczasowych rozważań nasuwa się pytanie: na czym polega zatem analiza danych. biorąc pod uwagę choćby możliwość wyróżnienia omówionych wcześniej rodzajów analiz. określonych zarówno charakterem badań. o jakich wspominałem powyżej.). jakie są w nich zawarte i nie zawsze dostrzegalne na pierwszy rzut oka. Formułowanie wniosków i ewentualnych hipotez. Oprócz omówionych rodzajów analiz — możemy — ze względu na stopień złożoności tego rodzaju działań.. które będą podstawą zamierzonej analizy. jakie wynikają z przygotowanego do analizy materiału badawczego. polega po prostu na wydobywaniu wszelkich informacji. W analizie jakościowej możemy wyróżnić następujące etapy: 1. 2. teksty kabaretów studenckich z lat.. Opracowanie systemu kategorii na podstawie wstępnych badań danego materiału.

w sposób jasny i przejrzysty. Jej celem jest prezentacja danych w sposób możliwie prosty i dostępny. gdy dążymy do ustalenia zależności przyczynowych albo przypadkowych. a więc rozszerzające dotychczasową wiedzę. 6) poszukiwania wśród zaobserwowanych relacji przyczynowych zależności. w której powinny znaleźć się m.in. jak też praktyczne.4.a) analizę opisową.. : 1) statystycznego sprawdzania istnienia różnorodnych relacji pomiędzy zebranymi danymi. jaki jest stopień prawdopodobieństwa uzyskanych twierdzeń oraz czy i jakie nowe fakty stwierdzono w czasie badań. Charakterystyka procesu badań. wykazanie tego. 3) oceny znaczenia zaobserwowanych różnic i stosunków między danymi.: krótkie omówienie planu badań. określenie badanej populacji. 5) wykrywania głębiej tkwiących związków dla ustalenia bardziej ukrytych zależności. 4) poszukiwania nowych stosunków wśród zebranych danych. czyli możliwie krótkie omówienie problemów. wyróżnione zmienne. c) ponadto możemy wymienić jeszcze używanie tego terminu dla określenia takich rodzajów procedur badawczych. jak np. 7) uogólnienia i przewidywania dokonywane na podstawie posiadanych danych16. 179 10. 2) charakterystyki form istniejących relacji w obrębie zebranych danych. wykresów itp. jakie hipotezy zostały zweryfikowane. jaką rozpoczyna się od standaryzacji danych i od ich porządkowania za pomocą tabel statystycznych. b. metod i hipotez badawczych. Prezentacja wyników ilościowych i jakościowych. występujące trudności w realizacji badań i sposoby ich przezwyciężania. że sprawozdanie z badań — nazywane niekiedy „raportem z badań" — powinno być napisane tak właśnie jak dobry raport. inspirujące nowe hipotezy oraz kierunki badań itp. Wnioski wynikające z badań: chodzi tu zarówno o wnioski poznawcze. Określenie przedmiotu badań. SPRAWOZDANIE Z BADAN Końcowym rezultatem przedsięwzięcia badawczego jest opracowanie sprawozdania charakteryzującego ten proces i jego wyniki. a także przy badaniach porównawczych. tzn. w tym także problemów społecznych w ścisłym tego słowa znaczeniu. czyli ukazujące możliwość i celowość zastosowań rezultatów badań do rozwiązywania rozmaitych problemów. b) bardziej złożone rodzaje analiz mają wówczas miejsce. c. d. Im krótsze — . które powinno zawierać co najmniej następujące punkty: a. Należy również pamiętać o tym. jakie stały się punktem wyjścia przedsięwzięcia badawczego.

Zob. Wybór tekstów. s. Sianko. ale także dla każdego potencjalnego czytelnika zainteresowanego zawartą w nim treścią. s. Lutyński. Warszawa 1970.. s. rozdziały V i VI oraz R. Nowak.cit. 180 PRZYPISY 6 1 2 Zob. Mayntz. 1974. Wakenhut.102 inast.cit.240..A. Metodologia badań socjologicznych. 3. co jest istotne. Zbyt lapidarne sprawozdanie z badań. zwłaszcza.Holm. P. w jakim to. Ponadto piszący powinien być świadom tego. Holm. Dusseldorf 1972.cit. P.153-154. Hubner. pod red.83-86. Noelle. Przydatna jest do tego umiejętność zwięzłego wyrażania swoich spostrzeżeń i myśli oraz poczucia odpowiedzialności za słowo. 3 P. s. Stuttgart.39-40. nr 2. Skalogram Guttmana. T. 8 Bliższe informacje na ten temat zob. K. Hubner. op. w: Hand-buch der empirischen Sozialforschung. jeśli nawet zostało w nim zamieszczone. że należy w tym przypadku popadać w przesadę i pomijać to. 5 Zob. Mayntz. Pawłowski. op. co oczywiście nie znaczy wcale.247. S. Tamże. op.cit. S. Messung gesellschaftlich-politischer Einstellungen mithilfe der RaschSkalierung. 7 E. Holm. Krócej można to tak wyrazić: siła wrażeń rośnie proporcjonalnie do logarytmu podniety. Messung und Prognose.. Zarys logiki. jak zbyt rozwlekłe sprawozdanie. Stouffer. Zob. Wskaźniki metryczne w socjologii.244. E. s. P. s. J. Nippert. K.B. 13 R. P.306. Podstawow kategorie klasyfikacyjne w zakresie zmiennych metry czkowy eh. s. Scheuch i H. 3a. P. Warszawa 1980. Skalierungsverfahren in der Sozialforschung. R.39. Mayntz. R. 4 Według prawa Webera-Fechnera wzrostowi natężania się wrażenia w postępie arytmetycznym odpowiada geometryczny wzrost natężenia bodźca.cit. w: Studia Socjologiczne. t. 274-327. 9 Zob.Konig. Zehnpfennig. Bern — Stuttgart —Wien 1974. 1963. zawierające różne niedomówienia lub niejasności.: Metody badań socjologicznych. Zob. 11 R. Pod red. Probleme der Beschreibung. R. K. Warszawa 1953. K. . Napisanie dobrego sprawozdania z badań nie jest więc sprawą łatwą. Warszawa 1965. może być również mało przydatne. s. Atteslander. Quantifizierung der sozialen Realitat. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.287 i nast.Ajdukiewicz. w: Metody badań socjologicznych. op. s.też: S. Nowaka. s. 12 Zob. Sztabiński.cit.tym lepsze. Daniłowicz. że jego sprawozdanie musi być zrozumiałe nie tylko dla niego. s. co jest istotne tonie po prostu w powodzi słów. Hubner. Umfragen in der Massengesellschaft. gdy łączy się to z prezentacją danych lub informacji. 10 Cytuję wg.. op. op. wyd. K.A.. Methoden der empirische Sozialforschung.

Nawiązując do powyższego podziału starano się wykazać. K. że wyjaśnianie jest celem nauk przyrodniczych. Późniejsza rewizja tej koncepcji skłoniła go do przyjęcia dychotomicznego poglądu na temat metod badawczych. OKREŚLENIE PROBLEMU Podejmując problemy związane z wyjaśnianiem zjawisk społecznych wypada już na wstępie wspomnieć o sporach dotyczących tego. 3) historycznej. Basic Research Methods in Social Science. Nauki przyrodnicze zaliczał on do „nomotetycznych". 14 11. poszukujące prawidłowości i „ideograficzne". 16 Zob. An Introduction to Its Methodology. której autorem był znakomity niemiecki historyk o filozoficznych ambicjach — Johann Gustav Droysen (1808-1884). 5. natomiast celem nauk społecznych jest dążenie do zrozumienia badanych zjawisk. Zauważmy. że w języku potocznym czasowniki „wyjaśniać" i „rozumieć" funkcjonują często komplementarnie. J.1. Koncepcja ta w pierwotnej postaci wskazywała na istnienie następujących trzech metod badawczych: 1) filozoficznej. Uważał więc. druga—do w y -jaśniania. 334 i nast. Simon. której autorem był Wilhelm Windelband2. że w tym samym czasie pojawiła się również koncepcja dychotomicznego podziału nauk na „nomotetyczne". że celem nauk przyrodniczych jest wyjaśnianie. do których nawiążę w dalszej części podjętych rozważań. zaś historii. czyli opisowe. (Vol. tzn. The Sagę CommText Series). WYJAŚNIANIE ZJAWISK SPOŁECZNYCH 11. a nauki społeczne do „ideograficznych" nauk. Content Analysis. a i zrozumienie czegoś warunkuje poniekąd wyjaśnienie tego. a także pozostałych nauk społecznych — różniących się od przyrodniczych — jest dążenie do zrozumienia badanych faktów1. The Art ofEmpirical Inresti-gation. czy wymienione zjawiska są możliwe do wyjaśnienia. . N. Zdaniem Droysena pierwsza zmierza do poznawania.a trzecia do zrozumienia badanych faktów.L. Przypomnijmy też. Krippendorf. Koncepcja metodologiczna Droysena wywarła duży wpływ na poglądy Wilhelma Diltheya.15 Zob. których cele i możliwości są różne.York 1969. s. 2) fizycznej. co zrozumieliśmy. Bowiem każde wyjaśnienie jakiegoś 182 zjawiska przyczynia się przecież do jego zrozumienia. London — California 1980. Z tego też względu ostre przeciwstawianie sobie wymienionych słów nie wydaje się zasadne. Spory te pojawiły się w związku z koncepcją metodologiczną.

przeobrażeniach. Poprzez wyjaśnienia dążymy do uzyskania nie tylko wiedzy typu „know-how". tzn. jakie chcemy wyjaśnić i wówczas wyjaśnienie sprowadza się do podania definicji analitycznej albo syntetycznej danego słowa. Opisując dany fakt stwarzamy sobie podstawy. którymi się te nauki zajmują—jak na to wskazuje przekonywająco Georg Henrik v. Znacznie bardziej złożona jest sprawa wyjaśnień poprzez odpowiedzi na pytania drugiego typu. W nauce posługujemy się na ogół słowem „wyjaśnienie" w dwóch znaczeniach. odpowiadając w sposób naukowy. Natomiast naukowe wyjaśnienie — najogólniej biorąc — polega na ukazaniu koniecznych i istotnych współzależności między tym. Dlatego też wszelkie naruszenia zasad logiki lub semantyki przy ustalaniu znaczenia danego słowa spowodują. 183 Każde wyjaśnienie powinno mieć sobie właściwą strukturę logicz-n ą przejawiającą się w określonej zależności między tym. aspektów. schematów itp.in. jak tylko opisem jest przecież możliwie wyczerpujące. sąniekiedy tylko bardzo powierzchownymi wyjaśnieniami. symboli. a zbiorem zdań wyjaśniających (explanans). który był w dużym stopniu wsparty przez osiągnięcia filozofii analitycznej3.?" oraz 2) „co to jest?". uwarunkowaniach. że jego wyjaśnienie będzie wadliwe. Celem wyjaśnienia jest zatem ukazanie uwarunkowań danego faktu. co jest wyjaśnianie (exsplanandum). lecz również typu„know-that". Pomimo specyfiki nauk społecznych i różnic. Nie ma zatem wyjaśniania tego rodzaju bez określonego opisu. Wright4. „jak to powstało?" itp. ukazującej charakterystyczne cechy za pomocą słów. jaki zaznaczają się między nimi a naukami przyrodniczymi — umocnił się pogląd o istnieniu monizmu metodologicznego. które stają się punktem wyjścia dla naszych wniosków o jego genezie. konfrontujemy z badaną rzeczywistością poprzez różne formy praktyki. . a zaobserwowanymi prawidłowościami i aktualnie uznawanymi na ten temat teoriami..W świetle rozwoju metodologii. podającą mi.. nie wydaje się również zasadny zaproponowany przez Windelbanda podział nauk. W pierwszym przypadku chodzi po prostu o ustalenie znaczenia słowa. zgodny z danym poziomem wiedzy. a ściśle biorąc pewnymi opisami. co chcemy wyjaśnić. a tym samym potwierdzamy je albo obalamy. jednoznaczne przedstawienie poznanych faktów w ich materialnej lub idealnej strukturze. na pytania: 1) „co znaczy słowo. „skąd się to wzięło?" itp. będące mniej lub bardziej rozwiniętymi hipotezami. czy też przesłanki do jego wyjaśnienia. ani też nawiązujące do niego koncepcje. Opis naukowy jest szczególnym wstępem do naukowego wyjaśniania. Okazuje się bowiem. udzielane nawet w naukowych kategoriach. reguły definiowania oraz przez semantykę. Poprawność wyjaśnienia tego typu jest określona przez logikę. tendencjach itp. konkretnym faktem. przypisujące wyjaśnianie naukom przyrodniczym. Brak więc dzisiaj po temu racji. że odpowiedzi na pytania właśnie tego typu: „co to jest?". sposobów. mechanizmów określających jego przeobrażenia. jego ewentualnych tendencji rozwojowych itp. systematycznie uporządkowane. Niczym więcej. ale możliwy jest oczywiście opis bez wyjaśniania. które mogą stać się dopiero swoistymi przygotowaniami do wyjaśnień. Uzyskane wnioski. tzn.. aby odmawiać naukom społecznym prawa do wyjaśniania zjawisk. zjawiskach.

ukształtowane historycznie w procesie działalności poznawczej człowieka.in. że wszystko. wyjaśnienie wstępne. które możemy oczywiście rozpatrywać oddzielnie. że wiele z owych tworów jest nadal w ogóle lub prawie nieznanych. Na takiej oto drodze krok po kroku.. który może mieć zarówno progresywny albo regresywny charakter. W taki więc sposób rozwija się z wolna. Dotyczy to rozwoju tak przedmiotów. korzysta z Wu czyli z wyjaśnienia pełniejszego niż W. jakie chce się wyjaśnić — tym też bardziej skomplikowane pojawiają się odpowiedzi na ich temat. cokolwiek wyjaśniamy. Opis i wyjaśnienie to po prostu dwie strony tego samego procesu poznawczego. Odpowiedzi te nawarstwiają się. tzn. które doprowadziły do kolejnych. dążąca nieustannie od swego pojawienia się do poszukiwania odpowiedzi na dręczące ludzi pytania wymienionego typu. zdając sobie wszakże sprawę z tego faktu. Ponadto trzeba być świadomym tego. a wyjaśnieniem (W) przedstawić w następujący sposób: 0->W-*Ol->Wl->02-> W2. to jednak występują i jawią się w świadomości ludzi. ludzi. Kolejne wyjaśnienia prowadzą też z czasem do . że mają one charakter komplementarny. W . tzn. tzn. Z poszukiwań odpowiedzi na pytania typu: „co to jest" itp. a tym samym trudnych do wyjaśnienia. niezależnie od nas. Schematycznie można by tą zależność wzajemną między opisem (O). co istnieje obiektywnie. a równocześnie rozszerzamy wiedzę o badanych faktach. To z kolei umożliwia nam dokładniejszy ich opis. idee itp. to mamy na myśli nie tylko to. Opisywanie i wyjaśnianie — to ściśle ze sobą powiązane sposoby badania i poznawania świata w całej złożonej jego postaci. rozwijające naukę. co —jak np.analogiczny rodzaj wyjaśnienia tzn. nowsze. zarówno twory 184 materialne. zaś -» kierunek wynikania i przyrostu jakości O i W. istniejąc tym samym subiektywnie lub intersubiektywnie. jak to przedstawialiśmy w danych hipotezach weryfikujemy te hipotezy. A im bardziej są złożone wytwory przyrody lub społeczne. wskazując na aspekty jakie nie zostały dostrzeżone przez te. wcześniejsze inspirują na ogół późniejsze. Kiedy mówimy o faktach czy zjawiskach społecznych. twory niematerialne — które chociaż nie istnieją przedmiotowo. których treści i formy są często znacznie bardziej bogate niż się to na pierwszy rzut oka wydaje.On -> W„ gdzie O oznacza opis pierwotny lub powierzchowny. jak i niematerialne. Wyjaśniamy zatem wiele bardzo różnych faktów i zjawisk. ponieważ m. tzn. tworzą się określone struktury złożone z odpowiedzi na pytania omawianego typu. jeśli nawet coś niecoś wiemy na dany temat. przybierające niekiedy postać teorii. Oczywiście trzeba być i tego świadomym. wierzenia lub rozmaite stereotypy. ale także wszystko to. realnie. a tym samym uzyskanie lepszych przesłanek dla następnych prób wyjaśnień.Wykazując zatem. jest w ciągłym procesie przeobrażeń i rozwoju. zrodziły się pierwsze teorie filozoficzne — inicjujące naukę — i stwarzające przesłanki dla pierwszych prób weryfikacji. gdy formujemy wstępne wyjaśnienia. które je poprzedzały.. jak też i idei. lecz konsekwentnie nauka. pogłębionych wyjaśnień. że coś jest albo nie jest takie. Jak widać z powyższego schematu 02 jest dokładniejszym przedstawieniem danego faktu niż 0\.

pojawienia się w obrębie nauki podziałów przedmiotowych. A ponadto biorąc pod uwagę trudności weryfikacji poszczególnych teorii. Bowiem tak teorie. Wszelkie zaś inne wyjaśnienia zaliczymy do rodzaju wyjaśnień pozanaukowych. Uważam jednak. Można przecież wyjaśnić coś poprawnie z naukowego punktu widzenia odwołując się do znanych teorii. Zapominając o tym można swoimi wyjaśnieniami przypominać zachowanie ludzi. odkrywaniem (exploration) i przepowiadaniem (prediction) czy też przewidywaniem określonych zdarzeń. które opierają się na teoriach i metodach uznawanych i obowiązujących w poszczególnych naukach. 11. im dłużej zajmują się ludzie wyjaśnianiem jakiegoś faktu — tym więcej istnieje wyjaśnień. że są one na ogół co najwyżej częściowo. Zdarzają się przecież wcale rzadkie przypadki. Najogólniej biorąc można wyróżnić dwa rodzaje wyjaśnień — naukowe i pozanaukowe. łączy się powstanie i rozwój nauki —jak na to wskazywałem wcześniej. jakie wynikają z takiego faktu. jakie wcześniej zostały przez naukę udzielone na dany temat. które zostają następnie potwierdzone przez naukę. które obowiązują dziś w nauce mogą już w najbliższej przyszłości zostać zmodyfikowane lub nawet sfalsyfikowane i zastąpione przez inne. nieznane dotąd aspekty jakiegoś zjawiska) lub przewidujące (przepowiadające). które przepowiadają określone następstwa5. ROZWÓJ POGLĄDÓW NA TEMAT NAUKOWEGO WYJAŚNIANIA Z próbami wyjaśnień przeróżnych faktów i zjawisk należących do sfery przyrodniczej. inspirującymi heurystyczne hipotezy. nie wskazując przy tym na jakieś nieznane następstwa ani też nie odkrywając niczego nowego. Również krytycznie trzeba odnosić się do wyjaśnień uznawanych w danym momencie jako pozanukowe. Zauważmy. Nie każde jednak wyjaśnienie nawet naukowe musi być odkrywcze lub przewidujące. np. a także o takich wyjaśnieniach.2. Oczywiście. co nas szczególnie mocno angażuje ze względów poznawczych i co stanowi nasz problem badawczy. nie jest więc często łatwo wyjaśnić poprzez odwołanie się do nauki to. Stąd też istnieją określone związki między wyjaśnianiem (explanation). czyli do wyłonienia się nauk szczegółowych. że takie wyjaśnienia właśnie okazują się odkrywczymi domysłami. że podobne do wyjaśnień faktów społecznych są także ich interpretacje. (jeżeli ukazują np. Są to jednak na ogół takie sposoby ich tłumaczenia lub komentowania. jak i metody naukowe podlegają nieustannemu proce185 sowi weryfikacji. dających początek coraz to nowym dziedzinom naukowym. Jeżeli obecnie odpowiadamy na pytania: „co to jest?" i jemu podobne. czyli rozmaitych teorii na dany temat. że oceny i kwalifikacje danego wyjaśnienia nie powinny być traktowane jako ostateczne. a następnie społecznej. Ale pierwsze . którzy są skłonni wyważać otwarte drzwi. Wyjaśnienia bywają niekiedy odkrywcze. czy choćby twierdzeń. które z reguły mają charakter raczej koniunkturalny lub pragmatyczny. jak również to. jeżeli wskazują na pewne konsekwencje. Do pierwszego z wyróżnionych rodzajów zaliczamy wszystkie te wyjaśnienia. to trzeba też brać pod uwagę wypowiedzi. lub względnie prawdziwe. że można mówić o wyjaśnieniach bez przepowiadania i o przepowiadaniach bez wyjaśnień. Na skutek tego teorie. służąc doraźnym celom lub potrzebom sytuacyjnym. Doby. Trafnie zauważa więc John T.

in. bądź też poprzez poszukiwania ich przyczyny sprawczej lub celu Forma. Otóż dla Kanta wyjaśnienie znaczyło tyle. a ta —jak wiadomo —jest niemożliwa bez rozłożenia przedmiotu naszych zabiegów poznawczych na elementarne czynniki.. Przy poglądach tych ostatnich spośród wymienionych myślicieli zatrzymam się nieco.. Przełomowy charakter dla rozważań wokół problemu wyjaśniania zjawisk społecznych mają koncepcje Diltheya. Atomizacja i symplifikacja pojęć i rzeczy była zatem — jego zdaniem — nieodzownym warunkiem wyjaśnienia naukowego. materia.refleksje metodologiczne dotyczące wyjaśniania — jako pewnego efektu procesu poznawczego — pojawiły się znacznie później. Berkeley. a inni są do niego podobni. ..in. gdy rozważamy jego ważność dla nauk społecznych. co wyraźne i określone wyprowadzenie czegoś z pewnej zasady. czyli analizy. Problemy wyjaśniania podejmowali również Locke. tzn. jak należy posługiwać się poprawnie pojęciami i sondami m. a następnie Kant i Hegel. należało to „coś" rozłożyć na tak proste elementy. iż dzięki temu staną się powszechnie jasne i oczywiste — uważam — zalecaną przez niego ogólną regułę postępowania za słuszną. że właściwości przedmiotów możemy wyjaśniać poprzez badania ich formy. Jest tak dlatego. żeby każdy z nich stał się przez to po prostu oczywisty6. a tym samym ustalenie prawidłowego sposobu dokonywania się przeobrażeń społecznych8. Trudno cokolwiek wyjaśnić w sposób wnikliwy bez dokładnej analizy. Dla Kartezjusza jasnym mogło być tylko to. okazują się one niewystarczające na skutek rozwoju wiedzy i wzrostu krytycyzmu ludzi. Dlatego też uważał on. Oto istotne problemy. Pierwocin tego rodzaju refleksji dostrzegamy w filozofii Arystotelesa. którą musi się wyraźnie poznać i podać7. ponieważ „elementami przyrody są hipotetyczne atomy. jakie istnieją między naukami społecznymi i przyrodniczymi — uważał. Samego siebie zna każdy od wewnątrz. bezpośrednio nam znane. że świat zjawisk społecznych jest bardziej naszemu poznaniu dostępny niż przyroda.". Co można uznać za owe „elementarne czynniki" w odniesieniu do różnych faktów społecznych? Czy są one również zależne po prostu od aktualnego stanu wiedzy o tych faktach. A jego zasady logiki z kolei wskazywały na to. zachęcając tym samym do ich stosowania w innych dziedzinach nauki. Hume. że do wyjaśniania zjawisk społecznych potrzebne jest odkrywanie istniejących konieczności w przebiegu wydarzeń historycznych. części składowe. lub materii. przyczyna i cel były więc dla niego zasadami wyjaśniania rzeczy. jak to ma miejsce w odniesieniu do zjawisk przyrodniczych. co zostało wyrażone w sposób prosty. jakie nasuwają się w związku z postulatem Kartezjusza. przy wyjaśnianiu. że jakiekolwiek idee lub przedmioty dadzą się tak dalece uprościć. że aby cokolwiek wyjaśnić. Zastosowane przez niego reguły dla wyjaśnienia problemów geometrii dały pozytywne efekty i początek geometrii analitycznej. Dopiero w XVII w. na to. Natomiast Hegel uważał. a świata społecznego — rzeczywiste jednostki ludzkie. Odrzucając nieuzasadnioną wiarę Kartezjusza w to. 186 Zasady Arystotelesa były stosowane przez wiele wieków. który wskazywał m. który — wychodząc z pewnych różnic.

187 Dlatego też każdy zna i rozumie elementy świata społecznego, natomiast przyroda jest nam zawsze obca, nieprzenikliwa i niezrozumiała9. Możemy zatem — jego zdaniem — poprzez badania poznawać przyrodę i osiągnąć o niej jedynie hipotetyczną wiedzę. Natomiast zjawiska społeczne możemy rozumieć poprzez bezpośrednie ich przeżywanie i wczuwanie się w nie, czyli poprzez intuicyjne zgłębienie. „Verstehendes Einleben in das Erkenntnisobjekt", „eine intuitive Vertiefung" — oto sposoby poznawania rzeczywistości społecznej umożliwiające jej wyjaśnianie. Z tych więc względów Dilthey uważał, że różne są nasze możliwości wyjaśniania zjawisk przyrody i społeczeństwa. Poglądy Diltheya nawiązują do koncepcji Windelbanda odnośnie różnic między naukami społecznymi (zwanymi także humanistycznymi) a przyrodniczymi. Przypomnijmy, według tej koncepcji pierwsze z nich traktują o tym, co jednostkowe i niepowtarzalne, natomiast drugie, tzn. przyrodnicze o tym, co powtarzalne i ogólne. Uwzględniając powyższe rozróżnienia Windelband uważał, że nauki społeczne ustalają tylko fakty i nazywał je idiograficzny-mi; natomiast przyrodnicze ustalają prawa i dlatego nazywał je monote-tycznymi. Nawiązaniem do wspomnianych koncepcji Windelbanda jest idiograficz-ny i nomotetyczny model Diltheya ujmowania zjawisk, jakimi zajmują się nauki społeczne i przyrodnicze. Pierwszy z nich prowadzi do wyjaśniania jednorazowych i niepowtarzalnych czynników poprzez wyliczanie racji leżących u ich podstaw. Model ten daje szansę możliwie pełnego wyjaśnienia danego faktu. Natomiast drugi model polega na wyróżnianiu tylko tych racji, jakie sąnajważniejsze, tzn. najbardziej charakterystyczne czy istotne, dla całej klasy faktów czy zjawisk, do jakiej przynależy ten, który chcemy wyjaśnić. Ukazanie tylko pewnych racji (uwarunkowań) pozwala na prawdopodobne i częściowe wyjaśnienie danego faktu. Wyjaśnianie stało się również przedmiotem zainteresowań neopozytywi-stów, dla których uprawiać filozofię znaczyło po prostu tyle, co wyjaśniać jej pojęcia i twierdzenia poprzez analizę logicznosemantyczną. Koncepcja ta znalazła zwolenników także poza filozofią, zwłaszcza wśród przedstawicieli nauk społecznych (np. CG. Hempel, K.R. Popper) i pozostaje w ścisłym związku z formalno-logicznym lub opisowym pojmowaniem nauki, w których naukę utożsamia się ze zbiorem wiadomości wyrażonych w zdaniach w sposób uzasadniony, czyli logicznie uporządkowany. Proponowana przez nich koncepcja wyjaśniania ograniczała się zatem do podawania odpowiedzi na pytanie typu: „co znaczy słowo...?, użyte w danej teorii i mogła być przydatna tylko w sensie porządkującym. Rzeczywistość przyrodnicza i społeczna nie składa się jednak z pojęć, ale z obiektywnych 188 faktów i zjawisk, jakie są ujmowane w sposób mniej lub bardziej dokładny poprzez dane pojęcia. Dlatego też wyjaśnianie pojęć — acz jest działaniem poznawczo ważnym — nie jest wyjaśnianiem faktów, do których się te pojęcia odnoszą. Z tych to względów ograniczenie wyjaśnień tylko do sfery pojęciowej —jak to m.in. postulują zwolennicy koncepcji neopozytywistycznych — nie prowadzi do wyjaśniania obiektywnej rzeczywistości, lecz tylko do wyjaśniania terminów lub pojęć przy których pomocy ją opisujemy.

Oczywiście, wyjaśnianie terminów prowadzi do ich uściślenia, a tym samym usprawnia nasze poznanie świata i doskonali teorię. Istotnym wszakże czynnikiem wzbogacenia teorii jest jej ścisły i ciągły kontakt z obiektywną rzeczywistością. Jeżeli jednak chcemy przejść od sfery pojęć do obiektywnej rzeczywistości, to wówczas konieczne jest odwołanie się także do tych metod, jakie pozwalają nawiązać z nią bezpośredni kontakt. W tym celu oprócz metod poznania teoretycznego trzeba więc korzystać także z metod poznania empirycznego, jak np. obserwacja, porównywanie, pomiar czy eksperyment10. Dążąc zatem do wyjaśnień wychodzących poza sferę pojęciową, należy pamiętać o jedności tego, co historyczne i tego, co logiczne, jak poucza nas Hegel. To, co „historyczne" oznacza bowiem obiektywną rzeczywistość, znajdującą się w stanie ciągłego ruchu i rozwoju. Pojęcie „tego, co logiczne", oznacza z kolei konieczny związek myśli odzwierciedlających w świadomości człowieka otaczającą go rzeczywistość. To, co „historyczne" jest pierwotne w stosunku do tego, co „logiczne" — podobnie, jak pierwotny jest byt — wobec świadomości. Logiczne jest odzwierciedleniem historycznego, w świadomości ludzkiej. Ale to odzwierciedlenie historycznego w logicznym może być adekwatne albo też nie. Adekwatność logicznego i historycznego zachodzi wówczas, gdy we wzajemnym związku myśli odtworzony jest rzeczywisty proces historyczny. Niezgodność zaś logicznego z historycznym pojawia się wtedy, gdy tok myśli biegnie w odwrotnym kierunku niż rozwój procesu historycznego. Pełna zgodność logicznego i historycznego nie zawsze zachodzi, ponieważ historia wszelkich form rzeczywistości rozwija się często poprzez skoki i zygzaki, które po prostu nie mogą być odtwarzane w tym, co logiczne, gdyż są zbyt skomplikowane i krótkotrwałe, aby zdążyły przejawić się w myśleniu. Logiczne bowiem odzwierciedla prawidłowość historycznego rozwoju z pominięciem elementów przypadkowych i nieistotnych, a więc nie ukazuje nam całego jego bogactwa. Aby do tego bogactwa można było się zbliżyć trzeba korzystać z rozmaitych metod poznania naukowego, jakie pozwalają nam nawiązać kontakt z obiektywną rzeczywistością. 189 11.3. TYPY WYJAŚNIEŃ FAKTÓW SPOŁECZNYCH W naukach społecznych ukształtowały się swoiste metody umożliwiające w różnym stopniu wyjaśnianie zjawisk, będących przedmiotem zainteresowania tych nauk. Do najbardziej rozpowszechnionych można zaliczyć następujące metody: a) porównawczą, b) historyczną c) dialektyczną d) funkcjonalną e) strukturalną oraz f) systemową które postaramy się bliżej scharakteryzować. Ad a. Metoda porównawcza porządkuje w pewnym stopniu naturalną poniekąd skłonność umysłu ludzkiego do ustalania podobieństw i różnic między postrzeganymi przedmiotami i zjawiskami. Poprzez analizę porównawczą badanych przedmiotów lub zjawisk można więc uzyskać wiedzę o

występujących prawidłowościach jakie rządzą ich istnieniem i rozwojem. Dzięki tej metodzie można też dojść do syntezy tego, co wspólne danym przedmiotom badań, czyli dokonać różnych uogólnień i ustalić pewne ich typ y. Durkheim wyróżniał trzy możliwe postacie tej metody, w zależności od tego, czy brało się pod uwagę fakty: 1) z jednego i tego samego społeczeństwa; 2) dotyczące kilku różnych społeczeństw tego samego typu; 3) przynależne do kilku społeczeństw różnych typów. Uważał on, że najbardziej zasadne jest stosowanie jej tylko do pierwszego z wymienionych przypadków, ponieważ nawet dwa społeczeństwa tego samego typu nie są nigdy identyczne. Stosowanie tej metody wiąże się więc z koniecznością określenia stopnia porównywalności danych przedmiotów lub zjawisk, ponieważ często są one — pomimo zewnętrznych bzy formalnych podobieństw — na tyle różne w swej istocie, że nie kwalifikują się do porównań, z których wynikałyby bardziej zasadne wnioski. Stosowanie tej metody wymaga zatem co najmniej takiej ostrożności, jak wnioskowanie przez analogię. Omawiana metoda bywa często łączona z metodą historyczną, jaką zajmiemy się właśnie w następnej kolejności. Ad b. Metoda historyczna — ogólnie biorąc — odrzuca ponadczasowe ujęcia wszelkich zjawisk społecznych, postulując po prostu takie ich badanie, które będzie nie tylko konkretne, ale będzie także uwzględniało zachodzące w nich zmiany. Posługiwali się niąm.in. G.B. Vico, JJ. Rousseau, J.G. Herder, G.W.F. Hegel, A. Comte i W. Dilthey, choć pojmowali ją różnie. 190 Niewątpliwie poprzez historyczną analizę konkretnych faktów i zjawisk społecznych — ukazującą nie tylko ich części składowe, ale także i etapy kształtowania się owych części, a tym samym powstawania danego przedmiotu badań — można było znacznie lepiej poznać ich uwarunkowania, niż na innej drodze. Wskazywali na to wyraźnie przedstawiciele metodologii, doskonaląc tą właśnie metodę. Ad c. Metoda dialektyczna ma długą historię. Przed Marksem została ona najpełniej wyrażona przez Hegla, który uważał, że ideę —jaka urzeczywistnia się w świecie — rządzi prawo sprzeczności, będące źródłem i zasadą wszelkiego ruchu. Każde pojęcie, wywodząc się z idei absolutnej, ukonkretnia się i tym samym zaprzecza swojej godności. W ten sposób każda teza osiąga swoją antytezę, a ich przezwyciężeniem staje się synteza, która jest też nową tezą, zmierzającą do kolejnej antytezy, a następnie syntezy. Tak zwaną „triadę": teza-antyteza-synteza, Hegel uważał za model rozwoju świata. Według tej koncepcji każda nowa synteza, stająca się kolejną tezą jest równocześnie kontynuacją i zmianą poprzedniej. Prawo to stosował on zarówno do myśli, jak też do istniejącej rzeczywistości, a tym samym i społeczeństwa. Marks — nawiązując krytycznie do koncepcji Hegla — twierdził, że dialektyka jest pierwotnie wyrazem rozwoju świata przyrody, a dopiero wtórnie wyrazem rozwoju myśli, która odbija świat

Marksistowska metoda dialektyczna — przyjmując ontologicznąpierwot-ność materii.. jakie określają wszelkie myślenie i działanie ludzi. stanowiącego dla nich pewien abstrakcyjny wzorzec. lecz przeciwnie —jego byt społeczny określa jego świadomość. Tak ujmowana metoda dialektyczna opiera się na następujących prawach: na prawie wzajemnych powiązań i uwarunkowań zjawisk. że zanim nie powstały nowe potrzeby. co j e st. od tego. Robert H. c) nauka powinna koncentrować się na realnych strukturach i wynikających z nich relacjach między poszczególnymi elementami danej struktury. b) należy odróżniać aktualnie występujące zjawiska i działania od istniejącego systemu idealnego. d) istnieją pewne uniwersalne struktury myślenia. Metoda strukturalna ukształtowała się pierwotnie w lingwistyce. które najogólniej ją charakteryzują: a) wszelkie przedmioty i zjawiska nie powinny być ujmowane w sposób oderwany od struktury. Dlatego też głosił. Ad e. jak też do jego środowiska. . w jakiej tkwią. Przypomnijmy podstawowe założenia tej metody. nie dokonuje się nowych wynalazków ani rewolucji. Ponadto wskazywał też na to. można wskazać na takie jej założenia. Malinowski" —jeden z twórców tej właśnie metody. Z tego też powodu są czynnikiem przeszkadzającym w życiu społecznym i dezintegrującym dane społeczeństwo. istnieje zatem potrzeba rozróżniania w badaniach tego. jak też we wszystkich jej fragmentach. Jego zdaniem dzięki funkcjonalnej analizie możemy 191 pokazać. a równocześnie — dy sfunkcj onalne —dla innych. Ad d.. a nie na ich treści. czy istocie. i to zarówno w odniesieniu do tegoż systemu. że nie świadomość człowieka określa jego byt. Metoda funkcjonalna zmierza do wyjaśnienia różnych zjawisk społecznych poprzez ukazanie ich czynności czy zadań. a ściślej biorąc od systemu. będącej w ciągłym ruchu i rozwoju — jest próbą najbardziej ogólnego ujęcia praw przyrody i życia społecznego ludzi. tkwiących zarówno w całej obiektywnej rzeczywistości. na prawie ciągłości ich rozwoju. „Analiza . a także procesów myślenia. że pewne — spośród istniejących wytworów społecznych mogą być funkcjonalne dla jednych grup. niezależnie od specyficznych uwarunkowań społecznych i historycznych. Merton13 wskazywał na potrzebę wyróżniania obok funkcji jawnych również funkcji ukrytych. nie zachodzi żadna społeczna czy intelektualna zmiana12. jakie występują w poglądach poszczególnych zwolenników omawianej metody. może być nazwa funkcjonalną" — pisał Br. w którym występują. Pomimo pewnych różnic. w którego właśnie strukturze mają określone znaczenie. co być powinno. w której próbujemy określić stosunek pomiędzy działalnością kulturową ludzi a ludzkimi potrzebami.. a następnie rozprzestrzeniła na inne nauki społeczne. podstawowymi lub pochodnymi.rzeczywisty. na prawie przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe oraz na prawie ścierania się albo przezwyciężania istniejących przeciwieństw. jakie spełniają w różnych stadiach rozwoju tego systemu społecznego.

które go współtworzą. dokonując wyboru określonej metody. tkwiące u podstaw danych zachowań. można je sprowadzić do następujących siedmiu typów15: 1. 2. Parsonsa i G. I o tym trzeba stale pamiętać. ze względu na ich role w utrzymywaniu i kształtowaniu danego systemu14. R. Foucault. jak i funkcjonalnej. Barthes. Zastanawiając się nad różnymi wyjaśnieniami faktów społecznych Robert Brown stwierdził. jakie spowodowało interesujące nas zdarzenie. Wyjaśnienia zachowań ludzi poprzez wskazywanie na ich skłonności. ukazując złożone aspekty ich istoty i uwarunkowań. Metoda ta bywa także łączona z funkcjonalną. Chomsky. 5. wieloaspektowe i dynamiczne ujęcie. „racje". Piaget i G. Interesujący nas przedmiot może być więc za pomocą określonego sposobu ujęcia ukazany nie tylko jako system. ale równocześnie także. Levi-Strauss. 192 W każdym z wyróżnionych systemów możemy zatem poddać analizie różne powiązania i zależności strukturalne oraz funkcjonalne. Ad f Metoda systemowa wyrosła z inspiracji cybernetyki oraz z prób prze-zwyciężania różnych niedostatków zarówno metody strukturalnej. czy też ich zachowania. J. powodujące niezależnie od ich woli określone zachowania. np. jako pewien subsystem ogólniejszego. ale także na ich wszechstronne. Istniejące metody badania i wyjaśnień zjawisk społecznych stwarzają bynajmniej nie identyczne szanse poznawcze. Homansa. czy tez łączenia różnych elementów poszczególnych metod.C. N. Gurvitch.w socjologii przez T. że wszystko i każdy może być badany jako swoisty s y s t e m. będącego dla niego supersystemem. Analiza systemowa pozwala nie tylko na kompleksowe badanie faktów społecznych. 3. Wyjaśnienia usprawiedliwiające. jakie wskazują na różnego rodzaju tzw. Podstawowym założeniem analizy systemowej jest to. Wyjaśnienia funkcjonalne — odpowiadające na dwa rodzaje pytań: a) jakim potrzebom czyni zadość dany fakt albo . Wyjaśnienia intencjonalne — czyli zmierzające do ustalenia zamiaru czy też celu. jakie istnieją między poszczególnymi elementami. M. co chcemy wyjaśnić.Za czołowych przedstawicieli metody strukturalnej są uważani: C. Wyjaśnienia genetyczne — opisujące dokładnie lub zarysowujące czasową kolejność zdarzeń prowadzących do powstania tego. 4. ze względu na: a) posiadanie sobie właściwej organizacji wewnętrznej oraz b) istniejące współdziałanie ze swoim środowiskiem. że oprócz wyjaśnień logiczno-semantycznych. jaki tkwił u podstaw działania danego człowieka czy ludzi.

jako system wyjaśnień"16 jest rzeczywiście w każdym przypadku godne wiary? Odpowiedź na powyższe pytanie zależy od tego za jaką koncepcją nauki opowiadamy się.są logicznie poprawne. Tym samym stwarzają możliwość zaliczania do rzędu pełnosprawnych teorii naukowych nawet różne pseudonaukowe teorie. które — chociaż są z logicznego punktu widzenia bez zarzutu — to jednak nie zawierają żadnych twierdzeń sprawdzalnych poprzez przedmiotową praktykę. Wyjaśnienia poprzez odwoływania się do empirycznie sprawdzalnych uogólnień. jak doszło do pojawienia się danego faktu. których celem jest — najogólniej biorąc — ukazanie tego. wyjaśnienia typu intencjonalnego czy usprawiedliwiającego. Są to teorie. ponieważ mogły występować także jakieś inne nieznane nam racje determinujące ich zachowanie. rozumianej: a) jako pewna koncepcja hipotetyczna albo b) jako konstrukcja założeń i praw przyjętych w danej nauce. które — jeżeli nawet są prawdopodobne — to nie znaczy wcale. rozumianej. ale na ogół trudno wykazać. teologicznych i itp. jak to ma miejsce w różnych teoriach filozoficznych. ponieważ nie wszystkie prowadzą do twierdzeń pozwalających się w obiektywny sposób zweryfikować. których tezy wynikają w sposób logicznie zasadny z przyjętych założeń. iż musiały tkwić u podstaw zachowań danych ludzi. Jeżeli np. Nasuwa się także pytanie czy wyjaśnianie poprzez odwoływanie się do teorii.b) jakie zadania spełnia interesujący nas fakt w danych warunkach? 6. i że one właśnie były decydujące w danym przypadku. jaki łańcuch przyczynowo-skutkowy tkwi u jego podstaw. odwołujące się do praw obowiązujących w danych naukach. Wspomniane koncepcje nauki bowiem upatrują prawdziwość danej teorii jedynie w logicznej poprawności jej struktury. 193 Podobnie ma się sprawa z odkrywaniem uzasadniających „racji". ponieważ od wyboru danych koncepcji zależy wartość teorii do jakich się odwołujemy. to wyjaśnienia oparte na teoriach tak pojmowanych nauk mogą być odległe od obiektywnej rzeczywistości. Chociaż możemy domyślać się celów czy zamiarów danej osoby lub osób i to niekiedy nawet z dużym stopniem prawdopodobieństwa. Wyjaśnienia te mogą mieć charakter dedukcyjny albo indukcyjny. 2. ale nie każdy z nich jest w równym stopniu godny zaufania. że mogą tu wchodzić w grę następujące typy: 1. Wyjaśnienia nomologiczne. że są to jedyne cele czy zamiary. jeżeli tylko spełniają one wyżej wymieniony postulat. jakie typy wyjaśnień są przydatne dla naukowych interpretacji zjawisk społecznych. tzn. Oczywiście nie wszystkie spośród wymienionych typów wyjaśnień są przydatne dla naukowych wyjaśnień. ale przesłanki. Zastanawiając się nad tym. Możemy przecież bez większego trudu znaleźć takie teorie. Z tego punktu widzenia dyskusyjnymi są np. 7. opowiadamy się za formalno-logiczną czy fenomenologiczną koncepcją nauki. Inaczej mówiąc trudno po prosty zweryfikować logicznie poprawne domysły na ten temat. Wyjaśnienia genetyczne. Wyjaśnienia poprzez odwoływanie się do teorii. czyli owe założenia. sapo prostu przyjęte na wiarę. dochodzimy do wniosku. Fakty i zjawiska społeczne mogą być więc wyjaśnione w różny sposób. czyli jak się on ukształtował. .

częstotliwość itp. wyjaśnić w sposób nomotetyczny czy genetyczny tych zjawisk. Mogą tu wchodzić w grę zarówno wyjaśnienia dedukcyjno-statystyczne. jak byśmy sobie tego życzyli. b) na tyle ogólne.Wyjaśnieniami wspomnianego typu można posługiwać się w tych sytuacjach. Możemy zatem wyróżnić wyjaśnienia konkurencyjne i komplementarne18. Nie możemy np. tzn. 7. przy wyjaśnianiu genetycznym możemy odwoływać się do wyjaśnień nomologicznych. szukać trzeba oddzielnie przyczyny. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty. która je wytworzyła i funkcji. Spośród wymienionych typów wyjaśnień niektóre wykluczają się nawzajem. pomijające równocześnie przyczyny. co też powoduje. żeby wskazywały na jakieś nie znane dotąd aspekty badanych faktów. odwołujące się do praw statystyki. wskazujące na bezpośrednie i główne przyczyny interesującego nas zdarzenia. ze względu na miejsce w tymże systemie. Wyjaśnienia funkcjonalne. że nie możemy każdego z nich wyjaśnić tak. jaka to zjawisko wypełnia"19. Często ujawnienie przyczyny nie wyjaśnia nam jeszcze wszystkiego o danym zjawisku społecznym. procesów lub zjawisk. Wyjaśnienia statystyczne.3. które są mało zbadane albo w ogóle nie są zbadane. 194 5. jakie spełnia on w nim funkcje. będące poniekąd pogłębionymi wyjaśnieniami strukturalnymi. cały złożony ciąg jego uwarunkowań. czyli powinny być: a) o tyle nowe. jakich dotyczą. 195 . Durkheim. lecz wynika co najmniej z dwóch powodów: a) ze złożoności i dynamiki rozwojowej zjawisk społecznych oraz b) z nierównomierności naszej wiedzy o tych zjawiskach. Wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe. np. czyli dające się zweryfikować poprzez praktykę. czyli aby nie zawierały zdań nawzajem sprzecznych. Wyjaśnienia te powinny spełniać —jak sądzę — postulaty stawiane hipotezom naukowym. e) empirycznie sprawdzalne. jak i induk-cyjno-statystyczne. że „kiedy przystępuje się do wyjaśniania zjawiska społecznego. c) pojęciowo jasne. pozwalające zrozumieć pozycję danego faktu lub zjawiska w konkretnym systemie społecznym. ale też inne mogą się uzupełniać. nomologiczne i hipotetyczne.dane. a więc tych. jak np. d) wolne od sprzeczności wewnętrznych. Wyjaśnienia hipotetyczne. Wyjaśnienia strukturalne. o jakich niewiele wie dotąd nauka. gdy brak nam podstaw do stosowania innych wyjaśnień. 4. Z tego względu słusznie wskazywał E. przyczynę. dotyczące interesującego nas faktu czy zjawiska społecznego. czyli wyrażone w jednoznacznych terminach. Wielkość i różnorodność typów wyjaśnień stosowanych do zjawisk społecznych nie jest sprawą przypadkową. ważność. a tym samym określić jego ważność17. 6. Znając bowiem miejsce danego faktu w badanym systemie społecznym możemy ustalić. możliwie dostatecznie ostrych. próbując poniekąd odgadnąć w sposób poprawny logicznie genezę.

Wydaje się też. Sztumski. niż wyjaśnienie przyczynowo-skutkowe. Tatarkiewicz. Wyjaśnianie trzeba więc traktować. Stuttgart 1973.III. Wright. jak drogę do wiedzy. Sztumski. w: Gesammelte Schriften. 4 5 Zob.31. a tym samym rozwiązywać określone problemy społeczne. wyd. 368 do 371.York 1967. 196 PRZYPISY 1 2 Zob. (Wyd. Warszawa 1958. Historia filozofii. Enzyklopadie undMethodologie der Geschichte. R. v. 11 Br. które uwzględniając specyfikę nauk społecznych mogą być przydatne przy rozwiązywaniu rozmaitych problemów podejmowanych przez te nauki. Doby. Oldenburg — Mtlnchen 1937. Warszawa 1958.G. Kartezjusz. Einleitung in die Geisteswissenschaften. w jakiej zostały wymienione proponowane typy wyjaśnień nie jest przypadkowa.H. Erklaren und Yerstehen. Niewątpliwie wyjaśnienie nomologiczne jest najbardziej bliskie prawdy. s. Droysen. 1. 3 Był on w dużym stopniu wsparty rozwojem filozofii analitycznej oraz umocnieniem się ideii monizmu metodologicznego. J. . G. 1974. Godzi się tu przypomnieć starą prawdę ukazaną przez Franciszka Bacona. że wyjaśnienie genetyczne. Frankfurt/M. że tyle mamy władzy ile mamy wiedzy. ponieważ w pewnym stopniu oddaje ich naukową ważność. s.Kolejność. J. a wyjaśnienie hipotetyczne jest tylko w jakimś stopniu prawdopodobne. 10 Zob. Hegel.54 do 56. Zob. Warszawa 1964. 6 Zob. jak i na korzystanie z tych. która pozwoli nam skutecznie działać. ukazując tym samym jedynie pewien wycinek w jego rozwoju. Windelband. Szkice z teorii kultury. Jaki pożytek wynika z wyróżnienia typów wyjaśnień mających zastosowanie w odniesieniu do zjawisk społecznych? Uważam. s. I. W. Uświadomienie sobie istnienia różnych typów wyjaśnień dopuszczalnych w nauce pozwoli zarówno na wyrobienie sobie krytycznego stosunku do każdego z nich. t. 338 i nast. Dotyczy to przecież nie tylko przyrody. 8 Zob.T. Malinowski... Wyjaśnianie zjawisk społecznych wiąże się przecież nie tylko z dążeniem do ich poznania.286 i nast. 122 i nast. An Introduction to Social Research. t. s. Tiibingen 1907. G. 7 Zob. N.. Warszawa 1952. ale i społeczeństwa. Wykłady z filozofii dziejów.III.395. s. Rozprawa o metodzie..I.. Wyd. które ogranicza się tylko do wskazania jego bezpośredniej i głównej przyczyny. że oprócz względów natury teoretycznej wchodzą w grę także pewne aspekty praktyczne. Wstęp. ukazujące proces kształtowania się danego zjawiska jest pełniejszym i stąd bardziej pewnym wyjaśnieniem.1. Warszawa 1977. VII) Warszawa 1970. Krytyka władzy sądzenia. Kolejność pozostałych typów wyjaśnienia może być oczywiście dyskusyjna. Dilthey. W. s. W. W. 9 Zob. W. v/:Praludien.224 i nast. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. Geschichte undNatiirwissenschaft.II. ale także z zamiarem ich kształtowania. J. Kant.

Warszawa 1973. to wówczas stajemy się oczywiście podejrzliwi. Durkheim. Warszawa 1970. London 1963. nad którym powinniśmy się nieraz zastanawiać w czasie prowadzonych badań.. w jakich człowiek znajduje się.42 i nast. ale także jako reprezentanci rozmaitych instytucji. Nowak. 129. obiektywnych przesłankach i na mniej zasadnych podstawach o charakterze subiektywnym.in w takich jego pracach. Zasady metody socjologicznej. Co więcej. Sztumski. s.362 i nast. s.70. On Theoretical Sociology. op. danym zawartym w przeróżnych dokumentach. Zaufanie i podejrzliwość są zatem ze sobą ściśle związane i dopełniają się negatywnie. że po prostu nie są w stanie myśleć logicznie poprawnie. jak: Szkice z teorii kultury. co wprawdzie nie zostało potwierdzone przez praktykę. I to nie tylko wtedy. są jednak na ogół bardziej złożone niż to się wydaje i nie zawsze możemy wszystko oceniać w świetle praw nauki ani też weryfikować w praktyce. METODOLOGICZNE ASPEKTY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI 12. s. (Warszawa 1967). J.1. źródłom naszych informacji. op. tzn. gdy działają we własnym imieniu. 13 R. Jeżeli mamy np. S. ale jest teoretycznie uzasadnione. często nawet ludzie tak dalece pozostają pod wpływem swoich pragnień. 104-109. s. Czy i w jakim stopniu możemy np. to problem. Jeżeli pojawiają się wątpliwości lub co gorsze dochodzimy do wniosku. że zaufanie i podejrzliwość mogą opierać się na zasadnych. że nie możemy komuś czy też czemuś ufać. wyjaśnienia rozmaitych faktów społecznych czy też kulturowych przedstawione przez Bronisława Malinowskiego.12 Tamże. że jego podstawy są właśnie obiektywne. s. Merton. m. ale również w sferze poznawczej. zaufanie do tego. 17 Dobrą ilustracją wyjaśnień tego typu sąnp. 197 12. a tym samym wysoce prawdopodobne. Sztompka. 18 Zob. Teoria i wyjaśnienie.) i Argonauci zachodniego Pacyfiku. Metodologia badań socjologicznych.cit. Explanation in Social Science. 15 Zob.. 19 Porównaj: E. s. Sytuacje życiowe.33.cit. R. (op. Ponadto ludzie nie kierują się tylko i wyłącznie rozumem i logiką ale również uczuciami i myśleniem określonym przez ich pragnienia. 14 Zob.cit.92 i nast. Warszawa 1968. odwoływać się . s. czyli występowanie jednego wyklucza drugie. PODSTAWY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Zaufanie i podejrzliwość są ważne nie tylko w stosunkach międzyludzkich. przeróżnym autorytetom itp. K. oraz tegoż 7eon'a socjologiczna i struktura społeczna. gdy podejmujemy badania rzeczywistości społecznej. Zauważmy. Metodologiczne problemy systemowej analizy społeczeństwa. to możemy powiedzieć. Katowice 1987. Z metodologicznych problemów socjologii. ufać wypowiedziom respondentów. a w tej mierze także wtedy. 16 Zob. P. o czym pouczają nas prawa naukowe albo do tego. Brown.

a także n i c nie jest godne zaufania. „przemądrzałego" itp. Na przykład mieszkaniec zapadłej wsi ma niewątpliwie obiektywne przeszkody w czynnym uczestnictwie w wielu wydarzeniach społeczno-politycznych. czy choćby do zdrowego rozsądku. Jest to stanowisko nie tylko błędne. spowodowanych przyczynami obiektywnymi lub subiektywnymi. a jego brak pociąga za sobą określone sankcje społeczne. modną teorię czy też stosowaną na ogół metodę badań jest narażona nie tylko na określone epitety. czy wręcz braku zdolności do wnikliwego myślenia. Do zaufania może więc skłaniać po prostu pragnienie „świętego spokoju" i za tę cenę ludzie są skłonni uznawać różne fikcje. Osoba. Pojawia się ono wówczas. ale jego przyczyny są różne. 2. Zaufanie może być również następstwem konformizmu. jakie maja miejsce w stolicy lub dużym mieście. kulturalnych itp. 199 Kult autorytetu i jego następstwa zasługują niewątpliwie na odrębną refleksję. np. Dlatego też wydaje się. pozorne prawdy i to. Przesłanki te bywają rozmaite i trudno byłoby wymienić wszystkie 198 możliwe. Mały krytycyzm może wynikać z lekkomyślności. Z kolei brak doświadczenia może być rezultatem ograniczonych kontaktów społecznych danego człowieka. jeżeli w ogóle możliwe. nawiązując do koncepcji Mortona Deutscha1.. Natomiast mieszkaniec stolicy z przyczyn subiektywnych. ale również na podejrzliwość ze strony konformistów. może też w tego rodzaju wydarzeniach nie brać udziału. ani opanować wszystkiego. np. Zaufanie tego rodzaju jest szczególnie częste u osób podatnych na kult autorytetów. odrzucić wszelkie autorytety? Sądzę. Ograniczymy się zatem do bardziej typowych. Przeciwieństwem naiwności jest przebiegłość iz nią łączy się często podejrzliwość wobec ludzi i rzeczy. Jesteśmy z konieczności zdani na innych i staramy się ufać ich fachowości i kompetencjom. W obu przypadkach skutek jest oczywiście taki sam. ponieważ sami nie możemy ani poznać. jak również do określonej instytucji lub dzieła ze względu na ich autorytet. która odrzuci powszechnie uznawany autorytet. że bywają oszukani. opierają się na subiektywnych przesłankach. Często nawet jesteśmy bardziej skłonni . „niedowiarka". Zaufanie może być następstwem ufności do konkretnego człowieka ze względu na jego osobiste właściwości lub oficjalną pozycję. gdy jest oczekiwane ze strony innych ludzi jako postawa jedynie możliwa do przyjęcia. jeśli w ogóle tam się udaje. ponieważ przy takiej postawie na ogół więcej zyskujemy niż tracimy. 3. Zaufanie do innych łączy się często z naiwnością będącą następstwem bądź to małego krytycyzmu. że n i k t. z braku zainteresowań. podobnie jak i ich moralna ocena. co jest w nauce ostatnim krzykiem mody2. że byłoby to trudne. a ci którzy głoszą negację wszelkich autorytetów ulegają z reguły najgorszym. Wówczas to ich zaufanie jak i podejrzliwość do ludzi i różnych wytworów społecznych. ale również przeszkadzającą w działalności badawczej. Przebiegłość —jako skrajny krytycyzm czy sceptycyzm — skłania do takiego przekonania. że w ostatecznym rozrachunku lepiej nawet być niekiedy oszukanym niż nikomu nie ufać.. Ponadto —jak wiadomo — ludziom podejrzliwym zdarza się również. w którym bywa rzadko. Czy można np. 1. ale także szkodliwe społecznie. a tym samym także częściej spotykanych. Ufamy autorytetom różnych formatów. bądź to braku doświadczenia danej osoby. Inspiruje bowiem nie tylko postawę poważnie utrudniającą współżycie i współpracę.do nauki.

czyli stanowią nasze oparcie. Ufanie autorytetom nie musi zatem łączyć się z kultem dla nich. nie mówiąc już o pesymistach. czyli pewna szczególna wrażliwość na określone bodźce pochodzące od sugerujących. ponieważ jedne i drugie —jak uczy najnowsza historia — działają w sposób zniewalający myślenie i działanie ludzi. zwłaszcza tych. że przeróżni specjaliści rzeczywiście potrafią zrobić to. Rezygnacja z autorytetów jest niemożliwa. czego od nich oczekujemy niż dopuszczać myśl o ich ignorancji. skłonności do ryzyka. Ludzie o tego typu wierze czy przekonaniu sądzą po prostu. że komu jak komu. sprzyjającego zaufaniu nawet do rzeczy wątpliwych. autorytety charyzmatyczne. może nie tylko nie uzyskać zaufania. także z wiary lub z przekonania o istnieniu łaskawości bóstwa lub „szczęśliwej gwiazdy". jak i autokratycznych systemach społecznych. Zaufanie może wynikać m. jeżeli jest dość sugestywnie zaprezentowany. Nawet przeciętnie odważni mogą lękać się głoszenia innych poglądów niż tych. na których one oddziałują. że trudno podatne na krytykę sątzw. a tym samym narazić się na kłopoty związane z poszukiwaniem innych. przynajmniej tak długo. Hałaśliwa i zręcznie prowadzona reklama może wzbudzić zaufanie także do ludzi mało wiarygodnych. Na podobnej zasadzie wierzymy też w autorytet różnych instytucji czy dzieł. iż źródłem ich jest szczególna łaska sił nadprzyrodzonych. depresji.in. Zauważmy też. Używany w reklamie czy propagandzie argument typu: „wszyscy ludzie uczciwi opowiadają się za X-em". jak mniemają różni huraoptymiści. zarówno w demokratycznych. bywają raczej podejrzliwi. ale — co gorsze — wzbudzać podejrzliwość. Podobnie lansowanie różnych plotek wokół danych osób może doprowadzić zarówno do powszechnego „cmokania" czy znaczącego chrząkania na ich temat. Przerażające wszakże jest również to. 5. że autorytety tego typu są nie mniej niebezpieczne dla demokracji niż autorytety oparte na przemocy. ponieważ dotąd też się udawało. to stymuluje swoistą psychozę zbiorowąprzy ocenie danego osobnika nie liczącą się wcale albo co najwyżej niewiele z realiami. przejawiający się w dążeniu do weryfikacji i aktualizacji autorytetów. lecz z rozsądnym krytycyzmem. impulsywno-ści itp. dopóki nie znajdą dostatecznie przekonujących przesłanek uzasadniających zaufanie. że człowiek wiarygodny. że zaufanie jest wytworem reklamy lub stanów psychozy zbiorowej. lecz z nadziei na pomyślność losu. na których nam szczególnie zależy. Zdarza się również. czego dobrym przykładem sąnp. opierające się na wierze. . Umiarkowani optymiści. Sugestywność osób lub instytucji oraz sugestyjność ludzi. a tym samym do ukształtowania się zaufania albo podejrzliwości do nich. dającej szczególne szanse danej osobie.wierzyć. np. Oprócz wymienionych uwarunkowań zaufanie może być również następstwem szczególnych stanów psychicznych czy też właściwości charakterologicznych danego człowieka. którzy na to najmniej zasługują. 200 Tyrania reklamy i propagandy zniewalająca uczucia i umysły ludzkie oraz paraliżująca krytyczne myślenie psychoza zbiorowa skłaniają ludzi do ufania tym. Tego rodzaju postawa nie wynika z ufności we własne siły. efekty wyborcze różnych polityków. które są rzekomo prezentowane przez „wszystkich". ale właśnie im musi się udać. 4. ale pozbawiony możliwości korzystania z reklamy lub nie posiadający właściwości sugestywnych. Natomiast możliwy jest krytyczny stosunek do nich. powoduje powstanie swoistego klimatu. Należy tu jednak nadmienić.

Najgorsze z kolei to takie. Wiadomo przecież. Dlaczego często unikają jakichkolwiek trudów związanych z użyciem swego intelektu do analizy argumentów przemawiających za albo przeciw komuś lub czemuś. że o wiele bardziej korzystne jest zaufanie oparte na solidnych przesłankach niż na wątpliwych. że na manowce mogą być sprowadzone zarówno jednostki. jakie możemy odnotować pomiędzy poszczególnymi rodzajami zaufania. to jednak nie powinno się z tego faktu wysnuwać wniosku.2. jak na to wskazują historyczne doświadczenia różnych społeczeństw czy też poszczególnych osób. czyli sprawdzalnych. bałwochwalczy stosunek do różnorodnych teorii czy doktryn — równie atrakcyjnych. zwłaszcza dla tego. Dla psychologów pozostaje nadal tajemnicą dlaczego wszelka aktywność umysłowa jest tak niechętnie podejmowana przez ludzi. Pomijając przeróżne skrajne przypadki uważam więc. jak i nawet duże grupy ludzi. jak i zbiorowych. że jakość danego zaufania. Najlepsze wydaje się takie zaufanie. które jest wytworem szczególnych stanów psychicznych czy też określonych dewiacji. A z bezkrytycznej ufności. jeżeli nie wynika z chorobliwych postaw. że należy stymulować wszelkie zaufanie i równocześnie też zwalczać wszelkąpodejrzliwość w sferze teorii lub praktyki. czy nawet tragedii. Również podejrzliwość może być pożyteczna. które opiera się na stosunkowo solidnych przesłankach. Bezkrytyczny stosunek do rozmaitych szalbierzy i demagogów. kto z tego zaufania korzysta. Nie jest to jednak takie obojętne dla ufających. jeżeli wynika ono z różnych przesłanek. Powody dla których ludzie darzą kogoś zaufaniem są pozornie 201 sprawą obojętną. reprezentujących niekiedy zdezaktualizowane wartości. zarówno jednostkowych. ANALIZA UWARUNKOWAŃ ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Dotychczasowe rozważania wskazują. jak i praktycznym. 12. Różnice. Zaufanie zaufaniu nie jest więc równe pod względem jakości. Można zatem powiedzieć. emocjonalna postawa wobec różnych symboli. jak i z bezzasadnej podejrzliwości wyniknęło wiele nieszczęść. jak i utopijnych — uleganie uniesieniom powodowanym przez psychozę zbiorową wszystko to rodzi klimat sprzyjający pochopnemu zaufaniu albo podejrzliwości. ale także praktycznym. że uwarunkowania interesujących nas zjawisk sąbardzo zróżnicowane i złożone. Wynikająz tego niewątpliwie określone konsekwencje przy ich ocenie. nie są bynajmniej problemem czysto teoretycznym. respective podejrzliwości jest określana przez ich uwarunkowania. W związku z dotychczasowymi rozważaniami nasuwa się pytanie: dlaczego ludzie są skłonni stosunkowo łatwo darzyć kogoś lub coś zaufaniem albo też równie łatwo przejawiać podejrzenia.Oczywiście wszystkie wymienione —jak również i niewymienione — subiektywne uwarunkowania zaufania mogą rzutować na postawę badawczą danego człowieka i z tego właśnie względu nas interesują. zarówno pod względem teoretycznym. lecz z uzasadnionych przesłanek obiektywnych. Solidność podstaw zaufania. respective podejrzliwości jest zatem problemem o dużym znaczeniu społecznym. a . Chociaż zaufanie jest koniecznym warunkiem życia społecznego.

Miller3. że ulegamy też przeróżnym wymysłom reklamy. to jednak byłoby nam przykro bez nich. że w pierwszym przypadku brak nam odpowiednich przesłanek dla wysnucia poprawnych wniosków. gdy liczą na kogoś lub coś. że ludzie tak długo nie mają o to pretensji. iż koszty tego komfortu są często zbyt duże. Uznawanie przez człowieka tylko tego. Myślę. Jesteśmy ofiarami zarówno braku dostatecznej ilości danych. I na tej podstawie dochodzono do wniosku. ponieważ tylko w ten sposób mogą zachować drogie sobie mity. że „świat chce być oszukiwany". co wynika z konieczności. Wydaje się ponadto. dopóki nie dotyczy to spraw lub osób szczególnie dla nich bliskich i ważnych. że ludzie dlatego właśnie są zarówno 202 bardziej bezkrytycznie pełni zaufania. dla których chcą być oszukiwani. a tym samym nie pożądamy. zadziwiająca jest jego niechęć do myślenia" — zauważają trafnie J. aby warto było go upowszechniać. aby uczulić ich na potrzebę zachowania postawy rozsądnego krytycyzmu we wszystkich fazach procesu badawczego. szanowane. że jeśli nawet istnieją pewne konieczności. a co jest przecież znacznie uboższe od świata ludzkich marzeń i pragnień. co da się uzasadnić i rozumieć zmusiłoby go do rezygnacji z całego bogactwa jego marzeń i dążeń. Dollard i N. z którymi stykamy się na co dzień i chociaż wiemy. że należy go oszukiwać. to najczęściej po prostu znosimy bez przyjemności. że są one często rezultatem potrzeby „zachowania twarzy". różne kłamstwa o charakterze konwencjonalnym od ludzi. to nie znaczy wcale. Tracą też wtedy zaufanie. a w drugim — możliwości weryfikacji naszych wniosków. marzenia czy też pragnienia. jak i zbiorowo. oszustwem. jak podejrzliwości. Ale czy dzisiejsi ludzie chcąbyć również oszukiwani jak ongiś? Odpowiedź na to pytanie nie jest wcale prosta. konformizmu itp. jak i ich nadmiaru. Ukazanie wymienionych problemów badającym zjawiska społeczne wydaje mi się dlatego celowe. Wydaje się więc. Być może istnieje jakiś jeszcze nieznany nauce powód skłaniający ludzi do bezkrytycznych zachowań i do nader oszczędnego odwoływania się do intelektu. że ulegamy różnym półprawdom lansowanym przez propagandę. . abyśmy mogli wszystko sami prześledzić. iż są oszukiwani. co jest dla nich szczególnie drogie. zachowując nawet zdroworozsądkowy krytycyzm oraz skłonność do refleksyjnego traktowania ludzi i rzeczy. Reaguj atak zarówno jednostkowo. Uważam wszakże. Przyjmujemy. Istniejące z konieczności w sferze życia politycznego różne tzw. „Wobec dumy. które darzymy zaufaniem. niczym dobrą monetę. Kto wie czy owym powodem nie jest lęk przed tym wszystkim. a spotyka ich zawód. Powoduje to. a stosunki międzyludzkie nazbyt skomplikowane. przeanalizować i zweryfikować. Unikanie odwoływania się do rozsądku daje ludziom swoisty komfort życia — jak to w przekonywający sposób wykazał Rupert Crawshay Williams4. wiarołomstwem itp. Oczywiście. Bowiem to.. „arcana imperii" ograniczają dopływ danych i powodują. jaką człowieka napawa jego «rozum». co intelekt akceptuje. zjawiskami. iż są one przez nich pożądane. Świat jest zbyt złożony. Nikła znajomość strzeżonych tajemnic produkcyjnych różnych towarów powoduje z kolei. nie jesteśmy wcale w pełni zabezpieczeni przed kłamstwem. udawania. Być może właśnie z tego powodu zrodziła się już w starożytności myśl o tym.nawet uważana za bardziej męczącą i wyczerpującą niż praca fizyczna.E.

wyrafinowanym żargonem uczonych. Utrata zaufania do bliskiej osoby łączy się z naruszeniem wartości. trzeba i należy upatrywać jednej z istotnych dróg wiodących do przezwyciężenia podejrzliwości i równocześnie prowadzących do wzajemnego zaufania. do wyrażania naszych myśli i uczuć. jest czynnikiem kształtującym zaufanie albo wywołującym podejrzenia. jaki niełatwo przezwyciężyć.„mową-trawą". pełnym podtekstów i uników Językiem dyplomatycznym". jaki ma wpływ zarówno na kształtowanie się klimatu zaufania i podejrzliwości jest język. aby stał się właśnie językiem tworzącym klimat zaufania. jakie z tytułu obywatelstwa na nim ciążą-— to albo kłamie. lecz nawet zaproponował oryginalną koncepcję sanacji języka poprzez uprawidłowienie n a z w5. jakim się ludzie porozumiewają. które odpowiada ustalonym znaczeniom i pojęciom. Jeżeli zatem język. Uważam osobiście. że język. powoduje kryzys o znacznie poważniejszych rozmiarach i następstwach. jakie kształtują się zarówno w małych. Natomiast utrata zaufania do powszechnie wyznawanych idei lub wartości w danym społeczeństwie i odpowiadających im instytucji. jak też i w wielkich zbiorowościach ludzkich. że jest to problem intrygujący ludzi nie od dzisiaj. czyli rzeczowników. ale przecież już wcześniej. Nie chodzi tu więc o konsubstancjalne rozumienie słów. ale o takie posługiwanie się nimi. Trzeba zatem w takim lub podobnym przypadku uprawidłowić dane słowo. bo na przełomie VI — V wieku p. Jednym z podstawowych czynników. który służy m. że jest obywatelem — albo też „słowo obywatel" ma dla niego inne znaczenie. Wiemy jednak też o tym.203 Utrata zaufania może zatem mieć charakter jednostkowy i zbiorowy. Dlatego właśnie w uprawidłowieniu słów każdego języka. co trzeba uczynić. jak dalece indywidualnych lub powszechnych dotyczy wartości.. ani też klimatowi zaufania i staje się jednym ze źródeł podejrzliwości w wąsko albo szeroko rozumianych stosunkach międzyludzkich.e. Zauważmy. . jaki się z nim wiąże i jest ustalony przez tradycję. stając się konwencjonalnym bełkotem. jakie łączyły danych ludzi i powoduje określony kryzys w mikroskali społecznej. jak świadczą o tym dzieje filozofii.n. w zależności od tego. 204 Uprawidłowienie słów danego języka jest więc koniecznym warunkiem jego wiarygodności. jak też ludzi nie pretendujących do tego miana. to należy zastanowić się nad tym. które stanowią przecież istotny składnik każdego języka. ani praktyce. jakim się ludzie posługują. Zajmował się nim —jak wiadomo — Sokrates. że taki język nie służy oczywiście ani teorii. czyli nadać jemu sens. jakim posługujemy się. przynajmniej w krótkim czasie. skrywającym często ich mizerię intelektualną lub tzw. może również służyć do maskowania ich rzeczywistych myśli i uczuć. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy język maskujący rzeczywiste ludzkie myśli lub uczucia może stać się czynnikiem kształtującym klimat zaufania? Pytanie to odnosi się zarówno do języka ludzi uczonych.in. Na czym polega ta koncepcja? Można ukazać ją najlepiej posługując się następującym przykładem: Jeżeli ktoś uważa się za obywatela danego państwa. w stosunkach międzyludzkich. nie tylko podjął go Konfucjusz. a nie wypełnia podstawowych obowiązków.

biorąc pod uwagę: skuteczność. nie będzie znał dotychczasowych osiągnięć naukowych na temat badanego przedmiotu. Korzystamy oczywiście z wielu różnych metod weryfikacji hipotez.. Korzystanie z różnych metod weryfikacyjnych nie zależy jednak tylko od naszych chęci lub upodobań. której dane hipotezy dotyczą. Nie wszędzie jednak możemy posłużyć się obserwacją bezpośrednią. tym większe możliwości poznawcze każdego. inne bardzo 205 odległe. zdolność sprawdzenia. że nie każda z nich jest równie dobra. jeżeli ktoś np. mając świadomość tego. Nieprzerwany proces przeobrażeń obiektywnej rzeczywistości. może okazać się niewystarczający już j u t r o. Jakie są tego przyczyny. że czynnikiem wspomagającym zaufanie jest dobór takich metod weryfikacji. wyrażany w znanym powiedzeniu Heraklita panta rei. Stąd każdy nasz sąd o dowolnym przedmiocie. fale elektromagnetyczne — poprzez urządzenia radiowe. co poznajemy. Im bogatsza ludzka wiedza. że nic nie pozostaje w stanie niezmiennym. jakie będzie miał osobnik znający te zagadnienia. Nasze sądy zależą zatem również od jakości narzędzi poznawczych. Biorąc powyższe pod uwagę można powiedzieć. Nie wszystkie przedmioty są nam również dostępne. to jego możliwości poznawcze będą mniejsze w porównaniu z tymi. jakimi możemy posługiwać się na danym etapie rozwoju wiedzy i techniki. co do swej jakości metody? Przyczyny tego — ogólnie biorąc — mogą być zarówno obiektywne. Nasze poznanie zależy od aktualnego stanu nauki dotyczącej tego. jak i subiektywne.Oprócz sanacji języka ważną rolę w kształtowaniu obiektywnych postaw zaufania spełniają metody weryfikacji hipotez. np. .pułapki". pomiarem czy eksperymentem. jak też dla bardziej subtelnych potrzeb o charakterze poznawczym. Kiedy mówimy o subiektywnych uwarunkowaniach. jakie tworzymy sobie zarówno na codzienny. W wyniku weryfikacji hipotez dochodzimy do różnych tzw. które są o b i e k -tywnie optymalne dla hipotez danej dziedziny. mamy na myśli zarówno ograniczenia w zakresie funkcjonowania zmysłów. Obok sprawnych zmysłów. są dostępne naszym zmysłom pośrednio za pomocą rozmaitych urządzeń przetwórczych. jak i intelektu poszczególnych ludzi. że stosowaliśmy różne. jakie w nich tkwią. kto tę wiedzę spożytkuje w danym akcie poznawczym. ale jest także uwarunkowane specyfiką dziedziny. d. który sprawia. Podobnie człowiek źle widzący czy też nie umiejący patrzeć przez mikroskop będzie miał znacznie mniejsze możliwości wykorzystania tego narzędzia niż osoba dobrze widząca lub sprawnie posługująca się tym narzędziem. b. Do obiektywnych zaliczamy: a. Jakość naszego poznania zależy także od aktualnego rozwoju techniki. czy też ewentualne . które zawężająich możliwości poznawcze. c. „prawd". praktyczny użytek. Inaczej mówiąc. oprócz tego. które różnią się między sobą stopniem prawdopodobieństwa. ustalony zgodnie z naukową metodą poznania dziś. Na przykład odkrycie komórkowej budowy żywych organizmów stało się możliwe dopiero po wynalezieniu mikroskopu. Jedne znajdują się bezpośrednio w zasięgu naszej ręki i są dostępne zmysłom. w ścisłym tego słowa znaczeniu.

Constructive and Destructive Processe.. 4 Zob. Luhmann.. The Comforts ofUnreason. R. „Ruch Filozoficzny" 1958. Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii. poszerzone wydanie). New Ha-ven and London 1977. s.) 6 Zob. Problemy metodologiczne socjologii. Belmont California 1973... (Istnieje też polskojęzyczne wydanie wymienionej książki Beckera i Barnesa pi.88 n. Osobowość i psychoterapia. (Praca zbiór. Warszawa 1969. E. (II. Meyer H. 206 PRZYPISY 1 M.. pod red. (praca zbiór..).195-196.R. Methode und Messung in der Soziologie.M. Williams. Lutyński i.. t. Fellin P. Doby J. A Study ofthe Motives Behind Irrational Thought. Deutsch. Missbrauch.. Caplovitz D. Coleman J. Barnes.101-121. Wstąp do socjologii matematycznej. . Warszawa 1977. Metoda „ dokumentów osobistych " w socjologii. H. Social Thought from Lorę to Science. t.York 1961. Babbie E.5960. H. Statystyka dla socjologów.121-123. The Resolution ofConflict. MikulowskiPomorski J. s. einer Wissenschaft. Analizy i próby technik badawczych w socjologii.E. Andreski S. Warszawa 1964. N. Dyonizak R. Tripoldi T. Zob. Belmont California 1975. Kraków 1972.York—Toronto—London 1952. Vertrauen. Sztumski. Survey Research Methods.K.... Babbie E. Hatt P. w: „Studia filozoficzne" 1979/8.. The Practice of Social Research..S. Oslo—N. London 1947. Duverger M.York 1967.V. Illinois 1969. Miinchen 1974..zasobu wiedzy i znajomości metod badań także takie właściwości..J.York 1975. {Wypisy). Gostkowski Z. WYBRANA LITERATURA Adamski W.. Exemplars of Social Research. Frankfurt /M.. w: Studia Socjologiczne 1969. Brzeziński J. Paris 1964. Becker i H.C. N. Warszawa 1980. N.. umiejętność poprawnego wnioskowania stanowią istotne subiektywne wyznaczniki. z tej książki: J.. Ein Mechanismus der Reduktion sozialer Komplexitdt. J. Itasca. N. nrl. Brown R. s. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. The Stages of Social Research. An Introduction to Social Research. II. O motywach irracjonalnego myślenia. Explanation in Social Science. też rec. 5 Zob.York 1969. s. krytycyzm. Stuttgart 1973. Dollard i N. Cicourel A. Fikcja a rzeczywistość.J.. Goode W. Warszawa 1968. 2 3 J.).145-148. s... Theory and Methods of Social Research. s. 1976.277. XVIII. I.York 1983. Blalock H. Sztumski. Methods in Social research. Miller. Atteslander P. Berlin — N.T. London 1963. s. Elementy metodologii badań psychologicznych. Methoden der empirischen Sozialforschung. jak dociekliwość. Galtung J.R. III. wyd.wyd. Methodes des sciences sociales. Modę und Manipulation... które określają jakość naszych sądów6.

The Tools of Social Science. t. Hamond P. Belmont California 1971.H. Phillips B. Metody badań socjologicznych. Handbuch der empirischen Sozialforschung. pod red.F. IV 1972. t. Analyzing Social Settings... Warszawa 1985. Kahn R. Harder T. Warszawa..B. Nowak S. Content Analysis. pod red. Hubner P.. (praca zbiór. Techniąue. Labovitz S. Am Puls der Gesellschaft. Essays on the Craft of Social Research.. Gostkowski Z.. Nowak S. (pod red.W.. Hamburg 1963..1-4. N. Sztabiński P. Lofland J. III 1970. An Introduction to Its Methodology. III. Lazarsfeld P.S.. N. Moskwa 1975. Deutsch M. Noelle E.F. Warszawa 1975. 208 Kaufmann F.F... Heidenreich K. Warszawa 1978. Research Methods in Social Relations... Hauptstromungen der Sozialwissenschaftlichen Forschung. Z metodologi i metodyki socjologicznych badań terenowych.). Zur Methodik der empirischen Soziologie.). Empiriczeskoje socjologiczeskoje issledovanije. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. t. Gostkowski Z. Werkzeug der Sozialforschung. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie.. Nachmias D.. Social Research. pod red. Pathways to Data. Warszawa 1970.. London 1958. Habenstein R. Paris 1972. Zasady prowadzenia wywiadów. t. Studia z metodologii nauk społecznych. Frankfurt/M. (praca zbiór.. wyd. Krippendorf K. Berlin —Wien 1973. (praca zbiór. zeszyt 4 1976.. Nowacki T. I 1966. Sianko A.. Hyman H..York 1965... Stuttgart 1973. Grawitz M.). N. Madge J. Chicago 1954... London 1958. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. London 1976. Wienl968....York — London 1967. N.). Jahoda M.York 1955. N.) Sociologists at Work. pod red. Lazarsfeld P. zeszyt 3 1974. Michajłov C. A Guide to Qualitative Observation and Analysis. Wybór tekstów..W. Nachmias C. t. pod red. Pawłowski T.L. Cannel C. Lutyński J. Sozialwissenschaftliche Methoden.. Hagedorn R. Theory. Warszawa 1965. Umfragen in der Massengesellschaft. Holm K. Danilowicz P. Mannheim 1985. (praca zbiór.). Nowak S. (pod red. Interviewing in Social Research. V 1975. Warszawa — Łódź 1972. Podstawowe kategorie klasyfikacji w zakresie zmiennych metryczkowyeh. Miinchen 1974.E... Gutjahr G. and Cases. Warszawa 1980. Roth E. Metodologia pedagogiki pracy. Methodology of Social Sciences.II.. Metodologia badań socjologicznych. Strategy and Tactics. Lehr . Introduction to Social Research...) Podręcznik ankietera.. Methodes des sciences sociales. KBnig R-.. Research Methods in the Social Sciences.Wrocław. The Dynamics ofInterviewing. Cook S. Mayntz R. Chicago 1970.. London 1980..York 1971. wyd. (praca zbiór.. II 1968. t. Warszawa 1969.York — London 1964.

San Francisco — Washington — London 1979. Steward D. N.J. Podstawy pedagogiki pracy. Szczepański L. Information Sources and Methods. Fads and Foibles in Modern Sociology andRelated Sciences. Szaniawski K.. pod red. Bydgoszcz 1994. Secondary Research. v. (praca zbiór.H. Metody statystyczne w socjologii.A. Warszawa —Poznań 1990. 1974. Warszawa 1971. w: Studia Socjologiczne... Metoda biograficzna w socjologii. London — New Delhi 1984. The Assessment of Social Research. (praca zbiór. Frankfurt /M.).). Granice eksperymentu w makro. Miinchen — Wien — Oldenburg 1984. 1972. Basic Research Methods in Social Science: the Art of Empirical Inwestigation. Schuessler K. Itasca.. Sjoberg G.F.. Wiatrowski Z. Zurawicki S. Z metodologicznych problemów socjologii... Sulek A.). Chicago 1956.. s.. Wright G. Politics. pod red. Warszawa 1968.. Warszawa 1973.. Ethics.L. Sztompka P. Sociological Methodology 1980. Meyer H.. 1969. Warszawa 1968.. and Social Research. 1971. Włodarka J. Metodologiczne problemy nauk ekonomicznych.. Warszawa 1969.. Cambridge Mass. pod red.— und Handbuch fur Forschung und Praxis. Simon J.i mikrosocjologii... (praca zbiór. Ziółkowski M. nr 3. Illinois 1969. Metodologia historii.). Erklaren und Verstehen. Sorokin P. Tripodi J.45-66. pod red. 209 . Topolski J. Teoria i wyjaśnienia.York.W. (praca zbiór. Fellin P. Odmiany czasu teraźniejszego.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful