Mojej żonie — Bożenie Janusz Sztumski STĘP DO METOD I TECHNIK BADAŃ SPOŁECZNYCH Katowice 1995 Projekt okładki: Marek

Piwko ISBN 83-8583l-69-X Copyright © 1995 by „Śląsk", Sp. z o.o, Katowice Skład i łamanie: SOFT-REM „Śląsk",, Sp. z o.o, Katowice, ul. Korfantego 51 SPIS TREŚCI Od autora........................................................................................................................................ 9 Część pierwsza. ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.5.1. 1.5.2. 1.6. Metodologiczne problemy badań społecznych..............................................................13 Specyfika nauk społecznych...............................................................................................13 Przedmiot i cel badań społecznych.....................................................................................19 Filozoficzne podstawy badań społecznych..........................................................................22 Moralne aspekty badań społecznych...................................................................................28 Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających.................................28 Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej"...............................................29 Typy badań.........................................................................................................................31 Badania typu poznawczego................................................................................................33 Badania dla potrzeb praktyki..............................................................................................34 Proces badawczy.................................................................................................................36

1.6.1. 1.6.2. 1.7. 1.7.1. 1.7.2. 1.7.3. 1.7.4. 1.8. 1.8.1. 1.8.2. 1.8.3. 1.9. 1.9.1. 1.9.2. 1.9.3. 1.9.4. 1.10.

Strategia badań w naukach społecznych............................................................................36 Projektowanie procesu badawczego...................................................................................37 Problem badawczy..............................................................................................................38 Problem badawczy a problem społeczny............................................................................38 Postawy wobec problemów społecznych............................................................................43 Postawa naukowa wobec problemów społecznych............................................................46 Typy i formy problemów badawczych................................................................................47 Hipotezy..............................................................................................................................48 Co to jest hipoteza?............................................................................................................48 Typy hipotez.......................................................................................................................49 Tworzenie hipotez..............................................................................................................50 Wskaźniki zjawisk społecznych..........................................................................................51 Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych......................................51 Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych.............................................................................53 Właściwości wskaźników społecznych...............................................................................57 Funkcje spełniane przez wskaźniki.....................................................................................58 Metody badań.....................................................................................................................59

1.10.1. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych........................................................59 1.10.2. Pojęcie metody i jej związek z teorią..................................................................................60 1.10.3. Typologia metod.................................................................................................................64 1.10.4. Metody i techniki badań.....................................................................................................68 111. 5 1.11.1. Ukazanie problemu........................................................................................................... 69 1.11.2. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych . 70 1.11.3. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego ... 78 Rygoryzm i anarchizm metodologiczny..............................................................................69

Cześć druga. PROCES BADAWCZY 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.4. 4.5. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. Eksperyment w naukach społecznych.......................................................................... 85 Pojmowanie eksperymentów w badaniach społecznych................................................... 85 Rodzaje eksperymentów stosowanych w naukach społecznych....................................... 88 Eksperyment projektowany w terenie.............................................................................. 88 Eksperyment laboratoryjny............................................................................................... 90 Eksperyment ex—post—facto.......................................................................................... 91 Eksperyment projekcyjny................................................................................................. 92 Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne......................................................................... 93 Badania terenowe........................................................................................................... 96 Określenie badań terenowych.......................................................................................... 96 Typy badań terenowych.................................................................................................... 97 Przygotowanie badań terenowych.................................................................................... 97 Zachowanie badającego w badaniach terenowych...........................................................100 Badania całościowe i reprezentacyjne.........................................................................103 Określenie badań reprezentacyjnych i próbki reprezentacyjnej.......................................103 Wielkość próbki reprezentacyjnej....................................................................................104 Metody wyboru próbki reprezentacyjnej..........................................................................105 Wybór według przekonań badającego..............................................................................105 Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa........................................................107 Zastosowanie metody reprezentacyjnej............................................................................108 Kłopoty związane z doborem próbki reprezentacyjnej i jej zmianami.............................110 Obserwacja.....................................................................................................................112 Postrzeganie przypadkowe a obserwacjajako metoda badawcza....................................112 Rodzaje obserwacji...........................................................................................................115 Obserwacja bezpośrednia i pośrednia..............................................................................115 Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana..................................................................116

...................................... Struktura ankiety.......................116 Zalety obserwacji i trudności związane ze stosowaniem tej metody badań........2...........................................................................123 Warunki określające poprawne przeprowadzenie wywiadu................. 6.............3......5.... 8...................2..............................................................................1......................... 5.......................................3.......3......117 Wywiad............2........... 7... 6...3..........120 Określenie wywiadu jako metody badań...............121 Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany..................................................................................................... 6........ 7....................................................1....1.............. Wygląd zewnętrzny ankiety................................4....141 Dokumenty zebrane w sposób systematyczny. 6..........1..........121 Wywiad jawny i ukryty......................................130 Charakterystyka badań ankietowych.............................................................1..........122 Wywiady indywidualne i zbiorowe...........2.....................1........................ Obserwacja jawna i ukryta..............................3.......3.................................................124 Środki pomocnicze stosowane przy wywiadach......................................2.......... 137 7...... 7..... 140 Typy dokumentów pisemnych i zasady ich wykorzystywania......3....................................................................................120 Wywiady ustne i pisemne............... 127 Badania ankietowe. 6 6....................141 ...............................................135 7............................ 6.......2. 7... 6.......................................2..................... Forma i treść ankiety............................ 5......... 8....2.............................................3.....2........... 6......................... 132 Wymogi metodologiczne badań ankietowych..........................................................................................3.......................... 8........................3..... 6..................2.....................................................4..............120 Typy wywiadu..........................................130 Typy ankiet stosowanych w badaniach społecznych...123 Wywiad panelowy................... 6...............4..1................................................................ 7..........................................134 7...................... Uwagi na temat przydatności badań ankietowych...............................................134 Zasady opracowania ankiety......................137 Badania oparte na dokumentach.....................................1.....3...2.....134 7.............................1.....................116 Próba systematyzacji.................................1........2........................................... 8..........5............. 140 Pojęcie dokumentu w badaniach faktów społecznych.....................................................2.......................2.

....................... 11..........1...........................................................................:...........3. 9.. 12............ 11................................................... Dokumenty okolicznościowe............158 10..................................: „Wstęp do metod i technik badań społecznych"........... 9........................................1...... Kategoryzacja................ (Warszawa 1984).....................................176 Sprawozdanie z badań...........................3...... 156 10...................... opublikowane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego............................................. 10...........2................1.........2.........4...... Zapotrzebowanie na tego rodzaju wprowadzenie w złożoną ...............................2. 12.................... 10.......................................................................201 Wybrana literatura......... Klasyfikacja............................. 10.......157 10......2.........180 Wyjaśnianie zjawisk społecznych.................................... 10.........................................................1............................................................................186 Typy wyjaśnień faktów społecznych... która ukazała się nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego już przed laty zniknęła z rynku księgarskiego.............. 12.......................................156 10........................................... 11...........................................................................................158 10...............160 10.............. Weryfikacja.2............208 7 OD AUTORA Trzecie wydanie książki pt...2...........1.................................. Skalowanie.............................................4.........1.... Analiza ilościowa......... 198 Analiza uwarunkowań zaufania i podejrzliwości................................................. 198 Podstawy zaufania i podejrzliwości...............................1....................... 190 Metodologiczne aspekty zaufania i podejrzliwości..........................................................................................................156 Przygotowanie danych do analizy ilościowej ijakościowej.................1..............................................3...................5..........143 Problem wiarygodności danych zawartych w dokumentach.......................................... podobnie jak dwa poprzednie wydania z lat 1976 i 1979.................................8............................................................................ 9.............................148 Ilościowe analizy socjogramu.....................................3.1.............1........................145 Socjometria................ 8.................................................. 182 Określenie problemu........................182 Rozwój poglądów na temat naukowego wyjaśniania..................................... 11......148 Założenia socjometrii i jej zastosowanie..............................................................................................2.........................167 Analiza jakościowa.............152 Opracowanie zebranych materiałów badawczych.............................................. Selekcja..................................

Brak natomiast publikacji uogólniających dotychczasowe refleksje na ten temat i stanowiących swoisty przewodnik po tej problematyce. w związku z przygotowaniami pracy dyplomowej i potrzebą zbierania przeróżnych danych. dodajmy nie zawsze łatwo dostępnych. uwzględniającą także nowszą literaturę przedmiotu. . wskazując zarówno na ich zalety. a nie podręcznik metod i technik badań. np. a nawet zarysowane skrótowo. prezentując problemy metodologiczne badań społecznych i wskazując na istniejącą literaturę przedmiotu. że nie wszystko o czym można pod tym tytułem napisać zostało przeze mnie w pełni przedstawione. Natomiast w części drugiej omawiam bardziej szczegółowo stosowane sposoby badania rzeczywistości społecznej. których programy przewidują taki przedmiot. Dilthey. W polskojęzycznej literaturze nie brak oczywiście publikacji. Ale — korzystając z doświadczeń związanych z wcześniejszymi wydaniami — starałem się uwzględnić także jego przydatność dla tych studentów. Weber. J. Chcę także przestrzec Czytelnika przed naiwną wiarą w możliwość osiągnięcia cudów poznawczych poprzez bezkrytyczne stosowanie do badań rzeczywistości społecznej metod zaczerpniętych z innych nauk niż nauki społeczne. Obecne wydanie jest zmodyfikowanąi poszerzoną wersjąlll-go wydania. ale także w licznych czasopismach fachowych. to jednak są zmuszeni do korzystania z metod i technik badań społecznych. zarówno o charakterze ogólniejszym —jak też odnoszących się do badań w poszczególnych naukach społecznych. Wskazuję także na istniejącą literaturę obcojęzyczną. Mam świadomość tego. Chałasiński. krytycyzmem i oczywiście znajomością stosowanych metod. FI. Znaniecki. aby ułatwić im poruszanie się wśród złożonych problemów metodologicznych. Swoistym zakończeniem tej części są ostatnie dwa fragmenty. W. Ossowski. uwzględniając nowsze pozycje. Dlatego jednym z jego celów jest także wskazanie pełniejszych opracowań z tego zakresu. St. w jakich występują refleksje metodologiczne.problematykę metodologii badań społecznych zachęciło mnie do dalszych prac nad kolejnym wydaniem wymienionej publikacji. poświęcone wyjaśnianiu zjawisk społecznych oraz metodologicznym aspektom zaufania i podejrzliwości. a równocześnie wskazać na konieczność postawy nacechowanej dużą rzetelnościąbadawcząi otwartościąna osiągnięcia metodologii. 9 Książka ta składa się z dwóch części. jak metody i techniki badań społecznych. W drugim — z kolei — podejmuję krytyczną refleksję o charakterze ogólnometodologicznym. Książka ta jest napisana przede wszystkim dla studentów tych kierunków studiów. którzy acz nie mająprogramowych zajęć z wymienionego przedmiotu. Jest to jednak przecież tylko „wstęp". niemniej trudno osiągalnych. W pierwszej — ogólnej chcę m. czy „wprowadzenie" w określoną problematykę. uczulić Czytelnika na złożoność i specyfikę metod i technik badań tej dziedziny. starałem się również przybliżyć ją przynajmniej w pewnym stopniu Czytelnikowi. Sorokin czy M. Są one jednak rozsiane nie tylko w różnych książkach. Toteż w mojej książce. Czy i o ile moje zamierzenia zostały zrealizowane? Odpowiedź na te pytania należy do Czytelnika.in. P. jak i wady. W pierwszym z nich staram się ukazać. jak np. jakie wymieniam w „Literaturze uzupełniającej". co i w jakim stopniu możemy właśnie poprzez badania wyjaśnić w naukach społecznych. przypominając poglądy głoszone na ten temat przez tak wybitnych przedstawicieli nauk społecznych.

1. wzrasta ich zainteresowanie osiągnięciami poznawczymi i praktycznymi nauk zajmujących się środowiskiem społecznym. Bowiem w miarę upowszechniania się wśród ludzi przekonania o tym. 13 Stanisław Ossowski — podejmując tego rodzaju refleksje — stwierdził trafnie.Katowice. współtworzących to. nie ograniczone wyznacznikami historycznymi. co skrótowo jest nazywane rzeczywistością społeczną. Wszelkie bezkrytyczne przenoszenia owych metod do badań zjawisk społecznych nie dawały wcale spodziewanych efektów poznawczych i kończyły się co najwyżej próbąjakiego udziwnienia nauk społecznych. (2) bezpośredni wpływ samych czynności badawczych na badaną rzeczywistość. Nic więc dziwnego. ale również i środowisko społeczne.in. do której wnioski z badań mają się odnosić. Okazało się. ponieważ są one zbieżne z wysuwanym przez metodologów postulatem jedności nauki oraz wynikającym z niego postulatem jedności założeń metodologicznych. . Skłania to jednak również do intensyfikacji poszukiwań skutecznych sposobów przezwyciężenia istniejących słabości. poprzez podejmowanie prób zmierzających do wykorzystania doświadczeń metodologicznych nauk przyrodniczych.. podejmowane w tym zakresie próby nastręczają wiele problemów.1. (3) konflikt pomiędzy postulatem systematyczności badań i postulatem ubiegania się o wnioski ogólne. luty 1995 r. a także dzięki możliwościom ich wykorzystania w przeobrażaniach świata. METODOLOGICZNE PROBLEMY BADAŃ SPOŁECZNYCH SPECYFIKA NAUK SPOŁECZNYCH Pod wpływem osiągnięć poznawczych nauk przyrodniczych. że coraz bardziej pojawiała się konieczność krytycznej refleksji nad możliwościami adaptacji metod badawczych nauk przyrodniczych do potrzeb badań rzeczywistości społecznej. mało precyzyjna i nie odpowiada wzrastającym potrzebom poznawczym i praktycznym.(1) z dawna obserwowany wpływ rezultatów badań na rzeczywistość. że wiedza o rzeczywistości społecznej jest raczej nikła. zaznaczyły się dążenia zmierzające do użycia metod badawczych stosowanych dotąd we wspomnianych naukach również do badań zjawisk społecznych w całym ich bogactwie i złożoności. Pomimo jednak teoretycznej zasadności koncepcji wykorzystania metod nauk przyrodniczych do badań zjawisk społecznych. że w interesującym nas przypadku trzeba rozpatrzyć następujące zagadnienia: „. a zwłaszcza socjologią. Janusz Sztumski Część pierwsza ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. poszukiwania wsparcia dla nauk społecznych w innych naukach jest w pełni zasadne. Oczywiście. że ich życie określa nie tylko środowisko naturalne. (4) konflikt pomiędzy ograniczeniem się do metod standaryzowanych a miarodajnością wskaźników i subtelnością praktyki. m. (5) udział doświadczenia wewnętrznego w praktyce badawczej"1. I wówczas ujawnia się słabość wspomnianych nauk..

czyli będą użyte do celowego działania.". 2. A dalej wskazywał. fizyk czy biolog. jeśli przenikną do ich świadomości. Wiadomo. w społeczeństwie francuskim przed rewolucją w XVIII wieku tzw. Ale ze względu na powtarzalność zjawisk przyrodniczych niebezpieczeństwo to nie jest tak poważne w sferze badań przyrodnika... a więc zarówno przyrodniczych. a tym samym nie zastanawialiby się nad nimi. to mogą z reguły powtórzyć swoje doświadczenia na tym samym przedmiocie lub na identycznym. ponieważ badani nie sąjuż tymi samymi ludźmi. Jednakże żadne z tych odkryć czy też inne odkrycia dokonane w naukach przyrodniczych nie kształtuje przecież przez sam fakt swego zaistnienia przyrody czy poszczególnych jej zjawisk dopóki nie zostanie do tego celu wykorzystane przez człowieka. gdy podejmujemy badania zjawisk należących do sfery zainteresowań wspomnianych nauk. jak w badaniach np. mogą zmieniać daną rzeczywistość. Otóż pod wpływem badań nasunęły im się problemy. socjologa lub psychologa. a w dalszej konsekwencji do określonych zmian społecznopolitycznych. Ukazane np. że „. „teoria umowy społecznej". a tym samym stały się jednym z czynników zapobiegających katastrofie tego ustroju2. Niewątpliwie osiągnięcia nauk przyrodniczych i wiedza o nich mają także wpływ na sytuację społeczną. gdy zostały potwierdzone także przez innych badaczy i przeniknęły do świadomości kapitalistów. tzn. do prze14 obrażenia się „poddanych" w „obywateli". postawami dotyczącymi określonych spraw i nie widzieliby powodów do ich ewentualnej zmiany. przez Karola Marksa zagrożenia kapitalizmu. spowodowały z ich strony działania obronne. występuje niebezpieczeństwo polegające na tym. gdzie dane teorie będą znane. przed uczestnictwem w badaniach. Otóż pod jej wpływem zaczynają dokonywać się w świadomości ludzi określone procesy przewartościowań. na terenie nauk społecznych wyniki badań mogą powodować zmiany nie mające analogii w sferze nauk przyrodniczych. Zarówno w sferze nauk przyrodniczych.. że „najostrzej wszakże różnica pomiędzy przyrodnikiem a badaczem . opiniami. jak i społecznych. jakimi byli wcześniej. o których być może nigdy by nie myśleli. Słusznie jednak wskazywał Ossowski. Pouczającym przykładem są skutki. jeśli zostaną zastosowane w praktyce. to na ogół nie może swoich badań powtórzyć w tym samym środowisku społecznym. Natomiast już sam fakt opublikowania teorii dotyczących problemów społecznych może spowodować określone zmiany w tych społeczeństwach. Chemik. „Analogia pomiędzy socjologią empiryczną a naukami przyrodniczymi zawodzi także w sprawie zasięgu wniosków indukcyjnych opartych na systematycznych badaniach" — zauważył nie bez racji Ossowski3. Bowiem rezultaty badań albo oparte na nich przewidywania kształtują nie tylko zachowanie badających. że wyniki wszelkich badań naukowych. jeżeli popełnią jakieś uchybienie metodologiczne. ale również badanych. Jeżeli natomiast podobny błąd popełni socjolog. którą trzeba i należy brać pod uwagę wtedy. 1. 3. ponieważ każde z nich wskazuje na specyfikę nauk społecznych.in. jak i społecznych.Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym zagadnieniom. jakie spowodowała np. które z czasem doprowadziły m. Tytułem przykładu przypomnijmy o wpływie heliocentrycznej teorii Kopernika czy też o odkryciach fizyki jądrowej w naszych czasach na świadomość i postawy ludzkie. na tym samym zbiorze ludzi. że proces badawczy niszczy normalne warunki istnienia przedmiotu badań. czy też nad swoimi poglądami..

jednakowe odpowiedzi na to samo pytanie nie wskazują bynajmniej na identyczne postawy czy opinie respondentów. jak np. gdzie dany metal występuje. o której wcześniej była mowa. co da się sprowadzić do przyjętych standardów.zjawisk społecznych przy budowaniu indukcyjnych uogólnień objawia się w ich stosunku do materiałów z przeszłości". Dlatego też jednogłośność nie oznacza wcale jednomyślności. aby nadawały się one do opracowań statystycznych oraz do maksymalnej depersonifikacji procesu badawczego. w badaniach ankietowych dąży się do standaryzacji pytań. Ewentualne różnice w opiniach i postawach można ujawnić dopiero wówczas. Jak trudno sformułować metodologicznie poprawne pytania w ankiecie i jak liczne pułapki czyhają na badających przy interpretacji zebranych odpowiedzi ukazują socjologowie. W naukach społecznych możliwości standaryzacji są nader ograniczone specyfiką tych nauk. redukującego do minimum wpływ osoby badacza na osiągane wyniki5. Każda z osób odpowiadających „tak" albo „nie" może przecież kierować się zupełnie różnymi motywami. nie będą wcale identyczne w każdym miejscu i czasie. Natomiast ze zjawiskami społecznymi sprawa się przedstawia inaczej: uwarunkowanie kulturowe odbiera neutralność współczynnikom czasowo-przestrzennym. uhistorycznia materiały. Z powyższych dążeń wynikają szczegółowe dyrektywy dla konkretnych metod stosowanych w empirycznej socjologii. Natomiast znane nam właściwości psycho-socjo-demograficzne badanej zbiorowości. Bowiem o ile równe słupki rtęci w jednakowych termometrach są niewątpliwymi wskaźnikami identycznych temperatur. 15 4. aby w badaniach empirycznych osiągnąć reprezentatywność próbki badanej populacji i taką normalizację danych. np. Ustalone właściwości żelaza lub innego metalu będą sprawdzały się w każdym miejscu i czasie. fizykowi stosowanie identycznych narzędzi pomiaru dla określenia danych parametrów. gdyby je przeprowadzono w czasach faraonów lub w czasach paleolitu. „Ograniczenie się w badaniach socjologicznych do ścisłych standaryzowanych metod wedle wzoru nauk przyrodniczych nie tylko eliminuje materiały z przeszłości. ale —jak zauważył Ossowski — pociąga za sobą inne jeszcze skutki nieznane naukom przyrodniczym". np. co łączy się jednak z odejściem od standardowych metod7. Możliwość względnie swobodnego kształtowania warunków. redukując przez to samo ogólność wniosków indukcyjnych"4. W socjologii standaryzacja wiąże się np. norm itp. gdy zastosujemy zróżnicowane techniki badawcze. . Unikanie tzw. Stwierdzenia przedstawiciela nauk społecznych. ponieważ pozwala na uchwycenie tylko tego. ale równocześnie upraszcza też badaną rzeczywistość. z dążeniem do tego. w jakich przeprowadza się doświadczenie przyrodnicze nie powodujątak poważnych ograniczeń sytuacyjnych. uwzględniające właściwości poszczególnych respondentów. Newtona czy Einsteina nie wypadłyby inaczej. jakie występują w badaniach eksperymentalnych prowadzonych w naukach społecznych. „pytań otwartych" w ankietach i zastępowanie ich „pytaniami zamkniętymi" w celu osiągnięcia standaryzacji nie daje badającemu wcale takich samych możliwości. Standaryzacja usprawnia niewątpliwie opracowanie odpowiedzi. którzy zajmują się problemami metodologicznymi6. „Mamy więc prawo sądzić — pisał Ossowski — że eksperymenty Galileusza. to np. studentów jakiegoś typu szkoły wyższej. a w tej mierze socjologa lub psychologa są zatem ważne hic et nunc i wszelkie próby ich uogólnień mogą opierać się jedynie na rachunku prawdopodobieństwa.

Kiedy mówimy o roli doświadczenia wewnętrznego w poznaniu zjawisk społecznych. a tym samym daje jemu lepsze szanse na poznanie badanych zjawisk. Trudno wyobrazić sobie. jak też i odrębność nauk społecznych. jaka stanowi właśnie owądif-ferentia specifica. z jakim bada np.in. aby człowiek badający zjawiska społeczne —jako istota społeczna — mógł je badać z takim samym obiektywizmem. Wczuwanie się np. Socjolog. wolniejszy od wzrostu dochodu lub ukazane przez Simmela prawo socjologiczne. że zostały one do końca przezwyciężone i nie mają dzisiaj swoich zwolenników. z nauk przyrodniczych do nauk społecznych. Max Weber. Uwzględniając swoistość nauk społecznych. co wspólne wszystkim naukom. można wskazać na te cechy wspólne. historyk czy ekonomista wczuwa się po prostu volens nolens w sytuację i stosunki społeczne. co nie znaczy wcale. W naukach społecznych — w przeciwieństwie do nauk przyrodniczych — wpływ doświadczenia wewnętrznego badacza jest nie tylko trudny do wyeliminowania. ale co więcej. Alfred Vierkandt i Karl Mannheim. a nawyki konsumpcyjne nie pozwalają zmienić dotychczasowego stylu życia lub w sytuację np. Chodzi jedynie o ukazanie wpływu i znaczenia czynnika subiektywnego w badaniach społecznych. w spinozjańskim lub bergsonowskim rozumieniu. to nie mamy oczywiście zamiaru przekonywania o tym. że poznanie intuicyjne. że zjawiska świata duchowego i społecznego nie mogą być badane takimi samymi metodami jak przyroda i dlatego postulowali rozumowe „wczuwanie się" w przedmiot poznania i jego intuicyjne zgłębianie10. a więc np. których dochody wzrosły. jeżeli wczuwamy się w sytuację ludzi. Jaką rolę odgrywa doświadczenie wewnętrzne w zrozumieniu mechanizmów zależności wykrytych w sferze zjawisk społecznych ukazująnastępujące przykłady. Postulowana przez metodologów jedność nauki i jego założeń metodologicznych nie wyklucza wcale odrębności poszczególnych nauk. którzy twierdzili. wpływ ten nie zawsze jest negatywny. Wadliwość tego rodzaju poglądów została już dawno wykazana przez takich uczonych. Otóż nauki społeczne — podobnie jak wszystkie inne — są: 17 . Dilthey i Husserl. ale wszelkie działania w tym zakresie powinny uwzględniać zarówno to.5. czyli wpływu doświadczeń życiowych danego badacza i jego intelektu na poznawanie rzeczywistości społecznej. Istnieje także możliwość przenoszenia metod badawczych z jednych nauk do drugich. które bada. według którego wzrostowi dochodu narodowego towarzyszy wzrost konsumpcji. ponieważ to właś16 nie wczuwanie się pozwala jemu o wiele lepiej czy głębiej zrozumieć dane zjawisko. do jakiego doszli ongiś m. członka oddziału wojskowego zagrożonego przez wroga8. jakie występują we wszystkich naukach. jest wyższe od innych sposobów poznawania9. jak np. Otóż znane twierdzenie Keynesa. Również ukazywanie odrębności nauk społecznych nie powinny skłaniać do wniosku. zjawiska przyrody. pozwalającąna wyodrębnienie tychże nauk spośród innych. socjologa w sytuacje społeczne badanych ludzi pozwala zrozumieć ich sposób myślenia. istniejące opinie i odpowiadające im postawy. że zagrożenie zewnętrzne wzmaga zwartość grupy — są lepiej zrozumiałe.

faktami itp. rzeczywistością społeczną — zajmuje się wiele nauk.. prawidłowości itp. ale również dlatego. który jest określony w swoim istnieniu i rozwoju świadomością istot ludzkich. czy myśli jakiegoś podmiotu. czyli sine irra et studio. Zauważmy. które mogą być uzupełniane nowymi i modyfikowane na skutek rozwoju danej nauki. z ich sprawdzalnością. konstatacji w kategoriach. że traktują przedmiot swoich badań jako byt istniejący niezależnie od poznającego przedmiotu. przeczuć. ekonomia polityczna i in. jak też z uwagi na dążność do racjonalnego przedstawiania badanych faktów. iż starają się badać go w sposób wolny od uprzedzeń.2.a) obiektywne — nie tylko w tym znaczeniu. poprzez przedmiotową i społeczną praktykę. g) s p r a w d z a 1 n e są też ich wyniki i metody zarówno na drodze teoretycznej. jak i jakościowym. a stosowane w niej metody i techniki badawcze — podobnie jak też jej kategoria i prawa — są stosowane w pozostałych naukach społecznych. PRZEDMIOT I CEL BADAŃ SPOŁECZNYCH Rozmaitymi tworami życia zbiorowego ludzi. d) intersubiektywne — dążąc do ujęć swoich ustaleń. z których każda dąży do rozpoznania poszczególnych jej fragmentów. poprzez logiczną krytykę. e) logiczne — zarówno ze względu na swoją strukturę. w jakiej wymieniono powyższe cechy nie świadczy o stopniu ich ważności. historia. . lecz są dostępne każdemu poznającemu człowiekowi. a tym samym podlegają określonym prawidłowościom. ponieważ nauka ta stwarza najszersze podstawy do penetracji rzeczywistości społecznej. tzn. wewnętrzną spójność. c) generalizujące — bowiem zmierzają do ustalenia ogólniejszych zasad i praw rządzących badanymi zjawiskami. etnologia. jak i w sposób empiryczny. Bowiem wszystkie wespół potwierdzają autentyczność nauk społecznych. Kolejność. tzn. nauki społeczne różnią się jednak od pozostałych specyficznym charakterem przedmiotu swoich badań. jakie badają. b) deterministyczne — ponieważ zakładając. nie są więc zbiorami dogmatów. opisów. 18 1. które nie są zależne wyłącznie od doznań. socjologia. przeróżnymi strukturami. f) otwarte i dopuszczające zmiany — tzn. że pomimo pewnych zbieżności i podobieństw o charakterze metodologicznym z innymi naukami. uczuć. ustalonych raz na zawsze zarówno pod względem ilościowym. Rozważania dotyczące przedmiotu badań zawężam do socjologii. np. zdarzeniami na podstawie uogólniania swoich efektów poznawczych. że wszelkie zdarzenia i zjawiska. czyli w sposób wolny od irracjonalnych koncepcji. zjawiskami i procesami społecznymi. są w sposób konieczny wyznaczone przez ogół kształtujących je warunków. nie stanowią one zamkniętych zbiorów twierdzeń. zgodnie ze swoją specyfiką. Niewątpliwie problematyka metod i technik badawczych stosowanych w interesujących nas naukach łączy się przede wszystkim z właściwościami wymienionymi na końcu. tzn. lecz twierdzeń. czyli mówiąc bardziej skrótowo — tzw.

np. tzn. barwy włosów lub rodzaju nakrycia głowy itp. jakie sam tworzy dla określonych potrzeb na podstawie dowolnej cechy wspólnej. Tego rodzaju zbiory mogą być niekiedy przydatne dla celów praktycznych. cech przypadkowych. rudym czy łysym nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji społecznych. na którym opiera się wymienione wyróżnienie jest cechą ukształtowaną w życiu społecznym i odpowiednio wartościowaną społecznie. wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych pracowników. jak np. występującej u interesujących go ludzi. które badający zastaje w istniejących zbiorowościach.Przechodząc do charakterystyki przedmiotu badań socjologii trzeba już na początku wskazać. Są to zatem zbiory. w których pomiędzy tworzącymi je osobnikami. idee. że np. Zbiorowościami społecznymi nazywamy wszystkie takie zbiory ludzi. jakie możemy wyróżnić wśród załóg wielu zakładów pracy. różnego rodzaju publiczności itp. brunetem. zarówno materialne (np. rodzina. klasy i warstwy społeczne. że jest on bardzo złożony. W ostatnich latach np. ponieważ w nich właśnie kształtują się opinie. że przedmiotem tych badań jest wszystko to. a. Bez przesady można powiedzieć. Przykładowo zalicza się do tego typu tworów społecznych: grupy. pozwalających w konsekwentny sposób podzielić daną grupę na pewną ilość mniejszych grup. czyli z przynależnością do nich nie łączą się żadne obowiązki lub uprawnienia społeczne. który na podstawie dowolnej cechy. że praktycznie możliwa jest styczność . jakimi kierują się oni na co dzień. b) instytucje społeczne oraz c) procesy i zjawiska społeczne. Zbiory np. czy też wierzenia ludzi. są przykładem zbiorów logicznych. Obejmuje bowiem rozmaite twory życia społecznego. Spróbujmy przyjrzeć się bliżej temu. są przykładem zbiorów społecznych. kliki. Do najistotniejszych jej składników zaliczamy: a) zbiorowości i zbiory społeczne. wynikające z faktu ich przynależności do danego zbioru. np. czyli zostały ukształtowane w procesie współżycia ludzi ze sobą w obrębie danej zbiorowości. To. Zbiorami społecznymi nazywamy takie twory. w przeciwieństwie do zbiorów logicznych. bowiem wykształ19 cenie. dużym zainteresowaniem nie tylko socjologów cieszą się przeróżne małe grupy społeczne. Do najbardziej typowych zbiorów społecznych zaliczamy zbiorowiska społeczne i kategorie społeczne. Natomiast zbiory utworzone przez postronnego obserwatora jakiejś licznej grupy ludzi. ktoś jest blondynem. do których zaliczamy np. różne zbiorowości społeczne). występują jakieś wzajemne oddziaływania. przesądy. które powstały w praktyce życia społecznego. grupy koleżeńskie. co z socjologicznego punktu widzenia składa się na tą rzeczywistość społeczną. Zbiorowisko społeczne tworzy zbiór ludzi przebywających mniej lub więcej stale w pewnych określonych ramach przestrzennych w takim skupieniu. kolektywy itp. co składa się na rzeczywistość społeczną. Nie posiadają one jednak walorów zbiorów społecznych. jak również idealne. dla potrzeb marketingu itp. postawy i zachowania ludzi oraz wartości.

fundacje.wykształcenia i zawodu. wspólnota religijna itp. faktów społecznych. np. spośród których wskażemy następujące: 20 1) zorganizowane twory społeczne. rola męża i ojca. jakich naruszenie spotyka się ze społeczną dezaprobatą. „p. które same przez się lub przez swój rzeczywisty czy domniemany związek strukturalny lub funkcjonalny z innymi cechami. Posługujemy się nim zarówno dla oznaczenia przeróżnych tworów prawnych lub organizacyjnych. urzędem lub godnością czyli jawią się w świadomości innych jako np. które różnią się zarówno wielkością jak też innymi cechami charakterystycznymi np.Iksiński" czy „p. kapitana statku—jako „pierwszego po Bogu" itp. kręgu kulturowego oraz stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego danego zbiorowiska. Do najbardziej powszechnych kategorii społecznych zalicza się kategorie: płci. Z przynależności do każdej z kategorii społecznych wynikają określone zwyczajowo i prawnie obowiązki i uprawnienia. wieku. przebiegające regularnie po sobie. stowarzyszenia itp. różne agendy państwowe. jako „głowy rodziny". „wielebny" itd. np. postawy i . stanu cywilnego. Spotykamy się z wieloma zbiorowiskami społecznymi. w jednym z wyróżnionych znaczeń. np. 3) zasady i normy społeczne regulujące zachowanie i współżycie ludzi. rodzina. Termin „instytucja społeczna" nie jest jednoznaczny.bezpośrednia osób tego zbioru ze sobą. opinie. godności lub funkcji społecznych i w świadomości ludzi danych społeczności występują nie jako konkretne osoby. samorządowe. „Zbiorowisko miejscowości X" jest określeniem oznaczającym po prostu wszystkich ludzi zamieszkujących stale lub okresowo na terenie danej miejscowości. Procesami społecznymi nazywamy rozmaite. wydają się ludziom na tyle ważne. Z terminem „instytucja" łączy się pochodny — mianowicie — „instytucjonalizacja". „szef. Zjawiskami społecznymi nazywamy z kolei wszelkie uzewnętrznione i masowe wytwory współżycia oraz wzajemnego oddziaływania na siebie ludzi. pokrewieństwa. jak też kulturowo-antropologicznych. że łączy się z nimi określone obowiązki. powołane do realizacji określonych funkcji powszechnie użytecznych. (czyli „pozycje społeczne")11. małżeństwo. ale są utożsamiani z zajmowanym stanowiskiem. „prezes". 2) względnie ustabilizowane i prawnie określone formy społecznego współżycia. Stąd wielość znaczeń tego terminu. spółdzielcze. Zet". ruchliwość społeczna. jak np. jak np. dla danego regionu geograficznego. którym określa się proces upowszechnienia się i utrwalania jakiegoś sposobu postępowania. (czyli „funkcje") i uprawnienia. Kategorią społeczną nazywa się z kolei zbiór ludzi wydzielony w praktyce życia społecznego w obrębie różnych struktur społecznych ze względu na określone cechy fizyczne lub inne. zachowania itp. które są zróżnicowane w poszczególnych grupach społecznych i które ulegająprzeobrażeniom wraz z rozwojem społecznym. c. b. wzajemnie warunkujące się przeobrażenia w różnych tworach społecznych lub w życiu danego społeczeństwa. 5) także role społeczne mogą stać się swoistymi instytucjami. 4) poszczególne osoby fizyczne. które stają się ucieleśnieniem urzędów. stających się z czasem instytucjami.

jak i praktycznych możliwości socjologii. np. Badania empiryczne przyczyniająsię zatem niewątpliwie do poznania uwarunkowań i prawidłowości zjawisk i procesów społecznych. ukazując możliwości jej kształtowania. że refleksje ontologiczne nie wywierają istotnego wpływu na przebieg lub wyniki badań. Biorąc powyższe pod uwagę zasadną jest teza. które opierają się na badaniach empirycznych. że rozwój teoretycznych i praktycznych możliwości socjologii jest również istotny dla innych nauk społecznych. jakie z nich wynikają. tzn. a w tej mierze i w socjologii. zachodzące w nim procesy. usystematyzowanej wiedzy odnoszącej się do rzeczywistości społecznej. Podobnie jak we wszystkich naukach. czym jest dla nas wybrany przedmiot badań oraz jakie są uwarunkowania jego poznania. wytwory życia społecznego. rodzaju i istoty. Zauważmy też. co pozwala rozszerzenie penetracji naukowej na nowe obszary rzeczywistości społecznej. 1. 4) uzyskanie wiadomości o nieznanych dotąd. dostarczając wspominanym naukom podstawowej wiedzy o prawidłowościach istnienia i przeobrażeń rzeczywistości społecznej. wierzenia. czyli niezbadanych faktach i zjawiskach społecznych. jak i praktycznych. dotyczących tego. co umożliwia właśnie stymulowanie procesów społecznych. Odpowiedź na pytanie o to czym jest dla nas przedmiot badań. aby służyć potrzebom praktyki społecznej.zachowania ludzi. materialne i niematerialne twory życia zbiorowego ludzi. moda. społeczeństwo. Jednakże dla współczesnych nauk społecznych nie jest to wcale cel jedyny. tzn. zainteresowania itp. tak też w naukach społecznych. które — najogólniej — odnoszą się do natury danego przedmiotu. które mogą okazać się przydatne zarówno dla celów poznawczych. do jego charakteru. że poprzez badania empiryczne w socjologii uzyskujemy możliwość: 21 1) sprawdzenia prawdziwości istniejących już teorii oraz wniosków. ponieważ przyczynia się do ich rozwoju. celem podejmowanych badań jest — najogólniej biorąc — naukowe poznanie badanej rzeczywistości. Powyższe mniemanie nie jest jednak zasadne. w związku z tym prognozowanie i planowanie jej przeobrażeń. jakaś grupa społeczna itp. Wielu badaczy zjawisk społecznych jest skłonnych mniemać.3. co chcemy badać — podobnie też to —jak chcemy realizować nasze zamierzenia badawcze. Uwaga ta odnosi się również do pozostałych nauk społecznych. Oprócz realizowania celu poznawczego ważne jest także kształtowa-n i e rzeczywistości społecznej. 2) uściślenia zakresu stosowalności poszczególnych teorii do potrzeb praktyki. W związku z tym . dotyczy kwestii ontologicznych. FILOZOFICZNE PODSTAWY BADAŃ SPOŁECZNYCH To. wiąże się z potrzebą świadomego lub milczącego przyjęcia określonych podstaw filozoficznych. 3) wzbogacenie dotychczasowej wiedzy o poszczególnych przejawach życia społecznego poprzez uzupełnienie jej nowymi danymi i wynikającymi z nich wnioskami. jak też do tego. Poprzez badania empiryczne w socjologii zmierza się więc zarówno do rozwijania teorii. a ponadto mogą ich niepotrzebnie wikłać w mniej lub bardziej jałowe spory filozoficzne. a tym samym i do poszerzenia zarówno poznawczych.

kiedy pojawią się. które są przydatne zarówno do badań przyrody. jako istniejące już formy ujęcia danej rzeczywistości. Na szczególną uwagę zasługują następujące kategorie: a) wzajemny związek badanych zjawisk. c) istota i zjawisko. niezależnie od tego. a nawet cechami tego samego zjawiska. jak też kolejne szczeble poznania tejże rzeczywistości przez ludzi. w jakich przejawia się ona ludziom. czy też milcząco przyjęty. takie relacje. które mają zarówno obiektywne podłoże. Dobrą ilustracją powyższego poglądu są refleksje Tadeusza Szczurkiewicza związane z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie czym jest grupa społeczna. f)jakość i ilość.Odzwierciedlają one zarówno istniejące w rzeczywistości społecznej prawidłowości. szczególne i ogólne w badanej sferze. czy też tylko zlepkiem potocznych wyobrażeń — dostarcza nie tylko aparatu pojęciowego. iż zmiany jednego . uzyskują względną niezależność i przeciwstawiają się każdemu nowemu doświadczeniu poznawczemu. b) określenie tego. jak też obiektywnie określoną treść. czy jest wyraźnie sformułowany. Jej wpływ na konkretne stawianie zagadnień i na toczące się w socjologii spory był nieraz podkreślany12. Oprócz wyboru założeń ontologicznych lub epistemologicznych w przypadku filozoficznych podstaw badań społecznych wchodzą w grę także określone kategorie ogólnej metodologii. e) konieczność i przypadkowość. Kategoriami danej nauki nazywamy jej podstawowe pojęcia. istniejąm. na które należałoby zwrócić uwagę. to jednak nie są one wcale obojętne dla podejścia do empirycznych badań wspomnianego tworu społecznego13. Ogólna teoria 22 rzeczywistości — czy jest ona konsekwentną doktryną filozoficzną. Jako subiektywne formy ujmowania obiektywnych zależności nie są one stabilne. a nie dowolnymi lub umownymi tworami. Zauważmy. że „każdy pogląd na rzeczywistość społeczną. lecz także ram odniesienia dla interpretacji materiałów. Badając rzeczywistość społeczną w całym bogactwie jej przeróżnych wytworów. Przyjrzyjmy się bliżej walorom poznawczym wymienionych kategorii w odniesieniu do nauk społecznych. ponieważ umożliwiają zrozumienie rozmaitych prawidłowości oraz przeobrażeń jakie mają w nich miejsce. Jednak z tą chwilą. d) treść i forma.in. cojednostkowe. I chociaż odpowiedzi na pytanie dotyczące rzeczywistości grupy społecznej oraz jej charakteru są bardziej ważne dla socjologii teoretycznej niż empirycznej. jak i społeczeństwa. g) miara. lecz ulegają zmianom i przeobrażeniom w miarę dokonywania się postępu wiedzy ludzkiej o życiu społecznym i jego wytworach. odwołujemy się przede wszystkim do następujących kategorii metodologicznych. a tym samym wpływają w pewnym stopniu a p r i o -r i na nasze poznanie. h) możliwość i rzeczywistość oraz i) przyczyna i s k u t e k w rzeczywistości społecznej. 23 a.trafna jest wypowiedź Jana Szczepańskiego. które sprawiają. ma reperkusje w ogólnych dyrektywach metodologicznych oraz w technikach zbierania i interpretowania materiałów. że pomiędzy poszczególnymi zjawiskami przyrody czy też zjawiskami społecznymi. ponieważ są uogólnieniami ludzkiego poznania.

co jest powtarzalne dla wszystkich przedmiotów danej klasy. czyli ogólne. c. a ponadto oprócz tego. także pewne specyficzne elementy często jednostkowe. zawiera też to. także w odniesieniu do zjawisk społecznych. ale również właściwości swoiste. co jednostkowe i ogólne. trwałe i powtarzające się związki. co w pewnej mierze jest właściwe temu. Tego rodzaju stosunki nazywa się właśnie wzajemnymi związkami. która jest szczególnym przypadkiem świadomości rozumianej ogólnie. Uważam. co najogólniejsze.zjawiska (lub cechy) zależą od zmian innego zjawiska (lub cechy). określającą dany twór społeczny lub proces społeczny od występujących w jego przypadku przejawów zewnętrznych. obejmującym oprócz właściwości wspólnych wielu faktom.. co nieistotne. które przeciwstawiamy ogólnym. Konkretna wojna jest np. że obie te kategorie są ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie się warunkują. ukształtowana jego osobistymi dziejami. co ogólne. tzn. Natomiast to. Podobną różnorodność poglądów można odnotować wśród filozofów odnośnie treści i formy. jakie zachodzą w materialnych warunkach życia (obejmujących także sferę kultury) danych ludzi rzutują nieuchronnie — acz nie automatycznie — na przeobrażenia ich świadomości. jednostkowe.Otóż istniejący związek powoduje. Dlatego też możemy mówić o wzajemnym związku między tym. jako to. Ogólność przejawia się więc w powtarzalności danych cech i relacji w odniesieniu do badanych zjawisk. charakteryzuje swoista świadomość. składających się na stronę zjawiskową. b. oraz ogólnych prawidłowości rozwojowych. W filozofii istniejąróżne poglądy na temat wzajemnych związków między istotą a zjawiskiem. określając tym terminem wszechświat. uniwersum. np. całokształt zjawisk społecznych. a przeobrażenia świadomości z kolei na materialne warunki ich życia. w którym przejawiają się właściwości charakterystyczne dla każdej wojny. a w odniesieniu do zjawisk społecznych. jak się produkuje i za pomocą jakich narzędzi — określa istotę poszczególnych formacji społecznoekonomicznych.in. Kategoria ta służy więc dla odróżnienia tego. Dla zilustrowania tych różnic posłużymy się takim przykładem: to. obejmującym całokształt cech i relacji. Wśród badanych zjawisk społecznych możemy wyróżnić nie tylko powtarzalne właściwości. zaliczamy do ich zjawiskowej strony14. Uważam. Tytułem przykładu wymieńmy taki związek wzajemny: świadomość ludzi a społeczno-gospodarcze warunki ich życia. jako odzwierciedlenie w ludzkiej głowie danych warunków bytu społecznego. co istotne. Natomiast zjawisko jest szerszym ujęciem. to. Istota np. co stanowi główną cechę. co jednostkowe i temu. że każdego człowieka np. zdarzeniem jednostkowym. określających tendencje rozwojowe danych procesów itp. tzn. które określają jego tendencje i kierunki rozwoju. jakie występują w różnych zjawiskach i procesach albo też pomiędzy nimi. nie ma . że obie omawiane kategorie trzeba rozpatrywać łącznie. Oprócz ogólnego możemy także wyróżnić to. Poszukiwania istoty zmierzają do ukazania najgłębszych związków wewnę24 trznych. że zmiany. danego tworu społecznego obejmuje wewnętrzne. co ogólne. c o się produkuje. Jednostkowym — jest więc konkretne zjawisko lub proces czy też ich część składowa. Szczegółowym —jest natomiast to. d. przejawia się w jednostkowym. Doświadczenia osobnicze powodują m.

jak np. Dopiero w naszych czasach przekonano się do koncepcji wskazujących na to. czyli to. że każdej ilości odpowiada określona jakość. który kapitalista spotka się z danym robotnikiem. którzy ją tworzą itd.treści bez formy i formy bez treści. Jak długo utrzymują się zatem dopuszczalne np. że nie mogą być one oddzielnie badane. ciśnienia w układzie krwionośnym. Nie znaczy to jednak. Ale w różnych systemach metodologicznych obie te kategorie ujmowano rozłącznie. co ma charakter drugorzędny. zetknięcie się kapitalisty z robotnikiem na rynku pracy jest koniecznością.dla żywego organizmu: ciśnienie krwi. np. że obie te kategorie pozostają w ścisłym i wzajemnym związku. 25 Ilość obejmuje z kolei takie cechy danych przedmiotów i zjawisk. jak długo dany przedmiot istnieje. jakie między nimi występują. liczebność. Miara wyrażona w określonych jednostkach liczbowych stanowi poniekąd granicę bytu danego przedmiotu. Nie mniej kontrowersji budzi wzajemna relacja między tym. Tak np. temperatura. Z tą chwilą kiedy obowiązująca miara zostanie zachwiana. ponieważ dokonała się właśnie jego zmiana jakościowa. treścią określonej zbiorowości społecznej są wszystkie wzajemne oddziaływania i związki między osobnikami przynależnymi do tej zbiorowości. g. wskazujących na to. prędkość. miary (parametry) — tak długo też pozostaje on żywy. e. natężenie itp. czym jest dany przedmiot i zjawisko i czym różnią się one od innych. O jakości mówimy wówczas. A kiedy zmiany ilościowe przekroczą tą granicę dotychczasowa miara przestanie odpowiadać danemu przedmiotowi. Ilościowa i jakościowa charakterystyka struktur. . co określamy koniecznością i przypadkowością. w czym się dana treść przejawia. Koniecznym jest więc wszystko to. co jest uwarunkowane przyczynami głównymi Natomiast przypadkowym nazywamy to wszystko. procesów i zjawisk jest znana od dawna. cechuje go własna miara. f. i że każda jakość da się ująć ilościowo. żywy organizm ludzki posiada sobie właściwe temperatury. Rozmaite twory i zjawiska społeczne mają także swoje miary. np. jakie dają się określić za pomocą liczby. szybkość tętna itp.in.czyli syntezę jego cech ilościowych i jakościowych. przypadkiem będzie natomiast. objętość. co wynika z istoty danego procesu lub zjawiska. tętno itp. czy też w jakim miejscu i czasie to spotkanie nastąpi. Inaczej mówiąc: jakość ukazuje nam specyfikę danego przedmiotu lub zjawiska. Na przykład: grupa społeczna musi posiadać określone minimum członków. W kapitalistycznym systemie społeczno-gospodarczym np. od stopnia integracji danej zbiorowości zależy m. fluktuacyjne. tzn. intensywność współżycia ludzi. Miara określa więc do jakiego momentu zmiany ilościowe. odnoszących się do żywych organizmów. gdy mamy po prostu na myśli całokształt cech. co modyfikuje jedynie przebieg danego procesu lub zjawiska i jest określone przyczynami pobocznymi. Uważam. Miara jest jedną z ważnych kategorii metodologii ze względu na jej przydatność w badaniach. nie pociągają za sobą jeszcze zmian jakościowych. następuje zmiana jakościowa i do danego tworu nie można już stosować praw ważnych dla niego dotychczas. ponieważ nie dostrzegano wzajemnych zależności. Natomiast formą jest jej struktura lub organizacja. Posługując się tą kategorią możemy ująć przedmiot jako jedność.

przyczyny wewnętrzne działajątylko poprzez przyczyny zewnętrzne na dowolny układ materialny i na odwrót. co jest realnie możliwe. procesami. wyrażająca się w tym. czyli to. faktami świata materialnego. zależne od punktów odniesienia. ponieważ jest właśnie zrealizowaną możliwością. że istniejąca przyczyna musi w odpowiednich warunkach wywołać dany skutek. Należy szczególnie podkreślić. przy czym cechami charakterystycznymi tej relacji są: 1) sprawczy charakter przyczyny. czyli pojawić się w określonych warunkach. co jest przyczyną materii jest bezsensowne. podobnie jak przyczyny i skutki. Związek przyczynowy możemy wyrazić poprzez dwuczłonową relację łączącą dwa obiekty. a więc zdolnością do określonych transformacji. co istnieje realnie. tak. tzn. co stało się faktem. . Przyczyna i skutek — pozostają w ścisłym związku i współokreśląją zjawisko przyczynowości. Poprzez badania empiryczne możemy ustalić nie tylko to. które trzeba ujmować łącznie. zjawiskami itp. iż może zaistnieć w przyszłości. 2) konieczność. i. ustalamy poprzez wnioskowanie z danych. odnosi się wyłącznie do zjawisk. ale również wszystko to. Można wyróżnić następujące typy przyczyn: 1) zewnętrzne i wewnętrzne. Obejmuje bowiem szereg potencjalnych alternatyw. Możliwość i rzeczywistość są przydatnymi kategoriami we wszystkich badaniach społecznych. co jest rzeczywiście możliwe jest po prostu zdolnością obiektywnie istniejącej materii do stałego rozwijania i przeobrażania się z jednego stanu — w drugi. Wszystko. ponieważ 26 może uchronić od błędów wynikających z przyjmowania postulatów za rzeczywistość. a więc wysoce prawdopodobne. co stanowi rzeczywistość. Możliwość jest oczywiście bogatsza niż rzeczywistość.h. Rzeczywistość jest z kolei konkretna. że pojęcie związku przyczynowego. działanie przyczyny na skutek jest silniejsze niż skutek na przyczynę. czy też z myślenia ukierunkowanego życzeniami. z których każda może stać się rzeczywistością w odpowiednich warunkach. Zdawanie sobie sprawy z różnic. które w ramach jednego związku przyczynowego tworząjedność dialektyczną. pojęcia przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych są względne. i 3) asymetria. a więc tym. co może zaistnieć. jakie występują między możliwością a rzeczywistością jest ważne także w procesie badań społecznych. Przez przyczynowość rozumiemy związek między dwoma przedmiotami. jakie uzyskujemy poprzez badania. Dlatego też pytanie o przyczynę zjawisk ogólnych. Bowiem wszystko. np. z których jeden — jako przyczyna —powoduje nieuchronnie nastąpienie drugiego — zwanego skutkiem.

Podkreślając istnienie organicznego związku społeczeństwa i przyrody nie można oczywiście zapominać o istotnej różnicy. zakresu ich prezentacji. Sponsorzy nie zawsze bywają bezinteresownymi fundatorami badań i często kierują się powszechną zasadą: kto płaci. Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających Złożoność rzeczywistości społecznej. jeśli nie pozyskają sobie sponsorów gotowych pokryć koszty danych badań. 2. uwzględniać w historii kształtowania się stosunku ludzi do przyrody decydujące znaczenie ich rozwoju cywilizacyjnego. że badania w jakiejś dziedzinie zaliczanej do nauk społecznych. spraw. Do tego rodzaju badań potrzebni sanie tylko ludzie o określonych kwalifikacjach. ujmować społeczeństwo w świetle najogólniejszych prawidłowości właściwych przyrodzie. W przyrodzie obiektywne prawa realizują się poprzez zderzanie się ślepych i przypadkowych sił. które wywołują konieczne i istotne cechy skutku. powoduje. Nic więc dziwnego. opartym na odbiciu obiektywnych prawidłowości w ich intelekcie. danych.4. które tak oto ujmuję: 1. które wywołują nieistotne. 3. są pracochłonne i kosztowne.2) główne i uboczne — główne to takie. na doświadczeniach codziennej praktyki itp. które mogą dotyczyć np. umożliwiające szybkie zebranie niezbędnych danych oraz wyposażenie techniczne umożliwiające przetworzenie zebranych materiałów badawczych oraz przygotowanie analizy ilościowej i jakościowej. Subiektywne łączą się natomiast ze świadomym działaniem ludzi. sposobów interpretacji wyników. 1. a nawet poszczególnych jej fragmentów. ograniczenia publikacji wyników godzących w interesy sponsora i upowszechniania takich. zasięgu badań. przypadkowe cechy skutku. które działają niezależnie od woli i świadomości ludzi. jako część materialnego świata. jakie służą zaspokojeniu innych jego oczekiwań itp.4. jaka występuje między prawami życia społecznego i prawami przyrody. rozpatrywać społeczeństwo ludzkie jako swoiste przedłużenie przyrody. Obiektywnymi są te. Natomiast prawa społeczne realizują się poprzez świadomą— mniej lub bardziej — działalność ludzi. że w badaniach społecznych jest zasadnym przyjęcie następujących założeń. które mogą być prowadzone przy współudziale zespołów badawczych. Dotyczy to zwłaszcza badań o charakterze empirycznym. przyczyny uboczne to te. ten może także wymagać. ale także narzędzia badawcze. mogą to być przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne. MORALNE ASPEKTY BADAŃ SPOŁECZNYCH 1. Uważam również. że podejmowane współcześnie badania społeczne wymagają niekiedy sporych nakładów finansowych i nie mogą być podejmowane samodzielnie przez poszczególnych badaczy.1. doboru problemów badawczych. aby badania były prowadzone z uwzględnieniem jego interesów. 3) ponadto w procesach społecznych występują przyczyny obiektywne i subiektywne. dostrzegać obiektywności praw dotyczących życia społecznego oraz 27 4. .

Ponadto nie wydaje mi się wcale. a więc badania. Nie zamierzoną więc konsekwencją komercjalizacji badań są m.in. „zapotrzebowanie społeczne" —jak się to ongiś mawiało — lub na potrzeby „wolnego rynku". wydaje się być ona bardziej trafna niż każda inna. a tym samym lekceważyć ukazanego problemu. czy jakaś prywatna instytucja zawsze mogą wchodzić w grę mniej lub bardziej dobitnie wyartykułowane postulaty. że nie ma takich produktów lub koncepcji politycznych. które tym różnią się od tych ostatnich. Nie należy jednak pomijać związanych z tym zagrożeń. aby ukierunkować postawy i zachowania badaczy. które pomimo metodologicznej poprawności — sugerują bezpodstawne wnioski itp. że uczeni chcą mieć środki na badania i nie być abnegatami w życiu osobistym. Są to niestety badania co najwyżej n a -u k a w e. 28 Bez względu także na to czy sponsorem badań jest państwo.4. . czy nawet żądania skierowane pod adresem badających. szalbierstwa w imieniu nauki oraz przeróżne inne przejawy nieuczciwości badawczej. 29 Nazwa zbioru proponowanych przykazań dla osób podejmujących badania społeczne nie jest przypadkowa. osoby postronne oraz przedmiot badań — zwłaszcza wtedy. bowiem w tym przypadku przedmiotem badań są na ogół ludzie. gdy jest on narażony na zniszczenie albo na nieodwracalne zmiany. na które zwracałem uwagę. nie znaczy to wcale. Z tych względów wydaje się celowym zastanowienie się nad pewnymi propozycjami porządkującymi tą sprawę. Oczywiście. jakie są przez nich oczekiwane. jak też w innych — starają się często wychodzić nawet naprzeciw życzeniom swoich sponsorów lub zleceniodawców i dostarczać takich wyników badań. że każde badanie sponsorowane lub zlecone jest już z tego powodu moralnie wątpliwe i podejrzane. które mogą dotyczyć: uczestników badań. a zwłaszcza zlecone badania — zarówno w naukach społecznych. badania starające się zrobić dobre wrażenie na odbiorcy swoimi wynikami ze względu na zachowanie pozorów naukowości. że badania odpowiadające na tzw. Zauważmy. I świadomość tego faktu powoduje. Trudno przecież dziwić się temu. że podejmujący sponsorowane. które nie uzyskałyby pozytywnych atestów lub opinii opartych oczywiście na naukowych badaniach. Komercjalizacja nauki i poddawanie jej bezwzględnej władzy pieniądza staje się źródłem rozterek moralnych uczonych i niekiedy także ich cynizmu15. W czasach mody na tą nazwę i ukształtowanego przez wieki jej odbioru. występujący w rozmaitych strukturach społecznych i sytuacjach życiowych.2. które mają służyć dla osiągnięcia jakichś doraźnych celów koniunkturalnych. a nie naukowe. jeżeli znacznie więcej spraw zdołano przecież uregulować tylko dziesięciorgiem przykazań. Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej" Osoby prowadzące badania powinny być świadome swojej odpowiedzialności za skutki własnej działalności poznawczej. W odniesieniu do badań społecznych to poczucie odpowiedzialności musi być szczególnie duże. aby trzeba było więcej niż dziesięć zaleceń proponować po to. czym np. Stąd też propozycja tego swoistego „Dekalogu". różni się herbata słodkawa od słodkiej. które chce się realizować dla osiągnięcia celów wyłącznie poznawczych.Wypada także zwrócić uwagę na to. 1. Byłby to niewątpliwie za daleko idący i nieusprawiedliwiony wniosek. mogą znacznie łatwiej znaleźć sponsora niż badania. A konsekwencją tego mogą być badania nierzetelne lub takie.

które są przykazaniami w cudzysłowiu. Byłoby także przesadą domagać się od uczonych takich cnót. ale również i moralne. Nie wykorzystuj badanych pod żadnym względem. i to nawet popartych sankcjami. X. Stanie się to tym samym drobnym przyczynkiem w procesie kształtowania morale badających rzeczywistość społeczną. Bądź zawsze gotowy do uczciwego wyjaśnienia badanym wszelkich wątpliwości. które są wolne . a co dopiero takich. Przyjmij osobistą odpowiedzialność za prowadzone badania i ich skutki.W przedstawionej propozycji nawiązuję do analogicznego Dekalogu dla badań psychologicznych. zaprezentowanego przezAmerican Psychological As-sociation16. Dbaj o to usilnie. należy zatem wskazać teraz w czym upatruję postaw i zachowań badacza. a nie do zaspokajania niegodziwych zamierzeń. a te z kolei zainspirują pożądane postawy i zachowania w czasie prowadzenia badań naukowych. Szanuj także ich czas i cierpliwość. to staraj się temu natychmiast przeciwdziałać. VIII. na ile jest to możliwe ze względu na dobro badań. jakie mogą się u nich pojawić. Jestem oczywiście daleki od naiwnej wiary w skuteczność jakichkolwiek przykazań. Otóż łączę je z takimi postawami i zachowaniami wobec osób dysponujących pieniędzmi lub władzą. Informuj uczestników badań o celach i założeniach badań na tyle. Staraj się jak najlepiej współpracować z dobrowolnymi uczestnikami badań. co gwarantuje ich skuteczność. które zasługują na miano moralnie godnych. które mogą być pożądane u mnichów niektórych zakonów. ale także koszty i straty. O metodologicznej poprawności badań wspominałem wcześniej. solidny i sine irra et studio. jak np. Pamiętaj. V. ponieważ od tego zależy wiele przy realizacji twoich zamierzeń badawczych. Jeżeli zaś dostrzeżesz. VI. Można jednak za ich pomocą zwracać uwagę na to. Bądź otwarty i uczciwy wobec uczestników badań. że są badaczami określonych zjawisk. Przy podejmowaniu badań bierz pod uwagę nie tylko spodziewane pożytki lub zyski. wyróżnień z tytułu swoich sukcesów badawczych i zadowolenia z życia. że zasadniczym celem badań powinno być uzyskanie danych zebranych w sposób metodologicznie zasadny. Być może jednak skłonią one do pewnych refleksji. VII. 30 Moralność ludzi badających różne aspekty życia społecznego nie może być zabezpieczona jakimiś przykazaniami czy też zaleceniami. Uczeni —jak wszyscy ludzie — mająprzecież nie mniej dobre prawo do: komfortu wynikającego z osiągnięć współczesnej cywilizacji. przesadna skromność i bezinteresowność dla spraw doczesnych lub postaw abnegatów życiowych. II. IV. które jest tak ważne w tej właśnie dziedzinie. Zapewnij badanym ochronę przed wszelkimi szkodami możliwymi do przewidzenia. III. aby uczestnicy badań darzyli ciebie zaufaniem. a więc uwzględniać aspekty pragmatyczne. A oto proponowane zalecenia: I. IX. że w badaniach należy pamiętać nie tylko o tym. że badanym zagrażają jakieś nieprzewidziane skutki negatywne. ubóstwo. które mają przyczynić się do rozwijania nauki. ale nie tylko z tego tytułu. lecz ze względu na autentyczne efekty osiągane w sposób metodologicznie poprawny i moralnie godny.

i o ile istniejące twierdzenia i teorie są przydatne do rozwiązywania konkretnych problemów. związane z istniejącymi możliwościami zastosowań osiągnięć danej nauki. potwierdzając tym samym słuszność postulatu metodologicznego. Pierwszy z nich łączy się z potrzebami o charakterze teoretyczn ym lub p o z n a w c z y m. jakie pojawiają się w codziennej działalności ludzi. Inaczej mówiąc służą one uściślaniu oraz fragmentarycznej weryfikacji istniejących twierdzeń i teorii. lecz jedynie rezygnacji z postawy oportunistycz-nej. jakie sobie stawiamy. Koncentrując naszą uwagę na wspomnianych typach potrzeb możemy wskazać na odpowiadające im typy badań. to one właśnie nadają zasadnicze piętno naszym badaniom.5. Na tej zasadzie wyróżniamy więc badania: poznawcze. Z tego względu istniejące potrzeby zredukujemy do dwóch zasadniczych typów. obejmujące problemy metodologiczne. Z uwagi na ową jedność ważne są więc oba typy badań. która także uczonym nie jest przecież obca. nazywane niekiedy badaniami podstawowymi. Uważam. Drugi — łączymy z kolei z różnorodnymi potrzebami praktyki. Skoncentrowanie się na praktycznych celach w konkretnych badaniach nie narusza zatem ogólnej zasady jedności teorii i praktyki. Nawet badania nieprzydatne w danym . bezwzględnego realizowania ich każdego życzenia oraz manifestacyjnego podziwu dla ich możliwości lub próżności. ponieważ w rzeczywistości nie ma teorii bez praktyki i praktyki bez teorii. ale nie znaczy to wcale. problemy ważne dla rozwoju każdej nauki oraz dla potrzeb praktyki. czyli obejmuje wszystkie te potrzeby. Istnienie jedności teorii i praktyki w wymienionym zakresie może skłaniać do wniosku. że u podstaw wymienionego podziału badań tkwią przecież określone cele. jakie wiążą się z rozwojem danej nauki. są inspirowane przez liczne i różnorodne potrzeby. Wniosek taki nie jest jednak w pełni zasadny. sprawdzające wycinkowo prawdziwość jej ustaleń i ukazujące nowe problemy badawcze17. że nie ma lub nie może w nich być elementów teoretycznych. głoszącego jedność teorii i praktyki w procesie badawczym pomimo istniejących między nimi różnic. 1. że nie wymaga to wcale heroizmu. że wszelkie próby preferowania tylko jednego typu badań są szkodliwe dla rozwoju nauki. teoretycznych w tych naukach. 31 Rezultatem badań poznawczych są nowe twierdzenia lub teorie. a nie sam charakter danych badań. biorąc pod uwagę ten fakt. że w konkretnym przypadku nie można prowadzić badań o przewadze elementów teoretycznych albo praktycznych. Jeżeli więc stawiamy sobie cele praktyczne. Natomiast rezultatem badań dla potrzeb praktyki są ustalenia czy. TYPY BADAŃ Badania we wszystkich naukach. Uwzględniając ogólną ważność zasadyjedności teorii i praktyki należy też stwierdzić.od pochlebstw. Oczywiście. tzn. Szczególnie szkodliwa jest pragmatyczna fascynacja potrzebami praktyki w naukach społecznych. którym odpowiadają określone typy badań. ponieważ prowadzi ona do ich deformacji. przy równoczesnym niedostrzeganiu konieczności ciągłego prowadzenia badań poznawczych. problemy związane z dalszymi uogólnieniami dotychczasowych osiągnięć poznawczych itp. że podział badań na teoretyczne i praktyczne jest fikcyjny. związane z doraźnymi potrzebami. oba typy badań współokreślają rozwój każdej nauki. a w tej mierze i w naukach społecznych. co wcale nie znaczy.

czy. Spróbujmy nieco szerzej omówić ten schemat i jego wcześniejsze objaśnienia. Sprawdzone w ten sposób wstępnie hipotezy można w dalszej kolejności weryfikować poprzez stosowne badania empiryczne. Ponadto. Z reguły konieczne są wielokrotne badania kontrolne. tzn. i w jakim stopniu spełniają one wymogi metodologiczne. można by drogę od postawienia problemu do jego rozwiązania przedstawić następująco: problem —> hipoteza —> logiczne sprawdzenie hipotezy —> weryfikacja —> potwierdzenie albo obalenie hipotezy — a w przypadku potwierdzenia — nowa teza lub teoria. Uzyskane hipotezy trzeba z kolei poddać krytyce logicznej po to. Problem wynikający z dotychczasowych . jeśli okaże się to konieczne. czy. a w bliższej lub dalszej przyszłości mogą okazać się cenne dla praktyki. Otóż poprzez swoistą „obróbkę intelektualną" podjętego problemu. Rezultatu takiego nie osiąga się jednak w wyniku jednego badania. 32 1. porównawcze. czyli poprzez swój twórczy wysiłek poznawczy. aby dana hipoteza stała się twierdzeniem. Nowe twierdzenie lub nowa teoria Punktem wyjścia badań omawianego typu jest problem zastany lub sformułowany na podstawie dotychczasowego stanu wiedzy.5.l. ale także potwierdzenia uzyskane przez innych uczonych i różne zespoły badające dany problem. czy też poprzez jeden i ten sam zespół badawczy. Ponadto wymagają one także konfrontacji z istniejącym stanem wiedzy na dany temat. początek jakiejś teorii naukowej. konieczne sanie tylko badania kontrolne przeprowadzone przez tego samego uczonego. 1. Ma to na celu obiektywizację wyników badań i eliminację lub choćby ograniczenie ewentualnych subiektywnych zniekształceń.1. pozwalają następnie stwierdzić. są ważne dla rozwoju nauki.momencie dla praktyki. czy też „rozwiązania" danego problemu. potwierdzające uzyskane poprzednio wyniki. aby sprawdzić. i w jakim stopniu dana hipoteza jest zgodna z badaną rzeczywistością społeczną. czysto poznawcze. badający uzyskuje wstępne hipotezy badawcze lub prowizoryczne „wyjaśnienia ". a końcowym efektem jest jego rozwiązanie w formie określonego twierdzenia lub teorii. jakie zdarząjąsię poszczególnym badaczom. Tego rodzaju badania prowadzone w oparciu o przyjęte założenia metodologiczne. Nawiązując do rys. dającym np. Badania typu poznawczego Schemat badań typu poznawczego można przedstawić następująco: Rys. stawiane hipotezom i skorygować je.

jako ogólnie ważna. umożliwiających uszczegółowienie istniejących teorii. oparte na rzetelnych publikacjach wyników wcześniejszych badań na ten temat. rzetelne weryfikacje hipotez sąszczególnie trudne do przeprowadzenia. Jednak nawet częściowo potwierdzone hipotezy nie są bezwartościowe. czyli tzw. mogą być trudne do zweryfikowania po upływie pewnego okresu lub w innym społeczeństwie tego samego typu. ponieważ przyczyniają się one przecież zawsze. Dlatego też może się zdarzyć.uogólnień -> -Teoretyczne wyjaśnienie problemu: hipoteza -» Weryfikacja logiczna i empiryczna hipotezy 33 Zauważmy jednak. makroteoriami. niż z rzetelnych badań i dlatego w każdej nauce postuluje się ostre rygory metodologiczne dotyczące badań poznawczych. Każda nauka dąży bowiem do maksymalnego zabezpieczenia się przed takimi „twierdzeniami" czy „teoriami". iż jest ona po prostu fałszywa lub częściowo fałszywa. „teorii średniego zasięgu". Otóż nawet zasadne hipotezy dotyczące jakiegoś zjawiska. lecz tylko tyle: w określonych warunkach nie potwierdziła się ona i tym samym nie może być uznana. choćby w jakimś stopniu do uchwycenia pewnych prawidłowości. czy nawet społecznościach. że w naukach społecznych. 1. które stanowią pewien pomost między ogólnymi teoriami. Badania dla potrzeb praktyki . jego swoistymi warunkami życia ukształtowanymi własnymi wartościami. Wszelkie procesy zachodzące w poszczególnych społeczeństwach. obyczajami i tradycją. które w większym stopniu wynikają z pobożnych życzeń. są na ogół modyfikowane specyficznym rozwojem historycznym danego społeczeństwa. że jakaś hipoteza nie zostanie potwierdzona przez badania albo zostanie tylko częściowo zweryfikowana. Bowiem te same zjawiska nie muszą wcale przebiegać w taki sam sposób nawet w społeczeństwach żyjących w analogicznym ustroju politycznym czy społeczno-ekonomicznym.5. na których specyfikę wskazywaliśmy wcześniej. co nie zawsze znaczy.2. a teoriami odnoszącymi się do konkretnych zjawisk rzeczywistości społecznej oraz stanowią też punkt dla nowych hipotez18. Proces rozwiązania danego problemu poprzez badania typu poznawczego jest więc złożony i wielostopniowy. Stają się one też niekiedy przydatne dla tworzenia tzw.

kiedy na temat badanych np. które dostarczają nam możliwie wiernych opisów interesujących nas faktów społecznych". struktur. co raczej w tak ukształtowanej postaci. terapeutycznego lub prognostycznego Chociaż w interesujących nas badaniach punktem wyjścia jest problem. aby uzyskać hipotezy badawcze trzeba odwołać się do badań faktograficznych. lecz służą również rozwojowi teorii. jaka jest ich dynamika i tendencja rozwojowa itp. etnograficznym itp. Postępowanie takie jest zwłaszcza wówczas konieczne. jakie powodują one następstwa. a tym samym wpływał na pożądane opinie i postawy ludzi. kulturalnej itp. do jakich dochodzimy w omawianych badaniach. Badania tego typu można przedstawić schematycznie w następujący sposób: 34 Rys. Oczywiście. aby wywołał on pożądane wrażenie.Badania wymienionego typu wynikają z potrzeb związanych z konkretnymi działaniami. procesów lub zjawisk społecznych brak nam jakichkolwiek danych albo też brak nam aktualnych lub dostatecznie szczegółowych danych. lecz raczej próbami bardziej uszczegółowionych pytań wynikających z badań danego problemu. gdy jest on w pełni zgodny z rzeczywistością. historiograficznego czy też socjograficznego opisu tylko wtedy. hipotezy w badaniach dla potrzeb praktyki uzyskujemy w sposób analogiczny. 2. podejmowanymi w sferze gospodarczej. którą przedstawia. a celem ich jest znalezienie odpowiedzi na pytania typu: jakie zjawiska lub procesy występują w danej strukturze społecznej. jakie są ich uwarunkowania. Niekiedy jednak. wzbogacając wiedzę o danych zjawiskach społecznych. . Nie zasługuje więc na takie określenie opis tendencyjny. jak w badaniach typu poznawczego.). problem wynikający zpotizeb praktyki -» ustalenia hipotez w oparciu o istniejące teorie lub badania empiiyczne ~+ krytyka logiczna i weryfikacja danych teorii -> twierdzenia typu: diagnostycznego. politycznej. poprzez który chce się nie tyle ukazać dane obiektywnie. (czyli do badań o charakterze historiograficznym. ale ich efekty są niekiedy przydatne nie tylko dla praktyki. jaki wynika z określonych potrzeb praktycznych.. Zauważmy również. Zwróćmy jednak uwagę na ten fakt. Mogą one zatem dotyczyć: a) ustalenia stanu faktycznego (diagnozy). że hipotezy. na jakie poszukujemy odpowiedzi poprzez badania empiryczne. socjograficznym. Warunkiem praktycznej i teoretycznej efektywności tych badań jest wszakże solidność ich metodologicznych podstaw oraz rzetelność realizacji samych badań. że opis zjawisk społecznych zasługuje na miano np. nie są wcale wstępnymi „wyjaśnieniami" problemu.

jak doprowadzić do określonych przekształceń lub zmian badaną rzeczywistość społeczną. na co wskazywaliśmy wcześniej. Strategia badań w naukach społecznych Kiedy mówimy o strategii w wyróżnionym znaczeniu to mamy na myśli po prostu o wszechstronne określenie działalności badawczej. PROCES BADAWCZY 1. Jest istotą nie tylko zdeterminowaną swoją funkcją i pozycją . Bardzo często zdarza się bowiem. Po przeprowadzeniu sprawdzenia danych hipotez uzyskujemy twierdzenia. Diagnostycznymi — nazywamy takie twierdzenia. Dla rozwoju nauki przydatne są więc także badania podejmowane z motywów czysto poznawczych. Przystępując do konstrukcji takiego planu trzeba sobie uświadomić. c) tendencji rozwojowych (tzn. że badania w naukach społecznych nie powinny być podejmowane tylko wyłącznie wtedy. Inaczej mówiąc: badania te nie powinny wynikać tylko z motywacji utylitarnej czy pragmatystycznej. na jaki trzeba tu zwrócić uwagę wynika stąd. terapeutyczny lub prognostyczny. prognozy) badanych zjawisk lub procesów społecznych. z jakim trzeba się koniecznie rozprawić. że człowiek badający.1.b) sposobów przeobrażeń (czyli swego rodzaju „terapii" czegoś.6. 35 Uzyskane hipotezy podlegają takiej samej procedurze weryfikacyjnej — jak w przypadku badań poznawczych. uczony. 1. zajmujący się problemami społecznymi nie działa tak jak np.6. ulegającą określonym emocjom. Istotnym elementem służącym do tego celu jest plan badań. co chce zmienić). ale również dla teorii. 36 Kolejny problem. Terapeutycznymi — określamy z kolei twierdzenia. czyli powinny być poddane logicznej krytyce i empirycznej weryfikacji. Stąd też obok badań nad problemami stosowanymi w praktyce są również konieczne badania nad problemami podstawowymi w danej nauce. gdy istnieje określony problem społeczny. Do podjęcia badań wystarczy zatem zarówno motywacja poznawcza jak i praktyczna. która obejmie wszystkie środki. które dają odpowiedź na pytanie. Prognostycznymi są takie twierdzenia. trzeba wcześniej osiągnąć wiedzę o określonych zjawiskach społecznych na podstawie właśnie przeprowadzonych badań. że aby dany problem społeczny można było dojrzeć. Nie jest on tylko i wyłącznie uczonym. Każde z tych twierdzeń może być przydatne nie tylko dla praktyki. które mogą mieć charakter diagnostyczny. które orzekają o przyszłych stanach badanych procesów lub zjawisk społecznych. jakie chcemy faktycznie wykorzystać dla osiągnięcia zamierzonego celu poznawczego. komputer. które orzekają o istniejącym stanie faktycznym badanego zjawiska lub procesu społecznego. ale równocześnie istotą żyjącą w konkretnych warunkach społecznych. nastrojom itd. tzn. Zawężania badań do sfery problemów ważnych tylko dla praktyki ogranicza w konsekwencji rozwój danej dyscypliny naukowej.

rzeczywistą wielkość populacji itp. że nie mogą być inne niż spodziewane.2. co też powoduje — że ich wyniki są często raczej swoistą daniną składaną oczekiwaniom społecznym ze strony uczonego. Nie można też prowadzić efektywnych badań naukowych w interesujących nas naukach.społeczną wynikającą z tytułu pełnionego zawodu. Przed opracowaniem strategii badań trzeba więc zdawać sobie sprawę z tego. Oczywiście badania podejmowane tylko dla „pokrzepienia serc" nie mają wielkiej wartości naukowej i nawet najstaranniejszy dobór metod badawczych nic nie pomoże. jeżeli po prostu obawiamy się ich wyników. środki przeznaczone do tego celu (tzn. aby uzyskać potrzebne dane: np. a w dalszej konsekwencji realizację samych badań. Następny problem wiąże się z tym. kręgów społecznych itp. niż rzeczywistym świadectwem jego pracy naukowej20.. w którym przeprowadzamy badania. wpływom lub naciskom. d) ustalenie kogo lub co należy zbadać. na jego nowość lub powtarzalność itp.6. Dobre opracowanie założeń strategii badań umożliwia efektywne projektowanie procesu badawczego. determinujące zamierzone badania. przeróżnym presjom społecznym itp. Toteż jeżeli chcemy. aby ten proces był efektywny. zwrócenie uwagi na jego dotychczasowe ujęcia w nauce. b) sformułowanie hipotez (najczęściej w formie pytań). Ulega on więc — chcąc nie chcąc — określonym zapotrzebowaniom społecznym. zasoby archiwalne itp. jeżeli wyniki badań są z góry przesądzone. Projektowanie procesu badawczego Proces badawczy należy w każdej nauce do bardzo złożonych przedsięwzięć.: dopuszczalny czas badań. modnym teoriom naukowym. lansowanym przez środki masowego przekazu autorytetom. ludzi uczestniczących w badaniach i wyposażenie techniczne). czynniki. Dlatego też u podstaw jego badań mogą tkwić przeróżne założenia. jakie elementy pozanaukowe mogą wpływać na proces badawczy i w jakim stopniu wpływ ten może przyczynić się do deformacji uzyskanych wyników badań. gdy sponsor nie stawia żadnych warunków co do ich wyników. określony zbiór ludzi. lecz także człowiekiem przynależnym do różnych grup społecznych. Z tych więc wzglę37 dów bardzo ważną sprawąjest właściwe zaprogramowanie badań. trzeba wówczas dołożyć wiele starań w okresie poprzedzającym zamierzone badania. choćby dlatego. c) określenie danych potrzebnych do zweryfikowania hipotez. które są efektem różnych presji społecznych. Tak zwane badania sponsorowane są wtedy niezależne. wynikających z niego konsekwencji poznawczych i praktycznych. jaki zamierzamy rozstrzygnąć poprzez badania oraz ukazanie jego specyfiki (np. możliwości poruszania się w terenie. 1. które trzeba poprzez badania zweryfikować. Dlatego przed przystąpieniem do badań należy sporządzić ich projekt zawierający co najmniej następujące punkty: a) ustalenie p r o b 1 e m u. właściwości). . panującym racjom politycznym. jakie są realne możliwości przeprowadzenia zamierzonych badań biorąc pod uwagę np.

jakie wynikają ze specyfiki danej metody. Co nazywamy z kolei problemem społecznym? Możemy wyróżnić dwa znaczenia tego terminu: szerokie i wąskie. Popper na jednym ze swych wykładów przeprowadził następujące doświadczenie ze słuchaczami21. zjawiska są właśnie problemami społecznymi. że nawet najprostsze przedsięwzięcie badawcze nie jest możliwe bez określenia problemu. Mówiąc w tym znaczeniu o problemach społecznych odróżniamy owe problemy od tych wszystkich. technicznych.e) określenie metod. 1. np. Natomiast wwęższym znaczeniu określamy tym terminem tylko te zjawiska spośród stanowiących przedmiot zainteresowań socjologii lub innej nauki społecznej. Polecił im krótko: „proszę wziąć kartkę papieru. a wreszcie g) sporządzenie kosztorysu badań. Problem badawczy a problem społeczny „Problemem badawczym" nazywamy to. że w przypadku stosowania różnych metod badawczych może się okazać konieczne uwzględnienie dodatkowych elementów. ważna jest również jego konkretyzacja. tzn. technik i narzędzi badawczych oraz zasad weryfikacji i zebranego materiału. Pierwszą reakcją na to polecenie były pytania typu: „co mamy obserwować?" „Co ma być celem naszej obserwacji?" Okazało się więc. W szerokim znaczeniu posługujemy się nim wtedy. Należy jednak zwrócić uwagę na ten fakt. gdy stosujemy go do określania różnych zjawisk będących aktualnie lub potencjalnie przedmiotem zainteresowań socjologii lub innej nauki. o których nie wspominaliśmy powyżej.7. w punktach od a) do g). „nauk społecznych". jakie występują w przeróżnych zbiorowościach itp. czyli po prostu to. Ściślej biorąc są . f) ustalenie czasu badani poszczególnych etapów procesu badawczego. który chcemy badać. medycznych itp. Dlatego też słuchacze Poppera domagali się zarówno określenia jak i uszczegółowienia problemu ewentualnych badań. co orientuje nasze przedsięwzięcia poznawcze. Karl R. przyrodniczych. Opracowany wcześniej plan badań ulega często modyfikacji i aktualizacji w procesie realizacji i dlatego nie należy traktować go zbyt sztywno. Pamiętajmy o tym. które wywołują rezonans w świadomości ludzi danego społeczeństwa lub społeczności. czyli ogólnego określenia problemu badań. które stanowią przedmiot zainteresowań innych nauk. to wówczas używamy tego terminu po prostu w omawianym znaczeniu. PROBLEM BADAWCZY 1. tzn.. Są to po prostu problemy powstałe w związku z pojawieniem się takich zjawisk. co jest przedmiotem wysiłków badawczych. Ale oprócz 38 ogólnej orientacji. obserwować i opisać swoje obserwacje". że migracje ludzi czy też procesy integracji lub dezintegracji. Kiedy twierdzimy np. uściślenie problemu. jakie są nie tylko przedmiotem refleksji uczonych ale również przedmiotem powszechnego zainteresowania ludzi danego społeczeństwa. że dobrze opracowany projekt badań usprawnia istotnie proces badawczy.7.1. Stąd też mogą okazać się konieczne różne korekty planu badawczego nawet w trakcie realizowanych badań. a nie przyrodniczymi czy technicznymi. spośród tzw.

. Socjologowie doszukujący się w czynnikach psychologiczno-kulturowych determinantów procesów społecznych. że każdy problem społeczny (w szerokim tego słowa znaczeniu) jest lub może stać się problemem socjologii. O ile pierwszy z tych wniosków jest trafny — to drugi — wskazujący na dziedziczność problemów społecznych był niewątpliwie przesadny i zmierzał do tego. Nowatorskim uzupełnieniem wspomnianych stanowisk były koncepcje wywodzące się z tzw.to problemy wynikające z sytuacji. według której problem społeczny — to „sytuacje poruszające większą część kompetentnych obserwatorów. jeżeli spojrzymy na niego z punktu widzenia socjologii? Pierwsze próby zmierzające do jego socjologicznego zdefiniowania nawiązywały do zastanego i potocznego rozumienia terminu „problem społeczny". sytuacje jakim można zapobiec tylko przez zbiorowe działanie". jak np. że zjawiska. czy też takie. biologicznie zorientowanych teorii socjologicznych pojawiają się próby ujmowania problemów społecznych jako zjawisk patologii społecznej. jakimi są np. że mogą być rozwiązane lub przezwyciężone poprzez aktywność społeczną. Ale niebawem pod wpływem koncepcji metodologicznych W. Thomasa i F. Dotychczasowe rozważania skłaniają do wniosku. że zaburzenia umysłowe. tkwiących w sferze społeczno-gospodarczej22. Oczywiście w dalszym rozwoju socjologicznych ujęć problemu społecznego można wyróżnić także inne poglądy na jego temat. Pod wpływem np. Case. której przedstawiciele starali się wykazać. „Szkoły ekologicznej" w socjologii. niedorozwój intelektualny itp. z jakich wynikają konflikty dezorganizujące życie społeczne. Na podstawie zdarzających się przypadków zbieżności odchyleń od normy społecznej i psychosomatycznej danego osobnika wysuwano więc wnioski. jakie nazywamy problemami społecznymi. alkoholizm. że interesujące nas zjawisko zaczęto ujmować 39 w kategoriach psychospołecznych. co do których istnieje przekonanie. są zarówno obiektywne i dziedziczne. U podstaw tych ujęć tkwiło przeświadczenie. jakie nie dają się pogodzić z powszechnie uznanymi w danym społeczeństwie normami. Znanieckiego pojawiła się koncepcja Clarence M. miasta. powodującymi przeróżne sprzeczności. Czym jest jednak problem społeczny w węższym znaczeniu. że problemy społeczne są następstwem takich procesów.I. wsie. starali się z kolei tłumaczyć występowanie problemów społeczny eh dysproporcjami rozwoju kulturalnego różnych środowisk. ruchliwość społeczna i wynikające z niej zjawiska dezorganizacji życia zbiorowego w obrębie poszczególnych jednostek ekologicznych. ale nie każdy problem socjologiczny jest lub nawet może być problemem społecznym w węższym znaczeniu. Akcentowanie szczególnej roli opinii zbiorowej owej „większości kompetentnych obserwatorów" przy określeniu tego. standardami. a nawet regiony kraju. miasteczka. aby odwracać uwagę od ich rzeczywistych uwarunkowań. nieprzystosowanie społeczne. sprawiło. u których występują. co jest problemem społecznym. zjawiska mają podłoże organiczne i świadczą o pewnych odchyleniach (somatycznej lub psychicznej) od normy osobników.

przestępczość. Przyjrzyjmy się bliżej przedstawionej charakterystyce problemów społecznych. Swoistą próbą uogólnienia dotychczasowych refleksji socjologów wokół tego. Tytułem przykładu wymieńmy kilka takich zjawisk. którzy z nich korzystają zwłaszcza bez umiaru. dopóki nie powoduje zbyt negatywnych następstw w życiu zbiorowym. częstotliwość. nie jest to jeszcze problemem społecznym. które utrudniają normalne. że korzystanie z przeróżnych używek jest charakterystyczne dla wszystkich społeczeństw ludzkich i nie stanowi to problemu społecznego tak długo. A dalszą konsekwencją tego jest pojawienie się wiele rozmaitych problemów społecznych. ukształtowane w danym społeczeństwie funkcjonowanie życia zbiorowego. ale poprzez zbiorowe działanie. pojawianie się zakłóceń w życiu zbiorowym. które uważane jest na ogół jako niepożądane. jakie istnieją w danym systemie społecznym. że kara powinna być odwetem za popełnione przestępstwo i spełniać rolę czynnika odstraszającego. czyli takich procesów. gdzie tego rodzaju wybryki są zjawiskiem bardzo częstym stają się one już tym samym problemem społecznym. Źródeł owych odchyleń upatrywali w braku spójności iwnapięciach. jak i o ludziach. Bowiem natężenie.. które naruszają przeróżne instytucjonalne związki lub też blokują jednostkom możliwości urzeczywistniania ich aspiracji lub potrzeb — są właśnie działaniami społecznie dysfunkcjonalnymi. 40 Niektórzy socjologowie nawiązując do wcześniejszych koncepcji uważają. 1) Problemem społecznym nazywamy to. a więc powiedzmy—wzmożona aktywność władz porządkowych. czym są problemy społeczne jest koncepcja. narkomania itp. jak np. prostytucja. gdzie dominuje pogląd. Rzecznicy idei humanizacji wymiaru sprawiedliwości podjęli krytykę tego rodzaju stanowiska i uczulili na te sprawy szerszą opinię publiczną co doprowadziło do . Wiadomo np. Wspomnijmy tu o ewolucji opinii na temat alkoholu czy narkotyków i o współczesnym zasięgu walki z alkoholizmem czy narkomanią. ponieważ do zwalczania takich wybryków wystarczą zwyczajne środki zapobiegawcze. Ale kiedy takie następstwa stają się coraz bardziej dostrzegalne. że problemy społeczne są przejawami odchyleń czy zboczeń w stosunku do istniejącego porządku społecznego. porusza znaczną liczbę ludzi. jaką zaprezentowali Paul B. Problem społeczny — ich zdaniem — powstaje w związku z zaistnieniem takiego zjawiska. Jeżeli np. Według tych koncepcji wszelkie działania sprzeczne z istniejącymi warunkami funkcjonowania życia społecznego.W pewnym związku z wyżej wymienionymi koncepcjami pozostawały próby traktowania problemów społecznych. jako następstwa procesów dysfunkcyjnych. A oto inny przykład. w jakimś społeczeństwie zdarzają się od czasu do czasu wybryki chuligańskie. tzn. wydaje się możliwe do przezwyciężenia. wówczas zmienia się zarówno opinia o danych używkach. które powodują m. czyli do zachowań nie liczących się z normami prawnymi lub zwyczajowymi.23. a więc takie. Leslie24. zasięg itp. Ale tam wszędzie. Warunki odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowią problemu społecznego tam. co w danym społeczeństwie staje się zjawiskiem niepożądanym czy kłopotliwym. Horton i Gerald R. jakie występują w różnych strukturach społecznych oraz w skłonnościach do anomalii ludzi żyjących w tych strukturach.in. cechy ilościowe danego zjawiska określająjegokwalifikację jakościową. alkoholizm.

Problemu społecznego nie może przezwyciężyć nawet genialna jednostka. który może stać się problemem społecznym. zjawiska. Nie wystarczą też nawet wyspecjalizowani profesjonaliści od danych problemów (np. Natomiast mogą być one przezwyciężone poprzez działanie wielu ludzi i przy masowym poparciu ze strony danego społeczeństwa. czyli spotka się z ich strony z krytyczną oceną. Ludzie są bowiem tylko wtedy skłonni do autentycznego zaangażowania się danym problemem. W taki to sposób obiektywne zjawisko przeobraża się z wolna w pewien ogólniejszy problem. Nie chodzi tu raczej o rozwiązanie teoretyczne. jako pewien fakt obiektywny. czyli niezależnie od metod ich badań i stanu teorii. np. kiedy zostanie podjęty przez wiele ludzi powodując ich zaangażowanie intelektualne i uczuciowe. policja — w przypadku walki z przestępczością). a w innych — bezrobocie. 2) Każde zjawisko. że może on być rozwiązany tylko poprzez zbiorowe działanie. kiedy dostrzegają możliwość jego rozwiązania. Problemy tego typu pojawiają się i giną w określonych warunkach społeczno--gospodarczych i politycznych wraz z postępującym rozwojem danych społeczności. reformator. ale ponadto wywołująu nich szczególne zaangażowanie intelektualne i emocjonalne. prawodawca itp. 4) Kolejną cechą istotną problemu społecznego jest to.kiedy znajdzie swoiste odzwierciedlenie w świadomości ludzi żyjących w danym społeczeństwie. Są to jednak takie fakty społeczne. 3) Aby dane zjawisko mogło spowodować intelektualne i emocjonalne zaangażowanie szerszego zbioru ludzi — a więc aby mogło stać się problemem społecznym w interesującym nas znaczeniu — musi istnieć przekonanie. polityk. ukazując jego różne aspekty i konsekwencje. Z reguły najpierw dostrzegająje ludzie bardziej zaangażowani w życiu społecznym oraz zdolni do refleksji nad zjawiskami i oni też wskazują na istnienie danego zjawiska innym. Problemy społeczne są więc faktami społecznymi. co jest problemem społecznym w jednej zbiorowości ludzkiej nie musi być takim samym problemem w innej. To. W jednych społeczeństwach problemem społecznym może być brak mieszkań 1 nadmierne spożycie alkoholu. W ten sposób w wielu społeczeństwach humanizacja systemu penitencjarnego stała się swoistym problemem społecznym. Oczywiście nie wszyscy ludzie muszą go dostrzegać. że jest ono możliwe do przezwyciężenia. istnieją obiektywnie. jeżeli brak będzie masowego wsparcia ze strony zainteresowanego społeczeństwa. tzn. Jedynie szerokie zaangażowanie ze strony danego społeczeństwa i zbiorowy wysiłek może być więc skuteczny w przezwyciężaniu problemów społecznych. ponieważ problem społeczny nie pojawia się w sferze teorii. które nie tylko znajdują swoje odbicie w świadomości ludzi danego społeczeństwa.licznych dyskusji nad warunkami odbywania kary i resocjalizacji przestępców. a ci którzy go dostrzegają nie przeżywają w równym stopniu. lecz o rozwiązanie praktyczne. przesądy rasowe. stanie się wówczas niepożądane społecznie. ale właśnie w sferze praktyk codziennego życia społecznego. jakie wyraża się w opiniach i posta42 . 41 przestępczość nieletnich itp.

czy dziewiętnastowiecznych filantropów. czy się o nich mówi czy milczy na ich temat. Problemy społeczne nie są zatem ani wymysłem uczonych. Tytułem przykładu 43 wymieńmy niechęć biurokracji w państwach kapitalistycznych do ujawnienia przeróżnych problemów społecznych powstałych na skutek jej zaniedbań.. jego rzeczywistych przyczyn i w tuszowaniu jego przejawów. przez których sąone po prostu często wcześniej dostrzegane. ponieważ sapo prostu faktami obiektywnymi. którzy nie tyle szukali przyczyn danych problemów.. . Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym postawom. którzy chcą badać. cyniczna. jakie po prostu swoim istnieniem i wynikającymi stąd konsekwencjami dla zbiorowego życia ludzi bulwersują opinię społeczną. Istnienie różnych postaw wobec problemów społecznych jest jednak następstwem nie tylko wielu opinii na ich temat. sentymentalna oraz naukowa25. że nie wszyscy ludzie danego społeczeństwa są przecież w równym stopniu zainteresowani poszczególnymi problemami lub ich likwidacją. których celem było przezwyciężenie społeczno-ekonomicznych skutków spowodowanych przez pierwszą rewolucję przemysłową. Ponadto w każdym społeczeństwie są ludzie zainteresowani w ukrywaniu zła społecznego. Przypomnijmy tu różnorodne działania i propozycje osiemnasto. jak i tych.. 1. ale raczej koncentrowali swoje wysiłki na poszukiwaniach sposobów przezwyciężania skutków. Problemy te nie rozwiązują się też na ogół same ani nie zanikająz upływem czasu. aby ciągnący zyski z płatnej protekcji byli zgorszeni istniejącym protekcjonalizmem czy kumoterstwem. jakie doprowadziły do ich powstania. że wobec problemów społecznych istnieją następujące postawy: indyferentna. chyba. ani też zjawiskiem wywołanym przez tych ludzi. teologów. fatalistyczna. którzy o danych problemach mówią. ludzi.7.2. jakie powodowały w sferze życia społecznego. że oprócz wymienionych można by wskazać jeszcze dwie postawy — dodajmy nader częste —jak konformistyczna i opor-tunistyczna oraz trzecią— raczej rzadziej spotykaną — jaką jest postawa heroiczna. Słowem problemów społecznych nie wywołuje się jak przysłowiowego wilka z lasu. ażeby pokątni sprzedawcy wódki byli poruszeni rozwojem alkoholizmu lub. prawników. Stąd też refleksje wokół socjologicznych aspektów problemów społecznych wydąjąsię pożyteczne. religijna. które doprowadziły do ukształtowania się swoistych postaw. Uświadomienie sobie specyfiki problemów społecznych—w interesującym nas znaczeniu — wydaje się celowe ze względu na istniejące rozbieżności na temat tego. którzy chcą rozwiązywać owe problemy. lecz również tego. Toteż zanim pojawiły się przesłanki dla naukowej analizy owych problemów istniało już wiele popularnych opinii na ich temat. Postawy wobec problemów społecznych Przeróżne problemy społeczne były dostrzegane przed pojawieniem się socjologii i zanim stały się przedmiotem badań socjologów już wcześniej były przedmiotem zainteresowań reformatorów moralistów.wach. Są to fakty. a tym samym wskazująna ich istnienie. że zmienią się warunki. Sądzę. Horten i Lesłie stwierdzają. czyli zarówno dla teoretyków jak i praktyków życia społecznego. co jest albo nie jest problemem omawianego typu. Trudno spodziewać się np. Znajomość ich specyfiki może być przydatna dla tych. Istnieją one bez względu na to. ekonomistów itp.

przysłaniających ludziom niekiedy wszystkie inne sprawy. Sądzę. a tym samym i bieg wszelkich procesów społecznych. Postawa ta może być przecież również następstwem frustracji spowodowanej np. Postawa fatalistyczna wynika z przekonania o nieuchronności danych zjawisk. „niebieskich ptaków" itp. jaki przejawiają przeróżni osobnicy 44 zaliczani do tzw. którzy głoszą coś innego są albo układnymi łotrami albo pobożnymi szalbierzami. zarówno jednostek jak i grup. które mogą wywoływać swoisty krytycyzm i apatie w stosunku do wszelkich problemów społecznych. moralizatorów itp. z którego wszystkie zdarzenia wynikają w sposób konieczny i nieuchronny. np. z egocentryzmu. Uważam. . „cwaniaków życiowych". jak również z przyczyn sytuacyjnych. że przesłanki omawianej postawy są bardziej złożone. czyli taka. Postawa cyniczna może być zatem zarówno przejawem szaleństwa rozsądnych. przez modlitwę. sprawujących władzę nad całą rzeczywistością. Wiąże się ona z reguły z wiarą w istnienie ponadnaturalnych sił i ustalonego przez owe siły porządku. braku dostatecznej wiedzy o danych zjawiskach społecznych i ich skutkach lub z nadmiaru własnych kłopotów. a w tej mierze i zjawiskami społecznymi. zakłamaniem. Oprócz cynizmu wynikającego z tego rodzaju przesłanek możemy wyróżnić też inny. co teistycz-nie zorientowana. że jest to jednak postawa nie tyle deistycznie. Postawa ta może też wiązać się z wiarą w jakieś inne konieczności dziejowe —jak mi się wydaje. którą cechuje obojętność wobec wszelkich poważniejszych problemów. wynikający raczej ze skłonności do anomalii. np. Postawa sentymentalnaw odniesieniu do problemów społecznych wyraża się w żarliwym i pełnym współczucia zaangażowaniu. tzn. niż to się na pierwszy rzut oka wydaje. np. w celu przeciwdziałania danym problemom społecznym. charakterystycznym dla przeróżnych utopistów. Na czym polega postawa cyniczna? Otóż zdaniem wcześniej wymienionych uczonych wiąże się ona z przekonaniem. Ten brak zainteresowań dla problemów społecznych może wynikać z przyjętej przez danego człowieka koncepcji życia. karząc lub nagradzając ludzi za ich uczynki czy też czyniąc zadość ich prośbom.Indyferentna jest taka postawa. jak też przejawem amoralnych skłonności. zmieniać d o r a ź n i e. przejawiająca się w apelowaniu do owych sił. Bez względu na motywację każdy osobnik przyjmujący fatalistyczna postawę nie wierzy po prostu w skuteczność jakichkolwiek działań. np. że ludzi mających takie przekonania trudno zachęcić do zajmowania się problemami społecznymi. iż owe siły nadprzyrodzone mogą ustalony przez siebie porządek świata. Postawa religijna wobec problemów społecznych — podobnie jak fatalistyczna — opiera się na wierze w istnienie sił nadprzyrodzonych. Chodzi mi w tym przypadku o cynizm wynikający po prostu ze skłonności do zachowań odbiegających od przyjętych zasad życia społecznego. Dlatego też uważają. powszechną hipokryzją. rozbieżnościami między ideałami a rzeczywistością itp. podejmowanych w celu likwidacji owych niepożądanych zjawisk społecznych. Postawa ta — w przeciwieństwie do fatalistycznej — łączy się wszakże z pewną aktywnością. zjawiskami. a w tej mierze i problemów społecznych. a ci. zarówno jednostkowych jak i zbiorowych. że wszyscy ludzie kierują się tylko własnym interesem oraz mniej czy bardziej niskimi motywami. która opiera się na założeniu.

1. aby uzyskać możliwe korzyści.. Skrajnym przeciwieństwem postaw konformistycznej i oportunistycznej jest postawa. że problem obiektywizmu naukowego był wielokrotnie podnoszony właśnie przez metodologów nauk społecznych. fakty.sprawujący władzę. Jeszcze bardziej etycznie wątpliwą jest postawa oportunistyczna. Z tych więc względów nie jest przypadkiem. jakie zostały zagrożone w związku z pojawieniem się danego problemu społecznego. z których opinią się liczy — anie tak. czyli ujawnienia swojego autentycznego stosunku do danych problemów społecznych. Problemy te widzi po prostu tak. 45 Łączy się ona z silnym zaangażowaniem emocjonalnym oraz intelektualnym po stronie tych wartości.7. stopień nasilenia. . „socjalistów utopijnych". który jest zgodny bądź to ze stanowiskiem większości. Wyraża się ona w gotowości podejmowanych problemów społecznych nie tylko bez względu na to. w których możliwość osobistego zaangażowania badającego jest niewspółmiernie większa niż w każdej innej nauce. Człowiek o takiej postawie przejawia nie tylko bierność wobec wszelkich problemów społecznych. jak rzeczywiście wyglądaj ą — biorąc pod uwagę ich rozmiary. Najogólniej biorąc moralna wartość każdej z nich jest oczywiście różna. które miały zaradzić negatywnym następstwom społecznym pierwszej rewolucji przemysłowej. jak trzeba je widzieć z punktu widzenia ludzi. a stąd też znacznie większa trudność w utrzymaniu dystansu do przedmiotu badań. ale równocześnie ograniczają się zazwyczaj do zwalczania ich objawów a nie przyczyn. ponieważ wychodziłoby to poza zakres tematu. Ale jest on niewątpliwie szczególnie istotny w odniesieniu do badań społecznych. Zaprezentowane postawy zasługuj anie tylko na ocenę m o r a 1 n ą. Nie będziemy tu wszakże rozpatrywać owych różnic. . które jest wolne od uprzedzeń i namiętności. ale wówczas. Natomiast oceniając postawy z punktu widzenia ich przydatności badawczej — sądzę. czy jest to opłacalne w danym momencie. Postawa naukowa wobec problemów społecznych Obiektywizm jest oczywiście jednym z istotnych wymogów postawy naukowej w każdej dziedzinie i w stosunku do każdego problemu badawczego. którą spróbujemy bliżej scharakteryzować. gdy jest to niebezpieczne. czyli postawy sine ira et studio. jeżeli oczywiście stanowiąjąludzie. jest skłonny wyzyskać powstałą w związku z danym problemem sytuację. konsekwencje społeczne itp. gdy dany człowiek prezentuje tylko taki punkt widzenia na te problemy. że żadna z nich nie może być zalecana badaczom zjawisk społecznych. ale również na ocenę ze względu na przydatność poznawczą. ponieważ żadna nie służy obiektywizmowi. Konformista lęka się zazwyczaj przejawiania własnego zdania. O postawie konformistycznej wobec problemów społecznych mówimy zazwyczaj wtedy. ale co więcej. bądź też mniejszości. Badania problemów społecznych wymagają zatem postawy zwanej n a u -ko wą. czyli takiemu nastawieniu psychicznemu. Tytułem przykładu wymieńmy propozycje tzw. którą określamy mianem heroiczna.3.Ludzie prezentujący taką postawę są niekiedy nawet skłonni do stawiania trafnych diagnoz występujących niedomagań społecznych.

a także w dającej się przewidzieć przyszłości. lecz ludzie uwikłani w rozmaite sytuacje społeczne. tzn. Dlatego też badając te problemy należałoby: a. o różnych zaangażowaniach intelektualnych i emocjonalnych. zjawiska istniejące niezależnie od woli badającego i teorii naukowych. współwystępujące z nimi zjawiska i procesy istniejące w danym społeczeństwie. gdy bada te problemy w jakimś sobie obcym społeczeństwie czy społeczności.W badaniach problemów społecznych w wyróżnionym przez nas znaczeniu. nie może wyzwolić się od przeróżnych ogólnoludzkich wartości oraz od jakże ludzkich sentymentów czy resentymentów. dezintegracją życia rodzinnego. b. trzeba go analizować w związku z innymi problemami tego typu. norm moralnych. istniejącym kryzysem gospodarczym itp. rzutując swoiście na kształtowanie się życia społecznego i świadomości ludzi. dotyczących zwłaszcza przyczyn i uwarunkowań badanych zjawisk. Rozpatrywać badane zjawiska w ich uwarunkowaniach przyczynowych oraz modyfikacjach spowodowanych przez inne. d. pozostaje pod wpływem panującego systemu wartości. . zjawiskami. Nie są także związane ze zjawiskami nienaturalnymi. zwyczajów i obyczajów. jakie te problemy powodują w świadomości każdego już poprzez sam fakt ich istnienia. w danym społeczeństwie badania nad takim problemem społecznym. Ujmować je jak obiektywne zjawiska. ale również problemy społeczne nie są też wyobcowane z rzeczywistości społecznej. I nawet wtedy. Nie tylko badający. że jest on w takim samym stopniu realny. Podejmując np. Istnieje więc potrzeba wypracowania takich sposobów badania problemów społecznych. Badać w sposób wolny od lęku przed niepożądanymi wynikami badań oraz ukazywać osiągnięte wyniki bez uproszczeń. Pamiętać o tym. tzn. które pozwolą na ukazanie ich: przyczyn głównych i pobocznych: współzależności z innymi zjawiskami społecznymi oraz bezpośrednich i pośrednich następstw. dokonujący takich a nie innych wyborów wartości właśnie ze względu na wspomniane zaangażowania i uwikłania w sferze społeczno-politycznej i ideowej. a więc powiedzmy z alkoholizmem. Czy wobec tego postulat badania owych problemów sine ira et studio jest w ogóle realny? Uważam. Ta uwaga odnosi się oczywiście także do przedstawicieli pozostałych nauk społecznych. co przy badaniach wszelkich zjawisk społecznych. Są one zdeterminowane określonymi warunkami społecznymi charakterystycznymi dla danego społeczeństwa. może być zrealizowany jedy46 nie w stopniu względnym Badaniami zjawisk społecznych nie zajmują się przecież aniołowie. Socjolog badający problemy społeczne nie jest wyobcowany z rzeczywistości społecznej. jak przestępczość nieletnich. że każdy problem społeczny ulega przeobrażeniom i powoduje przeróżne konsekwencje. dewaluacją norm moralnych czy prawnych. pojawiającymi się na zasadzie deus ex machina. c. zachowanie obiektywizmu przez badającego wydaje się szczególnie trudne ze względu na rezonans. jakie swym istnieniem powodują aktualnie.

Znajomość typu i formy danego problemu umożliwia nam dobranie optymalnej dla niego metody lub techniki badań. zmierzającej do możliwie najkorzystniejszych rozwiązań danych zagadnień)26.8. zakres. tzn. 1. „Hipoteza" wywodzi się z greckiego słowa „hipothesis". Stąd postulat aby hipotezy naukowe były: 48 . w jakich są ukazywane w konkretnych badaniach. Wyróżnia się np. Wyodrębniając powyższe typy problemów trzeba zdawać sobie sprawę ze względności dokonanych wyróżnień. a jego polskim odpowiednikiem jest słowo „przypuszczenie" lub „domysł". c) podstawowe i cząstkowe. przedmiot. cechami i typami hipotez sanie tylko pożyteczne. diagnostycznej (konstatującej). eksplanacyjnej (wyjaśniającej). ale i konieczne dla lepszego zrozumienia jednego z istotnych elementów procesu badawczego. b) ogólne i szczegółowe.1. czyli weryfikacji poprzez odpowiednie badania stosowane w danej nauce. Przydatna dla badań jest tylko taka hipoteza.1. Zauważmy jednak. że nie każda hipoteza jest przydatna w badaniach. Nie przeczy to oczywiście zasadności wspomnianego podziału. definicyjnej (określającej). problemy teoretyczne mają zawsze pewne aspekty praktyczne. Na tej podstawie wyróżniamy problemy: 47 a) teoretyczne i praktyczne.4. podobnie —jak problemy praktyczne — aspekty teoretyczne. demonstracyjnej (doświadczalnej). a w drugim — doraźnym potrzebom praktyki. czyli spełniająca pewne wymogi metodologiczne. ponieważ hipotezy są na ogół punktem wyjścia wszelkich badań. Już z tego choćby względu refleksje nad pojęciem. Chodzi tu więc o przypuszczenie lub domysł wysunięty prowizorycznie dla określenia lub wyjaśnienia czegoś.7. dowodzącej (np. relatywizującej (wskazującymina różne zależności między danymi zjawiskami) oraz optymalizującej (tzn. ich właściwości. Czas zatem na zajęcie się tym istotnym w badaniach terminem. HIPOTEZY 1. problemy ujmowane w formie: deskryptywnej (opisowej). eksplikacyjnej (tłumaczącej). który oczywiście wymaga sprawdzenia. Typy i formy problemów badawczych Wszelkie problemy badawcze możemy dzielić na pewne typy przyjmując za podstawę podziału np.8. określone ich postacie. rolę jaką spełnia dany problem w nauce itp. założeń danej teorii). prognostycznej (przewidującej). I tak np. Oprócz typów możemy wyróżnić swoiste formy problemów. Co to jest hipoteza? Słowem „hipoteza" posługiwałem się już wcześniej. ponieważ w jednym wypadku służą one przede wszystkim teorii. która jest przypuszczeniem czy też domysłem naukowym.

ich uwarunkowań itp. możliwie dostatecznie ostrych.8.a) o tyle nowe. Poszukując wymienionej zależności musimy sformułować kilka hipotez szczegółowych. jak np. to wówczas trzeba zbadać czy w poszczególnych. 1. wyjaśniające fragmentaryczne zagadnienia. procesów. aby nie zawierały zdań wzajemnie sprzecznych. niż zawodników zajmujących wyższe pozycje? .). ta zależność rzeczywiście występuje. Oto one: a) w grupie młodzieżowej X osoba A zajmuje najwyższą pozycję społeczną — czyjego postępowanie jest najbardziej zgodne z normami grupy? b) W grupie roboczej X osoba B ma o dwa szczeble niższą pozycję społeczną w porównaniu z osobą C. lat" itp. że zgodność jego postępowania z normami obowiązującymi w tej drużynie jest większa niż zawodników zajmujących niższe pozycje albo też mniejsza. Otóż hipoteza nie powinna być ani t a u -t o 1 o g i ą. b) na tyle ogólne. Ze względu na zasięg wyróżniamy hipotezy: ogólne i szczegółowe. d) wolne od sprzeczności wewnętrzny eh. ani banałem. okoliczności. zjawisk. jakiemu dane hipotezy służą. tzn. wyrażone w jednoznacznych terminach. czyli powinny być tak sformułowane. który — w moim odczuciu—jest dość istotny... to należy je odpowiednio zdefiniować. Przedstawiony wykaz wymogów uzupełnimy jeszcze jednym. można wyróżnić hipotezy: podstawowe. tzn. dowolnych grupach. procesy czy zjawiska. potwierdzić lub obalić poprzez badania27. czyli dające się zweryfikować. duży. jakich dotyczą. że wskazywały na jakieś nieznane dotąd aspekty badanych faktów. których celem jest wyjaśnienie zasadniczych problemów danej nauki oraz częściowe. „młodymi nazywam ludzi w wieku od. który podaje taką oto ogólną hipotezę: „im wyższą pozycję zajmuje jednostka w grupie — tym większa zgodność jej postępowania z normami danej grupy". Otóż jeżeli tą hipotezę będziemy chcieli zweryfikować empirycznie.. Homansa28. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty. ponieważ są właśnie stwierdzeniami na ogół znanymi lub frazesami.2. np. do . c) pojęciowo j a s ne. młody. Różnice między nimi można ukazać posługując się przykładem podanym przez G. (a jeżeli używa się terminów nieostrych. mały itp. stary. tzn. Inaczej mówiąc nie powinna zawierać sformułowań będących po prostu powtórzeniami poprawnych schematów myślowych. czy wobec tego możemy stwierdzić.. e) empirycznie sprawdzalne. Typy hipotez Biorąc pod uwagę cel. jakie nie wymagają żadnego dowodu czy też weryfikacji. składające się na dany problem. czy wobec tego zgodność jego postępowania z normami grupy jest mniejsza niż osoby C? 49 c) W drużynie piłki Z nożnej zawodnik D zajmuje średnią pozycję społeczną.C..

tymczasowy. Hipotezy możemy podzielić także ze względu na stopień ich prawdopodobieństwa. Tworzenie hipotez łączy się zatem z określoną aktywnością poznawczą poszczególnych ludzi lub zespołów. c) swoiste „wczuwanie się" badającego w określone sytuacje społeczne. Do najbardziej znanych sposobów tworzenia hipotez w naukach społecznych należą: a) wysnuwanie wniosku hipotetycznego z istniejącej teorii. czy też w zaciszu gabinetu uczonego nie ma przecież żadnego wpływu na jej prawdziwość. żeby przeciwdziałać pewnym złudzeniom. w sprawozdaniach statystycznych. Oprócz wymienionych sposobów należałoby także wskazać na inspirację wynikającą z codziennej praktyki. jako określony domysł naukowy oparty na uogólnieniach dotychczasowych rezultatów poznawczych. . co pozwala na wyodrębnienie hipotez: wysoko. średnio i mało-prawdopodobnych. Niekiedy wyróżnia się także hipotezy heurystyczne.8. a ich celem jest po prostu ogólna orientacja badawcza. Tworzenie hipotez Każda hipoteza. Najczęściej jednak konkretyzujemy daną hipotezę ogólną kilkoma hipotezami szczegółowymi. To.Hipoteza szczegółowa jest więc ukonkretnieniem hipotezy ogólnej. czy hipotezę uzyskało się 50 bezpośrednio w kontakcie z badaną rzeczywistością. która jest przecież istotnym źródłem danych. Bowiem o prawdziwości albo fałszywości hipotezy decyduje nie jej źródło lub sposób uzyskania. podobnie intuicyjnie powstałej hipotezy nie należy a priori uważać za fałszywą. Z punktu widzenia efektów poznawczych nie jest wcale najważniejszą sprawą to. czyli odkrywcze i hipotezy robocze. która hipoteza jest prawdziwa albo fałszywa rozstrzygają badania weryfikujące albo szeroko rozumiana praktyka. Dla wstępnej oceny ewentualnego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy sposób jej uzyskania nie jest jednak sprawą bez znaczenia i dlatego warto go brać pod uwagę. nieodłączną we wszystkich wysiłkach badawczych. jak to zostało powyżej ukazane. z tego powodu. Wskazanie na ten fakt jest ważne m. Otóż nawet hipoteza wysnuta logicznie poprawnie z zebranych danych nie jest wcale przez tego rodzaju postępowanie po prostu prawdziwą. b) „odkrywanie" hipotezy poprzez uogólnienie zebranych danych zawartych np. przydatnych do tworzenia hipotez. 1. takie. tzn. O tym. czyli wysnuwanie przez niego wniosków w oparciu o własne doświadczenia życiowe i wykorzystywanie umiejętności tworzenia własnych domysłów29.3. które mają charakter pomocniczy. lecz rzetelność procesu weryfikacji30.in. umożliwiająca sformułowanie hipotezy zasadniczej. Tego rodzaju rozróżnienia mają istotne znaczenie przy ostatecznym wyborze hipotez do zamierzonych badań. Ustalenie jednak rzeczywistego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy nie jest jednak łatwe bez weryfikujących badań. jest zawsze mniej lub bardziej twórczym dziełem osoby badającej albo zespołu badającego. jak doszło do utworzenia danej hipotezy.

A. Socjologiczna koncepcja wskaźnika pojawia się w latach czterdziestych naszego stulecia jako m. Warto tu wspomnieć chociażby o siedemnastowiecznych opracowaniach statystycznych. Milla32. jedna z prób tzw. jakie charakteryzują funkcje wskaźników badanych faktów ekonomicznych lub społecznych. Zeugina.in. lecz raczej służyły do uzyskania przeróżnych teorii czy programów społeczno-politycznych. które nie poddają się bezpośredniej obserwacji — na co wskazuje trafnie T. jak: sposób odżywiania się rodziny. trudno zgodzić się z tezą głoszoną przez M. Nadmieńmy tu również. a pierwszą dojrzałą próbą metodologicznego uporządkowania owych poszukiwań była teoria indukcji F. a następnie dojścia do głosu socjologii. wyróżnienie hipotez alternatywnych i zerowych31. że odwoływanie się do socjologicznych wskaźników bywało często nadużywane dla potrzeb praktyki. można także odnotować analogiczne działania wynikające z potrzeb praktyki. 1864) i in. których twórcami byli m. Quetelet (Sur 1'homme et le develop-pement de ses facultes ou essai de physigue sociale.Szczególnym sposobem ustalania stopnia prawdopodobieństwa hipotez jest odwołanie się do zasad stosowanych w statystyce. „unaukowiania socjologii" poprzez możliwość mierzenia i ujmowania w sposób intersubiektywny zjawisk. bo w 1944 r.1933 Research Committee on Social Trends. Proponowane wskaźniki. dobrobytu. zadowolenia itp. liczebność rodziny itp. Wymieńmy dla przykładu powołany przez prezydenta Hoovera w latach 1929 . jakie były podejmowane z inspiracji poznawczych.33. Bacona. rodzaj 51 odpoczynku. 1. że wystąpienie jej sygnalizuje obecność tej drugiej. Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych Termin „wskaźnik" w metodologicznym znaczeniu służy do określenia pewnej cechy przedmiotu lub zjawiska pozostającej w takich związkach z inną jego cechą. Adolph Wagner (Statistisch-anthropologische Untersuchungen der Gesetzmdssigkeit in den scheinbar willkiirlichen menschlichen Handlungen.1 chociaż nie używali oni słowa „wskaźnik". W naukach przyrodniczych poszukiwanie tak pojętych wskaźników było podejmowane przez uczonych od wielu wieków. wysokość zarobku.S. Le Playa nad życiem rodzin robotniczych czy C. np.9. WSKAŹNIKI ZJAWISK SPOŁECZNYCH 1. jakości życia. Oprócz wysiłków zmierzających do poszukiwań wskaźników różnych zjawisk społecznych. Biorąc pod uwagę ten dość złożony proces kształtowania się koncepcji omawianych wskaźników. 1662). charakter wykonywanej pracy. W naukach społecznych poszukiwania tego rodzaju wskaźników sięgają czasów pojawienia się tzw. co umożliwia m. który podejmował próby ustalenia różnych wskaźników przeobrażeń społecznoekonomicznych w USA. a także o badaniach prowadzonych przez F. nie tyle ukazywały rzeczywiste uwarunkowania danych zjawisk.in. John Graunt (Obsewa-tion ofthe Bills ofMortality. „statystyki społecznej".1. czyli z inspiracji działaczy społeczno-ekonomicznych czy politycznych. 1835).. jakość mieszkania. udoskonalona następnie przez J. Petersa i R.35 Już znacznie wcześniej. to przecież poszukiwali właśnie takich cech. Bootha nad życiem ludności Londynu. status ekonomiczny czy społeczny badanych rodzin na podstawie takich danych.9.in. Wymienieni uczeni starali się określić np.. Pawłowski34. . że pojęcie „wskaźnik społeczny" zostało użyte dopiero przez Raymonda Bauera w 1966 r.

jakie mogą być wykorzystane w planowaniu i polityce społecznej. Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych Istnieje wiele prób zmierzających do określenia tego pojęcia będących przykładem jego różnych definicji projektujących. Obecnie stało się ono nie tylko ważnym instrumentem w sferze poznawczej. Wspomniani Peters i Zeugin np. polityki społecznej itp. co pozwala na ich uporządkowanie ze względu na: a) sposób określenia wskaźnika zjawisk społecznych oraz b) zakres jego zastosowania. Do grupy pierwszej zaliczamy tu takie definicje.2. natężeniu danego zjawiska itp. ujawniając empirycznie dostępne (bezpośrednio albo pośrednio) właściwości badanych przedmiotów oraz umożliwiając wysnuwanie na ich podstawie hipotez o danych zjawiskach i procesach społecznych. częstotliwości. że interesujące nas wskaźniki mogą mieć zastosowanie: 1) w sferze poznawczej jako dostępne obserwacji odpowiedniki istotnych cech różnorodnych tworów rzeczywistości społecznej wynikających z teorii i przez nią określonych czy też elementy modeli poszczególnych faktów i zjawisk społecznych. że wskaźniki spełniają tu ważną funkcję pośredniczącą w procesie poznawczym między językiem teorii a językiem praktyki.9. Jest to materialne lub behawioralne ukazanie sprawdzalnego dowodu istnienia cech. 2) w sferze praktycznej jako pewne orientujące dane (informujące np. należy zwrócić uwagę na fakt. o obecności. że pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych ukształtowało się w procesie długotrwałej działalności teoretycznej i praktycznej prowadzonej zarówno przez socjologów. jakie on reprezentuje36. a więc do działalności w dziedzinie gospodarki narodowej. czyli jako narzędzia umożliwiające naukowe badanie i opis społecznej rzeczywistości oraz zachodzących w niej przeobrażeń38.in.ukazało się studium Dimension of Society autorstwa Stuarta Cartera Dodda. które ujmują interesujące nas wskaźniki instrumentalnie. . Zdaniem tego autora. gdzie m. Biorąc pod uwagę pierwszą spośród wymienionych sfer. Do grupy drugiej natomiast zaliczamy te defincje. zestawili aż 35 takich definicji37. okolicznościach procesów społecznych). Pomimo ich różnorodności występują jednak pewne elementy wspólne. 52 1. wielkości. Możemy zatem powiedzieć. Do kategorii tej zaliczamy także takie definicje. ale także czynnikiem pozwalającym na konstruowanie oraz ocenianie programów i planów odnoszących się do sfery społeczno-ekonomicznej. jak też przez organizatorów i reformatorów życia społecznego. które traktują wskaźniki jako swoiste jednostki miary charakteryzujące istniejący stan oraz zachodzące przeobrażenia poszczególnych przedmiotów i zjawisk społecznych39. które akcentują szczególnie fakt. wskaźnik jest obiektywnie obserwowalnym znakiem pewnej cechy. znajdziemy pojęcie interesującego nas wskaźnika.

czyli takie. które powodują różnorodne i wielokierunkowe zmiany (np. Otóż terminem tym nazywamy równe lub podobne właściwości. jednowymiarowe. jeżeli istnieją pomiędzy nimi jakiekolwiek trwałe związki o charakterze (1) rzeczowym. takie. „indica-tum". wydaje mi się przydatne następujące jego określenie: przyjęta przez nas cecha JTjest wskaźnikiem („indicator") jakiejś innej cechy / (tzn. które dają się zbadać w sposób empiryczny. między wskaźnikiem a cechą wskazywaną. Ze względu na to. jak też zbiorowości. ponieważ jedne i drugie są społecznie ważne. kwalifikacje zawodowe) oraz wielowymiarowe. Jeśli pierwsze z nich dają szanse na uzyskanie wskaźników rzeczy-w i s t y c h. ustalić rodzaj tej działalności. np. (1) Trwałe związki rzeczowe między WaI{Vzxi. doprowadziły do pojawienia się różnych operacjonalistycznych metod przekładania pojęć języka teorii (J. Zanim przejdziemy do bliższego omówienia związków wymienionych między Wal. należałoby pokrótce zająć się pojęciem „cecha". w przypadku których możemy. iż pomiędzy W {W— solidarność i altruizm) a / (/— zagrożenie zewnętrzne) występują określone związki rzeczowe. działalność rekreacyjna danego człowieka). na podstawie potocznej wiary w ich istnienie). jako hipotetyczne. na/p. zmniejszanie (np. które nie powodują żadnych zmian ilościowych (np. Mówiąc w nieco inny sposób. (2) logicznym lub (3) statystycznym. itp. Przystępując do bliższej charakterystyki określenia wskaźnika.Dążenie do znalezienia sposobów przekształceń teoretycznych ujęć poszczególnych elementów rzeczywistości społecznej w zespoły takich pojęć. zajmiemy się analizą wymienionych związków między Wal. jakie przysługują pewnej liczbie przedmiotów.) na język praktyki (Jp). które są raczej przykładem naiwnych sposobów zachowania odpowiedniości pojęć 53 J. że cechy społeczne przejawiają się w różnym stopniu w poszczególnych elementach. są one nazywane także wielkościami zmiennymi. tzn. fakty. Jeżeli poprzez empiryczne badania stwierdzimy np. Na podstawie istnienia pewnych właściwości wspólnych wielu przedmiotom mogą powstawać określone zbiory lub klasy danych przedmiotów. Istnieją zatem cechy: zerowy-m i ar o we. to drugie prowadzą do powstawania wskaźników fikcyjnych. dajmy na to. Uogólniając istniejące definicje wskaźnika. to możemy powiedzieć. i bezzasadnie. jeżeli stwierdzamy. Aktualnie możemy odnotować istnienie metod operacjonalistycznych opartych na dostatecznie solidnych podstawach logicznych oraz takich. że wzrost solidarności członków grupy i ich skłonności nawet do dużych poświęceń następuje zawsze wtedy. czyli indicatum) są możliwe do ustalenia na drodze empiryczn ej. ilość czasu przeznaczonego na jej uprawianie. które powodują wzrost. jej natężenie i wpływ na inne rodzaje aktywności. bowiem funkcjonują w świadomości ludzi i wywierająokreślony wpływ na myślenie i zachowanie zarówno jednostek. . i Jp. oraz domniemane (zarówno zasadnie.. W związku z tym wystąpił też problem reguł odpo-wiedniości pozwalających na możliwie równoważne przekładanie pojęć J. czyli cechy którą właśnie wskazuje). płeć). które mają swoiste wymiary. a więc sprawdzalne. że W jest po prostu warunkiem koniecznym (sine ąua non) albo choćby wystarczającym dla /. gdy pojawia się poważne zagrożenie zewnętrzne dla danej grupy. Możemy wyróżnić właściwości istniejące obiektywnie.

„czerwony jak burak". Czy można uznać zatem. zjawisk itp. którymi są w danym przypadku kwestionariusze. Nowaka definicyjnymi41. niedostrzegalnych bezpośrednio. . w których najczęściej w luźnym związku pozostają ze sobą szeregi liczb i cechy. kryteriów itp. że mamy tu do czynienia z pomiarem pochodnym? Według niektórych opinii jest Jo rodzaj pomiaru podobny pod względem metodologicznym do pomiaru za pomocą instrumentów kalibrowanych. lecz wyłącznie na pewnej konwencji terminologicznej. ankiety lub testy. to /— oznaczające w tym przypadku to. Ilość posiadanych pieniędzy staje się więc definicyjnym wskaźnikiem bogactwa. Wskażmy także na to. ponieważ istotnie tak często się dzieje. Liczby te są niekiedy uważane za wskaźniki metryczne. wnioskujemy. nazywanych przez S. normatów. ponieważ owe cechy wydają nam się czy też są zewnętrznym przejawem danych zdarzeń. ponieważ bogactwo łączy się na ogół w ocenie ludzi z posiadaniem właśnie dużej ilości pieniędzy.54 to mamy podstawy twierdzić. (3) Niekiedy przyjmujemy za wskaźniki takie cechy. iż nie zawsze wypieki na twarzy świadczą o czyimś uczuciu wstydu i mogą być również następstwem innych przyczyn. chociaż wiadomo również. dla którego to zabiegu W. nazywamy wskaźnikami inferencyjnymi43. nazywamy wskaźnikami rzeczowymi40. Na tej podstawie. stanów. Jeszcze inni sądzą. za bogatego człowieka. Częstotliwość współwystępowania W i / skłania nas po prostu do wnioskowania według następującego schematu: jeżeli W. określeń. zmienną reprezentującą continuum danej postawy lub dyspozycji psychospołecznej. że przyporządkowanie liczb poszczególnym stopniom indicatum nie opiera się tu na żadnej z wymienionych wyżej procedur 55 pomiarowych. dochodzimy zatem poprzez rozumową analizę różnych standardów. Trafnie zauważa jednak T. co jest bezpośrednio niedostrzegalne. Do tego rodzaju wskaźników. że się „wstydzi". Są to zatem dość dowolne konstrukcje. (2) Istniejące związki logiczne między W a /są możliwe do ustalenia na drodze rozumowej analizy zakresu pojęć wskaźnika i indicatum. S. że ktoś stał się np. Milionera uważa się np. na co wskazują. jakie mają rzekomo określać. iż istnieje między nimi określony związek rzeczowy. a ich brak z kolei — wskaźnikiem ubóstwa. Torgerson ukuł określenie „pomiar per fiat"A}. że w związku z występującą tendencją w naukach społecznych do ilościowej charakterystyki badanych przedmiotów i zjawisk pojawiają się różne próby pomiarów zmierzające do przyporządkowania postrzeganym cechom badanych obiektów pewnych liczb rzeczywistych jako ich miary. Dlatego też wskaźniki pozostające w związkach określonego rodzaju z tym. że przy wskaźnikach inferencyjnych może pojawić się pytanie: Jaka jest podstawa takiego przyporządkowania liczb poszczególnym stopniom indicatum? Nie jest to pomiar podstawowy. których indicatum może być np. obowiązujących prawnie lub zwyczajowo w danym społeczeństwie lub też w jego poszczególnych środowiskach. które uważamy za swoiste symptomy zdarzeń. o jakich istnieniu wnioskujemy czy domniemywamy w taki sposób. Wskaźniki. Pawłowski.

Wzajemny stosunek między wskaźnikami a zmiennymi przedstawił M. 56 1. Poprzez operacjonalizację można —jak wiadomo — zmiennym niemierzalnym przyporządkować mierzalne. . Otóż wyróżnił on: obserwowalne ¦ możliwe do bezpośredniej oceny (np. 4) ilościowe — podające charakterystyczne dla nich „miary". 5) korelacyjne. Bun-ge44. wyróżniamy zatem następujące wskaźniki: 1) rzeczywiste (tzn.9. 6) przyczynowo-skutkowe — wskazujące na podstawie danych przyczyn ewentualne skutki albo oparte na zaistniałych skutkach — przyczyny.uczucia narodu) Nie negując teoretycznej czy praktycznej użyteczności wyróżnionych rodzajów wskaźników. odpowiadające obiektywnie istniejącym cechom).Każdy wskaźnik możemy w badaniach traktować jako zmienną. Działając w tym kierunku. wydaje się celowe pewne ich uporządkowanie. czyli pola zmienności intensywności danej cechy i zarazem pola jej zmian ilościowych45. wielkość sil policyjnych) ¦ nieobserwowalne ¦ dostępne w badaniach i sprawdzalne poprzez wskaźniki (np. trzeba uwzględnić co najmniej dwa istotne aspekty: a) c z y m te wskaźniki powinny być oraz b) czemu mają one służyć. 3) jakościowe — ukazujące atrybuty danych przedmiotów lub zjawisk. społeczna zwartość) ukryte i niedostępne (np. 2) fikcyjne. Właściwości wskaźników społecznych Zastanawiając się nad właściwościami interesujących nas wskaźników. wskazujące na ich wzajemne uwarunkowania. Wskaźnikiem są tylko zmienne m i e rzal-ne. czyli pozorne. tzn. liczba mieszkańców) możliwe do oceny poprzez wskaźniki (np.3. a więc dostępne empirycznie. ale nie każda zmienna jest wskaźnikiem.

którzy w nim żyją przeróżnych potrzeb związanych z tego rodzaju produktem.9. Oczywiście wspomniane właściwości wskaźników społecznych. O tym czy jest to właśnie wskaźnik wspomnianego zjawiska zadecydują dopiero dodatkowe dane. jakie właściwości powinny charakteryzować wskaźniki społeczne. Dla zilustrowania 57 tego posłużmy się następującym przykładem: duża konsumpcja gazet i książek w danym społeczeństwie nie zawsze może być uznana za wskaźnik np. jak i subiektywne właściwości badanych przedmiotów lub zjawisk. że opinie na temat właściwości wskaźników społecznych są zróżnicowane. np. czyli poziomo. d) być porównywalne w c za s i e. co umożliwia badanie zarówno krótko-. 1. takie właściwości wskaźników. c) nadawać się do rozłożenia na takie części składowe. że wskaźniki te. anie tylko jego część. nie wyczerpują wszystkich związanych z nimi problemów. Zauważmy nadto. co do których istnieje zgoda. Teoretycy szczególnie mocno akcentują np. ustalenie popytu i podaży na różne asortymenty papieru w danym społeczeństwie. czyli pionowo. Ponadto niekiedy chodzi im może nie tyle o to. e) być porównywalne regionalnie. ale wydaje się. aby pozwalały one na różne analizy ilościowe odzwierciedlające przeróżne „miary" badanych tworów rzeczywistości społecznej. sygnalizując zarówno obiektywne. jak i długoterminowych tendencji rozwojowych i przeobrażeń społecznych. regionalnych. rozbudowanych zainteresowań społeczno-politycznych czy kulturalnych ludzi przynależnych do niego. istnieje na ogół zgoda odnośnie do pewnych cech. ile raczej „komu" dane wskaźniki mogą służyć. co umożliwia analizę różnych struktur. czyli możliwość przekładania na język codziennej działalności w sferze społeczno-politycznej oraz ich „plastyczność". Jednak mimo różnic co do tego. Natomiast praktycy szczególnie cenią sobie polityczną przydatność wskaźników. społecznych. Otóż przyjmuje się.Brak jednomyślności w interpretacji wspomnianych aspektów powoduje oczywiście. politycznych itp. że interesujące nas wskaźniki powinny być zawsze relatywizowane do konkretnych warunków społeczno-ekonomicznych i kulturowych tych społeczeństw. „czemu". że uwzględniają te najważniejsze i dlatego też zasługują na naszą uwagę. a w związku z powyższym także możliwości zaspokojenia przez ludzi. do których chcemy je zastosować. powinny: a) charakteryzować całość danego zbioru. jak: możliwość długotrwałej obserwacji oraz sprowadzalność do teoretycznych konstrukcji modelowych.4. Funkcje spełniane przez wskaźniki . jakie wynikają z przesłanek teoretycznych. jakie istnieją w poszczególnych regionach.. b) być wielowymiarowe w tym znaczeniu. chociaż dają się także zauważyć pewne zbieżności w wypowiedziach teoretyków i praktyków. ponieważ tylko na tej drodze można w pełni wydobyć zawarte w nich dane. czyli łatwość przystosowywania do doraźnych celów46.

10. tzn. ponieważ zarówno własne doświadczenia i obserwacje.Wskazywałem wcześniej na to. zdrowego rozsądku. domorosły doradca w obrębie swoich własnych czterech ścian. Zdrowy rozsądek zaś —jako ongiś pisał Engels — „ów wielce czcigodny. Do tego. jakie powinny być ich właściwości. gdy zajmujemy się zagadnieniami badań społecznych. że wskaźniki stosowane w naukach społecznych ukształtowały się — ogólnie biorąc — pod wpływem różnorodnych potrzeb. a nawet przeróżne autorytety. Zawodna jest też wiara w autorytety. 4) normatywne —jeżeli są stosowane jako pewne wielkości czy miary (standardy) umożliwiające np. wynikających z rozwoju tychże nauk. ochrony środowiska naturalnego i w tym podobnych sferach działalności. a tym samym umożliwiające ustalenie prognoz. aby mogły stanowić solidną podstawę wiedzy o postrzeganych zjawiskach. jak też ludzie żyjący ongiś na wszystkich etapach rozwoju cywilizacyjnego. ale i praktycznej. czym są omawiane wskaźniki oraz tego. 3) oceniające — umożliwiające szacunkowe określenie wartości rozmaitych programów i działań podejmowanych w dowolnych dziedzinach np. kulturalnej. Wymienione funkcje wskaźników nie wyczerpują oczywiście wszystkich funkcji. METODY BADAN 1. intuicji i autorytetów. przy potocznym ujmowaniu. jakie mogą się pojawić. które w nim istnieją. odwołują się na ogół do własnych doświadczeń i obserwacji. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych Zarówno współcześni ludzie wysokocywilizowanych społeczeństw. że własne. ponieważ nawet najbardziej autentyczne spośród znanych. Istniejąc wszakże spełniająone różne funkcje i to nie tylko w sferze poznawczej. są przecież uwarunkowane historycznie. skoro odważy się zapuścić w szeroki świat badań"47. jakie one spełniają. doświadcza wielu osobliwych przygód. 5) ostrzegawcze — ukazując różne tendencje. faktów. 58 1.Swoje opinie i twierdzenia opierają więc na mniej lub bardziej wątpliwych przesłankach. które pozwaląjąnam na lepsze zrozumienie tego. I z tego już choćby względu prezentacja problematyki związanej ze wskaźnikami społecznymi jest uzasadniana wtedy. nie są wcale niezawodną podstawą wiedzy o obiektywnej rzeczywistości. Wskaźniki spełniają zatem co najmniej następujące funkcje: 1) opisowe — umożliwiające ukazanie stanu rozwoju danego społeczeństwa czy środowiska albo też różnych systemów. jakości danych programów itp. Dlatego ich opinie —jeżeli nawet wybiegają daleko wprzód — nie mogą . przeważnie przypadkowe. są one wytworem określonego czasu i miejsca. które zachodzą w badanej sferze. 2) analityczne — pozwalające na uchwycenie przeobrażeń. żeby poznać rzeczywistość społeczną nie wystarczy również intuicja. Są to wszakże —jak sądzę ważniejsze funkcje. ustalenie stopnia realizacji danych celów.10. trendy i in. Wiadomo bowiem.1. jak też zdrowy rozsądek i intuicja. wyjaśnianiu i tłumaczeniu zjawisk społecznych lub przyrodniczych. ewentualne zmiany. jaką tworzy przyroda i społeczeństwo. oświatowej. doświadczenia lub obserwacje są zbyt pobieżne i fragmentaryczne. zakresie polityki społecznej.

Z tych to powodów każda z nauk odwołuje się do metodologii. „uniwersalnej" metody. Odnosi się to w szczególności do czynności badawczych. wyprzedzi tego. Laplace głosił. jak każdy proces poznawczy. zwłaszcza nowożytnej. że coraz bardziej wzrasta również znaczenie metod. ma dla nauki znaczenie nie mniejsze niż samo to odkrycie. celową i zamierzoną czynnością poznającego podmiotu. że poznanie metody. Przez metodę rozumie się na ogół system założeń i reguł pozwalających na takie uporządkowanie praktycznej lub teoretycznej działalności. . która ma prowadzić do określonego celu. aby można było osiągnąć cel. W historii nauki. kto biegnie po bezdrożu. Dla ukazania jej znaczenia posługiwał się jeszcze innym porównaniem: wskazując. Hegel i Comte. Bacon.Wszelka zaś działalność. Podobnie jak działalność praktyczna. Celem tej nauki jest poszukiwanie i badanie przydatności poszczególnych metod stosowanych w procesie naukowego poznania. Toteż potoczne sposoby ujmowania i interpretowania zjawisk obiektywnej rzeczywistości — tzn. tej. oświetlającej wędrowcowi drogę w ciemnościach. która istnieje niezależnie od człowieka — nie wystarczają ani w naukach przyrodniczych. za pomocąktórej dałoby się poznać cały świat i która by jednocześnie miała charakter metody niezawodnej. dotyczących badanych faktów.2.in. Bacon. tak też i aktywność poznawcza. to jest w najkrótszym czasie i przy najmniejszym nakładzie sił i środków. jest świadomą. zmierzających do poznania danych faktów lub zjawiska w sposób zapewniający maksymalny stopień efektywności. Nic zatem dziwnego. czyli do nauki zajmującej się problemami związanymi z budową jej twierdzeń i teorii oraz ze zbieraniem danych.one przewidywać. Dlatego każda z nauk dążąc do uchwycenia obiektywnych prawidłowości badanych zjawisk musi opierać się na takich podstawach. Ponadto wraz z rozwojem specjalizacji wiedzy wzrasta też ilość stosowanych metod. przyczynia się do powstawania coraz to nowych metod badawczych. że nawet człowiek kulawy. ani tym bardziej tłumaczyć wszystkich zdarzeń. który porównywał ją do latarni. Fr. 59 1. Autorami różnych pomysłów dotyczących teorii metodologicznych byli tak wybitni filozofowie. Ich ilość rośnie wraz ze zwiększającymi się możliwościami bardziej dogłębnego wnikania w prawidłowości zjawisk świata. do jakiego się świadomie zmierza. jaką posłużył się dany uczony dokonując jakiegoś ważnego odkrycia. Na doniosłą rolę metody w tworzeniu obrazu świata wskazał m. zwanego metodologią. jako czynność teoretyczna. Kartezjusz. La Mettrie. jak np.10. Pojęcie metody i jej związek z teorią Proces badawczy. jak też sposobów ich interpretacji i uogólnień. jakie mają miejsce w obrębie rzeczywistości społecznej lub ogólnej — w świecie. Kant. ani w naukach społecznych. powinna być sterowana metodycznie za pomocą określonych reguł i wskazań determinujących i kontrolujących postępowanie człowieka. mieliśmy do czynienia z wieloma próbami poszukiwania jakiejś jednej. a widocznym tego przejawem jest wyodrębnienie się specjalnego działu w filozofii. jeśli idzie po drodze. które są niezawodne i pozwalająna wysunięcie logicznie zasadnych wniosków. Podobnie A.

tzn. Po drugie — metoda jest określona i wyznaczona przez charakter badanego przedmiotu. jakimi w danej sytuacji historycznej dysponujemy.Upatrując takiej właśnie metody uniwersalnej np. użyteczność i charakter. podmioty poznające) i narzędzia badawcze. Bowiem ich znajomość pozwala na metodologicznie zasadne ujmowanie zjawisk przyrody i społeczeństwa oraz na takie ich badania. 61 Istotną cechą metody jest jej celowość. Po pierwsze — metoda opiera się na obiektywnych prawidłowościach (i jest z nich wyprowadzona). najlepszą oraz w pełni 60 wystarczającą. A po trzecie — metody zależą od środków badania. W rzeczywistości jednak proponowane przez nich metody badań nigdy nie były absolutnie dowolne w tym znaczeniu. szerzej — poznania — zalicza się — jak wiadomo — ludzi (tzn. rodzaj. zatem pośrednio metoda badania jest uzależniona dodatkowo od aktualnie osiągniętego stanu kultury i techniki danego społeczeństwa. lecz wyrazem prawidłowości odnoszących się do przyrody i społeczeństwa. ponieważ każda metoda badań jest zawsze systemem reguł. neopozytywistyczna zasada „oszczędnego myślenia". które opisują przedmiot badania czy poznania oraz są sformułowane w postaci odpowiedniej teorii. określonych tylko za pomocą dowolnie obranych zasad postępowania takich. Obiektywny charakter metody naukowej wynika stąd. Dzieje się tak dlatego. jak np. jak i narzędzia badawcze są zawsze produktem określonego rozwoju cywilizacyjnego. Otóż zarówno ludzie. wskazań i przepisów potrójnie uwarunkowanym. dedukcji. uzewnętrzniając tym samym rolę czynnika subiektywnego w wyborze i preferowaniu jakiejś metody. a narzędzia badania są określone przez możliwości techniczne człowieka. ze strony teorii naukowej. nie traktuję jej jako zespołu reguł dowolnie tworzonych przez uczonego w celu ułatwienia badań. Wziąwszy pod uwagę wieloczynnikowe uwarunkowania metody. Dlatego też raczej „wymyślali" proponowane przez siebie metody i traktowali je jako coś samodzielnego. można rozpatrywać ze względu na owe trojakie uwarunkowania. Do środków badania. niezależnego. Inaczej mówiąc: cele poznawcze. przyrodniczych i społecznych. jaki sobie stawiamy. w krytycyzmie i dialektyce pojęć wspomniani filozofowie wychodzili z przekonania o możliwości dokonywania w zasadzie arbitralnego wyboru metody badania i uznania jej za jedyną. indukcji. że były po prostu arbitralnym zbiorem reguł. Ponieważ zaś podmiot badający jest sam zdeterminowany przez wiele różnych czynników. ani też jako zbioru kategorii czysto subiektywnych. które w rezultacie zapewnia uzyskanie poprawnego i możliwie wiernego obrazu świata. że metody są środkiem umożliwiającym zrealizowanie tego celu. czy pragmatyczna „zasada użyteczności" itp. w analizie. Tak więc metodę badania. jakie zbliżają nas krok po kroku do zamierzonego efektu. podmiotu i narzędzi badania. o jakie nam chodzi nie są na ogół . że metoda badania i poznawania rzeczywistości może być tylko wtedy naukowa i prawidłowa. skutecznością i kolejnością. Cele te bywają różnorodne i są zazwyczaj osiągane za pomocą ściśle określonych operacji. oderwanego od całokształtu teorii i praktyki. Uważam. Wynika to z faktu. a ściślej mówiąc jej wybór. które zostały poznane i wyartykułowane przez ludzi48. syntezie. gdy odzwierciedla obiektywne prawa danej rzeczywistości. Przeprowadzenie tych operacji jest poprzedzone na ogół rozważaniami nad ich rodzajem. że leżące u jej podstaw „kategorie myślenia" nie są wyłącznie środkami pomocniczymi wymyślonymi przez człowieka.

że metoda naukowa. jakie podejmujemy w czasie badania zjawisk społecznych. Każde bowiem prawo naukowe. Prawo naukowe stwarza więc obiektywne warunki dla ukształtowania się odpowiedniej metody naukowej. Zależność ta obowiązuje zarówno dla relacji między metodą a teorią. stanowi odpowiednią postawę dla formułowania metody. jak należy myśleć i postępować przy badaniu odpowiedniej dziedziny rzeczywistości. czy nawet skomplikowany system operacji. . że opracowanie nowej metody naukowej staje się jednocześnie zalążkiem odpowiedniej teorii i na odwrót. ukazując i odzwierciedlając istotę jakościowej i ilościowej charakterystyki przedmiotu i praw jego rozwoju. W pewnym sensie można powiedzieć. a także skutki działania tej prawidłowości. a metody — kierowania celowymi czynnościami człowieka. tj. Żadna bowiem teoria nie pojawiła się dotąd bez udziału odpowiedniej metody. której szczególnym przypadkiem jest zależność między prawem naukowym a regułą. wskazujemy tym samym na ich oddziaływanie wzajemne na siebie. a metoda — proskrypcyjny. że wraz z teoriądana jest już także metoda w gotowej postaci. Co się tyczy różnicy między teorią a metodą. ma charakter obustronny. aby określone za jej pomocą systemy operacji prowadziły zawsze do zamierzonych rezultatów. Zależność między metodą a odpowiadającą jej teorią. Dlatego też można powiedzieć. ale nie tworzy jej automatycznie. co jest w rzeczywistości wskazuje zarazem na to. Od metody wymaga się. 62 Jedność — pomimo różności — metody i teorii. Teoria. na który składają się wypracowane w praktyce naukowej na podstawie poznanych prawidłowości swoiste sposoby oraz indywidualne pomysły działania teoretycznego i praktycznego. Teoria ma więc charakter deskrypcyjny. Ukazując związek wzajemny między metodą a teoriąjako jedność. Prawo naukowe staje się tylko wówczas bazą dla odpowiedniej reguły postępowania. wzajemny. gdy ukazuje ono w sposób wyraźny niezbędne warunki dla realizacji obiektywnej prawidłowości. odzwierciedlając to. tym większą ilość reguł można z niego wywieść. jaką ona wyraża. Im większy jest zakres warunków realizacji prawa naukowego. Ważną rolę w formułowaniu metody odgrywa też czynnik subiektywny. jak i dla relacji pochodnej między regułą a wypowiedzią prawa danej teorii. Warunkiem spełnienia postulatu adekwatności jest istnienie obiektywnej zależności między określonym stanem rzeczy a jego poznaniem w postaci odpowiedniej teorii. współwystępujące i wzajemnie na siebie oddziaływające strony poznania obiektywnej rzeczywistości. prawo powszechnego ciążenia z jednej strony opisuje i wyjaśnia zjawiska astronomii i mechaniki. Tak np.. że metoda i teoria stanowią dwie nierozerwalnie ze sobą związane. Ścisły związek między metodą a teorią albo między prawem a regułą nie oznacza. że zasadniczym celem teorii jest odzwierciedlenie rzeczywistości. to teoria potwierdzona przez praktykę i dająca się stosować do podejmowania nowych badań naukowych lub do nowej działalności przekształcającej świat. jeżeli tylko są spełnione odpowiednie warunki początkowe określające jej stosowanie. znajduje swój wyraz w regulatywnej funkcji praw naukowych. a z drugiej — stanowi narzędzie metodologiczne dla rozwiązywania licznych problemów z zakresu wymienionych dyscyplin naukowych.osiągane poprzez dokonanie jednej czynności badawczej. to praktycznie sprowadza się ona do tego. ujmowana jako jedność dialektyczna. ale przez ciąg operacji. aby spełniała postulat adekwatności. Jedność teorii i metody rozumie w ten sposób.

tzn. W tym także przejawia się przewaga czy „pierwotność " teorii w porównaniu z metodą. 1. jest m. tego. nauki filozoficznej o metodach poznania i przekształcania rzeczywistości albo ściślej nauki badającej metody badań naukowych. tzn. g) ekonomiczności. f) niezawodności.tzn. 63 e) owocności.10. aby wykluczała dowolność stosowania odpowiednich zasad regulatywnych. a tym samym i lepiej realizuje wymogi. d) skuteczności. c) ukierunkowania. że nie każda ze znanych i stosowanych metod w działalności poznawczej i praktycznej spełnia wszystkie wymienione postulaty. czyli aby była podporządkowana określonemu celowi. aby cechowała ją powszechna zrozumiałość i rozpoznawalność. które wskazują. na ich stopień ogólności. jakie jej stawiamy. jest przede wszystkim uzależniona od tego. Wartość metody. Rola czynnika subiektywnego ujawnia się więc także w dokonaniu wyboru jednej z konkurujących ze sobą teorii i uczynienia z niej „obiektywnej bazy" dla wypracowania odpowiedniej metody. pobocznych.3. b) jednoznaczności. sądu poznawczego. adekwatnie) odzwierciedla obiektywną rzeczywistość.in. jak powinno przebiegać myślenie i działanie w procesie poznawczym.by pozwalała osiągnąć zamierzone rezultaty przy najniższym stopniu zużycia odpowiednich środków i czasu. Dotychczas jednak nie ma wyczerpującej ipoprawnej klasyfikacji takich metod z powodu niezadowalającego stopnia zaawansowania samej metodologii oraz ze względu na zbyt duże różnice w rozwoju poszczególnych metod badań naukowych. aby doprowadził on do nowego wiarygodnego rezultatu — tzn. czyli tego aby była w stanie dostarczać oprócz zasadnych rezultatów jeszcze innych. wyrażającej się w zabezpieczeniu realizacji zamierzonego celu. klasyfikacja znanych metod poznania naukowego. Jednakże daje się zauważyć. jakiemu służą posiadaną strukturę oraz przedmiot poznania. Typologia metod Jednym z podstawowych zasad metodologii ogólnej. polegającej na tym. . przy czym dokonane są one w oparciu o d o w o 1 n i e obrane podstawy klasyfikacji. Biorąc powyższe pod uwagę można spotkać się z koncepcjami dzielenia metod ze względu np. że w metodzie zawarte są twierdzenia danej teorii przekształconej w reguły i przepisy. której miernikiem jest jej skuteczność. tj. by zabezpieczała uzyskanie zamierzonego rezultatu w maksymalnie wysokim stopniu prawdopodobieństwa. jak dalece leżąca u podstaw danej metody teoria prawidłowo (tzn. tym więcej spełnia wspomnianych postulatów. lecz nie mniej ważnych dla tej samej lub innej dziedziny nauki. że im bardziej rozwinięta i lepiej opracowana jest jakaś metoda. Od poprawnej metody naukowej oczekuje się spełnienia wymogów: a) jasności.Zależność metody od teorii przejawia się w tym. ce 1. Pomimo to spotyka się w literaturze poświęconej tej problematyce rozmaite podziały metod. Wiadomo.

zaś obserwacja. Przyjmując istnienie metody uniwersalnej można też mówić o najogólniejszej metodzie. metod ogólnych. która polega na tym. mając na myśli taką która może być wykorzystywana do realizacji badań podejmowanych przez każdą naukę szczegółową w odniesieniu do dowolnego zjawiska. W dalszej kolejności można by wymienić metody porównania. . które można uporządkować ze względu na stopień ich ogólności. metody są szeroko stosowane tylko na poziomie poznania teoretycznego. natomiast metoda aksj oma tyczna. wyróżnić metody służące uzyskiwaniu nowych sądów poznawczych oraz metody działania techniczno-produkcyjnego lub przydatne do działań w sferze społecznej. analizy. Ponadto różnice pomiędzy metodami ogólnymi a metodami szczególnymi sprowadzają się do tego. Przez ogólność metody rozumie się tutaj zakres i powszechność jej stosowalności. obserwacji. że charakterystyczną cechą pierwszych z nich — w przeciwieństwie do drugich — jest ich uniwersalność. a nie w matematyce. 64 A rezultatem ich dociekań i badań są rozmaite metody. Tak np. Jednak ostry podział metod na podstawie omawianej zasady jest niemożliwy. w socjologii — w postaci teorii rozwoju społeczeństwa.Podział metod ze względu na stopień ich ogólności jest dość ważny z punktu widzenia badań naukowych. praktycznie biorąc. i po drugie — są wykorzystywane tylko na niektórych szczeblach procesu poznania (np. w astronomii — w postaci teorii genezy i rozwoju układów gwiezdnych. jakim mają służyć. tj. nie znajduje zastosowania w biologii i medycynie. Wyróżnia się przy tym metody ogólne oraz metody szczegółowe. zakłada na ogół jednocześnie jej poznanie i tym samym przyczynia się do wzbogacenia teorii. Metody badawcze dzieli się również ze względu na cele. porównanie i pomiar — przede wszystkim na poziomie poznania empirycznego). Niemniej jednak można w zależności od tego. do jej poznawania lub do obu tych celów łącznie. ponieważ — z jednej strony — wszelkie celowe przekształcanie jakiejś np. struktury społecznej. obserwację i eksperyment szeroko stosuje się w biologii i medycynie. eksperyment. Różnica między metodami filozoficznymi a metodami nauk szczegółowych polega na tym. które daną metodę mogą z powodzeniem stosować. że metody ogólne. syntezy i eksperymentu. idealizacja. zwanych także filozoficznymi. jakiemu z tych celów dana metoda przede wszystkim i pierwotnie służy. filozoficzna zasada historyzmu konkretyzuje się w biologii w postaci ewolucjonizmu. których stosowalność jakkolwiek bardzo rozległa jest jednak ograniczona określonymi założeniami. wykorzystywana przez matematykę. że włączają się one do poznania naukowego we wszystkich jego sferach i konkretyzują się w poszczególnych naukach. Wymienione wyżej metody tworzą grupę tzw. formalizacji itp. po pierwsze — nie znajdują zastosowania we wszystkich obszarach wiedzy (np. o stopniu ogólności świadczy ilość nauk szczegółowych. Oczywiście z grubsza można wyróżnić metody służące: praktyce czyli przydatne do przekształcania rzeczywistości. Problem znalezienia takiej uniwersalnej metody zaprzątał umysły uczonych w ciągu całych niemal dotychczasowych dziejów kształtowania się refleksji metodologicznej począwszy od Arystotelesa aż do naszych czasów. W klasyfikacji metod ze względu na stopień ogólności na czołowym miejscu znajdują się metody „matematyczne" i „cybernetyczne". — a z drugiej — zamierzenia poznawcze są na ogół realizowane poprzez celowo dokonywane przekształcenia. Na tej zasadzie każda z metod może zostać podporządkowana innemu celowi i stosowana do różnych dziedzin rzeczywistości.

W rzeczywistości należałoby raczej mówić o tym. analiza i synteza.65 Ze względu na przedmiot poznania da się podzielić metody na takie. są uogólnione. że podział na metody empiryczne i teoretyczne spełnia w pewnym stopniu postulat rozłączności. łatwo bowiem zauważyć.informacji o badanych zjawiskach dzięki przeprowadzaniu obserwacji. sprzężone wzajemnie i zjednoczone pewną wspólną myślą — ideą teorii. redukcyjne. za pomocą których wypowiada się prawa rządzące jakąś sferą zjawisk. formalizację i metodę aksjornatyczną. które można stosować do badania realnie i obiektywnie istniejących przedmiotów. to okaże się lepsza od dotychczas proponowanych. Ten podział wydaje się najbardziej naturalny i jednoznaczny. metoda modelowania. świadczących o osiągnięciu przez naukę wyższego stopnia roz-woju. porównanie. Istnieją jednak takie metody badania. z góry założonego celu badań naukowych. ponieważ w ramach współczesnych badań metodologicznych zbyt niewiele można uzyskać informacji o strukturach poszczególnych metod naukowych. Na płaszczyźnie empirycznej rozwija się proces gromadzenia faktów. Pierwsza grupa metod służy do poznawania i przekształcania obiektów przyrodniczych oraz różnych struktur społecznych. jeśli stanie się kiedyś możliwa. Metody te tworzą poniekąd trzecią grupę metod badawczych. schematów lub wykresów. jak obserwację. metoda historycznego i logicznego poznania naukowego.). do drugiej zaś — konkretyzację. indukcja i dedukcja. a inne — na płaszczyźnie poznania teoretycznego. pomiarów itp. . prawidłowości jej rozwoju i charakteru organizacji można wyróżnić dwie podstawowe płaszczyzny nauk: empiryczną i teoretyczną. że niektóre metody przeważają na płaszczyźnie poznania empirycznego. pomiar i eksperyment. ani teoretycznego. dedukcyjne. Tworzy się tu pojęcia. metody semiotyczne). a trzecia analizy i syntezy języków naukowych. w postaci odpowiednio sformułowanych teorii naukowych. Inny rodzaj klasyfikacji metod uzyskuje się ze względu na strukturę poznania naukowego49. jak abstrahowanie. porównanie lub doświadczenie myślowe odgrywająteż pewną rolę w badaniach teoretycznych. stosuje się inną grupę ogólnych metod poznania — a mianowicie grupę metod badania empirycznego oraz grupę metod badania teoretycznego.Tutaj pojęcia i sądy. Podział metod ze względu na ich strukturę jest jak dotąd mało realny. Dla badań dokonywanych w ramach każdej z wymienionych płaszczyzn nauki — dla określonego. bez których nie można się obejść ani 66 na poziomie poznania empirycznego. tj. a nadto formuje się prawa empiryczne w oparciu o proste uogólnienie obserwowanych prawidłowości i zależności. druga grupa obejmuje metody myślenia (np. Te dwie grupy metod dają się stosunkowo ostro odróżnić od siebie tak. do badania sposobów myślenia i do badania tworów językowych (tzn. Na podstawie analizy historycznego rozwoju nauki. które stają się powszechnie stosowanymi w języku nauki. Być może jednak w przyszłości taka klasyfikacja metod badań. dokonuje się pierwotnej systematyzacji nauki w postaci tablic. porównań. idealizację. przydatnych w równej mierze w poznaniu empirycznym i teoretycznym. że np. sztucznych i sformalizowanych. Do pierwszej z nich zaliczymy takie metody. aksjomatyczne itp. zaś idealizacja i formalizacja w badaniach empirycznych. Na płaszczyźnie teoretycznej uzyskuje się głębszą i doskonalszą syntezę nauki.

Optymizm ten wynika stąd. J. Jednakże coraz powszechniejsze staje się przekonanie. związanych z realizacją badań poprzez przyjętą metodę w znaczeniu szerokim. w których są one stosowane. ukazują bowiem nie tylko różnice pomiędzy poszczególnymi metodami. Wszystko to doprowadza do przekonania o możliwości i potrzebie kompleksowego stosowania metod. którą można określić. oparte zresztą o praktykę badań naukowych. czyli takich powtarzalnych i systematycznie uporządkowanych sposobów postępowania. wykorzystuje się te same metody. acz nie zawsze w ten sam sposób i takim samym stopniu. Z drugiej jednak strony próby klasyfikacji metod. jakkolwiek obarczone wadami. to próbuje się — często skutecznie. Ale jeśli niektóre z metod stosowane w jednej dziedzinie wiedzy jeszcze nie dadzą się stosować w innej. nie tylko w języku potocznym. gdy staramy się ogólnie określić charakter i zakres danych badań. które umożliwiają nam realizację zamierzonego celu.10. na badanie terenowe. należy podkreślić ten fakt. rozprzestrzeniać tę metodę na inne obszary wiedzy i na inne nauki szczegółowe. O metodzie badań wszerokim znaczeniu mówimy wówczas. oceny zebranych danych itp. w przyrodoznawstwie i humanistyce. spełniają określone zadanie w praktyce poznania naukowego i w metodologii. 67 1. co będzie wymagało odwołania się do szeregu metod w węższym znaczeniu. o metodzie monograficznej. iż w jednym i drugim obszarze nauk. to istnieje dość duże prawdopodobieństwo tego. jako „ekspansję metod naukowych". ich specyfikę. czyli społecznych. czynnościach badawczych. analizowania itp.Wreszcie można również spotkać podział metod badawczych ze względu na charakter nauk. ich opracowania itp. W takim znaczeniu używamy terminu „metoda".4. to musimy rozstrzygnąć szereg zagadnień szczegółowych dotyczących zbierania materiału. Zaobserwowano po prostu. że w dziejach nauki stwierdza się działanie pewnej prawidłowości. Tak pojęte metody mogą być szeroko i wąsko rozumiane50. Podsumowując rozważania dotyczące metod badawczych. O metodzie w węższym znaczeniu mówimy wtedy. że w przyszłości będzie to możliwe. tzn. Słowa „metoda" i „technika" są jednak. metodzie dokumentów osobistych itp. często używane wymiennie. Mówi się np. mówiąc np. że nie ma — jak dotąd — klasyfikacji metod. które starano się ograniczyć przez użycie słowa „technika". tam wszędzie gdzie chodzi właśnie o szczegółowe zagadnienia dotyczące sposobu zbierania danych. Jeżeli zdecydujemy się np. gdy określamy powtarzalne sposoby rozstrzygania przeróżnych konkretnych zagadnień. o metodzie historyczno-porównaw-czej. doboru badanych. Metody i techniki badań Aby rozwiązać dowolny problem teoretyczny lub praktyczny trzeba dokonać wyboru odpowiedniej metody badań. Wieloznaczność terminu „metoda" rodzi wiele niedogodności. Sposób stosowania poszczególnych metod w różnych dziedzinach nauki zależy od specyfiki danej nauki. ale też dzięki konfrontacji ich ze sobą wzajemne przenikanie się metod. że jeżeli jakaś metoda daje zadowalające rezultaty w badaniach jednej dyscypliny nauki. Tak więc wyróżnia się metody nauk przyrodniczych wyłączając nauki techniczne oraz metody nauk humanistycznych. poszukiwania kompleksowej metody badań naukowych w postaci ich uogólnienia. o „technice" lub „metodzie " — obserwacji. wywiadu. skalowania.. braki poszczególnych metod i ich ograniczoność. Szczepański . jaka spełniałaby wszystkie wymogi stawiane podziałowi logicznemu. sprawy.

będziemy mieli na myśli zespół czynności związanych z różnymi sposobami przygotowania i przeprowadzania badań społecznych"51. Dlatego mówiąc. a pewną próbą jego przezwyciężania była—jak sądzę — filozofia pozytywistyczna. o technikach badawczych. „empiryzm logiczny"52. jak np. ale wymaga upowszechnienia takiego rozumienia wymienionych słów. jakie uzyskujemy poprzez wymienione badania. Na czym polega ów „kompleks humanistów"? Otóż pod wpływem efektownych osiągnięć nauk matematyczno-przyro-dnicznych czy technicznych. 68 1. możemy zaobserwować także przeróżne próby „unauko-wiania" poszczególnych dyscyplin omawianej kategorii. W kolejnych częściach zajmiemy się metodami i technikami stosowanymi w badaniach społecznych.proponował ongiś stosowanie tych słów w następujących znaczeniach. P. Chcę jedynie poddać krytycznej ocenie tylko niektóre próby pozornych działań w tym zakresie. RYGORYZM I ANARCHIZM METODOLOGICZNY 1. metodzie introspekcji itp. Ossowski. Weber. co można by nazwać „kompleksem humanistów". Lecz w ramach tak określonych metod możemy stosować technicznie różne sposoby badania . a więc zarówno przy omawianiu sposobów zbierania danych w badaniach społecznych jak też przy prezentacji zasad analizy danych. zwłaszcza ukształtowana w jej obrębie neopozytywistyczna koncepcja nauki.11. uściślenie terminologii stosowanej w tych naukach czy też modelowych analiz. metodzie indukcyjnej. że owe próby podejmowano pomimo zdecydowanych przestróg w tym względzie wypowiadanych przez tak wybitnych przedstawicieli humanistyki. Ukazanie problemu Dążenie do nieustannego doskonalenia metodologii nauk społecznych jest niewątpliwie pożyteczne i wynika w poważnym stopniu z chęci stałego korygowania stosowanych metod i technik badawczych.1. Zauważamy..dla każdej z nauk. . przynajmniej w obrębie metodologii. Pod wpływem wspomnianego kompleksu oprócz uzasadnionych i rzetelnych wysiłków zmierzających do rozwoju metodologii nauk humanistycznych poprzez wypracowanie zasad ilościowych badań zjawisk społecznych.. postulująca m. M. można dostrzec także pewne przedsięwzięcia będące —jak się zdaje — następstwem czegoś.. W tym znaczeniu mówimy o metodzie dialektycznej. wskazujących pewne sposoby postępowania badawczego. nie liczące się z ich specyfiką. zaczął z wolna narastać kompleks niższości u humanistów. Konsekwentne stosowanie terminu „metoda" i „technika" w różnych znaczeniach jest oczywiście możliwe...in.11. Sorokin czy St. W podjętych rozważaniach nie zamierzam więc występować przeciwko pożytecznym — wskazywałem wcześniej — próbom doskonalenia metodologii nauk społecznych. jakie zaznaczyły się od XIX w. dla wyeliminowania ewentualnych nieporozumień: „Nazwy „metoda" używamy dla oznaczenia kompleksów dyrektyw i reguł opartych na założeniach ontologicznych. Ale w realizacji tej poniekąd naturalnej skłonności charakterystycznej przecież.

Spinozy. Durkheim. 69 I chociaż każde z wymienionych zjawisk wynika z tej samej skłonności do unaukowiania socjologii za wszelka cenę. dla podkreślenia naukowości przedstawianych dociekań. 3) w tzw. że pierwsze próby matematycznego ujmowania zjawisk będących przedmiotem badań socjologii były podejmowane przez V. Tego rodzaju tendencje spotykamy u Kartezjusza. że naukowy charakter ma tylko to. Wskazywali na to m. że analizowanie zjawisk społecznych w kategoriach matematyki pozwala na nieco inne spojrzenie na badane zjawiska. testomanii. Zjawisko to zdaje się wynikać co najmniej z dwóch powodów: a) z wiary. możliwości. zmian. 2) w swoistym kulcie dla cybernetyki. zwłaszcza u humanistów. iż m. określanie trendów ewentualnych przeobrażeń itp. Dilthey. kiedy np. stwarzają poniekąd szczególne warunki do fetyszyzacji tej nauki. ich mierzenie. że jest to nauka nam najbliższa. Newtona i innych uczonych. Przypomnijmy. Upatrujemy je głównie w następujących zjawiskach: 1) w bałwochwalczym stosunku do matematyki. ze względu na swoistość każdego z nich. która — podobnie jak inne nauki społeczne — nie jest i ze względu na swoją specyfikę nie może być nauką wysoce sformalizowaną.11. Upatrywanie w matematyce wzoru idealnego dla innych nauk ma za sobą długą historię. co występuje powszechnie. jak to pisano kilka wieków temu. jakie daje matematyka nie musi jednak prowadzić zawsze do fetyszyzacji tej nauki. empirycznymi danymi oraz 5) w udziwnionym żargonie pseudonaukowym. skrywający jej formułkami własne niedostatki intelektualne.in. mianowicie: do jakich granic można matematyzować socjologię. ustalanie współzależności stanów ilościowych i jakościowych. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych Bałwochwalczy stosunek do matematyki. iż są one modo lub ordine geometrico demonstrata. Nie ulega oczywiście wątpliwości.in. ale również z tego względu. co da się zmierzyć. którzy ulegli temu fetyszowi nie dodają wprawdzie do tytułów swych rozpraw. Weber. Znaniecki i in. brak metodologicznej rzetelności czy też nawet zwykłej . Jednak swoisty urok mate-matyzacji socjologii przejawiający się w osobliwej efektowności matematycznych analiz. Korzystanie z możliwości poznawczych. to jednak trzeba przyjrzeć się im oddzielnie. 1. Ale w związku z powyższym pojawia się jednak istotny problem.Skoncentrujmy się zatem na próbach „unaukowienia" socjologii nie tylko dlatego. Ale pomimo tego w znacznie bardziej wyrafinowany sposób nadużywają matematyki. Pareto. a więc określić liczbowo oraz b) z nikłej znajomości matematyki. Współcześni uczeni. czy też prezentacji różnych problemów w postaci równań itp.2. poprzez socjologię właśnie przenikają one do innych nauk społecznych. Umożliwia np. 4) w przesadnej pogoni za tzw.

70 uczciwości badawczej, starają się równocześnie wywrzeć określone wrażenia na czytelniku. Na skutek wspomnianej fetyszyzacji matematyki pojawiają się w socjologii skłonności do tzw. ąuantophrenii czy metrophrenii — jak to ujmował P. A. Sorokin53. Pojawia się to właśnie w bezkrytycznym odwoływaniu się do pojęć matematyki, w złudnym stosowaniu metod numerycznych do zjawisk nie dających się wcale jednoznacznie zmierzyć, w nadużyciu teorii grafów, metod skalowania, metod statystycznych itp. Ma to na celu raczej „sprawianie wrażenia" na czytelnikach zwłaszcza tych, którym matematyka przysparza trudności, niż rzeczywiste unaukowienie socjologii czy pogłębienie wiedzy o zjawiskach społecznych. Maniakalne wręcz niekiedy dążenia do ma-tematyzacji socjologii służą też czasem do ukrywania nikłości osiągnięć poznawczych, jak to nie bez racji zauważył S. Andreski54. Pod wpływem bałwochwalczego stosunku do matematyki pojawiło się m.in. takie zjawisko: umiejętność wyliczenia testu Chi-kwadrat czy współczynników korelacji dowolnie dobranych faktów. Stało się ono dla wielu swoistym kryterium naukowości. Oczywiście zdajemy sobie sprawę z faktu, że korzystanie z matematyki w socjologii, czy też w innych naukach społecznych, może przyczynić się do wzrostu naszej wiedzy o badanych zjawiskach i do doskonalenia metod badań społecznych, a w tym również do rozwoju danej nauki. Nie chodzi zatem o eliminację matematyki z socjologii, ale o takie stosowanie jej pojęć i metod, które będzie wolne od wszelkiego fetyszyzowania, jak również od prezentowania przeróżnych banałów w matematycznej szacie dla nadania im rzekomo bardziej „naukowego" charakteru. Warto też przypomnieć, że społeczna rzeczywistość jest zbyt bogata, aby można było ją wyrazić za pomocą nawet złożonych formułek matematycznych, a choćby najbardziej wszechstronne analizy nie zastąpią nie mniej ważnych w tym względzie jakościowych analiz.

Kult cybernetyki. Kult, o jakim wyżej mowa, jest ściśle związany z bałwochwalczym stosunkiem do matematyki. Przejawia się on w rozmaitych próbach „systemowych" czy „modelowych" ujęć zjawisk społecznych w kategoriach cybernetyki, czyli nauki zajmującej się m.in. badaniem różnych układów, jakie cechuje znaczny stopień samosterowalności, a za takie układy uważa się także żywe organizmy i społeczności. Istotnym elementem cybernetyki jest modelowanie, tzn. konstruowanie układów możliwie mało skomplikowanych, mających podstawowe właściwości podobne do tych, jakie ma przedmiot, którego uproszczonym odzwierciedleniem jest dany układ, czyli model. 71 Niewątpliwie modelowanie pozwala na lepsze dostrzeżenie istotnych powiązań strukturalnych czy funkcjonalnych danych przedmiotów. Im bardziej wszakże przedmioty te są złożone, tym większa trudność z ich modelowaniem, ponieważ nie można całego ich bogactwa zmieścić w modelu i trzeba ograniczyć się po prostu do ich najbardziej typowych, czyli banalnych właściwości. Dlatego

modelowanie daje na ogół skromne efekty odkrywcze, choć jest pożyteczne, np. ze względów dydaktycznych, ponieważ pozwala na lepszą prezentację tego, co chcemy przekazać innym. Przypomnijmy, że próby uproszczonych ujęć różnych tworów biologicznych, technicznych czy społecznych były podejmowane w dość odległych czasach, np. przez Kartezjusza, La Mettrie, Condillaca i in. i nie były one nigdy zbyt obiecujące poznawczo, ponieważ ukazywały jedynie mechaniczne powiązania i zależności55. Z tych więc względów trudno też obecnie przeceniać zalety modelowania, zwłaszcza że dotychczasowe efekty nie okazały się wcale rewelacyjne. Testomania. Przecenianie możliwości poznawczych testów — to jeden z osobliwych problemów metodologicznych dzisiejszej socjologii oraz psychologii społecznej — na jaki trafnie wskazywał P. A. Sorokin56. Jego zdaniem nasz wiek stał się poniekąd wiekiem „testokracji", ponieważ od 1905 r., w którym opublikowano pierwsze testy inteligencji, opracowane przez A. Bineta i Th. Simona pojawiła się swoista „epidemia " przeróżnych testów, za których pomocą usiłowano ustalić nie tylko stopień inteligencji, ale również szereg danych dotyczących osobowości poszczególnych ludzi. Tak doszło do opracowania m.in. testów pozwalających rzekomo na ustalenie różnych cech osobowości, biegłości, uzdolnień, cech przywódczych, normalności i anormalności psychicznej, skłonności i upodobań, lojalności i wywrotowości itp. Zjawisko to nasiliło się jeszcze bardziej od kiedy wynaleziono wariograf, czyli tzw. wykrywacz kłamstwa, uchodzący w powszechnym mniemaniu za urządzenie umożliwiające weryfikację wypowiedzi badanych osób. W rzeczywistości znane i stosowane aparaty tego typu rejestrująjedynie różne procesy fizjologiczne, jakie zachodzą w organizmie żywego człowieka pod wpływem określonych bodźców, jakimi są m.in. „pytania drażniące". Nie są one jednak w stanie przesądzić o tym, czy i w jakim stopniu zarejestrowane zmiany fizjologiczne pozostają w przypadku każdego osobnika w ścisłym związku z przeżyciami psychicznymi. Nie stwierdzająwięc w sposób jednoznaczny istnienia korelacji między np. poczuciem winy i kłamstwem dla uniknięcia odpowiedzialności, a określonymi zmianami fizjologicznymi, jakie zostają zarejestrowane przez wariograf, ponieważ nie każdy człowiek reaguje identycznie na testy stosowane przy tych badaniach. 72 Jednak pomimo tego — o ograniczonych możliwościach badań wariogra-ficznych wiadomo teoretykom i praktykom — ich stosowanie w wielu krajach wyszło poza sferę kryminalistyki. W USA testy wariograficzne są stosowane przy ustaleniu prawdomówności osób deklarujących wysokość poniesionych szkód w zakładach ubezpieczających, składających oświadczenia podatkowe, a nawet urzędników, deklarujących — lojalność pracodawcy. Już Montaigne spostrzegł — co przypomina Sorokin — że człowiek jest tak zdumiewająco próżną, płochą i chwiejną istotą, iż trudno o niej wypowiedzieć jakiś pewny czy jednolity sąd. Ujmując ten problem w sposób bardziej uczony współcześni psychologowie wskazują także na psychiczną niepowtarzalność każdego indywiduum, potwierdzając tym samym tezę o trudności formułowania pewnych i jednolitych sądów dotyczących świadomości jednostek i grup ludzi oraz ich reakcji i zachowań. Pomimo więc występowania pewnych typowych cech dla poszczególnych kategorii społecznych, dających się uchwycić w badaniach testowych, cechy te są niekiedy tak dalece modyfikowane przez różne indywidualne właściwości poszczególnych osobników oraz sytuacji, w jakich badania są przeprowadzane, że uzyskane na tej drodze dane pozwalają jedynie na wysunięcie

bardzo ostrożnych hipotez. Natomiast opieranie na nich wszelkich kategorycznych wniosków jest po prostu nieuzasadnione. Przesadna pogoń za „empirycznymi danymi". Danymi nazywamy wszelkie wiadomości, zarówno o charakterze ilościowymjaki jakościowym, dotyczące interesujących nas zdarzeń, procesów, faktów. Mogą być one uzyskiwane w sposób systematyczny albo przypadkowy. Ze względów poznawczych bardziej cenne są te, które zostały uzyskane w sposób właściwie systematyczny, tzn. poprzez różne metody i techniki badawcze. Dla procesu poznawczego w każdej z nauk wszelkie dane są ważne zarówno przy weryfikacji wcześniejszych twierdzeń oraz jako przesłanki kolejnych wniosków. Nic więc dziwnego, że dążenie do osiągania możliwie licznych danych stało się zjawiskiem powszechnym we wszystkich naukach. W naukach przyrodniczych podstawowym źródłem danych są doświadczenia przeprowadzane zarówno w pracowniach, jak też poza nimi. Pod wpływem tych nauk pojawia się empiryzm metodologiczny także w naukach społecznych, co zaznacza się w socjologii w dążeniach do opierania się w badaniach na danych empirycznych. Zwolennikom tego rodzaju tendencji chodziło o to, aby wszelkie spekulacje o zjawiskach społecznych, zastąpić badaniami opartymi na istniejących obiektywnie danych, tzn. na danych niezależnych od poznającego podmiotu, które możemy uzyskać i sprawdzić poprzez doświadczenia. 73 Dostrzeganie ścisłych związków teorii i praktyki w procesie badania rzeczywistości społecznej było i jest sprawą ważną także w metodologii nauk społecznych, ze względu na efekty poznawcze. Z czasem jednak pojawiła się w socjologii skłonność do przeceniania roli empirii w badaniach zjawisk społecznych, co też powodowało zawężenie ambicji poznawczych oraz ograniczenie się do gromadzenia faktów i ich opisywania. Na skutek tego coraz mniej spotyka się prób uogólniania danych i konstruowania mniej lub bardziej odkrywczych hipotez, a równocześnie coraz częściej pojawiają się socjograficz-ne ujęcia poszczególnych faktów społecznych. Nic więc dziwnego, że zamiast ambitnych hipotez czy teorii spotykamy w naukach społecznych coraz częściej mniej czy bardziej banalne faktografie. Wspomniana tendencja prowadzi niekiedy do tak osobliwych wynaturzeń, jaką jest faktofagia (tzn. pochłanianie faktów), czy f a k t o 1 a t r i a (tzn. kult faktów). Ludzie, którzy ulegli owym wynaturzeniom metodologicznym, poszukują z kolei takich metod i technik badań, jakie pozwolą im na stosunkowo szybkie gromadzenie dużej liczby danych oraz na standaryzację tych danych, ułatwiającą ich mechaniczne obliczanie i analizę. Stąd też szczególnie modne stają się np. badania ankietowe czy wywiady skategoryzowane. Pod wpływem tej mody pojawia się dość rozpowszechnione mniemanie, że są to właśnie najlepsze metody, a w dalszej konsekwencji — ankietomania — czyli skłonność do nadużywania ankiet lub kwestionariuszy w przeróżnych przedsięwzięciach badawczych. Nie zamierzam oczywiście negować przydatności poznawczej badań ankietowych czy też wywiadów skategoryzowanych. Chcę jedynie przestrzec przed naiwną wiarą w przesadne możliwości poznawcze takich badań, jak też w ich łatwość. Żargon pseudonaukowy. Każda nauka tworzy sobie właściwe terminy, składające się na jej specyficzny język, nie zawsze pozostający w pełnej zgodności z normami socjolingwistycznymi, jakie obowiązują w

starające się sprawiać wrażenie bardziej naukowych już samą swą formą lub brzmieniem. że język każdej z nauk wzbogaca się wraz z jej rozwojem. Kuhn. „paradygmat" itp. Zapożyczony i stosowany w socjologii lub w innej nauce społecznej. które w danym momencie cieszą się dużym prestiżem. Nie przeszkadza to jednak wcale wielu gustującym w tym niewątpliwie naukowo brzmiącym terminie. Godzi się tu zauważyć. „system". nowe ich aspekty czy możliwości uściśleń. ale nawet w książkach uchodzących za naukowe. która pozwala uznać za rzeczywiste to.. Często wyrazy te są definiowane na zasadzie analogii i wówczas stają się najczęściej tak zawodne. technik. który byłby jego dialektycznym dopełnieniem. Na nich m. opiera się właśnie swoisty pseudonaukowy żargon. jak „anatomia". Nie wszystkie nowe terminy sąjednak rezultatem osiągnięć poznawczych danej nauki. nawet wtedy. Obok terminów ukazujących nowo odkryte właściwości badanych zjawisk czy procesów. jak gdyby był on jednoznaczny. Z punktu widzenia marksistowskiej dialektyki termin „rozwój dynamiczny" jest po prostu zwykłą bzdurą. Kuhn przyczynił się do upowszechnienia terminu „paradygmat".. Często są to nowotwory językowe albo terminy językowe zapożyczone z innych nauk. pojawiają się również terminy udziwniające. jak: „rozwój dynamiczny". w pojawianiu się coraz to nowych terminów. „uspołeczniony zakład pracy". Dla przykładu wspomnijmy takie terminy przeniesione na teren nauk społecznych. „struktura". Niewątpliwie.. każdy z wymienionych przykładowo terminów ma sobie właściwe znaczenie w tej nauce. Ma on ponadto znacznie więcej znaczeń. Mimo to z lubością posługiwali się tym terminem nie tylko politycy. „patologia". zwłaszcza tych. „atmosfera". wspólnych członkom danej społeczności" i 2) pewien szczególny element tej konstelacji: konkretny sposób na łamigłówki (zob. wartości. jak gdyby były to określenia równoznaczne. Struktura rewolucji naukowych. z którymi spotykamy się nader często nie tylko w publicystyce. 74 Tytułem przykładu wymieńmy takie terminy. S. Wiadomo też. które jeśli nawet zostaną uzupełnione przymiotnikiem „społeczny" czy „społeczna".poszczególnych językach naturalnych. co jest na razie przedmiotem . że te nowe terminy utrzymują się nieraz na zasadzie swoistej mody. jakie usiłują wyrugować. Nie jest to termin w jego ujęciu zbyt jasny. Przykładowo wspomnijmy tu o takich. O „uspołecznionym zakładzie pracy" mówi się często mając na myśli po prostu znacjonalizowany czy upaństwowiony zakład. ponieważ nie ma czegoś takiego jak „rozwój statyczny". Warszawa 1968). w jakiej powstał i służy do oznaczania badanych przez nią zjawisk. zanim nie zostaną porządnie zdefiniowane. „świadomość społeczna" itp. co znajduje swój wyraz m. który rozumiał jako: 1) „całą konstelację przekonań. to i tak niewiele pomagają nam w poznawaniu społecznej rzeczywistości ze względu na ich wieloznaczność lub mętność. Odrębną kategorię w pseudonaukowym żargonie stanowią terminy utworzone przez publicystów i przypadkowych popularyzatorów nauk społecznych. jak „organizm". gdy są gorsze od tych. „organizm". „rola". „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne". posługiwać się nim tak. jak wnioskowanie oparte na podobieństwach. nie zawsze okazuje się w równym stopniu przydatny. „status". Zakładając tego rodzaju „równorzędność" tworzy się fikcję. zanim zostanie odpowiednio zdefiniowany i przystosowany do potrzeb danej nauki i jej ducha.in.in. Thomas S. T.. pompatyczne.

W ujęciu tym zakłada się ponadto. nie wynika przecież wcale w sposób automatyczny socjalistyczne społeczeństwo. „nierozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego". Już od czasu materializmu francuskiego XVIII w. że posługiwanie się tego rodzaju terminem jest nie tylko błędne z punktu widzenia teorii. Równocześnie traktowano świadomość każdego z ludzi. że każdy z nich. kto zapoznał się z marksistowską teorią rozwoju społecznego trudno niewątpliwie przyjąć możliwość istnienia np. Jak powszechnie wiadomo świadomość nie istnieje poza jednostkami ludzkimi. co rzeczywiste. ale także niektórych socjologów. kiedy to właśnie narastały sprzeczności między teorią a praktyką. Termin „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne" był w użyciu nie tylko w języku publicystów. które jest określonym faktem polityczno-prawnym. zakładając. czy „świadomości społecznej" nie wydaje się zasadne i stanowi swoisty relikt myślowy po minionych epokach. ponieważ każdy człowiek jest —jak wiadomo—by t e m społecznym. tzn. Nacjonalizacja czy upaństwowienie danego zakładu pracy jest zawsze pewnym zabiegiem formalno-prawnym. dopóki istnieje dane społeczeństwo58. ale także świadomość ludzi57. w którym odbija się cała rzeczywistość. jak też „świadomość s p o ł e c z n a". o czym należy zawsze pamiętać. jako swoisty punkt na tym osobliwym ekranie. Mamy tu znowu do czynienia ze wspomnianą wcześniej skłonnością do przyjmowania pragnień za rzeczywistość. Zarówno świadomość jednostek. jak też różnych zbiorów ludzi jest zawsze s p o ł e c zn a. jakiego nie da się zrealizować z dnia na dzień. że chociaż te punkty. jak i praktyki. świadomości społecznej — trwa niewzruszenie. będące uosobieniem indywidualnych świadomości przemieszczają się i zanikają — to ów ekran — będący z kolei uosobieniem tzw. z tym co jest aktualnie dopiero postulowane prowadzi oczywiście do błędów zarówno w sferze teorii.75 naszych pragnień. wspólnej wszystkim ludziom stanowiącej jak gdyby ponadindywidualny ekran. w których głowach dokonują się określone procesy odbicia. spotykamy się ze skłonnością do ujmowania świadomości jako pewnej powszechnej właściwości. Prowadzi . co do sensu tego terminu.in. Mylenie tego. Ponadto czy w ogóle można było mówić o „społeczeństwie socjalistycznym" w PRL w latach „propagandy sukcesu". m. jak i nieprzydatność poznawczą. Społeczeństwo takie może być dopiero wynikiem długotrwałego rozwoju. Każdemu. koncepcjach. Z tych też względów przeciwstawienie 76 świadomości indywidualnej — świadomości „w ogóle". Dlatego też mówienie o „świadomości społecznej" nasuwa szereg wątpliwości. choć oni właśnie powinni byli wskazywać zarówno na jego niestosowność praktyczną. które legły u podstaw późniejszych „kryzysów"? Znowu z faktu istnienia państwa socjalistycznego. ale też szkodliwe ze względów metodologicznych. I w tej indywidualnej świadomości zawiera się zarówno świadomość w o gole. Uważam więc. natomiast uspołecznienie — długotrwałym procesem. a więc pewnego procesu obejmującego swoim zasięgiem nie tylko stosunki produkcyjne. indywidualnych świadomości odbija także całą rzeczywistość. po heglowskim „duchu obiektywnym" itp.

a tym samym służą i wzrostowi tej naukowości? Otóż uważam. przejawiająca się w dążeniu do zachowania przesadnego niekiedy rygoryzmu metodologicznego. lecz w dążeniach do pewnego ich udziwniania dla uzyskania efektów raczej formalnych niż merytorycznych. Przejawia się ona w swoistych stereotypach. jak „świadomość społeczna" i skłania do czynienia tej fikcji niekiedy nawet przedmiotem badań. Oczywiście przedmiotem tych badań jest świadomość konkretnych ludzi. Owe postawy i zachowania łączą się bowiem z wiarą w określone fikcje czy też skuteczność swoistej magii. która jest rezultatem intelektualnej działalności ludzkości. wypowiedziana przed laty przez naszego znakomitego myśliciela — Kazimierza Twardowskiego — że nawet najbardziej złożone problemy mogą być przedstawione w sposób ścisły i jasny60. że przedstawione . Tego rodzaju rygoryzm jest szczególnie widoczny w niektórych publikacjach poświęconych metodologii badań społecznych.bowiem do wiary w istnienie takiego fikcyjnego bytu. a nie jakiegoś społeczeństwa. Po lekturze wielu z nich można odnieść wrażenie. a tym samym swoistym przejawem świadomości danych społeczności lub społeczeństw. precyzji i naukowości. W tym rozumieniu świadomość kolektywna występuje u wszystkich lub większości ludzi danej grupy społecznej i jest m. ale — co gorsze — sprzyja przeróżnym szarlatańskim praktykom w nauce. ukształtowała się w socjologii swoista maniera. zwyczajach. co odróżnia daną grupę od innych. 77 1. przesądach. czy też poszczególnych zbiorów ludzi. Trafna jest więc myśl. co nie tylko nie służy dążeniom do coraz to większego doskonalenia metodologii. co potwierdza właśnie naszą tezę.in. będącej więc z tego powodu wytworem życia społecznego. iż posługiwanie się udziwnionym językiem lub zawiłym i mętnym sposobem wyrażania myśli jest następstwem złożonoś-ci przedmiotu badań łub też konieczności zachowania naukowego charakteru wywodu na dany temat. wyobrażeniach. czy nawet społeczności. tym. że naiwne jest mniemanie.3.11. wierzeniach itp. Upatruję go nie tyle w pożytecznym dla każdej nauki dążeniu do stałego doskonalenia własnych metod i narzędzi badawczych. jak też na skutek przeróżnych osobliwych dążeń wynikających ze wspomnianych wcześniej przyczyn. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego Zarówno pod wpływem zasadnych metodologicznie działań zmierzających do zwiększenia efektywności poznawczych nauk społecznych. * Czy ukazane postawy i zachowania badawcze niektórych socjologów służą rzeczywiście zaostrzeniu rygorów metodologicznych w socjologii. Ukazane krytyczne uwagi dotyczące żargonu naukowego skłaniają do wniosku. opiniach.wytworach powstałych pod wpływem współżycia ludzi w różnych społecznościach i grupach społecznych oraz współprzeżywania pewnych szanowanych w nich wartościach. Uzasadnione wydaje się natomiast przeciwstawianie świadomości indywidualnej — świadomości kolektywnej 59. obyczajach. czy też dla osiągnięcia pozornej oryginalności. że pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby nieuzasadniona.

Zanim więc przystąpimy do stosowania jakichkolwiek metod czy technik badawczych dobrze jest uświadomić sobie powyższe problemy i zachować w stosunku do tych metod czy technik postawę na . tak i ten oczywiście spowodował pewne reperkusje. niedawno zmarły wybitny nasz socjolog — Józef Chałasiński.w tych publikacjach metody i techniki badań nie są określonym środkiem służącym danym celom poznawczym. symptomatycznych dla poszczególnych metod. wiedzy. polegająca na przestrzeganiu zasady rzetelności i uczciwości w badaniach. że stosowanie danej metody przez dwóch lub więcej badaczy nie prowadzi także zawsze do identycznych efektów poznawczych. że wszystkie metody są w takim samym stopniu dobre. wnikliwości. Metody badań są zatem obiektywnie zróżnicowane. tzn. będące przejawem przesadnego rygoryzmu metodologicznego nie służą podniesieniu naukowości badań zjawisk społecznych. Poppera o braku jakiejś specyficznie naukowej metody badań61. ze względów subiektywnych. jak teza. Jak każdy przejaw skrajności. Pod wpływem właśnie skrajnej krytyki zrodził się „a n a r c h i z m metodologiczny". ani też biorąc pod uwagę tkwiące w niej pułapki. „błędów standardowych". zaznaczające się nie tylko w umiarkowanych ale i w skrajnych krytykach. jaki ma prowadzić do wyzwolenia nauki od szarlatańskich praktyk metodologicznych i tyranii ich zwolenników. możliwości uchwycenia badanych zjawisk. Zamiast anarchizmu metodologicznego postulujemy więc kry ty cyzm i umiar w stosowaniu metod. lecz raczej celem samym dla siebie. postulująca relatywizm metodologiczny. Żadnej metody badań nie należy więc absolutyzować.in. Natomiast najbardziej skutecznym sposobem podniesienia naukowości badań zjawisk społecznych jest moralnie właściwa postawa badającego. który w rzeczywistości zmierza do podważenia wartości poznawczych wszelkich metod. Można zgodzić się oczywiście z tezą że żadna metoda nie gwarantuje nam absolutnie prawdziwego poznania. krytycyzmu. ale ponadto trzeba i o tym pamiętać. zwłaszcza zapożyczonych z innych nauk. nawiązując do poglądów K. Warunkiem przezwyciężenia wszelkich zbędnych wynaturzeń metodologicznych nie jest wcale anarchizm metodologiczny. Czy tego rodzaju fakty powinny skłaniać nas do odrzucania wszystkich metod badawczych? Pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby również błędna. umiejętności i inne tego rodzaju cechy badaczy. Podobnie przeróżne udziwniające praktyki w odniesieniu do metod badawczych. dzięki czemu można je zhierarchizować według stopnia ich jakości. tzn. 78 Jak poucza doświadczenie metoda metodzie nie jest równa ani ze względu na jej możliwości poznawcze. bowiem każda daje nam tylko nader ograniczone możliwości poznawcze i przyczynia się do powstania tzw. technik i kategorii badawczych. na co wskazywał m. a tym samym do podważenia zaufania do każdej z nauk. Czołowy przedstawiciel tego anarchizmu — Paul K. Feyerabend — postuluje odrzucenie wszelkiej demagogii naukowości w badaniach. tzn. z uwagi na różnice rzetelności. czyli swoistym przykładem sztuki dla sztuki. Możemy mówić nie tylko o metodach lepszych i gorszych. ponieważ każda jest w jakimś stopniu zawodna.

s. Szczepański. cit. Ethical Problems in the Relations of Research Sponsors and Investigetors. 2 3 4 5 S. w: Mi-riam Lewin. s. The Stages of Social Research.222.York . s. P.653. Zob. Ossowski. Wyd. J.214. 17 Zob. Warszawa 1962.331-332.8 . K. np. oraz H. Noelle. Marks.N. s. Szczepański. Ibidem.3-24. Ossowski. Cambridge Mass. H.I.s. Empirische Sozialforschung.337 n. N. andSocialResearch.tyle krytyczną aby nie ulec różnym iluzjom. Ibidem. 13 T. Methoden der empirischen Sozialforschung. op. Warszawa 1967. też S. s.27 i n. s. s. 15 Zob. Atteslander. Odmiany czasu teraźniejszego. s. s. Hartmann. s. 6 Zob. Berlin . 12 J.41 n. a także na „intuicyjne wgłębienie się" („intuitive Ver-tiefung"). w: Studia socjologiczne. Studia socjologiczne. s. Einfuhrung in die Methoden der Demoskopie.III.242-245.55 n. Ibidem.Tokyo 1986. T. Hamburg 1963.Ossowski. Nowak.229. Warszawa 1969. Munchen 1970. Metodologia badań socjologicznych. 191. w: Ethics. Berlin 1969. Warszawa 1973.213-214.Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. Szczurkiewicz.. Kapitał. cit. Utnfragen in der Massengesellschaft.York 1983.cit. 14 Zob. s. Pod red. Psychologische Forschung im Umriss. 7 8 S. rozwój problematyki i metod. Zob. Caplovitz.. Socjologia. Szczurkiewicz. D. Gedeon Sjeberg. Ibidem. Warszawa 1970. t. op. op.op.cit.219. Warszawa 1951. 79 PRZYPISY 1 S.32.231. co do ich wartości oraz na tyle rozsądną aby nie odrzucać żadnej z nich ze względu na przeróżne uprzedzenia. Studia socjologiczne. Orlans. 1' Zob. s. s. 9 Spinoza przez poznanie intuicyjne rozumiał rozumowe wnikanie w istotę przedmiotu.327 n. 10 Wskazywali oni na potrzebę „rozumnego wżycia się w przedmiot poznania" („verstehendes Einleben" in das Erkenntnisobject"). oraz T. 16 Porównaj: Ethical Principles in the Conduct of Research with Humań Participants. Politics. s. s. natomiast Bergson przeciwstawiał poznanie intuicyjne poznaniu racjonalnemu. Szczurkiewicz.Heidelberg . s. 1967. E. O osobliwościach nauk społecznych..3 n.

20 Zob..York 1974. Zob.M. s.. B. The Study of Social Problems.18 Refleksje Mertona dotyczące budowy teorii średniego zasięgu należą do najbardziej interesujących i płodnych wśród tych. Koln Opladen 1960. Sociology ofDeviant Behavior. H. Bliżej na ten temat zob. Zob. s.. R.153-168 orazE.. Merton. s. s. G. Stuttgart 1979. Problem społeczny jako przedmiot badań socjologii.IV. Five Essays..54 n. Novum organum. A Quantitative Systematics for the Social Sciences. Peters i R. The Sociology of Social Problems. K. Warszawa 1975. Cambridge Mass.cit. Zob.C.17. Zob. op.: J.: M. s. s. s. N.23. Zob. Clinard. S. Rice (Social Accounting and Statistics for the Great Society. M. Pawłowski. s. Dodd. w: Studia Socjologiczne nr 3 1977.Die Theorie der sozialen Gruppe.York 1942. Eine Einfuhrung.4 oraz J. Dimension ofSociety. Zeugin. Hartmann.cit. op. H.cit. Atteslander.R. s. op. która zajmuje się sporządzaniem możliwie dokładnych opisów zbiorowości. Warszawa 1969. gdzie wymieniają oni następującą rozprawę: R. Por. B. C. Berlin 1970. P. Horton i G. op. s. Zeugin. op. Tak ujmuje to np.the Growth of Scientific Knowledge. Old and New. Zob. zjawisk i procesów społecznych. wyd. op. 24 Zob. . Cooley. Socjologia. s. s. Friedrich.. Zob. SA. Leslie. op. s. . Blalock. B. N. Statystyka dla socjologów.71 -73.232 n. The Sociology of Social Problems. P. Homans. Girardeau (Social Indicators. Atteslander. Social Process. Warszawa 1982. 21 K.Atte-slanderem. w: Social Science Information 11III/IV 1972). N.cit. Bacon.cit. Łódź 1957. 22 Zob.90-97.215n. Conjectures and Refutations .York 1970. Methoden der marxistisch-leninistischen Sozialforschung. 13 do 15 80 26 Zob.. Empirische Sozialforschung. Popper.139. op. Kotarbiński.York 1967 i tegoż Teoria socjologiczna i struktura społeczna.22-26. RubingtoniM. s.cit. s.135. London 1963. Peters i R. W. zaP. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Szczepański.290. Social Indicators. Horton i G. N. C. Cyt.l. N.171 n. Zob.York 1971. Sztumski. w: Public Administration Review 27 VI1967) i C. 19 Socjografia jest pomocniczą dziedziną nauk społecznych. s. N. s. P. R. s. Bauer.. Na przykładzie tej książki można też dostrzec. Wein-berg.cit. F.York 1918.92 n. Leslie.cit. s. T.23. Atteslander. On Theoretical Sociology. 1966. Rozwój problematyki i metod. P. Sozialindikatorenforschung. Wykłady z dziejów logiki. S. s.164165.46. H. Warszawa 1955 oraz T. że jej dość udziwniony tytuł nie przesądza w sposób negatywny o treści. jakie podejmował nad teoretycznymi i metodologicznymi problemami socjologii. 23 Zob. M. R. 25 P.

51. op.237. Warszawa 1953.. s. Giddensa. wskazując. s.P. Moskwa 1971. s. M. Ilustruje on tego typu skłonności próbami matematyzacji. op. J. K. Tugarinow w książce Fiłosofija sozna-nija. Moskwa 1972. 346-347. s. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Metodologia badań socjologicznych. Pawłowski. s.. s. Szczepański. J.: Positivism and Sociology. Munchen 1974.C. M.l02 i n. Durkheima. s. Sztumski i W. Proponowany termin „świadomość kolektywna" nawiązuje wprawdzie do koncepcji conscien-ce collective E. Zob. ale ujmujemy ją w kategoriach psychospołecznych. K. Sicziwica. s. Engels. Warszawa 1948.Najbardziej zdecydowanie wyrażają taki pogląd R. Fads and Foibles in Modern Sociology and Related Sciences.K. Outline ofAn Anarchistic Theory Knowledge. s. a społeczeństwo nie uległo wcale tak szybko przemianom.. Ibidem.cit. Pozostawiamy to Czytelnikowi pomni zasadzie. Techniki badań społecznych.: J.103.. Nowak.cit. op. s. Warszawa 1965. Łódź 1951. cit. Bunge. Twardowski. Saint-Simon. Warszawa 1977. London 1975. s. Against Method.. Dla uzupełnienia można by także wskazać na próbę formalizacji Homansa tzw. Porównaj: S. Zob.. Zob..29. którzy je popełniają.49n.69. że za jego czasów kilkakrotnie zmieniły się konstytucje Francji. Tak określa je T. T. Kmita. Feyerabend.cit. nr 1.l04. Zeugin. Zob. pod red. Missbrach. Zresztą w nauce ważniejszą sprawą wydająsię błędy niż ludzie.) i P. op. Metody i formy naucznogo poznanija.. op. 82 Część druga . O.cit. Chicago 1956. Implicalions for Research.51. London 1975. Wykłady z logiki i metodologii nauk. podobnie jak i dla innych przypadków.200-201. S. What is a Quality ofLife Indicator? w: Social Indicators Research..York 1972). S.J. Peters i R. Sztumski. Andreski.35. F. PA. Zdawał sobie z tego sprawę np. Nowak. op.l05 n. O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym [w:] Wybrane pisma filozoficzne. S. Sorokin. Anty-Diihring. żenominasunt adiosa. Odnośnie polemik z neopozytywizmem w socjologii zob. P. Lewin. N. Klasycznym przykładem takiego ujęcia jest mechanistyczna koncepcja człowieka. Pawłowski. 121 i in. s. s. Simona. vol. Modę und Mani-pulation einer Wissenschaft. Zob. VI 1975. Zob. Bliższą charakterystykę „miary" zob.s. Henriot (Political Aspects of Social Indicators.F. Warszawa 1977.126 i n. Bauer (op. A.cit. Brown i in. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe.A.cit. przedstawiona przez La Mettrie w jego książce Czlowiek-maszyna.A. II. P. Interesujące wywody na ten temat przedstawił W. s. Dodd. Zob.l 80 n. jakie zaprezentowali np. s. Sorokin. 81 Zob. „teorii interakcji" podjętąprzez H.M. Porównaj: J. Oczywiście można by znaleźć również przykłady w rodzimej literaturze.

Przyjmując taki punkt widzenia na eksperyment w naukach społecznych nie dopuszczali oni możliwości kształtowania zjawisk społecznych. W praktyce okazało się jednak. jakie są stosowane w naukach przyrodniczych. czyli w sytuacjach ekstremalnych. które są dla nich najbardziej istotne. w których występują. potoczne czy życiowe. zjawiska oraz badać. nie tylko w naukach przyrodniczych. wojny. czyli takie badania danego faktu lub procesu. jak np. „patologii społecznej". uzyskanych w warunkach laboratoryjnych. nie mamy na myśli doświadczeń w potocznym rozumieniu. Akceptacja eksperymentu nie była jednak powszechna w naukach społecznych i to nawet wśród socjologów. EKSPERYMENT W NAUKACH SPOŁECZNYCH POJMOWANIE EKSPERYMENTÓW W BADANIACH SPOŁECZNYCH Słowo eksperyment znaczy tyle. Przykładem takich działań może być osadnictwo na terenach nie zamieszkałych. które są ściśle określone i przeprowadzone w celowo stworzonych warunkach. jaki wpływ wywierają one na procesy społeczne tych zbiorowości. Kiedy używamy tego słowa w nauce. „eksperymenty naturalne". alkoholizm itp.PROCES BADAWCZY 2. jakie są udziałem poszczególnych ludzi oraz doświadczenia naukowe. 85 Niebawem dostrzeżono jednak. Obejmuje zatem swoim zakresem przeróżne doświadczenia żywiołowe. ponieważ pozwalają nam one na : a) prawie pełne kontrolowanie i kształtowanie uwarunkowań sytuacyjnych danego zjawiska lub procesu oraz b) sprawdzenie hipotez w sytuacjach. działania. Korzystanie jedynie z eksperymentów w powyższym rozumieniu zakładało. że oprócz eksperymentów naturalnych można wyróżnić także tak swoiste eksperymenty. czy też reform społecznych. 2. które mogą być przedmiotem badań naukowych. Sądzili natomiast. porównującego społeczności. budowa nowych zakładów przemysłowych wraz z nowymi osiedlami i dzielnicami czy nawet miastami w regionach rolniczych itp.in. Niektórzy z nich. co „doświadczenie". Eksperyment w naukowym znaczeniu jest bardzo istotnym przedsięwzięciem poznawczym. lecz tylko doświadczenia naukowe. nie dostrzegali możliwości czy potrzeby odwoływania się do eksperymentów przy badaniach problemów społecznych. ponieważ działania tego rodzaju powodują zawsze określone skutki społeczne. z realizacji przeróżnych idei. dających się z reguły powtarzać. że wnioski wynikające z takich porównań nie zawsze są prawdziwe i nie zawsze . że socjolog może wykorzystywać tzw. że socjolog może właściwie analizować przyczyny i skutki badanych zjawisk tylko z pozycji biernego obserwatora.1. iż można to zdarzenie uznać właśnie za swoisty eksperyment — z tymi — w których nic podobnego nie wystąpiło. klęski żywiołowe. programów. zwłaszcza wcześniejsi.. w jakich zdarzyło się coś tak szczególnego. ani też nie zalecali sprawdzania hipotez w sytuacjach ekstremalnych. jakie wynikająnp. zjawiska tzw. że w naukach społecznych nie można odwoływać się do takich samych eksperymentów. do których zaliczali m. Comte i Durkheim uważali np. Także w naukach społecznych można odwoływać się do eksperymentu.

Na różnice. które nie miałyby miejsca i ewentualne stresy. Wiadomo np.. chociażby ze względów technicznych. a także dążenia do wykrywania rzeczywistych przyczyn i skutków zjawisk społecznych.nadają się do szerszych uogólnień. to przecież mimo wszystko mogą powodować określone zmiany w świadomości osobników będących przedmiotem badań. czyli ukazywać ogólnych prawidłowości. Dlatego też uogólnienia. jakie zostały przez nas wyróżnione i nie zawsze pominięte przez badającego są trzeciorzędne. że pozostałe czynniki nie mają istotnego znaczenia dla tegoż eksperymentu. istotny wpływ mogą zatem wywierać wzajemne . Zastrzeżenia natury moralnej nie są tu więc bezzasadne. jak i społecznego). które pozwoliłyby na objęcie kontrolą wszystkich czynników. kulturowe i psychiczne. że zbiorowość na której dokonuje się eksperymentu. Pierwsze spośród wymienionych problemów wynikały głównie z wątpliwości co do tego. Wątpliwe efekty jakie uzyskiwano przyjmując pozycję biernego obserwatora. Ponadto wskazywano także na pewne problemy techniczno-organizacyjne. lecz odnoszą się w rzeczywistości tylko do przebadanych zbiorów. aby nadawały się do tego rodzaju porównań. jeśli nawet nie są szkodliwe dla organizmów ludzkich. a także w przeprowadzaniu 86 doświadczeń. nie może być wielka. niż te. formułowane na podstawie danych.i ontogenetycznym rozwoju człowieka. czy i w jakim stopniu wolno uczonemu poddawać ludzi próbom badawczym — które. Duża złożoność i zmienność zjawisk społecznych powoduje poważne trudności w prowadzeniu badań społecznych wszelkiego typu. Oprócz problemów natury moralnej pojawiły się także problemy wynikające z trudności natury metodologicznej. jakie współkształtują dane zjawisko społeczne. wchodząjeszcze w grę czynniki gospodarcze. Ograniczając się w danym eksperymencie tylko do kilku — zdaniem badającego najważniejszych zmiennych kontrolowanych — zakłada się milcząco. Trzeba bowiem pamiętać. Przeprowadzanie eksperymentów w sferze społecznej na szerszą skalę nie było i nie jest jednak sprawą łatwą. że w odniesieniu do omawianych zjawisk oprócz czynników środowiskowych (czyli wynikających zarówno z oddziaływania środowiska geofizycznego. jakie ukształtowały się w filo. Problemy związane z trudnościami metodologicznymi wynikają — ogólnie biorąc — z dużej złożoności i dynamiki rzeczywistości społecznej. Przyczynia się to stopniowo do kształtowania się nowych ocen eksperymentów. W rzeczywistości wchodzi w grę znacznie więcej czynników. Na przykład: uwzględnienie w eksperymencie dwóch grup — eksperymentalnej i kontrolnej — powoduje konieczność badania każdej z nich w różnym czasie. że pod wpływem stawianych pytań. jakie stwierdzimy w opiniach i postawach tych obu grup. stosowanych bodźców itp. Niełatwo bowiem znaleźć tak dalece podobne społeczności. skłaniają uczonych coraz bardziej do poszukiwania możliwości odwoływania się do eksperymentów inspirowanych przez nich samych. praktyk badawczych mogą pojawiać się u badanych takie stany świadomości. nie mogą mieć waloru uniwersalnego. jakie uzyskano w wyniku przebadania tych niezbyt wielkich zbiorowości. jako przedsięwzięć poznawczych podejmowanych w naukach społecznych. Przeciwnicy eksperymentów w socjologii wskazują również na ten fakt. ponieważ z reguły nie można prowadzić tych badań równocześnie. gdyby nie owe badania. co jest oczywiście zawsze fikcją. które mogą rzutować na efekty eksperymentu.

dążąc przy tym do maksymalnego ograniczenia skutków ruchliwości i dynamiki społecznej. Okazuje się więc. b) eksperymenty ex— post — facto i eksperymenty projekcyjne oraz c) eksperymenty j e d n o c z e s n e i eksperymenty sukcesywne. może więc utrudniać rozstrzygnięcie kwestii czy stwierdzone różnice są naturalnym następstwem ich specyfiki warunków życia.1. Eksperyment projektowany w terenie Jest on najbardziej zbliżony do tego rodzaju eksperymentu. Na skutek tego uogólnienia oparte na eksperymencie są często zawodne w praktyce.2.kontakty między nimi w czasie przeprowadzonego eksperymentu. co może rzutować na autentyczność ich zachowań. Kolejnym ich argumentem jest selektywność eksperymentu. ale sprawdzać daną tezę także w sytuacjach pozaeksperymen-talnych. ograniczając się tylko do pewnych jej wycinków czy aspektów. że badani — świadomie lub nieświadomie — nastawiają się odpowiednio psychofizycznie do warunków 87 eksperymentu. Rodzaje te możemy ująć w takie oto pary: a) eksperymenty projektowane w terenie i eksperymenty laboratoryjne. jeżeli nie są one badane równocześnie. że aby udowodnić prawdziwość jakiejś tezy trzeba odwoływać się nie tylko do eksperymentów. Ale tego rodzaju ograniczenia eksperymentu powodują jednak.2. jaki istnieje między badaniami każdej z grup. RODZAJE EKSPERYMENTÓW STOSOWANYCH W NAUKACH SPOŁECZNYCH Ze względu na sposób przeprowadzania eksperymentu i jego charakter można wyróżnić kilka rodzajów eksperymentów. że każdy eksperyment uwzględnia rzeczywistość społeczną w niepełny sposób. . czyli to. które trudno wyeliminować całkowicie. jakie zostały uwzględnione w eksperymencie. czyli w szerzej pojętej praktyce2. jak im wydaje się. Konieczny dystans czasowy. 2. czy też efektem wtórnym spowodowanym przez przenikania danych o przeprowadzonym eksperymencie z grupy eksperymentalnej do grupy kontrolnej. że badany zespół ludzi nie jest wyobcowany ze swego środowiska naturalnego w czasie przeprowadzanych badań. ponieważ opierają się tylko na tych realiach. Toteż uczeni starają się prowadzić badania eksperymentalne możliwie z uwzględnieniem grup kontrolnych. że ich wyniki są bardziej ubogie1. Mogą oni uprzedzać swoim zachowaniem domniemywane przez siebie życzenia badającego i zachowywać się tak. Oczywiście nie zawsze konieczne jest posługiwanie się grupą kontrolną czy też większą ilością grup eksperymentalnych. z jakim spotykamy się w naukach przyrodniczych. co znowu nie jest wcale łatwe do zrealizowania w perspektywie badawczej. Przeciwnicy eksperymentu zwracają też uwagę na to. W przypadku niechęci do badającego mogą też swoim zachowaniem wprowadzić go w błąd. że należy się właśnie zachowywać ze względu na potrzebę badań. 2. z jakimi spotykamy się w naukach społecznych. Jego istotną cechą jest to.

powinny być ściśle określone i ujęte w mierzalne kategorie. „zmienne". Zasadniczą sprawą w omawianym rodzaju eksperymentu jest objęcie kontrolą istotnych zmiennych dla danej zbiorowości oraz takie zapewnienie izolacji pomiędzy wybranymi grupami. przekazuje odpowiednie informacje itp. aby były ze sobą porównywalne. a uzyskane wyniki porównuje się z tymi. które są ważne ze względu na dany rodzaj doświadczenia. na zasadzie podobieństwa cech społeczno-demograficznych i in. Po dokonaniu powyższych ustaleń na zbiór eksperymentalny oddziałuje się w sposób przewidziany w planie badań. są następstwem działania zmiennej lub zmiennych modyfikowanych w czasie eksperymentu. Po zakończeniu eksperymentu oba zbiory bada się ponownie. tzn.Przy przeprowadzaniu eksperymentu omawianego rodzaju posługujemy się z reguły dwoma zbiorami ludzi: grupą eksperymentalną i grupa kontrolną. aby bodźce stosowane przez eksperymentatora na zbiór eksperymentalny nie przenikały do zbioru kontrolnego. np. ściślej mówiąc. 88 Przed przeprowadzaniem zamierzonego eksperymentu oba wybrane zbiory. właściwości ważnych dla badającego. „eksperymentalny" i „kontrolny". czyli tzw. Cechy te. Posługiwanie się grupą eksperymentalną i grupą kontrolną w badaniach zjawisk społecznych można przedstawić schematycznie w następujący sposób: GRUPA EKSPERYMENTALNA pierwotny pomiar zmienn>'ch zależnych 1 stosowany bodziec w czasie eksperymentu (zmiennelniezależne) porównanie _______________> i_______________ GRUPA KONTROLNA P°™wny pomiar zmiennych zależnych w celu ustalenia zgodności . stosuje się określone bodźce. Porównanie to pozwala stwierdzić. która dobiera się tak. tzn. jakie zebrano przed przeprowadzeniem eksperymentów. środki. czy i w jakim stopniu różnice występujące między grupą eksperymentalną a kontrolną zostały spowodowane właśnie przez eksperyment. poddaje się badaniom dla ustalenia porównywalnych cech i wspólnych właściwości każdego z nich. czyli badanymi zbiorami.

wydawały się potwierdzać przyjęte przypuszczenie. W tym celu wyłoniono pewien zbiór osób. czyli właśnie laboratoryjną sytuację dla dobranego przez siebie zbioru ludzi. w celu ustalenia istniejących przesądów. Babbie. po czym porównano wyniki tych badań i stwierdzono zbieżności przesądów rasowych w obu grupach. jakie omawia E.2. 2. R.ponowny pomiar zmiennych zależnych porównanie ------------------> w celu ustalenia niezgodności jako następstwa zastosowanego bodźca ponowny pomiar zmiennych zależnych 89 Dla zilustrowania przedstawionego schematu posłużymy się badaniami przeprowadzonymi w Stanach Zjednoczonych nad możliwością kształtowania opinii i postaw poprzez przezwyciężanie istniejących przesądów rasowych. Za pomocą odpowiednich technik badawczych ustalono jakie przesądy rasowe są charakterystyczne w każdej z nich i jakie powodują one opinie i postawy. ukazującym doniosłą rolę Murzynów w historii Ameryki. Po tym eksperymencie przeprowadzono ponowne badania obu grup oddzielnie. a następnie podzielono go na dwie grupy — maksymalnie podobne do siebie ze względu na cechy społeczno-demograficzne — czyli na grupę: kontrolną i eksperymentalną. Eksperyment laboratoryjny Eksperyment laboratoryjny jest takim przedsięwzięciem badawczym. jakie pojawiły się między badanymi grupami. w oparciu o i------------------ . W tym celu posłużono się filmem dokumentalnym. które zgodziły się na uczestnictwo w badaniach. że zostały one spowodowane właśnie przez zastosowane bodźce. Różnice.2. a ich wyniki poddano kolejnemu porównaniu. Kolejnym przedsięwzięciem badawczym było poddanie grupy eksperymentalnej odpowiednim bodźcom przewidywanym w doświadczeniu. w którym badający tworzy wyizolowaną.

wielkości badanego zbioru. a istotnymi czynnikami ograniczającymi sąw zasadzie względy natury etycznej. dobór losowy. w jakim ta grupa przebywała i zaczął krzyczeć na dzieci za to. Wywołując w ten sposób frustrację u dzieci z grupy B. że możliwości inicjatyw eksperymentów są w tego rodzaju doświadczeniu duże. Zależności między tymi zmiennymi są weryfikowane poprzez manipulację jedną lub więcej zmiennymi i poprzez sprawdzenie potencjalnego wpływu zmiennych. które badający podzielił na dwie grupy: A — grupę kontrolną i B — grupę eksperymentalną — dbając o to. aby obie były podobne ze względu na cechy społeczno-demograficzne. czy np. Trudno bowiem uważać za dopuszczalne bez wszelkich skrupułów takie np. czasu trwania itp.hipotetycznie zestawione zmienne. przejawiająca się w awansach i we wzroście uposażenia danego osobnika". Klasycznym poniekąd przykładem eksperymentu omawianego typu są badania Heleny Christiansen nad prawdziwością hipotezy: „im większa ilość lat nauki szkolnej — tym lepsza kariera ekonomicznozawodowa. pozostawiając jedynie dużego pluszowego niedźwiadka. starając się ustalić. iż wzięły zabawki. czy tłumaczy nam po prostu genezę danego faktu. które nie należą do sprawdzanych hipotez3. które . traktowanie przez badającego ludzi.3. aby prowadzić szczegółową obserwację zachowań badanych i ustalić kierunek ich agresji4. elementów. mają istotnie taki wpływ na zachowanie ludzi. a celem eksperymentu jest stwierdzenie czy dane zmienne — zależne i niezależne. W eksperymencie omawianego typu zachowanie badanych jest więc kształtowane przez badającego. z tym jednak. Do zamierzonego eksperymentu wybrano 20 dzieci. jakie ułatwiają modyfikowanie procesu badań. tzn. przyjęty przez nas kompleks uwarunkowań potwierdza się rzeczywiście. Podobnie postąpiono z dziećmi z grupy B. jakie się im przypisuje. Dla ilustracji eksperymentu tego rodzaju omówimy pokrótce badania. zasady doboru uczestników. sposobów jego realizacji. badający udał się do ukrytego pomieszczenia obserwacyjnego. których celem było ustalenie zależności między frustracją a agresją w przypadku dzieci. Dlatego też jeszcze przed podjęciem badań trzeba ustalić możliwie dokładnie warunki eksperymentu 90 i zaplanować jego przebieg. Eksperyment ex—post—facto Eksperyment ten polega na badaniu określonego zaszłego zdarzenia społecznego. Tworzenie określonych. Następnie odebrał im zabawki. jakie zamierzamy obserwować w badaniach. W tym celu można stosować różne sposoby doboru grup. Przedstawiony przykład ukazuje wyraźnie. np. którego uwarunkowania i rozwój analizuje się retrospektywnie. Dalsze czynności eksperymentatora były następujące: dzieci z grupy A poproszono do pomieszczenia pełnego zabawek i zachęcano do zabawy według ich upodobań. a więc wszystkie te elementy.2. W eksperymencie laboratoryjnym badający ma możliwość kontrolowania każdego kroku w podjętych przez siebie badaniach oraz modyfikowania warunków przeprowadzonego doświadczenia. że po paru minutach eksperymentator powrócił do pomieszczenia. systemy kodyfikacji i miar różnych typów i rodzajów zachowań. 2. sztucznych sytuacji ma na celu wykluczenie wpływu wszystkich innych czynników poza tymi. jakie powoduje ich frustracje.

działaczu robotniczym. starano się ustalić zaangażowanie uczuciowe. Wyselekcjonowany zbiór podzielono na dwa podzbiory—e ksperymen-t a 1 n y —obejmujący tych. Powyższe badania pozwoliły także uchwycić wpływ tzw. czyli w latach wielkiego kryzysu. obrazków itp.4. na zestawieniu wyselekcjonowanych osób parami z punktu widzenia przyjętych zmiennych. które nie uzyskały matury. długością lat nauki. tzn. Eksperyment projekcyjny Omawiany eksperyment opiera się na tzw. Za pomocą owych metod. właściwości badanych osób. ponieważ uczęszczały krócej do szkoły. Poprzez skrupulatną eliminację. płeć. kilka zdjęć osób nieznanych szerszemu 92 ogółowi i proszono o wskazanie kto. narodowość rodziców. 2. dla ustalenia wpływu stereotypów na opinie i postawy ludzi w stosunku do przedstawicieli innych ras. grup etnicznych. uczonego itd. jak duży jest wpływ przeróżnych stereotypów i przesądów na wyobrażenia ludzi o kapitaliście.in. kategorii społecznych itp.in. „czynnika czasu" i związanego z nim „efektu śmiertelności". które pierwotnie były stosowne przez psychologów i psychiatrów dla celów diagnostycznych. ze zbioru. Uzyskano w ten sposób zbiorowość choć statystycznie niewielką ale metodologicznie poprawnie ustaloną co pozwoliło na potwierdzenie hipotezy. jednego rocznika. Właściwie eksperymentalny charakter tego rodzaju badań polega po prostu na próbach rekonstrukcji uwarunkowań danych zjawisk społecznych i na odtwarzaniu ich prawdopodobnego przebiegu.przeprowadzono w 1935 r. że wyższa ilość nauki ma pozytywny wpływ na karierę zawodową5. zbiorowości6.. tym większe. testów wolnych skojarzeń rysunków. zawód ojca. „metodach projekcyjnych". jak np. a ściślej biorąc po prostu wygląda na kapitalistę. test tematycznej apercepcji TAT. np. że z upływem czasu w każdym zbiorze ludzi następują pewne naturalne ubytki. działacza robotniczego. spośród owych osób jest. opartą m. Okazywano badanym np.2. Ubytki tego rodzaju powodują oczywiście określone zmiany w strukturze społecznej danego zbioru. Nieco później metody te zastosowano również w badaniach socjologicznych. pragnień itp. które poza badanym czynnikiem. jaki można było poddać badaniom szczegółowym w celu weryfikacji wymienionej hipotezy. zdolności umysłowe (ustalone według ocen szkolnych) itp. w których stosowano różne testy. Jest to niewątpliwie swoisty rodzaj eksperymentu możliwego w naukach społecznych. który przejawia się w tym. np. pacyfistę. stanów psychicznych badanych. Następnie ustalono pewną ilość zmiennych. pozostało tylko 46 osób. umożliwiających uzewnętrznianie uczuć. Badania tego rodzaju ukazały m. przesądy. czyli po 23 w każdej grupie. mogą mieć wpływ na sukcesy lub niepowodzenia zawodowe. . którzy uzyskali maturę oraz kontrolny — obejmujący osoby. 91 spośród których wyselekcjonowano pewien zbiór osób. test Rorschacha. Do wymienionych badań wytypowano absolwentów z przed dziesięciu lat. zdolności kojarzeń itp. im większy jest właśnie upływ czasu. co nie może być faktem obojętnym dla badającego. który w momencie podjęcia badań obejmował 2127 nazwisk. uczonym oraz o ludziach tym podobnych kategorii społecznych.

93 Schematycznie eksperyment sukcesywny można przedstawić w następujący sposób8: Przed zastosowaniem bodźca Po zastosowaniu bodźca Grupa kontrolna Grupy eksperymentalne B C D utrzymanie bodźca na tym samym poziomie natężenia wzrost intensywności bodźca do x wzrost intensywności bodźca do 2x . że dany zbiór lub zbiory ludzi poddaje się dwom badaniom. jakie wywołują one skutki u badanych. Z reguły badania takie prowadzi się przed i po zastosowaniu określonych bodźców w stosunku do zbiorów ludzi poddanych eksperymentowi. pomieszczeń itp. badania dotyczące tego. Ilustrując tę drugą możliwość Atteslander wymienia np. czyli grupy które poddajemy np. Aby uczynić zadość wymogowi równoczesności przy badaniu co najmniej dwóch grup. co oczywiście wymaga odpowiednich środków kadrowych i technicznych. zamierzone badania muszą być prowadzone równolegle. jaki wpływ na procesy dezintegracyjne ma przeniesienie części dotychczasowych mieszkańców baraków dla ubogich do nowych bloków mieszkalnych7. współokreślającymi dane zjawisko. np. Eksperymenty te — w porównaniu z poprzednimi — polegają na tym.2. dwóch lub nawet więcej zbiorów ludzi. 2. odpowiedniej ilości przeszkolonych eksperymentatorów. kiedy wprowadzamy nowe bodźce i obserwujemy. Wymaga to — rzecz jasna — ścisłej obserwacji i selektywnej kontroli nad poszczególnymi czynnikami. Badający może sam zaplanować taki eksperyment. które są przeprowadzane w różnym czasie.Eksperyment projekcyjny — ogólniej biorąc — polega na badaniu danego zjawiska społecznego w każdej sytuacji. różnym bodźcom. ale może też wykorzystać do tego celu przedsięwzięcia różnych instytucji. Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne Sąto eksperymenty polegające na równoczesnym badaniu jednego.5.

s. 2 3 Zob. Deutsch i S. Federico. Dickson. T.J. odwołując się do swoich badań prowadzonych w Western Electric Hawthorne Works w Chicago. i uzupełn. Illinois 1969. N. s. M. 8 Zob.in.254 i nast. An Introducion to Social Research. Ale nawet najbardziej prosty eksperyment tego typu wymaga przynajmniej dwóch kolejnych. 7 Zob. P. 181. W. * Zob. Roethlisberger i W. też „Badania eksperymentalne". Sociology.-D Na podstawie stwierdzonych różnic można ustalić. Roethlisberger i W. s. R. s. Dickson. Jahoda. Mass.R. Meyer. s. Management and the Worker. F. Babbie. Cook. Selltiz. 5 Porównaj: St.. op.-A r = Ci .J. Zob. tłumaczenie fragmentu w/w książki W.W. Neuwied-Darmstedt 1972. Warszawa 1961. gdzie znajduje się m. s.57-58 i J. Eksperymenty sukcesywne mogą być oczywiście mniej i bardziej złożone w porównaniu z przedstawionym schematem. 1975. cit.14.. Fellin. M.J. N. The Praclice of Social Research.95. Warszawa 1965. 94 PRZYPISY 1 Na dużąprzydatność grup kontrolnych w badaniach socjologicznych wskazali m. -------------------------> Porównanie wyników badań uzyskanych przed i p o zastosowaniu bodźca pozwoli na uchwycenie różnicy (r) według następującego wzoru: r = A.York-Toronto-London 1952. Hatt. Belmont California 1975. Goode i P.K. Hatt. D. Cambridge 1939. 433-481. York 1967. Doby. Goode i P. Untersuchungsmethoden der Soziolfor-schung. Methods in Social Research.C. Methoden der empirischen Sozialforschung.J.wzrost intensywności bodźca do 3x B. 6 Zob. w: Metody badań socjologicznych. Teil II. Ph. zob. Nowaka. T. postępujących po sobie badań. Procedury i techniki badań socjologicznych (Skrypt). J. s. 95 .K. Reading. Exemplars of Social Research. Szostkiewicz.61 i nast. Tripodi i H.II popraw. czy i jaki jest wpływ stosowanych bodźców na badane zbiory ludzi.C r = D. S. Atteslander. F. s.J.J.182 i nast. Itasca.33-34. C. Zob. Wybór tekstów pod red. wyd. s.in. E.

jak i ilościowym na temat interesujących nas problemów. w których badający może bez większych trudów dotrzeć do każdej jednostki badanej populacji. sposoby produkcji. instytucje społeczne itp. TYPY BADAŃ TERENOWYCH Ze względu na zakres badań i stosowane techniki badawcze można wyróżnić następujące typy badań terenowych4: a) Badania typu etnologicznego. kiedy interesujące nas fakty czy zjawiska chcemy postrzegać w ich naturalnym kształcie społecznym. w takich. które trudno ustalić za pomocą innych metod badawczych znanych naukom społecznym. w których przypadku badający uczestniczy w codziennym życiu interesującej go zbiorowości i na podstawie poczynionych obserwacji stara się wyjaśniać interesujące go zjawiska społeczne. np. stereotypy itp.1. przeróżne wierzenia. struktury społeczne. Jeżeli jednak badający ma możliwość brania udziału w życiu badanej zbiorowości. pomijając ilościowe aspekty.2. że uwzględnia się w nich również dane ilościowe. Badania te stwarzają nie tylko możliwości lepszego poznania uwarunkowań i złożoności danych zjawisk. wywiadem. 3. analizą dokumentu itp. Przedmiotem badań terenowych mogą być warunki życia poszczególnych społeczności ludzkich oraz wytwory materialne i niematerialne. np. jakie występująnp. opinie. częstotliwość ich występowania. Do niematerialnych natomiast zaliczymy np. Pouczającym przykładem takiej właśnie postawy są doświadczenia badawcze wybitnego polskiego etnosocjo-loga Bronisława Malinowskiego2. b) Badania typu socjologicznego—są podobne do wcześniej wymienionych — ale różnią się od nich tym. ale pozwalają także na uchwycenie ich tendencji rozwojowych. Badania terenowe pozwalająteż dostrzec wiele drobnych różnic. że musi on czynnie uczestniczyć w życiu badanych. W zależności od stosowanych metod i technik zbierania danych. Badania te są dogodną okazją do penetracji kompleksowej danych środowisk. co jest sprawą ważną dla socjologa lub etnologa. W badaniach terenowych można posługiwać się różnego rodzaju technikami w celu zebrania potrzebnych nam danych. W socjologii są one stosowane wówczas. dane zawarte w różnych sprawozdaniach.3. BADANIA TERENOWE OKREŚLENIE BADAŃ TERENOWYCH Badania terenowe zostały zapoczątkowane przez etnologów i etnografów. twory świadomości ludzi3. Do materialnych zaliczymy np. Badania terenowe można prowadzić w zbiorowościach zwartych przestrzennie. można 96 zgromadzić różne materiały badawcze zarówno pod względem jakościowym. Można posługiwać się np. Nie znaczy to. . w opiniach badanych ludzi. to powinien z tego skorzystać. technikami badań. 3. tzn. którzy go interesują. ponieważ uzyskuje wówczas dodatkowe szanse zebrania ciekawych danych lub wzbogacenia posiadanych wiadomości o ludziach. Jedną z istotnych cech tych badań jest konieczność utrzymywania przez badającego osobistych związków z daną zbiorowością'. ankietą. obserwacją.

jaką zamierzamy poddać badaniom. co chcemy lub uważamy. Wskazane jest pozyskanie dla badań lokalnych przywódców. jakie zamierzamy podjąć oraz hipotez. jaką zamierza się badać. Słowem chodzi tu o to wszystko. natężenie. Aby uzyskać tego rodzaju informacje konieczny jest rekonesans. c. Poprzez badania tego typu uzyskuje się więc materiały wskazujące nie tylko na występowanie określonych zjawisk. którzy będą przedmiotem dalszych zainteresowań badawczych. o jakich warto wiedzieć podejmując badania. 3. pozwalające na zebranie zarówno materiałów o charakterze jakościowym jak i ilościowym. a). Rezultaty zwiadu terenowego umożliwiają dokonanie korekt zamierzeń badawczych oraz sformułowanie szczególnego programu badań. c) Badania typu socjo-psychologicznego. o istniejących zbiorach dokumentów. a ściślej biorąc zbiorowości. częstotliwości itp. że należałoby zbadać i poznać. ale również ukazujące ich rozmiary. mamy na myśli ukazanie w sposób możliwie wyraźny problemów.których celem jest umożliwienie zebrania materiałów dotyczących określonych stanów świadomości badanych ludzi. że badający musi w czasie ich prowadzenia podejmować doraźnie różne decyzje. Kiedy mówimy o aspektach merytorycznych programu badań. ponieważ ułatwia to kontakty z danym środowiskiem. Istotnym elementem przygotowań jest opracowanie schematu postępowa-ma badawczego. — wreszcie ustalenie nietypowych zjawisk.in. który powinien zawierać następujące punkty5: a. jak i techniczno-organizacyjnej. . Otóż właśnie ze względu m. nawiązanie pierwszych nieformalnych kontaktów z ludźmi. czyli rozpoznanie danego terenu. rozeznanie istniejących w terenie źródeł informacji o badanych problemach. specyficznych dla danego środowiska. dotyczące sposobu zbierania materiałów. które powinno zawierać określenie problemu i metod badawczych oraz zbiorowości. powiększania ilości badanych itp. w powiązaniu z warunkami ich życia społecznego. wskaźniki ilościowe.3. źródłach. co też powinno znaleźć odzwierciedlenie w naszym planie badawczym. Wstępne planowanie zamierzeń badawczych. PRZYGOTOWANIE BADAŃ TERENOWYCH Jedną z istotnych zalet badań terenowych jest niewątpliwie ich elastyczność.rejestrach itp. a ponadto: zebranie danych umożliwiających ogólną charakterystykę zbiorowości. na wspomnianą cechę wymagają one szczególnie starannego przygotowania. Opracowanie programu badań. o dobrze zorientowanych informatorach itp. b. polegająca na tym. które chcemy poprzez badania zweryfikować. Uściślenie planu możliwe jest dopiero po dokonaniu odpowiedniego rozeznania terenu badań. Dla realizacji tego celu stosuje się zróżnicowane techniki badawcze. Z tego faktu nie należy jednak wysnuwać wniosku. 97 przewidywanej do badań ze względu na podjęty problem. zarówno od strony teoretycznej. w którym zostaną uwzględnione aspekty merytoryczne i metodologiczne danych przedsięwzięć. np. co umożliwia przeprowadzenie analiz o charakterze ilościowo-jakościowym. Zwiad terenowy —jego celem jest uściślenie założeń wymienionych w pkt. że badania tego rodzaju opierają się po prostu na improwizacji.

Realizacja badań. Analiza i opracowanie zebranych materiałów. Toteż w każdych badaniach omawianego typu istotną sprawą jest dobór właściwych metod i narzędzi. muszą być przeprowadzone ostrożnie tak. czyli na zbiorze podobnym ze względu na swoje właściwości społecznodemograficzne do tego. jaki chcemy badać. To. gdy badania mają charakter zespołowy. jakimi chcemy się posługiwać (zob. Jest to niewątpliwie decydujący moment w badaniach terenowych i dlatego musi być on nie tylko starannie przygotowany.b). a także po badaniach próbnych. Już we wstępnej fazie zamierzeń badawczych przewidujemy metody i techniki. ze względu na podjęty problem. czy też uzupełnia się przewidywane wcześniej narzędzia — nowymi. pkt. ponieważ zastosowanie obu analiz pozwala na pełniejsze i bardziej wnikliwe wykorzystanie zebranego materiału. jakim są zamierzone badania terenowe. ponieważ niekiedy wystarcza w zupełności opis jakościowy. Wspominaliśmy wcześniej. Jego realizacja wszakże wiąże się z wejściem badającego (lub zespołu badających) na przewidziany teren oraz z przeprowadzeniem zaplanowanych badań. że w badaniach terenowych można zbierać potrzebne dane za pomocą różnych metod i narzędzi badawczych. które są przedmiotem zainteresowań. Natomiast w przypadku bardziej pobieżnych przygotowań konieczność takich korekt jest z reguły pewna i może być bardzo duża6. w konstrukcji ankiet czy kwestionariuszy wywiadów). Czynności przewidywane w punktach a) — d) miały na celu przygotowanie głównego przedsięwzięcia. to wówczas istotną sprawą jest zapewnienie odpowiedniej koordynacji pracy całego zespołu. Jeżeli badania zasadnicze są poprzedzone starannymi przygotowaniami zwłaszcza (zwiadem terenowym i próbą metod i narzędzi). zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. to nie zawsze kwantyfikacja jest nam rzeczywiście potrzebna. Wstępne koncepcje na ten temat możemy niekiedy modyfikować po dokonanym zwiadzie (zob. to z reguły po przeprowadzonych próbach dokonuje się jeszcze pewnych poprawek narzędzi badawczych (np. aby nie doprowadziły do zniweczenia zamierzeń badawczych.a). jeżeli okażą się konieczne. . jak i jakościowej. Sprawdzenie metod i narzędzi badawczych. jakie z reguły przeprowadza się na zbiorowości kontrolnej. Ewentualne zmiany. e. ale także konsekwentnie realizowany. Oczywiście najlepiej dysponować takimi danymi. 98 Jeżeli nawet pierwotny wybór był trafny. zależy od danego materiału. że zawsze wtedy. Warto też wspomnieć o tym. Nie wszystkie dane dadzą się łatwo wyrazić liczbowo a jeśli nawet. Po zakończeniu badań zebrane materiały muszą być poddane analizie ilościowej lub jakościowej. pkt. specyfikę społeczności i terenu.Metodologiczne aspekty dotyczą z kolei refleksji nad tym jak realizować zamierzenia badawcze. to konieczność dokonywania większych korekt w czasie ich trwania jest mało prawdopodobne. f. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmujemy wszakże dopiero po sprawdzeniu planowanych metod i narzędzi badawczych. jaka analiza może być zastosowana w konkretnym przypadku. które kwalifikują się zarówno do analizy ilościowej. d.

który prowadzi badania. skłonność do krytykowania czy pouczania badanych — może ich łatwo zrazić do badającego. Zwróćmy tu uwagę na to. Należy przy tym pamiętać. jak też możliwa do przyjęcia dla badanych. że kiedy mówi się o „wyciąganiu wniosków". postaw czy występujących konfliktów.Taktowność. 3. jakie wynikają z zebranego materiału i zostały ujawnione poprzez analizę ilościową lub jakościową. zniechęcenie. W kontaktach z badanymi należy zachowywać maksymalną cierpliwość i nie okazywać zniechęcenia ani zaangażowań uczuciowych w odniesieniu do określonych opinii.Po przeprowadzonej analizie można przystąpić do sporządzenia sprawozdania z przeprowadzonych badań.wyciągane" jak to się często nie tylko mówi. lecz arbitralnym sądem. uprzejmość — na poziomie przyjętym w danym środowisku — oraz neutralność — w przypadku sporów środowiskowych — są nieodzownymi wymogami zachowania badającego. nieufności. a wówczas trudno prowadzić badania i liczyć na wielkie efekty w zbieraniu danych. „Wnioski wyciągane". czyli takie formułowanie wniosków. że wie się o czymś lepiej niż badani. a więc takie. Raymond Gold — zastanawiając się nad możliwymi postawami badającego zjawiska społeczne — wymienia cztery następujące postawy: a) wyłączny uczestnik. b) uczestnik — obserwator. że nie będzie wywoływała u nich zgorszenia. ZACHOWANIE BADAJĄCEGO W BADANIACH TERENOWYCH Osoba prowadząca badania omawianego typu powinna być nie tylko dobrze przygotowana w zakresie znajomości metod badawczych i umiejętności posługiwania się nimi. wchodząc w obce środowisko. co naprawdę z nich wynika. d) wyłączny obserwator7. wyrażanym przez daną osobę. ale również powinna posiadać zdolność łatwego nawiązywania kontaktu z ludźmi i szybkiej adaptacji do danych warunków środowiskowych. uczuć lub wrogich postaw. to wówczas musi przypisać sobie taką rolę. Każdy badający. Jeżeli nie może występować jako np. które wcale 99 nie wynikają logicznie z danych przesłanek. głośne powątpiewanie co do prawdziwości słyszanych wypowiedzi. bez względu na to. ani nie powinno się też manifestować tego. uzasadniającymi jego obecność wśród danych ludzi. Sprawozdanie takie powinno zawierać wnioski. c) obserwator — uczestnik. to sugeruje się Poniekąd działanie na siłę. a nie '. lecz co gorsze robi. w tym znaczeniu. która będzie zarówno wysoce prawdopodobna. etnolog czy socjolog.4. niechęci itp. Brak cierpliwości. a wówczas powinny one być po prostu wysnuwane. życzliwość. że zestawione wnioski powinny wynikać z danego materiału. powinien dysponować również przekonywającymi racjami. to często po prostu „wnioski naciągane". które nie są logicznym następstwem istniejących przesłanek. .

Babbie. że są przedmiotem naukowej penetracji.Przyjrzyjmy się bliżej charakterystyce wyróżnionych postaw: Ad a. Szostkiewicz. E. s. s. świadomi tego. s. który przyjął postawę uczestnika — obserwującego. aby nie zwrócili oni uwagi na ten fakt. Malinowskiego. nie zapomina o tym. op. Szostkiewicz.R. a swoje uczestnictwo traktuje w sposób drugorzędny. 3 J. żeby można było zachować tylko postawę obserwatora. w: Sociologists at Work. Oczywiście konsekwencje obu tych niebezpieczeństw mogą być istotne dla rezultatów badań. (Warszawa 1967). Porównaj: St. W przypadku przyjęcia postawy pełnego i wyłącznego uczestnika.in. pod red. że występuje przede wszystkim jako obserwator.28-29. Dużych umiejętności wymaga również tak dyskretne zainstalowanie się wśród badanych. takie niebezpieczeństwa: 1) ludzie.14-15. Zob. który identyfikuje się przede wszystkim z rolą badającego. Lofland. ale też nie kryje się z tym. bierze pełny udział w życiu danych ludzi. Ph. że zatraci potrzebny dla obiektywizmu dystans. że postawa taka nie daje tak dużych możliwości naukowej penetracji. a jego uczestnictwo w danej sytuacji jest mniej lub bardziej drugoplanowe. jak Szkice z teorii kultury (Warszawa 1958) {Argonauci zachodniego Pacyfiku. Dwoisty charakter postawy badającego może wszakże powodować m. np.. badający stara się uczestniczyć autentycznie w tych wszystkich zdarze100 niach.cit. Belmont. Ale jest to też postawa nie łatwa. praca zbiór. jakąprzyj-muje badający.. California 1971. nieautentycznie. jakie mają miejsce w danym środowisku i są przedmiotem jego zainteresowań naukowych. B. N. Adc. Geer. też: Metody badań socjologicznych.30-33. . 4 5 Zob. 101 PRZYPISY 1 Zob. 6 Zob. 197-9. Dzięki takiej właśnie postawie badającego — badani nie zdają sobie nawet sprawy z tego faktu. takie dzieła Br.cit. że są przez kogoś badani.. 2 Zob. Obserwator — uczestnik. Analyzing Social Settings. wydaje się. Badający. Ad d. jakie dająpostawy zakładające uczestnictwo w życiu badanej zbiorowości. Biorąc pod uwagę powyższe trudności. s. op. ponieważ trudno niekiedy uczestniczyć w różnych zdarzeniach tak dalece biernie. że prowadzi badania. Wyłączny obserwator jest przykładem skrajnej postawy. First Days in thie Field.York-London 1964. Jest to typowa postawa sprawozdawcy. 2) badający może ulec tak daleko posuniętej identyfikacji z badanymi. s.331-350..cit. op. Hammond.E.341. który jeśli znajdzie się dajmy na to wśród demonstrantów czy na boisku sportowym. Ad b. s. że są przedmiotem badań mogą zachowywać się w sposób sztuczny. op. tzn.cit. St. to osobnik.

Omawiana metoda została wypracowana przez różne instytuty zajmujące się badaniami opinii publicznej. że będą one zbyt narażone na niekorzystne skutki badań — i dlatego właśnie badania całościowe byłyby nie wskazane. Zwróćmy uwagę. Z tych więc względów istotnym elementem w omawianych badaniach jest próbka reprezentacyjna. w których badany przedmiot ulegałby zniszczeniu — a w odniesieniu do osób. jakie wynikająz badań tej próbki. Rolf Ludwig1 — zastanawiając się nad tym. c) możliwość dokładnego przeprowadzenia zamierzonych badań oraz d) w sytuacjach. że próbka reprezentacyjna nie jest po prostu dowolnym fragmentem danego zbioru. Roles in Sociological Field Observation. 4.2. b) mniejsze koszty badań.1. 102 4. mogą być ważne dla całego zbioru. w których nie mamy realnych możliwości przebadania wszystkich osób interesującej nas populacji. Często mamy jednak do czynienia z tak licznymi zbiorowościami. Mass. s. jak np. a zasady doboru takiej próbki stanowią ważny problem metodologiczny.7 Zob. gdy dana populacja nie jest zbyt liczna. lub też wchodzą w grę wymienione argumenty. że trudno byłoby przebadać wszystkich osobników. Badania metodą reprezentacyjną obejmująwięc wszelkie zbiorowości ludzkie i mają na celu dostarczenie ilościowych i porównywalnych danych w tych sytuacjach. to będą oni stanowili niewątpliwie . praca zbiór. co skłania najczęściej do wyboru metody reprezentacyjnej — wymienia następujące argumenty: a) możliwość zebrania aktualnych danych w stosunkowo krótkim czasie. zwany na ogół próbką reprezentacyjną danego 103 zbioru. z którego ona pochodzi (czyli ten zbiór reprezentuje). G.L. 1969. jaka nas interesuje. Gold. słynny Instytut Gallupa. czyli obejmuje tylko jakiś fragment (podzbiór). którzy do nich przynależą. że obejmuje ona tylko część osób przynależnych do badanego zbioru. Są one w zasadzie wtedy możliwe. jeżeli jej dobór jest właściwy pod względem metodologicznym. Istotną cechą badań metodą reprezentacyjną jest to.L. które koncentrują się tylko na jakiejś części osobników interesującej nas zbiorowości. BADANIA CAŁOŚCIOWE I REPREZENTACYJNE OKREŚLENIE BADAŃ REPREZENTACYJNYCH I PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W badaniach społecznych możemy niekiedy przebadać wszystkich osobników w danej zbiorowości. Dlatego też wnioski. R. kiedy istnieją uzasadnione przypuszczenia. Jeżeli z jakiejś populacji wyłonimy w dowolny sposób kilka ludzi. Dlatego też często pojawia się konieczność przeprowadzania badań reprezentacyjnych. Simmons. McCall i J.J. a jej początków możemy upatrywać już w XVIII w. Wówczas badania takie mają charakter całościowy. pod red.30-39. Reading. czyli całąpopulację.

c) stopień dokładności i pewności jakie zamierzamy osiągnąć w badaniach. z którego została pobrana. Czy będąjednak próbką reprezentacyjną— to odrębna kwestia. błędy. jakie zostały uzyskane w wyniku przebadania próbki reprezentacyjnej. poglądów i postaw) w badanej próbce reprezentacyjnej odpowiada proporcjonalnie strukturze i zróżnicowaniu tychże właściwości w całej populacji. czyli z jakiego został wyłoniony. to wnioski. I w oparciu o takie założenia dopuszcza się możliwość wysnuwania wniosków dotyczących całości danego zbioru ludzi z materiałów badawczych. Próbka jest tylko wówczas reprezentacyjna. Reprezentację może stanowić bowiem np. dwukrotnie podnieść stopień pewności próbki reprezentacyjnej to musimy podnieść jej liczebność czterokrotnie. Ad a. 4. który też określa z góry ustalone i dopuszczalne granice błędu4. Jest to zatem swoisty model.2. 1/100. 1/10. której fragment ona stanowi. Zaliczamy tu np. im większą badamy reprezentację — tym większa dokładność naszych wniosków o zbiorowości. im więcej kategorii chcemy uwzględnić w naszych badaniach — tym większa powinna być próbka. Najogólniej biorąc podstawą obliczenia wielkości próbki jest rachunek statystyczny. 104 D) ilość kategorii statystycznych na jakie ma być podzielona badana zbiorowość. które utrudniają pełne rozpoznanie jej . z której ta próbka pochodzi. którego część stanowi. im bardziej różnorodna zbiorowość — tym większa musi być próbka. Bliższą charakterystykę zasad doboru próbki reprezentacyjnej przedstawimy nieco później. jakie wynikająz jej właściwości są ważne dla całej populacji.pewien fragment. Inaczej mówiąc: jeżeli próbka została dobrana w sposób metodologicznie zasadny. ściślej podzbiór danej populacji. jakie wynikają z takich cech badanej zbiorowości. jaki cechuje badaną zbiorowość. który pod względem swojej struktury i składu odpowiada wiernie temu zbiorowi. którą badana próbka reprezentuje3. Jeżeli chcemy np. jeżeli jest takim podzbiorem. O tym jak wielka powinna być dana reprezentacja decydujemy biorąc pod uwagę następujące okoliczności: a) stopień r ó ż n o r o d n o ś c i. a nawet 1/25 000 czy 1/50 000 wielkiej zbiorowości. stanowiący jak gdyby miniaturę tego układu. WIELKOŚĆ PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ Jak wielka powinna być próbka reprezentacyjna? Na to proste pytanie niełatwo odpowiedzieć w jednym zdaniu. 1/4. że struktura i zróżnicowanie właściwości (np. Błędy przy tworzeniu reprezentacji mogą mieć charakter: a) przedmiotowy lub b) wynikać z błędów metodologicznych popełnionych przy doborze próby. jak i jego właściwości. której rozstrzygnięcie wymaga oceny zarówno sposobów utworzenia tego podzbioru. Na podstawie rachunku prawdopodobieństwa przyjmuje się.

ludzi w poszczególnych klasach wieku. to wówczas przyjmiemy następujące kwoty w próbce: dla mężczyzn 2/5.1. a 60% kobiet.3. Ad b. które zawsze przeszkadzająw ustalaniu owych typowych cech badanej rzeczywistości. na występujących w niej podstawowych kategoriach społecznych. Przy wyborze kwotowym opieramy się na znanych nam obiektywnych składnikach danej zbiorowości. że w badanej zbiorowości jest np.3. . czyli udziały danych kategorii w próbce. np. 40% mężczyzn. które powodują że przy doborze próby nie uwzględnia się całej zbiorowości objętej badaniami. Najogólniej biorąc metody te możemy podzielić na takie. uwzględniając tym samym istniejące proporcje w strukturze płci danego zbioru. Ad a. jakie są typowe składniki społeczno-demograficzne tej zbiorowości i w ten sposób tworzy 105 sobie jej swoisty model. swoistych kategorii społecznych. Wchodzą tu w grę wszystkie takie przyczyny. jakie w niej występują) błędy powstałe na skutek przyjęcia fałszywych założeń itp. kategoria płci. Wybór celowy polega na tym. jaką ustalamy w oparciu o przyjęte kategorie. Zasadniczym mankamentem omawianego sposobu doboru próbki jest mniejszy lub większy subiektywizm. METODY WYBORU PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W praktyce badawczej ukształtowały się swoiste metody wyboru próbki reprezentacyjnej. Ad b. że badający — wykorzystuje posiada-ną wiedzę o badanej zbiorowości — stara się domniemywać. np.rzeczywistej struktury lub poszczególnych elementów struktury (np. przyjętych według przekonań badającego ze względu na szczególne cechy danej zbiorowości lub cele badań i 2) na rachunku prawdopodobieństw. wieku. zawodu itp. dobiera próbkę która powinna być odzwierciedleniem tego modelu. Następnie. na podstawie których tworzymy sobie jej modelową wizję. jak np. stwierdzamy. a dla kobiet 3/5. Następnie staramy się ustalić. określamy odpowiednie „kwoty". które opierają się: 1) na dowolnych zasadach. jaki jest odsetek mężczyzn i kobiet. Nikt nie jest wolny od różnych stereotypów czy nawet przesądów. takich. 4. Ze względu na strukturę badanej zbiorowości. Jest to szczególnie niebezpieczne w odniesieniu do zjawisk społecznych. Jeżeli np. jak licznie są reprezentowane wyróżnione zawody itd. jak przedstawia się struktura badanej zbiorowości według przyjętych kategorii społecznych. 4. jaki występuje niestety zawsze przy próbach ustalenia przez badacza typowych cech danej zbiorowości i konstruowania jej modelu. Wybór wediug przekonań badającego Wyróżniamy tu: a) celowy i b) kwotowy wybór próbki. którą następnie według kwot dobieramy.

nie przesądza po prostu o tym. a następnie dokonuje się spośród nich wyboru za pomocą specjalnych tabel liczb przypadkowych („random numbers"). Jednak ze względu na pewne różnice. 106 4.Ze względu na duże podobieństwo celowego i kwotowego sposobu wyboru próbki reprezentacyjnej. Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa Pod wymienionym tytułem ujmujemy wszelkie takie sposoby.. bardziej zasadnym wydaje się ich oddzielne omówienie. W kwotowym sposobie wyboru próbki opieramy się wprawdzie na bardziej zobiektywizowanych przesłankach.3. dokonywany w taki sposób. Jeżeli dla ustalenia liczby. Ad a. niż dobór celowy. że dla każdej osoby badanej zbiorowości przygotowujemy kartkę z jej nazwiskiem. c) proporcjonalny. 2) na podstawie imiennej listy — najlepiej ustalonej w porządku alfabetycznym — np. Dobór kwotowy nie jest zatem niezawodnym sposobem doboru próbki reprezentacyjnej. („Zufallszahlen"). badający wybiera konsekwentnie do reprezentacji co którąś osobę. niektórzy metodologowie traktują oba łącznie6. Przyjęcie przez nas tylko pewnych. Można wyróżnić następujące przykłady wyboru losowego: 1) według zasad loterii — tzn. które znajdują się w podręcznikach statystyki lub teorii prawdopodobieństwa. co dziesiątą osobę. np. że i w tym przypadku decydujemy arbitralnie. rozpoczynając liczenie od pozycji losowo ustalonej. jakie między nimi występują. że będzie to zawsze próbka rzeczywiście reprezentacyjna. to pierwsza wejdzie do próbki osoba z pozycji 5. jakimi są niewątpliwie właściwości strukturalne badanej zbiorowości. Wchodzą tu w grę następujące wybory: a) losowy. które spośród właściwości strukturalnych uznamy za istotne dla reprezentatywności danej próbki. . d) wielowarstwowy. 3) według tabeli liczb przypadkowych—wymaga to ponumerowania wszystkich elementów badanej zbiorowości. Nie należy wszakże nie dostrzegać tego. listy wyborców itp. posłużymy się kostką do gry. b) warstwowy. choć jest w pewnym stopniu bardziej zobiektywizowany. od której zaczniemy liczyć co dziesiątą osobę. a po wymieszaniu tych kartek losujemy spośród nich pewną ilość.2. które w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa zakładają równe szanse znalezienia się w próbie każdemu spośród składników danej zbiorowości. spośród wielu obiektywnych właściwości czy elementów struktury przy doborze próbki. na podstawie listy płac. którą uważamy za wyłonioną próbkę. znajdującą się na danej liście według przyjętej zasady. a następnie z pozycji 15 później 25 itd. a ta wskaże 5. listy abonentów.

zwany także terytorialnym8. osobników najstarszych wiekiem. mężczyzn itp. zwany także stratyfikowanym. jaką dobieramy z każdego podzbioru może być równa albo proporcjonalna do jego wielkości7. przeszkód. jak przedstawia się struktura wieku. w zależności od wielkości danej kategorii. danych. aby żaden z elementów zbiorowości nie wchodził równocześnie do więcej niż jednego podzbioru. w wylosowanych miastach i gminach — dzielnice i wsie. Metoda ta m. Przeprowadza się go w sposób następujący: badaną zbiorowość dzieli się na dające się w jej obrębie wyróżnić podzbiory. ale także ich możliwie 107 optymalny rozkład. regionu. pozwala nam na opisanie. Wybór proporcjonalny ma zastosowanie w badaniach dużych zbiorowości. badania. Tego rodzaju wybór zapewnia nam większe prawdopodobieństwo udziału nie tylko przedstawicieli poszczególnych podzbiorów. które możemy dobierać nawet w sposób losowy. badanie i wyjaśnienie różnych zjawisk i masowych procesów społecznych. kraju itp. gdy trudno stosować inne sposoby wyboru np. Wypada także zauważyć. motywów. Wyróżnione podzbiory traktujemy jako warstwy. z których z każdej oddzielnie — wybieramy następnie w sposób losowy próbkę. wielkości posiadanych gospodarstw. az kolei w wylosowanych województwach — miasta i gminy. a we wsiach — zagrody. Wybór wielowarstwowy. które dotyczyłyby całej ludności Polski. mieszkańców miasta. przestrzegając tego. obejmujących np. płatników podatku dochodowego itp. tworząc określoną próbkę złożoną z konkretnych osób. w zależności od potrzeb badań. rozmieszczenia badanych na dużym terenie itp.in. Kiedy badana zbiorowość składa się z wielu różnych elementów. ulice — bloki. Add. Podejmując np. zatrudnienia. kobiety.Ad b. czyli warstw w danej próbce. z jakich się one składają. W taki oto sposób otrzymuje się próbkę wyłonioną z wielkich zbiorowisk terytorialnych poprzez wybór wielowarstwowy. które nie daje się zbadać w sposób całościowy. tzn. Jest to metoda szczególnie przydatna do badań sondażowych. jaki odsetek stanowią mężczyźni i kobiety. wreszcie z poszczególnych mieszkań lub zagród wybiera się np. które zamierza się poddać badaniom. zachowań itp. Wówczas lepsze efekty osiąga się poprzez wybór warstwowy. a następnie — mieszkania. jednostek terytorialnych. poprzez które zmierza się do ustalenia opinii postaw. Wielkość zbiorowości sprawia. oczekiwań. wybór losowy nie stwarza dużych szans na wybór próbki reprezentacyjnej.4. a więc ustalić z grubsza np. . gdy dysponujemy dokładnymi danymi o cechach społeczno-demograficznych tej zbiorowości. osoby. Możemy jedynie dowiedzieć się czegoś o tych zbiorowościach na podstawie danych statystycznych i ustalić niektóre ich właściwości społeczno-demograficzne. że nie można w ich przypadku wyodrębnić możliwie ściśle elementów. zwłaszcza wtedy. 4. na skutek braku odpowiednich danych o całej zbiorowości. że wielkość próbki. jest stosowany wtedy. Ad c. W oparciu o tego rodzaju informacje można wyróżnić wśród danej zbiorowości swoiste kategorie. należałoby wylosować najpierw województw a. ZASTOSOWANIE METODY REPREZENTACYJNEJ Zalety metody reprezentacyjnej są niewątpliwe. Z kategorii tych wybiera się następne losowo w stosunku proporcjonalnym. w dzielnicach — u 1 ice.

5. o jaką nam chodzi.108 Przy stosowaniu omawianej metody można posługiwać się różnymi technikami badawczymi. tzn. np. wchodzących w skład danej próbki albo na nowej próbce. w miejsce tej. chodzi po prostu o to. które znalazły się w danej próbce. Nie możemy więc w każdym przypadku korzystać z badań reprezentacyjnych biorąc pod uwagę cel naszych zamierzeń badawczych oraz ich zasięg. w których przypadku można uzyskać wszystkie ankiety. z której pochodzi ta próbka. Przypadki takie mogą wynikać z następujących przyczyn: . wówczas badania przestają być reprezentatywne. Zauważmy ponadto. gdy decydujemy się na wybór losowy. jakie zaszły w opinii. z niedoskonałości koncepcji systematyzacji populacji. co może spowodować utratę ich reprezentatywności. że nawet poprawnie dobrana próbka reprezentacyjna nie zawsze jest rzeczywiście przydatna ze względu na cel zamierzonych badań. z niejasnych definicji przedmiotu badań. ponieważ z reguły nie uzyskuje się zwrotu wszystkich ankiet. które znalazły się w próbce i przebadać je. powtarzalnych na tej samej próbce w celu uchwycenia ewentualnych zmian. Mniej przydatne są natomiast badania ankietowe. Należy również wskazać na to. Nie mniejsze przeszkody i trudności występują także wówczas. że daje ona możliwość prowadzenia badań zarówno jednorazowy eh. postawach itp. Niemniej ważnym problemem są zmiany zachodzące w wybranych już próbkach na skutek wypadania z nich poszczególnych osób. Jedną z zalet metody reprezentacyjnej jest również to. Najlepsze sąjednak te. która znalazła się w próbce — narusza reprezentatywność próbki i w konsekwencji rzutuje na jakość badań. ponieważ często po prostu nie wiadomo czy dane listy są pełne. że wbrew pozorom niełatwo uzyskać próbkę reprezentacyjną i to nawet wtedy. a pominięcie którejś z nich lub zbadanie innej osoby w zastępstwie. Wyjątek stanowią ankiety środowiskowe. Nie znaczy to wszakże. jakie z nich wynikają nie mogą być uogólniane na całą zbiorowość. 109 4. że tracą one wszelką wartość poznawczą. związane z wielkością i objętością próbki. stanach ludzi. z listy. które zapewniająnam możliwość uzyskania odpowiedzi od wszystkich osób jakie znalazły się w próbce reprezentacyjnej. KŁOPOTY ZWIĄZANE Z DOBOREM PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ I JEJ ZMIANAMI Jednym z istotnych problemów związanych z badaniami reprezentacyjnymi jest ograniczenie błędów w doborze próbki reprezentacyjnej. jakie badanym rozdano. tzn. czy obejmują rzeczywiście całą zbiorowość. że niełatwo też osiągnąć wszystkie osoby. gdy stosuje się inne metody wyboru próbki. Jeżeli nie uda nam się uzyskać odpowiedzi od wszystkich osób. że nie mogą być uogólnione. która jest przedmiotem badań i z tym podobnych przyczyn. Należy także zwrócić uwagę na ten fakt. wynikające np. jak też kilkakrotnych. Bardziej przydatną techniką badawczą— ze względu na zapewnienie maksimum odpowiedzi — jest wywiad skategoryzowany. jeśli oczywiście o to zadbamy. Jak wiadomo mogą tu wchodzić w grę zarówno błędy standardowe. jak też błędy rzeczowe. czyli wnioski.

s. E. Opieram się na propozycji R. Basic Research Methods in Social Science: The Art ofEmpirical Investigation. Einfurung in die Methoden der Demoskopie. uwzględniającej zarówno przyczyny błędów standardowych.L. niechęci do badających. Tamże. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.cit. R. aby uznać jej reprezentatywność. St.21 inast. Warszawa 1985. Szczegółowe informacje na ten temat znajdzie Czytelnik w książce: Handbuch der empiri-schen Sozialforschung.. np. Hamburg 1963. Zob. Zob. op. N. Niemniej przydatne wydają się również refleksje dotyczące tego. Methods in Social Research. nie uwzględnione przy losowaniu itd. mniej lub bardziej zasadnych racji. Pod red.. w których zamieszkały nowe w danej populacji osoby. którą nieco modyfikuję. na ile błędy w wyborze próbki lub też zaszłe w niej zmiany mogą mieć lub mają wpływ na jej reprezentatywność. np. Holm i P. W. W.222..275.s..230. Przekład Wandy Lipnik. Biorąc powyższe pod uwagę ze wszech miar uzasadnione są wszelkie wysiłki zmierzające do eliminacji ewentualnych przyczyn popełniania błędów w doborze próbki reprezentacyjnej poprzez wypracowanie skuteczniejszych „strategii doborów" tego rodzaju próbek oraz ogólnej formuły błędów w jej doborze.cit. OBSERWACJA . Simon. Ludwiga.cit.York 1969. J.12 i n.274. znalazły się w innej kategorii wieku. op. s.21 i n. s. s. Friedrich. 2) wybrane do próbki osoby są wprawdzie osiągalne.1) wybrane do próbki osoby w okresie między wyborem a badaniami np. na danej ulicy pojawiły się nowe zabudowania. Hubner.48-72. Friedrich. Zob. 3) odmowy uczestnictwa w badaniach osób wybranych do próbki. itp. op. op. Oddzielnym oczywiście problemem jest z kolei to. które mogą wynikać z rozmaitych powodów. R. s. a tym samym i na zasadność wysnuwania ogólniejszych wniosków z danych badań.cit. s. Goode i P. W. Szostkiewicz. Stuttgart 1974. Hatt.. Umfragen in der Messengesellschaft. tom 3a. 111 5. na skutek choroby lub innych przeszkód uniemożliwiających kontakt z badającymi. Zob.J. s.3. s. zmarły. K. 110 PRZYPISY Zob. Mayntz.K. braku czasu.41. wyd. Noelle. jak i rzeczowych. Zob. przeprowadziły się. Konig. jaki wskaźnik procentowy ubytków osób z wybranej próbki reprezentacyjnej jest dopuszczalny. a tym samym może być tolerowany w badaniach o charakterze reprezentacyjnym9. ale nie są zdolne do uczestnictwa w badaniach.

Gdy zauważyłem coś niechcący.. procesu lub zjawiska. Ponadto w odniesieniu do obserwacji zjawisk społecznych. zaczynamy postrzegać z większą uwagą i w sposób planowy. W niektórych przypadkach nasze zainteresowania danymi spostrzeżeniami idą jeszcze dalej. tzn. Obserwujemy poszczególne przedmioty tak. pragnienia i uczucia. Jest to znacznie bardziej złożony proces. a nie to. kto posługuje się tą metodą badawczą. Ale tylko na niektórych spośród docierających do nas postrzeżeń skupiamy naszą uwagę. W procesie obserwacji istotną rolę odgrywa: zarówno sprawność zmysłów danego człowieka. co nas interesuje w danym przedmiocie — wówczas obserwujemy go i poznajemy. Pożądana jest zatem zarówno wnikliwość obserwującego w poznawaniu tego. z czego powinien zdawać sobie sprawę każdy. jego oczekiwania. jak i naukowy. Słuszna jest więc następująca uwaga T. które mogą mieć charakter zarówno potoczny. w którym dochodzi do głosu także intelekt człowieka. Wówczas też nasze postrzeganie osiąga nową jakość i staje się obserwacją. obserwowanie to postrzeganie planowe. jak pozwalają nam na to nasze zmysły i jak nasz intelekt i uczucia umożliwiają nam pojmowanie tego. masę impulsów. jakie z tymi zachowaniami łączy się w danym społeczeństwie. Obserwacja jest najbardziej elementarną metodą poznania empirycznego. w którym dany człowiek żyje. jak i jego intelekt. jaka wchodzi w skład innych metod tej grupy. co widzimy.. co obiektywnie. tzn. a nawet w kategoriach pozostających w zgodzie z jego uczuciami i pragnieniami. aby dojrzeć to. co jest ich przyczyną itd. Przez obserwację rozumie się celowe. poznać bliżej to. co widać. zaobserwowałem". W przypadkowych obserwacjach ludzie widzą to. Kiedy patrzymy się po prostu na dany przedmiot — to ten przedmiot tylko widzimy. ukierunkowane i zamierzone oraz systematyczne postrzeganie badanego przedmiotu. Receptory człowieka chłoną bowiem bez względu na jego wolę. Postrzegamy zatem przedmioty przez pryzmat naszych stereotypów.5. niezależnie od nich istnieje i co rzeczywiście widać. kiedy patrzymy tak. badający powinien posiadać umiejętność odczytywania subiektywnych znaczeń obserwowanych zachowań badanych osób dla nich samych i ukazywania obiektywnych funkcji. co jest przedmiotem naszych zainteresowań w sposób subiektywny. staramy się np. Otóż intelekt nie tylko steruje narządami zmysłowymi człowieka. ale również narzuca jemu określony sposób postrzegania świata. co postrzegaliśmy dotąd mniej lub bardziej przypadkowo. tzn. postrzegłem tylko. A wtedy to. Posługując się obserwacją jako metodą badawczą mamy do czynienia z subiektywnym postrzeganiem i interpretowaniem obiektywnych faktów. gdy wypatrywałem by zauważyć.1. POSTRZEGANIE PRZYPADKOWE A OBSERWACJA JAKO METODA BADAWCZA Postrzegamy otaczający nas świat prawie w każdym momencie naszego życia w sposób mniej lub bardziej świadomy. wyjaśnić ich genezę i istotę. a niekiedy nawet owe postrzeżenia czynimy przedmiotami poważniejszych refleksji. co chcą zobaczyć. jakie pochodzą z otaczającej go rzeczywistości. Kotarbińskiego: „. Także w planowych obserwacjach postrzegamy to. a nawet wbrew woli. skłania go do ujmowania tegoż świata w strukturze pojęciowej odpowiadającej jego poziomowi 112 intelektualnego rozwoju. Obserwacja — to nie tylko oddziaływanie świata zewnętrznego na narządy zmysłowe człowieka i powstające w jego umyśle —jak w zwierciadle — odbicia tego. jaki .

a rezultaty uzyskane dzięki obserwacji powinny być w dalszym ciągu procesu poznawczego opracowywane za pomocą porównywania. operacji myślowych. wskażmy. że planowość pozwala wykluczyć luki w obserwacji i pozwala skoncentrować się na tym.in. to wówczas będzie on skłonny interpretować zaobserwowane fakty w oparciu o własne odczucia i doświadczenia. c) celowością dzięki której uwaga obserwatora skupia się tylko na interesujących go z punktu widzenia rezultatu poznania zjawiskach. ale też od możliwości zarejestrowania wyników obserwacji. Nie należy zatem sądzić. Warto również zwrócić uwagę na to. Otóż występowanie procesów wrażliwości i progów bólu powoduje. że w obserwacji intelekt dochodzi do głosu dopiero przy analizowaniu zebranych danych. poprzez umożliwienie wykorzystywania przez obserwatora nagromadzonej wiedzy o badanym przedmiocie i o sposobach obserwacji oraz o doświadczeniach w zakresie przygotowania i zorganizowania planowego postrzegania. Dlatego obserwacja jest jednąz najważniejszych metod otrzymywania informacji o świecie. a zdolność obserwacyjna i spostrzegawczość jest jedną z najważniejszych cech badacza. uogólnienia itp. wyrażającą się w tym. Rezultaty obserwacji stanowią pierwsze przesłanki czynności poznawczych człowieka. Dzięki rozwojowi technicznych środków poznania oraz pojawieniu się przeróżnych tzw. Obserwacja — jako metoda badawcza — powinna charakteryzować się następującymi cechami1: a) premedy tacj ą. jak i znajomość przypisywanych im funkcji w życiu społecznym danych ludzi. wyrażonych w postaci mnogości twierdzeń empirycznych. jaki przypisują im badani i społeczności. że jeśli badającemu zabraknie wspomnianych umiejętności. ponieważ dla uzyskania wiarygodnej wiedzy o świecie obserwacja musi zostać uzupełniona innymi metodami zdobywania danych. narzędzi poznawczych większość postrzeżeń 113 i obserwacji przeprowadzana jest za pomocą rozmaitych przyrządów obserwacyjnych i przy użyciu urządzeń utrwalających ich wynik. Zauważmy. b) planowością— polegającą na tym. że obserwacja jest przeprowadzona w celu rozwiązania ściśle i w pełni określonego zadania sformułowanego dokładnie i szczegółowo. Bowiem już wcześniej uczestniczy on w całym procesie obserwacji. aby metoda ta była stosowana według planu odpowiadającego celowi obserwacji. które mogą różnić się zasadniczo od sensu. . że występują ograniczone możliwości Postrzegania za pomocą narządów zmysłowych. Zauważmy tu. analizy i syntezy. że nie wszystkie postrzeżenia mogą być bezpośrednie. że pełną informację o przedmiocie poznania daje połączenie obserwacji detali z obserwacją całości przedmiotu. A wówczas też wiarygodność i wartość poznawcza poczynionych obserwacji może budzić wątpliwości. w których żyją. m. wspomagając zmysły. Oczywiście nie należy tej metody przeceniać i na niej tylko poprzestawać. nabytych w uprzednio przeprowadzonych obserwacjach. Obserwacja dostarcza nam pierwotnych informacji o świecie. Na skutek tego obserwacje uzależnione sanie tylko od czułości receptorów narządów zmysłowych lub przyrządów obserwacyjnych.sens mają dla badanych określone fakty społeczne. co najważniejsze i najbardziej istotne w zamierzonych badaniach.

. że obserwator nie rejestruje wszystkich spostrzeżeń.2. odwołując się do innych metod badawczych. ale ma również możliwość sprawdzenia wiarygodności tych danych. b) kontrolowaną i niekontrolowaną. Natomiast przy obserwacji pośredniej badający nie uczestniczy w zbieraniu danych i nie ma wpływu na ich powstawanie. do wywiadu. Nie jest to jednak rodzaj obserwacji najbardziej typowy dla badań socjologicznych. Jest to obserwacja przeprowadzana z pozycji uczestnika. archiwach. to znaczy poszukuje interesujących go cech przedmiotu. będącą bardzo ważnym postulatem stawianym omawianej metodzie. eksperymentu itp. 115 5. historycy.2. 5. że obserwator na okres badań stara się wejść do badanej zbiorowości by obserwować ją od wewnątrz.d) aktywnością która polega na tym. Ogranicza się on do tego. 5..2. jakie docierajądo niego od przedmiotu poznania. z jakich korzystają np. polegająca na tym. Hatt2. A kiedy stanie się dobrym obserwatorem będzie osiągał w podjętych badaniach większą ilość danych. którzy ją współtworzą. jako jeden z tych uczestników. obserwacja nie może być bowiem postrzeganiem przypadkowym. jakie zawarte są np. dokumentach itp. Coode i Paul K. Obserwacja bezpośrednia i pośrednia Różnica między wymienionymi rodzajami obserwacji polega na tym. np. wykorzystując do tego cały zapas posiadanej wiedzy i doświadczenia. Socjolog musi więc uczyć się starannego obserwowania. dokonującym się jednorazowo (w jednym akcie czynności poznawczych). że przy obserwacji bezpośredniej badający nie tylko zbiera dane. choć może być przydatny w innych naukach społecznych. w sprawozdaniach. lecz dokonuje ich selekcji. tzn. 114 „Nauka rozpoczyna się od obserwacji i musi ostatecznie powracać do obserwacji dla potwierdzenia swoich wyników. Szczególnym przykładem obserwacji bezpośredniej jest obserwacja uczestnicząca. RODZAJE OBSERWACJI Ze względu na sposoby dokonywania obserwacji w badaniach społecznych możemy wyróżnić następujące jej rodzaje: a) bezpośrednią i pośrednią. Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana . ale powinna ona trwać ciągle i być przeprowadzona wedle określonego systemu pozwalającego spostrzegać obiekt wielokrotnie i w różnorodnych warunkach jego istnienia. aby wykorzystać do swoich celów badawczych wcześniej zgromadzone dane. c) jawną i ukrytą." — stwierdzają słusznie William J. W obserwacji pośredniej wykorzystuje się po prostu wszystkie takie źródła informacji. w historii czy etnologii. e) systematycznością.2.1. np.

normy itp. Obserwator może więc wówczas uzyskać fałszywe dane o zachowaniu badanych. które tworzymy sobie w wyniku tej obserwacji w oparciu o znane nam teorie.3. czyli naukowej. w sposób taki. natomiast celem obserwacji nieskategoryzowanej. że obserwacja naiwna (tzn.2. inne niż zaobserwowałby wtedy. schematy. że obserwacja naukowa w badaniach socjologicznych może być skategoryzowana. kontrolowana albo też nieskatego116 ryzowana. tzn. przy czym każda z nich może być jawna albo ukryta. Próba systematyzacji Peter Atteslander zastanawiając się nad różnymi rodzajami obserwacji wskazuje. czyli niekontrolowana. prowadzi się niekiedy obserwację ukrytą czyli taką. jak np. Wskazuje następnie. to z kolei obserwacja prowadzona bez narzędzi systematyzujących. są dane głównie o charakterze jakościowym4. I w tym można upatrywać pewnych niedostatków obserwacji niekontrolowanej. kwestionariusze. 5. jaki prowadzący badania uzna za właściwy w każdym konkretnym przypadku. tzn. Dlatego. jak im się wydaje.Obserwacja kontrolowanajest prowadzona w oparciu o określone narzędzia systematyzujące. chociaż nie są dokładnie poinformowani o celach badań lub ich przedmiocie.4. że są przedmiotem zainteresowań obserwatora. Zachowują się np. gdyby ich zachowanie było autentyczne. powierzchowna i niesystematyczna) przyczynia się do powstawania hipotez. czyli niekontrolowanej. Obserwacja jawna i ukryta Obserwacja jest j awnajeżeli badani wiedząo tym. wówczas ich zachowanie staje się nieautentyczne. spodziewane — ich zdaniem — życzenia badającego itd. Powyższe ujęcie porządkuje w poprawny sposób spojrzenie na metodę obserwacji. Celem obserwacji skategoryzowanej jest zebranie danych o charakterze ilościowym. aby bardziej przejrzyście to przedstawić posłużmy się następującym schematem: Obserwacja naiwna i Hipotezy . czyli nabiera cech sztuczności. która nie peszy obserwowanych i pozwala na uchwycenie ich naturalnych zachowań.3. że są przedmiotem badań. czyli po prostu zwyczajne. ale przeprowadzana swobodnie. aby wyeliminować przyczyny nieautentycznych zachowań u badanych. Bowiem jest to również obserwacja planowa. 5. Podejmując z kolei weryfikację owych hipotez przechodzimy do obserwacj i systematycznej. tak. Natomiast obserwacja niekontrolowana.2. Obie mogą być prowadzone z wysokim albo z ograniczonym stopniem uczestnictwa obserwatora. Na skutek możliwości względnie swobodnego postępowania badającego trudno byłoby jednak innemu badaczowi powtórzyć tak przeprowadzoną obserwację lub skontrolować jej wyniki. Jeżeli jednak ludzie są świadomi tego. że powinni się zachowywać ze względu na ich społeczny status. „obserwacją żywiołową". której nie należy jednak utożsamiać z tzw. czy nieskategoryzowana.

3. na skutek zapomnienia.in. Jedną z poważniejszych jest brak możliwości bezpośredniego rejestrowania tego. ma znacznie większe szanse na poznanie nie tylko ich warunków życia czy sposobów zachowania w różnych sytuacjach. (zebranie danych głównie jakościowych) ZALETY OBSERWACJI I TRUDNOŚCI ZWIĄZANE ZE STOSOWANffiM TEJ METODY BADAŃ Obserwacja. jak np. co się zaobserwowało wcześniej. wespół z badanymi. m. Sporządzenie sprawozdań z przeprowadzonych w ciągu dnia obserwacji jest niekiedy też trudne ze względu na istniejące warunki. pracując np. że prowadzenie obserwacji uczestniczącej — więc tej najbardziej ważnej obserwacji dla badań socjologicznych — nie jest wcale łatwe i wymaga dużego doświadczenia i przygotowania. a tym samym stwarza okazję do wnikliwego poznania badanych zjawisk. zwłaszcza uczestnicząca umożliwia niewątpliwie bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną. np. ale nawet poznania ich motywacji. utrata dystansu do badanych zjawisk. 117 wówczas istnieje niebezpieczeństwo pominięcia wielu szczegółów. Wszystko to powoduje. co pozostali członkowie badanej zbiorowości lub też z powodu zmęczenia. co się obserwuje. który uczestniczy w życiu badanych ludzi. chyba że prowadzi się obserwację jawną. Badacz. zawężenie pola obserwacji na skutek uczestnictwa tylko w jednym kręgu czy grupie badanej zbiorowości itp. Jeżeli próbuje się natomiast odtwarzać po pewnym czasie to. spowodowana zżyciem się z badanymi. Wchodzą też w grę również inne przeszkody. Ale pomimo powyższych zalet ma ona także sobie właściwe wady. jeżeli badający mieszka w tych samych pomieszczeniach. .i Obserwacja systematyczna (lub naukowa) Obserwacja skategoryzowana X •ir •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta /\ Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Obserwacja nieskategoryzowana _________L____________ •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Jawna Ukryta Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa ~* (zebranie danych ilościowych) 5.

s. Hatt. s. a tym samym wywoływała u badanych uczucie sympatii i zaufania. ponieważ wówczas zanika podejrzliwość i uczucie obcości w stosunku do obserwatora... 5 Zob. jest obserwacja ukryta. czy badani zachowują się w czasie obserwacji tak. CM. a więc umiejętność zachowania postawy wolnej od emocjonalnych zaangażowań. Sicziwica. Paris 1972. Atteslander. op.. s. * Zob. tzn. jak też wynikających przy posługiwaniu się obserwacją zewnętrzną.134. Ponadto badający nigdy nie może być pewien. Jedne — sprawiają. podejrzliwość itp. 2 Lob. ponieważ pozwala unikać zarówno tych kłopotów. Bardzo przydatną w badaniach socjologicznych (prowadzonych nawet przy nikłym uczestnictwie w życiu badanych). że obserwator musi nie tylko dobrze wybrać sobie rolę społeczną. gdzie znajduje się przetłumaczony fragment w/w książki. uczucia. K. Moskwa 1972. nie każdą z nich akceptują w równym stopniu. Przy posługiwaniu się obserwacją ukrytą istotną sprawą jest wybranie przez obserwatora takiej roli społecznej.l 19. tzn. aby wybrana przez badacza rola była akceptowana. ale również posiadać umiejętność łatwego przystosowania się do danej roli.9-10. koncentrującą się na cechach mierzalnych i przeciwstawiana obserwacji kwalitatywnej. ale też nie umożliwia takiego zbliżenia obserwatora do badanych jak obserwacja uczestnicząca i to jest jej zasadniczym brakiem. K. jakie wynikają ze stosowania obserwacji uczestniczącej. jak zachowują się normalnie w danych sytuacjach. a więc jest zachowaniem na pokaz. Ważną zaletą obserwującego jest również spokojne i cierpliwe obserwowanie danych zjawisk życia społecznego. a tym samym wywoływać uczucie podejrzliwości u badanych5. 118 PRZYPISY 1 Zob. Wszelka sztuczność może go bowiem dekonspi-rować. op. .J. że poszczególne społeczności ludzkie bardzo różnie reagują na określone role społeczne.Obserwacja zewnętrzna jest wolna od wspomnianych problemów. s. P. Methods in Social Research. Goode i P.cit. studenta piszącego pracę dyplomową itp. nr 2.). inne znowu — wywołują niechęć. Wiadomo. Zob.cit. Zob. Ważne jest więc. Mietody i formy naucznogo poznanija. Madeleine Grawitz. podczas której posługujemy się narzędziami pomiarowymi.też: Metody badań socjologicznych. która w danej roli występuje. bywa też nazywana obserwacjąkwantytatywną(ilościową). ograniczającej się do postrzegania widocznych cech jakościowych. przeprowadzana np. O stosowalności obserwacji uczestniczącej jako metody badań socjologicznych w przemyśle. Doktór. s. s. Zwróćmy uwagę także na ten fakt.cit. uprzedzeń i zniecierpliwienia. w warunkach laboratoryjnych. roli dziennikarza. w. op. jaką akceptują badani (np.45-60.805 i nast.76-89. w: Studia Socjologiczne 1961. czy też zaobserwowane zachowanie jest spowodowane jego obecnością. w czasie kontrolowanych eksperymentów i w tym podobnych okolicznościach. że badani są zafascynowani i pełni zaufania do osoby. Ale i ten rodzaj obserwacji nie jest łatwy. Uethodes des Sciences sociales. 3 Obserwacja kontrolowana.

120 6. jawne i ukryte. s. lecz taka rozmowa. np. w których pytania są zadawane na piśmie (np. Wywiad jest więc pewnym procesem. a także ze względu na zachowanie się badającego i ilość uczestników — można wyróżnić kilka typów wywiadów. Szczepański2. Madge. Wywiad — najogólniej biorąc — jest rozmową kierowaną. w którym badający stara się oddziaływać na badanego stawianymi pytaniami i skłonić go do udzielenia wypowiedzi na temat będący przedmiotem badań1. który umożliwia poznanie zjawisk występujących właśnie w świadomości badanych.York 1965. co uzasadnia powyższy podział. poprzez którą badający chce uzyskać od respondenta dane określone celem badań. Wywiady ustne i pisemne Biorąc pod uwagę poprzednio podane określenie wywiadu.Interesujące informacje na temat praktycznego stosowania obserwacji w badaniach znajdzie Czytelnik w książce J. jako swoistej rozmowy (zob. The Tools of Social Science. 6. Możemy zatem wyróżnić następujące wywiady: ustne i pisemne. Poprzez obserwację nie można np.1. jakie są stosowane w naukach społecznych. że rozmowa. skategoryzowane i nieskategoryzowane. poprzez rozmowę badającego z jednym lub z większą liczbą rozmówców. jaką jest wywiad może być nader symboliczna. poznać wyobrażeń. 6.138-153.2. jakie interesują nauki społeczne są możliwe do ustalenia poprzez obserwację. Praktyka pokazuje jednak. motywacji. a pytania i odpowiedzi mogą być niekiedy przekazywane również w formie pisemnej. w ankiecie). a odpowiedzi są także udzielane na piśmie. jaka umożliwia równoległe stosowanie innej — mianowicie obserwacji. Jest to również jedna z najbardziej elastycznych i wnikliwych metod badań społecznych — jak zauważa trafnie J. Jest to jedna z metod badawczych. TYPY WYWIADU Ze względu na formę wypowiadania się respondentów i sposób przeprowadzania wywiadu. tzn. Nie można również osiągnąć na tej drodze danych dotyczących przeszłych zachowań lub intymnych przeżyć badanych osób. Aby tego rodzaju dane uzyskać trzeba więc sięgać do innych metod. wyróżnienie ustnych i pisemnych wywiadów może budzić pewne zastrzeżenia. Szczególnie przydatną metodą badań w naukach społecznych jest również wywiad. uczuć. bezpośrednio na pytania wymienione w kwestionariuszu albo też w inny sposób. 6. 119 6. na dowolnych kartkach. Dlatego socjologowie słusznie wskazują na ten fakt. w której zakłada się ścisłe współdziałanie ze sobą badającego i respondenta. Nie jest to po prostu konwersacja. stanów psychicznych ludzi. indywidualne i zbiorowe oraz panel owe. Obok wywiadów przeprowadzanych w sposób poniekąd klasyczny. WYWIAD OKREŚLENIE WYWIADU JAKO METODY BADAŃ Nie wszystkie fakty.2.1. możliwe są także wywiady. w której biorą udział co najmniej dwie osoby: prowadzący wywiad i respondent. N. przekazanych prowadzącemu badania. zamiarów.1). że jest to swoista metoda badań. przekonań itp. .

Jeżeli bowiem wywiad ten dotyczy np. Celem omawianego wywiadu jest uchwycenie możliwie wszystkich szczegółów dotyczących wypowiedzi i zachowań respondenta. które powinien poruszyć w trakcie wywiadu: listy pytań.6. środków. Poprzez wywiady nieskategoryzowane uzyskuje się dane jakościowe pogłębiające znajomość poszczególnych zjawisk. Oprócz wysoce skategoryzowanych można wyróżnić wywiady częściowo skategoryzowane. rodzajem problemów. potrzeba zebrania danych głównie ilościowych i z tego względu decydujemy się na wywiad skategoryzowany. czyli kwestionariuszowy. czyli tzw. w których badający ma pełną inicjatywę co do tego. nie jest sprawą przypadku lub swobodnej decyzji badającego. Kiedy zamierzamy natomiast przeprowadzić wywiad nieskategoryzowany — może pozornie wydawać się. czyli danych o charakterze ilościowym. jakie uzyskuje się w wywiadach na ten sam temat3. motywacji prezentowanych opinii. Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany Wywiad skategoryzowany. wykazu przedmiotów. W rzeczywistości jednak i w tego rodzaju wywiadzie nie mamy wcale pełnej swobody wyboru jego charakteru. jakie należy ewentualnie okazać badanemu itp. jakie uzyskano od innych respondentów na ten sam temat. jaki określa dane przedsięwzięcie badawcze. to następstwem przyjęcia takiej formy wywiadu jest prowadzenie go w sposób jawny. Wywiad jawny i ukryty Wywiad jest wtedy j awny. w formie uznanej przez prowadzącego za stosowną i w dowolnej kolejności. w związku ze stawianymi pytaniami oraz zebranie takich danych. a ponadto jest powiadomiony o rzeczywistej roli badającego i o celu badań.3. Powyższy podział jest uwarunkowany formą wywiadu. jeżeli badający jest . postaw itp. kiedy respondent jest poinformowany o tym. kierując się jedynie celem.. jak prowadzić rozmowę. To. „kwestionariuszowy". Podobnie. czy prowadzi się wywiad jawny albo ukryty. 6. zachowań poszczególnych respondentów. Wywiady te nie pozwalająna uzyskane danych porównywalnych. ukazujących uwarunkowania i okoliczno121 ści kształtowania się określonych opinii i postaw poszczególnych respondentów. jakie chce się poruszać w wywiadach oraz rolą społeczną w jakiej badający występuje wśród badanych.2. Badającemu w takim wywiadzie nie wolno zmienić nie tylko słów użytych w poszczególnych pytaniach. w których badający korzysta z wykazu problemów. jakie stawiać pytania itd. ale nawet kolejności pytań. lecz następstwem określonych konieczności i wynikających z niej potrzeb. które będzie można porównać z tymi. trudno prowadzić wówczas wywiad jawny. a równocześnie pozwala na pewne ujednolicenie danych. spraw intymnych.. drażliwych itp. że prowadzi się z nim wywiad. Wywiady nieskategoryzowane — to wywiady prowadzone w sposób swobodny. np. lecz umożliwiają zebranie danych. Tego rodzaju wywiad. daje badającemu większą możliwość manewru w trakcie jego przeprowadzania. że wówczas możemy swobodnie nadać temu wywiadowi charakter jawny albo ukryty. W przeciwnym przypadku możemy mówić jedynie o wywiadzie mniej lub bardziej ukrytym. czyli takie. Jeżeli istnieje np. które należy postawić. jest przeprowadzany ściśle według wcześniej przygotowanego kwestionariusza.2. zawartych w kwestionariuszu.2.

. Wywiady indywidualne i zbiorowe Wywiad jest wtedy indywidualny. na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. gdy pozycje społeczne poszczególnych uczestników wywiadu zbiorowego są zróżnicowane i występują między nimi różne zależności.2. ale pomimo to nie zostaje ona poinformowana o rzeczywistej roli badającego lub o celu danych badań. 122 6.znany w środowisku badanym — ma on wtedy ograniczone możliwości prowadzenia wywiadu ukrytego. Pierwsza z nich polega na zadawaniu pytań przez kilku badających jednemu respondentowi. gdy badana osoba została wprawdzie poinformowana o tym. odbywających się po pewnej przerwie. przeciwstawnych sobie rodzajów wywiadu — ze względu na ich charakter — można wyróżnić rodzaj pośredni. w którym świadomie ukrywa się przed badanym rzeczywistą rolę społeczną badającego lub cel badań. który może występować w dwóch różnych formach. ponieważ trudno spodziewać się wówczas publicznej dyskusji wokół takich problemów5. Jest to zatem taki wywiad. Wywiad panelowy Jest to swoisty rodzaj wywiadu6.4. aby uzyskać bardziej wiarygodne dane. ponieważ uczestnicy korygują i uzupełniają nawzajem swoje wypowiedzi. Kiedy prowadzimy wywiad więcej niż z jedną osobą. rozdzielonych pewnym czasookresem. Oprócz tych dwóch. Druga z tych form natomiast polega na zadawaniu pytań przez jednego badającego kilku respondentom. oraz jakie czynniki mogą kształtować niezmienność prezentowanych opinii i postaw7. na początku i pod koniec dyskusji prowadzonej w prasie. 6. jaki wpływ na prezentowane opinie i postawy respondenta (ów) ma upływ czasu oraz inne oddziaływania środowiskowe itp. np. jeżeli jest prowadzony tylko z jedną osobą.2. Szczepański. Celem takiego wielorazowego wywiadu jest stwierdzenie. Zaznaczy się to szczególnie zwłaszcza wtedy. Wywiad zbiorowy umożliwia w krótszym czasie zbadanie większej liczby osób i stwarza okazję do tego. wówczas mamy do czynienia z wywiadem zbiorowym. również na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. że przeprowadza się z nią wywiad i godzi się na to. jakim jest wywiad jawny nieformalny. a tym samym nie przejawiać dużej gotowości do szczerych wypowiedzi. że poszczególni uczestnicy takiego wywiadu mogą się także czuć nawzajem skrępowani swoją obecnością.5. Słusznie też zauważa J. (albo też została o tym fałszywie poinformowana)4. Wywiad zbiorowy wymaga dużego doświadczenia badawczego oraz odpowiedniego wyposażenia technicznego ze względu na trudności związane z notowaniem wypowiedzi poszczególnych uczestników przy równoczesnym kierowaniu taką zbiorową rozmową. Warto jednak zwrócić uwagę i na ten temat. Możliwe jest też powtarzanie tych samych pytań tymże uczestnikom wywiadu na kilkakrotnych spotkaniach. że w wywiadzie zbiorowym nie należy podejmować problemów. aby w nim uczestniczyć lub nawet utrwalać jej wypowiedzi. które stanowią „tabu" w danym środowisku. Ma on miejsce wówczas.

Na tym etapie należy w szczególności wystrzegać się: — złej prezentacji charakteru i celu badań. — przejawiania własnych opinii i postaw dotyczących badanych faktów. aby nie zniechęcać jej do badającego. ponieważ mogą być one inne niż respondenta. w jakim się wywiad prowadzi. od przygotowania wywiadu. od atmosfery wywiadu. nastroju respondentów i wielu różnych czynników. kiedy podejmuje on wysiłki. miejsca. że może być ona przez kogoś postronnego obserwowana czy podsłuchiwana. Miejsce wywiadu nie powinno być krępujące dla osoby badanej. od umiejętności nawiązywania rozmowy przez badającego i umiejętności stawiania pytań. których celem jest pozyskanie danej osoby do tego. Do podstawowych uchybień popełnianych przy przeprowadzaniu wywiadów zaliczyć można następujące: a) uchybienia w organizacji wywiadu. ponieważ może to zrazić daną osobę do udziału w badaniach. ograniczę się więc do wskazania kilku istotnych uchybień. którą chcemy badać. . niekiedy wskazane jest np. czyli wtedy. Nie podejmując wysiłków. WARUNKI OKREŚLAJĄCE POPRAWNE PRZEPROWADZENIE WYWIADU Poprawne przeprowadzenie wywiadów zależy od wielu różnych czynników np. b) uchybienia w stawianiu pytań. które mogłyby doprowadzić do błędnych wyobrażeń. Eliminacja owych uchybień określa bowiem poprawność wywiadu. respondenta o badającym i wywołać u niego podejrzliwość. Ponadto trzeba na tym etapie dbać również o właściwy wybór miejsca. przeprowadzać wywiad o panujących stosunkach w zakładzie pracy z robotnikami w obecności ich przełożonych. jakie mogą mieć miejsce przy stosowaniu tej metody badawczej. ani też wywoływać podejrzeń. — takich zachowań. które w nim nie uczestniczą a tym bardziej 124 tolerować wpływ osób trzecich.3. postawy.123 6. unikanie słowa „wywiad" ze względu na jego wieloznaczność i emocjonalne obciążenia tego terminu. c) uchybienia w rejestrowaniu wypowiedzi. aby zgodziła się na udział w badaniach omawianego typu. w którym chcemy wywiad prowadzić. których celem byłoby wyliczenie wszystkich możliwych uwarunkowań. Nie należy więc prowadzić wywiadu w obecności osób. d) uchybienia w interpretacji wypowiedzi. a wtedy będzie on skłonny traktować badającego jako przeciwnika. np. Mamy tu na myśli wszelkie uchybienia popełniane przez badającego w czasie organizowania wywiadu. brak zaufania itp. — wszelkich form krytyki poglądów i postaw prezentowanych przez osobę. Ad a.

ironia wyrażona w głosie itp. Inaczej mówiąc należy po prostu notować wiernie te wypowiedzi. jakie się słyszy na interesujący nas temat. aby mógł ustalić jego zaangażowanie społeczne. a ewentualne komentarze czynić na marginesie notatek. gdy przejdziemy do charakterystyki badań ankietowych. umożliwiając lepsze zrozumienie stawianego pytania. polityczne itp. Jeżeli stwierdzimy. czy udzielać pouczeń. Lepiej zatem zaczynać pytania od słowa „co" bowiem zmuszają one do dłuższej wypowiedzi8. że odpowiedź jest lakoniczna. Ponadto pytania należy formułować w zrozumiały sposób. Ograniczymy się tu do kilku uwag dotyczących pytań stawianych w czasie rozmowy z badanym. W obu przypadkach musi on jednak wykazywać maksymalną cierpliwość i taktowność. pouczeń oraz krytyki sposobu wypowiadania się respondenta. Ad b. Wskażmy także na to. wypowiadanych nie zawsze na temat. Nie jest wskazana polemika z respondentami chyba. oraz związane z tym bariery uczuciowe. aby nie zrazić sobie rozmówcy. w celu skierowania rozmowy na pożądany przedmiot rozważań. Kiedy np. Na wstępie parę uwag ogólnych. że jest to umiejętna próba skłonienia ich do bardziej pełnego uzasadnienia swego stanowiska. gestów. można powtórzyć nawet w innej formie. Nie powinno się jednak ingerować tak. Grymas na twarzy pytającego. czyli typu: „tak" albo „nie". intonacji itp. Należy również unikać tonu mentorskiego. Ludzie bowiem na ogół niechętnie odnoszą się do pouczających i krytykujących ich osób.W momencie aranżacji wywiadu badający powinien też dokonać takiego rozeznania partnera. jak i opanowania ewentualnego gadulstwa. Nie należy również formułować za niego myśli. Trzeba wówczas zachęcać po prostu respondenta w sposób taktowny do dalszych refleksji i prób znalezienia odpowiedzi na Postawione pytanie. Badający nie powinien wykazywać swojej intelektualnej przewagi i nie powinien angażować się zbyt emocjonalnie w ewentualną polemikę. Wówczas jednak polemika nie powinna być agresywna. wówczas należy raczej podziękować taktownie za wywiad niż podejmować jakiekolwiek polemiki. milczenie respondenta przedłuża się można powtórzyć pytanie. Nie należy również godzić się łatwo z twierdzeniem respondenta typu „nie wiem" albo „nie potrafię" itp. aby nie wpływać w ten sposób na wypowiedzi respondenta. konieczna jest wówczas taktowna ingerencja. np. 125 Kiedy natomiast respondent zasypuje nas lawiną słów. a tym samym nie zawiera wiele danych. Problemy pytań stawianych na piśmie omówimy wtedy. a jeśli nie jest to wywiad ściśle skategoryzowany. Należy unikać pytań zaczynających się od słowa „czy" — ponieważ taka konstrukcja pytania sprawia. . ani też wyrażać jego myśli we własnych słowach.. że dla przeprowadzającego wywiad może być problemem zarówno pobudzenie respondenta do wypowiedzi. jak też poziomu jego wypowiedzi. o co pytamy i tym samym oddziaływać na jego wypowiedzi. zachowania mogą—jak wiadomo — sugerować badanemu nasz stosunek do tego. aby zniechęcić lub rozdrażnić respondenta. że badany próbuje wyprowadzić nas w pole lub stara się nas „przerobić". Przy stawianiu pytań trzeba powstrzymać się od wszelkich sugestywnych zachowań. a przede wszystkim uważać na to. Nie należy jednak w żadnym przypadku podpowiadać lub sugerować odpowiedzi.

że wszelkie nasze własne komentarze muszą być wyraźnie wydzielone z tych partii. iż ów osobnik boi się danego aktora. Ad d. nawet jeżeli na to godzi się badany. Częstokroć dane wypowiedzi są wyrazem określonych sposobów mówienia. nie oznacza to wcale. ale z reguły nie ograniczamy się tylko do formalnego ich rozumienia. ponieważ rozmowa staje się bardziej urzędowa i musi przebiegać wolniej. że jesteśmy skłonni do uznania słyszanych wypowiedzi za prawdziwe mimo pewnych wątpliwości. Jednak w tych wszystkich przypadkach. Należy wszakże o tym pamiętać. w których uznanie danej tezy za prawdziwą może rzutować na sytuację badanego. co twierdzi badający. Wypowiedzi respondenta możemy interpretować dosłownie. jakie żywi do danego człowieka. utrudnia prowadzenie wywiadu. z tym. chodzi więc o to. W zależności od charakteru wywiadu mogą występować różne trudności w notowaniu wypowiedzi. naszą wiedzę o respondencie. myśli. w wywiadzie jawnym. Zapisywanie każdej wypowiedzi. co do jego prawdomówności.Ad c.' w których przedstawiamy wypowiedzi badanego. które mogą być także bardzo przydatne w wywiadach ukrytych. w jakich prowadzono wywiad oraz dotyczące naszych spostrzeżeń o zachowaniu respondenta i przypuszczeń. zapytany. zachowując możliwie słowa używane przez respondenta. a więc nie są też prawdziwe. zaangażowań ze względów osobistych lub społecznych. co sądzi o aktorze X powie — „on jest straszny". a badacz koncentrując swoją uwagę na notowaniu ma mniejsze możliwości śledzenia wypowiedzi i zachowania badanego. trzeba z większą dozą ostrożności oceniać dane wypowiedzi. Kiedy nasz znajomy np. Z tych względów lepsze są magnetofony. które nie są wcale adekwatne do rzeczywistych przeżyć czy opinii respondentów. aby nie nastąpiło pomieszanie tego. okoliczności. Przy notowaniu wywiadu można posługiwać się różnymi technikami zapisu. przekonań. jakie z kolei znajdą swoje odbicie w dalszych wypowiedziach. nawet jeśli jest ona prawdopodobna. co powiedział respondent. itp. ale mogą po prostu nie posiadać umiejętności wyjawienia swoich stanów . wywiad zbiorowy. lecz uwzględniamy także sytuacje w jakich te wypowiedzi padały. motywacji. ponieważ brak nam dostatecznych racji aby im przeczyć. W każdym przypadku do sprawozdania z wywiadu należy dołączyć uwagi na temat okoliczności. Zdarza się oczywiście również. kiedy z faktu uznania danej wypowiedzi za prawdziwą nie wynikają żadne istotne konsekwencje. 126 Nie każdą też wypowiedź możemy uznać za prawdziwą. czy też wtedy. Trzeba również być świadomym tego. ważne jest jednak. w oparciu o które możemy tłumaczyć słyszane słowa itp. a tym samym rzutować na jego opinie i postawy. że ludzie mogą nie tylko opierać się przed uzewnętrznieniem swoich rzeczywistych uczuć. trzeba zaraz po jego zakończeniu postarać się odtworzyć szczególnie interesujące nas wypowiedzi. lecz po prostu daje tylko wyraz swoim uczuciom. ale też nie każdy wywiad jawny jest w równym stopniu łatwy do utrwalenia. Jeżeli wywiad nie może być notowany „na gorąco". może przyczyniać się do jego chwały lub upokorzeń. tzn. np. aby stosowane techniki nie deformowały wypowiedzi. W wywiadzie ukrytym na ogół trudności związane z notowaniem mogą być większe niż np. znane nam teorie.

s.P. Podobny problem badali K.York 1956. rysunki. s. 186 i nast. o komentarz. na kolejnym zdjęciu przeważały zdecydowanie dzieci czarne. fotografie. Murphy i R. Mannheim 1985. Techniki badań społecznych. Friske i P. Szostkiewicz. Horowitza (1936) w czasie badań dzieci na temat ich przesądów rasowych. 128 PRZYPISY 1 WJ. M. op cit. op. trzecie ukazywało tę grupę dzieci w jeszcze bardziej zmienionym składzie. St.. powinny być ostrożnie formułowane z uwzględnieniem całokształtu uwarunkowań danych wypowiedzi. Goode i P. op. aby pokazały w której z okazanych grup bawiłyby się najchętniej. R. 127 Jedne z pierwszych badań tego typu zostały przeprowadzone przez E. The Focused Interview. co może wynikać z ich niedorozwoju uczuciowego lub nieuświadomienia sobie dostatecznie jasno tego rodzaju przeżyć9. Clark.l 10. N.. Wszelkie próby oceny słyszanych wypowiedzi wymagają więc wnikliwego i krytycznego podejścia ze strony badacza.B. to należy również wspomnieć o możliwości korzystania z telefonu w tym celu". Zob.cit. na drugim zdjęciu w miejsce jednego z dzieci białych znajdowało się dziecko czarne. Okazywał on badanym dzieciom kilka zdjęć pięcioosobowych grup zabawowych: na pierwszym cała pięcioosobowa grupa składa się z dzieci białych. 6. Zob. Gutjahr.. Kiedy mówimy o środkach pomocniczych stosowanych przy wywiadach. laleczki (przy badaniu dzieci) itp. Kendall. ale i filmami w czasie badań postaw studentów. ale również dorosłych osób. . Merton. Okazując badanym odpowiednio przygotowane zdjęcia czy rysunki prosimy ich np. opinie.emocjonalnych lub racjonalnych. ponieważ już dwoje dzieci było czarne.cit. analiza kryteriów poszczególnych ludzi itp.H. takimi. o wytypowanie osób określonych profesji czy przynależności etnicznej itp. społecznych. op. 5 Zob. jak np. Badający prosił dzieci. 4 Zob. Wywiad przez telefon umożliwia stosunkowo łatwe dotarcie do osób wytypowanych do badań i to jest jego niewątpliwą zaletą.78. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie.. s. Hatt.77. też: G. s. J. a wnioski jakie staramy się z nich wysnuć. G. etnicznych itp. fakty pozwalają na wysnuwanie wniosków o stereotypach czy przesądach zakorzenionych w świadomości badanych oraz ich zaangażowaniach politycznych. Clark i M. posługując się białą i czarną lalką10.L. Szczepański. Obserwacja reakcji na dane zdjęcia.4. Tego rodzaju środki pomocnicze mogą być przydatne nie tylko w badaniach nieletnich.K. 2 3 J. Lickert posługiwali się nie tylko fotografiami.cit. Szczepański. ŚRODKI POMOCNICZE STOSOWANE PRZY WYWIADACH W czasie prowadzenia wywiadów istnieje również możliwość posługiwania się środkami pomocniczymi.

H. s. op. Pierwsze większe badania panelowe przypisuje się Paulowi F.cit.. Zasadnicza rola w tych badaniach przypada zatem niewątpliwie ankiecie. Przeprowadzający badania tego typu zamiast organizowania spotkań i odbywania czasochłonnych rozmów z każdym z respondentów z osobna. La-zarsfeldowi.. Pod red. Gostkowskiego..6 Siowo „panel" w tym przypadku odnosi się do listy obejmującej pewien zbiór osób wybranych dla określonego celu. kilkakrotne udzielenie odpowiedzi na dany temat w pewnych odstępach czasu.T. Zasady przeprowadzania wywiadów. jakie są w niej zawarte. i 267 i nast. wskazania sposobu ich zwrotu oraz zebrania zwróconych ankiet.1. 1 Zob. rozprowadzając albo rozsyłając odpowiednią ilość ankiet. Deutsch i S. Z. Doby. J.333 i nast. Jahoda.327. które rozprowadzają i zbierają ankiety. Bezosobowy charakter ankiety. wyboru osób. Z. Basic Research Methods in Social Sciense. Polegają one na swoistym typie wywiadu — mianowicie na wywiadzie pisemnym... a nie badający. Rola badającego przy zbieraniu danych tą metodą ogranicza się więc do opracowania odpowiedniej ankiety. . E... op. ponieważ jej jakość rzutuje w sposób istotny na jakość danych. Umfra-gen in der Massengesellschaft. Survey Research by Telephone. oraz Metody badań socjologicznych. op. op. K. s. Frey. też: Podręcznik ankietera. który w roku 1940 przeprowadził takie badania odnośnie intencji wyborczych dotyczących elekcji prezydenta USA. 8 J.. s.s. Warszawa-Łódź 1972. s. op. Gostkowski.cit. M. Las Vegas 1989. J. niż wywiad ustny.cit. nr 2. Caplovitz. BADANIA ANKIETOWE CHARAKTERYSTYKA BADAŃ ANKIETOWYCH Badania ankietowe stosuje się najczęściej w celu możliwie szybkiego przebadania bardzo licznych zbiorowości. podjętymi w badaniach.. Szczepański. wyd. które zamierza się poddać badaniom. ich kolejność nie tylko ułatwiają opracowanie danych.405-432. Selltiz. 129 7.L.9 i nast.521 i nast. skłaniając go do refleksji nad problemami. Oczywiście analiza zebranych ankiet jest sprawą dalszą i nie zawsze jest dziełem tych osób.W. s. czyli tzw. Bowiem ankietę — w przeciwieństwie do kwestionariusza.York 1967. D. ankieterów. Simon. 7. jakie są następnie wypełniane bez jego udziału. J. s.cit. An Introduction to SocialResearch. w: Studia Socjologiczne 1961.69-75 oraz G. 10 Tamże. Cook. w którym istotną rolę odgrywa właśnie ankieta Jest to wywiad bardziej oszczędny ze względu na czas i środki. N. Zob. standardowe pytania. s.149 i nast. może znacznie szybciej przebadać nawet liczną zbiorowość. rozprowadzania ankiet.2. omówiony w poprzednim rozdziale. cit. Z zagadnień socjologii wywiadu. ale oddziaływają także w określony sposób na respondenta.83. jakim jest np. cit.289 i nast. op. uzyskiwanych przy jej pomocy1. Noelle. s. jaki stosuje się w skategoryzowanym wywiadzie ustnym — wypełnia respondent. Zob. 7 Zob. The Stages o/SocialResearch.

Dlatego też z faktu. mimikę itp. im bardziej złożoną jest dana ankieta. Istotną słabościąbadań ankietowych jest to. czy wszyscy. uczynili to z równym zaangażowaniem i kierowali się tymi samymi motywami. mają one również swoje słabe strony. którzy z różnych przyczyn nie są w stanie wypełnić należycie ankiety. W każdej zbiorowości istnieje poważny odsetek ludzi. po prostu przepada i z tym faktem trzeba się poważnie liczyć przy badaniach tego typu. Oczywiście w wywiadzie ustnym istnieje zawsze możliwość doraźnego wyjaśniania wszelkich nieporozumień dotyczących pytań. ani z jednolitym zaangażowaniem uczuciowym.in. że zapewniona w ankiecie anonimowość wypowiedzi sprzyja o wiele bardziej szczerym wynurzeniom respondentów niż nawet wywiady przeprowadzone w cztery oczy. Trudno byłoby dostosować ankietę do każdego z bliżej nieznanych nam respondentów. Przyczyn tego zjawiska jest oczywiście wiele. I każdy może w bezpośredniej rozmowie wypowiedzieć mniej czy bardziej precyzyjnie swoje myśli oraz wyrazić swoje uczucia w stosunku do poruszanych problemów. Jednogłośność nie jest równoznaczna ani z jednomyślnością. W celu pewnego przezwyciężenia powyższych słabości badań ankietowych należy zwracać szczególną uwagę na następujące okoliczności: 131 . ankiet pocztowych. gromadząc dane głównie o charakterze ilościowym. „tak". że badający ma też możliwość kształtowania odpowiedniej atmosfery jego przebiegu. przejawy uczuć. a tym samym powodować rozbieżności w ich interpretacji oraz w odpowiedziach. b. które mogą wywoływać różne skojarzenia u poszczególnych osób. dotyczących spraw intymnych itp. ponieważ w tego rodzaju wywiadach występuje także pewne skrępowanie zwłaszcza przy pytaniach drażliwych. którzy w ten sposób odpowiedzieli. ma pewne trudności w pisemnym formułowaniu swych myśli i na skutek tego przejawiają po prostu niechęć do wypełniania wszelkich ankiet.Zauważmy też. natomiast w badaniach ankietowych jest to niemożliwe. że pewna liczba respondentów ankiety odpowiedziała np. i to nawet wykształconych. Rozmawiać można natomiast w zasadzie z każdym przystosowując się do jego poziomu. jeżeli nic albo niewiele wiemy o tym. Zwróćmy uwagę przynajmniej na niektóre z nich: a. nie mamy jeszcze wystarczających podstaw. Badający w wywiadzie ustnym może nie tylko notować co respondent mówi. zwracając uwagę na jego gesty. zapominać także o tym. niewątpliwych zalet badań ankietowych. d. e. że duży odsetek spośród rozesłanych czy rozprowadzonych ankiet w inny sposób. gdy korzystamy z tzw. w porównaniu z wywiadem ustnym2. Nawet w najbardziej starannie opracowanej ankiecie oprócz pytań jednoznacznych występują też takie. aby wnioskować o ich jednomyślnej aprobacie. c. 130 Pomimo pewnych. Odsetek ten będzie tym wyższy. Nie można m. Badania ankietowe takich możliwości nie stwarzają. Szczególnie duży odsetek ankiet nie wraca. W bezpośrednich rozmowach można uwzględnić indywidualne różnice respondentów. ale również jak mówi. że wiele ludzi. nie mówiąc już o tym.

a. Właściwy dobór instytucji firmującej badania, jakie wymienia się w ankiecie. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że stopień autorytetu i prestiżu danej sytuacji w konkretnym środowisku, w jakim chcemy przeprowadzić badania ankietowe, wpływa zawsze na ich powodzenie. Najlepiej korzystać zatem z „szyldu" takich instytucji, które są najbardziej akceptowane i budzące zaufanie w danym środowisku. Jeżeli do ankiety dołączamy list towarzyszący, to powinien być on uprzejmy w treści i formie, a ponadto zawierać takie argumenty uzasadniające potrzebę danych badań, jakie mogą się liczyć w danym środowisku. b. Staranne zaaranżowanie badań, a więc dbałość o właściwy dobór respondentów, sposób i miejsce rozprowadzenia i zbierania ankiet itp. c. Poprawne pod względem metodologicznym opracowanie ankiety. Należy przy tym pamiętać, że nawet najstaranniej przygotowana ankieta nie powinna być za długa, czyli tak opracowana, aby wymagała od badającego zbyt wiele czasu i mogła go znużyć w trakcie wypełniania. Dobra ankieta powinna być tak opracowana, aby była łatwa do wypełnienia. Na podstawie dotychczasowych doświadczeń badawczych zauważono, że w badaniach ankietowych nie tyle ankieter musi być mądry, co właśnie sama ankieta. 7.2. TYPY ANKIET STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH

Stosowane w badaniach ankiety możemy dzielić na podstawie różnych zasad. Ze względu np. na sposób rozprowadzenia ankiet wyróżniamy ankiety: a) środowiskowe, czyli bezpośrednio rozprowadzane przez ankietera w danym środowisku, np. wśród uczniów klasy, wśród pracowników określonego wydziału itp.; b) prasowe, tzn. zamieszczone na łamach gazety lub czasopisma albo też dołączone do nich; c) pocztowe, czyli takie, które badający rozsyła przez pocztę na adres poszczególnych osób wybranych do badań, jak to ma miejsce przy badaniach reprezentacyjnych. (Zob. 4.3) Każda z wymienionych rodzajów ankiet ma sobie właściwą przydatność w badaniach społecznych. Ankietę środowiskową można stosować w tych wszystkich przypadkach, kiedy osoby badane są skupione w jednym miejscu, np. na terenie zakładu pracy. Bezpośrednie rozprowadzenie ankiety, przez prowadzącego badania lub osoby pomagające, gwarantuje szybkość jej dotarcia do potencjalnego respondenta, ale nie przesądza o tym, czy na pytania 132 w niej zawarte — osoba, która ją otrzyma — odpowie w pełni lub choćby częściowo. Z praktyki wiadomo jednak, że zwroty wypełnionych ankiet tego typu są dość duże. Ważną sprawą przy posługiwaniu się omawianą ankietą jest takie zorganizowanie jej zwrotów, aby nikt z respondentów nie był narażony na to, że jego poglądy zostaną ujawnione osobom postronnym. Respondenci, jeszcze przed wypełnieniem ankiety powinni więc być powiadomieni o tym, w jaki sposób mają zwracać ankiety, a sposób ten powinien być tak pomyślany, aby gwarantował im anonimowość.

Ankietę prasową podobnie jak i pocztową stosuje się w tych sytuacjach, gdy badani są rozproszeni na rozległym terenie. Z uwagi na to, że tego rodzaju ankieta nie powoduje wielkich kosztów związanych z jej drukiem oraz rozprowadzeniem, może być ona stosowana w dużych ilościach, np. odpowiadających nakładowi danej gazety. Nadaje się więc szczególnie do przeróżnych sondaży opinii czytelników itp. badań. Natomiast ankieta pocztowa wiąże się z większym nakładem sił i środków, co niestety nie jest doceniane przez respondentów i wskaźnik zwrotów tego rodzaju ankiet jest na ogół niski. Stąd też efektywność badawcza ankiet pocztowych jest niewielka. Oprócz wymienionych typów ankiet możemy wyróżnić także ankiety: jawne i anonimowe. Jawnymi nazywamy wszystkie takie ankiety, jakie są bądź imienne, bądź też mogą jednoznacznie wskazywać na osobę respondenta ze względu na zawarte w nich pytania, np. pytania o zawód ojca, miejsce urodzenia, miejsce pracy itp. Anonimowymi nazywamy z kolei ankiety, które nie tylko nie są podpisywane, ale ponadto nie zawierają żadnych takich pytań, jakie by mogły ujawnić osobę respondenta, gdyby na te pytania odpowiedział. Pomijanie tego drugiego warunku, jaki musi być spełniony, aby ankieta była rzeczywiście anonimowa nie należy do rzadkości, zwłaszcza w ankietach opracowanych przez mniej doświadczonych badaczy. Ze względów etycznych nie dopuszczalne jest oczywiście zapewnianie badanych, że ankieta jest anonimowa, wtedy, gdy nie spełnia ona omawianego warunku, czyli zawiera pytania, jakie mogą ujawnić kto jest respondentem. 133 7.3. WYMOGI METODOLOGICZNE BADAŃ ANKIETOWYCH

7.3.1. Zasady opracowania ankiety Opracowanie ankiety jest bardzo ważnym przedsięwzięciem przygotowawczym w badaniach omawianego typy. Wiadomo bowiem o tym, że tylko metodologicznie poprawnie opracowana ankieta może stać się pożytecznym narzędziem badawczym. Zwróćmy również uwagę na ten fakt, że byle jak opracowana ankieta, tzn. nie licząca się z wymogami metodologicznymi, nie jest po prostu godnym zaufania narzędziem metodologicznym. Przystępując do opracowania ankiety należy odpowiedzieć sobie co najmniej na następujące pytania: a) z jakich elementów powinna składać się ankieta, jaką chcemy się posłużyć w zamierzonych badaniach; b) jaką formę i treść powinny mieć poszczególne jej elementy oraz c) jaki wygląd zewnętrzny powinna mieć dana ankieta. Przyjrzyjmy się bliżej problemom zawartym w powyższych pytaniach. 7.3.1.1. Struktura ankiety W ankiecie należy unikać wszystkiego, co nie jest konieczne ze względu na cele, jakie chcemy osiągnąć przy jej pomocy. Należy więc dbać usilnie o to, aby ankieta była narzędziem w pełni funkcjonalnym.

Koniecznymi elementami każdej w zasadzie ankiety stosowanej w badaniach społecznych są: 1) informacja o instytucji firmującej badania; 2) zwięzła informacja o celu,jakiemu ma służyć ankieta; 3) dodatkowe wyjaśnienia, których charakter zależy od rodzaju ankiety; może tu wchodzić w grę np. uzasadnienie wyboru danego respondenta, a wówczas posługujemy się dajmy na to słowami jakie zapewne zyskająjego przychylność: „...biorąc pod uwagę pana (i) aktywność społeczną liczymy na pozytywny stosunek do naszych badań..."; w przypadku np. ankiet anonimowych — wyraźne podkreślenie tego faktu; podziękowanie respondentom za trud związany z wypełnianiem ankiety; określenie sposobu zwrotu ankiety itp. sprawy;

4) pytania, odnoszące się do celów dla jakich daną ankietę sporządzono. Możemy wyróżnić pytania dotyczące badanego problemu oraz odnoszące się do respondenta, które należy umieszczać na końcu ankiety. Chodzi po 134 prostu o to, aby nie rozpoczynać ankiety od pytań odnoszących się do społeczno-demograficznych właściwości respondenta; 5) instrukcje dotyczące tego, jak odpowiadać na poszczególne pytania, czasem wystarczająbardzo lakoniczne wskazania typu: „niepotrzebne skreślić" czy „stosowne podkreślić" itp., ale niekiedy konieczne są też bardziej szczegółowe pouczenia. 7.3.1.2. Forma i treść ankiety Forma i treść poszczególnych elementów ankiety powinna najogólniej uwzględniać zarówno charakter danej ankiety, jak też właściwości potencjalnych respondentów, np. stopień dojrzałości intelektualnej, przywiązanie do tradycji, obowiązujące w środowisku badanych zasady grzecznościowe itp. cechy. Nieco więcej miejsca poświęcimy pytaniom stawianym w ankiecie. Należy tu zwrócić uwagę przede wszystkim na następujące zagadnienia: 1. Jeżeli pytania mają być rzeczowe, to powinny być formowane na podstawie znajomości problemów, których dotyczą. Trzeba o tym pamiętać, że takie pytania, które w odczuciu respondenta są nierzeczowe czy naiwne nie skłaniają go wcale do poważnego traktowania danej ankiety, ani też badającego. 2. Pytania powinny być tak formowane, aby można było udzielić na nie wiarygodnej odpowiedzi. Ponadto w przypadku ankiet anonimowych pytania nie mogą dotyczyć takich kwestii, które mogłyby ujawnić osobę respondenta, gdyby na to pytanie odpowiedział. Choć wskazywaliśmy na to wcześniej, akcentujemy ten wymóg, ze względu na jego znaczenie. 3. Pytania należy tak stawiać, aby umożliwiały one uzyskiwanie danych obiektywnych, porównywalnych i sprawdzalnych, 4. Pytania nie powinny być sugestywne, dwuznaczne, ani też podejmować spraw drażliwych w taki sposób, który mógłby u danych respondentach wywoływać oburzenie.

kafeterią p y -t a ń.... aby odpowiedzi respondenta trafiały po prostu w możliwości przewidywane przez pytającego. Nie mam zdania". z pewnym zestawem pytań zawierających od razu propozycję ewentualnych odpowiedzi.. którą z nich stawia na pierwszym miejscu.. Tego rodzaju wskazania dokonane przez respondentów pozwalają badającemu ustalić hierarchię ważności odpowiedzi lub przyczyn..... którą na drugim miejscu.........." — pozostawiając tym samym pewną swobodę respondentom co do odpowiedzi — to mamy wówczas do czynienia z tzw... d) udałem (a) się za namową kolegów"..... że spośród wielu możliwych zawodów wybrał (a) Pan (i) zawód nauczyciela?... 135 Zamkniętymi — nazywamy takie pytania. czyli są tak pomyślane.. Niewątpliwie pytania omawianego typu są trudniejsze dla respondenta... tzn. że wybrał Pan (i) obecny kierunek studiów? Z pośród przyczyn. c) zostałem (am) skierowany (a) na studia.. . 6..5... jak i następujących po nim pytań oraz najbliższego jego kontekstu"3. Nie. uważając ją drugorzędną itd. niż pytania zamknięte.. „Jak to się stało.. Pytania otwarte — dają respondentowi natomiast całkowitą swobodę odpowiedzi. W tym ostatnim przykładzie mamy do czynienia z tzw. a przez to prowadzić może do odmiennej odpowiedzi. Mogą one mieć różny kształt... W tym celu pozostawiamy stosunkowo więcej miejsca w ankiecie na odpowiedź. które są zaopatrzone z góry w przewidywane odpowiedzi.". jakie są tu zapisane może Pan (i) wybrać więcej niż jedną: a) sam (a) dokonałem (am) wyboru. półotwartych i otwartych. np. Pytania stawiane w ankietach mogą mieć charakter pytań: zamkniętych.. Jeżeli taką kafeterię kończymy pytaniem np.. Oto przykład takiego pytania: „Jak to się stało. Kolejność stawianych pytań nie jest więc sprawą obojętną w ankiecie... uważa za pierwszorzędną... Co zrobić kiedy respondent może wskazać więcej niż jedną z ewentualnych odpowiedzi czy przyczyn danego zachowania? Otóż wówczas trzeba prosić. pytaniem półotwartym. typu: „Proszę wskazać inne przyczyny poza wymienionymi.... b) posłuchałem (am) rodziców.. gdyż wymagają z jego strony znacznie większego wysiłku intelektualnego na sformułowanie odpowiedzi.... aby wskazał.. według opinii badanych. Pytający powinien zdawać sobie sprawę ze znaczenia kolejności stawianych pytań w ankiecie oraz z wpływu tej kolejności na jakość. tzn...: „W którym roku urodził się Pan (i)"? „Czy jest Pan (i) zadowolony (a) z wyboru kierunku studiów? Tak. „To samo pytanie przy innej kolejności i w innym kontekście konsteluje inaczej świadomość odpowiadającego... Każde pytanie w ankiecie i każda odpowiedź na nie ma określoną wartość wskaźnikową w zależności od kolejności i struktury wszystkich poprzednich.

Ale też nie jest jednak również wskazane. Określa go w pewnym sensie charakter ankiety. 7. stawiane wtedy. aby dać szansę na szerszą wypowiedź. zaznaczając w części instruktażowej. Ankieta powinna być także czytelna i przejrzysta. Mamy wówczas pewną szansę na uzyskanie dodatkowych wypowiedzi. ażeby pozwalały one na możliwie jednoznaczne rozdzielanie treści wypowiedzi w sposób wyraźny i zdecydowany. Szczególnym typem pytań stosowanych w ankietach są tzw. ponieważ odpowiedzi tego rodzaju wymagają wcześniejszej kategoryzacji. należy wyraźnie oznaczyć liczbami albo literami. Uwagi na temat przydatności badań ankietowych Badania ankietowe. nie należy wszakże popadać w przesadę.Nastręczają one też więcej trudności badającemu przy opracowaniu zebranych ankiet. że w odczuciu . zwłaszcza przy pytaniach otwartych. które nie mają nic do powiedzenia na dany temat. ponieważ może wówczas stać się mało przejrzysta. Na skutek tego są one często stosowane przy rozległych badaniach prowadzonych przez różne instytucje zajmujące się badaniami opinii publicznej (np.3. Należy również zachować odpowiednie odstępy między wierszami. nie wymagają wielkich zespołów badawczych. Wygląd zewnętrzny ankiety Wygląd zewnętrzny ankiety nie jest także bez znaczenia w badaniach. że trudno byłoby podać wyczerpujący katalog wskazań dla wszystkich możliwych ankiet. aby respondenci wykorzystywali ją dla ewentualnych szerszych wypowiedzi podając numer pytania. ograniczę się zatem do kilku ogólnych uwag na ten temat. pytania filtrujące.1. wpływającą negatywnie na przejrzystość i estetykę ankiety. a ich wyniki przedostają się częściej niż nine do wiadomości szerokich mas. Nie jest więc przypadkiem.3. a równocześnie są stosunkowo tanie i pozwalają na szybkie przebadanie nawet dużych zbiorowości. w których zawierają one propozycje alterna136 tywnych odpowiedzi. gdy chcemy spośród respondentów dokonać eliminacji tych osób. żeby zniechęcał respondenta do jej wypełnienia. W przypadku wielostronicowych ankiet dobrze zachować przynajmniej jedną stronę niezadrukowaną. Jeżeli w ankiecie stawiamy pytania zamknięte albo półotwarte. podobnie jak każde pytanie. Rozmiar ankiety zależy więc ograniczać głównie poprzez eliminację pytań stawianych po prostu „na wszelki wypadek" lub ze względu na „interesujące kwestie". Dbając o rozsądne wykorzystanie każdej strony. należy posługiwać się na tyle klarownymi i ostrymi alternatywami.3. 7. Z uwagi na to. Otóż —jak wiadomo — rozmiar ankiety nie powinien być taki. które jednakże nie są ściśle związane z tematem badań. w przeciwieństwie do innych badań podejmowanych w naukach społecznych.Instytut Gallupa).2. to w tych wszystkich przypadkach. Każdą grupę problemową. 7. aby ankieta była bardzo zadrukowana. którego ta odpowiedź dotyczy.

8. Methodes des sciences sociales. jak to się wielu amatorom socjologii wydaje. Do tej kategorii dokumentów zaliczamy zatem np.cit. czyli pseudonaukowym przedsięwzięciem. Dużo informacji na temat badań ankietowych zawiera książka M. a ankieta —jest niekiedy nawet uważana za podstawowe narzędzie badawcze tej nauki.. W pierwszym — szeroko pojmowanym znaczeniu interesującego nas słowa — dokumentem nazywamy wszystko to. Wiśniewski. E. że ze względu na wspomniane właściwości badań ankietowych są one zalecane wszędzie tam. .s. s. Toruń 1968.. Zob. op. s. Holm. wytwory o charakterze zabytkowym lub użytecznym1. ale i wówczas oczywiście nie powinno się korzystać z nich w sposób nie liczący się z wymogami metodologicznymi. C. rzeźby itp.57-71. obrazy.cit. Pomimo wspomnianych zalet badania ankietowe nie są wcale tak łatwe do przeprowadzenia. tak i to również jest niesłuszne. Zob. 8.12-17.1. Selltiz. w: Studia Socjologiczne. Szczurkiewicz. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. filmy. op. co może być lub jest po prostu źródłem danych o przeszłych albo istniejących faktach i zjawiskach społecznych. Studia socjologiczne. cit. Wpływ sposobu stawiania pytań w ankiecie na rodzaj odpowiedzi. Hubner.. M. W. Wskażmy również na to. to wymagają zarówno dużego doświadczenia badawczego. osoby przeprowadzającej badania tego typu. s.4. narzędzia i przedmioty codziennego użytku.. s. b) dokument jako pisemne świadectwo zaszłych faktów i wydarzeń społecznych. s. op. a nie tylko fikcyjnym. Jeżeli są rzeczywistym.133-146. też: R. Cook.41-53. jak też i dobrego przygotowania metodologicznego.137 społecznym badania ankietowe są uważane za najbardziej typowe zwłaszcza dla socjologii. 138 PRZYPISY Zob. Zob. nr 4. op.. M. Jahoda. T. P. op. Jak wiele potocznych mniemań. Mayntz.54-94.cit. Noelle. w: Zeszyty Naukowe UMK Filozofia II. Artykuł ten znajdzie Czytelnik również w książce tegożAutora pt. nagrania magnetofonowe —jako źródła danych o różnych wydarzeniach społecznie ważnych itp. Grawitz pt. którzy byli ich twórcami. Deutsch i S. 1963. K. Umfragen in der Massengesellschaft. BADANIA OPARTE NA DOKUMENTACH POJĘCIE DOKUMENTU W BADANIACH FAKTÓW SPOŁECZNYCH Spośród wielu znaczeń słowa „dokument" ograniczymy się do dwóch: a) dokument —jako występujący w dowolnej postaci dowód istnienia określonych faktów i wydarzeń społecznych.s. Niektóre uwagi krytyczne o ankietach.668-717.cit. fotogramy. gdzie trudno stosować inne metody badawcze. wytwory artystyczne —jako źródła danych o kulturze materialnej i duchowej ludzi.

1. czy sprawozdania prywatne albo urzędowe. Są one niezbędnym materiałem źródłowym dla każdego badacza zjawisk społecznych. proto140 koty. Do tej grupy zaliczamy także listy. w codziennej prasie i w innych zapisach. w kamieniu i metalu) znajdujące się na nagrobkach. którego człony omówimy bardziej szczegółowo. archiwalia. np. jakie możemy znaleźć w przeróżnych publikacjach o charakterze książkowym. Dlatego też ten sam dokument może być przedmiotem zainteresowań badawczych przedstawicieli różnych nauk społecznych. ze względu na jego znaczenie metodologiczne. pamiętniki itp. dostarczają nam nie tylko danych o warunkach życia mieszkańców ówczesnych Niderlandów. Zarówno dokumenty w szerokim. pisma. monetach i in. wszelkie inskrypcje. przedstawiające sceny z życia ludzi jego epoki. jakie miały miejsce w przeszłości. TYPY DOKUMENTÓW PISEMNYCH I ZASADY ICH WYKORZYSTYWANIA Nawiązując do koncepcji P. rękopisy. jakimi sąnp. świadectwa faktów i wydarzeń interesujących nauki społeczne. czyli napisy zamieszczone w materiale trwałym (tzn. druki itp. faktach. 8. co może być źródłem historycznym i czym ono jest2. w czasopismach. Socjolog lub historyk koncentrując się w swych badaniach głównie na dokumentach — w węższym znaczeniu tego słowa — powinien korzystać również z dokumentów szerzej pojętych. artykuły w czasopismach naukowych itp.2. jak i wąskim znaczeniu są nazywane również źródłami danych zwłaszcza przez historyków. wyglądzie miast itp. obrazy Rembrandta.2. Nie brak też sporów na temat określenia tego. zwłaszcza przy interpretacji różnych zjawisk społecznych z przeszłości. Zarówno przeróżne eksponaty muzealne lub obrazy przedstawiające np. notatki.Każdy dokument w wyróżnionym znaczeniu może być źródłem danych dotyczących różnych faktów. ponieważ zawierają utrwalone ślady. 8. sceny z życia ludzi odległych epok stanowią także dla socjologów interesujące źródło wiedzy o owych czasach i mogą być pomocne w zrozumieniu różnych zjawisk społecznych3. Jest to oczywiście jeden z możliwych podziałów tych dokumentów. przedmiotach. budynkach. ale i o panującej tam modzie. Atteslandera4 wyróżniamy pisemne dokumenty: 1) zebrane w sposób systematyczny oraz 2) okolicznościowe. W drugim — węższym znaczeniu słowa „dokument" — chodzi nam o wszelkie pisemne źródła danych dotyczących zjawisk społecznych. jakimi sąnp. Dokumenty zebrane w sposób systematyczny Do tego typu dokumentów zaliczamy: a Dokumenty naukowe — na tak określony zbiór składają się sprawozdania naukowe. czyli swoiste „informacje" o przeróżnych faktach i wydarzeniach. Bowiem wszelkie badania empiryczne są poprzedzane studiami nad danym .

tzn. załączniki. tzn. np. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych należy też ustalić. — w czym tkwią przyczyny ewentualnych deformacji rzeczywistości społecznej.Problemem badawczym dla pogłębienia wiedzy o nim. kogo określamy terminem „robotnik". 3. które tworzą badany zbiór.Opracowania statystyczne — czyli różnego rodzaju periodyczne zestawienia danych statystycznych. np. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych istnieje konieczność rozpatrzenia następujących problemów: — jakie wnioski są dopuszczalne na podstawie tych dokumentów. 6. jakie nas interesują. czy licznik i mianownik są jednakowe. Należy sprawdzić czy występuje homogeniczność danych. czy zebrane dokumenty statystyczne są wystarczające. ale także o tym. czy też stanowią jedynie fragmenty. okresowe sprawozdania. pod uwagę ich zasięg można formułować wnioski ogólne czy raczej szczegółowe. „desk research" tzn. zestawienia itp. jakie należy uwzględniać przy ocenie danych statystycznych: 1. b. Trzeba ustalić czy dane. dokładniejsze i pełniejsze na ten sam temat. A. 3) czy posiadane dokumenty są kompletne. 4. czy istnieje związek pomiędzy licznikiem i mianownikiem. „badań przy biurku". na następujące fakty: 141 1) czy dane dokumenty są godne zaufaniaz naukowego punktu widzenia. w których tak istotną rolę odgrywają wymienione dokumenty. 2. bazę źródłowąitp. czy są one po prostu porównywalne. 2) czy uzyskane dokumenty są jeszcze aktualne. jakie dane są nam rzeczywiście potrzebne. czy biorąc np. Dopiero po ustaleniu tego faktu można odpowiedzieć na pytanie. czy czynią zadość wymogom metodologicznym. — w jakim stopniu wnioski te będą godne zaufania ze względu na wiarygodność ich opracowań. czy nie ukazały się jakieś nowe. czyli ich jednorodność i czy jest ona wystarczająca dla naszych potrzeb. Jeżeli mamy do czynienia z danymi wyrażonymi w liczbach względnych (procentowych) należy przekonać się nie tylko o tym. przy badaniu robotników trzeba określić dokładnie. Przy porównywaniu dwóch wielkości statystycznych trzeba ustalić. czyli rozpoczynają się °d tzw. Przy analizie tego rodzaju dokumentów należy zwracać uwagę m. spełniające poprzednio wymienione postulaty (1) i (2).in. zawierają rzeczywiście właściwości. dane. np. 5. jakie pomijająróżne elementy. Istnieje konieczność zdefiniowania jednostek. jakiej one dotyczą. Bowley podaje dziewięć następujących zasad. tzn. . odnosząc się tylko do pewnego regionu. roczniki.L.

wyznania itp. Nie są to więc twory ani oryginalne. że powyższe zasady są przydatne przy wstępnej weryfikacji opracowań statystycznych. Przeróżne dokumenty kompilacyjne. dzienniki. o jakie nam chodzi i czy nie potrzeba uzupełnienia ich innymi danymi5. katalog biblioteczny. np. Myślę. wystarczają do tego. pamiętniki. Wymienione dokumenty wymagają krytycznej oceny ich zasadności naukowej oraz tego. na tle istniejących warunków społeczno-gospodarczych i wydarzeń historycznych.2. lecz najczęściej po prostu zbiory danych metodycznie uporządkowane. że wszelkie dane zawarte w tych dokumentach dotyczą z reguły jednostkowych doświadczeń hib przeżyć i dlatego mogą być jedynie podstawą dla sformułowania hipotez. że czytelnik może poznać jego stosunek do zdarzeń. których dany dokument dotyczy. Dokumenty osobiste. czyli stwierdzenie tego.7. Do tego typu dokumentów zaliczamy: a. Istnieje potrzeba sprawdzenia zasadności metodologicznych podstaw. Zaliczamy tu przede wszystkim: listy. Kompilacjami nazywamy takie dzieła. Dokumenty okolicznościowe Dokumenty okolicznościowe. Oczywiście prawdziwość 143 takiej hipotezy wymaga sprawdzenia. doświadczyło podobnych przygód. Należy stwierdzić. Dla sformułowania ogólniejszych twierdzeń należałoby sięgnąć do więcej niż jednego dokumentu osobistego. pochodzących od różnych autorów. Wskazane jest również ustalenie na ile zebrane dane pozwalają rzeczywiście na wysnucie wniosków. Nie można jednak na ich podstawie formułować ogólniejsze tezy. na jakich opierano się przy sporządzaniu danych dokumentów. czyli wszystkie takie dokumenty.2. ale nie są wystarczające dla uogólnień. np. kolejowy rozkład jazdy. Najpełniejszymi spośród wymienionych dokumentów. książka adresowa. że być może wiele innych ludzi — powiedzmy — z tej samej miejscowości. czy tego samego wieku. nadany im przez autora danego dokumentu. typu: „taki sam los był udziałem wszystkich" itp. które wyrażają osobiste cechy ich autora w sposób na tyle wyraźny. kartoteka księgowości itp. ponieważ ukazują one autora w ciągłości do jego rozwoju osobniczego. są to takie dokumenty. czyli przygodne. a tym samym i najbardziej przydatnymi do badań socjologicznych są autobiografie6. które ze względu na swoją treść jak i formę mają charakter subiektywny. . 142 8. czy są też przypadkowe. które składają się z wielu fragmentów. ani odkrywcze. w pamiętniku. aby wysunąć hipotezę. a także do bardziej obiektywnych źródeł. Czyjeś przygody wojenne opisane np. czy podane liczby zostały zebrane w dostatecznie długim czasookresie. na ile mogą być przydatne w badaniach nad interesującym nas problemem. płci itd. 8. Wykorzystywanie dokumentów osobistych w badaniach socjologicznych wymaga jednak dużej ostrożności i uświadomienia sobie tego faktu. autobiografie. 9. c. czy zawarte w nich dane są wiarygodne. wywiady. książka telefoniczna.

Sprawozdania. Do tej kategorii zaliczamy: protokoły. zależnym od tego. która je sporządziła. często nie mającymi nic wspólnego z tym. Zafałszowania popełniane przez samych autorów danych dokumentów osobistych mogą wynikać nie tylko np. „pokrzepienia ducha". utrwalone na taśmach magnetofonowych itp. z braku dostatecznych wiadomości. że umożliwiają względnie dokładne i bezpośrednie odtworzenie danych wydarzeń. jakie ma dana osoba w dokładnym przedstawianiu cudzych myśli czy rozumienia cudzych intencji lub odczuć. zależnych od typu i rodzaju dokumentów. Hla tzw. wytłumaczenia własnego postępowania itp. 8 3. c. jak również niezamierzone. ze względów koniunkturalnych itp. Podobnie zafałszowania dokonane przez osoby trzecie mogą być żarnie-r z o n e. Ustalenie wiarygodności danego dokumentu nie jest jednak sprawą łatwą. Zafałszowania te mogą być dziełem samych autorów lub też osób trzecich. ponieważ wiąże się z nią wartość poznawcza tych dokumentów. których cechą jest to. że przedstawiają dane fakty nie bezpośrednio. Wartość wymienionych dokumentów zależy od rzetelności osoby. które przedstawiają. Jeżeli są niedokładne. dokumenty. bóstwach itp. na skutek naiwności itp. co działo się rzeczywiście. dotyczących wydarzeń tygodnia.Najistotniejszą słabością dokumentów osobistych są częste zafałszowania w nich rzeczywistości społecznej. z przeróżnych złudzeń. czy też nieporozumienia wynikające z różnic kulturowych. lecz wymaga określonych zabiegów. czyli „na gorąco" ale z pewnym opóźnieniem. w odniesieniu do sprawozdań okresowych. jaki jest ich charakter. Jeżeli są rzeczywiście wiernym odbiciem wydarzeń. misjonarzom. im dłuższy czas upłynął od danego wydarzenia 144 • relacji o nim. to wówczas — rzecz jasna — nie przedstawiają poznawczych wartości. próbującym opisywać wyobrażenia ludzi plemion. Mogą tu wchodzić w grę również nieporozumienia semantyczne. meldunki. zjawiskach. Notatki. które różniąsię od notatek tym. raporty itp. niezależnych od złej lub dobrej woli piszącego. jakie zdarzały się np. Są to też często wyjątkowe przykłady „radosnej twórczości". wśród których działali. to można na ich podstawie odtworzyć wszystko. Natomiast zafałszowania niezamierzone mogą wynikać np. zapisy. . jakie skłaniają ludzi do lukrowania rzeczywistości społecznej lub osób. jakie relacjonują. b. jakie badamy jest sprawą bardzo istotną. z chęci przedstawienia siebie w korzystniejszej sytuacji. Zamierzone — mogą wynikać np. PROBLEM WIARYGODNOŚCI DANYCH ZAWARTYCH W DOKUMENTACH Wiarygodność danych zawartych w dokumentach. np. o siłach nadprzyrodzonych.. Do kategorii tej zaliczamy: doniesienia. z trudności. ale także złej wiedzy. stenogramy. co zostało w nich utrwalone. miesiąca czy nawet kilku miesięcy różnice w czasie mogą być znaczne. niepełne lub mogą być wypełniane dowolnymi treściami. Z tych względów niebezpieczeństwa zafałszowania są w nich tym większe. powodów. a tym samym zrekonstruować dane wydarzenia. przyczyn związanych ze złą wolą.

która umożliwia osobom zwiedzającym muzea. Przypisywanie większej wiarygodności dokumentom drukowanym. PRZYPISY Uważam. Bliżej na ten temat zob. którzy twierdzą. jakie ukazują.: Walter Benjamin. na jakich się opierają. 18 i nast. pochodzącymi niekiedy z bardzo odległych czasów lub ze szczególnych miejsc. ani gorsza niż dokumentów oficjalnych. zasadności ich założeń metodologicznych. a —jak wiadomo — grube księgi mogą zawierać nie mniej głupstw niż notatki grafomana. niż np. aby stały się one podstawą ewentualnych uogólnień. Dotyczy to więc zarówno dokumentów systematycznych. oraz Pierre Bourdien. niż opierać się na takich źródłach. że wartość poznawcza dokumentów pochodzących od osób Prywatnych jest większa niż dokumentów oficjalnych.b. Bez trudu można znaleźć takie przykłady. Uważam. że mająrację ci. Godzi się w tym miejscu przypomnieć następujące powiedzenie Waltera Lippmana: „Sprawozdania wprowadzające w błąd są gorsze od braku wszelkich sprawozdań". Dlatego też wydaje się. na coś. 1970. jeżeli chcemy. Zur Soziologie der symbolischen Formen. rodzi się swoista „aura". . Frankfurt/M. jakim jest „Dziennik Anny Frank". grubym księgom. ponieważ w tych ostatnich nie bark przeróżnych tendencyjnych wypaczeń7. iż pod wpływem fascynacji autentycznymi przedmiotami. Tytułem przykładu Wymieńmy dokument. Bezkrytyczny stosunek do dokumentów. Frankfurt/ M. kiedy wątpimy w wiarygodność danych dokumentów. Otóż — jak wiadomo — wartość poznawcza tego dokumentu dla rekonstrukcji warunków życia ludzi w gettach. jakie istniały w Europie ^ czasach ostatniej wojny. że bez większej przesady można powiedzieć. a zwłaszcza posiadających pewną wiedzę z zakresu historii czy też dotyczącąoglądanych eksponatów. że w tych sytuacjach. zarówno drukowanych. Z tego względu wartość poznawcza dokumentów prywatnych nie jest ani mniejsza. jak i okolicznościowych. n. ale również i dokumentów oficjalnych. jak i pisanych odręcznie. a także ewentualne jej intencje. ponieważ zawarta w nim myśl ma — jak sądzę — szersze zastosowanie. sposobów gromadzenia danych i rzetelności źródeł. czy nawet w różnych publikacjach popularno-naukowych. W przypadku dokumentów okolicznościowych problem jest bardziej złożony i oprócz wymienionych przesłanek trzeba brać pod uwagę wiarygodność osoby. to lepiej z nich zrezygnować i szukać innych źródeł. s. sporządzony przez dziecko. jakie spowodowały powstanie danego dokumentu. np. co można by nazwać wczuwaniem się w dawną epokę lub sytuację. oficjalnych enuncja145 cji drukowanych na temat losu ludności żydowskiej w prasie kontrolowanej przez okupanta. Tylko ludzie prymitywni i dzieci darzą kultem wszelkie słowo drukowane.W przypadku dokumentów systematycznych można o ich wiarygodności sądzić na podstawie np. 1963. Potrzeba krytycznej oceny nie dotyczy też tylko dokumentów pochodzących od osób prywatnych. jakie chcemy wykorzystać w celu odtworzenia przeróżnych wydarzeń i faktów społecznych może być przyczyną istotnych błędów w rekonstrukcji czy interpretacji owych wydarzeń lub faktów. która jest autorem dokumentu. Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. jest bowiem bezpodstawne. jest znacznie większa. iż wszelkie dane zawarte w przeróżnych dokumentach wymagają solidnej weryfikacji.

N. czy też powstałe spontanicznie grupy zabawowe. Znanymi przykładami naukowej analizy autobiograficznej stały się następujące publikacje: wielotomowa monografia W. 2) przejawianych preferencji między współdziałającymi ze sobą ludźmi oraz 3) rzeczywistych współdziałań. Praca zbiorowa pod. W. nazywając je właśnie socjometria. Znanieckiego The Polish Peasant in Europę and America. Kwileckiego. 9. s.95 i nast. . załogi okrętów) oraz mniej sformalizowane. Bowley.. 9. L. Metodologii historii zarys krytyczny. Zob. (polskie wydanie ukazało się pod tytułem Chłop polski w Europie i Ameryce (5 tomów). Florian Znaniecki jako twórca metody autobiograficznej w socjologii. Warszawa 1938.Zob. I. oraz J. Zob.York —London 1967. A. (ukazała się ona w 1934 roku). Warszawa 1977. P. s. S.Atteslander. Chałasińskiegp: Drogi awansu społecznego robotnika (1931). Poznań 1975. w: FI. Zob. London 1958. jako partnerów współdziałania w rozmaitych strukturach społecznych.125-134. (np.I. Zdaniem Moreno interesujące go struktury społeczne są swoistymi „socjo-metrycznymi konfiguracjami". SOCJOMETRIA ZAŁOŻENIA SOCJOMETRIII JEJ ZASTOSOWANIE Socjometria pojawiła się w wyniku dążeń do takich empirycznych badań zachowań ludzi w małych grupach. Stewart. s. red. Jej twórcąjest Jacob L.35-69. The Tools ofSocial Science. Znaniecki i jego rola w socjologii. Warszawa 1976. Zob.64 i nast. Boston 1918.Research Strategy and Tactics. Phillips. tzn. który w opublikowanej książce pt. Secondary Research Information Sources and Methods. D. W badaniach socjometrycznych istotną rolę przypisuje się wskaźnikom. An Elementary Manuał ofStatistics. s. też: Z.75 i nast. W celu uchwycenia wspomnianych wskaźników stosuje się na ogół a) obserwację zachowań ludzi w badanej strukturze b) przeprowadza się z nimi wywiady odnośnie ich preferencji. Madge.cit. Thomasa i FI. czyli próbuje się na podstawie ich wypowiedzi określić ich postawy wobec innych członków danej grupy. jakie mają miejsce w danych grupach. s. „Who Shall Survive". s.81.W. Mogą tu wchodzić w grę zarówno struktury o wysokim stopniu sformalizowania. umożliwiającym określenie stosunków sympatii albo antypatii występującym między członkami danej grupy oraz uwarunkowań ewentualnych innych preferencji przy wyborach określonych ludzi. London —New Delhi 1984.1. 1945. op. rodziny).75-88. które umożliwiałyby dokładne rozpoznanie występujących w nich: 1) stosunków sympatii i antypatii między członkami danej grupy. Dulczewski. s. A. Warszawa 1979 i tegoż Autora czterotomowe dzieło: Młode pokolenie chłopów. (jakimi sąnp. zaproponował nowe podejście do badań wymienionych zjawisk. B. układami tkanki społecznej1. Moreno. Moszczańska.

czyli zestawia w tzw. klasy szkolne itp. tworząc swoiste podgrupy. zagrożenia ze strony innych)? Do budowy socjogramów tzn. techniki badawcze. „komu zwierzyłbyś się ze swoich problemów życiowych?" itp. drugim i kolejnym miejscu. a te z kolei — zależą od rzetelności metod i technik badawczych oraz od staranności i uczciwości badającego. jakie mogą mieć różną postać. wówczas może zaistnieć potrzeba uszeregowania dokonanych wyborów. zespoły współpracowników. Dane tego typu mogą być uzyskiwane w różny sposób. osiągnięte poprzez badania testowe itp. Do podstawowych strukturalnych określeń wzajemnych stosunków między ludźmi należą następujące oznaczenia symboliczne: 149 (A) (A) —>• (b) = element izolowany. tym bardziej wiarygodny powinien być socjogram. czynników. odpowiedzi zawarte w różnych ankietach. wykorzystując do tego celu rozmaite techniki matematyczne. w zależności np. od charakteru badanego zbioru. W tym celu stosuje się też niekiedy w ankietach czy w wywiadach po prostu takie pytania: „kogo wybrałbyś spośród Twoich kolegów do reprezentacji klasy?" „z kim spośród Twoich przyjaciół chciałbyś spędzać wolny czas?". Stopień wiarygodności socjogramu zależy oczywiście od solidności danych. czyli na aprobatę lub dezaprobatę. większego zżycia się grupy) albo zewnętrznych (np. kliki? d) jakie zmiany zachodzą w sytuacji poszczególnych jednostek i w danych zbiorach lub grupach w ciągu pewnych okresów pod wpływem różnych czynników wewnętrznych (np. że im bardziej pełną diagnozę socjome-tryczną chcemy uzyskać. = wybór jednostronny. spośród osób tworzących dany zbiór lub grupę społeczną jest najbardziej uznawany i popularny. w listach. jakimi są np. tzw. bądź też nawet na niedostrzeganie poszczególnych ludzi w badanych zbiorach lub grupach społecznych. których wyniki analiz poddaje się dalszym opracowaniom. 148 Socjometria jest stosowana do badania małych zbiorów ludzi lub też małych grup społecznych. socjogramy. grupy koleżeńskie. jego liczebności itp. graficznie przedstawionych wyników badań socjometrycznych potrzebne są nam dane.in. Jeżeli wypowiedzi badanych wskazują więcej osób. Wyniki badań socjometrycznych porządkuje się graficznie. uporządkowania ich według tego. jakie wskazują na pozytywne albo negatywne wybory. np. czy też wyrażane z okazji różnych spotkań danych ludzi (np. Ich źródłem mogą być np. a tym samym odgrywa rolę przywódcy? b) czy i kto.Zebrane dane służą do budowy socjogramów i macierzy socjometrycznych. do ustalenia: a) kto. dziennikach). na przeróżnych zebraniach). wskazujący na słabą więź wzajemną. jest odrzucany przez ludzi danego zbioru lub grupy i znajduje się na marginesie albo nawet w całkowitej izolacji? c) czy występuj ą w danym zbiorze lub w grupie osoby. i służy m. wypowiedzi spontaniczne zawarte w dokumentach osobistych (np. Trzeba wszakże o tym pamiętać. kogo respondent wskazuje na pierwszym. . tzn. które są ze sobą szczególnie powiązane uczuciowo.

w jakim występują zróżnicowane wzajemne interakcje. -±X* ©" 1 "® ® = gwiazda socjometryczna. (b) (A)<->CB) lub = wzajemny wybór negatywny. pozytywno-negatywny. 0^-> 0<"= przychylność do kogoś.® = odrzucenie osobnika A przez pozostałych. czyli wzajemna . wskazujący na mocną więź wzajemną.łańcuch wzajemnych wyborów. & . wjakiej występuje obustronny wybór. <-0~> """^O*. lub = wybór wzajemny. Posługując się powyższymi oznaczeniami symbolicznymi. =para. czyli sympatia-(A) "fc>. można utworzyć następujące modele struktur stosunków międzyludzkich: (A) "^-^ (b) aprobata. = niechęć do kogoś.= aktywne i pasywne uczestnictwo w stosunkach wzajemnych. antypatia-antypatia. ® *it—\ // *\^ (A) ąpżL (c) = trójkąt. sympatia lub wybór pozytywny. antypatia. antypatia lub wybór negatywny.(a) -<—> (b) lub (A) <~^" @ = wybór obustronny. .XX*\ (G) © 150 © . jedna z osób (A) jest szczególnie (e) często wybierana przez pozostałe.

Konstrukcja jego jest analogiczna do konstrukcji socjogramu kołowego. zaproponowanej przez Atteslandera2: Wybierani A A B C D E + + + B + + C D + + + E F + 2 2 1 1 2 Dokonane wybory 0 1 2 1 0 razem 2 3 3 2 2 . Posługując się takim socjogra-mem można łatwo uchwycić pozycję każdej osoby oraz wykryć istnienie różnych podgrup.2. Uzyskane dane umieszcza się na tarczy posiadającej tyle okręgów ile wynosi maksymalna ilość wyborców + 1. W tym celu można skorzystać np. Do najbardziej znanych zalicza się socjogram: 1) nieuporządkowany. ILOŚCIOWE ANALIZY SOCJOGRAMU Niezależnie od analiz graficznych zebrany materiał socjometryczny można poddać także analizie ilościowej. Jeżeli badany zbiór dzieli się na podzbiory. uzyskując poziomy socjometryczne. wówczas każdy z nich umieszczamy w innej połowie okręgu. Każdemu z nich przypisujemy pewne wartości. z tą różnicą że poszczególne osoby umieszczamy między pionowymi skalami o tylu jednostkach ile mamy wyborców +1. Podzbiory możemy umieścić po różnych stronach socjogramu. 151 9. z takiej oto tabelki. w kolejności malejącej. licząc od środka. jakie odpowiadają ilościom wyborców. stanowiące przykład bardziej złożonej struktury. Ad 2. Jest to najbardziej czytelny układ socjogramu szczególnie przydatny przy badaniu większych zbiorów ludzi. Ad 3. Posługując się wymienionymi modelami struktur stosunków międzyludzkich sporządza się różne socjogramy.© © ® ^V ^V ^^ piramida lub drzewo so-cjometryczne. Najwyżej umieszczamy osobę o największej ilości wyborów a następnie o kolejnych ilościach. Służy do wstępnego uporządkowania danych socjometrycznych. 2) kołowy (zwany także „tarczowym") oraz 3) hierarchiczny. Sporządza się osobny dla wyborów pozytywnych i negatywnych. w zależności od potrzeb badawczych. Ad 1.

czyli OSx= -1 = całkowite odrzucenie x. tzn. 0 = obojętność. 152 3) Ogólnej pozycji danej jednostki. uwzględniając PS„ i NSX OSx = PSX-NSX przy czym wartość tego wskaźnika mieści się od -1 poprzez 0 do +1. według wzoru liczba osób odrzuconych przez x NE------------------------------------------N. że osoba x nie będzie wybierać samej siebie.1 . przy założeniu. obliczany analogicznie _ liczba osób odrzucających x N-\ Oba te wskaźniki mieszczą się v\ przedziale wartości od 0 do +1. 2) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów negatywnych. OSx = 0 = liczba osób wybierających i odrzucających jest równa. Indywidualne.dotyczące: 1) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów pozytywnych. występuje ocena kontrowersyjna. Dokonując ilościowej analizy danych socjometrycznych możemy ustalić wskaźniki: I. czyli 0 = najniższej pozycji. a +1 najwyższej pozycji w danym zbiorze.= antypatia. OSx=+l = całkowita akceptacja x: 4) pozytywnej ekspansywności osoby x według wzoru liczba pozytywnych wyborów dokonanych przez x PE =-------------------------------------------------------------N-\ 5) negatywnej ekspansywności społecznej osoby x. obliczany według wzoru _ liczba osób wybierających x gdzie N = liczba osób danego zbioru. . jest ona pomniejszona o 1.F Ilość głosów Ogółem + + 0 3 3 1 2 1 0 2 2 0 1 1 1 2 1 3 4 1 1 1 9 5 2 14 + = sympatia. czyli jej negatywny status socjometryczny. czyli jej pozytywny status socjometryczny.

.1) wyborów. co--------r-----. obliczany według wzoru 1 IG =-----------------------------liczba osób izolowanych Bliższe informacje na temat socjometrii i jej zastosowań znajdzie Czytelnik m.wskaźniki PE i NE mieszczą się w przedziale wartości od 0 do +1 II. oznacza więc ogólną liczbę par 3) zwartości grupy. Otóż ze względu na banalność wniosków poznawczych. Stanislav Andreski uważa tą metodę za jedną z prób służących do „kwantyfikacyjnego kamuflażu" —jak to nazywa — rozmaitych frazesów lub półprawd i przypisywnia im znaczenia naukowego nie współmiernego do rzeczywistego4. G r u p o w e. metodologii badań psychologicznych i pedagogicznych3. U = liczbie wyborów nieodwzajemnionych. ci P---------. odnoszące się do ustalenia: 1) ekspansywności grupy. a d = liczbie wyborów dopuszczalnych dla każdej osoby. q =l-p: 153 4) integracji grupy. obliczono według wzoru Up gdzie R = liczbie wyborów odwzajemnionych. _ N(N. C.in. obliczane według wzoru _ suma wyborów dokonanych przez całą grupę h(j----------------------------------------------------------------------2) spoistości grupy. że każda osoba ma prawo dokonywać nieograniczonej liczby v możliwych. do jakich dochodzi się na ogół w oparciu o badania socjome-tryczne. obliczone według wzoru liczba par o wzajemnym wyborze SG = CN przyjmując. w publikacjach poświęconych metodom badań socjologicznych. Pomimo dużej popularności socjometrii należy jednak zauważyć także zdecydowanie krytyczne jej oceny.

1. Wybór tekstów pod red. 5) skalowanie danych.. op. s. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Seria III. 1967. s. L.cit. Na kolejnym etapie procesu badawczego.1. OPRACOWANIE ZEBRANYCH MATERIAŁÓW BADAWCZYCH 10.cit. wymagają odpowiedniego przygotowania. s.Uważam. Zaliczamy tu również te wszystkie czynności. Mika. P. 3) klasyfikacja.287-308. J. Modę und Manipu-lation einer Wissenschaft. S. Metody badań socjologicznych. np. Zob. Molak. 4) kategoryzacja. jak: 1) weryfikacja. Missbrauch. jaki poprzedza analizę. A. Wstęp do psychologii społecznej. co jest szczególnie ważne wtedy. Koln — Opladen. gdy korzystano z pomocy wielu osób. należy zatem przewidzieć takie oto czynność.. 2) selekcja. s. Socjometria. 10. pod red. tom I. L.130-131. Wyd. S. J. czyli wstępnego. 156-170. których celem jest ustalenie czy i j a k ą wartość naukową mają zebrane materiały. PRZYPISY Zob. P. Powtarzające się np. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. w kwe- . Holm. jej technika badawcza i zastosowanie w pracy wychowawczej. Ma-yntz. PRZYGOTOWANIE DANYCH DO ANALIZY ILOŚCIOWEJ I JAKOŚCIOWEJ Zebranie danych nie kończy jeszcze całego procesu badawczego. S. Warszawa 1972.482-511. Die Grundlagen der Soziometrie. Atteslander.. Warszawa 1965. Weryfikacja Postępowanie to obejmuje wszystkie czynności. Warszawa 1980. Elementy metodologii badań psychologicznych. w: Materiały do nauczania psychologii.. op.262. Wołoszynowej. Bowiem wówczas dopiero. ankieterów. Andreski. sprawozdaniach z obserwacji kontrolowanych itp. 10. K. s. Zanim to jednak nastąpi.251-258. prowizorycznego opracowania. Wege zur Neuordnung der Gesell-schaft. Brzeziński. Moreno. np. jakich celem jest sprawdzenie zgodności sposobów zbierania danych z przyjętym planem badań.cit. kiedy uzyskane dane poddamy analizie. poprzedzającego wnikliwą analizę ilościową i jakościową. jaki realizujemy.1. zawartych w ankietach. Methoden der empirischen Sozialforschung. jakie uzyskano w wyniku badań. Obejmuje ona nie tylko te czynności. kwestionariuszach wywiadów skategoryzowanych. Hflbner. Nowaka. Munchen 1974. chociaż nie wszystkie z nich muszą występować w każdym przypadku opracowań materiałów badawczych ani też w przedstawionej kolejności. op. których celem jest sprawdzanie samych danych. s. R. Zob. wszystkie dane. II. że powyższy pogląd zasługuje na uwzględnienie i powinien skłaniać do krytycznego stosunku do wszelkich metod podobnego typu. czy też ocena rzetelności realizowania tego planu przez osoby uczestniczące w badaniach. będziemy mogli odpowiedzieć na interesujące nas pytania.

przyjętych przez badającego. czyli wstępne sprawdzenie danych. gady. jak głęboko czy szeroko chcemy przeprowadzić podjęte badania. Weryfikacja ma na celu również eliminację ewentualnych przeróżnych eformacji danych.1. cech. że kręgowce dzielą się na ssaki. Postępując w ten sposób uzyskujemy szansę wyróżnienia danych o znaczeniu pierwszorzędnym. pozwalający na eliminację tego materiału. Klasyfikacja Jest to kolejna czynność porządkująca materiały. wywierających wpływ na zebrany materiał badawczy. przeprowadzam podział logiczny pojęcia „liczba całkowita" względnie pojęcia „kręgowiec". fałszywych bicji itp.2. ptaki. który powinien być dwuetapowy. konieczna jest właśnie weryfikacja. drugorzędny i n-to rzędnym dla badanego problemu. dla osiągnięcia większej precyzji. nazywa się . jakie uzyskano w badaniach. 10. czyli ujmowali owe wypowiedzi w sposób stereotypowy. jaki poddamy dalszym zabiegom badawczym. jakie mogły pojawić się na skutek zaangażowań emocjo-lnych respondentów. Toteż po przeprowadzeniu weryfikacji danych konieczna jest także ich selekcja.156 stionariuszach czy w sprawozdaniach z wywiadów wypowiedzi respondentów mogą świadczyć zarówno o małej sumienności badających. a tym samym ich -wiarygodnienie. Może to być np. na danych o pierwszorzędnym znaczeniu i zrezygnować z pozostałych. Pojęcie rodzajowe (nadrzędne). zebrane wypowiedzi dzielimy według cech. jaki jest wątpliwy ze względów metodologicznych. ich niekiedy także nieszczerości. jaka z tych ewentualności wchodzi w danym przypadku w grę.. Drugi etap selekcji odnosi się do materiału pierwotnie już wyselekcjonowanego. Stwierdzając np. 157 10. na podobny temat. jakie są rzeczywiście potrzebne ze względu na podjęty temat badań. Celem tej wtórnej selekcji jest uporządkowanie danych według stopnia ich ważności. że „liczby całkowite dzielą się na liczby parzyste i nieparzyste lub stwierdzając. dla którego wymienia się w podziale pojęcia względem niego gatunkowe (podporządkowane). Dzięki temu możemy wówczas skoncentrować już dalsze wysiłki badawcze tylko np. w zależności od tego. Osta-eczną weryfikacją wszakże stanie się dopiero konfrontacja wyników badań z tą rzeczywistością społeczną jakiej dotyczą. Aby rozstrzygnąć. jak też wielu narzędzi badawczych sprawiają że na ogół uzyskujemy w badaniach znacznie więcej danych. czyli taki wybór. W ten sposób zostanie wyeliminowany spośród materiału. mawiana weryfikacja ma zatem wstępny charakter. dokonywali przeróżnych uproszczeń. np. Zasadniczą rolę odgrywa w tym przypadku podział logiczny. płazy i ryby. czyli takie działanie. Polega ona na gromadzeniu i podziale danych według pewnych. przy kolejnych badaniach. Pozostały materiał może być oczywiście wykorzystany np. ten.1. Pierwszy etap powinien polegać na wyselekcjonowaniu spośród nagromadzonych danych tych. nawet wartościowego poznawczo. obaw. których wyróżnienie uważamy za konieczne.3. niż jest to potrzebne ze względu na podjęty problem. czynników. Selekcja Zarówno chłonność naszych receptorów. które opiera się na wyróżnianiu pojęć podrzędnych względem danego pojęcia nadrzędnego. ich afirmujący albo negujący charakter. którzy zamiast wiernie notować zasłyszane wypowiedzi.

wyselekcjonowany i poklasyfikowany materiał badawczy wymaga zatem skategoryzowania. jakie obejmują swoim zakresem np. Kategoryzacja polega na łączeniu danych. Zaliczymy do nich następujące: . Poprawny podział logiczny powinien spełniać dwa warunki: a) adekwatność i. Zweryfikowany. czyli odpowiedniego uporządkowania. w zależności od konkretnych potrzeb oraz tego. Kategoryzacja W niektórych sytuacjach badawczych jest to jedna z pierwszych czynności porządkujących dane. jeżeli np. że suma zakresu członów podziału powinna równać się zakresowi pojęcia dzielonego oraz b)rozłączności. wszystkie wypowiedzi określonej treści. który polega na tym. wieku. Sposób porządkowania zależy zarówno od rodzaju danych. pytania stawiane respondentom były zamknięte. dotyczących np. Kategorie. zbieraliśmy dane za pomocą ankiet albo kwestionariuszy. jakie stosujemy przy wywiadach skategoryzowanych. powinny być formułowane w sposób podobny do tego. Na podstawie podziału logicznego uzyskujemy klasy wypowiedzi czy przedmiotów. wówczas z porządkowaniem łączą się następujące czynności: 158 1) sprawdzenie czy zebrane ankiety lub kwestionariusze zostały należycie wypełnione. 2) zakodowanie pytań i przeniesienie ich na karty perforowane. Drugą — analogicznie traktowane — będą współtworzyły wypowiedzi negujące. jakim posługiwaliśmy się przy budowie danego kwestionariusza lub ankiety. co najczęściej nie jest takie łatwe. w ciągu samego procesu zbierania. że człony podziału powinny wykluczać się nawzajem2. Na ogół wszakże zanim przystąpimy do jakiejkolwiek analizy nagromadzonych danych trzeba je odpowiednio uporządkować.1. W ten sposób uzyskujemy wyczerpującąi r o zł ączną klasyfikację danych. Jeżeli np. właściwości badanych. Istniejąjednak również reguły ogólnie ważne przy kategoryzowaniu.4. umożliwiające ewentualnie zsumowanie odpowiedzi oraz dalsze opracowanie. polegającego na tym. mogą stanowić jedną kategorię.pojęciem dzielonym (totum divisionis). tzn. 10. Wszystkie wypowiedzi — bez względu na formę — afirmujące coś. jak też od techniki ich zbierania. Jeżeli jednak pytania w ankiecie albo pytania stawiane nawet w czasie wywiadu skategoryzowanego były otwarte — wówczas odpowiedzi te wymagają oczywiście także skategoryzowania. wymieniane zaś pojęcia gatunkowe zowią się członami podziału (membra divisionis)'". np. w jakim stopniu został on już wcześniej uporządkowany. do których chcemy sprowadzić poszczególne odpowiedzi. wysokości zarobku itp. ponieważ wiąże się z potrzebą opracowania schematu kategoryzacji. wypowiedzi respondentów ze względu na wspólne ich właściwości w określone klasy (czy kategorie). Czynności te są stosunkowo proste. przy czym żaden element jednego zbioru nie będzie równocześnie zaliczany do drugiego zbioru. czyli takie zbiory.

że przy właściwie dokonanej kategoryzacji. b. nie — 2. dla wieku: „do lat 18. Poszczególne rodzaje wypowiedzi oznacza się niekiedy symbolami liczbowymi. na podstawie 10% —20% wylosowanych wypowiedzi utworzyć wykaz. trzeba ustalić jednoznacznie kategorie.19-25. aby mogły ująć wszystkie przypadki.1. Najistotniejszymi są następujące: a. Poszczególne kategorie powinny się nawzajem wykluczać. itd. byłoby w przypadku utworzenia następujących kategorii wieku: do lat 18.". kategoria obejmująca „inne wypowiedzi". Oznaczenie symbolami wypowiedzi. przy ustalaniu kategorii wieku tworzymy następujące kategorie: do lat 18. Jak wspomnieliśmy wcześniej najwięcej kłopotów sprawia zazwyczaj kategoryzacja odpowiedzi na pytanie otwarte. Mnogość poglądów czy stanowisk." oraz dla innych rym podobnych zjawisk3. np. tzn. np. czy też kategorii utworzonych według wysokości zarobku: do 2000. 19-24. Każda kategoria. obejmującą po prostu „inne wypo159 wiedzi". Kategorie powinny być na tyle ogólne. czyli niezbyt liczebnie wielka. Otóż można np. 18-24. Należy przy tym pamiętać o właściwym rozdziale przypadków granicznych i unikać tworzenia takich kategorii. z jaką spotykamy się zazwyczaj w tego rodzaju odpowiedziach sprawia. Kiedy ustalamy kategorie w oparciu o cechy mierzalne — najniższe i najwyższe kategorie pozostawiamy z reguły otwarte. powinny eliminować takie sytuacje. tzw. a dla zarobków: „do 2000. powinna być raczej symboliczna. gdzie zaliczyć osobę. Wypracowano jednak kilka sposobów postępowania w takich przypadkach. jak np. według których dałoby się uporządkować wszystkie uzyskane wypowiedzi. np. np. 25-30 itd. dotyczące danej kwestii. 2001-2500. 2000-2500. . jakie mogą być kłopotliwe. Przeniesienie ustalonych symboli na karty perforowane za pomocą odpowiednich maszyn dziurkujących. 2501-3000 itd.31-40. Przy tak określonych kategoriach mogąpowstać kłopoty typu. że jakieś wypowiedzi nie dadzą się podporządkować pod żadną z istniejących kategorii. a pozostałe uporządkować według tego wykazu. które by utrudniały możliwości podziału. 3. na jakie należałoby zwrócić uwagę. nie wiem — 3.26-30.tak — 1. Zastosowanie maszyn statystycznych do opracowania zebranych materiałów przyczynia się poważnie do usprawnienia ilościowych analiz. że niełatwo jest ustalić pewnej ilości klas (czy kategorii). ale też wymaga dodatkowych czynności przygotowawczych. czyli swoiste ujęcie jednego ze wskaźników powinna być tworzona ze względu na cel badań. „dziurkarek". w których nie wiadomo do jakiej kategorii przyporządkować daną odpowiedź. Dlatego też. 24-30.41-50. to wówczas tworzymy dla nich kategorię dodatkową. która ukończyła 18 lat lub zarabia 2500 zł. Należy wszakże o tym pamiętać.2500-3000 itd.. obejmujący kilka typowych wypowiedzi. ponad 50 lat. Jeżeli okaże się. wypowiedzi respondentów ankiet. aby uniknąć wszelkich takich sytuacji. 2.

c. Fechnera4 starali się w sposób matematyczny ująć zachowania ludzkie. którzy nawiązując do prawa Ernsta H. Natomiast w naukach społecznych są one stosowane od około pół wieku. Jest to zatem swego rodzaju technika pomiaru.1. Ad a. Webera i Gustawa T. Ad b. Skalowanie Skalowaniem nazywamy takie postępowanie. które umożliwia pewnym właściwościom interesujących nas przedmiotów przyporządkować wartości. c) ustala się stopień ich pewności lub wiarygodności. 10. tworzy określone skale. b) określa się ich przydatność ze względu na badany problem. Badający. Porządek skalowania jest zazwyczaj następujący: a) dokonuje się wyboru stosownych danych. Obecnie przeświadczenie o tym. umożliwiające porównania i głębszą analizę ilościowo-jakościową. Peter Atteslander5 uważa. . Respondenci tworzą określone skale już w czasie badań wówczas. Skala jest więc pomyślana jako narzędzie pomiaru. 160 W naukach przyrodniczych tego rodzaju techniki pomiaru są od dawna stosowane i posługiwanie się wyskalowanymi instrumentami pomiarowymi jest powszechnym zjawiskiem. przy której pomocy zmierzamy do ilościowego uchwycenia jakościowych aspektów badanych zjawisk. d) dokonuje się wyboru matrycy (miary).5. szeregują swoje odpowiedzi według stopnia ważności. że właściwości przedmiotów można uporządkować i oznakować wynika m. które w bardzo szybkim czasie dokonują złożonych obliczeń ilościowych. W podręcznikach poświęconych metodologii badań społecznych podaje się różne sposoby skalowania. czy są one dziełem: a) respondentów czy też b) badającego. Stąd też wynika trudność ich klasyfikacji. Sortowanie kart perforowanych za pomocą elektronicznych sorterów lub tabulatorów. jakie chcemy poddać skalowaniu. porządkując zebrany materiał. czyli pewien ciągły zbiór dowolnej liczby elementów przechodzących jeden w drugi. umożliwiającej takie ułożenie danych w sposób uporządkowany. gdy odpowiadając na zadane im pytania. liczby lub inne symbole w celu kreślonego uporządkowania badanych stanów rzeczy i wyrażenia tego w sposób liczbowy lub wartościowy. aby tworzyły continuum.in. z występowania zgodności — przynajmniej pod pewnym względem — między różnymi przedmiotami a ich modelami. że jednym z ważniejszych jest podział skalowań według tego. a pierwsze próby w tym zakresie podejmowane były przez psychologów.

większe lub równe od czegoś innego. jakie są stosowane w naukach społecznych. ponieważ nie wynika to wcale z tego rodzaju skali. jaki z nich jest większy lub mniejszy od pozostałych. 1 = chłodny. Błędna byłaby natychmiast wypowiedź. 3 = ciepły. aby odzwierciedlały one jedynie izomorficznie zachodzące miedzy tymi przedmiotami stosunki równości i . trochę ciepłą (2) itd. jaką uznamy za chłodną (1). Ad 2. Jeżeli wyróżnionym kolorom w badanym przedmiocie podporządkujemy liczby porządkowe. Na tej podstawie będzie można stwierdzić. a tym samym odejdziemy od skali wyłącznie porządkowej. trzy pręty o różnej długości: A = 20 cm. a ponadto pozwala stwierdzić. Posługując się tego rodzaju skalami możemy jedynie stwierdzić. że np. w drugim: 20°C. ze względu na wielkość temperatury. 2 = trochę ciepły. iż pręt C jest trzy razy dłuższy niż A. część 1 jest nie tylko różna. że przedziały wyróżnionych wartości są równe. B = 40 cm i C = 60 cm. bez możliwości wszakże stwierdzenia — o ile mniejsze albo większe. 4) ilorazowe (ratio scalę). najsłabszą jest skała nominalna Stosując wspomnianą skalę przyporządkowujemy przedmiotom liczby w taki sposób. w której użyte liczby sapo prostu tylko symbolem nazw poszczególnych kolorów. to przyjmując. Ustalenie tego o ile dany przedmiot jest mniejszy albo większy od drugiego stanie się wówczas możliwe. że coś jest mniejsze. tego rodzaju skalę: zielony = 1. niebieski = 3. 161 Ad 1. Ze względu na stopień dokładności pomiaru można wyróżnić cztery podstawowe typy skal: 1) nominalne (nominał scalę). 2) porządkowe (ordinal scalę). Otóż posługując się w tym przypadku dowolnym termometrem możemy jego skalę podzielić na część. W skali ilorazowej. to uzyskamy np. Ad 3. Skala interwałowa posiada właściwości skali porządkującej. będącą punktem odniesienia dla badanej wartości. inne = 4. jeżeli mamy np. czerwony = 2. że 1 metr = 100 — 0 cm możemy stwierdzić. Stwierdzając jednak.Dotychczasowy rozwój prób zmierzających do liczbowego wyrażenia współzależności rozmaitych faktów czy procesów społecznych doprowadził do pojawienia się wielu mniej lub bardziej skomplikowanych sposobów skalowania. że woda w pierwszym naczyniu jest trzykrotnie cieplejsza od tej. gdy tę skalę uściślimy inną. posługujemy się również wartością z e r o w ą. ale i mniejsza od 2. Spośród wymienionych skal. 3) interwałowe (interval scalę). oprócz właściwości charakterystycznych dla skali interwałowej. Ad 4. 4 = gorący. np. Skala ma wówczas charakter porządkowy. jaką wskazuje. że woda w jednym naczyniu ma 30°C. a w trzecim: 10°C możemy powiedzieć. iż różnice między wodą poszczególnych naczyń wynoszą 10°C. Stąd też. gdy określając poszczególne własności badanych przedmiotów. np. jaka ma 10°C. ukazuje również.

Chapina dla mierzenia warstwy społecznej. Uzyskujemy wówczas praktycznie biorąc zwykłą klasyfikację danych przedmiotów czy faktów— z tą różnicą— że zamiast nazw przyporządkowane zostaną przedmiotom liczby. że różnice wielkości są równe. a drugi z kolei — od pierwszego. Nie można natomiast wnioskować na tej podstawie o ich wielkości. w której oprócz tzw. 8 pozwalają wnioskować. 3. na 2) podstawach matematycznych czy matematyczno-staty-stycznych. że są to przedmioty nie tylko różne. Mierząc za pomocą tej skali. 4. czystość) ich mieszkań. a ściślej biorąc społeczno-ekonomicznego statusu rodzin na podstawie wyposażenia i stanu (porządek. co drugi od pierwszego. 8 i 5. 163 +5 +4 +3 +2 +1 -1 . Na wysunięcie takich wniosków pozwala dopiero „skala interwałowa". 7. Są one dziełem poszczególnych badaczy i opierają się na dowolnych kryteriach. aby to przyporządkowanie odzwierciedlało izomorficznie nie tylko stosunki równości i różności. kolejno większe jeden od drugiego i. że piąty jest trzy razy większy od pierwszego. jakie odzwierciedla skala interwałowa. ale ukazywało również stosunek większości. że są one równe. Wymienione skale nie wyczerpują wszystkich możliwych. 2. mającemu własność mierzoną w stopniu zerowym6. Do tego rodzaju skal zalicza się np. 4 i 6 możemy sądzić. tzn. chociaż 8 jest większe od 5. chociaż tak to może się wydawać. że uporządkowane przy jej pomocy przedmioty są: różne. jaki między nimi występuje. biorąc pod uwagę wymienione liczby. Zastosowane w niej liczby np. aby stosunki między liczbami odzwierciedlały izomorficznie wszystkie takie stosunki.różności pod względem mierzalnym. 6. ponadto jeszcze — zero zostaje przyporządkowane jedynemu przedmiotowi. Oznaczając na tej skali przedmioty liczbami np. przyporządkowuje się przedmiotom liczby w taki sposób. 1) skal arbitralnych (Willkurłichen Skaleń. arbitrary scales) wyróżnia się szereg skal opierających się na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. gdy weźmiemy pod uwagę typologię skalowań zaprezentowaną przez Erwina K. ale że trzeci z nich jest pod względem mierzonym większy od drugiego. 5. np. że trzeci jest tyle samo większy od drugiego. to wolno 162 nam tylko wnioskować. nawet w odniesieniu do tego samego materiału badawczego. czyli „skala ilorazów a". Scheucha7. Nie należy jednak na ich podstawie wnioskować. Na wysnuwanie wniosków dotyczących stosunków wielokrotności miedzy mierzonymi przedmiotami pozwala dopiero najmocniejsza spośród wymienionych skal. że przedmiot trzeci jest dwa razy większy od pierwszego lub. Ad 1. Nie można atoli wnioskować na tej podstawie. jakie są stosowane w naukach społecznych. Jeżeli jednak w wyniku pomiaru jakichś dwóch przedmiotów za pomocą tej skali zostaną im przyporządkowane dwie dowolne liczby. Posługując się tą skalą przyporządkowujemy przedmiotom liczby tak.: 2. skalę Emory Bogardusa dla ustalenia dystansu społecznego i skalę Stuarta F. Widać to wyraźnie. Nieco większe możliwości stwarza nam „skala porządkująca".

które udzieliły na to samo pytanie odpowiedzi negatywnej. skalę intensywności. jakąż kolei łączymy to. czy też różne koncepcje wielowymiarowych ska-lowań8. która została opracowana przez Louisa Guttmana w latach czterdziestych... lepszy.. z jaką łączymy to. następujące sposoby skalowania. czyli o to. określenie continuum.. w jakiej pojawiały się w praktyce: a) postępowanie metodąporównywania parami (paired comparison). Właściwościąska-logramu jest to... jak np. Czym jest skalogram? Otóż jest to technika analizy danych jakościowych. czego sobie Pan (i) najbardziej nie życzą.. c) metodą dodatkowo ustalonych interwałów (methods of succesive intervals). jeden z bliskich współpracowników Guttmana — porządkuje zbiór wypowiedzi w taki sposób.. tzn. Lazarsfelda (latent structure anylysis). mają na skali wyższe pozycje rangowe w porównaniu z tymi osobami. przez Instytut Gallupa. gorętszy itp. Jednak w praktyce ideał taki jest rzadko w pełni osiągany. czego sobie najbardziej życzymy—do najniższej -5. Proszę określić na tej skali. który z nich jest większy. Stouffer. licząc od najwyższej pozycji oznaczonej +5. którego najprostszym przykładem jest zaprezentowanie arbitrom dwóch bodźców. 164 . a następnie zapytanie ich o pozycję każdego z tych bodźców na danym continuum.in.A.". stosowaną m. jaki jest stosunek Pana (i) do... które odpowiadały pozytywnie na dane pytanie.in.-2 -3 -5 Zaliczyłbym do tej kategorii również tzw. w kolejności —jak twierdzi — historycznej. której przykładem jest skala Likerta.. b) postępowanie metodą równych interwałów (method of equal appearing intervals) oraz zbliżona do niej.. Wymienia on w tej kategorii m. do jakich zalicza różne probabilistyczne modele pomiaru.. że w idealnym przypadku wszystkie osoby. że — przy optymalnej sytuacji — na podstawie ustalonej punktacji można odtworzyć odpowiedzi na zadane pytania. d) postępowanie metodą skumulowanych ocen (methods of summated ratings). Przyjrzyjmy się nieco bliżej ostatniej spośród wymienionych metod z uwagi na jej szczególną popularność. e) postępowanie metodą wyróżniającą (scalę discrimination technique). w takiej. analiza struktury ukrytej Paula F.. i) skalogram (scalę anylysis) i in.. Skalogram —jak na to wskazuje S.. Ad 2. Skala intensywności uczuć „Na karcie tej znajduje się dziesięć kratek.

3. Czy masz wzrost ponad 170 cm? Tak. Nie. . to i na trzecie powinien odpowiedzieć „tak". którą nazywa się właśnie skalogramem9. 2. 4) łazienka lub prysznic. 2) WC. 5) telefon. zgodnie oczywiście ze zdrowym rozsądkiem. że jeżeli ktoś ma w mieszkaniu WC. dla ustalenia skali używania kosmetyków przez kobiety. Zobaczmy to na przykładzie hipotetycznej skali wzrostu złożonej z odpowiedzi na następujące trzy pytania: 1. które powodują że jeżeli ktoś odpowiedział „tak" na pierwsze z nich. jeżeli ma łazienkę. Otóż jeżeli ktoś odpowie „tak" na pierwsze pytanie. przyjmując następujące wskaźniki: 1) używa lakieru do paznokci. a na drugie „tak". Możliwe odpowiedzi na powyższe pytania możemy zestawić w następującej tabelce. Nie. to musi poniekąd odpowiedzieć „tak" na pozostałe. to konsekwentnie myśląc powinien odpowiedzieć również „tak" na pozostałe. Czy masz wzrost ponad 180 cm? Tak. posługując się pytaniami dotyczącymi następujących danych odnośnie wyposażenia: 1) doprowadzona bieżąca woda. 165 Natomiast w badaniach prowadzonych w RFN posłużono się tą metodą np. Są to zatem takie pytania. Szereg rangowy odpowiadających Stopień skali Odpowiedział „nie" na pytania 1 1234 3210 X 2 XX 3 xxx 1 xxx 2 XX Odpowiedział „tak" na pytania 3 X Metodę tę próbowano zastosować we Francji do ustalania np. Nie. Tym bardziej. Zakładano przy tym trafnie. chociaż z nim wiąże się najwyższy jego standard.Przy tworzeniu skalogramu posługujemy się pytaniami posiadającymi własności komulatywne oraz stwarzające szanse odtwarzalności ich treści. 2) ponadto używa puder do twarzy. stopnia komfortu mieszkań. Czy masz wzrost ponad 160 cm? Tak. Jeżeli na pierwsze pytanie odpowie „nie". Czy jednak z istnienia łazienki lub prysznicu wynika konieczność doprowadzenia do danego mieszkania bieżącej wody? Podobnie brak takiej zależności między wyposażeniem mieszkania w telefon. to na pewno ma wodę bieżącą. 3) bieżąca gorąca woda.

Trafność tą sprawdza się w następujący sposób: 1) przy pomocy ekspertów. Otóż interesująca nas przydatność zależy od tego. w zależności od ich trafności w mierzeniu danych zjawisk. którzy odwołując się do swojej wiedzy i doświadczenia orzekają o przydatności skali. 2) poprzez odwołanie się do badań grup respondentów. które są przedmiotem badań. Proponowany w tym przypadku stopień ważności nie daje szans na pewne rozstrzygnięcie. Jeśli np. która doprowadziła do jej uchwycenia. a tym samym są rzeczywiście rzetelnym narzędziem pomiaru. albo hipoteza była prawdziwa. 3) poprzez wysuwanie wniosku prognostycznegoz dotychczasowych wyników badań. Trzeba wówczas jednak rozpatrzyć następujące możliwości: jeżeli hipoteza zostanie sfalsyfikowana. np. to — albo hipoteza była fałszywa. to wówczas uważa się daną skalę za właściwą. czy i w jakim stopniu ukazują one istnienie związków ilościowo-jakościowych. 4) sole do kąpieli. 5) wodę kolońskaj 6) krem. 166 4) przez odwołanie się do teoretycznych ustaleń trafności danej skali. Na zakończenie rozważań dotyczących skalowania nieco miejsca poświęcimy problemowi przydatności poznawczej skali. że ktoś używa np. Problem przydatności poznawczej skal łączy się więc z ich wartością naukową która może być oczywiście różna. 7) pastę do zębów i mydło. jak omówiona wcześniej skala wzrostu. pudru do twarzy nie wynika wcale. tym bardziej negatywna postawa wobec racjonalistów" i zbudujemy skalę fundamentalizmu religijnego oraz skalę postaw wobec racjonalistów — to porównując następnie wyniki obu można zobaczyć czy sprawdza się przyjęta hipoteza. Stwierdzając występowanie silnej korelacji można uznać trafność skali. Z faktu. Obie te skale nie są więc tak idealne. to na tej podstawie można wysnuć wniosek o jego małym zainteresowaniu lekturą książek i postawić pytanie: czy i w jakim stopniu jego niechęć do nauki jest skorelowana z negatywnym stosunkiem do książek. a skale poprawne. Następnie porównuje się średnią wyników takiej grupy ze średnią tzw. iż musi używać również soli do kąpieli czy wody kolońskiej10. wyniki badań jakiegoś respondenta świadczą o jego niechęci do nauki.3) perfumy. „grupy normalnej" i jeśli stwierdzi się występowanie istotnej różnicy między tymi dwoma średnimi. skalą zdrowia psychicznego — w grupie obejmującej pacjentów szpitala psychiatrycznego. a . które charakteryzują się wysokim albo niskim natężeniem cechy będącej przedmiotem pomiaru. Otóż jeśli przyjmiemy taką hipotezę: „im większa skłonność do fundamentalizmu religijnego. Wskazuje to niewątpliwie na trudności związane z konstrukcją sensownych skalogramów oraz z ich stosowaniem w praktyce badawczej.

10. Na podstawie analizy ilościowej można ustalić istnienie zarówno związków przyczynowych.1) do przeprowadzenia analizy ilościowej konieczna jest także konstrukcja różnych tabel statystycznych. m. kobiety charakter zatrudnienia Ogółem fizyczni umysłowi „X 1" „XT „XT 100 mkmkmk 78 66 68 46 72 82 22 34 32 54 28 18 100 100 100 100 100 Rozbicie procentowe pracowników ze względu na 20. związane ze wstępnymi opracowaniami ilościowymi zebranego materiału badawczego. że często pomiędzy postawami i zachowaniami ludzi brak jednoznacznych i bezpośrednich korelacji. że dotychczasowe efekty poznawcze badań opartych na rozmaitych skalach są raczej skromne12.4 167 W celu uchwycenia wzajemnych związków między zmiennymi.in. Najprostszą postacią wspomnianych konstrukcji porządkujących są tabele ukazujące jednowymiarowy rozkład częstotliwości dostarczając informacji o charakterze opisowym. Przedstawione sposoby uzasadniania trafności skal ukazują nader przekonywająco. jak dalece różnią się poszczególne załogi ze względu na wymienione w tej tabelce relacje.i wielowymiarowymi. Dla ilustracji zamieścimy tu tabelkę z własnych badań. jakie wyróżniamy w podjętych badaniach.jak też wyliczyć szereg wskaźników korelacji. ukazującą jak przedstawia się struktura płci i charakteru zatrudnienia w trzech spośród badanych przedsiębiorstw: Przedsiębiorstwo Mężczyźni. .2. z tego powodu. Jeśli natomiast hipoteza zostanie zweryfikowana. a mężczyźni wśród pracowników umysłowych. Tym samym trafność skal nie zostaje potwierdzona.Trzeba także poszukiwać nowych skal umożliwiających mierzenie interesujących nas zjawisk oraz sposobów sprawdzania trafności stosowanych skal. a kobiety wśród pracowników umysłowych. to świadczy również o tym. ANALIZA ILOŚCIOWA Oprócz omówionych wcześniej czynności przygotowawczych (zob. przy czym najbardziej zdecydowana jest ta przewaga w „X2".któraś ze skal bądź też obie skale okazały się nietrafne. Natomiast w „X3" spotykamy się z sytuacją odwrotną: kobiety przeważają wśród pracowników fizycznych. Pomimo tego nie należy oczywiście zniechęcać się do posługiwania się skalami w badaniach zjawisk społecznych. Ponadto wypada tez zauważyć. że i skale są trafne". W dwóch przedsiębiorstwach „Xl" i „X2" mężczyźni przeważają w grupie pracowników fizycznych. Tytułem przykładu wymieńmy tabelkę obrazującą strukturę zatrudnionych w dowolnym zakładzie pracy według płci: Pracownicy zakładu (w %) mężczyźni 79.10. na które nanosi się liczby bezwzględne albo względne. jak bardzo trudno dokonywać rzetelnych pomiarów zjawisk społecznych.6 kobiety ogółem 100 Już pierwszy rzut oka pozwala stwierdzić. konieczne jest posłużenie się również tabelami dwu.

U osobników. że 60% spośród badanych doznaje silnego. (3) X v -Y-> -Z. a 40% słabego uczucia bezsilności społecznej. 168 Każdy związek przyczynowy ma charakter deterministyczny przy następującym układzie: (1) zmienna A" powoduje Y czyli X —» Y. Jeżeli warunki (1) i (2) są spełnione. Natomiast wieloprzyczynowy związek (przy istnieniu dwóch niezależnych zmiennych) lub trój członowy łańcuch przyczynowy można wykryć na podstawie analizy trójwymiarowej tabeli. którzy od dłuższego czasu nie awansowali odczucie to było silne. czyli: (X ¦ Y) -» Z. co ukażemy na przykładzie. to wówczas można uznać.Do ważniejszych form związków przyczynowych zalicza się: 1) jednoprzyczynowe związki typu: X określa Y. Powyższe założenia możemy sprawdzić poniekąd optycznie za pomocą właśnie krzyżówki na dwuwymiarowej tabeli z liczbami bezwzględnymi14: Pracownicy zakładu X. co symbolicznie wyrażamy: X ~> Y. czyli x -> y -> z. to wówczas będzie można obie te zmienne uznać za determinanty przy następującym układzie13: (1) XY-> Z. 2) wieloprzyczynowe związki typu: X i Y określają Z. Zakładamy np. a u tych. Najprostszym sposobem wykrywania jednoprzyczynowy eh związków w dwuwymiarowej tabeli jest tzw. spowoduje Z. Jeżeli dwie zmienne niezależne X i Y powodują wspólnie Z. że X determinuje Y. (2) jeśli Xnie występuje. (2) -X v y-> -Z. Otóż jednoprzyczynowy związek można ustalić na podstawie analizy dwuwymiarowej tabeli. W badaniach.. krzyżówka. którzy: silne słabe razem 400* 200^ -^100 "^300 500 500 Uczucie bezsilności Od lat nie awansowali W ostatnim czasie awansowali Razem 600 400 1000 . które dotyczyły pracowników umysłowych stwierdzono. 3) łańcuchprzyczynowo-skutkowy: X powoduje Y. to brak również Y. którzy ostatnio awansowali — słabe. że natężenie tego odczucia jest kształtowane przez karierę zawodową badanych. czyli: -X -* -Y.

........ „X 2" i „X 3")..... czyli korelacji możemy ustalić także przez pewne wyliczenia............................ Istnienie wzajemnych związków............. detto.... zle stosunki w brygadzie........ e........................................... inne..... zla organizacja pracy.................. 24 12 8 12 5 243 130 153 197 110 I IV III II V b............................... 55 243 80 210 144 166 b......... c..... d........... detto...... c....... c...... d....... napięte normy.......... posługując się odpowiednimi tabelami.............................. delto................... detto...................... detto.......................... e..... Uzyskane odpowiedzi zestawiamy w tabeli na stronie następnej.. Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X 2" a.........................W nieco bardziej złożony sposób założenie to można sprawdzić wyliczając wskaźniki chi-kwadrat... 46 21 25 22 22 22 24 23 10 15 16 11 14 15 17 8 9 11 17 19 3 6 13 20 7 385 258 294 249 266 I III II IV V b....... 17 10 11 15 11 15 8 17 20 7 43979 232 Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X3" a.... Ilustrujemy to przykładem z własnych badań dotyczących przyczyn złej pracy w trzech różnych zakładach („X 1"................ według opinii ich pracowników........................................ d...... brak zrozumienia ze strony samych pracowników................ detto..... 169 Oznaczenie wartości wyróżnionych przyczyn przez badanych Kolejność 1 2 3 4 5 N Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X1" a. detto..................... detto..................... detto.... 28 21 12 13 I V U IV III 12 13 17 3 11 12 6 8 2 1 75482 ................................................

.. następnej przez n — 2 itd...e. abcde 590 542 „JV2" „Nr Ń2 *. że rozrzut wartości współczynników traktuję jako swego rodzaju wahania (oscylacje) odpowiedzi.. Przedstawiony powyżej sposób obliczania współczynników korelacyjnych dla odzwierciedlenia zarówno ilości uzyskanych odpowiedzi na postawione pytania. 243 130 153 197 110 243 80 210 144 166 871 468 657 Ń 385 258 294 249 266 Ze względu na dość znaczne rozbieżności liczbowe wspomnianych współczynników sięgające około 50% oraz z uwagi na małą liczbę przedsiębiorstw badanych nie wyliczam wartości średnich tych współczynników.... Wartość współczynników wyliczonych ze wzoru (1) zawiera właśnie poniższa tabela. W celu przeprowadzenia matematycznej interpretacji zestawionych w powyższej tabeli współczynników korelacyjnych dla wyróżnionego zjawiska konieczne jest ich zestawienie zbiorcze: Pytania Ilość punktów w badanych przedsiębiorstwach „N1" *...Ogólna ilość punktów jest sumą iloczynów poszczególnych kolumn danej własności.. wartość kolumny 2 przez n — 1... Każdą amplitudę przedstawiam graficznie w postaci Wektora. n(m> — określa ilość uzyskanych odpowiedzi na te pytania...... x — numer przedsiębiorstwa x= 1. 171 . detto....... jak i hierarchii przyczyn badanego zjawiska wymagają bardziej precyzyjnego wyrażania przy interpretacji matematycznej..-. 3) to: j\rr=l<*-i)-»M gdzie <1} i — określa stopień ważności przyczyny (czyli hierarchię)... k.. 170 Otóż współczynniki korelacji wprowadziłem za pomocą następującej transformacji: Jeżeli przez N(m) oznaczymy współczynnik korelacji odpowiedzi na w-te pytanie badanych w przedsiębiorstwie „A"' (m — kolejny numer pytania m = 1 2... k— określa ilość pytań (przyczyn). Superpozycja współczynników (odpowiedzi) jest wypadkową uzyskaną za pomocą geometrycznego dodawania wspomnianych amplitud.. Przy zastosowaniu powyższego sposobu obliczenia punktów o kolejności danej odpowiedzi decyduje oprócz ich ilości również wskazana przez respondentów ważność). 2.. (Punkty wyliczone w przedostatniej kolumnie uzyskano w następujący sposób: wartość kolumny 1 została pomnożona przez n = 5 (n = ilość kolumn). Zamiast tego dokonuję operacji superpozycji tych współczynników pojętej w ten sposób. a same wartości liczbowe współczynników — jako amplitudę tych wahań. które wymieniają badani.

6 5 38. Posłużmy się dla jego ukazania takimi oto obliczeniami.2 4.4 4 15. 172 Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (mężczyźni): do 1000 powyżej 3500 H. Można również zastosować inny sposób obliczania współczynników korelacji. gdzie: N = YŃ* (2) x=\ podaje wartości liczbowe superpozycji współczynników.Ukazuje to poniższy wykres stanowiący przedstawienie graficzne superpozycji współczynników korelacji uzyskanych dla poszczególnych pytań we wszystkich przedsiębiorstwach. Wartości superpozycji N spełniają rolę analogiczną do roli wartości średnich.1 — 2.0 1. „AT H Przeds.7 — 0.4 1. 1 Podstawowe 1 2 0.1 1.0 0.4 0.3 1. A 10-'N 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 ~1 Przeds. w których chodziło o ustalenie współczynnika korelacji dla zależności wysokości zarobków od wykształcenia. „AT H Przeds. tym wyższy stopień ważności danej przyczyny.0 6.9 0. — 0.6 4.3 0.0 od 1501-do 2000 od 2001 do 2500 Niepełne średnie Średnie 3 — Niepełne wyższe Wyższe 5 n. 21d.7 Oznaczenia używane w obliczeniach: .2 11.3 12 79.2 44.4 2 2.2 1. zatem z kształtu wykresu można wyprowadzić odpowiednie wnioski ogólne dotyczące ustaleń hierarchii ważności przyczyn determinujących według opinii badanych dane zjawisko: im wyższa wartość superpozycji.7 — — 18.3 60.3 od 1001 do 1500 3 6.4 4 — 9.0 0.7 3. z uwzględnieniem kategorii płci. „AT pytanie Wykres ten przedstawia krzywą superpozycji współczynników korelacji w skali 1 : 10 tab.

56 -12.6 6. ax ay — odchyłki kwadratowe od wartości średnich.y/ =541.5. r — współczynnik korelacji y = l.3 2.4 ¦ 25= 160.2 18.1 119.0 ¦ 1 = 60.x.9 258.7 1 = 0. 60.4 44.4 79.0 284.2 11.2 _2 ax = J^ ' ' -x-.>-*.1 1. V n x.4 \s n>y^ n.0 35.4 173 .9=107.7 18.0 • 4= 16. JZsŚ. 60.x.7 9.0 6.3 • 16= 20. i 2 3 4 5 n.6 ¦ 16 = 713.0 4.4 y.4..6 ]L"*.2 79. 1 2 3 4 5 ".96 = 0.9.96 = 13.0 „ l'L»iyf -2 oy = + V n ".0 11.0 11. Cxy — kowariancja.7 5.9 1.7 -y 9.2 • 25 = 55.6 ax ¦¦ N 0^ = 0."'*&> ~*? = l'3 /2>.2 2 "l Xi 0.6 178.3 18.f i 7 — wartości średnie kolumn i wierszy.3 • 4 = 37.4 44.9 1077. *=3.0 8.9=165. 0.2 Cxy = ~X "*.0 «.8 2..0 4. 60. -x2 = I2ZZiL12.77 79./.6 32.y.6 55.9 i____ ?58 9 . 0.

a/=lf^T- = ^f~2'25 = 1'76; c„ r=1,3 :1 crx ery 1,1

^ = V^ = U2

W powyższym przypadku uzyskano współczynnik korelacji = 1, z czego można wnosić, że zachodzi tu bardzo ścisła korelacja między wysokością zarobków a wykształceniem i to nawet funkcyjna zależność liniowa. Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (kobiety): V ^-\c do 1000 2001 do 2500 powyżej 3500 n, 1 Podstawowe 1 2 1,9 2 4 6,2 3 6,1 0,1 0,3 9,2 4 8,9 0,1 0,2 0,5 3,2 od 1001 do 1500 5 2,1 0,5 0,4 0,5 20,6 0,4 19,0 0,2 od 1501 do 2000 od

Niepełne średnie Średnie 3 -

Niepełne wyższe Wyższe 5 ", 7 = 2,6; J = l,2 2,0

IJnXiyrxiyi = 7l,3 174 C„ = ^2>*„ •*,;>,-J-37=.3,40-3,12 = 0,28 x, 1 2 3 4 5 «. 2,0 6,2 9,2 3,2 0 n,x, 2,0 12,4 27,6 12,8 0 *,*', 2,0 ¦ 1 = 2,0 6,2 4 = 24,8

9,2 ¦ 9= 82,8 3,2 ¦ 16= 51,2 0

20,6 yl 1 2 3 4 5 m, 19,0 0,2 0,5 0,4 0,5 20,6

54,8 n/y, 19,6 0,4 1,5 1,6 2,5 25,0

160,8 »,y, 19,0 • 1 = 19,0 0,2 ¦ 4 = 0,8 0,5 9= 4,5

0,4 16 = 6,4 0,5 ¦ 25 = 12,5 43,2

\y,njxj _2 ax =,r" ' ' -s N ay = Zw? TT2 N 160,8 CTX2=i2^_1>44 = 7j8_1)44 = 6)36; o-x = V°\36=2,6 20,6 ay 2 ai^-6,76 = 2,1-6,76 = -4,66; 20,6 C, _^_= 0,28 028 ^^ ery = yf4^6 = 2,15

twory 2,6 (-2,15) -5,6 Jak widać z powyższego, w przypadku kobiet można mówić o niezależności wysokości zarobków od wykształcenia, ponieważ współczynnik korelacji różni się znikomo od zera. 175 Bardziej szczegółowe wskazania dotyczące ilościowej analizy zawierają podręczniki poświęcone statystyce, zwłaszcza te, które podejmują problemy zastosowania statystyki do badań zjawisk społecznych. 10.3. ANALIZA JAKOŚCIOWA

Najogólniej biorąc o analizie jakościowej materiałów badawczych można mówić co najmniej w dwóch znaczeniach:

a) jako o dopełnieniu analizy ilościowej biorąc pod uwagę ten fakt, że każdej ilości odpowiada zawsze określona jakość; b) jako o względnie niezależnej od stanów ilościowych analizie tych spośród zebranych materiałów badawczych, jakie nie nadają się do analizy ilościowej, m.in. z uwagi np. na brak odpowiednich metod lub technik, a które mogą być źródłem interesujących informacji o rozmaitych faktach społecznych. Ad a. W klasycznych ujęciach kategorie „ilość" i „jakość" określa się następująco: 1) Jakość" — to całokształt cech, które wskazują na to, czym dana rzecz jest; „ilość" — to całokształt cech, wskazujących na jej rozmiary: 2) Jakość" —jest zbiorem cech istotnych, czyli koniecznych; „ilość" natomiast — jest zbiorem cech nieistotnych, tzn. przypadkowych; 3) „jakość" — to coś, czego nie da się wyrazić za pomocą liczby i jednostki odpowiedniego układu miar; a „ilość" — to jest to, co można wyrazić w postaci liczbowej. Wymienione określenia „ilości" i Jakości" w ostatecznym rachunku sugerują zasadność absolutnie rozumianego, dychotomicznego podziału cech na mierzalne i niemierzal-n e, przy czym właściwość mierzalności jest z góry przypisywana jednym cechom, innym zaś nie. Tymczasem historia nauki wskazuje na to, że podział ten nie daje się utrzymać w sposób tak ścisły, ponieważ to, co ongiś wydawało się niemierzalne, przy odpowiednim rozwoju nauki i techniki, a w tej mierze i aparatury badawczej, staje się przynajmniej w jakimś stopniu mierzalne. Dowolny przedmiot możemy zatem opisać zawsze jako zespół jego cech (predykatów). Mnogość cech danego przedmiotu jest więc jego jakościową określonością, czyli krótko mówiąc: Jakością", a mnogość parametrów liczbowych, wyrażających intensywność istniejących cech —jest z kolei jego określonością ilościową— czyli tzw. „ilością". Przyjmując powyższe rozumienie omawianych właściwości uważam, że nie może istnieć taki przedmiot badań empirycznych, który byłby określony tylko 176 jakościowo czy też tylko ilościowo. Zauważmy przy tym, że rozdział kategorii „ilość" od Jakości" jest możliwy, ale jedynie w płaszczyźnie metodologicznej. Natomiast na płaszczyźnie ontologicznej i poznawczej obie te kategorie są zawsze współzależne. Pozbawione wartości poznawczej są zarówno wszelkie określania cechy przedmiotów jako wyłącznie zespołu cech jakościowych bez podania, w jakiej mierze są one w przedmiocie realizowane, jak i określenia przedmiotów jako wyłącznie zespołów parametrów liczbowych, jeśli nie wskaże się, jakich cech one dotyczą. Jest to jedna strona związku wzajemnego między „ilością" a Jakością". Druga strona tej zależności przejawia się w tym, że dla wszystkich przedmiotów materialnych istnieją tylko skończone rozpiętości (zakresy) parametrów liczbowych określających intensywność poszczególnych cech. Dla każdej cechy dowolnego przedmiotu materialnego można wskazać skończone i różne od zera liczby kh Kh które wyznaczają granice zmienności parametru tej cechy i stanowią odpowiednio dolny i górny kres intensywności cechy. W tak określonym przedziale realizuje się związek wzajemny między daną cechą przedmiotu a jej

jakie możemy poddać badaniom ilościowym. zajmującej się badaniem relacji między wyrażeniami danego języka a oznaczanymi przez nie tworami. interpretatorami itp. Wykorzystując do wspomnianej analizy zasady semiotyki można dojść nie tylko do ustalania intencjonalnych. Biorąc powyższe pod uwagę. które jest określone jako jedność i różność „ilości " i Jakości" danej cechy. i na wysnuwaniu na tej podstawie wniosków o istniejących preferencjach.wypowiadającymi się a słuchaczami danych wypowiedzi. Ad b. tendencjach. b) syntaktykę — tzn. zaangażowaniach uczuciowych itp. do jakich nie można dojść w inny sposób. Ponadto przy analizie jakościowej korzysta się także z badań. . Jak wiadomo. czyli do dziedziny socjologii zajmującej się społecznymi uwarunkowaniami kształtowania się języków naturalnych oraz ich rolę w tworzeniu stosunków międzyludzkich. lecz również i ekstencjonal-n y c h znaczeń badanych znaków słownych użytych w danym dokumencie. Przy omawianej analizie bywa również stosowana statystyka lingwistyczna. istniejące współzależności ilościowo-jakościowe w poszczególnych przedmiotach i zjawiskach itp. (zob. należałoby jeszcze wskazać na możliwość wykorzystywania w odniesieniu do dokumentu — w ścisłym tego słowa znaczeniu — zasad semiotyki. polegająca na badaniu tekstów ze względu na częstotliwość zawartych w nich słów. (1) Oprócz zasad stosowanych do badań dokumentów. jakie mogą być przedmiotem zainteresowania nauk społecznych oraz 2) do wydobycia z danych. rzeczowników. w tym ostatnim z wyróżnionych znaczeń stosujemy: 1) do badań wszelkich dokumentów. nieskategoryzowane wywiady. w której obrębie wyróżnia się: a) semantykę — czyli naukę o znaczeniowej stronie języka. czyli to zjawisko. np. poprzez niekontrolowaną obserwację. sposoby pozwalające na osiągnięcie interesujących nas informacji. zarówno materialnymi. jakie uzyskano np. aspekty. analizę jakościową możemy więc stosować w celu wzbogacenia wniosków uzyskanych na podstawie analizy ilościowej — nowymi wnioskami — wykorzystując zwłaszcza te materiały badawcze. Niemniej przydatne w tego rodzaju analizie jest także odwoływanie się do zasad socjolingwistyki. zjawiskach. dokumenty osobiste itp.2). np. analizując więc ich historyczne i społeczne determinanty. uwarunkowań sytuacyjnych i kulturowych zebranych materiałów. naukę o składni znaków słownych i wzajemnych wpływach tych znaków na ich znaczenie oraz 177 c) pragmatykę. różnymi ideami). Analizę jakościową. zaangażowań i opcji twórców tekstów poddawanych analizie. przymiotników itp.intensywnością. czyli naukę o relacjach między znakami słownymi a osobami posługującymi się nimi. jak i niematerialnymi (np.8. pomijanie pewnych słów czy też szczególnie częste używanie innych może być wskaźnikiem określonych postaw. czyli nauk o znakach.

(np. o jakich wspominałem powyżej.. a także przydatność teoretyczną (poznawczą) i praktyczną. 6. Opracowanie systemu kategorii na podstawie wstępnych badań danego materiału.). Dokładne określenie rodzaju badanych materiałów. Formułowanie wniosków i ewentualnych hipotez. 2. wyróżnić także: . Zauważmy. jakie zostały zebrane poprzez określone badania? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. specyfiką stosowanych metod przy zbieraniu danych.. a które ponadto są nieosiągalne poprzez analizę ilościową15. Przyjrzenie się tym materiałom w celu stwierdzenia czy i w jakim stopniu odpowiadają zamierzeniom badawczym oraz na ile mogą być przydatne dla rozwiązania danego problemu. pierwsze strony czołowych dzienników z lat.Wchodzi tu w grę ustalenie na ile dane wnioski lub hipotezy są uzasadnione w świetle logiki i istniejących teorii dotyczących badanych zjawisk oraz stwierdzenie 178 czy i o ile są one jeszcze aktualne albo mogą stać się przydatne w przyszłości. jakie są w nich zawarte i mogą być przydatne do udzielenia odpowiedzi na interesujące nas tematy związane z podjętymi badaniami. Podsumowanie wyników analizy jakościowej. biorąc pod uwagę choćby możliwość wyróżnienia omówionych wcześniej rodzajów analiz. ponieważ — w szerokim znaczeniu — możemy mówić poniekąd o analizach różnego rodzaju. Na podstawie dotychczasowych rozważań nasuwa się pytanie: na czym polega zatem analiza danych. jakie są w nich zawarte i nie zawsze dostrzegalne na pierwszy rzut oka. 5.. Analiza danych. jakie umożliwia znalezienie odpowiedzi w zebranych danych na pytania. 3. nie tylko takich. w ścisłym tego słowa znaczeniu.Jak widać z powyższego przy analizie omawianego rodzaju staramy się — nawiązując do różnych nauk — wydobywać z zebranych materiałów badawczych wszystkie istotne treści. teksty kabaretów studenckich z lat.protokoły z wywiadów nieskategoryzowanych. ich zasadność i ważność. itp. Sprawdzenie zasadności oraz ważności wniosków i hipotez. Oprócz omówionych rodzajów analiz — możemy — ze względu na stopień złożoności tego rodzaju działań. jak też np. W analizie jakościowej możemy wyróżnić następujące etapy: 1. związane z badanym problemem. polega po prostu na wydobywaniu wszelkich informacji. które będą podstawą zamierzonej analizy. ukazujące ustalone rezultaty. Dzieje się tak dlatego. nagrane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi uczestników dyskusji panelowej. Najogólniej biorąc można powiedzieć. 4.. jakie wynikają z przygotowanego do analizy materiału badawczego. określonych zarówno charakterem badań. że jest to zróżnicowane postępowanie. że termin „analiza" jest stosowany dość szeroko w różnych przedsięwzięciach badawczych..

wykazanie tego. 179 10. jaki jest stopień prawdopodobieństwa uzyskanych twierdzeń oraz czy i jakie nowe fakty stwierdzono w czasie badań. gdy dążymy do ustalenia zależności przyczynowych albo przypadkowych. 3) oceny znaczenia zaobserwowanych różnic i stosunków między danymi. tzn. b) bardziej złożone rodzaje analiz mają wówczas miejsce.4. : 1) statystycznego sprawdzania istnienia różnorodnych relacji pomiędzy zebranymi danymi. 4) poszukiwania nowych stosunków wśród zebranych danych. b. d. w tym także problemów społecznych w ścisłym tego słowa znaczeniu. jakie hipotezy zostały zweryfikowane. że sprawozdanie z badań — nazywane niekiedy „raportem z badań" — powinno być napisane tak właśnie jak dobry raport. czyli możliwie krótkie omówienie problemów. które powinno zawierać co najmniej następujące punkty: a. Określenie przedmiotu badań. a także przy badaniach porównawczych. Jej celem jest prezentacja danych w sposób możliwie prosty i dostępny. czyli ukazujące możliwość i celowość zastosowań rezultatów badań do rozwiązywania rozmaitych problemów. 5) wykrywania głębiej tkwiących związków dla ustalenia bardziej ukrytych zależności.. Prezentacja wyników ilościowych i jakościowych. w której powinny znaleźć się m. wyróżnione zmienne.: krótkie omówienie planu badań.in. jaką rozpoczyna się od standaryzacji danych i od ich porządkowania za pomocą tabel statystycznych. c) ponadto możemy wymienić jeszcze używanie tego terminu dla określenia takich rodzajów procedur badawczych. 7) uogólnienia i przewidywania dokonywane na podstawie posiadanych danych16. 6) poszukiwania wśród zaobserwowanych relacji przyczynowych zależności. jak np. jakie stały się punktem wyjścia przedsięwzięcia badawczego. metod i hipotez badawczych. Należy również pamiętać o tym. SPRAWOZDANIE Z BADAN Końcowym rezultatem przedsięwzięcia badawczego jest opracowanie sprawozdania charakteryzującego ten proces i jego wyniki. Im krótsze — . jak też praktyczne.a) analizę opisową. Wnioski wynikające z badań: chodzi tu zarówno o wnioski poznawcze. c. Charakterystyka procesu badań. inspirujące nowe hipotezy oraz kierunki badań itp. w sposób jasny i przejrzysty. 2) charakterystyki form istniejących relacji w obrębie zebranych danych. a więc rozszerzające dotychczasową wiedzę. określenie badanej populacji. wykresów itp. występujące trudności w realizacji badań i sposoby ich przezwyciężania.

39.39-40..83-86. K. Pod red. że jego sprawozdanie musi być zrozumiałe nie tylko dla niego. Stouffer. Warszawa 1965.240. Nippert. 274-327.102 inast. Przydatna jest do tego umiejętność zwięzłego wyrażania swoich spostrzeżeń i myśli oraz poczucia odpowiedzialności za słowo. 1974. op.Holm. Wskaźniki metryczne w socjologii. Messung und Prognose. w: Metody badań socjologicznych. Scheuch i H. Daniłowicz.tym lepsze. P. 1963. s. Sianko. K. 3a. K. 8 Bliższe informacje na ten temat zob.cit. Hubner. 3. co oczywiście nie znaczy wcale. P. Sztabiński. Wakenhut.306. Podstawow kategorie klasyfikacyjne w zakresie zmiennych metry czkowy eh. Zob. E. wyd. op.Konig. T. Umfragen in der Massengesellschaft.też: S. 4 Według prawa Webera-Fechnera wzrostowi natężania się wrażenia w postępie arytmetycznym odpowiada geometryczny wzrost natężenia bodźca. P. w: Hand-buch der empirischen Sozialforschung. Bern — Stuttgart —Wien 1974. s. 9 Zob. 7 E. Zarys logiki.cit. zwłaszcza. Hubner. co jest istotne tonie po prostu w powodzi słów.cit. s. op. S. S. jak zbyt rozwlekłe sprawozdanie. op. Tamże. Mayntz. s.: Metody badań socjologicznych. Holm. s. Dusseldorf 1972. pod red. s. Quantifizierung der sozialen Realitat. 5 Zob. może być również mało przydatne. Messung gesellschaftlich-politischer Einstellungen mithilfe der RaschSkalierung.. K. 10 Cytuję wg.. Stuttgart. nr 2. s. Wybór tekstów.cit. w jakim to.A. Mayntz. co jest istotne.247. . Zbyt lapidarne sprawozdanie z badań.Ajdukiewicz. zawierające różne niedomówienia lub niejasności. R. że należy w tym przypadku popadać w przesadę i pomijać to.. J. 12 Zob. Ponadto piszący powinien być świadom tego.153-154. Nowak. op. Warszawa 1970. Krócej można to tak wyrazić: siła wrażeń rośnie proporcjonalnie do logarytmu podniety. Napisanie dobrego sprawozdania z badań nie jest więc sprawą łatwą. Warszawa 1953. Zob. s. Probleme der Beschreibung. P. P. Pawłowski.A. Warszawa 1980. t. Lutyński. s. Noelle. s. s.. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Mayntz. 180 PRZYPISY 6 1 2 Zob. jeśli nawet zostało w nim zamieszczone. 3 P. R. gdy łączy się to z prezentacją danych lub informacji. Holm. Methoden der empirische Sozialforschung. Metodologia badań socjologicznych. Nowaka. Zehnpfennig. Skalogram Guttmana.cit.287 i nast. op.cit.B. R. 13 R.244. ale także dla każdego potencjalnego czytelnika zainteresowanego zawartą w nim treścią. rozdziały V i VI oraz R. 11 R. Atteslander. Zob. w: Studia Socjologiczne. Skalierungsverfahren in der Sozialforschung. Hubner. K.

Bowiem każde wyjaśnienie jakiegoś 182 zjawiska przyczynia się przecież do jego zrozumienia. a i zrozumienie czegoś warunkuje poniekąd wyjaśnienie tego. Krippendorf. co zrozumieliśmy. której autorem był Wilhelm Windelband2. Basic Research Methods in Social Science. natomiast celem nauk społecznych jest dążenie do zrozumienia badanych zjawisk. Content Analysis. OKREŚLENIE PROBLEMU Podejmując problemy związane z wyjaśnianiem zjawisk społecznych wypada już na wstępie wspomnieć o sporach dotyczących tego. K. An Introduction to Its Methodology. tzn. N. 3) historycznej. . czyli opisowe. Uważał więc. Zauważmy. że celem nauk przyrodniczych jest wyjaśnianie. Przypomnijmy też. Simon. 14 11. 2) fizycznej. Koncepcja ta w pierwotnej postaci wskazywała na istnienie następujących trzech metod badawczych: 1) filozoficznej. poszukujące prawidłowości i „ideograficzne". a nauki społeczne do „ideograficznych" nauk. że w języku potocznym czasowniki „wyjaśniać" i „rozumieć" funkcjonują często komplementarnie. Nawiązując do powyższego podziału starano się wykazać. że wyjaśnianie jest celem nauk przyrodniczych. 5. 334 i nast.a trzecia do zrozumienia badanych faktów. a także pozostałych nauk społecznych — różniących się od przyrodniczych — jest dążenie do zrozumienia badanych faktów1. czy wymienione zjawiska są możliwe do wyjaśnienia. WYJAŚNIANIE ZJAWISK SPOŁECZNYCH 11. Nauki przyrodnicze zaliczał on do „nomotetycznych". Zdaniem Droysena pierwsza zmierza do poznawania. The Art ofEmpirical Inresti-gation. których cele i możliwości są różne. druga—do w y -jaśniania. (Vol. J.1. że w tym samym czasie pojawiła się również koncepcja dychotomicznego podziału nauk na „nomotetyczne". Z tego też względu ostre przeciwstawianie sobie wymienionych słów nie wydaje się zasadne. zaś historii. 16 Zob. Późniejsza rewizja tej koncepcji skłoniła go do przyjęcia dychotomicznego poglądu na temat metod badawczych.York 1969. The Sagę CommText Series). której autorem był znakomity niemiecki historyk o filozoficznych ambicjach — Johann Gustav Droysen (1808-1884). Spory te pojawiły się w związku z koncepcją metodologiczną. Koncepcja metodologiczna Droysena wywarła duży wpływ na poglądy Wilhelma Diltheya. s.15 Zob.L. do których nawiążę w dalszej części podjętych rozważań. London — California 1980.

Opisując dany fakt stwarzamy sobie podstawy.?" oraz 2) „co to jest?". udzielane nawet w naukowych kategoriach. że odpowiedzi na pytania właśnie tego typu: „co to jest?". czy też przesłanki do jego wyjaśnienia. Nie ma zatem wyjaśniania tego rodzaju bez określonego opisu. Pomimo specyfiki nauk społecznych i różnic. tzn. Dlatego też wszelkie naruszenia zasad logiki lub semantyki przy ustalaniu znaczenia danego słowa spowodują. Uzyskane wnioski. jakie chcemy wyjaśnić i wówczas wyjaśnienie sprowadza się do podania definicji analitycznej albo syntetycznej danego słowa. podającą mi. Okazuje się bowiem. a zaobserwowanymi prawidłowościami i aktualnie uznawanymi na ten temat teoriami. tzn. przypisujące wyjaśnianie naukom przyrodniczym. Poprzez wyjaśnienia dążymy do uzyskania nie tylko wiedzy typu „know-how". ani też nawiązujące do niego koncepcje. aby odmawiać naukom społecznym prawa do wyjaśniania zjawisk. ale możliwy jest oczywiście opis bez wyjaśniania. 183 Każde wyjaśnienie powinno mieć sobie właściwą strukturę logicz-n ą przejawiającą się w określonej zależności między tym. symboli. uwarunkowaniach. W pierwszym przypadku chodzi po prostu o ustalenie znaczenia słowa. a ściśle biorąc pewnymi opisami. tendencjach itp. jak tylko opisem jest przecież możliwie wyczerpujące. . lecz również typu„know-that". będące mniej lub bardziej rozwiniętymi hipotezami. Poprawność wyjaśnienia tego typu jest określona przez logikę. Brak więc dzisiaj po temu racji. Celem wyjaśnienia jest zatem ukazanie uwarunkowań danego faktu.in. którymi się te nauki zajmują—jak na to wskazuje przekonywająco Georg Henrik v. Znacznie bardziej złożona jest sprawa wyjaśnień poprzez odpowiedzi na pytania drugiego typu. Opis naukowy jest szczególnym wstępem do naukowego wyjaśniania. który był w dużym stopniu wsparty przez osiągnięcia filozofii analitycznej3. Niczym więcej. które stają się punktem wyjścia dla naszych wniosków o jego genezie.. aspektów. konfrontujemy z badaną rzeczywistością poprzez różne formy praktyki. systematycznie uporządkowane. konkretnym faktem. nie wydaje się również zasadny zaproponowany przez Windelbanda podział nauk. Natomiast naukowe wyjaśnienie — najogólniej biorąc — polega na ukazaniu koniecznych i istotnych współzależności między tym. przeobrażeniach. ukazującej charakterystyczne cechy za pomocą słów. zjawiskach. jaki zaznaczają się między nimi a naukami przyrodniczymi — umocnił się pogląd o istnieniu monizmu metodologicznego. a zbiorem zdań wyjaśniających (explanans). jego ewentualnych tendencji rozwojowych itp. że jego wyjaśnienie będzie wadliwe. które mogą stać się dopiero swoistymi przygotowaniami do wyjaśnień.W świetle rozwoju metodologii. a tym samym potwierdzamy je albo obalamy. „skąd się to wzięło?" itp. sąniekiedy tylko bardzo powierzchownymi wyjaśnieniami. reguły definiowania oraz przez semantykę. zgodny z danym poziomem wiedzy. Wright4. W nauce posługujemy się na ogół słowem „wyjaśnienie" w dwóch znaczeniach. na pytania: 1) „co znaczy słowo. jednoznaczne przedstawienie poznanych faktów w ich materialnej lub idealnej strukturze. co chcemy wyjaśnić. „jak to powstało?" itp.. co jest wyjaśnianie (exsplanandum). sposobów. mechanizmów określających jego przeobrażenia. odpowiadając w sposób naukowy.. schematów itp.

pogłębionych wyjaśnień. a tym samym uzyskanie lepszych przesłanek dla następnych prób wyjaśnień. których treści i formy są często znacznie bardziej bogate niż się to na pierwszy rzut oka wydaje. Dotyczy to rozwoju tak przedmiotów. Na takiej oto drodze krok po kroku. nowsze. tzn. tzn. ludzi. to mamy na myśli nie tylko to. a wyjaśnieniem (W) przedstawić w następujący sposób: 0->W-*Ol->Wl->02-> W2. istniejąc tym samym subiektywnie lub intersubiektywnie. a tym samym trudnych do wyjaśnienia. W . A im bardziej są złożone wytwory przyrody lub społeczne. Kiedy mówimy o faktach czy zjawiskach społecznych. tworzą się określone struktury złożone z odpowiedzi na pytania omawianego typu. wskazując na aspekty jakie nie zostały dostrzeżone przez te. tzn.On -> W„ gdzie O oznacza opis pierwotny lub powierzchowny. rozwijające naukę. wcześniejsze inspirują na ogół późniejsze. dążąca nieustannie od swego pojawienia się do poszukiwania odpowiedzi na dręczące ludzi pytania wymienionego typu. Opisywanie i wyjaśnianie — to ściśle ze sobą powiązane sposoby badania i poznawania świata w całej złożonej jego postaci. gdy formujemy wstępne wyjaśnienia. ukształtowane historycznie w procesie działalności poznawczej człowieka. zrodziły się pierwsze teorie filozoficzne — inicjujące naukę — i stwarzające przesłanki dla pierwszych prób weryfikacji. co —jak np.in. Ponadto trzeba być świadomym tego. Odpowiedzi te nawarstwiają się.Wykazując zatem. ponieważ m. W taki więc sposób rozwija się z wolna. To z kolei umożliwia nam dokładniejszy ich opis. Schematycznie można by tą zależność wzajemną między opisem (O). wierzenia lub rozmaite stereotypy. że wszystko. Wyjaśniamy zatem wiele bardzo różnych faktów i zjawisk. że wiele z owych tworów jest nadal w ogóle lub prawie nieznanych. realnie. Kolejne wyjaśnienia prowadzą też z czasem do . zdając sobie wszakże sprawę z tego faktu. Jak widać z powyższego schematu 02 jest dokładniejszym przedstawieniem danego faktu niż 0\. jakie chce się wyjaśnić — tym też bardziej skomplikowane pojawiają się odpowiedzi na ich temat. lecz konsekwentnie nauka. które doprowadziły do kolejnych. co istnieje obiektywnie. idee itp. że coś jest albo nie jest takie. które je poprzedzały. ale także wszystko to. który może mieć zarówno progresywny albo regresywny charakter. jak też i idei. a równocześnie rozszerzamy wiedzę o badanych faktach. wyjaśnienie wstępne. korzysta z Wu czyli z wyjaśnienia pełniejszego niż W. to jednak występują i jawią się w świadomości ludzi. tzn. zarówno twory 184 materialne. twory niematerialne — które chociaż nie istnieją przedmiotowo. że mają one charakter komplementarny. zaś -» kierunek wynikania i przyrostu jakości O i W. niezależnie od nas. cokolwiek wyjaśniamy.. Opis i wyjaśnienie to po prostu dwie strony tego samego procesu poznawczego. Z poszukiwań odpowiedzi na pytania typu: „co to jest" itp.analogiczny rodzaj wyjaśnienia tzn. jak to przedstawialiśmy w danych hipotezach weryfikujemy te hipotezy. które możemy oczywiście rozpatrywać oddzielnie. jest w ciągłym procesie przeobrażeń i rozwoju. jak i niematerialne.. przybierające niekiedy postać teorii. Oczywiście trzeba być i tego świadomym. jeśli nawet coś niecoś wiemy na dany temat.

Uważam jednak. Ale pierwsze . Jeżeli obecnie odpowiadamy na pytania: „co to jest?" i jemu podobne. ROZWÓJ POGLĄDÓW NA TEMAT NAUKOWEGO WYJAŚNIANIA Z próbami wyjaśnień przeróżnych faktów i zjawisk należących do sfery przyrodniczej. Wyjaśnienia bywają niekiedy odkrywcze. Wszelkie zaś inne wyjaśnienia zaliczymy do rodzaju wyjaśnień pozanaukowych. dających początek coraz to nowym dziedzinom naukowym. Oczywiście. Są to jednak na ogół takie sposoby ich tłumaczenia lub komentowania. (jeżeli ukazują np. nie jest więc często łatwo wyjaśnić poprzez odwołanie się do nauki to. które opierają się na teoriach i metodach uznawanych i obowiązujących w poszczególnych naukach. Zauważmy. lub względnie prawdziwe. nie wskazując przy tym na jakieś nieznane następstwa ani też nie odkrywając niczego nowego. a także o takich wyjaśnieniach. Do pierwszego z wyróżnionych rodzajów zaliczamy wszystkie te wyjaśnienia. Zdarzają się przecież wcale rzadkie przypadki. 11. którzy są skłonni wyważać otwarte drzwi.2. to trzeba też brać pod uwagę wypowiedzi. jakie wcześniej zostały przez naukę udzielone na dany temat. jak również to. Stąd też istnieją określone związki między wyjaśnianiem (explanation).pojawienia się w obrębie nauki podziałów przedmiotowych. Również krytycznie trzeba odnosić się do wyjaśnień uznawanych w danym momencie jako pozanukowe. Trafnie zauważa więc John T. Na skutek tego teorie. że są one na ogół co najwyżej częściowo. jeżeli wskazują na pewne konsekwencje. czy choćby twierdzeń. czyli rozmaitych teorii na dany temat. Można przecież wyjaśnić coś poprawnie z naukowego punktu widzenia odwołując się do znanych teorii. że można mówić o wyjaśnieniach bez przepowiadania i o przepowiadaniach bez wyjaśnień. czyli do wyłonienia się nauk szczegółowych. że oceny i kwalifikacje danego wyjaśnienia nie powinny być traktowane jako ostateczne. że takie wyjaśnienia właśnie okazują się odkrywczymi domysłami. im dłużej zajmują się ludzie wyjaśnianiem jakiegoś faktu — tym więcej istnieje wyjaśnień. które zostają następnie potwierdzone przez naukę. a następnie społecznej. że podobne do wyjaśnień faktów społecznych są także ich interpretacje. łączy się powstanie i rozwój nauki —jak na to wskazywałem wcześniej. A ponadto biorąc pod uwagę trudności weryfikacji poszczególnych teorii. np. Zapominając o tym można swoimi wyjaśnieniami przypominać zachowanie ludzi. jakie wynikają z takiego faktu. odkrywaniem (exploration) i przepowiadaniem (prediction) czy też przewidywaniem określonych zdarzeń. co nas szczególnie mocno angażuje ze względów poznawczych i co stanowi nasz problem badawczy. które przepowiadają określone następstwa5. Bowiem tak teorie. jak i metody naukowe podlegają nieustannemu proce185 sowi weryfikacji. które z reguły mają charakter raczej koniunkturalny lub pragmatyczny. Najogólniej biorąc można wyróżnić dwa rodzaje wyjaśnień — naukowe i pozanaukowe. Doby. inspirującymi heurystyczne hipotezy. które obowiązują dziś w nauce mogą już w najbliższej przyszłości zostać zmodyfikowane lub nawet sfalsyfikowane i zastąpione przez inne. Nie każde jednak wyjaśnienie nawet naukowe musi być odkrywcze lub przewidujące. służąc doraźnym celom lub potrzebom sytuacyjnym. nieznane dotąd aspekty jakiegoś zjawiska) lub przewidujące (przepowiadające).

Odrzucając nieuzasadnioną wiarę Kartezjusza w to.. Dla Kartezjusza jasnym mogło być tylko to. Dopiero w XVII w. Trudno cokolwiek wyjaśnić w sposób wnikliwy bez dokładnej analizy. a ta —jak wiadomo —jest niemożliwa bez rozłożenia przedmiotu naszych zabiegów poznawczych na elementarne czynniki. a tym samym ustalenie prawidłowego sposobu dokonywania się przeobrażeń społecznych8. bezpośrednio nam znane.. okazują się one niewystarczające na skutek rozwoju wiedzy i wzrostu krytycyzmu ludzi. że jakiekolwiek idee lub przedmioty dadzą się tak dalece uprościć. Zastosowane przez niego reguły dla wyjaśnienia problemów geometrii dały pozytywne efekty i początek geometrii analitycznej. Otóż dla Kanta wyjaśnienie znaczyło tyle. części składowe. że aby cokolwiek wyjaśnić. zachęcając tym samym do ich stosowania w innych dziedzinach nauki. ponieważ „elementami przyrody są hipotetyczne atomy. tzn. że do wyjaśniania zjawisk społecznych potrzebne jest odkrywanie istniejących konieczności w przebiegu wydarzeń historycznych. lub materii. Berkeley. Oto istotne problemy. że świat zjawisk społecznych jest bardziej naszemu poznaniu dostępny niż przyroda. a świata społecznego — rzeczywiste jednostki ludzkie. Pierwocin tego rodzaju refleksji dostrzegamy w filozofii Arystotelesa. . co wyraźne i określone wyprowadzenie czegoś z pewnej zasady.. że właściwości przedmiotów możemy wyjaśniać poprzez badania ich formy. Hume. 186 Zasady Arystotelesa były stosowane przez wiele wieków. jakie istnieją między naukami społecznymi i przyrodniczymi — uważał. jak to ma miejsce w odniesieniu do zjawisk przyrodniczych. przyczyna i cel były więc dla niego zasadami wyjaśniania rzeczy. iż dzięki temu staną się powszechnie jasne i oczywiste — uważam — zalecaną przez niego ogólną regułę postępowania za słuszną. żeby każdy z nich stał się przez to po prostu oczywisty6. Natomiast Hegel uważał. Dlatego też uważał on. czyli analizy. należało to „coś" rozłożyć na tak proste elementy. który wskazywał m. przy wyjaśnianiu. a następnie Kant i Hegel. jakie nasuwają się w związku z postulatem Kartezjusza.in. co zostało wyrażone w sposób prosty. materia.". Problemy wyjaśniania podejmowali również Locke.in. którą musi się wyraźnie poznać i podać7. A jego zasady logiki z kolei wskazywały na to.refleksje metodologiczne dotyczące wyjaśniania — jako pewnego efektu procesu poznawczego — pojawiły się znacznie później. Jest tak dlatego. jak należy posługiwać się poprawnie pojęciami i sondami m. Samego siebie zna każdy od wewnątrz. gdy rozważamy jego ważność dla nauk społecznych. który — wychodząc z pewnych różnic. a inni są do niego podobni. bądź też poprzez poszukiwania ich przyczyny sprawczej lub celu Forma. Atomizacja i symplifikacja pojęć i rzeczy była zatem — jego zdaniem — nieodzownym warunkiem wyjaśnienia naukowego. Przełomowy charakter dla rozważań wokół problemu wyjaśniania zjawisk społecznych mają koncepcje Diltheya. Przy poglądach tych ostatnich spośród wymienionych myślicieli zatrzymam się nieco. na to. Co można uznać za owe „elementarne czynniki" w odniesieniu do różnych faktów społecznych? Czy są one również zależne po prostu od aktualnego stanu wiedzy o tych faktach.

187 Dlatego też każdy zna i rozumie elementy świata społecznego, natomiast przyroda jest nam zawsze obca, nieprzenikliwa i niezrozumiała9. Możemy zatem — jego zdaniem — poprzez badania poznawać przyrodę i osiągnąć o niej jedynie hipotetyczną wiedzę. Natomiast zjawiska społeczne możemy rozumieć poprzez bezpośrednie ich przeżywanie i wczuwanie się w nie, czyli poprzez intuicyjne zgłębienie. „Verstehendes Einleben in das Erkenntnisobjekt", „eine intuitive Vertiefung" — oto sposoby poznawania rzeczywistości społecznej umożliwiające jej wyjaśnianie. Z tych więc względów Dilthey uważał, że różne są nasze możliwości wyjaśniania zjawisk przyrody i społeczeństwa. Poglądy Diltheya nawiązują do koncepcji Windelbanda odnośnie różnic między naukami społecznymi (zwanymi także humanistycznymi) a przyrodniczymi. Przypomnijmy, według tej koncepcji pierwsze z nich traktują o tym, co jednostkowe i niepowtarzalne, natomiast drugie, tzn. przyrodnicze o tym, co powtarzalne i ogólne. Uwzględniając powyższe rozróżnienia Windelband uważał, że nauki społeczne ustalają tylko fakty i nazywał je idiograficzny-mi; natomiast przyrodnicze ustalają prawa i dlatego nazywał je monote-tycznymi. Nawiązaniem do wspomnianych koncepcji Windelbanda jest idiograficz-ny i nomotetyczny model Diltheya ujmowania zjawisk, jakimi zajmują się nauki społeczne i przyrodnicze. Pierwszy z nich prowadzi do wyjaśniania jednorazowych i niepowtarzalnych czynników poprzez wyliczanie racji leżących u ich podstaw. Model ten daje szansę możliwie pełnego wyjaśnienia danego faktu. Natomiast drugi model polega na wyróżnianiu tylko tych racji, jakie sąnajważniejsze, tzn. najbardziej charakterystyczne czy istotne, dla całej klasy faktów czy zjawisk, do jakiej przynależy ten, który chcemy wyjaśnić. Ukazanie tylko pewnych racji (uwarunkowań) pozwala na prawdopodobne i częściowe wyjaśnienie danego faktu. Wyjaśnianie stało się również przedmiotem zainteresowań neopozytywi-stów, dla których uprawiać filozofię znaczyło po prostu tyle, co wyjaśniać jej pojęcia i twierdzenia poprzez analizę logicznosemantyczną. Koncepcja ta znalazła zwolenników także poza filozofią, zwłaszcza wśród przedstawicieli nauk społecznych (np. CG. Hempel, K.R. Popper) i pozostaje w ścisłym związku z formalno-logicznym lub opisowym pojmowaniem nauki, w których naukę utożsamia się ze zbiorem wiadomości wyrażonych w zdaniach w sposób uzasadniony, czyli logicznie uporządkowany. Proponowana przez nich koncepcja wyjaśniania ograniczała się zatem do podawania odpowiedzi na pytanie typu: „co znaczy słowo...?, użyte w danej teorii i mogła być przydatna tylko w sensie porządkującym. Rzeczywistość przyrodnicza i społeczna nie składa się jednak z pojęć, ale z obiektywnych 188 faktów i zjawisk, jakie są ujmowane w sposób mniej lub bardziej dokładny poprzez dane pojęcia. Dlatego też wyjaśnianie pojęć — acz jest działaniem poznawczo ważnym — nie jest wyjaśnianiem faktów, do których się te pojęcia odnoszą. Z tych to względów ograniczenie wyjaśnień tylko do sfery pojęciowej —jak to m.in. postulują zwolennicy koncepcji neopozytywistycznych — nie prowadzi do wyjaśniania obiektywnej rzeczywistości, lecz tylko do wyjaśniania terminów lub pojęć przy których pomocy ją opisujemy.

Oczywiście, wyjaśnianie terminów prowadzi do ich uściślenia, a tym samym usprawnia nasze poznanie świata i doskonali teorię. Istotnym wszakże czynnikiem wzbogacenia teorii jest jej ścisły i ciągły kontakt z obiektywną rzeczywistością. Jeżeli jednak chcemy przejść od sfery pojęć do obiektywnej rzeczywistości, to wówczas konieczne jest odwołanie się także do tych metod, jakie pozwalają nawiązać z nią bezpośredni kontakt. W tym celu oprócz metod poznania teoretycznego trzeba więc korzystać także z metod poznania empirycznego, jak np. obserwacja, porównywanie, pomiar czy eksperyment10. Dążąc zatem do wyjaśnień wychodzących poza sferę pojęciową, należy pamiętać o jedności tego, co historyczne i tego, co logiczne, jak poucza nas Hegel. To, co „historyczne" oznacza bowiem obiektywną rzeczywistość, znajdującą się w stanie ciągłego ruchu i rozwoju. Pojęcie „tego, co logiczne", oznacza z kolei konieczny związek myśli odzwierciedlających w świadomości człowieka otaczającą go rzeczywistość. To, co „historyczne" jest pierwotne w stosunku do tego, co „logiczne" — podobnie, jak pierwotny jest byt — wobec świadomości. Logiczne jest odzwierciedleniem historycznego, w świadomości ludzkiej. Ale to odzwierciedlenie historycznego w logicznym może być adekwatne albo też nie. Adekwatność logicznego i historycznego zachodzi wówczas, gdy we wzajemnym związku myśli odtworzony jest rzeczywisty proces historyczny. Niezgodność zaś logicznego z historycznym pojawia się wtedy, gdy tok myśli biegnie w odwrotnym kierunku niż rozwój procesu historycznego. Pełna zgodność logicznego i historycznego nie zawsze zachodzi, ponieważ historia wszelkich form rzeczywistości rozwija się często poprzez skoki i zygzaki, które po prostu nie mogą być odtwarzane w tym, co logiczne, gdyż są zbyt skomplikowane i krótkotrwałe, aby zdążyły przejawić się w myśleniu. Logiczne bowiem odzwierciedla prawidłowość historycznego rozwoju z pominięciem elementów przypadkowych i nieistotnych, a więc nie ukazuje nam całego jego bogactwa. Aby do tego bogactwa można było się zbliżyć trzeba korzystać z rozmaitych metod poznania naukowego, jakie pozwalają nam nawiązać kontakt z obiektywną rzeczywistością. 189 11.3. TYPY WYJAŚNIEŃ FAKTÓW SPOŁECZNYCH W naukach społecznych ukształtowały się swoiste metody umożliwiające w różnym stopniu wyjaśnianie zjawisk, będących przedmiotem zainteresowania tych nauk. Do najbardziej rozpowszechnionych można zaliczyć następujące metody: a) porównawczą, b) historyczną c) dialektyczną d) funkcjonalną e) strukturalną oraz f) systemową które postaramy się bliżej scharakteryzować. Ad a. Metoda porównawcza porządkuje w pewnym stopniu naturalną poniekąd skłonność umysłu ludzkiego do ustalania podobieństw i różnic między postrzeganymi przedmiotami i zjawiskami. Poprzez analizę porównawczą badanych przedmiotów lub zjawisk można więc uzyskać wiedzę o

występujących prawidłowościach jakie rządzą ich istnieniem i rozwojem. Dzięki tej metodzie można też dojść do syntezy tego, co wspólne danym przedmiotom badań, czyli dokonać różnych uogólnień i ustalić pewne ich typ y. Durkheim wyróżniał trzy możliwe postacie tej metody, w zależności od tego, czy brało się pod uwagę fakty: 1) z jednego i tego samego społeczeństwa; 2) dotyczące kilku różnych społeczeństw tego samego typu; 3) przynależne do kilku społeczeństw różnych typów. Uważał on, że najbardziej zasadne jest stosowanie jej tylko do pierwszego z wymienionych przypadków, ponieważ nawet dwa społeczeństwa tego samego typu nie są nigdy identyczne. Stosowanie tej metody wiąże się więc z koniecznością określenia stopnia porównywalności danych przedmiotów lub zjawisk, ponieważ często są one — pomimo zewnętrznych bzy formalnych podobieństw — na tyle różne w swej istocie, że nie kwalifikują się do porównań, z których wynikałyby bardziej zasadne wnioski. Stosowanie tej metody wymaga zatem co najmniej takiej ostrożności, jak wnioskowanie przez analogię. Omawiana metoda bywa często łączona z metodą historyczną, jaką zajmiemy się właśnie w następnej kolejności. Ad b. Metoda historyczna — ogólnie biorąc — odrzuca ponadczasowe ujęcia wszelkich zjawisk społecznych, postulując po prostu takie ich badanie, które będzie nie tylko konkretne, ale będzie także uwzględniało zachodzące w nich zmiany. Posługiwali się niąm.in. G.B. Vico, JJ. Rousseau, J.G. Herder, G.W.F. Hegel, A. Comte i W. Dilthey, choć pojmowali ją różnie. 190 Niewątpliwie poprzez historyczną analizę konkretnych faktów i zjawisk społecznych — ukazującą nie tylko ich części składowe, ale także i etapy kształtowania się owych części, a tym samym powstawania danego przedmiotu badań — można było znacznie lepiej poznać ich uwarunkowania, niż na innej drodze. Wskazywali na to wyraźnie przedstawiciele metodologii, doskonaląc tą właśnie metodę. Ad c. Metoda dialektyczna ma długą historię. Przed Marksem została ona najpełniej wyrażona przez Hegla, który uważał, że ideę —jaka urzeczywistnia się w świecie — rządzi prawo sprzeczności, będące źródłem i zasadą wszelkiego ruchu. Każde pojęcie, wywodząc się z idei absolutnej, ukonkretnia się i tym samym zaprzecza swojej godności. W ten sposób każda teza osiąga swoją antytezę, a ich przezwyciężeniem staje się synteza, która jest też nową tezą, zmierzającą do kolejnej antytezy, a następnie syntezy. Tak zwaną „triadę": teza-antyteza-synteza, Hegel uważał za model rozwoju świata. Według tej koncepcji każda nowa synteza, stająca się kolejną tezą jest równocześnie kontynuacją i zmianą poprzedniej. Prawo to stosował on zarówno do myśli, jak też do istniejącej rzeczywistości, a tym samym i społeczeństwa. Marks — nawiązując krytycznie do koncepcji Hegla — twierdził, że dialektyka jest pierwotnie wyrazem rozwoju świata przyrody, a dopiero wtórnie wyrazem rozwoju myśli, która odbija świat

co być powinno. można wskazać na takie jej założenia. na prawie przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe oraz na prawie ścierania się albo przezwyciężania istniejących przeciwieństw. Metoda funkcjonalna zmierza do wyjaśnienia różnych zjawisk społecznych poprzez ukazanie ich czynności czy zadań. będącej w ciągłym ruchu i rozwoju — jest próbą najbardziej ogólnego ujęcia praw przyrody i życia społecznego ludzi. Malinowski" —jeden z twórców tej właśnie metody. w którego właśnie strukturze mają określone znaczenie. b) należy odróżniać aktualnie występujące zjawiska i działania od istniejącego systemu idealnego. czy istocie. a także procesów myślenia. nie dokonuje się nowych wynalazków ani rewolucji. jakie spełniają w różnych stadiach rozwoju tego systemu społecznego. istnieje zatem potrzeba rozróżniania w badaniach tego. „Analiza . a nie na ich treści. że pewne — spośród istniejących wytworów społecznych mogą być funkcjonalne dla jednych grup. niezależnie od specyficznych uwarunkowań społecznych i historycznych. że nie świadomość człowieka określa jego byt. . lecz przeciwnie —jego byt społeczny określa jego świadomość.. nie zachodzi żadna społeczna czy intelektualna zmiana12. a ściślej biorąc od systemu. od tego. jak też do jego środowiska. stanowiącego dla nich pewien abstrakcyjny wzorzec. jakie określają wszelkie myślenie i działanie ludzi. Z tego też powodu są czynnikiem przeszkadzającym w życiu społecznym i dezintegrującym dane społeczeństwo. Marksistowska metoda dialektyczna — przyjmując ontologicznąpierwot-ność materii.. Pomimo pewnych różnic. które najogólniej ją charakteryzują: a) wszelkie przedmioty i zjawiska nie powinny być ujmowane w sposób oderwany od struktury. Metoda strukturalna ukształtowała się pierwotnie w lingwistyce. Robert H. i to zarówno w odniesieniu do tegoż systemu.. podstawowymi lub pochodnymi. Ad d. że zanim nie powstały nowe potrzeby. w jakiej tkwią. Jego zdaniem dzięki funkcjonalnej analizie możemy 191 pokazać. Ponadto wskazywał też na to. jak też we wszystkich jej fragmentach. co j e st. w której próbujemy określić stosunek pomiędzy działalnością kulturową ludzi a ludzkimi potrzebami. może być nazwa funkcjonalną" — pisał Br. Tak ujmowana metoda dialektyczna opiera się na następujących prawach: na prawie wzajemnych powiązań i uwarunkowań zjawisk. jakie występują w poglądach poszczególnych zwolenników omawianej metody. tkwiących zarówno w całej obiektywnej rzeczywistości. Ad e. a równocześnie — dy sfunkcj onalne —dla innych.rzeczywisty. a następnie rozprzestrzeniła na inne nauki społeczne. Merton13 wskazywał na potrzebę wyróżniania obok funkcji jawnych również funkcji ukrytych. na prawie ciągłości ich rozwoju. d) istnieją pewne uniwersalne struktury myślenia. Przypomnijmy podstawowe założenia tej metody. c) nauka powinna koncentrować się na realnych strukturach i wynikających z nich relacjach między poszczególnymi elementami danej struktury. Dlatego też głosił. w którym występują.

czy też ich zachowania. wieloaspektowe i dynamiczne ujęcie. że wszystko i każdy może być badany jako swoisty s y s t e m. Levi-Strauss. można je sprowadzić do następujących siedmiu typów15: 1. M. Ad f Metoda systemowa wyrosła z inspiracji cybernetyki oraz z prób prze-zwyciężania różnych niedostatków zarówno metody strukturalnej. I o tym trzeba stale pamiętać. Podstawowym założeniem analizy systemowej jest to. Zastanawiając się nad różnymi wyjaśnieniami faktów społecznych Robert Brown stwierdził. Piaget i G. N. jako pewien subsystem ogólniejszego. dokonując wyboru określonej metody. co chcemy wyjaśnić. ale równocześnie także. ze względu na: a) posiadanie sobie właściwej organizacji wewnętrznej oraz b) istniejące współdziałanie ze swoim środowiskiem. 5.Za czołowych przedstawicieli metody strukturalnej są uważani: C.C. powodujące niezależnie od ich woli określone zachowania. 2. Gurvitch. Wyjaśnienia genetyczne — opisujące dokładnie lub zarysowujące czasową kolejność zdarzeń prowadzących do powstania tego. Barthes. jakie spowodowało interesujące nas zdarzenie. będącego dla niego supersystemem. Parsonsa i G. tkwiące u podstaw danych zachowań. jaki tkwił u podstaw działania danego człowieka czy ludzi. „racje". 3. Wyjaśnienia usprawiedliwiające. 192 W każdym z wyróżnionych systemów możemy zatem poddać analizie różne powiązania i zależności strukturalne oraz funkcjonalne. jakie istnieją między poszczególnymi elementami. Interesujący nas przedmiot może być więc za pomocą określonego sposobu ujęcia ukazany nie tylko jako system. 4.w socjologii przez T. Wyjaśnienia funkcjonalne — odpowiadające na dwa rodzaje pytań: a) jakim potrzebom czyni zadość dany fakt albo . jak i funkcjonalnej. np. J. ale także na ich wszechstronne. czy tez łączenia różnych elementów poszczególnych metod. jakie wskazują na różnego rodzaju tzw. Chomsky. Istniejące metody badania i wyjaśnień zjawisk społecznych stwarzają bynajmniej nie identyczne szanse poznawcze. Foucault. które go współtworzą. Wyjaśnienia intencjonalne — czyli zmierzające do ustalenia zamiaru czy też celu. Homansa. Metoda ta bywa także łączona z funkcjonalną. Analiza systemowa pozwala nie tylko na kompleksowe badanie faktów społecznych. ukazując złożone aspekty ich istoty i uwarunkowań. ze względu na ich role w utrzymywaniu i kształtowaniu danego systemu14. R. że oprócz wyjaśnień logiczno-semantycznych. Wyjaśnienia zachowań ludzi poprzez wskazywanie na ich skłonności.

dochodzimy do wniosku. jak doszło do pojawienia się danego faktu. Wspomniane koncepcje nauki bowiem upatrują prawdziwość danej teorii jedynie w logicznej poprawności jej struktury. jeżeli tylko spełniają one wyżej wymieniony postulat. teologicznych i itp. że są to jedyne cele czy zamiary. 2. czyli jak się on ukształtował. że mogą tu wchodzić w grę następujące typy: 1. Wyjaśnienia genetyczne. to wyjaśnienia oparte na teoriach tak pojmowanych nauk mogą być odległe od obiektywnej rzeczywistości. Inaczej mówiąc trudno po prosty zweryfikować logicznie poprawne domysły na ten temat. 193 Podobnie ma się sprawa z odkrywaniem uzasadniających „racji". które — chociaż są z logicznego punktu widzenia bez zarzutu — to jednak nie zawierają żadnych twierdzeń sprawdzalnych poprzez przedmiotową praktykę. Nasuwa się także pytanie czy wyjaśnianie poprzez odwoływanie się do teorii. których celem jest — najogólniej biorąc — ukazanie tego. Fakty i zjawiska społeczne mogą być więc wyjaśnione w różny sposób. Możemy przecież bez większego trudu znaleźć takie teorie. jakie typy wyjaśnień są przydatne dla naukowych interpretacji zjawisk społecznych.są logicznie poprawne. opowiadamy się za formalno-logiczną czy fenomenologiczną koncepcją nauki. 7. Zastanawiając się nad tym. Tym samym stwarzają możliwość zaliczania do rzędu pełnosprawnych teorii naukowych nawet różne pseudonaukowe teorie. Chociaż możemy domyślać się celów czy zamiarów danej osoby lub osób i to niekiedy nawet z dużym stopniem prawdopodobieństwa. ale na ogół trudno wykazać. których tezy wynikają w sposób logicznie zasadny z przyjętych założeń. czyli owe założenia. które — jeżeli nawet są prawdopodobne — to nie znaczy wcale. Jeżeli np. jako system wyjaśnień"16 jest rzeczywiście w każdym przypadku godne wiary? Odpowiedź na powyższe pytanie zależy od tego za jaką koncepcją nauki opowiadamy się. ale przesłanki. .b) jakie zadania spełnia interesujący nas fakt w danych warunkach? 6. wyjaśnienia typu intencjonalnego czy usprawiedliwiającego. ponieważ od wyboru danych koncepcji zależy wartość teorii do jakich się odwołujemy. Z tego punktu widzenia dyskusyjnymi są np. rozumianej: a) jako pewna koncepcja hipotetyczna albo b) jako konstrukcja założeń i praw przyjętych w danej nauce. ponieważ mogły występować także jakieś inne nieznane nam racje determinujące ich zachowanie. Wyjaśnienia poprzez odwoływania się do empirycznie sprawdzalnych uogólnień. Oczywiście nie wszystkie spośród wymienionych typów wyjaśnień są przydatne dla naukowych wyjaśnień. i że one właśnie były decydujące w danym przypadku. jaki łańcuch przyczynowo-skutkowy tkwi u jego podstaw. Wyjaśnienia poprzez odwoływanie się do teorii. Są to teorie. tzn. Wyjaśnienia nomologiczne. rozumianej. ponieważ nie wszystkie prowadzą do twierdzeń pozwalających się w obiektywny sposób zweryfikować. sapo prostu przyjęte na wiarę. ale nie każdy z nich jest w równym stopniu godny zaufania. odwołujące się do praw obowiązujących w danych naukach. Wyjaśnienia te mogą mieć charakter dedukcyjny albo indukcyjny. iż musiały tkwić u podstaw zachowań danych ludzi. jak to ma miejsce w różnych teoriach filozoficznych.

Możemy zatem wyróżnić wyjaśnienia konkurencyjne i komplementarne18. 195 . Z tego względu słusznie wskazywał E. czyli wyrażone w jednoznacznych terminach. pomijające równocześnie przyczyny. Wyjaśnienia te powinny spełniać —jak sądzę — postulaty stawiane hipotezom naukowym. 7. czyli powinny być: a) o tyle nowe. próbując poniekąd odgadnąć w sposób poprawny logicznie genezę. cały złożony ciąg jego uwarunkowań.dane. Wielkość i różnorodność typów wyjaśnień stosowanych do zjawisk społecznych nie jest sprawą przypadkową. jakich dotyczą. Wyjaśnienia statystyczne. szukać trzeba oddzielnie przyczyny. jak i induk-cyjno-statystyczne. czyli dające się zweryfikować poprzez praktykę. która je wytworzyła i funkcji. które są mało zbadane albo w ogóle nie są zbadane. 194 5. ale też inne mogą się uzupełniać. ważność. jak np. nomologiczne i hipotetyczne. że „kiedy przystępuje się do wyjaśniania zjawiska społecznego. ze względu na miejsce w tymże systemie. wyjaśnić w sposób nomotetyczny czy genetyczny tych zjawisk. a tym samym określić jego ważność17. przyczynę. będące poniekąd pogłębionymi wyjaśnieniami strukturalnymi. e) empirycznie sprawdzalne.Wyjaśnieniami wspomnianego typu można posługiwać się w tych sytuacjach. gdy brak nam podstaw do stosowania innych wyjaśnień. Spośród wymienionych typów wyjaśnień niektóre wykluczają się nawzajem. o jakich niewiele wie dotąd nauka. częstotliwość itp. jaka to zjawisko wypełnia"19. Mogą tu wchodzić w grę zarówno wyjaśnienia dedukcyjno-statystyczne. Często ujawnienie przyczyny nie wyjaśnia nam jeszcze wszystkiego o danym zjawisku społecznym. jakie spełnia on w nim funkcje. Znając bowiem miejsce danego faktu w badanym systemie społecznym możemy ustalić. Wyjaśnienia hipotetyczne. procesów lub zjawisk. co też powoduje. przy wyjaśnianiu genetycznym możemy odwoływać się do wyjaśnień nomologicznych. Nie możemy np. 4.3. Durkheim. dotyczące interesującego nas faktu czy zjawiska społecznego. lecz wynika co najmniej z dwóch powodów: a) ze złożoności i dynamiki rozwojowej zjawisk społecznych oraz b) z nierównomierności naszej wiedzy o tych zjawiskach. czyli aby nie zawierały zdań nawzajem sprzecznych. d) wolne od sprzeczności wewnętrznych. np. a więc tych. c) pojęciowo jasne. pozwalające zrozumieć pozycję danego faktu lub zjawiska w konkretnym systemie społecznym. Wyjaśnienia strukturalne. tzn. Wyjaśnienia funkcjonalne. możliwie dostatecznie ostrych. wskazujące na bezpośrednie i główne przyczyny interesującego nas zdarzenia. 6. Wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty. b) na tyle ogólne. odwołujące się do praw statystyki. że nie możemy każdego z nich wyjaśnić tak. jak byśmy sobie tego życzyli. żeby wskazywały na jakieś nie znane dotąd aspekty badanych faktów.

Frankfurt/M. Windelband. G. wyd. Niewątpliwie wyjaśnienie nomologiczne jest najbardziej bliskie prawdy. Krytyka władzy sądzenia. 3 Był on w dużym stopniu wsparty rozwojem filozofii analitycznej oraz umocnieniem się ideii monizmu metodologicznego. 6 Zob. v/:Praludien. Warszawa 1977. 1974. że oprócz względów natury teoretycznej wchodzą w grę także pewne aspekty praktyczne. niż wyjaśnienie przyczynowo-skutkowe. s. 9 Zob. 122 i nast. Kartezjusz.York 1967. W. 196 PRZYPISY 1 2 Zob. s. które ogranicza się tylko do wskazania jego bezpośredniej i głównej przyczyny. Erklaren und Yerstehen. jak drogę do wiedzy. Wstęp. Enzyklopadie undMethodologie der Geschichte. J. ukazujące proces kształtowania się danego zjawiska jest pełniejszym i stąd bardziej pewnym wyjaśnieniem. Malinowski. że wyjaśnienie genetyczne. Warszawa 1952.G. ponieważ w pewnym stopniu oddaje ich naukową ważność. Tatarkiewicz. s. w: Gesammelte Schriften. s.III. 10 Zob.. (Wyd. VII) Warszawa 1970. Uświadomienie sobie istnienia różnych typów wyjaśnień dopuszczalnych w nauce pozwoli zarówno na wyrobienie sobie krytycznego stosunku do każdego z nich. Zob. Dotyczy to przecież nie tylko przyrody. a tym samym rozwiązywać określone problemy społeczne. ale także z zamiarem ich kształtowania. Einleitung in die Geisteswissenschaften. Wyjaśnianie zjawisk społecznych wiąże się przecież nie tylko z dążeniem do ich poznania. Rozprawa o metodzie. s. Wyjaśnianie trzeba więc traktować.T. Warszawa 1964. An Introduction to Social Research. W. Kant. która pozwoli nam skutecznie działać. Droysen. Wydaje się też. Warszawa 1958. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. Godzi się tu przypomnieć starą prawdę ukazaną przez Franciszka Bacona. J. W. v.I. Stuttgart 1973. Warszawa 1958. Wright. Wyd. Historia filozofii.286 i nast. .II. w jakiej zostały wymienione proponowane typy wyjaśnień nie jest przypadkowa. ukazując tym samym jedynie pewien wycinek w jego rozwoju. 1.H. Szkice z teorii kultury.1. a wyjaśnienie hipotetyczne jest tylko w jakimś stopniu prawdopodobne. Sztumski.224 i nast. Jaki pożytek wynika z wyróżnienia typów wyjaśnień mających zastosowanie w odniesieniu do zjawisk społecznych? Uważam. t. G. Hegel. 338 i nast. Geschichte undNatiirwissenschaft.54 do 56. 368 do 371. R.395. Sztumski.III. Oldenburg — Mtlnchen 1937. Dilthey. W. Doby. 7 Zob.31. J. W. Kolejność pozostałych typów wyjaśnienia może być oczywiście dyskusyjna. 8 Zob. które uwzględniając specyfikę nauk społecznych mogą być przydatne przy rozwiązywaniu rozmaitych problemów podejmowanych przez te nauki.Kolejność... 11 Br. ale i społeczeństwa. Tiibingen 1907. N. jak i na korzystanie z tych.. s.. 4 5 Zob. Wykłady z filozofii dziejów. I. że tyle mamy władzy ile mamy wiedzy. t.

London 1963. Warszawa 1970. 13 R. że nie możemy komuś czy też czemuś ufać. czyli występowanie jednego wyklucza drugie. odwoływać się . wyjaśnienia rozmaitych faktów społecznych czy też kulturowych przedstawione przez Bronisława Malinowskiego. Co więcej. Teoria i wyjaśnienie. 14 Zob. gdy działają we własnym imieniu. ale także jako reprezentanci rozmaitych instytucji. Durkheim.92 i nast.cit.362 i nast. Metodologia badań socjologicznych. Metodologiczne problemy systemowej analizy społeczeństwa. ufać wypowiedziom respondentów. ale jest teoretycznie uzasadnione. J. oraz tegoż 7eon'a socjologiczna i struktura społeczna. przeróżnym autorytetom itp. Czy i w jakim stopniu możemy np. Brown. często nawet ludzie tak dalece pozostają pod wpływem swoich pragnień. 197 12. 19 Porównaj: E.cit.42 i nast. to problem. a w tej mierze także wtedy. Ponadto ludzie nie kierują się tylko i wyłącznie rozumem i logiką ale również uczuciami i myśleniem określonym przez ich pragnienia. Zauważmy.. 18 Zob. są jednak na ogół bardziej złożone niż to się wydaje i nie zawsze możemy wszystko oceniać w świetle praw nauki ani też weryfikować w praktyce. a tym samym wysoce prawdopodobne. op. 16 Zob. 17 Dobrą ilustracją wyjaśnień tego typu sąnp. s. obiektywnych przesłankach i na mniej zasadnych podstawach o charakterze subiektywnym.1. Warszawa 1973.70. że zaufanie i podejrzliwość mogą opierać się na zasadnych. Jeżeli mamy np. R. Merton. 15 Zob.cit. s. to możemy powiedzieć. jak: Szkice z teorii kultury. tzn.in w takich jego pracach. m. (op. S. s. Zasady metody socjologicznej. 129. METODOLOGICZNE ASPEKTY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI 12. Nowak. On Theoretical Sociology. Z metodologicznych problemów socjologii. s. to wówczas stajemy się oczywiście podejrzliwi. gdy podejmujemy badania rzeczywistości społecznej. o czym pouczają nas prawa naukowe albo do tego. zaufanie do tego. op.12 Tamże. 104-109. danym zawartym w przeróżnych dokumentach. źródłom naszych informacji. P. s. (Warszawa 1967). nad którym powinniśmy się nieraz zastanawiać w czasie prowadzonych badań. Sytuacje życiowe. co wprawdzie nie zostało potwierdzone przez praktykę. że po prostu nie są w stanie myśleć logicznie poprawnie. Warszawa 1968. ale również w sferze poznawczej. PODSTAWY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Zaufanie i podejrzliwość są ważne nie tylko w stosunkach międzyludzkich. Zaufanie i podejrzliwość są zatem ze sobą ściśle związane i dopełniają się negatywnie. Sztompka. K. s. Jeżeli pojawiają się wątpliwości lub co gorsze dochodzimy do wniosku.33. Katowice 1987. I to nie tylko wtedy. w jakich człowiek znajduje się. s.. że jego podstawy są właśnie obiektywne. Sztumski.) i Argonauci zachodniego Pacyfiku. Explanation in Social Science.

że bywają oszukani. Zaufanie może być również następstwem konformizmu. ponieważ przy takiej postawie na ogół więcej zyskujemy niż tracimy. pozorne prawdy i to. 2. a tym samym także częściej spotykanych. podobnie jak i ich moralna ocena. 3. 199 Kult autorytetu i jego następstwa zasługują niewątpliwie na odrębną refleksję. Mały krytycyzm może wynikać z lekkomyślności. że byłoby to trudne. ale również na podejrzliwość ze strony konformistów. Wówczas to ich zaufanie jak i podejrzliwość do ludzi i różnych wytworów społecznych. Zaufanie może być następstwem ufności do konkretnego człowieka ze względu na jego osobiste właściwości lub oficjalną pozycję. Ograniczymy się zatem do bardziej typowych. Z kolei brak doświadczenia może być rezultatem ograniczonych kontaktów społecznych danego człowieka. ale także szkodliwe społecznie. ponieważ sami nie możemy ani poznać. jakie maja miejsce w stolicy lub dużym mieście. Dlatego też wydaje się. Przebiegłość —jako skrajny krytycyzm czy sceptycyzm — skłania do takiego przekonania. jak również do określonej instytucji lub dzieła ze względu na ich autorytet. Ufamy autorytetom różnych formatów. modną teorię czy też stosowaną na ogół metodę badań jest narażona nie tylko na określone epitety. spowodowanych przyczynami obiektywnymi lub subiektywnymi. Zaufanie tego rodzaju jest szczególnie częste u osób podatnych na kult autorytetów. nawiązując do koncepcji Mortona Deutscha1. opierają się na subiektywnych przesłankach. Przeciwieństwem naiwności jest przebiegłość iz nią łączy się często podejrzliwość wobec ludzi i rzeczy. ale również przeszkadzającą w działalności badawczej. Do zaufania może więc skłaniać po prostu pragnienie „świętego spokoju" i za tę cenę ludzie są skłonni uznawać różne fikcje. a ci którzy głoszą negację wszelkich autorytetów ulegają z reguły najgorszym. Zaufanie do innych łączy się często z naiwnością będącą następstwem bądź to małego krytycyzmu. „przemądrzałego" itp. czy choćby do zdrowego rozsądku. Na przykład mieszkaniec zapadłej wsi ma niewątpliwie obiektywne przeszkody w czynnym uczestnictwie w wielu wydarzeniach społeczno-politycznych. Natomiast mieszkaniec stolicy z przyczyn subiektywnych. Ponadto —jak wiadomo — ludziom podejrzliwym zdarza się również. Często nawet jesteśmy bardziej skłonni .do nauki. że w ostatecznym rozrachunku lepiej nawet być niekiedy oszukanym niż nikomu nie ufać. np. Pojawia się ono wówczas. Czy można np. Osoba. bądź to braku doświadczenia danej osoby. 1.. Inspiruje bowiem nie tylko postawę poważnie utrudniającą współżycie i współpracę. a jego brak pociąga za sobą określone sankcje społeczne. jeżeli w ogóle możliwe. w którym bywa rzadko. Jest to stanowisko nie tylko błędne. odrzucić wszelkie autorytety? Sądzę. Jesteśmy z konieczności zdani na innych i staramy się ufać ich fachowości i kompetencjom. jeśli w ogóle tam się udaje. W obu przypadkach skutek jest oczywiście taki sam. że n i k t. a także n i c nie jest godne zaufania. gdy jest oczekiwane ze strony innych ludzi jako postawa jedynie możliwa do przyjęcia. która odrzuci powszechnie uznawany autorytet.. może też w tego rodzaju wydarzeniach nie brać udziału. czy wręcz braku zdolności do wnikliwego myślenia. ani opanować wszystkiego. kulturalnych itp. z braku zainteresowań. np. co jest w nauce ostatnim krzykiem mody2. ale jego przyczyny są różne. „niedowiarka". Przesłanki te bywają rozmaite i trudno byłoby wymienić wszystkie 198 możliwe.

dającej szczególne szanse danej osobie. Używany w reklamie czy propagandzie argument typu: „wszyscy ludzie uczciwi opowiadają się za X-em". zwłaszcza tych. że komu jak komu. lecz z rozsądnym krytycyzmem. iż źródłem ich jest szczególna łaska sił nadprzyrodzonych. Rezygnacja z autorytetów jest niemożliwa. jak mniemają różni huraoptymiści. jak i autokratycznych systemach społecznych. jeżeli jest dość sugestywnie zaprezentowany. . Przerażające wszakże jest również to. może nie tylko nie uzyskać zaufania. Zauważmy też. a tym samym narazić się na kłopoty związane z poszukiwaniem innych. Zdarza się również. Sugestywność osób lub instytucji oraz sugestyjność ludzi. także z wiary lub z przekonania o istnieniu łaskawości bóstwa lub „szczęśliwej gwiazdy". czego dobrym przykładem sąnp. Tego rodzaju postawa nie wynika z ufności we własne siły. przejawiający się w dążeniu do weryfikacji i aktualizacji autorytetów. opierające się na wierze. skłonności do ryzyka. Należy tu jednak nadmienić. że człowiek wiarygodny. to stymuluje swoistą psychozę zbiorowąprzy ocenie danego osobnika nie liczącą się wcale albo co najwyżej niewiele z realiami. lecz z nadziei na pomyślność losu. np. czyli pewna szczególna wrażliwość na określone bodźce pochodzące od sugerujących.wierzyć. Zaufanie może wynikać m. czyli stanowią nasze oparcie. przynajmniej tak długo. zarówno w demokratycznych. Ludzie o tego typu wierze czy przekonaniu sądzą po prostu. które są rzekomo prezentowane przez „wszystkich". Hałaśliwa i zręcznie prowadzona reklama może wzbudzić zaufanie także do ludzi mało wiarygodnych. Nawet przeciętnie odważni mogą lękać się głoszenia innych poglądów niż tych. że trudno podatne na krytykę sątzw. Na podobnej zasadzie wierzymy też w autorytet różnych instytucji czy dzieł. ale pozbawiony możliwości korzystania z reklamy lub nie posiadający właściwości sugestywnych. Natomiast możliwy jest krytyczny stosunek do nich. efekty wyborcze różnych polityków. depresji. że zaufanie jest wytworem reklamy lub stanów psychozy zbiorowej. sprzyjającego zaufaniu nawet do rzeczy wątpliwych. 5. powoduje powstanie swoistego klimatu. 4. ale właśnie im musi się udać. Ufanie autorytetom nie musi zatem łączyć się z kultem dla nich. ponieważ dotąd też się udawało. dopóki nie znajdą dostatecznie przekonujących przesłanek uzasadniających zaufanie. 200 Tyrania reklamy i propagandy zniewalająca uczucia i umysły ludzkie oraz paraliżująca krytyczne myślenie psychoza zbiorowa skłaniają ludzi do ufania tym. Umiarkowani optymiści.in. nie mówiąc już o pesymistach. czego od nich oczekujemy niż dopuszczać myśl o ich ignorancji. na których one oddziałują. że autorytety tego typu są nie mniej niebezpieczne dla demokracji niż autorytety oparte na przemocy. ale — co gorsze — wzbudzać podejrzliwość. na których nam szczególnie zależy. bywają raczej podejrzliwi. Podobnie lansowanie różnych plotek wokół danych osób może doprowadzić zarówno do powszechnego „cmokania" czy znaczącego chrząkania na ich temat. Oprócz wymienionych uwarunkowań zaufanie może być również następstwem szczególnych stanów psychicznych czy też właściwości charakterologicznych danego człowieka. którzy na to najmniej zasługują. a tym samym do ukształtowania się zaufania albo podejrzliwości do nich. że przeróżni specjaliści rzeczywiście potrafią zrobić to. impulsywno-ści itp. autorytety charyzmatyczne. ponieważ jedne i drugie —jak uczy najnowsza historia — działają w sposób zniewalający myślenie i działanie ludzi.

Solidność podstaw zaufania. czyli sprawdzalnych. jakie możemy odnotować pomiędzy poszczególnymi rodzajami zaufania. to jednak nie powinno się z tego faktu wysnuwać wniosku. zarówno pod względem teoretycznym. które jest wytworem szczególnych stanów psychicznych czy też określonych dewiacji. Powody dla których ludzie darzą kogoś zaufaniem są pozornie 201 sprawą obojętną. Dlaczego często unikają jakichkolwiek trudów związanych z użyciem swego intelektu do analizy argumentów przemawiających za albo przeciw komuś lub czemuś. Również podejrzliwość może być pożyteczna. zwłaszcza dla tego. Różnice. jak i praktycznym.Oczywiście wszystkie wymienione —jak również i niewymienione — subiektywne uwarunkowania zaufania mogą rzutować na postawę badawczą danego człowieka i z tego właśnie względu nas interesują. lecz z uzasadnionych przesłanek obiektywnych. a . Wiadomo przecież. nie są bynajmniej problemem czysto teoretycznym. Pomijając przeróżne skrajne przypadki uważam więc. że uwarunkowania interesujących nas zjawisk sąbardzo zróżnicowane i złożone. że jakość danego zaufania. jeżeli wynika ono z różnych przesłanek. A z bezkrytycznej ufności. Dla psychologów pozostaje nadal tajemnicą dlaczego wszelka aktywność umysłowa jest tak niechętnie podejmowana przez ludzi. Nie jest to jednak takie obojętne dla ufających. czy nawet tragedii. reprezentujących niekiedy zdezaktualizowane wartości. Chociaż zaufanie jest koniecznym warunkiem życia społecznego. kto z tego zaufania korzysta. że o wiele bardziej korzystne jest zaufanie oparte na solidnych przesłankach niż na wątpliwych. że należy stymulować wszelkie zaufanie i równocześnie też zwalczać wszelkąpodejrzliwość w sferze teorii lub praktyki. ANALIZA UWARUNKOWAŃ ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Dotychczasowe rozważania wskazują.2. bałwochwalczy stosunek do różnorodnych teorii czy doktryn — równie atrakcyjnych. 12. które opiera się na stosunkowo solidnych przesłankach. Można zatem powiedzieć. jak na to wskazują historyczne doświadczenia różnych społeczeństw czy też poszczególnych osób. Najlepsze wydaje się takie zaufanie. W związku z dotychczasowymi rozważaniami nasuwa się pytanie: dlaczego ludzie są skłonni stosunkowo łatwo darzyć kogoś lub coś zaufaniem albo też równie łatwo przejawiać podejrzenia. zarówno jednostkowych. że na manowce mogą być sprowadzone zarówno jednostki. respective podejrzliwości jest zatem problemem o dużym znaczeniu społecznym. Zaufanie zaufaniu nie jest więc równe pod względem jakości. jak i z bezzasadnej podejrzliwości wyniknęło wiele nieszczęść. jak i zbiorowych. ale także praktycznym. respective podejrzliwości jest określana przez ich uwarunkowania. Bezkrytyczny stosunek do rozmaitych szalbierzy i demagogów. jak i nawet duże grupy ludzi. jak i utopijnych — uleganie uniesieniom powodowanym przez psychozę zbiorową wszystko to rodzi klimat sprzyjający pochopnemu zaufaniu albo podejrzliwości. Najgorsze z kolei to takie. jeżeli nie wynika z chorobliwych postaw. Wynikająz tego niewątpliwie określone konsekwencje przy ich ocenie. emocjonalna postawa wobec różnych symboli.

ponieważ tylko w ten sposób mogą zachować drogie sobie mity. Przyjmujemy. iż są oszukiwani. przeanalizować i zweryfikować. że są one często rezultatem potrzeby „zachowania twarzy". gdy liczą na kogoś lub coś. aby warto było go upowszechniać. Nikła znajomość strzeżonych tajemnic produkcyjnych różnych towarów powoduje z kolei. że ulegamy też przeróżnym wymysłom reklamy. marzenia czy też pragnienia. Reaguj atak zarówno jednostkowo. Świat jest zbyt złożony.E. które darzymy zaufaniem. a spotyka ich zawód. jak i zbiorowo. I na tej podstawie dochodzono do wniosku. Jesteśmy ofiarami zarówno braku dostatecznej ilości danych. zachowując nawet zdroworozsądkowy krytycyzm oraz skłonność do refleksyjnego traktowania ludzi i rzeczy. . Tracą też wtedy zaufanie. Powoduje to. dla których chcą być oszukiwani. to nie znaczy wcale. jak i ich nadmiaru. że należy go oszukiwać.nawet uważana za bardziej męczącą i wyczerpującą niż praca fizyczna. zadziwiająca jest jego niechęć do myślenia" — zauważają trafnie J. Bowiem to. co wynika z konieczności. Unikanie odwoływania się do rozsądku daje ludziom swoisty komfort życia — jak to w przekonywający sposób wykazał Rupert Crawshay Williams4. aby uczulić ich na potrzebę zachowania postawy rozsądnego krytycyzmu we wszystkich fazach procesu badawczego. wiarołomstwem itp. że ludzie tak długo nie mają o to pretensji. że ulegamy różnym półprawdom lansowanym przez propagandę. szanowane. dopóki nie dotyczy to spraw lub osób szczególnie dla nich bliskich i ważnych. Oczywiście. udawania. konformizmu itp. z którymi stykamy się na co dzień i chociaż wiemy. Miller3. nie jesteśmy wcale w pełni zabezpieczeni przed kłamstwem. „arcana imperii" ograniczają dopływ danych i powodują. niczym dobrą monetę. a co jest przecież znacznie uboższe od świata ludzkich marzeń i pragnień. Być może właśnie z tego powodu zrodziła się już w starożytności myśl o tym. Wydaje się więc. a w drugim — możliwości weryfikacji naszych wniosków.. różne kłamstwa o charakterze konwencjonalnym od ludzi. Myślę. a tym samym nie pożądamy. Wydaje się ponadto. iż koszty tego komfortu są często zbyt duże. Kto wie czy owym powodem nie jest lęk przed tym wszystkim. co jest dla nich szczególnie drogie. Być może istnieje jakiś jeszcze nieznany nauce powód skłaniający ludzi do bezkrytycznych zachowań i do nader oszczędnego odwoływania się do intelektu. to najczęściej po prostu znosimy bez przyjemności. że ludzie dlatego właśnie są zarówno 202 bardziej bezkrytycznie pełni zaufania. to jednak byłoby nam przykro bez nich. co da się uzasadnić i rozumieć zmusiłoby go do rezygnacji z całego bogactwa jego marzeń i dążeń. Ale czy dzisiejsi ludzie chcąbyć również oszukiwani jak ongiś? Odpowiedź na to pytanie nie jest wcale prosta. Ukazanie wymienionych problemów badającym zjawiska społeczne wydaje mi się dlatego celowe. że jeśli nawet istnieją pewne konieczności. „Wobec dumy. co intelekt akceptuje. abyśmy mogli wszystko sami prześledzić. a stosunki międzyludzkie nazbyt skomplikowane. Istniejące z konieczności w sferze życia politycznego różne tzw. jak podejrzliwości. że w pierwszym przypadku brak nam odpowiednich przesłanek dla wysnucia poprawnych wniosków. zjawiskami. oszustwem. jaką człowieka napawa jego «rozum». że „świat chce być oszukiwany". Uważam wszakże. iż są one przez nich pożądane. Uznawanie przez człowieka tylko tego. Dollard i N.

jakie łączyły danych ludzi i powoduje określony kryzys w mikroskali społecznej. jaki ma wpływ zarówno na kształtowanie się klimatu zaufania i podejrzliwości jest język. a nie wypełnia podstawowych obowiązków. jak świadczą o tym dzieje filozofii. Jednym z podstawowych czynników.in. jak też ludzi nie pretendujących do tego miana. przynajmniej w krótkim czasie. Wiemy jednak też o tym. Trzeba zatem w takim lub podobnym przypadku uprawidłowić dane słowo. do wyrażania naszych myśli i uczuć. Zajmował się nim —jak wiadomo — Sokrates.. ale o takie posługiwanie się nimi. jakie z tytułu obywatelstwa na nim ciążą-— to albo kłamie. może również służyć do maskowania ich rzeczywistych myśli i uczuć. jest czynnikiem kształtującym zaufanie albo wywołującym podejrzenia. w stosunkach międzyludzkich. czyli nadać jemu sens. który służy m. ale przecież już wcześniej. które odpowiada ustalonym znaczeniom i pojęciom. trzeba i należy upatrywać jednej z istotnych dróg wiodących do przezwyciężenia podejrzliwości i równocześnie prowadzących do wzajemnego zaufania. że jest obywatelem — albo też „słowo obywatel" ma dla niego inne znaczenie. jakim się ludzie posługują. że język. jaki się z nim wiąże i jest ustalony przez tradycję.203 Utrata zaufania może zatem mieć charakter jednostkowy i zbiorowy. czyli rzeczowników. stając się konwencjonalnym bełkotem.n. ani praktyce. Uważam osobiście. skrywającym często ich mizerię intelektualną lub tzw. Dlatego właśnie w uprawidłowieniu słów każdego języka. ani też klimatowi zaufania i staje się jednym ze źródeł podejrzliwości w wąsko albo szeroko rozumianych stosunkach międzyludzkich. Natomiast utrata zaufania do powszechnie wyznawanych idei lub wartości w danym społeczeństwie i odpowiadających im instytucji. wyrafinowanym żargonem uczonych. bo na przełomie VI — V wieku p. to należy zastanowić się nad tym. jak dalece indywidualnych lub powszechnych dotyczy wartości. 204 Uprawidłowienie słów danego języka jest więc koniecznym warunkiem jego wiarygodności. że jest to problem intrygujący ludzi nie od dzisiaj. Jeżeli zatem język. które stanowią przecież istotny składnik każdego języka. w zależności od tego. Zauważmy. jaki niełatwo przezwyciężyć. co trzeba uczynić. Nie chodzi tu więc o konsubstancjalne rozumienie słów. pełnym podtekstów i uników Językiem dyplomatycznym". jakim posługujemy się. powoduje kryzys o znacznie poważniejszych rozmiarach i następstwach. lecz nawet zaproponował oryginalną koncepcję sanacji języka poprzez uprawidłowienie n a z w5. że taki język nie służy oczywiście ani teorii.e. jak też i w wielkich zbiorowościach ludzkich. Na czym polega ta koncepcja? Można ukazać ją najlepiej posługując się następującym przykładem: Jeżeli ktoś uważa się za obywatela danego państwa.„mową-trawą". jakim się ludzie porozumiewają. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy język maskujący rzeczywiste ludzkie myśli lub uczucia może stać się czynnikiem kształtującym klimat zaufania? Pytanie to odnosi się zarówno do języka ludzi uczonych. aby stał się właśnie językiem tworzącym klimat zaufania. Utrata zaufania do bliskiej osoby łączy się z naruszeniem wartości. . jakie kształtują się zarówno w małych. nie tylko podjął go Konfucjusz.

Biorąc powyższe pod uwagę można powiedzieć. jeżeli ktoś np. Jakie są tego przyczyny. pomiarem czy eksperymentem. czy też ewentualne . Korzystamy oczywiście z wielu różnych metod weryfikacji hipotez. biorąc pod uwagę: skuteczność. Nie wszystkie przedmioty są nam również dostępne. ale jest także uwarunkowane specyfiką dziedziny. c. inne bardzo 205 odległe. d. w ścisłym tego słowa znaczeniu. Nasze poznanie zależy od aktualnego stanu nauki dotyczącej tego. Nieprzerwany proces przeobrażeń obiektywnej rzeczywistości. której dane hipotezy dotyczą. Jedne znajdują się bezpośrednio w zasięgu naszej ręki i są dostępne zmysłom. np. że czynnikiem wspomagającym zaufanie jest dobór takich metod weryfikacji. Im bogatsza ludzka wiedza. . nie będzie znał dotychczasowych osiągnięć naukowych na temat badanego przedmiotu. oprócz tego. jakie będzie miał osobnik znający te zagadnienia. Nie wszędzie jednak możemy posłużyć się obserwacją bezpośrednią. że stosowaliśmy różne. które różnią się między sobą stopniem prawdopodobieństwa. Nasze sądy zależą zatem również od jakości narzędzi poznawczych. jak i intelektu poszczególnych ludzi. ustalony zgodnie z naukową metodą poznania dziś. które są o b i e k -tywnie optymalne dla hipotez danej dziedziny. praktyczny użytek. Na przykład odkrycie komórkowej budowy żywych organizmów stało się możliwe dopiero po wynalezieniu mikroskopu. które zawężająich możliwości poznawcze. są dostępne naszym zmysłom pośrednio za pomocą rozmaitych urządzeń przetwórczych. że nie każda z nich jest równie dobra. kto tę wiedzę spożytkuje w danym akcie poznawczym. „prawd". zdolność sprawdzenia. mamy na myśli zarówno ograniczenia w zakresie funkcjonowania zmysłów. może okazać się niewystarczający już j u t r o. jakie tworzymy sobie zarówno na codzienny. Inaczej mówiąc. Obok sprawnych zmysłów. jak też dla bardziej subtelnych potrzeb o charakterze poznawczym. Do obiektywnych zaliczamy: a. fale elektromagnetyczne — poprzez urządzenia radiowe. jak i subiektywne. Jakość naszego poznania zależy także od aktualnego rozwoju techniki.. co poznajemy. W wyniku weryfikacji hipotez dochodzimy do różnych tzw. co do swej jakości metody? Przyczyny tego — ogólnie biorąc — mogą być zarówno obiektywne. tym większe możliwości poznawcze każdego.Oprócz sanacji języka ważną rolę w kształtowaniu obiektywnych postaw zaufania spełniają metody weryfikacji hipotez. mając świadomość tego. Stąd każdy nasz sąd o dowolnym przedmiocie. to jego możliwości poznawcze będą mniejsze w porównaniu z tymi. b. wyrażany w znanym powiedzeniu Heraklita panta rei. jakie w nich tkwią. Kiedy mówimy o subiektywnych uwarunkowaniach. który sprawia. Korzystanie z różnych metod weryfikacyjnych nie zależy jednak tylko od naszych chęci lub upodobań.pułapki". że nic nie pozostaje w stanie niezmiennym. jakimi możemy posługiwać się na danym etapie rozwoju wiedzy i techniki. Podobnie człowiek źle widzący czy też nie umiejący patrzeć przez mikroskop będzie miał znacznie mniejsze możliwości wykorzystania tego narzędzia niż osoba dobrze widząca lub sprawnie posługująca się tym narzędziem.

E.York 1975. Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii. Belmont California 1975. Berlin — N. Doby J. Becker i H.. N..145-148.. Methoden der empirischen Sozialforschung. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Explanation in Social Science. „Ruch Filozoficzny" 1958.. Williams. I. A Study ofthe Motives Behind Irrational Thought. Babbie E.V. w: „Studia filozoficzne" 1979/8. Deutsch. poszerzone wydanie). t..101-121. s..). Exemplars of Social Research. The Stages of Social Research.J. Stuttgart 1973. XVIII. Hatt P. Brzeziński J. WYBRANA LITERATURA Adamski W. Analizy i próby technik badawczych w socjologii.. II.5960. Warszawa 1969. Methods in Social research.York—Toronto—London 1952. Sztumski.R. s..C. 4 Zob. Social Thought from Lorę to Science. s. Methode und Messung in der Soziologie. Duverger M. też rec.).J. 206 PRZYPISY 1 M.zasobu wiedzy i znajomości metod badań także takie właściwości. Babbie E.. Osobowość i psychoterapia... Paris 1964. Dollard i N.K. Sztumski.88 n. Frankfurt /M. Miinchen 1974. 5 Zob. {Wypisy). . einer Wissenschaft.. Meyer H. wyd.. s. London 1947.. Dyonizak R. Tripoldi T. Goode W. An Introduction to Social Research. Cicourel A..T.York 1961. The Comforts ofUnreason. nrl. Warszawa 1977. (II. Problemy metodologiczne socjologii.York 1969. Andreski S. jak dociekliwość. Caplovitz D. Fikcja a rzeczywistość. (Praca zbiór. Warszawa 1980. które określają jakość naszych sądów6. s. Zob. Kraków 1972.. Statystyka dla socjologów. Gostkowski Z. Miller. s. Fellin P.. 2 3 J.. Modę und Manipulation. Methodes des sciences sociales. Illinois 1969. Itasca. H. Warszawa 1968. New Ha-ven and London 1977..S. Brown R. Barnes. R. Vertrauen. Elementy metodologii badań psychologicznych. Wstąp do socjologii matematycznej. Blalock H.277. III. w: Studia Socjologiczne 1969. krytycyzm. z tej książki: J.. H. Missbrauch. Theory and Methods of Social Research. t. 1976.. MikulowskiPomorski J. N.121-123. O motywach irracjonalnego myślenia. Lutyński i.) 6 Zob. J.. Metoda „ dokumentów osobistych " w socjologii. Ein Mechanismus der Reduktion sozialer Komplexitdt.. Survey Research Methods.York 1983.York 1967.195-196. umiejętność poprawnego wnioskowania stanowią istotne subiektywne wyznaczniki. (praca zbiór. (Istnieje też polskojęzyczne wydanie wymienionej książki Beckera i Barnesa pi. s. Galtung J.wyd. E. pod red. Belmont California 1973. The Resolution ofConflict.. N. Atteslander P. London 1963.M. Coleman J. Constructive and Destructive Processe. The Practice of Social Research. Warszawa 1964. Luhmann. Oslo—N.R. N.

II. Introduction to Social Research.. Metodologia badań socjologicznych. Theory. London 1976. Werkzeug der Sozialforschung. pod red. London 1980.York 1955. wyd. Lutyński J. Mannheim 1985..B. pod red. Metodologia pedagogiki pracy. t.. Warszawa 1969. III. Metodologiczne zagadnienia humanistyki.. t. Michajłov C... Warszawa 1965. Hagedorn R. Wienl968. Umfragen in der Massengesellschaft.. Nachmias C..F.York 1965. Analyzing Social Settings. II 1968.. t. Nowak S. Empiriczeskoje socjologiczeskoje issledovanije.. Miinchen 1974. Techniąue. Hamond P. The Dynamics ofInterviewing. Krippendorf K. (pod red... Warszawa. Chicago 1954. pod red. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie. (praca zbiór. A Guide to Qualitative Observation and Analysis. Sztabiński P.. Hauptstromungen der Sozialwissenschaftlichen Forschung. N.. t. Research Methods in the Social Sciences. Gostkowski Z. Lofland J.H..York 1971. Cannel C.S. Warszawa 1970.L. Noelle E. N. wyd. London 1958. Methodes des sciences sociales. Belmont California 1971. Harder T. pod red. Pathways to Data.. Lazarsfeld P. and Cases. Warszawa 1978. Am Puls der Gesellschaft. Research Methods in Social Relations. Sianko A. (praca zbiór. Danilowicz P. zeszyt 4 1976. I 1966. Interviewing in Social Research. t. t. Phillips B. Essays on the Craft of Social Research. Hubner P. The Tools of Social Science. Warszawa 1975. 208 Kaufmann F. Z metodologi i metodyki socjologicznych badań terenowych. N. Cook S.York — London 1964.. Mayntz R. Strategy and Tactics. Lehr .F. (pod red. Deutsch M. Zur Methodik der empirischen Soziologie.. zeszyt 3 1974. Habenstein R. Warszawa 1980. Heidenreich K. N.. Warszawa — Łódź 1972.). III 1970.) Podręcznik ankietera. London 1958. Kahn R. V 1975. Metody badań socjologicznych. Grawitz M. Content Analysis. Stuttgart 1973. (praca zbiór. (praca zbiór. Paris 1972. Gostkowski Z.. Studia z metodologii nauk społecznych. Wybór tekstów. Sozialwissenschaftliche Methoden.. Moskwa 1975.W. Nachmias D.. Pawłowski T. Zasady prowadzenia wywiadów. IV 1972.).Wrocław.1-4. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.E. Lazarsfeld P.. Chicago 1970. Roth E.. Hyman H... Madge J. Methodology of Social Sciences. Jahoda M.. Nowak S...York — London 1967.F.. Frankfurt/M.. (praca zbiór.. Hamburg 1963. Nowacki T. pod red.).)..) Sociologists at Work.. An Introduction to Its Methodology. Holm K.).W.. Warszawa 1985. N. Nowak S. Gutjahr G. Podstawowe kategorie klasyfikacji w zakresie zmiennych metryczkowyeh.. Labovitz S.. Berlin —Wien 1973. Social Research.. Handbuch der empirischen Sozialforschung.. KBnig R-.

Sztompka P.).A. Miinchen — Wien — Oldenburg 1984.. Bydgoszcz 1994.F. Ethics. Podstawy pedagogiki pracy.. Odmiany czasu teraźniejszego.. The Assessment of Social Research. Tripodi J.. Chicago 1956. Warszawa 1971. 1971.— und Handbuch fur Forschung und Praxis.. Sociological Methodology 1980. Szaniawski K... Information Sources and Methods.W.i mikrosocjologii. Fads and Foibles in Modern Sociology andRelated Sciences. Erklaren und Verstehen. Meyer H. Szczepański L.. Sorokin P. pod red. Teoria i wyjaśnienia.. nr 3.. Steward D. Illinois 1969.L. Z metodologicznych problemów socjologii. Frankfurt /M.York. Politics.. N. London — New Delhi 1984. w: Studia Socjologiczne. Sjoberg G. Metody statystyczne w socjologii. Metodologia historii. Metoda biograficzna w socjologii. and Social Research. Simon J.J. s. 209 . Warszawa 1969. Secondary Research.. Metodologiczne problemy nauk ekonomicznych. Cambridge Mass. Granice eksperymentu w makro.H.45-66. 1969. Itasca.). Schuessler K. pod red.. pod red. 1974. Topolski J. Wiatrowski Z. pod red. Warszawa 1973.. Zurawicki S... Sulek A. Wright G. (praca zbiór. Warszawa 1968. v. Fellin P.. San Francisco — Washington — London 1979. 1972. Ziółkowski M.).). Warszawa 1968. (praca zbiór. Basic Research Methods in Social Science: the Art of Empirical Inwestigation. (praca zbiór. Warszawa —Poznań 1990. (praca zbiór. Włodarka J.