Mojej żonie — Bożenie Janusz Sztumski STĘP DO METOD I TECHNIK BADAŃ SPOŁECZNYCH Katowice 1995 Projekt okładki: Marek

Piwko ISBN 83-8583l-69-X Copyright © 1995 by „Śląsk", Sp. z o.o, Katowice Skład i łamanie: SOFT-REM „Śląsk",, Sp. z o.o, Katowice, ul. Korfantego 51 SPIS TREŚCI Od autora........................................................................................................................................ 9 Część pierwsza. ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.5.1. 1.5.2. 1.6. Metodologiczne problemy badań społecznych..............................................................13 Specyfika nauk społecznych...............................................................................................13 Przedmiot i cel badań społecznych.....................................................................................19 Filozoficzne podstawy badań społecznych..........................................................................22 Moralne aspekty badań społecznych...................................................................................28 Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających.................................28 Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej"...............................................29 Typy badań.........................................................................................................................31 Badania typu poznawczego................................................................................................33 Badania dla potrzeb praktyki..............................................................................................34 Proces badawczy.................................................................................................................36

1.6.1. 1.6.2. 1.7. 1.7.1. 1.7.2. 1.7.3. 1.7.4. 1.8. 1.8.1. 1.8.2. 1.8.3. 1.9. 1.9.1. 1.9.2. 1.9.3. 1.9.4. 1.10.

Strategia badań w naukach społecznych............................................................................36 Projektowanie procesu badawczego...................................................................................37 Problem badawczy..............................................................................................................38 Problem badawczy a problem społeczny............................................................................38 Postawy wobec problemów społecznych............................................................................43 Postawa naukowa wobec problemów społecznych............................................................46 Typy i formy problemów badawczych................................................................................47 Hipotezy..............................................................................................................................48 Co to jest hipoteza?............................................................................................................48 Typy hipotez.......................................................................................................................49 Tworzenie hipotez..............................................................................................................50 Wskaźniki zjawisk społecznych..........................................................................................51 Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych......................................51 Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych.............................................................................53 Właściwości wskaźników społecznych...............................................................................57 Funkcje spełniane przez wskaźniki.....................................................................................58 Metody badań.....................................................................................................................59

1.10.1. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych........................................................59 1.10.2. Pojęcie metody i jej związek z teorią..................................................................................60 1.10.3. Typologia metod.................................................................................................................64 1.10.4. Metody i techniki badań.....................................................................................................68 111. 5 1.11.1. Ukazanie problemu........................................................................................................... 69 1.11.2. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych . 70 1.11.3. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego ... 78 Rygoryzm i anarchizm metodologiczny..............................................................................69

Cześć druga. PROCES BADAWCZY 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.4. 4.5. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. Eksperyment w naukach społecznych.......................................................................... 85 Pojmowanie eksperymentów w badaniach społecznych................................................... 85 Rodzaje eksperymentów stosowanych w naukach społecznych....................................... 88 Eksperyment projektowany w terenie.............................................................................. 88 Eksperyment laboratoryjny............................................................................................... 90 Eksperyment ex—post—facto.......................................................................................... 91 Eksperyment projekcyjny................................................................................................. 92 Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne......................................................................... 93 Badania terenowe........................................................................................................... 96 Określenie badań terenowych.......................................................................................... 96 Typy badań terenowych.................................................................................................... 97 Przygotowanie badań terenowych.................................................................................... 97 Zachowanie badającego w badaniach terenowych...........................................................100 Badania całościowe i reprezentacyjne.........................................................................103 Określenie badań reprezentacyjnych i próbki reprezentacyjnej.......................................103 Wielkość próbki reprezentacyjnej....................................................................................104 Metody wyboru próbki reprezentacyjnej..........................................................................105 Wybór według przekonań badającego..............................................................................105 Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa........................................................107 Zastosowanie metody reprezentacyjnej............................................................................108 Kłopoty związane z doborem próbki reprezentacyjnej i jej zmianami.............................110 Obserwacja.....................................................................................................................112 Postrzeganie przypadkowe a obserwacjajako metoda badawcza....................................112 Rodzaje obserwacji...........................................................................................................115 Obserwacja bezpośrednia i pośrednia..............................................................................115 Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana..................................................................116

.......................................................................3.................. 6..........5.......1...................................1.......... 7......... Uwagi na temat przydatności badań ankietowych................141 ...................................121 Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany......... 127 Badania ankietowe........141 Dokumenty zebrane w sposób systematyczny..................120 Określenie wywiadu jako metody badań................................................. 6...................................................2...............134 7... Wygląd zewnętrzny ankiety.............1...............................................130 Charakterystyka badań ankietowych............ Struktura ankiety.............3.........................................................134 Zasady opracowania ankiety...................................... 6 6............ 5................................................. 7.....................................................1......... 7....1...............................3.. 140 Typy dokumentów pisemnych i zasady ich wykorzystywania..................2....... 6........ 8..2.............. 6............................ 6........3......................... 137 7............2............................................... 140 Pojęcie dokumentu w badaniach faktów społecznych...................2...2.....4......................................130 Typy ankiet stosowanych w badaniach społecznych......................................................................................................................................116 Zalety obserwacji i trudności związane ze stosowaniem tej metody badań...............................................1........3....3..................1.................123 Wywiad panelowy...................121 Wywiad jawny i ukryty..................................................1..................... Forma i treść ankiety........2.................120 Typy wywiadu...... Obserwacja jawna i ukryta........3.......... 6...122 Wywiady indywidualne i zbiorowe.....3.................................................................................120 Wywiady ustne i pisemne..................1.............2...135 7....................2...........124 Środki pomocnicze stosowane przy wywiadach........................... 6.............................................137 Badania oparte na dokumentach.........................2... 8...............................123 Warunki określające poprawne przeprowadzenie wywiadu...116 Próba systematyzacji.5................................................................................................................. 7..2.............................................................3.........................1.........3..............................2.................................................. 6........................ 5......... 8...... 6..........117 Wywiad.........................................................2...... 8...........3.. 132 Wymogi metodologiczne badań ankietowych.134 7...........4..2...............4.............................................................. 7.................................................

.............................................148 Ilościowe analizy socjogramu.......... Klasyfikacja.....5............................................ 156 10............3............... 198 Analiza uwarunkowań zaufania i podejrzliwości...............................................................................................1..............................1........ 12.... 11....156 Przygotowanie danych do analizy ilościowej ijakościowej.........................................4............. 12......................................................167 Analiza jakościowa....................158 10..............186 Typy wyjaśnień faktów społecznych....................................201 Wybrana literatura................ podobnie jak dwa poprzednie wydania z lat 1976 i 1979..................................................................................................................... 11.............................................156 10.............................................................................1.....1..............2.............................................. 190 Metodologiczne aspekty zaufania i podejrzliwości...................................1..............157 10....... Zapotrzebowanie na tego rodzaju wprowadzenie w złożoną ................................................................................. Kategoryzacja...........3...2............................ 8.........................................................................152 Opracowanie zebranych materiałów badawczych................... 9.8.........160 10.................................................................................................................................................. (Warszawa 1984).......................... 10...................... 198 Podstawy zaufania i podejrzliwości........ 182 Określenie problemu.............. Dokumenty okolicznościowe................... 10...2...........................: „Wstęp do metod i technik badań społecznych"..............1.................................. Selekcja.148 Założenia socjometrii i jej zastosowanie.........................................208 7 OD AUTORA Trzecie wydanie książki pt........2............. 9................................1..................... 10.180 Wyjaśnianie zjawisk społecznych.............................................:....................... Weryfikacja.....................................................3.......2............................... Analiza ilościowa.................3........................158 10........ która ukazała się nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego już przed laty zniknęła z rynku księgarskiego.................................................... Skalowanie................176 Sprawozdanie z badań...... 12......................................................................145 Socjometria........................................................1.....................143 Problem wiarygodności danych zawartych w dokumentach..........................2.................................................... 11.............................182 Rozwój poglądów na temat naukowego wyjaśniania. 10............... 9.... 11.................1.2.....4.............1... opublikowane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego................

którzy acz nie mająprogramowych zajęć z wymienionego przedmiotu. Weber. Sorokin czy M. Wskazuję także na istniejącą literaturę obcojęzyczną. np. St. Znaniecki. jakie wymieniam w „Literaturze uzupełniającej". Mam świadomość tego. 9 Książka ta składa się z dwóch części. aby ułatwić im poruszanie się wśród złożonych problemów metodologicznych. czy „wprowadzenie" w określoną problematykę. prezentując problemy metodologiczne badań społecznych i wskazując na istniejącą literaturę przedmiotu. W. Jest to jednak przecież tylko „wstęp". ale także w licznych czasopismach fachowych. poświęcone wyjaśnianiu zjawisk społecznych oraz metodologicznym aspektom zaufania i podejrzliwości. Swoistym zakończeniem tej części są ostatnie dwa fragmenty. Czy i o ile moje zamierzenia zostały zrealizowane? Odpowiedź na te pytania należy do Czytelnika. niemniej trudno osiągalnych. krytycyzmem i oczywiście znajomością stosowanych metod. dodajmy nie zawsze łatwo dostępnych. przypominając poglądy głoszone na ten temat przez tak wybitnych przedstawicieli nauk społecznych.problematykę metodologii badań społecznych zachęciło mnie do dalszych prac nad kolejnym wydaniem wymienionej publikacji. jak np. w związku z przygotowaniami pracy dyplomowej i potrzebą zbierania przeróżnych danych. W polskojęzycznej literaturze nie brak oczywiście publikacji. Chałasiński. . uczulić Czytelnika na złożoność i specyfikę metod i technik badań tej dziedziny. P. Ossowski. co i w jakim stopniu możemy właśnie poprzez badania wyjaśnić w naukach społecznych. Toteż w mojej książce. Dlatego jednym z jego celów jest także wskazanie pełniejszych opracowań z tego zakresu. w jakich występują refleksje metodologiczne. W pierwszej — ogólnej chcę m. a nie podręcznik metod i technik badań. wskazując zarówno na ich zalety. Natomiast w części drugiej omawiam bardziej szczegółowo stosowane sposoby badania rzeczywistości społecznej. Chcę także przestrzec Czytelnika przed naiwną wiarą w możliwość osiągnięcia cudów poznawczych poprzez bezkrytyczne stosowanie do badań rzeczywistości społecznej metod zaczerpniętych z innych nauk niż nauki społeczne. FI. Brak natomiast publikacji uogólniających dotychczasowe refleksje na ten temat i stanowiących swoisty przewodnik po tej problematyce. J. a równocześnie wskazać na konieczność postawy nacechowanej dużą rzetelnościąbadawcząi otwartościąna osiągnięcia metodologii. starałem się również przybliżyć ją przynajmniej w pewnym stopniu Czytelnikowi. Książka ta jest napisana przede wszystkim dla studentów tych kierunków studiów.in. że nie wszystko o czym można pod tym tytułem napisać zostało przeze mnie w pełni przedstawione. W drugim — z kolei — podejmuję krytyczną refleksję o charakterze ogólnometodologicznym. jak i wady. W pierwszym z nich staram się ukazać. Ale — korzystając z doświadczeń związanych z wcześniejszymi wydaniami — starałem się uwzględnić także jego przydatność dla tych studentów. których programy przewidują taki przedmiot. Dilthey. a nawet zarysowane skrótowo. uwzględniając nowsze pozycje. Są one jednak rozsiane nie tylko w różnych książkach. Obecne wydanie jest zmodyfikowanąi poszerzoną wersjąlll-go wydania. uwzględniającą także nowszą literaturę przedmiotu. to jednak są zmuszeni do korzystania z metod i technik badań społecznych. jak metody i techniki badań społecznych. zarówno o charakterze ogólniejszym —jak też odnoszących się do badań w poszczególnych naukach społecznych.

13 Stanisław Ossowski — podejmując tego rodzaju refleksje — stwierdził trafnie. a także dzięki możliwościom ich wykorzystania w przeobrażaniach świata. podejmowane w tym zakresie próby nastręczają wiele problemów. Nic więc dziwnego.in. współtworzących to. że w interesującym nas przypadku trzeba rozpatrzyć następujące zagadnienia: „.. że wiedza o rzeczywistości społecznej jest raczej nikła.1. Oczywiście. 1. (4) konflikt pomiędzy ograniczeniem się do metod standaryzowanych a miarodajnością wskaźników i subtelnością praktyki. Pomimo jednak teoretycznej zasadności koncepcji wykorzystania metod nauk przyrodniczych do badań zjawisk społecznych. wzrasta ich zainteresowanie osiągnięciami poznawczymi i praktycznymi nauk zajmujących się środowiskiem społecznym. METODOLOGICZNE PROBLEMY BADAŃ SPOŁECZNYCH SPECYFIKA NAUK SPOŁECZNYCH Pod wpływem osiągnięć poznawczych nauk przyrodniczych. m. że coraz bardziej pojawiała się konieczność krytycznej refleksji nad możliwościami adaptacji metod badawczych nauk przyrodniczych do potrzeb badań rzeczywistości społecznej. poprzez podejmowanie prób zmierzających do wykorzystania doświadczeń metodologicznych nauk przyrodniczych.(1) z dawna obserwowany wpływ rezultatów badań na rzeczywistość. (2) bezpośredni wpływ samych czynności badawczych na badaną rzeczywistość. ponieważ są one zbieżne z wysuwanym przez metodologów postulatem jedności nauki oraz wynikającym z niego postulatem jedności założeń metodologicznych. Okazało się. nie ograniczone wyznacznikami historycznymi.. Wszelkie bezkrytyczne przenoszenia owych metod do badań zjawisk społecznych nie dawały wcale spodziewanych efektów poznawczych i kończyły się co najwyżej próbąjakiego udziwnienia nauk społecznych. że ich życie określa nie tylko środowisko naturalne. I wówczas ujawnia się słabość wspomnianych nauk. Janusz Sztumski Część pierwsza ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. ale również i środowisko społeczne. zaznaczyły się dążenia zmierzające do użycia metod badawczych stosowanych dotąd we wspomnianych naukach również do badań zjawisk społecznych w całym ich bogactwie i złożoności. a zwłaszcza socjologią. do której wnioski z badań mają się odnosić. (5) udział doświadczenia wewnętrznego w praktyce badawczej"1. . (3) konflikt pomiędzy postulatem systematyczności badań i postulatem ubiegania się o wnioski ogólne. Bowiem w miarę upowszechniania się wśród ludzi przekonania o tym.Katowice. mało precyzyjna i nie odpowiada wzrastającym potrzebom poznawczym i praktycznym. co skrótowo jest nazywane rzeczywistością społeczną. poszukiwania wsparcia dla nauk społecznych w innych naukach jest w pełni zasadne. luty 1995 r. Skłania to jednak również do intensyfikacji poszukiwań skutecznych sposobów przezwyciężenia istniejących słabości.

ale również badanych.. Jednakże żadne z tych odkryć czy też inne odkrycia dokonane w naukach przyrodniczych nie kształtuje przecież przez sam fakt swego zaistnienia przyrody czy poszczególnych jej zjawisk dopóki nie zostanie do tego celu wykorzystane przez człowieka. przez Karola Marksa zagrożenia kapitalizmu. Jeżeli natomiast podobny błąd popełni socjolog. jeśli przenikną do ich świadomości. że „. 3. jakimi byli wcześniej. Bowiem rezultaty badań albo oparte na nich przewidywania kształtują nie tylko zachowanie badających. A dalej wskazywał.in. które z czasem doprowadziły m. występuje niebezpieczeństwo polegające na tym. Chemik. o których być może nigdy by nie myśleli.. a w dalszej konsekwencji do określonych zmian społecznopolitycznych. to na ogół nie może swoich badań powtórzyć w tym samym środowisku społecznym. ponieważ badani nie sąjuż tymi samymi ludźmi. opiniami.Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym zagadnieniom. Ale ze względu na powtarzalność zjawisk przyrodniczych niebezpieczeństwo to nie jest tak poważne w sferze badań przyrodnika. Ukazane np. gdy podejmujemy badania zjawisk należących do sfery zainteresowań wspomnianych nauk. 2. spowodowały z ich strony działania obronne. gdy zostały potwierdzone także przez innych badaczy i przeniknęły do świadomości kapitalistów. a więc zarówno przyrodniczych. fizyk czy biolog. że wyniki wszelkich badań naukowych. że „najostrzej wszakże różnica pomiędzy przyrodnikiem a badaczem . Słusznie jednak wskazywał Ossowski.. jakie spowodowała np. czyli będą użyte do celowego działania. to mogą z reguły powtórzyć swoje doświadczenia na tym samym przedmiocie lub na identycznym. socjologa lub psychologa. przed uczestnictwem w badaniach. do prze14 obrażenia się „poddanych" w „obywateli". Niewątpliwie osiągnięcia nauk przyrodniczych i wiedza o nich mają także wpływ na sytuację społeczną. ponieważ każde z nich wskazuje na specyfikę nauk społecznych. Natomiast już sam fakt opublikowania teorii dotyczących problemów społecznych może spowodować określone zmiany w tych społeczeństwach. Otóż pod wpływem badań nasunęły im się problemy. „teoria umowy społecznej". na terenie nauk społecznych wyniki badań mogą powodować zmiany nie mające analogii w sferze nauk przyrodniczych. Pouczającym przykładem są skutki. a tym samym stały się jednym z czynników zapobiegających katastrofie tego ustroju2. jak i społecznych. jeżeli popełnią jakieś uchybienie metodologiczne. 1. jak w badaniach np. czy też nad swoimi poglądami. Otóż pod jej wpływem zaczynają dokonywać się w świadomości ludzi określone procesy przewartościowań. Wiadomo. tzn. jeśli zostaną zastosowane w praktyce. że proces badawczy niszczy normalne warunki istnienia przedmiotu badań.. jak i społecznych. mogą zmieniać daną rzeczywistość. postawami dotyczącymi określonych spraw i nie widzieliby powodów do ich ewentualnej zmiany. Zarówno w sferze nauk przyrodniczych. Tytułem przykładu przypomnijmy o wpływie heliocentrycznej teorii Kopernika czy też o odkryciach fizyki jądrowej w naszych czasach na świadomość i postawy ludzkie. którą trzeba i należy brać pod uwagę wtedy. gdzie dane teorie będą znane. „Analogia pomiędzy socjologią empiryczną a naukami przyrodniczymi zawodzi także w sprawie zasięgu wniosków indukcyjnych opartych na systematycznych badaniach" — zauważył nie bez racji Ossowski3. w społeczeństwie francuskim przed rewolucją w XVIII wieku tzw.". na tym samym zbiorze ludzi. a tym samym nie zastanawialiby się nad nimi.

Stwierdzenia przedstawiciela nauk społecznych. ale równocześnie upraszcza też badaną rzeczywistość. Ustalone właściwości żelaza lub innego metalu będą sprawdzały się w każdym miejscu i czasie. „Mamy więc prawo sądzić — pisał Ossowski — że eksperymenty Galileusza. jak np. Natomiast ze zjawiskami społecznymi sprawa się przedstawia inaczej: uwarunkowanie kulturowe odbiera neutralność współczynnikom czasowo-przestrzennym. Dlatego też jednogłośność nie oznacza wcale jednomyślności. o której wcześniej była mowa. aby w badaniach empirycznych osiągnąć reprezentatywność próbki badanej populacji i taką normalizację danych. Z powyższych dążeń wynikają szczegółowe dyrektywy dla konkretnych metod stosowanych w empirycznej socjologii. a w tej mierze socjologa lub psychologa są zatem ważne hic et nunc i wszelkie próby ich uogólnień mogą opierać się jedynie na rachunku prawdopodobieństwa.zjawisk społecznych przy budowaniu indukcyjnych uogólnień objawia się w ich stosunku do materiałów z przeszłości". Jak trudno sformułować metodologicznie poprawne pytania w ankiecie i jak liczne pułapki czyhają na badających przy interpretacji zebranych odpowiedzi ukazują socjologowie. 15 4. Natomiast znane nam właściwości psycho-socjo-demograficzne badanej zbiorowości. co łączy się jednak z odejściem od standardowych metod7. gdy zastosujemy zróżnicowane techniki badawcze. np. Możliwość względnie swobodnego kształtowania warunków. co da się sprowadzić do przyjętych standardów. Każda z osób odpowiadających „tak" albo „nie" może przecież kierować się zupełnie różnymi motywami. którzy zajmują się problemami metodologicznymi6. w badaniach ankietowych dąży się do standaryzacji pytań. W naukach społecznych możliwości standaryzacji są nader ograniczone specyfiką tych nauk. . nie będą wcale identyczne w każdym miejscu i czasie. gdzie dany metal występuje. np. jednakowe odpowiedzi na to samo pytanie nie wskazują bynajmniej na identyczne postawy czy opinie respondentów. redukującego do minimum wpływ osoby badacza na osiągane wyniki5. w jakich przeprowadza się doświadczenie przyrodnicze nie powodujątak poważnych ograniczeń sytuacyjnych. ponieważ pozwala na uchwycenie tylko tego. Ewentualne różnice w opiniach i postawach można ujawnić dopiero wówczas. ale —jak zauważył Ossowski — pociąga za sobą inne jeszcze skutki nieznane naukom przyrodniczym". norm itp. aby nadawały się one do opracowań statystycznych oraz do maksymalnej depersonifikacji procesu badawczego. to np. uwzględniające właściwości poszczególnych respondentów. studentów jakiegoś typu szkoły wyższej. Bowiem o ile równe słupki rtęci w jednakowych termometrach są niewątpliwymi wskaźnikami identycznych temperatur. Unikanie tzw. „pytań otwartych" w ankietach i zastępowanie ich „pytaniami zamkniętymi" w celu osiągnięcia standaryzacji nie daje badającemu wcale takich samych możliwości. uhistorycznia materiały. fizykowi stosowanie identycznych narzędzi pomiaru dla określenia danych parametrów. Standaryzacja usprawnia niewątpliwie opracowanie odpowiedzi. „Ograniczenie się w badaniach socjologicznych do ścisłych standaryzowanych metod wedle wzoru nauk przyrodniczych nie tylko eliminuje materiały z przeszłości. z dążeniem do tego. gdyby je przeprowadzono w czasach faraonów lub w czasach paleolitu. Newtona czy Einsteina nie wypadłyby inaczej. W socjologii standaryzacja wiąże się np. redukując przez to samo ogólność wniosków indukcyjnych"4. jakie występują w badaniach eksperymentalnych prowadzonych w naukach społecznych.

ale wszelkie działania w tym zakresie powinny uwzględniać zarówno to. aby człowiek badający zjawiska społeczne —jako istota społeczna — mógł je badać z takim samym obiektywizmem. Postulowana przez metodologów jedność nauki i jego założeń metodologicznych nie wyklucza wcale odrębności poszczególnych nauk. a więc np. a tym samym daje jemu lepsze szanse na poznanie badanych zjawisk. Otóż nauki społeczne — podobnie jak wszystkie inne — są: 17 . Dilthey i Husserl. Wczuwanie się np. Uwzględniając swoistość nauk społecznych. a nawyki konsumpcyjne nie pozwalają zmienić dotychczasowego stylu życia lub w sytuację np. Socjolog. co wspólne wszystkim naukom. można wskazać na te cechy wspólne. pozwalającąna wyodrębnienie tychże nauk spośród innych.in. to nie mamy oczywiście zamiaru przekonywania o tym. Kiedy mówimy o roli doświadczenia wewnętrznego w poznaniu zjawisk społecznych. jak też i odrębność nauk społecznych. jaka stanowi właśnie owądif-ferentia specifica. które bada. ale co więcej. w spinozjańskim lub bergsonowskim rozumieniu. jak np. Wadliwość tego rodzaju poglądów została już dawno wykazana przez takich uczonych. do jakiego doszli ongiś m. że zostały one do końca przezwyciężone i nie mają dzisiaj swoich zwolenników. ponieważ to właś16 nie wczuwanie się pozwala jemu o wiele lepiej czy głębiej zrozumieć dane zjawisko. członka oddziału wojskowego zagrożonego przez wroga8. według którego wzrostowi dochodu narodowego towarzyszy wzrost konsumpcji. co nie znaczy wcale. wolniejszy od wzrostu dochodu lub ukazane przez Simmela prawo socjologiczne. że poznanie intuicyjne. Otóż znane twierdzenie Keynesa. Również ukazywanie odrębności nauk społecznych nie powinny skłaniać do wniosku. istniejące opinie i odpowiadające im postawy. jest wyższe od innych sposobów poznawania9. z nauk przyrodniczych do nauk społecznych. że zjawiska świata duchowego i społecznego nie mogą być badane takimi samymi metodami jak przyroda i dlatego postulowali rozumowe „wczuwanie się" w przedmiot poznania i jego intuicyjne zgłębianie10. jeżeli wczuwamy się w sytuację ludzi. że zagrożenie zewnętrzne wzmaga zwartość grupy — są lepiej zrozumiałe. wpływ ten nie zawsze jest negatywny. jakie występują we wszystkich naukach. Istnieje także możliwość przenoszenia metod badawczych z jednych nauk do drugich. Alfred Vierkandt i Karl Mannheim. Chodzi jedynie o ukazanie wpływu i znaczenia czynnika subiektywnego w badaniach społecznych. którzy twierdzili. historyk czy ekonomista wczuwa się po prostu volens nolens w sytuację i stosunki społeczne. Max Weber. czyli wpływu doświadczeń życiowych danego badacza i jego intelektu na poznawanie rzeczywistości społecznej. z jakim bada np. W naukach społecznych — w przeciwieństwie do nauk przyrodniczych — wpływ doświadczenia wewnętrznego badacza jest nie tylko trudny do wyeliminowania. Trudno wyobrazić sobie. socjologa w sytuacje społeczne badanych ludzi pozwala zrozumieć ich sposób myślenia. zjawiska przyrody. Jaką rolę odgrywa doświadczenie wewnętrzne w zrozumieniu mechanizmów zależności wykrytych w sferze zjawisk społecznych ukazująnastępujące przykłady.5. których dochody wzrosły.

opisów. zgodnie ze swoją specyfiką. ponieważ nauka ta stwarza najszersze podstawy do penetracji rzeczywistości społecznej. w jakiej wymieniono powyższe cechy nie świadczy o stopniu ich ważności. Bowiem wszystkie wespół potwierdzają autentyczność nauk społecznych. f) otwarte i dopuszczające zmiany — tzn. faktami itp. jak i w sposób empiryczny. poprzez logiczną krytykę. które nie są zależne wyłącznie od doznań. tzn. nauki społeczne różnią się jednak od pozostałych specyficznym charakterem przedmiotu swoich badań. wewnętrzną spójność. c) generalizujące — bowiem zmierzają do ustalenia ogólniejszych zasad i praw rządzących badanymi zjawiskami. który jest określony w swoim istnieniu i rozwoju świadomością istot ludzkich. . poprzez przedmiotową i społeczną praktykę. konstatacji w kategoriach. które mogą być uzupełniane nowymi i modyfikowane na skutek rozwoju danej nauki. są w sposób konieczny wyznaczone przez ogół kształtujących je warunków. z ich sprawdzalnością. b) deterministyczne — ponieważ zakładając. jakie badają. iż starają się badać go w sposób wolny od uprzedzeń. że traktują przedmiot swoich badań jako byt istniejący niezależnie od poznającego przedmiotu. Rozważania dotyczące przedmiotu badań zawężam do socjologii. czyli mówiąc bardziej skrótowo — tzw. jak też z uwagi na dążność do racjonalnego przedstawiania badanych faktów. Zauważmy. z których każda dąży do rozpoznania poszczególnych jej fragmentów. że pomimo pewnych zbieżności i podobieństw o charakterze metodologicznym z innymi naukami. przeczuć. a stosowane w niej metody i techniki badawcze — podobnie jak też jej kategoria i prawa — są stosowane w pozostałych naukach społecznych. zjawiskami i procesami społecznymi. przeróżnymi strukturami.a) obiektywne — nie tylko w tym znaczeniu. ekonomia polityczna i in. historia. e) logiczne — zarówno ze względu na swoją strukturę. czy myśli jakiegoś podmiotu. socjologia. nie stanowią one zamkniętych zbiorów twierdzeń. PRZEDMIOT I CEL BADAŃ SPOŁECZNYCH Rozmaitymi tworami życia zbiorowego ludzi. lecz są dostępne każdemu poznającemu człowiekowi. g) s p r a w d z a 1 n e są też ich wyniki i metody zarówno na drodze teoretycznej. tzn. czyli w sposób wolny od irracjonalnych koncepcji. Kolejność. jak i jakościowym. że wszelkie zdarzenia i zjawiska. etnologia. czyli sine irra et studio. nie są więc zbiorami dogmatów. 18 1. lecz twierdzeń.. uczuć. zdarzeniami na podstawie uogólniania swoich efektów poznawczych.2. rzeczywistością społeczną — zajmuje się wiele nauk. d) intersubiektywne — dążąc do ujęć swoich ustaleń. ustalonych raz na zawsze zarówno pod względem ilościowym. Niewątpliwie problematyka metod i technik badawczych stosowanych w interesujących nas naukach łączy się przede wszystkim z właściwościami wymienionymi na końcu. ale również dlatego. np. a tym samym podlegają określonym prawidłowościom. tzn. prawidłowości itp.

że praktycznie możliwa jest styczność . ktoś jest blondynem. bowiem wykształ19 cenie. w przeciwieństwie do zbiorów logicznych. Natomiast zbiory utworzone przez postronnego obserwatora jakiejś licznej grupy ludzi. klasy i warstwy społeczne. co składa się na rzeczywistość społeczną. które badający zastaje w istniejących zbiorowościach. czyli zostały ukształtowane w procesie współżycia ludzi ze sobą w obrębie danej zbiorowości. co z socjologicznego punktu widzenia składa się na tą rzeczywistość społeczną. przesądy.Przechodząc do charakterystyki przedmiotu badań socjologii trzeba już na początku wskazać. kliki. tzn. grupy koleżeńskie. dla potrzeb marketingu itp. Tego rodzaju zbiory mogą być niekiedy przydatne dla celów praktycznych. że przedmiotem tych badań jest wszystko to. Przykładowo zalicza się do tego typu tworów społecznych: grupy. np. dużym zainteresowaniem nie tylko socjologów cieszą się przeróżne małe grupy społeczne. do których zaliczamy np. Zbiorowisko społeczne tworzy zbiór ludzi przebywających mniej lub więcej stale w pewnych określonych ramach przestrzennych w takim skupieniu. które powstały w praktyce życia społecznego. Nie posiadają one jednak walorów zbiorów społecznych. Bez przesady można powiedzieć. pozwalających w konsekwentny sposób podzielić daną grupę na pewną ilość mniejszych grup. rudym czy łysym nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji społecznych. jak np. Są to zatem zbiory. jakie sam tworzy dla określonych potrzeb na podstawie dowolnej cechy wspólnej. występują jakieś wzajemne oddziaływania. Zbiorowościami społecznymi nazywamy wszystkie takie zbiory ludzi. zarówno materialne (np. kolektywy itp. Zbiorami społecznymi nazywamy takie twory. w których pomiędzy tworzącymi je osobnikami. Zbiory np. brunetem. jak również idealne. jakimi kierują się oni na co dzień. idee. wynikające z faktu ich przynależności do danego zbioru. jakie możemy wyróżnić wśród załóg wielu zakładów pracy. barwy włosów lub rodzaju nakrycia głowy itp. postawy i zachowania ludzi oraz wartości. który na podstawie dowolnej cechy. że jest on bardzo złożony. a. Obejmuje bowiem rozmaite twory życia społecznego. że np. różnego rodzaju publiczności itp. są przykładem zbiorów logicznych. wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych pracowników. czyli z przynależnością do nich nie łączą się żadne obowiązki lub uprawnienia społeczne. występującej u interesujących go ludzi. na którym opiera się wymienione wyróżnienie jest cechą ukształtowaną w życiu społecznym i odpowiednio wartościowaną społecznie. Do najbardziej typowych zbiorów społecznych zaliczamy zbiorowiska społeczne i kategorie społeczne. ponieważ w nich właśnie kształtują się opinie. To. Do najistotniejszych jej składników zaliczamy: a) zbiorowości i zbiory społeczne. W ostatnich latach np. różne zbiorowości społeczne). Spróbujmy przyjrzeć się bliżej temu. b) instytucje społeczne oraz c) procesy i zjawiska społeczne. czy też wierzenia ludzi. cech przypadkowych. rodzina. są przykładem zbiorów społecznych. np.

Procesami społecznymi nazywamy rozmaite. małżeństwo. jako „głowy rodziny". Z przynależności do każdej z kategorii społecznych wynikają określone zwyczajowo i prawnie obowiązki i uprawnienia. wzajemnie warunkujące się przeobrażenia w różnych tworach społecznych lub w życiu danego społeczeństwa. faktów społecznych. wieku. (czyli „funkcje") i uprawnienia. kapitana statku—jako „pierwszego po Bogu" itp. różne agendy państwowe. którym określa się proces upowszechnienia się i utrwalania jakiegoś sposobu postępowania. rola męża i ojca. c. przebiegające regularnie po sobie. Spotykamy się z wieloma zbiorowiskami społecznymi. postawy i . Kategorią społeczną nazywa się z kolei zbiór ludzi wydzielony w praktyce życia społecznego w obrębie różnych struktur społecznych ze względu na określone cechy fizyczne lub inne. w jednym z wyróżnionych znaczeń. spółdzielcze. 4) poszczególne osoby fizyczne. spośród których wskażemy następujące: 20 1) zorganizowane twory społeczne. powołane do realizacji określonych funkcji powszechnie użytecznych. Z terminem „instytucja" łączy się pochodny — mianowicie — „instytucjonalizacja". Zjawiskami społecznymi nazywamy z kolei wszelkie uzewnętrznione i masowe wytwory współżycia oraz wzajemnego oddziaływania na siebie ludzi. pokrewieństwa. jak np. kręgu kulturowego oraz stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego danego zbiorowiska.wykształcenia i zawodu. „p. np. „wielebny" itd. stanu cywilnego. wspólnota religijna itp. które stają się ucieleśnieniem urzędów. stowarzyszenia itp. 2) względnie ustabilizowane i prawnie określone formy społecznego współżycia. samorządowe. które są zróżnicowane w poszczególnych grupach społecznych i które ulegająprzeobrażeniom wraz z rozwojem społecznym. Stąd wielość znaczeń tego terminu. ale są utożsamiani z zajmowanym stanowiskiem. zachowania itp. ruchliwość społeczna. że łączy się z nimi określone obowiązki. jak np. (czyli „pozycje społeczne")11. fundacje. dla danego regionu geograficznego. jakich naruszenie spotyka się ze społeczną dezaprobatą.bezpośrednia osób tego zbioru ze sobą. „Zbiorowisko miejscowości X" jest określeniem oznaczającym po prostu wszystkich ludzi zamieszkujących stale lub okresowo na terenie danej miejscowości. jak też kulturowo-antropologicznych. np. Zet".Iksiński" czy „p. urzędem lub godnością czyli jawią się w świadomości innych jako np. 3) zasady i normy społeczne regulujące zachowanie i współżycie ludzi. 5) także role społeczne mogą stać się swoistymi instytucjami. Do najbardziej powszechnych kategorii społecznych zalicza się kategorie: płci. b. stających się z czasem instytucjami. wydają się ludziom na tyle ważne. rodzina. „prezes". Termin „instytucja społeczna" nie jest jednoznaczny. np. godności lub funkcji społecznych i w świadomości ludzi danych społeczności występują nie jako konkretne osoby. opinie. które różnią się zarówno wielkością jak też innymi cechami charakterystycznymi np. Posługujemy się nim zarówno dla oznaczenia przeróżnych tworów prawnych lub organizacyjnych. które same przez się lub przez swój rzeczywisty czy domniemany związek strukturalny lub funkcjonalny z innymi cechami. „szef.

3. jak i praktycznych. dotyczy kwestii ontologicznych. Wielu badaczy zjawisk społecznych jest skłonnych mniemać. że rozwój teoretycznych i praktycznych możliwości socjologii jest również istotny dla innych nauk społecznych. zachodzące w nim procesy. społeczeństwo. które opierają się na badaniach empirycznych. materialne i niematerialne twory życia zbiorowego ludzi. Podobnie jak we wszystkich naukach. jakie z nich wynikają. Zauważmy też. 4) uzyskanie wiadomości o nieznanych dotąd. co umożliwia właśnie stymulowanie procesów społecznych. a tym samym i do poszerzenia zarówno poznawczych. jakaś grupa społeczna itp. jak też do tego. dotyczących tego. Biorąc powyższe pod uwagę zasadną jest teza. Powyższe mniemanie nie jest jednak zasadne. tzn. celem podejmowanych badań jest — najogólniej biorąc — naukowe poznanie badanej rzeczywistości. co chcemy badać — podobnie też to —jak chcemy realizować nasze zamierzenia badawcze. ukazując możliwości jej kształtowania. a ponadto mogą ich niepotrzebnie wikłać w mniej lub bardziej jałowe spory filozoficzne.zachowania ludzi. Poprzez badania empiryczne w socjologii zmierza się więc zarówno do rozwijania teorii. zainteresowania itp. moda. wiąże się z potrzebą świadomego lub milczącego przyjęcia określonych podstaw filozoficznych. dostarczając wspominanym naukom podstawowej wiedzy o prawidłowościach istnienia i przeobrażeń rzeczywistości społecznej. czym jest dla nas wybrany przedmiot badań oraz jakie są uwarunkowania jego poznania. Jednakże dla współczesnych nauk społecznych nie jest to wcale cel jedyny. czyli niezbadanych faktach i zjawiskach społecznych. 3) wzbogacenie dotychczasowej wiedzy o poszczególnych przejawach życia społecznego poprzez uzupełnienie jej nowymi danymi i wynikającymi z nich wnioskami. a w tej mierze i w socjologii. Uwaga ta odnosi się również do pozostałych nauk społecznych. ponieważ przyczynia się do ich rozwoju. 1. że poprzez badania empiryczne w socjologii uzyskujemy możliwość: 21 1) sprawdzenia prawdziwości istniejących już teorii oraz wniosków. w związku z tym prognozowanie i planowanie jej przeobrażeń. Odpowiedź na pytanie o to czym jest dla nas przedmiot badań. FILOZOFICZNE PODSTAWY BADAŃ SPOŁECZNYCH To. 2) uściślenia zakresu stosowalności poszczególnych teorii do potrzeb praktyki. wierzenia. W związku z tym . tzn. Badania empiryczne przyczyniająsię zatem niewątpliwie do poznania uwarunkowań i prawidłowości zjawisk i procesów społecznych. np. do jego charakteru. aby służyć potrzebom praktyki społecznej. jak i praktycznych możliwości socjologii. tak też w naukach społecznych. które mogą okazać się przydatne zarówno dla celów poznawczych. że refleksje ontologiczne nie wywierają istotnego wpływu na przebieg lub wyniki badań. wytwory życia społecznego. które — najogólniej — odnoszą się do natury danego przedmiotu. Oprócz realizowania celu poznawczego ważne jest także kształtowa-n i e rzeczywistości społecznej. usystematyzowanej wiedzy odnoszącej się do rzeczywistości społecznej. co pozwala rozszerzenie penetracji naukowej na nowe obszary rzeczywistości społecznej. rodzaju i istoty.

23 a. Jako subiektywne formy ujmowania obiektywnych zależności nie są one stabilne. iż zmiany jednego . które są przydatne zarówno do badań przyrody.in. a nawet cechami tego samego zjawiska. w jakich przejawia się ona ludziom. odwołujemy się przede wszystkim do następujących kategorii metodologicznych. to jednak nie są one wcale obojętne dla podejścia do empirycznych badań wspomnianego tworu społecznego13. lecz ulegają zmianom i przeobrażeniom w miarę dokonywania się postępu wiedzy ludzkiej o życiu społecznym i jego wytworach. cojednostkowe. czy też tylko zlepkiem potocznych wyobrażeń — dostarcza nie tylko aparatu pojęciowego. Na szczególną uwagę zasługują następujące kategorie: a) wzajemny związek badanych zjawisk. Zauważmy. I chociaż odpowiedzi na pytanie dotyczące rzeczywistości grupy społecznej oraz jej charakteru są bardziej ważne dla socjologii teoretycznej niż empirycznej. że pomiędzy poszczególnymi zjawiskami przyrody czy też zjawiskami społecznymi. b) określenie tego. h) możliwość i rzeczywistość oraz i) przyczyna i s k u t e k w rzeczywistości społecznej. d) treść i forma. jak też kolejne szczeble poznania tejże rzeczywistości przez ludzi.Odzwierciedlają one zarówno istniejące w rzeczywistości społecznej prawidłowości. niezależnie od tego. ponieważ umożliwiają zrozumienie rozmaitych prawidłowości oraz przeobrażeń jakie mają w nich miejsce. Przyjrzyjmy się bliżej walorom poznawczym wymienionych kategorii w odniesieniu do nauk społecznych. na które należałoby zwrócić uwagę. Badając rzeczywistość społeczną w całym bogactwie jej przeróżnych wytworów. ma reperkusje w ogólnych dyrektywach metodologicznych oraz w technikach zbierania i interpretowania materiałów. które mają zarówno obiektywne podłoże. Jej wpływ na konkretne stawianie zagadnień i na toczące się w socjologii spory był nieraz podkreślany12. które sprawiają. Ogólna teoria 22 rzeczywistości — czy jest ona konsekwentną doktryną filozoficzną. lecz także ram odniesienia dla interpretacji materiałów. że „każdy pogląd na rzeczywistość społeczną. a nie dowolnymi lub umownymi tworami. e) konieczność i przypadkowość. Kategoriami danej nauki nazywamy jej podstawowe pojęcia. takie relacje. f)jakość i ilość. Dobrą ilustracją powyższego poglądu są refleksje Tadeusza Szczurkiewicza związane z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie czym jest grupa społeczna. uzyskują względną niezależność i przeciwstawiają się każdemu nowemu doświadczeniu poznawczemu. g) miara. a tym samym wpływają w pewnym stopniu a p r i o -r i na nasze poznanie. czy jest wyraźnie sformułowany. kiedy pojawią się. szczególne i ogólne w badanej sferze. ponieważ są uogólnieniami ludzkiego poznania. jak też obiektywnie określoną treść. istniejąm. jak i społeczeństwa. Oprócz wyboru założeń ontologicznych lub epistemologicznych w przypadku filozoficznych podstaw badań społecznych wchodzą w grę także określone kategorie ogólnej metodologii. Jednak z tą chwilą. jako istniejące już formy ujęcia danej rzeczywistości. czy też milcząco przyjęty.trafna jest wypowiedź Jana Szczepańskiego. c) istota i zjawisko.

Natomiast to. c. c o się produkuje. składających się na stronę zjawiskową. określających tendencje rozwojowe danych procesów itp. Podobną różnorodność poglądów można odnotować wśród filozofów odnośnie treści i formy. a ponadto oprócz tego. jakie występują w różnych zjawiskach i procesach albo też pomiędzy nimi. jednostkowe. całokształt zjawisk społecznych. obejmującym całokształt cech i relacji. Tytułem przykładu wymieńmy taki związek wzajemny: świadomość ludzi a społeczno-gospodarcze warunki ich życia. zdarzeniem jednostkowym. jakie zachodzą w materialnych warunkach życia (obejmujących także sferę kultury) danych ludzi rzutują nieuchronnie — acz nie automatycznie — na przeobrażenia ich świadomości. nie ma . Natomiast zjawisko jest szerszym ujęciem. d. przejawia się w jednostkowym. Kategoria ta służy więc dla odróżnienia tego. Wśród badanych zjawisk społecznych możemy wyróżnić nie tylko powtarzalne właściwości. co ogólne. Szczegółowym —jest natomiast to. co stanowi główną cechę. Poszukiwania istoty zmierzają do ukazania najgłębszych związków wewnę24 trznych. tzn. jako to. Uważam. które określają jego tendencje i kierunki rozwoju. ukształtowana jego osobistymi dziejami. także pewne specyficzne elementy często jednostkowe. co istotne. Tego rodzaju stosunki nazywa się właśnie wzajemnymi związkami. uniwersum. że każdego człowieka np. trwałe i powtarzające się związki.Otóż istniejący związek powoduje. że zmiany. tzn. Konkretna wojna jest np. która jest szczególnym przypadkiem świadomości rozumianej ogólnie. a w odniesieniu do zjawisk społecznych. określającą dany twór społeczny lub proces społeczny od występujących w jego przypadku przejawów zewnętrznych. obejmującym oprócz właściwości wspólnych wielu faktom. to. co nieistotne. Doświadczenia osobnicze powodują m. jak się produkuje i za pomocą jakich narzędzi — określa istotę poszczególnych formacji społecznoekonomicznych. co jest powtarzalne dla wszystkich przedmiotów danej klasy. w którym przejawiają się właściwości charakterystyczne dla każdej wojny. co jednostkowe i temu. np. Dlatego też możemy mówić o wzajemnym związku między tym. zawiera też to. Jednostkowym — jest więc konkretne zjawisko lub proces czy też ich część składowa. co ogólne. Istota np. jako odzwierciedlenie w ludzkiej głowie danych warunków bytu społecznego. czyli ogólne.zjawiska (lub cechy) zależą od zmian innego zjawiska (lub cechy).. że obie omawiane kategorie trzeba rozpatrywać łącznie. Uważam. Oprócz ogólnego możemy także wyróżnić to. które przeciwstawiamy ogólnym. ale również właściwości swoiste. że obie te kategorie są ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie się warunkują. a przeobrażenia świadomości z kolei na materialne warunki ich życia. Dla zilustrowania tych różnic posłużymy się takim przykładem: to. b.in. Ogólność przejawia się więc w powtarzalności danych cech i relacji w odniesieniu do badanych zjawisk. określając tym terminem wszechświat. oraz ogólnych prawidłowości rozwojowych. co jednostkowe i ogólne. W filozofii istniejąróżne poglądy na temat wzajemnych związków między istotą a zjawiskiem. co najogólniejsze. charakteryzuje swoista świadomość. także w odniesieniu do zjawisk społecznych. zaliczamy do ich zjawiskowej strony14. danego tworu społecznego obejmuje wewnętrzne. co w pewnej mierze jest właściwe temu.

jakie dają się określić za pomocą liczby. czy też w jakim miejscu i czasie to spotkanie nastąpi. Ilościowa i jakościowa charakterystyka struktur. Ale w różnych systemach metodologicznych obie te kategorie ujmowano rozłącznie. A kiedy zmiany ilościowe przekroczą tą granicę dotychczasowa miara przestanie odpowiadać danemu przedmiotowi. w czym się dana treść przejawia. jak np. objętość. co określamy koniecznością i przypadkowością.treści bez formy i formy bez treści. od stopnia integracji danej zbiorowości zależy m. następuje zmiana jakościowa i do danego tworu nie można już stosować praw ważnych dla niego dotychczas. Posługując się tą kategorią możemy ująć przedmiot jako jedność. co wynika z istoty danego procesu lub zjawiska. przypadkiem będzie natomiast. że nie mogą być one oddzielnie badane. odnoszących się do żywych organizmów. prędkość. natężenie itp. i że każda jakość da się ująć ilościowo. miary (parametry) — tak długo też pozostaje on żywy. Natomiast formą jest jej struktura lub organizacja. czym jest dany przedmiot i zjawisko i czym różnią się one od innych. Uważam.czyli syntezę jego cech ilościowych i jakościowych. cechuje go własna miara. W kapitalistycznym systemie społeczno-gospodarczym np. jak długo dany przedmiot istnieje. . treścią określonej zbiorowości społecznej są wszystkie wzajemne oddziaływania i związki między osobnikami przynależnymi do tej zbiorowości. Nie mniej kontrowersji budzi wzajemna relacja między tym. Dopiero w naszych czasach przekonano się do koncepcji wskazujących na to. g. O jakości mówimy wówczas. zetknięcie się kapitalisty z robotnikiem na rynku pracy jest koniecznością. szybkość tętna itp. Miara jest jedną z ważnych kategorii metodologii ze względu na jej przydatność w badaniach. Z tą chwilą kiedy obowiązująca miara zostanie zachwiana. którzy ją tworzą itd. e. np. Na przykład: grupa społeczna musi posiadać określone minimum członków. Koniecznym jest więc wszystko to. Nie znaczy to jednak. tzn. wskazujących na to. co jest uwarunkowane przyczynami głównymi Natomiast przypadkowym nazywamy to wszystko. co ma charakter drugorzędny. że każdej ilości odpowiada określona jakość. gdy mamy po prostu na myśli całokształt cech. Jak długo utrzymują się zatem dopuszczalne np. Tak np. np. czyli to. który kapitalista spotka się z danym robotnikiem. 25 Ilość obejmuje z kolei takie cechy danych przedmiotów i zjawisk. żywy organizm ludzki posiada sobie właściwe temperatury. Inaczej mówiąc: jakość ukazuje nam specyfikę danego przedmiotu lub zjawiska. intensywność współżycia ludzi.in. Miara określa więc do jakiego momentu zmiany ilościowe.dla żywego organizmu: ciśnienie krwi. nie pociągają za sobą jeszcze zmian jakościowych. ponieważ dokonała się właśnie jego zmiana jakościowa. że obie te kategorie pozostają w ścisłym i wzajemnym związku. ponieważ nie dostrzegano wzajemnych zależności. co modyfikuje jedynie przebieg danego procesu lub zjawiska i jest określone przyczynami pobocznymi. Rozmaite twory i zjawiska społeczne mają także swoje miary. tętno itp. fluktuacyjne. procesów i zjawisk jest znana od dawna. ciśnienia w układzie krwionośnym. temperatura. f. jakie między nimi występują. Miara wyrażona w określonych jednostkach liczbowych stanowi poniekąd granicę bytu danego przedmiotu. liczebność.

z których każda może stać się rzeczywistością w odpowiednich warunkach. co istnieje realnie. Możliwość jest oczywiście bogatsza niż rzeczywistość. iż może zaistnieć w przyszłości. co jest realnie możliwe. tzn. Rzeczywistość jest z kolei konkretna. Możliwość i rzeczywistość są przydatnymi kategoriami we wszystkich badaniach społecznych. a więc tym. np. Przyczyna i skutek — pozostają w ścisłym związku i współokreśląją zjawisko przyczynowości. zjawiskami itp. ponieważ 26 może uchronić od błędów wynikających z przyjmowania postulatów za rzeczywistość. procesami. jakie występują między możliwością a rzeczywistością jest ważne także w procesie badań społecznych. czy też z myślenia ukierunkowanego życzeniami. odnosi się wyłącznie do zjawisk. przyczyny wewnętrzne działajątylko poprzez przyczyny zewnętrzne na dowolny układ materialny i na odwrót. a więc zdolnością do określonych transformacji. że pojęcie związku przyczynowego. ale również wszystko to. czyli to. że istniejąca przyczyna musi w odpowiednich warunkach wywołać dany skutek. co jest rzeczywiście możliwe jest po prostu zdolnością obiektywnie istniejącej materii do stałego rozwijania i przeobrażania się z jednego stanu — w drugi. Należy szczególnie podkreślić. jakie uzyskujemy poprzez badania. faktami świata materialnego. ustalamy poprzez wnioskowanie z danych. które w ramach jednego związku przyczynowego tworząjedność dialektyczną. 2) konieczność. które trzeba ujmować łącznie. Wszystko. Poprzez badania empiryczne możemy ustalić nie tylko to. i. Dlatego też pytanie o przyczynę zjawisk ogólnych. zależne od punktów odniesienia. ponieważ jest właśnie zrealizowaną możliwością. przy czym cechami charakterystycznymi tej relacji są: 1) sprawczy charakter przyczyny. Zdawanie sobie sprawy z różnic. z których jeden — jako przyczyna —powoduje nieuchronnie nastąpienie drugiego — zwanego skutkiem. co stało się faktem. czyli pojawić się w określonych warunkach. pojęcia przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych są względne. Związek przyczynowy możemy wyrazić poprzez dwuczłonową relację łączącą dwa obiekty. Przez przyczynowość rozumiemy związek między dwoma przedmiotami. co jest przyczyną materii jest bezsensowne. co stanowi rzeczywistość. Obejmuje bowiem szereg potencjalnych alternatyw. a więc wysoce prawdopodobne. .h. co może zaistnieć. Bowiem wszystko. Można wyróżnić następujące typy przyczyn: 1) zewnętrzne i wewnętrzne. działanie przyczyny na skutek jest silniejsze niż skutek na przyczynę. podobnie jak przyczyny i skutki. i 3) asymetria. tak. wyrażająca się w tym.

jako część materialnego świata. Podkreślając istnienie organicznego związku społeczeństwa i przyrody nie można oczywiście zapominać o istotnej różnicy. 3. Obiektywnymi są te. że podejmowane współcześnie badania społeczne wymagają niekiedy sporych nakładów finansowych i nie mogą być podejmowane samodzielnie przez poszczególnych badaczy. opartym na odbiciu obiektywnych prawidłowości w ich intelekcie.4. a nawet poszczególnych jej fragmentów. Dotyczy to zwłaszcza badań o charakterze empirycznym. Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających Złożoność rzeczywistości społecznej. dostrzegać obiektywności praw dotyczących życia społecznego oraz 27 4. Uważam również. sposobów interpretacji wyników. rozpatrywać społeczeństwo ludzkie jako swoiste przedłużenie przyrody. mogą to być przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne. jaka występuje między prawami życia społecznego i prawami przyrody. Subiektywne łączą się natomiast ze świadomym działaniem ludzi. które wywołują konieczne i istotne cechy skutku. 2. na doświadczeniach codziennej praktyki itp. które mogą być prowadzone przy współudziale zespołów badawczych. danych.1. 3) ponadto w procesach społecznych występują przyczyny obiektywne i subiektywne. uwzględniać w historii kształtowania się stosunku ludzi do przyrody decydujące znaczenie ich rozwoju cywilizacyjnego. Do tego rodzaju badań potrzebni sanie tylko ludzie o określonych kwalifikacjach. przypadkowe cechy skutku. które tak oto ujmuję: 1.4. powoduje. jeśli nie pozyskają sobie sponsorów gotowych pokryć koszty danych badań. ograniczenia publikacji wyników godzących w interesy sponsora i upowszechniania takich. ten może także wymagać. ujmować społeczeństwo w świetle najogólniejszych prawidłowości właściwych przyrodzie. Sponsorzy nie zawsze bywają bezinteresownymi fundatorami badań i często kierują się powszechną zasadą: kto płaci. W przyrodzie obiektywne prawa realizują się poprzez zderzanie się ślepych i przypadkowych sił. że badania w jakiejś dziedzinie zaliczanej do nauk społecznych. 1. jakie służą zaspokojeniu innych jego oczekiwań itp. umożliwiające szybkie zebranie niezbędnych danych oraz wyposażenie techniczne umożliwiające przetworzenie zebranych materiałów badawczych oraz przygotowanie analizy ilościowej i jakościowej. że w badaniach społecznych jest zasadnym przyjęcie następujących założeń. zasięgu badań.2) główne i uboczne — główne to takie. . są pracochłonne i kosztowne. zakresu ich prezentacji. które wywołują nieistotne. ale także narzędzia badawcze. doboru problemów badawczych. które działają niezależnie od woli i świadomości ludzi. Natomiast prawa społeczne realizują się poprzez świadomą— mniej lub bardziej — działalność ludzi. MORALNE ASPEKTY BADAŃ SPOŁECZNYCH 1. które mogą dotyczyć np. aby badania były prowadzone z uwzględnieniem jego interesów. Nic więc dziwnego. przyczyny uboczne to te. spraw.

aby trzeba było więcej niż dziesięć zaleceń proponować po to. Oczywiście. Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej" Osoby prowadzące badania powinny być świadome swojej odpowiedzialności za skutki własnej działalności poznawczej. które chce się realizować dla osiągnięcia celów wyłącznie poznawczych. a zwłaszcza zlecone badania — zarówno w naukach społecznych. nie znaczy to wcale. 1. Z tych względów wydaje się celowym zastanowienie się nad pewnymi propozycjami porządkującymi tą sprawę. Trudno przecież dziwić się temu. szalbierstwa w imieniu nauki oraz przeróżne inne przejawy nieuczciwości badawczej. które mogą dotyczyć: uczestników badań. że badania odpowiadające na tzw.4. które pomimo metodologicznej poprawności — sugerują bezpodstawne wnioski itp. że nie ma takich produktów lub koncepcji politycznych. aby ukierunkować postawy i zachowania badaczy. a nie naukowe. Stąd też propozycja tego swoistego „Dekalogu". występujący w rozmaitych strukturach społecznych i sytuacjach życiowych. „zapotrzebowanie społeczne" —jak się to ongiś mawiało — lub na potrzeby „wolnego rynku". Komercjalizacja nauki i poddawanie jej bezwzględnej władzy pieniądza staje się źródłem rozterek moralnych uczonych i niekiedy także ich cynizmu15. 28 Bez względu także na to czy sponsorem badań jest państwo. które nie uzyskałyby pozytywnych atestów lub opinii opartych oczywiście na naukowych badaniach. W odniesieniu do badań społecznych to poczucie odpowiedzialności musi być szczególnie duże. 29 Nazwa zbioru proponowanych przykazań dla osób podejmujących badania społeczne nie jest przypadkowa. wydaje się być ona bardziej trafna niż każda inna. a tym samym lekceważyć ukazanego problemu. mogą znacznie łatwiej znaleźć sponsora niż badania. . że każde badanie sponsorowane lub zlecone jest już z tego powodu moralnie wątpliwe i podejrzane. jakie są przez nich oczekiwane.in. A konsekwencją tego mogą być badania nierzetelne lub takie. że uczeni chcą mieć środki na badania i nie być abnegatami w życiu osobistym. Nie należy jednak pomijać związanych z tym zagrożeń. które mają służyć dla osiągnięcia jakichś doraźnych celów koniunkturalnych. Nie zamierzoną więc konsekwencją komercjalizacji badań są m. czy nawet żądania skierowane pod adresem badających. różni się herbata słodkawa od słodkiej. a więc badania. Ponadto nie wydaje mi się wcale. jeżeli znacznie więcej spraw zdołano przecież uregulować tylko dziesięciorgiem przykazań. jak też w innych — starają się często wychodzić nawet naprzeciw życzeniom swoich sponsorów lub zleceniodawców i dostarczać takich wyników badań. osoby postronne oraz przedmiot badań — zwłaszcza wtedy.Wypada także zwrócić uwagę na to. czy jakaś prywatna instytucja zawsze mogą wchodzić w grę mniej lub bardziej dobitnie wyartykułowane postulaty. W czasach mody na tą nazwę i ukształtowanego przez wieki jej odbioru. Są to niestety badania co najwyżej n a -u k a w e. które tym różnią się od tych ostatnich. I świadomość tego faktu powoduje.2. bowiem w tym przypadku przedmiotem badań są na ogół ludzie. czym np. gdy jest on narażony na zniszczenie albo na nieodwracalne zmiany. na które zwracałem uwagę. badania starające się zrobić dobre wrażenie na odbiorcy swoimi wynikami ze względu na zachowanie pozorów naukowości. że podejmujący sponsorowane. Zauważmy. Byłby to niewątpliwie za daleko idący i nieusprawiedliwiony wniosek.

III. VIII. Byłoby także przesadą domagać się od uczonych takich cnót. Otóż łączę je z takimi postawami i zachowaniami wobec osób dysponujących pieniędzmi lub władzą. ponieważ od tego zależy wiele przy realizacji twoich zamierzeń badawczych. IV. ubóstwo. Uczeni —jak wszyscy ludzie — mająprzecież nie mniej dobre prawo do: komfortu wynikającego z osiągnięć współczesnej cywilizacji. Informuj uczestników badań o celach i założeniach badań na tyle. które są wolne . a co dopiero takich. Można jednak za ich pomocą zwracać uwagę na to. Stanie się to tym samym drobnym przyczynkiem w procesie kształtowania morale badających rzeczywistość społeczną. że badanym zagrażają jakieś nieprzewidziane skutki negatywne.W przedstawionej propozycji nawiązuję do analogicznego Dekalogu dla badań psychologicznych. a nie do zaspokajania niegodziwych zamierzeń. VII. że są badaczami określonych zjawisk. przesadna skromność i bezinteresowność dla spraw doczesnych lub postaw abnegatów życiowych. wyróżnień z tytułu swoich sukcesów badawczych i zadowolenia z życia. V. Szanuj także ich czas i cierpliwość. które mogą być pożądane u mnichów niektórych zakonów. Jeżeli zaś dostrzeżesz. Pamiętaj. należy zatem wskazać teraz w czym upatruję postaw i zachowań badacza. zaprezentowanego przezAmerican Psychological As-sociation16. O metodologicznej poprawności badań wspominałem wcześniej. II. Bądź otwarty i uczciwy wobec uczestników badań. to staraj się temu natychmiast przeciwdziałać. co gwarantuje ich skuteczność. które mają przyczynić się do rozwijania nauki. Zapewnij badanym ochronę przed wszelkimi szkodami możliwymi do przewidzenia. ale nie tylko z tego tytułu. że zasadniczym celem badań powinno być uzyskanie danych zebranych w sposób metodologicznie zasadny. Bądź zawsze gotowy do uczciwego wyjaśnienia badanym wszelkich wątpliwości. aby uczestnicy badań darzyli ciebie zaufaniem. na ile jest to możliwe ze względu na dobro badań. ale również i moralne. ale także koszty i straty. lecz ze względu na autentyczne efekty osiągane w sposób metodologicznie poprawny i moralnie godny. Dbaj o to usilnie. które są przykazaniami w cudzysłowiu. Nie wykorzystuj badanych pod żadnym względem. Być może jednak skłonią one do pewnych refleksji. a te z kolei zainspirują pożądane postawy i zachowania w czasie prowadzenia badań naukowych. Przy podejmowaniu badań bierz pod uwagę nie tylko spodziewane pożytki lub zyski. a więc uwzględniać aspekty pragmatyczne. które zasługują na miano moralnie godnych. VI. które jest tak ważne w tej właśnie dziedzinie. jak np. Staraj się jak najlepiej współpracować z dobrowolnymi uczestnikami badań. i to nawet popartych sankcjami. solidny i sine irra et studio. A oto proponowane zalecenia: I. jakie mogą się u nich pojawić. Jestem oczywiście daleki od naiwnej wiary w skuteczność jakichkolwiek przykazań. Przyjmij osobistą odpowiedzialność za prowadzone badania i ich skutki. 30 Moralność ludzi badających różne aspekty życia społecznego nie może być zabezpieczona jakimiś przykazaniami czy też zaleceniami. że w badaniach należy pamiętać nie tylko o tym. IX. X.

Drugi — łączymy z kolei z różnorodnymi potrzebami praktyki. Istnienie jedności teorii i praktyki w wymienionym zakresie może skłaniać do wniosku. czyli obejmuje wszystkie te potrzeby. TYPY BADAŃ Badania we wszystkich naukach. Oczywiście. Jeżeli więc stawiamy sobie cele praktyczne. że wszelkie próby preferowania tylko jednego typu badań są szkodliwe dla rozwoju nauki. sprawdzające wycinkowo prawdziwość jej ustaleń i ukazujące nowe problemy badawcze17. która także uczonym nie jest przecież obca. obejmujące problemy metodologiczne. Uważam. Inaczej mówiąc służą one uściślaniu oraz fragmentarycznej weryfikacji istniejących twierdzeń i teorii. i o ile istniejące twierdzenia i teorie są przydatne do rozwiązywania konkretnych problemów. Uwzględniając ogólną ważność zasadyjedności teorii i praktyki należy też stwierdzić.5. że w konkretnym przypadku nie można prowadzić badań o przewadze elementów teoretycznych albo praktycznych. Z tego względu istniejące potrzeby zredukujemy do dwóch zasadniczych typów. Skoncentrowanie się na praktycznych celach w konkretnych badaniach nie narusza zatem ogólnej zasady jedności teorii i praktyki. Natomiast rezultatem badań dla potrzeb praktyki są ustalenia czy. a nie sam charakter danych badań. bezwzględnego realizowania ich każdego życzenia oraz manifestacyjnego podziwu dla ich możliwości lub próżności. lecz jedynie rezygnacji z postawy oportunistycz-nej. problemy ważne dla rozwoju każdej nauki oraz dla potrzeb praktyki. że podział badań na teoretyczne i praktyczne jest fikcyjny. Koncentrując naszą uwagę na wspomnianych typach potrzeb możemy wskazać na odpowiadające im typy badań. oba typy badań współokreślają rozwój każdej nauki. 31 Rezultatem badań poznawczych są nowe twierdzenia lub teorie. jakie wiążą się z rozwojem danej nauki. Szczególnie szkodliwa jest pragmatyczna fascynacja potrzebami praktyki w naukach społecznych. Wniosek taki nie jest jednak w pełni zasadny. ponieważ w rzeczywistości nie ma teorii bez praktyki i praktyki bez teorii. 1. że nie wymaga to wcale heroizmu. jakie pojawiają się w codziennej działalności ludzi. to one właśnie nadają zasadnicze piętno naszym badaniom. ponieważ prowadzi ona do ich deformacji. problemy związane z dalszymi uogólnieniami dotychczasowych osiągnięć poznawczych itp. Na tej zasadzie wyróżniamy więc badania: poznawcze. Pierwszy z nich łączy się z potrzebami o charakterze teoretyczn ym lub p o z n a w c z y m. tzn. którym odpowiadają określone typy badań. co wcale nie znaczy. że u podstaw wymienionego podziału badań tkwią przecież określone cele. a w tej mierze i w naukach społecznych. związane z istniejącymi możliwościami zastosowań osiągnięć danej nauki. Z uwagi na ową jedność ważne są więc oba typy badań.od pochlebstw. biorąc pod uwagę ten fakt. są inspirowane przez liczne i różnorodne potrzeby. Nawet badania nieprzydatne w danym . związane z doraźnymi potrzebami. potwierdzając tym samym słuszność postulatu metodologicznego. ale nie znaczy to wcale. nazywane niekiedy badaniami podstawowymi. jakie sobie stawiamy. głoszącego jedność teorii i praktyki w procesie badawczym pomimo istniejących między nimi różnic. przy równoczesnym niedostrzeganiu konieczności ciągłego prowadzenia badań poznawczych. teoretycznych w tych naukach. że nie ma lub nie może w nich być elementów teoretycznych.

potwierdzające uzyskane poprzednio wyniki. Otóż poprzez swoistą „obróbkę intelektualną" podjętego problemu. Ponadto. czyli poprzez swój twórczy wysiłek poznawczy. konieczne sanie tylko badania kontrolne przeprowadzone przez tego samego uczonego. czysto poznawcze. jakie zdarząjąsię poszczególnym badaczom. Problem wynikający z dotychczasowych .1. stawiane hipotezom i skorygować je. tzn.momencie dla praktyki. czy też „rozwiązania" danego problemu. jeśli okaże się to konieczne. pozwalają następnie stwierdzić. Ma to na celu obiektywizację wyników badań i eliminację lub choćby ograniczenie ewentualnych subiektywnych zniekształceń. Uzyskane hipotezy trzeba z kolei poddać krytyce logicznej po to. i w jakim stopniu spełniają one wymogi metodologiczne. Badania typu poznawczego Schemat badań typu poznawczego można przedstawić następująco: Rys. można by drogę od postawienia problemu do jego rozwiązania przedstawić następująco: problem —> hipoteza —> logiczne sprawdzenie hipotezy —> weryfikacja —> potwierdzenie albo obalenie hipotezy — a w przypadku potwierdzenia — nowa teza lub teoria. czy też poprzez jeden i ten sam zespół badawczy. dającym np. Sprawdzone w ten sposób wstępnie hipotezy można w dalszej kolejności weryfikować poprzez stosowne badania empiryczne. aby sprawdzić. czy. 32 1. ale także potwierdzenia uzyskane przez innych uczonych i różne zespoły badające dany problem. są ważne dla rozwoju nauki. czy. porównawcze.l. początek jakiejś teorii naukowej. Rezultatu takiego nie osiąga się jednak w wyniku jednego badania. 1.5. Nowe twierdzenie lub nowa teoria Punktem wyjścia badań omawianego typu jest problem zastany lub sformułowany na podstawie dotychczasowego stanu wiedzy. Tego rodzaju badania prowadzone w oparciu o przyjęte założenia metodologiczne. Z reguły konieczne są wielokrotne badania kontrolne. i w jakim stopniu dana hipoteza jest zgodna z badaną rzeczywistością społeczną. Ponadto wymagają one także konfrontacji z istniejącym stanem wiedzy na dany temat. aby dana hipoteza stała się twierdzeniem. Nawiązując do rys. a w bliższej lub dalszej przyszłości mogą okazać się cenne dla praktyki. badający uzyskuje wstępne hipotezy badawcze lub prowizoryczne „wyjaśnienia ". a końcowym efektem jest jego rozwiązanie w formie określonego twierdzenia lub teorii. Spróbujmy nieco szerzej omówić ten schemat i jego wcześniejsze objaśnienia.

które stanowią pewien pomost między ogólnymi teoriami. lecz tylko tyle: w określonych warunkach nie potwierdziła się ona i tym samym nie może być uznana. Bowiem te same zjawiska nie muszą wcale przebiegać w taki sam sposób nawet w społeczeństwach żyjących w analogicznym ustroju politycznym czy społeczno-ekonomicznym. co nie zawsze znaczy. jako ogólnie ważna. niż z rzetelnych badań i dlatego w każdej nauce postuluje się ostre rygory metodologiczne dotyczące badań poznawczych. 1. „teorii średniego zasięgu". obyczajami i tradycją. Proces rozwiązania danego problemu poprzez badania typu poznawczego jest więc złożony i wielostopniowy. iż jest ona po prostu fałszywa lub częściowo fałszywa.2. że jakaś hipoteza nie zostanie potwierdzona przez badania albo zostanie tylko częściowo zweryfikowana. Dlatego też może się zdarzyć. umożliwiających uszczegółowienie istniejących teorii. mogą być trudne do zweryfikowania po upływie pewnego okresu lub w innym społeczeństwie tego samego typu. Jednak nawet częściowo potwierdzone hipotezy nie są bezwartościowe. czyli tzw. choćby w jakimś stopniu do uchwycenia pewnych prawidłowości. jego swoistymi warunkami życia ukształtowanymi własnymi wartościami. są na ogół modyfikowane specyficznym rozwojem historycznym danego społeczeństwa. makroteoriami.5. Badania dla potrzeb praktyki . Każda nauka dąży bowiem do maksymalnego zabezpieczenia się przed takimi „twierdzeniami" czy „teoriami". oparte na rzetelnych publikacjach wyników wcześniejszych badań na ten temat. Otóż nawet zasadne hipotezy dotyczące jakiegoś zjawiska. a teoriami odnoszącymi się do konkretnych zjawisk rzeczywistości społecznej oraz stanowią też punkt dla nowych hipotez18. że w naukach społecznych. czy nawet społecznościach. które w większym stopniu wynikają z pobożnych życzeń. Stają się one też niekiedy przydatne dla tworzenia tzw. Wszelkie procesy zachodzące w poszczególnych społeczeństwach. na których specyfikę wskazywaliśmy wcześniej.uogólnień -> -Teoretyczne wyjaśnienie problemu: hipoteza -» Weryfikacja logiczna i empiryczna hipotezy 33 Zauważmy jednak. rzetelne weryfikacje hipotez sąszczególnie trudne do przeprowadzenia. ponieważ przyczyniają się one przecież zawsze.

historiograficznego czy też socjograficznego opisu tylko wtedy. poprzez który chce się nie tyle ukazać dane obiektywnie. Mogą one zatem dotyczyć: a) ustalenia stanu faktycznego (diagnozy). jaki wynika z określonych potrzeb praktycznych. . Zauważmy również. co raczej w tak ukształtowanej postaci. struktur. Oczywiście. aby wywołał on pożądane wrażenie. które dostarczają nam możliwie wiernych opisów interesujących nas faktów społecznych". jakie są ich uwarunkowania. jak w badaniach typu poznawczego. procesów lub zjawisk społecznych brak nam jakichkolwiek danych albo też brak nam aktualnych lub dostatecznie szczegółowych danych. a celem ich jest znalezienie odpowiedzi na pytania typu: jakie zjawiska lub procesy występują w danej strukturze społecznej. Zwróćmy jednak uwagę na ten fakt. jakie powodują one następstwa. którą przedstawia.Badania wymienionego typu wynikają z potrzeb związanych z konkretnymi działaniami. socjograficznym. że opis zjawisk społecznych zasługuje na miano np. wzbogacając wiedzę o danych zjawiskach społecznych. Nie zasługuje więc na takie określenie opis tendencyjny. aby uzyskać hipotezy badawcze trzeba odwołać się do badań faktograficznych. Badania tego typu można przedstawić schematycznie w następujący sposób: 34 Rys. politycznej. hipotezy w badaniach dla potrzeb praktyki uzyskujemy w sposób analogiczny. do jakich dochodzimy w omawianych badaniach. na jakie poszukujemy odpowiedzi poprzez badania empiryczne. że hipotezy.). Warunkiem praktycznej i teoretycznej efektywności tych badań jest wszakże solidność ich metodologicznych podstaw oraz rzetelność realizacji samych badań. problem wynikający zpotizeb praktyki -» ustalenia hipotez w oparciu o istniejące teorie lub badania empiiyczne ~+ krytyka logiczna i weryfikacja danych teorii -> twierdzenia typu: diagnostycznego. gdy jest on w pełni zgodny z rzeczywistością. kiedy na temat badanych np. 2.. etnograficznym itp. ale ich efekty są niekiedy przydatne nie tylko dla praktyki. Postępowanie takie jest zwłaszcza wówczas konieczne. Niekiedy jednak. lecz raczej próbami bardziej uszczegółowionych pytań wynikających z badań danego problemu. nie są wcale wstępnymi „wyjaśnieniami" problemu. podejmowanymi w sferze gospodarczej. (czyli do badań o charakterze historiograficznym. a tym samym wpływał na pożądane opinie i postawy ludzi. jaka jest ich dynamika i tendencja rozwojowa itp. terapeutycznego lub prognostycznego Chociaż w interesujących nas badaniach punktem wyjścia jest problem. kulturalnej itp. lecz służą również rozwojowi teorii.

6. Stąd też obok badań nad problemami stosowanymi w praktyce są również konieczne badania nad problemami podstawowymi w danej nauce. Prognostycznymi są takie twierdzenia. które orzekają o istniejącym stanie faktycznym badanego zjawiska lub procesu społecznego. ale również dla teorii. które dają odpowiedź na pytanie. Diagnostycznymi — nazywamy takie twierdzenia. 35 Uzyskane hipotezy podlegają takiej samej procedurze weryfikacyjnej — jak w przypadku badań poznawczych. Zawężania badań do sfery problemów ważnych tylko dla praktyki ogranicza w konsekwencji rozwój danej dyscypliny naukowej. Terapeutycznymi — określamy z kolei twierdzenia. które mogą mieć charakter diagnostyczny. trzeba wcześniej osiągnąć wiedzę o określonych zjawiskach społecznych na podstawie właśnie przeprowadzonych badań. jak doprowadzić do określonych przekształceń lub zmian badaną rzeczywistość społeczną. które orzekają o przyszłych stanach badanych procesów lub zjawisk społecznych. Istotnym elementem służącym do tego celu jest plan badań. Dla rozwoju nauki przydatne są więc także badania podejmowane z motywów czysto poznawczych. czyli powinny być poddane logicznej krytyce i empirycznej weryfikacji. terapeutyczny lub prognostyczny. zajmujący się problemami społecznymi nie działa tak jak np. Każde z tych twierdzeń może być przydatne nie tylko dla praktyki. która obejmie wszystkie środki. Jest istotą nie tylko zdeterminowaną swoją funkcją i pozycją . 36 Kolejny problem. ulegającą określonym emocjom. że badania w naukach społecznych nie powinny być podejmowane tylko wyłącznie wtedy.1. Inaczej mówiąc: badania te nie powinny wynikać tylko z motywacji utylitarnej czy pragmatystycznej. gdy istnieje określony problem społeczny. PROCES BADAWCZY 1. na co wskazywaliśmy wcześniej. na jaki trzeba tu zwrócić uwagę wynika stąd. c) tendencji rozwojowych (tzn.6. Bardzo często zdarza się bowiem. nastrojom itd. Po przeprowadzeniu sprawdzenia danych hipotez uzyskujemy twierdzenia. komputer. tzn. Nie jest on tylko i wyłącznie uczonym. że człowiek badający. co chce zmienić).b) sposobów przeobrażeń (czyli swego rodzaju „terapii" czegoś. Strategia badań w naukach społecznych Kiedy mówimy o strategii w wyróżnionym znaczeniu to mamy na myśli po prostu o wszechstronne określenie działalności badawczej. prognozy) badanych zjawisk lub procesów społecznych. jakie chcemy faktycznie wykorzystać dla osiągnięcia zamierzonego celu poznawczego. 1. ale równocześnie istotą żyjącą w konkretnych warunkach społecznych. że aby dany problem społeczny można było dojrzeć. uczony. Do podjęcia badań wystarczy zatem zarówno motywacja poznawcza jak i praktyczna. z jakim trzeba się koniecznie rozprawić. Przystępując do konstrukcji takiego planu trzeba sobie uświadomić.

Projektowanie procesu badawczego Proces badawczy należy w każdej nauce do bardzo złożonych przedsięwzięć. co też powoduje — że ich wyniki są często raczej swoistą daniną składaną oczekiwaniom społecznym ze strony uczonego. jaki zamierzamy rozstrzygnąć poprzez badania oraz ukazanie jego specyfiki (np. kręgów społecznych itp. Z tych więc wzglę37 dów bardzo ważną sprawąjest właściwe zaprogramowanie badań. jakie są realne możliwości przeprowadzenia zamierzonych badań biorąc pod uwagę np. Przed opracowaniem strategii badań trzeba więc zdawać sobie sprawę z tego. Nie można też prowadzić efektywnych badań naukowych w interesujących nas naukach. modnym teoriom naukowym. c) określenie danych potrzebnych do zweryfikowania hipotez. Dobre opracowanie założeń strategii badań umożliwia efektywne projektowanie procesu badawczego. przeróżnym presjom społecznym itp. w którym przeprowadzamy badania. a w dalszej konsekwencji realizację samych badań. środki przeznaczone do tego celu (tzn. zasoby archiwalne itp. d) ustalenie kogo lub co należy zbadać. Następny problem wiąże się z tym. . które są efektem różnych presji społecznych. określony zbiór ludzi. lansowanym przez środki masowego przekazu autorytetom. wynikających z niego konsekwencji poznawczych i praktycznych. 1.społeczną wynikającą z tytułu pełnionego zawodu. niż rzeczywistym świadectwem jego pracy naukowej20. możliwości poruszania się w terenie. rzeczywistą wielkość populacji itp. właściwości). aby ten proces był efektywny. Dlatego też u podstaw jego badań mogą tkwić przeróżne założenia.2. aby uzyskać potrzebne dane: np. Tak zwane badania sponsorowane są wtedy niezależne. panującym racjom politycznym. czynniki. na jego nowość lub powtarzalność itp. które trzeba poprzez badania zweryfikować. gdy sponsor nie stawia żadnych warunków co do ich wyników. b) sformułowanie hipotez (najczęściej w formie pytań). że nie mogą być inne niż spodziewane. Ulega on więc — chcąc nie chcąc — określonym zapotrzebowaniom społecznym. ludzi uczestniczących w badaniach i wyposażenie techniczne). trzeba wówczas dołożyć wiele starań w okresie poprzedzającym zamierzone badania. Dlatego przed przystąpieniem do badań należy sporządzić ich projekt zawierający co najmniej następujące punkty: a) ustalenie p r o b 1 e m u. lecz także człowiekiem przynależnym do różnych grup społecznych..6. determinujące zamierzone badania. Toteż jeżeli chcemy. jakie elementy pozanaukowe mogą wpływać na proces badawczy i w jakim stopniu wpływ ten może przyczynić się do deformacji uzyskanych wyników badań.: dopuszczalny czas badań. choćby dlatego. jeżeli po prostu obawiamy się ich wyników. Oczywiście badania podejmowane tylko dla „pokrzepienia serc" nie mają wielkiej wartości naukowej i nawet najstaranniejszy dobór metod badawczych nic nie pomoże. wpływom lub naciskom. jeżeli wyniki badań są z góry przesądzone. zwrócenie uwagi na jego dotychczasowe ujęcia w nauce.

który chcemy badać. że dobrze opracowany projekt badań usprawnia istotnie proces badawczy. że nawet najprostsze przedsięwzięcie badawcze nie jest możliwe bez określenia problemu. technicznych. obserwować i opisać swoje obserwacje". przyrodniczych. np. Pamiętajmy o tym. tzn. W szerokim znaczeniu posługujemy się nim wtedy. 1. medycznych itp. co jest przedmiotem wysiłków badawczych. Karl R. które wywołują rezonans w świadomości ludzi danego społeczeństwa lub społeczności. które stanowią przedmiot zainteresowań innych nauk. „nauk społecznych". Kiedy twierdzimy np. Dlatego też słuchacze Poppera domagali się zarówno określenia jak i uszczegółowienia problemu ewentualnych badań. Problem badawczy a problem społeczny „Problemem badawczym" nazywamy to. o których nie wspominaliśmy powyżej. Co nazywamy z kolei problemem społecznym? Możemy wyróżnić dwa znaczenia tego terminu: szerokie i wąskie. gdy stosujemy go do określania różnych zjawisk będących aktualnie lub potencjalnie przedmiotem zainteresowań socjologii lub innej nauki. Ściślej biorąc są . czyli ogólnego określenia problemu badań. Polecił im krótko: „proszę wziąć kartkę papieru. spośród tzw. jakie występują w przeróżnych zbiorowościach itp. jakie wynikają ze specyfiki danej metody. Ale oprócz 38 ogólnej orientacji. PROBLEM BADAWCZY 1. Popper na jednym ze swych wykładów przeprowadził następujące doświadczenie ze słuchaczami21.1.7. Stąd też mogą okazać się konieczne różne korekty planu badawczego nawet w trakcie realizowanych badań. f) ustalenie czasu badani poszczególnych etapów procesu badawczego. co orientuje nasze przedsięwzięcia poznawcze. jakie są nie tylko przedmiotem refleksji uczonych ale również przedmiotem powszechnego zainteresowania ludzi danego społeczeństwa. Opracowany wcześniej plan badań ulega często modyfikacji i aktualizacji w procesie realizacji i dlatego nie należy traktować go zbyt sztywno. zjawiska są właśnie problemami społecznymi.e) określenie metod. Mówiąc w tym znaczeniu o problemach społecznych odróżniamy owe problemy od tych wszystkich. Natomiast wwęższym znaczeniu określamy tym terminem tylko te zjawiska spośród stanowiących przedmiot zainteresowań socjologii lub innej nauki społecznej. Należy jednak zwrócić uwagę na ten fakt. ważna jest również jego konkretyzacja. Pierwszą reakcją na to polecenie były pytania typu: „co mamy obserwować?" „Co ma być celem naszej obserwacji?" Okazało się więc. technik i narzędzi badawczych oraz zasad weryfikacji i zebranego materiału. tzn. że w przypadku stosowania różnych metod badawczych może się okazać konieczne uwzględnienie dodatkowych elementów. czyli po prostu to. to wówczas używamy tego terminu po prostu w omawianym znaczeniu.. a nie przyrodniczymi czy technicznymi. że migracje ludzi czy też procesy integracji lub dezintegracji.7. uściślenie problemu. Są to po prostu problemy powstałe w związku z pojawieniem się takich zjawisk. a wreszcie g) sporządzenie kosztorysu badań. w punktach od a) do g).

czy też takie. sytuacje jakim można zapobiec tylko przez zbiorowe działanie". a nawet regiony kraju. U podstaw tych ujęć tkwiło przeświadczenie. według której problem społeczny — to „sytuacje poruszające większą część kompetentnych obserwatorów. miasta. że zjawiska. alkoholizm. zjawiska mają podłoże organiczne i świadczą o pewnych odchyleniach (somatycznej lub psychicznej) od normy osobników. Thomasa i F. Dotychczasowe rozważania skłaniają do wniosku. że każdy problem społeczny (w szerokim tego słowa znaczeniu) jest lub może stać się problemem socjologii. O ile pierwszy z tych wniosków jest trafny — to drugi — wskazujący na dziedziczność problemów społecznych był niewątpliwie przesadny i zmierzał do tego. miasteczka. nieprzystosowanie społeczne. biologicznie zorientowanych teorii socjologicznych pojawiają się próby ujmowania problemów społecznych jako zjawisk patologii społecznej. . Czym jest jednak problem społeczny w węższym znaczeniu. jakie nie dają się pogodzić z powszechnie uznanymi w danym społeczeństwie normami. Akcentowanie szczególnej roli opinii zbiorowej owej „większości kompetentnych obserwatorów" przy określeniu tego. standardami. Socjologowie doszukujący się w czynnikach psychologiczno-kulturowych determinantów procesów społecznych. że zaburzenia umysłowe. że mogą być rozwiązane lub przezwyciężone poprzez aktywność społeczną. z jakich wynikają konflikty dezorganizujące życie społeczne. której przedstawiciele starali się wykazać. Ale niebawem pod wpływem koncepcji metodologicznych W. że interesujące nas zjawisko zaczęto ujmować 39 w kategoriach psychospołecznych. ruchliwość społeczna i wynikające z niej zjawiska dezorganizacji życia zbiorowego w obrębie poszczególnych jednostek ekologicznych. Na podstawie zdarzających się przypadków zbieżności odchyleń od normy społecznej i psychosomatycznej danego osobnika wysuwano więc wnioski. jakimi są np. „Szkoły ekologicznej" w socjologii. powodującymi przeróżne sprzeczności. Pod wpływem np.to problemy wynikające z sytuacji. jeżeli spojrzymy na niego z punktu widzenia socjologii? Pierwsze próby zmierzające do jego socjologicznego zdefiniowania nawiązywały do zastanego i potocznego rozumienia terminu „problem społeczny". jakie nazywamy problemami społecznymi. Nowatorskim uzupełnieniem wspomnianych stanowisk były koncepcje wywodzące się z tzw. starali się z kolei tłumaczyć występowanie problemów społeczny eh dysproporcjami rozwoju kulturalnego różnych środowisk. co do których istnieje przekonanie. Znanieckiego pojawiła się koncepcja Clarence M. sprawiło. Case. jak np. wsie. u których występują. aby odwracać uwagę od ich rzeczywistych uwarunkowań. że problemy społeczne są następstwem takich procesów. ale nie każdy problem socjologiczny jest lub nawet może być problemem społecznym w węższym znaczeniu. są zarówno obiektywne i dziedziczne. co jest problemem społecznym. Oczywiście w dalszym rozwoju socjologicznych ujęć problemu społecznego można wyróżnić także inne poglądy na jego temat. tkwiących w sferze społeczno-gospodarczej22.I. niedorozwój intelektualny itp.

jak np. Ale kiedy takie następstwa stają się coraz bardziej dostrzegalne. które utrudniają normalne. Przyjrzyjmy się bliżej przedstawionej charakterystyce problemów społecznych.W pewnym związku z wyżej wymienionymi koncepcjami pozostawały próby traktowania problemów społecznych.23. A dalszą konsekwencją tego jest pojawienie się wiele rozmaitych problemów społecznych. a więc powiedzmy—wzmożona aktywność władz porządkowych. tzn. że korzystanie z przeróżnych używek jest charakterystyczne dla wszystkich społeczeństw ludzkich i nie stanowi to problemu społecznego tak długo. które powodują m. przestępczość. wówczas zmienia się zarówno opinia o danych używkach. Swoistą próbą uogólnienia dotychczasowych refleksji socjologów wokół tego. jak i o ludziach. Horton i Gerald R. czyli do zachowań nie liczących się z normami prawnymi lub zwyczajowymi. Bowiem natężenie.in. czyli takich procesów. dopóki nie powoduje zbyt negatywnych następstw w życiu zbiorowym. prostytucja. 40 Niektórzy socjologowie nawiązując do wcześniejszych koncepcji uważają. 1) Problemem społecznym nazywamy to. Problem społeczny — ich zdaniem — powstaje w związku z zaistnieniem takiego zjawiska. że kara powinna być odwetem za popełnione przestępstwo i spełniać rolę czynnika odstraszającego. Leslie24. czym są problemy społeczne jest koncepcja. pojawianie się zakłóceń w życiu zbiorowym. co w danym społeczeństwie staje się zjawiskiem niepożądanym czy kłopotliwym. jako następstwa procesów dysfunkcyjnych. jakie istnieją w danym systemie społecznym. ale poprzez zbiorowe działanie. wydaje się możliwe do przezwyciężenia. gdzie dominuje pogląd. częstotliwość. Rzecznicy idei humanizacji wymiaru sprawiedliwości podjęli krytykę tego rodzaju stanowiska i uczulili na te sprawy szerszą opinię publiczną co doprowadziło do . Według tych koncepcji wszelkie działania sprzeczne z istniejącymi warunkami funkcjonowania życia społecznego. Źródeł owych odchyleń upatrywali w braku spójności iwnapięciach. jaką zaprezentowali Paul B. narkomania itp. że problemy społeczne są przejawami odchyleń czy zboczeń w stosunku do istniejącego porządku społecznego. A oto inny przykład. Warunki odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowią problemu społecznego tam. Ale tam wszędzie. w jakimś społeczeństwie zdarzają się od czasu do czasu wybryki chuligańskie. gdzie tego rodzaju wybryki są zjawiskiem bardzo częstym stają się one już tym samym problemem społecznym. nie jest to jeszcze problemem społecznym. ukształtowane w danym społeczeństwie funkcjonowanie życia zbiorowego. Wspomnijmy tu o ewolucji opinii na temat alkoholu czy narkotyków i o współczesnym zasięgu walki z alkoholizmem czy narkomanią. ponieważ do zwalczania takich wybryków wystarczą zwyczajne środki zapobiegawcze. którzy z nich korzystają zwłaszcza bez umiaru. a więc takie. Wiadomo np. Tytułem przykładu wymieńmy kilka takich zjawisk. zasięg itp.. które uważane jest na ogół jako niepożądane. porusza znaczną liczbę ludzi. które naruszają przeróżne instytucjonalne związki lub też blokują jednostkom możliwości urzeczywistniania ich aspiracji lub potrzeb — są właśnie działaniami społecznie dysfunkcjonalnymi. jakie występują w różnych strukturach społecznych oraz w skłonnościach do anomalii ludzi żyjących w tych strukturach. cechy ilościowe danego zjawiska określająjegokwalifikację jakościową. Jeżeli np. alkoholizm.

ukazując jego różne aspekty i konsekwencje. policja — w przypadku walki z przestępczością). Ludzie są bowiem tylko wtedy skłonni do autentycznego zaangażowania się danym problemem. polityk. prawodawca itp.kiedy znajdzie swoiste odzwierciedlenie w świadomości ludzi żyjących w danym społeczeństwie. że jest ono możliwe do przezwyciężenia. jeżeli brak będzie masowego wsparcia ze strony zainteresowanego społeczeństwa. które nie tylko znajdują swoje odbicie w świadomości ludzi danego społeczeństwa. czyli spotka się z ich strony z krytyczną oceną. ale ponadto wywołująu nich szczególne zaangażowanie intelektualne i emocjonalne. W ten sposób w wielu społeczeństwach humanizacja systemu penitencjarnego stała się swoistym problemem społecznym. To. istnieją obiektywnie. W taki to sposób obiektywne zjawisko przeobraża się z wolna w pewien ogólniejszy problem. Z reguły najpierw dostrzegająje ludzie bardziej zaangażowani w życiu społecznym oraz zdolni do refleksji nad zjawiskami i oni też wskazują na istnienie danego zjawiska innym. Nie wystarczą też nawet wyspecjalizowani profesjonaliści od danych problemów (np. 4) Kolejną cechą istotną problemu społecznego jest to. ponieważ problem społeczny nie pojawia się w sferze teorii. czyli niezależnie od metod ich badań i stanu teorii. ale właśnie w sferze praktyk codziennego życia społecznego. Są to jednak takie fakty społeczne. lecz o rozwiązanie praktyczne. W jednych społeczeństwach problemem społecznym może być brak mieszkań 1 nadmierne spożycie alkoholu. 41 przestępczość nieletnich itp. zjawiska. Natomiast mogą być one przezwyciężone poprzez działanie wielu ludzi i przy masowym poparciu ze strony danego społeczeństwa. przesądy rasowe. 3) Aby dane zjawisko mogło spowodować intelektualne i emocjonalne zaangażowanie szerszego zbioru ludzi — a więc aby mogło stać się problemem społecznym w interesującym nas znaczeniu — musi istnieć przekonanie. stanie się wówczas niepożądane społecznie. kiedy zostanie podjęty przez wiele ludzi powodując ich zaangażowanie intelektualne i uczuciowe. Problemy tego typu pojawiają się i giną w określonych warunkach społeczno--gospodarczych i politycznych wraz z postępującym rozwojem danych społeczności. np. Problemy społeczne są więc faktami społecznymi. Oczywiście nie wszyscy ludzie muszą go dostrzegać. tzn. reformator. jakie wyraża się w opiniach i posta42 . Jedynie szerokie zaangażowanie ze strony danego społeczeństwa i zbiorowy wysiłek może być więc skuteczny w przezwyciężaniu problemów społecznych. co jest problemem społecznym w jednej zbiorowości ludzkiej nie musi być takim samym problemem w innej. 2) Każde zjawisko. a ci którzy go dostrzegają nie przeżywają w równym stopniu. Problemu społecznego nie może przezwyciężyć nawet genialna jednostka. że może on być rozwiązany tylko poprzez zbiorowe działanie. który może stać się problemem społecznym. jako pewien fakt obiektywny. kiedy dostrzegają możliwość jego rozwiązania. Nie chodzi tu raczej o rozwiązanie teoretyczne.licznych dyskusji nad warunkami odbywania kary i resocjalizacji przestępców. a w innych — bezrobocie.

że nie wszyscy ludzie danego społeczeństwa są przecież w równym stopniu zainteresowani poszczególnymi problemami lub ich likwidacją. Sądzę. chyba. którzy o danych problemach mówią. którzy chcą badać. jakie powodowały w sferze życia społecznego. jak i tych. Słowem problemów społecznych nie wywołuje się jak przysłowiowego wilka z lasu. że wobec problemów społecznych istnieją następujące postawy: indyferentna. których celem było przezwyciężenie społeczno-ekonomicznych skutków spowodowanych przez pierwszą rewolucję przemysłową. czyli zarówno dla teoretyków jak i praktyków życia społecznego. Tytułem przykładu 43 wymieńmy niechęć biurokracji w państwach kapitalistycznych do ujawnienia przeróżnych problemów społecznych powstałych na skutek jej zaniedbań. Stąd też refleksje wokół socjologicznych aspektów problemów społecznych wydąjąsię pożyteczne. Istnienie różnych postaw wobec problemów społecznych jest jednak następstwem nie tylko wielu opinii na ich temat. aby ciągnący zyski z płatnej protekcji byli zgorszeni istniejącym protekcjonalizmem czy kumoterstwem. jakie doprowadziły do ich powstania. które doprowadziły do ukształtowania się swoistych postaw. Postawy wobec problemów społecznych Przeróżne problemy społeczne były dostrzegane przed pojawieniem się socjologii i zanim stały się przedmiotem badań socjologów już wcześniej były przedmiotem zainteresowań reformatorów moralistów..wach. Są to fakty. Trudno spodziewać się np. że oprócz wymienionych można by wskazać jeszcze dwie postawy — dodajmy nader częste —jak konformistyczna i opor-tunistyczna oraz trzecią— raczej rzadziej spotykaną — jaką jest postawa heroiczna. 1. Toteż zanim pojawiły się przesłanki dla naukowej analizy owych problemów istniało już wiele popularnych opinii na ich temat. ekonomistów itp. jego rzeczywistych przyczyn i w tuszowaniu jego przejawów. jakie po prostu swoim istnieniem i wynikającymi stąd konsekwencjami dla zbiorowego życia ludzi bulwersują opinię społeczną. Uświadomienie sobie specyfiki problemów społecznych—w interesującym nas znaczeniu — wydaje się celowe ze względu na istniejące rozbieżności na temat tego. Problemy te nie rozwiązują się też na ogół same ani nie zanikająz upływem czasu.. ażeby pokątni sprzedawcy wódki byli poruszeni rozwojem alkoholizmu lub.2. teologów. przez których sąone po prostu często wcześniej dostrzegane. Istnieją one bez względu na to. że zmienią się warunki. czy się o nich mówi czy milczy na ich temat. Znajomość ich specyfiki może być przydatna dla tych. ponieważ sapo prostu faktami obiektywnymi. sentymentalna oraz naukowa25. prawników. Ponadto w każdym społeczeństwie są ludzie zainteresowani w ukrywaniu zła społecznego. Problemy społeczne nie są zatem ani wymysłem uczonych. fatalistyczna. lecz również tego.czy dziewiętnastowiecznych filantropów. Horten i Lesłie stwierdzają. którzy nie tyle szukali przyczyn danych problemów. a tym samym wskazująna ich istnienie. . ani też zjawiskiem wywołanym przez tych ludzi. Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym postawom. ale raczej koncentrowali swoje wysiłki na poszukiwaniach sposobów przezwyciężania skutków. co jest albo nie jest problemem omawianego typu. ludzi. cyniczna. religijna. którzy chcą rozwiązywać owe problemy.7. Przypomnijmy tu różnorodne działania i propozycje osiemnasto..

np. podejmowanych w celu likwidacji owych niepożądanych zjawisk społecznych. że wszyscy ludzie kierują się tylko własnym interesem oraz mniej czy bardziej niskimi motywami. przejawiająca się w apelowaniu do owych sił. czyli taka. Postawa cyniczna może być zatem zarówno przejawem szaleństwa rozsądnych. Bez względu na motywację każdy osobnik przyjmujący fatalistyczna postawę nie wierzy po prostu w skuteczność jakichkolwiek działań. która opiera się na założeniu. zakłamaniem. Oprócz cynizmu wynikającego z tego rodzaju przesłanek możemy wyróżnić też inny. które mogą wywoływać swoisty krytycyzm i apatie w stosunku do wszelkich problemów społecznych. np. a tym samym i bieg wszelkich procesów społecznych. Uważam. z którego wszystkie zdarzenia wynikają w sposób konieczny i nieuchronny. karząc lub nagradzając ludzi za ich uczynki czy też czyniąc zadość ich prośbom. niż to się na pierwszy rzut oka wydaje. Sądzę. zarówno jednostkowych jak i zbiorowych. sprawujących władzę nad całą rzeczywistością. tzn. braku dostatecznej wiedzy o danych zjawiskach społecznych i ich skutkach lub z nadmiaru własnych kłopotów. którą cechuje obojętność wobec wszelkich poważniejszych problemów. że jest to jednak postawa nie tyle deistycznie. charakterystycznym dla przeróżnych utopistów. że przesłanki omawianej postawy są bardziej złożone. Dlatego też uważają. zarówno jednostek jak i grup.Indyferentna jest taka postawa. np. powszechną hipokryzją. Na czym polega postawa cyniczna? Otóż zdaniem wcześniej wymienionych uczonych wiąże się ona z przekonaniem. „niebieskich ptaków" itp. . że ludzi mających takie przekonania trudno zachęcić do zajmowania się problemami społecznymi. „cwaniaków życiowych". jak też przejawem amoralnych skłonności. iż owe siły nadprzyrodzone mogą ustalony przez siebie porządek świata. Postawa ta może też wiązać się z wiarą w jakieś inne konieczności dziejowe —jak mi się wydaje. w celu przeciwdziałania danym problemom społecznym. Postawa sentymentalnaw odniesieniu do problemów społecznych wyraża się w żarliwym i pełnym współczucia zaangażowaniu. np. Chodzi mi w tym przypadku o cynizm wynikający po prostu ze skłonności do zachowań odbiegających od przyjętych zasad życia społecznego. Postawa ta — w przeciwieństwie do fatalistycznej — łączy się wszakże z pewną aktywnością. zmieniać d o r a ź n i e. przysłaniających ludziom niekiedy wszystkie inne sprawy. jak również z przyczyn sytuacyjnych. z egocentryzmu. co teistycz-nie zorientowana. rozbieżnościami między ideałami a rzeczywistością itp. a ci. jaki przejawiają przeróżni osobnicy 44 zaliczani do tzw. którzy głoszą coś innego są albo układnymi łotrami albo pobożnymi szalbierzami. Wiąże się ona z reguły z wiarą w istnienie ponadnaturalnych sił i ustalonego przez owe siły porządku. a w tej mierze i zjawiskami społecznymi. Postawa religijna wobec problemów społecznych — podobnie jak fatalistyczna — opiera się na wierze w istnienie sił nadprzyrodzonych. przez modlitwę. Postawa fatalistyczna wynika z przekonania o nieuchronności danych zjawisk. zjawiskami. a w tej mierze i problemów społecznych. Postawa ta może być przecież również następstwem frustracji spowodowanej np. wynikający raczej ze skłonności do anomalii. moralizatorów itp. Ten brak zainteresowań dla problemów społecznych może wynikać z przyjętej przez danego człowieka koncepcji życia.

a stąd też znacznie większa trudność w utrzymaniu dystansu do przedmiotu badań.. ale co więcej. Najogólniej biorąc moralna wartość każdej z nich jest oczywiście różna. czyli takiemu nastawieniu psychicznemu. Tytułem przykładu wymieńmy propozycje tzw. czy jest to opłacalne w danym momencie. Zaprezentowane postawy zasługuj anie tylko na ocenę m o r a 1 n ą. stopień nasilenia. Postawa naukowa wobec problemów społecznych Obiektywizm jest oczywiście jednym z istotnych wymogów postawy naukowej w każdej dziedzinie i w stosunku do każdego problemu badawczego. jak trzeba je widzieć z punktu widzenia ludzi. z których opinią się liczy — anie tak. aby uzyskać możliwe korzyści. Ale jest on niewątpliwie szczególnie istotny w odniesieniu do badań społecznych. . że żadna z nich nie może być zalecana badaczom zjawisk społecznych. ponieważ wychodziłoby to poza zakres tematu. O postawie konformistycznej wobec problemów społecznych mówimy zazwyczaj wtedy. czyli postawy sine ira et studio. ponieważ żadna nie służy obiektywizmowi. Jeszcze bardziej etycznie wątpliwą jest postawa oportunistyczna. którą spróbujemy bliżej scharakteryzować. Z tych więc względów nie jest przypadkiem. gdy dany człowiek prezentuje tylko taki punkt widzenia na te problemy. Problemy te widzi po prostu tak. Badania problemów społecznych wymagają zatem postawy zwanej n a u -ko wą. Nie będziemy tu wszakże rozpatrywać owych różnic. konsekwencje społeczne itp. którą określamy mianem heroiczna. w których możliwość osobistego zaangażowania badającego jest niewspółmiernie większa niż w każdej innej nauce. który jest zgodny bądź to ze stanowiskiem większości. jest skłonny wyzyskać powstałą w związku z danym problemem sytuację. 45 Łączy się ona z silnym zaangażowaniem emocjonalnym oraz intelektualnym po stronie tych wartości. Skrajnym przeciwieństwem postaw konformistycznej i oportunistycznej jest postawa. jeżeli oczywiście stanowiąjąludzie. że problem obiektywizmu naukowego był wielokrotnie podnoszony właśnie przez metodologów nauk społecznych. gdy jest to niebezpieczne. Konformista lęka się zazwyczaj przejawiania własnego zdania.Ludzie prezentujący taką postawę są niekiedy nawet skłonni do stawiania trafnych diagnoz występujących niedomagań społecznych. Człowiek o takiej postawie przejawia nie tylko bierność wobec wszelkich problemów społecznych. ale również na ocenę ze względu na przydatność poznawczą. .sprawujący władzę.3. bądź też mniejszości. jak rzeczywiście wyglądaj ą — biorąc pod uwagę ich rozmiary. fakty.7. 1. ale wówczas. czyli ujawnienia swojego autentycznego stosunku do danych problemów społecznych. jakie zostały zagrożone w związku z pojawieniem się danego problemu społecznego. które miały zaradzić negatywnym następstwom społecznym pierwszej rewolucji przemysłowej. „socjalistów utopijnych". Natomiast oceniając postawy z punktu widzenia ich przydatności badawczej — sądzę. które jest wolne od uprzedzeń i namiętności. ale równocześnie ograniczają się zazwyczaj do zwalczania ich objawów a nie przyczyn. Wyraża się ona w gotowości podejmowanych problemów społecznych nie tylko bez względu na to.

pozostaje pod wpływem panującego systemu wartości. gdy bada te problemy w jakimś sobie obcym społeczeństwie czy społeczności. Nie są także związane ze zjawiskami nienaturalnymi. Pamiętać o tym. c. jakie swym istnieniem powodują aktualnie. istniejącym kryzysem gospodarczym itp. tzn. Podejmując np. . b. I nawet wtedy. Dlatego też badając te problemy należałoby: a. Ujmować je jak obiektywne zjawiska. Istnieje więc potrzeba wypracowania takich sposobów badania problemów społecznych. zjawiskami. a więc powiedzmy z alkoholizmem. Badać w sposób wolny od lęku przed niepożądanymi wynikami badań oraz ukazywać osiągnięte wyniki bez uproszczeń. lecz ludzie uwikłani w rozmaite sytuacje społeczne. d.W badaniach problemów społecznych w wyróżnionym przez nas znaczeniu. Czy wobec tego postulat badania owych problemów sine ira et studio jest w ogóle realny? Uważam. dotyczących zwłaszcza przyczyn i uwarunkowań badanych zjawisk. co przy badaniach wszelkich zjawisk społecznych. tzn. że jest on w takim samym stopniu realny. dezintegracją życia rodzinnego. Socjolog badający problemy społeczne nie jest wyobcowany z rzeczywistości społecznej. że każdy problem społeczny ulega przeobrażeniom i powoduje przeróżne konsekwencje. o różnych zaangażowaniach intelektualnych i emocjonalnych. współwystępujące z nimi zjawiska i procesy istniejące w danym społeczeństwie. w danym społeczeństwie badania nad takim problemem społecznym. zjawiska istniejące niezależnie od woli badającego i teorii naukowych. zachowanie obiektywizmu przez badającego wydaje się szczególnie trudne ze względu na rezonans. trzeba go analizować w związku z innymi problemami tego typu. nie może wyzwolić się od przeróżnych ogólnoludzkich wartości oraz od jakże ludzkich sentymentów czy resentymentów. pojawiającymi się na zasadzie deus ex machina. Rozpatrywać badane zjawiska w ich uwarunkowaniach przyczynowych oraz modyfikacjach spowodowanych przez inne. jak przestępczość nieletnich. a także w dającej się przewidzieć przyszłości. które pozwolą na ukazanie ich: przyczyn głównych i pobocznych: współzależności z innymi zjawiskami społecznymi oraz bezpośrednich i pośrednich następstw. Są one zdeterminowane określonymi warunkami społecznymi charakterystycznymi dla danego społeczeństwa. dewaluacją norm moralnych czy prawnych. ale również problemy społeczne nie są też wyobcowane z rzeczywistości społecznej. rzutując swoiście na kształtowanie się życia społecznego i świadomości ludzi. zwyczajów i obyczajów. norm moralnych. Nie tylko badający. jakie te problemy powodują w świadomości każdego już poprzez sam fakt ich istnienia. Ta uwaga odnosi się oczywiście także do przedstawicieli pozostałych nauk społecznych. może być zrealizowany jedy46 nie w stopniu względnym Badaniami zjawisk społecznych nie zajmują się przecież aniołowie. dokonujący takich a nie innych wyborów wartości właśnie ze względu na wspomniane zaangażowania i uwikłania w sferze społeczno-politycznej i ideowej.

I tak np. Wyróżnia się np. zakres. Na tej podstawie wyróżniamy problemy: 47 a) teoretyczne i praktyczne. problemy teoretyczne mają zawsze pewne aspekty praktyczne. definicyjnej (określającej). który oczywiście wymaga sprawdzenia. diagnostycznej (konstatującej). podobnie —jak problemy praktyczne — aspekty teoretyczne. 1. przedmiot. demonstracyjnej (doświadczalnej). że nie każda hipoteza jest przydatna w badaniach. ponieważ hipotezy są na ogół punktem wyjścia wszelkich badań. Czas zatem na zajęcie się tym istotnym w badaniach terminem. problemy ujmowane w formie: deskryptywnej (opisowej). Przydatna dla badań jest tylko taka hipoteza.4. zmierzającej do możliwie najkorzystniejszych rozwiązań danych zagadnień)26. Znajomość typu i formy danego problemu umożliwia nam dobranie optymalnej dla niego metody lub techniki badań. b) ogólne i szczegółowe. prognostycznej (przewidującej). HIPOTEZY 1. a jego polskim odpowiednikiem jest słowo „przypuszczenie" lub „domysł".8. a w drugim — doraźnym potrzebom praktyki. eksplikacyjnej (tłumaczącej). określone ich postacie.7. w jakich są ukazywane w konkretnych badaniach.8. założeń danej teorii). dowodzącej (np. eksplanacyjnej (wyjaśniającej). Co to jest hipoteza? Słowem „hipoteza" posługiwałem się już wcześniej. ponieważ w jednym wypadku służą one przede wszystkim teorii. Chodzi tu więc o przypuszczenie lub domysł wysunięty prowizorycznie dla określenia lub wyjaśnienia czegoś.1.1. rolę jaką spełnia dany problem w nauce itp. tzn. Już z tego choćby względu refleksje nad pojęciem. Typy i formy problemów badawczych Wszelkie problemy badawcze możemy dzielić na pewne typy przyjmując za podstawę podziału np. Stąd postulat aby hipotezy naukowe były: 48 . relatywizującej (wskazującymina różne zależności między danymi zjawiskami) oraz optymalizującej (tzn. która jest przypuszczeniem czy też domysłem naukowym. cechami i typami hipotez sanie tylko pożyteczne. c) podstawowe i cząstkowe. Nie przeczy to oczywiście zasadności wspomnianego podziału. Wyodrębniając powyższe typy problemów trzeba zdawać sobie sprawę ze względności dokonanych wyróżnień. czyli weryfikacji poprzez odpowiednie badania stosowane w danej nauce. ich właściwości. „Hipoteza" wywodzi się z greckiego słowa „hipothesis". czyli spełniająca pewne wymogi metodologiczne. Oprócz typów możemy wyróżnić swoiste formy problemów. ale i konieczne dla lepszego zrozumienia jednego z istotnych elementów procesu badawczego. Zauważmy jednak.

duży. jak np.2. czyli dające się zweryfikować. Ze względu na zasięg wyróżniamy hipotezy: ogólne i szczegółowe. młody. stary.. „młodymi nazywam ludzi w wieku od. Oto one: a) w grupie młodzieżowej X osoba A zajmuje najwyższą pozycję społeczną — czyjego postępowanie jest najbardziej zgodne z normami grupy? b) W grupie roboczej X osoba B ma o dwa szczeble niższą pozycję społeczną w porównaniu z osobą C. e) empirycznie sprawdzalne. Różnice między nimi można ukazać posługując się przykładem podanym przez G. czy wobec tego zgodność jego postępowania z normami grupy jest mniejsza niż osoby C? 49 c) W drużynie piłki Z nożnej zawodnik D zajmuje średnią pozycję społeczną.8. ich uwarunkowań itp. to wówczas trzeba zbadać czy w poszczególnych. np. czyli powinny być tak sformułowane. lat" itp. Inaczej mówiąc nie powinna zawierać sformułowań będących po prostu powtórzeniami poprawnych schematów myślowych.. wyrażone w jednoznacznych terminach.C. tzn. który podaje taką oto ogólną hipotezę: „im wyższą pozycję zajmuje jednostka w grupie — tym większa zgodność jej postępowania z normami danej grupy". który — w moim odczuciu—jest dość istotny. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty.. tzn. ponieważ są właśnie stwierdzeniami na ogół znanymi lub frazesami. niż zawodników zajmujących wyższe pozycje? . można wyróżnić hipotezy: podstawowe. wyjaśniające fragmentaryczne zagadnienia. ta zależność rzeczywiście występuje. ani banałem. procesy czy zjawiska. to należy je odpowiednio zdefiniować. okoliczności. aby nie zawierały zdań wzajemnie sprzecznych.. że wskazywały na jakieś nieznane dotąd aspekty badanych faktów. możliwie dostatecznie ostrych. tzn. (a jeżeli używa się terminów nieostrych. składające się na dany problem. Typy hipotez Biorąc pod uwagę cel. 1. b) na tyle ogólne. potwierdzić lub obalić poprzez badania27. zjawisk. Otóż jeżeli tą hipotezę będziemy chcieli zweryfikować empirycznie. że zgodność jego postępowania z normami obowiązującymi w tej drużynie jest większa niż zawodników zajmujących niższe pozycje albo też mniejsza. do . jakiemu dane hipotezy służą.). dowolnych grupach. czy wobec tego możemy stwierdzić. jakich dotyczą. mały itp. procesów. Przedstawiony wykaz wymogów uzupełnimy jeszcze jednym. Poszukując wymienionej zależności musimy sformułować kilka hipotez szczegółowych. Homansa28. d) wolne od sprzeczności wewnętrzny eh. c) pojęciowo j a s ne. Otóż hipoteza nie powinna być ani t a u -t o 1 o g i ą. których celem jest wyjaśnienie zasadniczych problemów danej nauki oraz częściowe. jakie nie wymagają żadnego dowodu czy też weryfikacji..a) o tyle nowe.

z tego powodu. Hipotezy możemy podzielić także ze względu na stopień ich prawdopodobieństwa. Ustalenie jednak rzeczywistego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy nie jest jednak łatwe bez weryfikujących badań. jako określony domysł naukowy oparty na uogólnieniach dotychczasowych rezultatów poznawczych. czy hipotezę uzyskało się 50 bezpośrednio w kontakcie z badaną rzeczywistością. Najczęściej jednak konkretyzujemy daną hipotezę ogólną kilkoma hipotezami szczegółowymi. żeby przeciwdziałać pewnym złudzeniom. Tworzenie hipotez Każda hipoteza. co pozwala na wyodrębnienie hipotez: wysoko. jak doszło do utworzenia danej hipotezy. 1. Otóż nawet hipoteza wysnuta logicznie poprawnie z zebranych danych nie jest wcale przez tego rodzaju postępowanie po prostu prawdziwą. takie. Do najbardziej znanych sposobów tworzenia hipotez w naukach społecznych należą: a) wysnuwanie wniosku hipotetycznego z istniejącej teorii. nieodłączną we wszystkich wysiłkach badawczych. tymczasowy. Tego rodzaju rozróżnienia mają istotne znaczenie przy ostatecznym wyborze hipotez do zamierzonych badań. b) „odkrywanie" hipotezy poprzez uogólnienie zebranych danych zawartych np. podobnie intuicyjnie powstałej hipotezy nie należy a priori uważać za fałszywą. czy też w zaciszu gabinetu uczonego nie ma przecież żadnego wpływu na jej prawdziwość. czyli odkrywcze i hipotezy robocze. O tym. lecz rzetelność procesu weryfikacji30. średnio i mało-prawdopodobnych. tzn. Wskazanie na ten fakt jest ważne m. c) swoiste „wczuwanie się" badającego w określone sytuacje społeczne. która jest przecież istotnym źródłem danych. jest zawsze mniej lub bardziej twórczym dziełem osoby badającej albo zespołu badającego. która hipoteza jest prawdziwa albo fałszywa rozstrzygają badania weryfikujące albo szeroko rozumiana praktyka. Oprócz wymienionych sposobów należałoby także wskazać na inspirację wynikającą z codziennej praktyki. jak to zostało powyżej ukazane. w sprawozdaniach statystycznych. Niekiedy wyróżnia się także hipotezy heurystyczne. Tworzenie hipotez łączy się zatem z określoną aktywnością poznawczą poszczególnych ludzi lub zespołów.3.8. To. Dla wstępnej oceny ewentualnego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy sposób jej uzyskania nie jest jednak sprawą bez znaczenia i dlatego warto go brać pod uwagę. Bowiem o prawdziwości albo fałszywości hipotezy decyduje nie jej źródło lub sposób uzyskania.in. a ich celem jest po prostu ogólna orientacja badawcza. Z punktu widzenia efektów poznawczych nie jest wcale najważniejszą sprawą to. czyli wysnuwanie przez niego wniosków w oparciu o własne doświadczenia życiowe i wykorzystywanie umiejętności tworzenia własnych domysłów29. . przydatnych do tworzenia hipotez. umożliwiająca sformułowanie hipotezy zasadniczej. które mają charakter pomocniczy.Hipoteza szczegółowa jest więc ukonkretnieniem hipotezy ogólnej.

Proponowane wskaźniki. jakie były podejmowane z inspiracji poznawczych. 1.35 Już znacznie wcześniej. jakość mieszkania. Bacona. a pierwszą dojrzałą próbą metodologicznego uporządkowania owych poszukiwań była teoria indukcji F. że odwoływanie się do socjologicznych wskaźników bywało często nadużywane dla potrzeb praktyki. Pawłowski34. W naukach przyrodniczych poszukiwanie tak pojętych wskaźników było podejmowane przez uczonych od wielu wieków. nie tyle ukazywały rzeczywiste uwarunkowania danych zjawisk. WSKAŹNIKI ZJAWISK SPOŁECZNYCH 1. Biorąc pod uwagę ten dość złożony proces kształtowania się koncepcji omawianych wskaźników. Nadmieńmy tu również. rodzaj 51 odpoczynku. Zeugina. John Graunt (Obsewa-tion ofthe Bills ofMortality. który podejmował próby ustalenia różnych wskaźników przeobrażeń społecznoekonomicznych w USA. udoskonalona następnie przez J. to przecież poszukiwali właśnie takich cech. a także o badaniach prowadzonych przez F. „unaukowiania socjologii" poprzez możliwość mierzenia i ujmowania w sposób intersubiektywny zjawisk. które nie poddają się bezpośredniej obserwacji — na co wskazuje trafnie T. Oprócz wysiłków zmierzających do poszukiwań wskaźników różnych zjawisk społecznych.1. wyróżnienie hipotez alternatywnych i zerowych31. jak: sposób odżywiania się rodziny.9. status ekonomiczny czy społeczny badanych rodzin na podstawie takich danych. zadowolenia itp.. . lecz raczej służyły do uzyskania przeróżnych teorii czy programów społeczno-politycznych. że wystąpienie jej sygnalizuje obecność tej drugiej.in. jakości życia. wysokość zarobku. Adolph Wagner (Statistisch-anthropologische Untersuchungen der Gesetzmdssigkeit in den scheinbar willkiirlichen menschlichen Handlungen.1 chociaż nie używali oni słowa „wskaźnik". Bootha nad życiem ludności Londynu. 1835).Szczególnym sposobem ustalania stopnia prawdopodobieństwa hipotez jest odwołanie się do zasad stosowanych w statystyce. czyli z inspiracji działaczy społeczno-ekonomicznych czy politycznych. których twórcami byli m. Warto tu wspomnieć chociażby o siedemnastowiecznych opracowaniach statystycznych.S.1933 Research Committee on Social Trends. 1864) i in. że pojęcie „wskaźnik społeczny" zostało użyte dopiero przez Raymonda Bauera w 1966 r. „statystyki społecznej". Wymienieni uczeni starali się określić np. trudno zgodzić się z tezą głoszoną przez M. charakter wykonywanej pracy. jedna z prób tzw.in. Le Playa nad życiem rodzin robotniczych czy C. np. Quetelet (Sur 1'homme et le develop-pement de ses facultes ou essai de physigue sociale. dobrobytu. można także odnotować analogiczne działania wynikające z potrzeb praktyki. Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych Termin „wskaźnik" w metodologicznym znaczeniu służy do określenia pewnej cechy przedmiotu lub zjawiska pozostającej w takich związkach z inną jego cechą. W naukach społecznych poszukiwania tego rodzaju wskaźników sięgają czasów pojawienia się tzw. jakie charakteryzują funkcje wskaźników badanych faktów ekonomicznych lub społecznych.. Petersa i R. bo w 1944 r. liczebność rodziny itp. a następnie dojścia do głosu socjologii. Socjologiczna koncepcja wskaźnika pojawia się w latach czterdziestych naszego stulecia jako m.9. 1662).in. co umożliwia m. Wymieńmy dla przykładu powołany przez prezydenta Hoovera w latach 1929 . A. Milla32.33.

jak też przez organizatorów i reformatorów życia społecznego. a więc do działalności w dziedzinie gospodarki narodowej. znajdziemy pojęcie interesującego nas wskaźnika. okolicznościach procesów społecznych). jakie mogą być wykorzystane w planowaniu i polityce społecznej. wielkości. .2. Do grupy drugiej natomiast zaliczamy te defincje.ukazało się studium Dimension of Society autorstwa Stuarta Cartera Dodda. Do kategorii tej zaliczamy także takie definicje. częstotliwości. Wspomniani Peters i Zeugin np. ale także czynnikiem pozwalającym na konstruowanie oraz ocenianie programów i planów odnoszących się do sfery społeczno-ekonomicznej. Jest to materialne lub behawioralne ukazanie sprawdzalnego dowodu istnienia cech. jakie on reprezentuje36. czyli jako narzędzia umożliwiające naukowe badanie i opis społecznej rzeczywistości oraz zachodzących w niej przeobrażeń38. gdzie m. zestawili aż 35 takich definicji37. Możemy zatem powiedzieć. że pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych ukształtowało się w procesie długotrwałej działalności teoretycznej i praktycznej prowadzonej zarówno przez socjologów. Biorąc pod uwagę pierwszą spośród wymienionych sfer. co pozwala na ich uporządkowanie ze względu na: a) sposób określenia wskaźnika zjawisk społecznych oraz b) zakres jego zastosowania. należy zwrócić uwagę na fakt. które ujmują interesujące nas wskaźniki instrumentalnie. ujawniając empirycznie dostępne (bezpośrednio albo pośrednio) właściwości badanych przedmiotów oraz umożliwiając wysnuwanie na ich podstawie hipotez o danych zjawiskach i procesach społecznych.in. Zdaniem tego autora. że interesujące nas wskaźniki mogą mieć zastosowanie: 1) w sferze poznawczej jako dostępne obserwacji odpowiedniki istotnych cech różnorodnych tworów rzeczywistości społecznej wynikających z teorii i przez nią określonych czy też elementy modeli poszczególnych faktów i zjawisk społecznych. które traktują wskaźniki jako swoiste jednostki miary charakteryzujące istniejący stan oraz zachodzące przeobrażenia poszczególnych przedmiotów i zjawisk społecznych39.9. o obecności. 2) w sferze praktycznej jako pewne orientujące dane (informujące np. polityki społecznej itp. Obecnie stało się ono nie tylko ważnym instrumentem w sferze poznawczej. Pomimo ich różnorodności występują jednak pewne elementy wspólne. wskaźnik jest obiektywnie obserwowalnym znakiem pewnej cechy. Do grupy pierwszej zaliczamy tu takie definicje. że wskaźniki spełniają tu ważną funkcję pośredniczącą w procesie poznawczym między językiem teorii a językiem praktyki. natężeniu danego zjawiska itp. które akcentują szczególnie fakt. 52 1. Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych Istnieje wiele prób zmierzających do określenia tego pojęcia będących przykładem jego różnych definicji projektujących.

jednowymiarowe. (2) logicznym lub (3) statystycznym. które nie powodują żadnych zmian ilościowych (np. na/p.. ilość czasu przeznaczonego na jej uprawianie. to możemy powiedzieć. dajmy na to. działalność rekreacyjna danego człowieka). zajmiemy się analizą wymienionych związków między Wal. oraz domniemane (zarówno zasadnie. że wzrost solidarności członków grupy i ich skłonności nawet do dużych poświęceń następuje zawsze wtedy. wydaje mi się przydatne następujące jego określenie: przyjęta przez nas cecha JTjest wskaźnikiem („indicator") jakiejś innej cechy / (tzn. takie. Uogólniając istniejące definicje wskaźnika. tzn. jakie przysługują pewnej liczbie przedmiotów. między wskaźnikiem a cechą wskazywaną.) na język praktyki (Jp). iż pomiędzy W {W— solidarność i altruizm) a / (/— zagrożenie zewnętrzne) występują określone związki rzeczowe. jak też zbiorowości. w przypadku których możemy. „indica-tum". Ze względu na to. jeżeli istnieją pomiędzy nimi jakiekolwiek trwałe związki o charakterze (1) rzeczowym. (1) Trwałe związki rzeczowe między WaI{Vzxi. i bezzasadnie. Mówiąc w nieco inny sposób. jej natężenie i wpływ na inne rodzaje aktywności. na podstawie potocznej wiary w ich istnienie). które dają się zbadać w sposób empiryczny. są one nazywane także wielkościami zmiennymi. płeć). ustalić rodzaj tej działalności. jako hipotetyczne. W związku z tym wystąpił też problem reguł odpo-wiedniości pozwalających na możliwie równoważne przekładanie pojęć J. np. Zanim przejdziemy do bliższego omówienia związków wymienionych między Wal. a więc sprawdzalne. Aktualnie możemy odnotować istnienie metod operacjonalistycznych opartych na dostatecznie solidnych podstawach logicznych oraz takich. gdy pojawia się poważne zagrożenie zewnętrzne dla danej grupy. Jeśli pierwsze z nich dają szanse na uzyskanie wskaźników rzeczy-w i s t y c h. które powodują wzrost. i Jp. które powodują różnorodne i wielokierunkowe zmiany (np. Na podstawie istnienia pewnych właściwości wspólnych wielu przedmiotom mogą powstawać określone zbiory lub klasy danych przedmiotów. czyli indicatum) są możliwe do ustalenia na drodze empiryczn ej. itp. to drugie prowadzą do powstawania wskaźników fikcyjnych. które mają swoiste wymiary. doprowadziły do pojawienia się różnych operacjonalistycznych metod przekładania pojęć języka teorii (J. fakty. że W jest po prostu warunkiem koniecznym (sine ąua non) albo choćby wystarczającym dla /. kwalifikacje zawodowe) oraz wielowymiarowe. które są raczej przykładem naiwnych sposobów zachowania odpowiedniości pojęć 53 J. Otóż terminem tym nazywamy równe lub podobne właściwości. zmniejszanie (np. ponieważ jedne i drugie są społecznie ważne. że cechy społeczne przejawiają się w różnym stopniu w poszczególnych elementach. jeżeli stwierdzamy. Istnieją zatem cechy: zerowy-m i ar o we. . czyli takie. Jeżeli poprzez empiryczne badania stwierdzimy np. Przystępując do bliższej charakterystyki określenia wskaźnika.Dążenie do znalezienia sposobów przekształceń teoretycznych ujęć poszczególnych elementów rzeczywistości społecznej w zespoły takich pojęć. bowiem funkcjonują w świadomości ludzi i wywierająokreślony wpływ na myślenie i zachowanie zarówno jednostek. należałoby pokrótce zająć się pojęciem „cecha". czyli cechy którą właśnie wskazuje). Możemy wyróżnić właściwości istniejące obiektywnie.

lecz wyłącznie na pewnej konwencji terminologicznej.54 to mamy podstawy twierdzić. dla którego to zabiegu W. (2) Istniejące związki logiczne między W a /są możliwe do ustalenia na drodze rozumowej analizy zakresu pojęć wskaźnika i indicatum. że przyporządkowanie liczb poszczególnym stopniom indicatum nie opiera się tu na żadnej z wymienionych wyżej procedur 55 pomiarowych. że przy wskaźnikach inferencyjnych może pojawić się pytanie: Jaka jest podstawa takiego przyporządkowania liczb poszczególnym stopniom indicatum? Nie jest to pomiar podstawowy. Wskaźniki. co jest bezpośrednio niedostrzegalne. Częstotliwość współwystępowania W i / skłania nas po prostu do wnioskowania według następującego schematu: jeżeli W. jakie mają rzekomo określać. kryteriów itp. nazywanych przez S. Pawłowski. wnioskujemy. w których najczęściej w luźnym związku pozostają ze sobą szeregi liczb i cechy. „czerwony jak burak". . Są to zatem dość dowolne konstrukcje. określeń. ponieważ istotnie tak często się dzieje. Czy można uznać zatem. a ich brak z kolei — wskaźnikiem ubóstwa. Wskażmy także na to. Torgerson ukuł określenie „pomiar per fiat"A}. ponieważ owe cechy wydają nam się czy też są zewnętrznym przejawem danych zdarzeń. że mamy tu do czynienia z pomiarem pochodnym? Według niektórych opinii jest Jo rodzaj pomiaru podobny pod względem metodologicznym do pomiaru za pomocą instrumentów kalibrowanych. Ilość posiadanych pieniędzy staje się więc definicyjnym wskaźnikiem bogactwa. iż istnieje między nimi określony związek rzeczowy. Milionera uważa się np. iż nie zawsze wypieki na twarzy świadczą o czyimś uczuciu wstydu i mogą być również następstwem innych przyczyn. zmienną reprezentującą continuum danej postawy lub dyspozycji psychospołecznej. Dlatego też wskaźniki pozostające w związkach określonego rodzaju z tym. Trafnie zauważa jednak T. nazywamy wskaźnikami inferencyjnymi43. chociaż wiadomo również. nazywamy wskaźnikami rzeczowymi40. normatów. które uważamy za swoiste symptomy zdarzeń. którymi są w danym przypadku kwestionariusze. o jakich istnieniu wnioskujemy czy domniemywamy w taki sposób. że ktoś stał się np. że w związku z występującą tendencją w naukach społecznych do ilościowej charakterystyki badanych przedmiotów i zjawisk pojawiają się różne próby pomiarów zmierzające do przyporządkowania postrzeganym cechom badanych obiektów pewnych liczb rzeczywistych jako ich miary. ponieważ bogactwo łączy się na ogół w ocenie ludzi z posiadaniem właśnie dużej ilości pieniędzy. że się „wstydzi". obowiązujących prawnie lub zwyczajowo w danym społeczeństwie lub też w jego poszczególnych środowiskach. Jeszcze inni sądzą. Na tej podstawie. Nowaka definicyjnymi41. to /— oznaczające w tym przypadku to. S. Liczby te są niekiedy uważane za wskaźniki metryczne. ankiety lub testy. stanów. (3) Niekiedy przyjmujemy za wskaźniki takie cechy. za bogatego człowieka. których indicatum może być np. Do tego rodzaju wskaźników. na co wskazują. zjawisk itp. niedostrzegalnych bezpośrednio. dochodzimy zatem poprzez rozumową analizę różnych standardów.

3) jakościowe — ukazujące atrybuty danych przedmiotów lub zjawisk. czyli pozorne. Otóż wyróżnił on: obserwowalne ¦ możliwe do bezpośredniej oceny (np. społeczna zwartość) ukryte i niedostępne (np. Poprzez operacjonalizację można —jak wiadomo — zmiennym niemierzalnym przyporządkować mierzalne. czyli pola zmienności intensywności danej cechy i zarazem pola jej zmian ilościowych45. 2) fikcyjne.uczucia narodu) Nie negując teoretycznej czy praktycznej użyteczności wyróżnionych rodzajów wskaźników. 5) korelacyjne. wydaje się celowe pewne ich uporządkowanie. trzeba uwzględnić co najmniej dwa istotne aspekty: a) c z y m te wskaźniki powinny być oraz b) czemu mają one służyć.Każdy wskaźnik możemy w badaniach traktować jako zmienną. wielkość sil policyjnych) ¦ nieobserwowalne ¦ dostępne w badaniach i sprawdzalne poprzez wskaźniki (np. Działając w tym kierunku. Wskaźnikiem są tylko zmienne m i e rzal-ne. liczba mieszkańców) możliwe do oceny poprzez wskaźniki (np.3. . Wzajemny stosunek między wskaźnikami a zmiennymi przedstawił M.9. Bun-ge44. ale nie każda zmienna jest wskaźnikiem. 56 1. a więc dostępne empirycznie. 4) ilościowe — podające charakterystyczne dla nich „miary". tzn. odpowiadające obiektywnie istniejącym cechom). wskazujące na ich wzajemne uwarunkowania. wyróżniamy zatem następujące wskaźniki: 1) rzeczywiste (tzn. 6) przyczynowo-skutkowe — wskazujące na podstawie danych przyczyn ewentualne skutki albo oparte na zaistniałych skutkach — przyczyny. Właściwości wskaźników społecznych Zastanawiając się nad właściwościami interesujących nas wskaźników.

e) być porównywalne regionalnie. Dla zilustrowania 57 tego posłużmy się następującym przykładem: duża konsumpcja gazet i książek w danym społeczeństwie nie zawsze może być uznana za wskaźnik np. O tym czy jest to właśnie wskaźnik wspomnianego zjawiska zadecydują dopiero dodatkowe dane.Brak jednomyślności w interpretacji wspomnianych aspektów powoduje oczywiście. jakie właściwości powinny charakteryzować wskaźniki społeczne.9. aby pozwalały one na różne analizy ilościowe odzwierciedlające przeróżne „miary" badanych tworów rzeczywistości społecznej. czyli pionowo. a w związku z powyższym także możliwości zaspokojenia przez ludzi. politycznych itp. c) nadawać się do rozłożenia na takie części składowe. ile raczej „komu" dane wskaźniki mogą służyć. sygnalizując zarówno obiektywne. ale wydaje się. np. Ponadto niekiedy chodzi im może nie tyle o to. że interesujące nas wskaźniki powinny być zawsze relatywizowane do konkretnych warunków społeczno-ekonomicznych i kulturowych tych społeczeństw. co umożliwia badanie zarówno krótko-. że uwzględniają te najważniejsze i dlatego też zasługują na naszą uwagę. regionalnych. Natomiast praktycy szczególnie cenią sobie polityczną przydatność wskaźników. co do których istnieje zgoda. anie tylko jego część. jakie wynikają z przesłanek teoretycznych. czyli możliwość przekładania na język codziennej działalności w sferze społeczno-politycznej oraz ich „plastyczność". jak: możliwość długotrwałej obserwacji oraz sprowadzalność do teoretycznych konstrukcji modelowych. b) być wielowymiarowe w tym znaczeniu. czyli poziomo. 1. Funkcje spełniane przez wskaźniki . Jednak mimo różnic co do tego. Teoretycy szczególnie mocno akcentują np. istnieje na ogół zgoda odnośnie do pewnych cech. ponieważ tylko na tej drodze można w pełni wydobyć zawarte w nich dane. jak i subiektywne właściwości badanych przedmiotów lub zjawisk. nie wyczerpują wszystkich związanych z nimi problemów. „czemu". rozbudowanych zainteresowań społeczno-politycznych czy kulturalnych ludzi przynależnych do niego. jakie istnieją w poszczególnych regionach. d) być porównywalne w c za s i e. co umożliwia analizę różnych struktur.4. jak i długoterminowych tendencji rozwojowych i przeobrażeń społecznych. czyli łatwość przystosowywania do doraźnych celów46. Otóż przyjmuje się. Zauważmy nadto. społecznych. takie właściwości wskaźników. którzy w nim żyją przeróżnych potrzeb związanych z tego rodzaju produktem. ustalenie popytu i podaży na różne asortymenty papieru w danym społeczeństwie. że wskaźniki te. do których chcemy je zastosować. Oczywiście wspomniane właściwości wskaźników społecznych. chociaż dają się także zauważyć pewne zbieżności w wypowiedziach teoretyków i praktyków.. powinny: a) charakteryzować całość danego zbioru. że opinie na temat właściwości wskaźników społecznych są zróżnicowane.

1. przy potocznym ujmowaniu. są przecież uwarunkowane historycznie. wyjaśnianiu i tłumaczeniu zjawisk społecznych lub przyrodniczych. faktów. a nawet przeróżne autorytety. Są to wszakże —jak sądzę ważniejsze funkcje. kulturalnej. czym są omawiane wskaźniki oraz tego. 2) analityczne — pozwalające na uchwycenie przeobrażeń. że wskaźniki stosowane w naukach społecznych ukształtowały się — ogólnie biorąc — pod wpływem różnorodnych potrzeb. 58 1. jak też ludzie żyjący ongiś na wszystkich etapach rozwoju cywilizacyjnego. żeby poznać rzeczywistość społeczną nie wystarczy również intuicja. 3) oceniające — umożliwiające szacunkowe określenie wartości rozmaitych programów i działań podejmowanych w dowolnych dziedzinach np. jakości danych programów itp. są one wytworem określonego czasu i miejsca.10. doświadcza wielu osobliwych przygód. które pozwaląjąnam na lepsze zrozumienie tego. Wiadomo bowiem. nie są wcale niezawodną podstawą wiedzy o obiektywnej rzeczywistości. Zdrowy rozsądek zaś —jako ongiś pisał Engels — „ów wielce czcigodny. przeważnie przypadkowe. oświatowej. ponieważ zarówno własne doświadczenia i obserwacje. ponieważ nawet najbardziej autentyczne spośród znanych. które zachodzą w badanej sferze. a tym samym umożliwiające ustalenie prognoz. Istniejąc wszakże spełniająone różne funkcje i to nie tylko w sferze poznawczej. Do tego. I z tego już choćby względu prezentacja problematyki związanej ze wskaźnikami społecznymi jest uzasadniana wtedy. że własne. ustalenie stopnia realizacji danych celów. domorosły doradca w obrębie swoich własnych czterech ścian. intuicji i autorytetów. skoro odważy się zapuścić w szeroki świat badań"47. 4) normatywne —jeżeli są stosowane jako pewne wielkości czy miary (standardy) umożliwiające np. zdrowego rozsądku. METODY BADAN 1. trendy i in. Zawodna jest też wiara w autorytety. wynikających z rozwoju tychże nauk. tzn. Dlatego ich opinie —jeżeli nawet wybiegają daleko wprzód — nie mogą . ale i praktycznej. aby mogły stanowić solidną podstawę wiedzy o postrzeganych zjawiskach. gdy zajmujemy się zagadnieniami badań społecznych. 5) ostrzegawcze — ukazując różne tendencje. jakie mogą się pojawić.Wskazywałem wcześniej na to. ewentualne zmiany. doświadczenia lub obserwacje są zbyt pobieżne i fragmentaryczne. jakie one spełniają. ochrony środowiska naturalnego i w tym podobnych sferach działalności.Swoje opinie i twierdzenia opierają więc na mniej lub bardziej wątpliwych przesłankach. jakie powinny być ich właściwości. jak też zdrowy rozsądek i intuicja. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych Zarówno współcześni ludzie wysokocywilizowanych społeczeństw. które w nim istnieją. jaką tworzy przyroda i społeczeństwo. zakresie polityki społecznej. odwołują się na ogół do własnych doświadczeń i obserwacji. Wskaźniki spełniają zatem co najmniej następujące funkcje: 1) opisowe — umożliwiające ukazanie stanu rozwoju danego społeczeństwa czy środowiska albo też różnych systemów. Wymienione funkcje wskaźników nie wyczerpują oczywiście wszystkich funkcji.10.

Bacon. które są niezawodne i pozwalająna wysunięcie logicznie zasadnych wniosków. Celem tej nauki jest poszukiwanie i badanie przydatności poszczególnych metod stosowanych w procesie naukowego poznania. wyprzedzi tego.Wszelka zaś działalność. że coraz bardziej wzrasta również znaczenie metod. zwanego metodologią. Dlatego każda z nauk dążąc do uchwycenia obiektywnych prawidłowości badanych zjawisk musi opierać się na takich podstawach. „uniwersalnej" metody. jest świadomą. który porównywał ją do latarni. tej. celową i zamierzoną czynnością poznającego podmiotu. Bacon. Autorami różnych pomysłów dotyczących teorii metodologicznych byli tak wybitni filozofowie. zwłaszcza nowożytnej. jakie mają miejsce w obrębie rzeczywistości społecznej lub ogólnej — w świecie. Pojęcie metody i jej związek z teorią Proces badawczy. że poznanie metody. . Odnosi się to w szczególności do czynności badawczych. dotyczących badanych faktów. jak też sposobów ich interpretacji i uogólnień. Toteż potoczne sposoby ujmowania i interpretowania zjawisk obiektywnej rzeczywistości — tzn. Ich ilość rośnie wraz ze zwiększającymi się możliwościami bardziej dogłębnego wnikania w prawidłowości zjawisk świata. ma dla nauki znaczenie nie mniejsze niż samo to odkrycie. to jest w najkrótszym czasie i przy najmniejszym nakładzie sił i środków. ani w naukach społecznych. powinna być sterowana metodycznie za pomocą określonych reguł i wskazań determinujących i kontrolujących postępowanie człowieka. a widocznym tego przejawem jest wyodrębnienie się specjalnego działu w filozofii.one przewidywać. tak też i aktywność poznawcza. Hegel i Comte. Przez metodę rozumie się na ogół system założeń i reguł pozwalających na takie uporządkowanie praktycznej lub teoretycznej działalności. aby można było osiągnąć cel. jako czynność teoretyczna. Z tych to powodów każda z nauk odwołuje się do metodologii. kto biegnie po bezdrożu. czyli do nauki zajmującej się problemami związanymi z budową jej twierdzeń i teorii oraz ze zbieraniem danych. że nawet człowiek kulawy. Kant. Kartezjusz.in. Ponadto wraz z rozwojem specjalizacji wiedzy wzrasta też ilość stosowanych metod. jaką posłużył się dany uczony dokonując jakiegoś ważnego odkrycia. Na doniosłą rolę metody w tworzeniu obrazu świata wskazał m. Fr. jak każdy proces poznawczy. jeśli idzie po drodze. Nic zatem dziwnego. za pomocąktórej dałoby się poznać cały świat i która by jednocześnie miała charakter metody niezawodnej. mieliśmy do czynienia z wieloma próbami poszukiwania jakiejś jednej. oświetlającej wędrowcowi drogę w ciemnościach. La Mettrie. przyczynia się do powstawania coraz to nowych metod badawczych. która istnieje niezależnie od człowieka — nie wystarczają ani w naukach przyrodniczych. do jakiego się świadomie zmierza. 59 1. Laplace głosił.10. zmierzających do poznania danych faktów lub zjawiska w sposób zapewniający maksymalny stopień efektywności. Dla ukazania jej znaczenia posługiwał się jeszcze innym porównaniem: wskazując. W historii nauki.2. Podobnie A. ani tym bardziej tłumaczyć wszystkich zdarzeń. Podobnie jak działalność praktyczna. jak np. która ma prowadzić do określonego celu.

jaki sobie stawiamy. że leżące u jej podstaw „kategorie myślenia" nie są wyłącznie środkami pomocniczymi wymyślonymi przez człowieka. a ściślej mówiąc jej wybór. podmioty poznające) i narzędzia badawcze. 61 Istotną cechą metody jest jej celowość. syntezie. Przeprowadzenie tych operacji jest poprzedzone na ogół rozważaniami nad ich rodzajem. lecz wyrazem prawidłowości odnoszących się do przyrody i społeczeństwa. jak np. zatem pośrednio metoda badania jest uzależniona dodatkowo od aktualnie osiągniętego stanu kultury i techniki danego społeczeństwa. ponieważ każda metoda badań jest zawsze systemem reguł. Do środków badania. oderwanego od całokształtu teorii i praktyki. przyrodniczych i społecznych. jakimi w danej sytuacji historycznej dysponujemy. Dzieje się tak dlatego. Obiektywny charakter metody naukowej wynika stąd. a narzędzia badania są określone przez możliwości techniczne człowieka. indukcji. określonych tylko za pomocą dowolnie obranych zasad postępowania takich. w analizie. szerzej — poznania — zalicza się — jak wiadomo — ludzi (tzn. które opisują przedmiot badania czy poznania oraz są sformułowane w postaci odpowiedniej teorii. skutecznością i kolejnością. czy pragmatyczna „zasada użyteczności" itp. Po drugie — metoda jest określona i wyznaczona przez charakter badanego przedmiotu. najlepszą oraz w pełni 60 wystarczającą. niezależnego. można rozpatrywać ze względu na owe trojakie uwarunkowania. ze strony teorii naukowej. nie traktuję jej jako zespołu reguł dowolnie tworzonych przez uczonego w celu ułatwienia badań. ani też jako zbioru kategorii czysto subiektywnych. A po trzecie — metody zależą od środków badania. Otóż zarówno ludzie. Inaczej mówiąc: cele poznawcze. Dlatego też raczej „wymyślali" proponowane przez siebie metody i traktowali je jako coś samodzielnego. gdy odzwierciedla obiektywne prawa danej rzeczywistości. wskazań i przepisów potrójnie uwarunkowanym. użyteczność i charakter. W rzeczywistości jednak proponowane przez nich metody badań nigdy nie były absolutnie dowolne w tym znaczeniu. Wziąwszy pod uwagę wieloczynnikowe uwarunkowania metody. podmiotu i narzędzi badania. które zostały poznane i wyartykułowane przez ludzi48.Upatrując takiej właśnie metody uniwersalnej np. które w rezultacie zapewnia uzyskanie poprawnego i możliwie wiernego obrazu świata. że metody są środkiem umożliwiającym zrealizowanie tego celu. że były po prostu arbitralnym zbiorem reguł. Wynika to z faktu. w krytycyzmie i dialektyce pojęć wspomniani filozofowie wychodzili z przekonania o możliwości dokonywania w zasadzie arbitralnego wyboru metody badania i uznania jej za jedyną. jakie zbliżają nas krok po kroku do zamierzonego efektu. że metoda badania i poznawania rzeczywistości może być tylko wtedy naukowa i prawidłowa. tzn. jak i narzędzia badawcze są zawsze produktem określonego rozwoju cywilizacyjnego. Uważam. Cele te bywają różnorodne i są zazwyczaj osiągane za pomocą ściśle określonych operacji. rodzaj. neopozytywistyczna zasada „oszczędnego myślenia". Ponieważ zaś podmiot badający jest sam zdeterminowany przez wiele różnych czynników. Bowiem ich znajomość pozwala na metodologicznie zasadne ujmowanie zjawisk przyrody i społeczeństwa oraz na takie ich badania. Po pierwsze — metoda opiera się na obiektywnych prawidłowościach (i jest z nich wyprowadzona). Tak więc metodę badania. dedukcji. o jakie nam chodzi nie są na ogół . uzewnętrzniając tym samym rolę czynnika subiektywnego w wyborze i preferowaniu jakiejś metody.

co jest w rzeczywistości wskazuje zarazem na to. a z drugiej — stanowi narzędzie metodologiczne dla rozwiązywania licznych problemów z zakresu wymienionych dyscyplin naukowych. aby spełniała postulat adekwatności. na który składają się wypracowane w praktyce naukowej na podstawie poznanych prawidłowości swoiste sposoby oraz indywidualne pomysły działania teoretycznego i praktycznego. prawo powszechnego ciążenia z jednej strony opisuje i wyjaśnia zjawiska astronomii i mechaniki. ale przez ciąg operacji. Prawo naukowe staje się tylko wówczas bazą dla odpowiedniej reguły postępowania. wskazujemy tym samym na ich oddziaływanie wzajemne na siebie. Co się tyczy różnicy między teorią a metodą. Warunkiem spełnienia postulatu adekwatności jest istnienie obiektywnej zależności między określonym stanem rzeczy a jego poznaniem w postaci odpowiedniej teorii. ma charakter obustronny. Im większy jest zakres warunków realizacji prawa naukowego. a metoda — proskrypcyjny. czy nawet skomplikowany system operacji. Ważną rolę w formułowaniu metody odgrywa też czynnik subiektywny. to praktycznie sprowadza się ona do tego. że metoda naukowa. jak należy myśleć i postępować przy badaniu odpowiedniej dziedziny rzeczywistości. że zasadniczym celem teorii jest odzwierciedlenie rzeczywistości. Prawo naukowe stwarza więc obiektywne warunki dla ukształtowania się odpowiedniej metody naukowej. tym większą ilość reguł można z niego wywieść. 62 Jedność — pomimo różności — metody i teorii. aby określone za jej pomocą systemy operacji prowadziły zawsze do zamierzonych rezultatów. Ukazując związek wzajemny między metodą a teoriąjako jedność. Dlatego też można powiedzieć. jak i dla relacji pochodnej między regułą a wypowiedzią prawa danej teorii. że wraz z teoriądana jest już także metoda w gotowej postaci. znajduje swój wyraz w regulatywnej funkcji praw naukowych. stanowi odpowiednią postawę dla formułowania metody. wzajemny. której szczególnym przypadkiem jest zależność między prawem naukowym a regułą. Ścisły związek między metodą a teorią albo między prawem a regułą nie oznacza.osiągane poprzez dokonanie jednej czynności badawczej. Żadna bowiem teoria nie pojawiła się dotąd bez udziału odpowiedniej metody.. ukazując i odzwierciedlając istotę jakościowej i ilościowej charakterystyki przedmiotu i praw jego rozwoju. Teoria ma więc charakter deskrypcyjny. a metody — kierowania celowymi czynnościami człowieka. współwystępujące i wzajemnie na siebie oddziaływające strony poznania obiektywnej rzeczywistości. Teoria. Tak np. że opracowanie nowej metody naukowej staje się jednocześnie zalążkiem odpowiedniej teorii i na odwrót. ujmowana jako jedność dialektyczna. Zależność ta obowiązuje zarówno dla relacji między metodą a teorią. że metoda i teoria stanowią dwie nierozerwalnie ze sobą związane. odzwierciedlając to. Od metody wymaga się. a także skutki działania tej prawidłowości. gdy ukazuje ono w sposób wyraźny niezbędne warunki dla realizacji obiektywnej prawidłowości. to teoria potwierdzona przez praktykę i dająca się stosować do podejmowania nowych badań naukowych lub do nowej działalności przekształcającej świat. W pewnym sensie można powiedzieć. Zależność między metodą a odpowiadającą jej teorią. Każde bowiem prawo naukowe. . jeżeli tylko są spełnione odpowiednie warunki początkowe określające jej stosowanie. ale nie tworzy jej automatycznie. tj. Jedność teorii i metody rozumie w ten sposób. jakie podejmujemy w czasie badania zjawisk społecznych. jaką ona wyraża.

które wskazują.3. . W tym także przejawia się przewaga czy „pierwotność " teorii w porównaniu z metodą. jak powinno przebiegać myślenie i działanie w procesie poznawczym. Biorąc powyższe pod uwagę można spotkać się z koncepcjami dzielenia metod ze względu np. tzn. aby doprowadził on do nowego wiarygodnego rezultatu — tzn. na ich stopień ogólności. nauki filozoficznej o metodach poznania i przekształcania rzeczywistości albo ściślej nauki badającej metody badań naukowych.in. f) niezawodności. aby cechowała ją powszechna zrozumiałość i rozpoznawalność. jest m. tj. jakie jej stawiamy. czyli aby była podporządkowana określonemu celowi. aby wykluczała dowolność stosowania odpowiednich zasad regulatywnych. której miernikiem jest jej skuteczność. pobocznych. jak dalece leżąca u podstaw danej metody teoria prawidłowo (tzn. tego. c) ukierunkowania. b) jednoznaczności. sądu poznawczego. czyli tego aby była w stanie dostarczać oprócz zasadnych rezultatów jeszcze innych. by zabezpieczała uzyskanie zamierzonego rezultatu w maksymalnie wysokim stopniu prawdopodobieństwa. Jednakże daje się zauważyć. a tym samym i lepiej realizuje wymogi. Typologia metod Jednym z podstawowych zasad metodologii ogólnej. Od poprawnej metody naukowej oczekuje się spełnienia wymogów: a) jasności.Zależność metody od teorii przejawia się w tym. Wiadomo. d) skuteczności. lecz nie mniej ważnych dla tej samej lub innej dziedziny nauki. g) ekonomiczności. tzn. Rola czynnika subiektywnego ujawnia się więc także w dokonaniu wyboru jednej z konkurujących ze sobą teorii i uczynienia z niej „obiektywnej bazy" dla wypracowania odpowiedniej metody. tym więcej spełnia wspomnianych postulatów.by pozwalała osiągnąć zamierzone rezultaty przy najniższym stopniu zużycia odpowiednich środków i czasu. ce 1. jakiemu służą posiadaną strukturę oraz przedmiot poznania. że w metodzie zawarte są twierdzenia danej teorii przekształconej w reguły i przepisy. że nie każda ze znanych i stosowanych metod w działalności poznawczej i praktycznej spełnia wszystkie wymienione postulaty. Wartość metody. Dotychczas jednak nie ma wyczerpującej ipoprawnej klasyfikacji takich metod z powodu niezadowalającego stopnia zaawansowania samej metodologii oraz ze względu na zbyt duże różnice w rozwoju poszczególnych metod badań naukowych. adekwatnie) odzwierciedla obiektywną rzeczywistość. jest przede wszystkim uzależniona od tego. wyrażającej się w zabezpieczeniu realizacji zamierzonego celu. że im bardziej rozwinięta i lepiej opracowana jest jakaś metoda.10. klasyfikacja znanych metod poznania naukowego. Pomimo to spotyka się w literaturze poświęconej tej problematyce rozmaite podziały metod.tzn. polegającej na tym. przy czym dokonane są one w oparciu o d o w o 1 n i e obrane podstawy klasyfikacji. 63 e) owocności. 1.

metod ogólnych. wykorzystywana przez matematykę. zaś obserwacja. Metody badawcze dzieli się również ze względu na cele. Ponadto różnice pomiędzy metodami ogólnymi a metodami szczególnymi sprowadzają się do tego. i po drugie — są wykorzystywane tylko na niektórych szczeblach procesu poznania (np. mając na myśli taką która może być wykorzystywana do realizacji badań podejmowanych przez każdą naukę szczegółową w odniesieniu do dowolnego zjawiska. Tak np. których stosowalność jakkolwiek bardzo rozległa jest jednak ograniczona określonymi założeniami. w astronomii — w postaci teorii genezy i rozwoju układów gwiezdnych. porównanie i pomiar — przede wszystkim na poziomie poznania empirycznego). do jej poznawania lub do obu tych celów łącznie. 64 A rezultatem ich dociekań i badań są rozmaite metody. ponieważ — z jednej strony — wszelkie celowe przekształcanie jakiejś np. które można uporządkować ze względu na stopień ich ogólności. natomiast metoda aksj oma tyczna. po pierwsze — nie znajdują zastosowania we wszystkich obszarach wiedzy (np. formalizacji itp. wyróżnić metody służące uzyskiwaniu nowych sądów poznawczych oraz metody działania techniczno-produkcyjnego lub przydatne do działań w sferze społecznej. Oczywiście z grubsza można wyróżnić metody służące: praktyce czyli przydatne do przekształcania rzeczywistości. nie znajduje zastosowania w biologii i medycynie. obserwację i eksperyment szeroko stosuje się w biologii i medycynie. eksperyment. struktury społecznej. Niemniej jednak można w zależności od tego. Przez ogólność metody rozumie się tutaj zakres i powszechność jej stosowalności. W klasyfikacji metod ze względu na stopień ogólności na czołowym miejscu znajdują się metody „matematyczne" i „cybernetyczne". jakim mają służyć. . idealizacja. zwanych także filozoficznymi. że metody ogólne. w socjologii — w postaci teorii rozwoju społeczeństwa. Wymienione wyżej metody tworzą grupę tzw. obserwacji. syntezy i eksperymentu. jakiemu z tych celów dana metoda przede wszystkim i pierwotnie służy. filozoficzna zasada historyzmu konkretyzuje się w biologii w postaci ewolucjonizmu. Przyjmując istnienie metody uniwersalnej można też mówić o najogólniejszej metodzie. że charakterystyczną cechą pierwszych z nich — w przeciwieństwie do drugich — jest ich uniwersalność. a nie w matematyce. która polega na tym. analizy. praktycznie biorąc. zakłada na ogół jednocześnie jej poznanie i tym samym przyczynia się do wzbogacenia teorii. które daną metodę mogą z powodzeniem stosować. Jednak ostry podział metod na podstawie omawianej zasady jest niemożliwy. — a z drugiej — zamierzenia poznawcze są na ogół realizowane poprzez celowo dokonywane przekształcenia. Wyróżnia się przy tym metody ogólne oraz metody szczegółowe. Różnica między metodami filozoficznymi a metodami nauk szczegółowych polega na tym. metody są szeroko stosowane tylko na poziomie poznania teoretycznego. Na tej zasadzie każda z metod może zostać podporządkowana innemu celowi i stosowana do różnych dziedzin rzeczywistości. W dalszej kolejności można by wymienić metody porównania. tj. o stopniu ogólności świadczy ilość nauk szczegółowych.Podział metod ze względu na stopień ich ogólności jest dość ważny z punktu widzenia badań naukowych. że włączają się one do poznania naukowego we wszystkich jego sferach i konkretyzują się w poszczególnych naukach. Problem znalezienia takiej uniwersalnej metody zaprzątał umysły uczonych w ciągu całych niemal dotychczasowych dziejów kształtowania się refleksji metodologicznej począwszy od Arystotelesa aż do naszych czasów.

Na płaszczyźnie empirycznej rozwija się proces gromadzenia faktów. Być może jednak w przyszłości taka klasyfikacja metod badań. ponieważ w ramach współczesnych badań metodologicznych zbyt niewiele można uzyskać informacji o strukturach poszczególnych metod naukowych. które stają się powszechnie stosowanymi w języku nauki.Tutaj pojęcia i sądy. a inne — na płaszczyźnie poznania teoretycznego. że np. Podział metod ze względu na ich strukturę jest jak dotąd mało realny. zaś idealizacja i formalizacja w badaniach empirycznych. to okaże się lepsza od dotychczas proponowanych. że niektóre metody przeważają na płaszczyźnie poznania empirycznego. Metody te tworzą poniekąd trzecią grupę metod badawczych. Dla badań dokonywanych w ramach każdej z wymienionych płaszczyzn nauki — dla określonego. tj. Pierwsza grupa metod służy do poznawania i przekształcania obiektów przyrodniczych oraz różnych struktur społecznych. jak obserwację. w postaci odpowiednio sformułowanych teorii naukowych. które można stosować do badania realnie i obiektywnie istniejących przedmiotów. Do pierwszej z nich zaliczymy takie metody. z góry założonego celu badań naukowych. analiza i synteza. metoda historycznego i logicznego poznania naukowego. łatwo bowiem zauważyć. prawidłowości jej rozwoju i charakteru organizacji można wyróżnić dwie podstawowe płaszczyzny nauk: empiryczną i teoretyczną.informacji o badanych zjawiskach dzięki przeprowadzaniu obserwacji. formalizację i metodę aksjornatyczną. stosuje się inną grupę ogólnych metod poznania — a mianowicie grupę metod badania empirycznego oraz grupę metod badania teoretycznego. dokonuje się pierwotnej systematyzacji nauki w postaci tablic. druga grupa obejmuje metody myślenia (np. że podział na metody empiryczne i teoretyczne spełnia w pewnym stopniu postulat rozłączności. bez których nie można się obejść ani 66 na poziomie poznania empirycznego. schematów lub wykresów. Istnieją jednak takie metody badania. Inny rodzaj klasyfikacji metod uzyskuje się ze względu na strukturę poznania naukowego49. porównanie lub doświadczenie myślowe odgrywająteż pewną rolę w badaniach teoretycznych. aksjomatyczne itp. dedukcyjne. sztucznych i sformalizowanych.65 Ze względu na przedmiot poznania da się podzielić metody na takie. Tworzy się tu pojęcia. porównanie. . Ten podział wydaje się najbardziej naturalny i jednoznaczny. a trzecia analizy i syntezy języków naukowych. jak abstrahowanie. ani teoretycznego. są uogólnione. metoda modelowania. redukcyjne. do badania sposobów myślenia i do badania tworów językowych (tzn. pomiarów itp. Na podstawie analizy historycznego rozwoju nauki. W rzeczywistości należałoby raczej mówić o tym. świadczących o osiągnięciu przez naukę wyższego stopnia roz-woju.). idealizację. jeśli stanie się kiedyś możliwa. pomiar i eksperyment. indukcja i dedukcja. sprzężone wzajemnie i zjednoczone pewną wspólną myślą — ideą teorii. Te dwie grupy metod dają się stosunkowo ostro odróżnić od siebie tak. porównań. a nadto formuje się prawa empiryczne w oparciu o proste uogólnienie obserwowanych prawidłowości i zależności. metody semiotyczne). za pomocą których wypowiada się prawa rządzące jakąś sferą zjawisk. przydatnych w równej mierze w poznaniu empirycznym i teoretycznym. Na płaszczyźnie teoretycznej uzyskuje się głębszą i doskonalszą syntezę nauki. do drugiej zaś — konkretyzację.

Wieloznaczność terminu „metoda" rodzi wiele niedogodności. J. Podsumowując rozważania dotyczące metod badawczych. W takim znaczeniu używamy terminu „metoda". 67 1. w przyrodoznawstwie i humanistyce. O metodzie w węższym znaczeniu mówimy wtedy. gdy określamy powtarzalne sposoby rozstrzygania przeróżnych konkretnych zagadnień.10. oceny zebranych danych itp. że nie ma — jak dotąd — klasyfikacji metod. że w przyszłości będzie to możliwe. o metodzie historyczno-porównaw-czej. na badanie terenowe. że w dziejach nauki stwierdza się działanie pewnej prawidłowości. należy podkreślić ten fakt. czyli społecznych. braki poszczególnych metod i ich ograniczoność. tzn. acz nie zawsze w ten sam sposób i takim samym stopniu. że jeżeli jakaś metoda daje zadowalające rezultaty w badaniach jednej dyscypliny nauki. poszukiwania kompleksowej metody badań naukowych w postaci ich uogólnienia. Jednakże coraz powszechniejsze staje się przekonanie. Optymizm ten wynika stąd. czynnościach badawczych. spełniają określone zadanie w praktyce poznania naukowego i w metodologii. to musimy rozstrzygnąć szereg zagadnień szczegółowych dotyczących zbierania materiału. którą można określić.. Szczepański . które umożliwiają nam realizację zamierzonego celu. o metodzie monograficznej. Słowa „metoda" i „technika" są jednak. sprawy. Zaobserwowano po prostu. w których są one stosowane. analizowania itp. skalowania. Sposób stosowania poszczególnych metod w różnych dziedzinach nauki zależy od specyfiki danej nauki.Wreszcie można również spotkać podział metod badawczych ze względu na charakter nauk. Tak pojęte metody mogą być szeroko i wąsko rozumiane50.4. Wszystko to doprowadza do przekonania o możliwości i potrzebie kompleksowego stosowania metod. Mówi się np. nie tylko w języku potocznym. ich opracowania itp. które starano się ograniczyć przez użycie słowa „technika". ich specyfikę. to istnieje dość duże prawdopodobieństwo tego. Tak więc wyróżnia się metody nauk przyrodniczych wyłączając nauki techniczne oraz metody nauk humanistycznych. iż w jednym i drugim obszarze nauk. O metodzie badań wszerokim znaczeniu mówimy wówczas. Ale jeśli niektóre z metod stosowane w jednej dziedzinie wiedzy jeszcze nie dadzą się stosować w innej. ale też dzięki konfrontacji ich ze sobą wzajemne przenikanie się metod. rozprzestrzeniać tę metodę na inne obszary wiedzy i na inne nauki szczegółowe. Metody i techniki badań Aby rozwiązać dowolny problem teoretyczny lub praktyczny trzeba dokonać wyboru odpowiedniej metody badań. oparte zresztą o praktykę badań naukowych. ukazują bowiem nie tylko różnice pomiędzy poszczególnymi metodami. Jeżeli zdecydujemy się np. wykorzystuje się te same metody. jako „ekspansję metod naukowych". metodzie dokumentów osobistych itp. czyli takich powtarzalnych i systematycznie uporządkowanych sposobów postępowania. jakkolwiek obarczone wadami. często używane wymiennie. to próbuje się — często skutecznie. tam wszędzie gdzie chodzi właśnie o szczegółowe zagadnienia dotyczące sposobu zbierania danych. mówiąc np. jaka spełniałaby wszystkie wymogi stawiane podziałowi logicznemu. doboru badanych. co będzie wymagało odwołania się do szeregu metod w węższym znaczeniu. o „technice" lub „metodzie " — obserwacji. gdy staramy się ogólnie określić charakter i zakres danych badań. Z drugiej jednak strony próby klasyfikacji metod. związanych z realizacją badań poprzez przyjętą metodę w znaczeniu szerokim. wywiadu.

.. nie liczące się z ich specyfiką. Na czym polega ów „kompleks humanistów"? Otóż pod wpływem efektownych osiągnięć nauk matematyczno-przyro-dnicznych czy technicznych. możemy zaobserwować także przeróżne próby „unauko-wiania" poszczególnych dyscyplin omawianej kategorii. . RYGORYZM I ANARCHIZM METODOLOGICZNY 1. postulująca m. M.dla każdej z nauk. P. Zauważamy. Chcę jedynie poddać krytycznej ocenie tylko niektóre próby pozornych działań w tym zakresie. zwłaszcza ukształtowana w jej obrębie neopozytywistyczna koncepcja nauki. zaczął z wolna narastać kompleks niższości u humanistów.11. „empiryzm logiczny"52. jak np. Weber. można dostrzec także pewne przedsięwzięcia będące —jak się zdaje — następstwem czegoś. Sorokin czy St. Pod wpływem wspomnianego kompleksu oprócz uzasadnionych i rzetelnych wysiłków zmierzających do rozwoju metodologii nauk humanistycznych poprzez wypracowanie zasad ilościowych badań zjawisk społecznych. Ossowski. a więc zarówno przy omawianiu sposobów zbierania danych w badaniach społecznych jak też przy prezentacji zasad analizy danych.. jakie zaznaczyły się od XIX w. będziemy mieli na myśli zespół czynności związanych z różnymi sposobami przygotowania i przeprowadzania badań społecznych"51. dla wyeliminowania ewentualnych nieporozumień: „Nazwy „metoda" używamy dla oznaczenia kompleksów dyrektyw i reguł opartych na założeniach ontologicznych. 68 1.proponował ongiś stosowanie tych słów w następujących znaczeniach. że owe próby podejmowano pomimo zdecydowanych przestróg w tym względzie wypowiadanych przez tak wybitnych przedstawicieli humanistyki. ale wymaga upowszechnienia takiego rozumienia wymienionych słów. metodzie indukcyjnej. co można by nazwać „kompleksem humanistów". Dlatego mówiąc.in. uściślenie terminologii stosowanej w tych naukach czy też modelowych analiz. a pewną próbą jego przezwyciężania była—jak sądzę — filozofia pozytywistyczna. Lecz w ramach tak określonych metod możemy stosować technicznie różne sposoby badania . W tym znaczeniu mówimy o metodzie dialektycznej.11. Ale w realizacji tej poniekąd naturalnej skłonności charakterystycznej przecież. Ukazanie problemu Dążenie do nieustannego doskonalenia metodologii nauk społecznych jest niewątpliwie pożyteczne i wynika w poważnym stopniu z chęci stałego korygowania stosowanych metod i technik badawczych. o technikach badawczych.. W kolejnych częściach zajmiemy się metodami i technikami stosowanymi w badaniach społecznych. Konsekwentne stosowanie terminu „metoda" i „technika" w różnych znaczeniach jest oczywiście możliwe. metodzie introspekcji itp. jakie uzyskujemy poprzez wymienione badania. przynajmniej w obrębie metodologii..1. wskazujących pewne sposoby postępowania badawczego. W podjętych rozważaniach nie zamierzam więc występować przeciwko pożytecznym — wskazywałem wcześniej — próbom doskonalenia metodologii nauk społecznych.

zmian. która — podobnie jak inne nauki społeczne — nie jest i ze względu na swoją specyfikę nie może być nauką wysoce sformalizowaną. empirycznymi danymi oraz 5) w udziwnionym żargonie pseudonaukowym.in. poprzez socjologię właśnie przenikają one do innych nauk społecznych. Zjawisko to zdaje się wynikać co najmniej z dwóch powodów: a) z wiary. Dilthey. że pierwsze próby matematycznego ujmowania zjawisk będących przedmiotem badań socjologii były podejmowane przez V. możliwości. brak metodologicznej rzetelności czy też nawet zwykłej . którzy ulegli temu fetyszowi nie dodają wprawdzie do tytułów swych rozpraw. Ale w związku z powyższym pojawia się jednak istotny problem. Tego rodzaju tendencje spotykamy u Kartezjusza. że naukowy charakter ma tylko to. jakie daje matematyka nie musi jednak prowadzić zawsze do fetyszyzacji tej nauki. określanie trendów ewentualnych przeobrażeń itp. Korzystanie z możliwości poznawczych. ustalanie współzależności stanów ilościowych i jakościowych. jak to pisano kilka wieków temu. Znaniecki i in. Przypomnijmy. że jest to nauka nam najbliższa. co da się zmierzyć.2. Upatrywanie w matematyce wzoru idealnego dla innych nauk ma za sobą długą historię. Weber. iż m. 3) w tzw. skrywający jej formułkami własne niedostatki intelektualne.Skoncentrujmy się zatem na próbach „unaukowienia" socjologii nie tylko dlatego. Umożliwia np. 1. ze względu na swoistość każdego z nich. Wskazywali na to m. testomanii. 4) w przesadnej pogoni za tzw. Upatrujemy je głównie w następujących zjawiskach: 1) w bałwochwalczym stosunku do matematyki. że analizowanie zjawisk społecznych w kategoriach matematyki pozwala na nieco inne spojrzenie na badane zjawiska. iż są one modo lub ordine geometrico demonstrata. ich mierzenie. dla podkreślenia naukowości przedstawianych dociekań. ale również z tego względu. co występuje powszechnie. 69 I chociaż każde z wymienionych zjawisk wynika z tej samej skłonności do unaukowiania socjologii za wszelka cenę. stwarzają poniekąd szczególne warunki do fetyszyzacji tej nauki. Jednak swoisty urok mate-matyzacji socjologii przejawiający się w osobliwej efektowności matematycznych analiz. Pareto. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych Bałwochwalczy stosunek do matematyki. mianowicie: do jakich granic można matematyzować socjologię. Spinozy.11. Ale pomimo tego w znacznie bardziej wyrafinowany sposób nadużywają matematyki. kiedy np. Newtona i innych uczonych. zwłaszcza u humanistów. czy też prezentacji różnych problemów w postaci równań itp. a więc określić liczbowo oraz b) z nikłej znajomości matematyki. to jednak trzeba przyjrzeć się im oddzielnie. 2) w swoistym kulcie dla cybernetyki. Nie ulega oczywiście wątpliwości. Durkheim.in. Współcześni uczeni.

70 uczciwości badawczej, starają się równocześnie wywrzeć określone wrażenia na czytelniku. Na skutek wspomnianej fetyszyzacji matematyki pojawiają się w socjologii skłonności do tzw. ąuantophrenii czy metrophrenii — jak to ujmował P. A. Sorokin53. Pojawia się to właśnie w bezkrytycznym odwoływaniu się do pojęć matematyki, w złudnym stosowaniu metod numerycznych do zjawisk nie dających się wcale jednoznacznie zmierzyć, w nadużyciu teorii grafów, metod skalowania, metod statystycznych itp. Ma to na celu raczej „sprawianie wrażenia" na czytelnikach zwłaszcza tych, którym matematyka przysparza trudności, niż rzeczywiste unaukowienie socjologii czy pogłębienie wiedzy o zjawiskach społecznych. Maniakalne wręcz niekiedy dążenia do ma-tematyzacji socjologii służą też czasem do ukrywania nikłości osiągnięć poznawczych, jak to nie bez racji zauważył S. Andreski54. Pod wpływem bałwochwalczego stosunku do matematyki pojawiło się m.in. takie zjawisko: umiejętność wyliczenia testu Chi-kwadrat czy współczynników korelacji dowolnie dobranych faktów. Stało się ono dla wielu swoistym kryterium naukowości. Oczywiście zdajemy sobie sprawę z faktu, że korzystanie z matematyki w socjologii, czy też w innych naukach społecznych, może przyczynić się do wzrostu naszej wiedzy o badanych zjawiskach i do doskonalenia metod badań społecznych, a w tym również do rozwoju danej nauki. Nie chodzi zatem o eliminację matematyki z socjologii, ale o takie stosowanie jej pojęć i metod, które będzie wolne od wszelkiego fetyszyzowania, jak również od prezentowania przeróżnych banałów w matematycznej szacie dla nadania im rzekomo bardziej „naukowego" charakteru. Warto też przypomnieć, że społeczna rzeczywistość jest zbyt bogata, aby można było ją wyrazić za pomocą nawet złożonych formułek matematycznych, a choćby najbardziej wszechstronne analizy nie zastąpią nie mniej ważnych w tym względzie jakościowych analiz.

Kult cybernetyki. Kult, o jakim wyżej mowa, jest ściśle związany z bałwochwalczym stosunkiem do matematyki. Przejawia się on w rozmaitych próbach „systemowych" czy „modelowych" ujęć zjawisk społecznych w kategoriach cybernetyki, czyli nauki zajmującej się m.in. badaniem różnych układów, jakie cechuje znaczny stopień samosterowalności, a za takie układy uważa się także żywe organizmy i społeczności. Istotnym elementem cybernetyki jest modelowanie, tzn. konstruowanie układów możliwie mało skomplikowanych, mających podstawowe właściwości podobne do tych, jakie ma przedmiot, którego uproszczonym odzwierciedleniem jest dany układ, czyli model. 71 Niewątpliwie modelowanie pozwala na lepsze dostrzeżenie istotnych powiązań strukturalnych czy funkcjonalnych danych przedmiotów. Im bardziej wszakże przedmioty te są złożone, tym większa trudność z ich modelowaniem, ponieważ nie można całego ich bogactwa zmieścić w modelu i trzeba ograniczyć się po prostu do ich najbardziej typowych, czyli banalnych właściwości. Dlatego

modelowanie daje na ogół skromne efekty odkrywcze, choć jest pożyteczne, np. ze względów dydaktycznych, ponieważ pozwala na lepszą prezentację tego, co chcemy przekazać innym. Przypomnijmy, że próby uproszczonych ujęć różnych tworów biologicznych, technicznych czy społecznych były podejmowane w dość odległych czasach, np. przez Kartezjusza, La Mettrie, Condillaca i in. i nie były one nigdy zbyt obiecujące poznawczo, ponieważ ukazywały jedynie mechaniczne powiązania i zależności55. Z tych więc względów trudno też obecnie przeceniać zalety modelowania, zwłaszcza że dotychczasowe efekty nie okazały się wcale rewelacyjne. Testomania. Przecenianie możliwości poznawczych testów — to jeden z osobliwych problemów metodologicznych dzisiejszej socjologii oraz psychologii społecznej — na jaki trafnie wskazywał P. A. Sorokin56. Jego zdaniem nasz wiek stał się poniekąd wiekiem „testokracji", ponieważ od 1905 r., w którym opublikowano pierwsze testy inteligencji, opracowane przez A. Bineta i Th. Simona pojawiła się swoista „epidemia " przeróżnych testów, za których pomocą usiłowano ustalić nie tylko stopień inteligencji, ale również szereg danych dotyczących osobowości poszczególnych ludzi. Tak doszło do opracowania m.in. testów pozwalających rzekomo na ustalenie różnych cech osobowości, biegłości, uzdolnień, cech przywódczych, normalności i anormalności psychicznej, skłonności i upodobań, lojalności i wywrotowości itp. Zjawisko to nasiliło się jeszcze bardziej od kiedy wynaleziono wariograf, czyli tzw. wykrywacz kłamstwa, uchodzący w powszechnym mniemaniu za urządzenie umożliwiające weryfikację wypowiedzi badanych osób. W rzeczywistości znane i stosowane aparaty tego typu rejestrująjedynie różne procesy fizjologiczne, jakie zachodzą w organizmie żywego człowieka pod wpływem określonych bodźców, jakimi są m.in. „pytania drażniące". Nie są one jednak w stanie przesądzić o tym, czy i w jakim stopniu zarejestrowane zmiany fizjologiczne pozostają w przypadku każdego osobnika w ścisłym związku z przeżyciami psychicznymi. Nie stwierdzająwięc w sposób jednoznaczny istnienia korelacji między np. poczuciem winy i kłamstwem dla uniknięcia odpowiedzialności, a określonymi zmianami fizjologicznymi, jakie zostają zarejestrowane przez wariograf, ponieważ nie każdy człowiek reaguje identycznie na testy stosowane przy tych badaniach. 72 Jednak pomimo tego — o ograniczonych możliwościach badań wariogra-ficznych wiadomo teoretykom i praktykom — ich stosowanie w wielu krajach wyszło poza sferę kryminalistyki. W USA testy wariograficzne są stosowane przy ustaleniu prawdomówności osób deklarujących wysokość poniesionych szkód w zakładach ubezpieczających, składających oświadczenia podatkowe, a nawet urzędników, deklarujących — lojalność pracodawcy. Już Montaigne spostrzegł — co przypomina Sorokin — że człowiek jest tak zdumiewająco próżną, płochą i chwiejną istotą, iż trudno o niej wypowiedzieć jakiś pewny czy jednolity sąd. Ujmując ten problem w sposób bardziej uczony współcześni psychologowie wskazują także na psychiczną niepowtarzalność każdego indywiduum, potwierdzając tym samym tezę o trudności formułowania pewnych i jednolitych sądów dotyczących świadomości jednostek i grup ludzi oraz ich reakcji i zachowań. Pomimo więc występowania pewnych typowych cech dla poszczególnych kategorii społecznych, dających się uchwycić w badaniach testowych, cechy te są niekiedy tak dalece modyfikowane przez różne indywidualne właściwości poszczególnych osobników oraz sytuacji, w jakich badania są przeprowadzane, że uzyskane na tej drodze dane pozwalają jedynie na wysunięcie

bardzo ostrożnych hipotez. Natomiast opieranie na nich wszelkich kategorycznych wniosków jest po prostu nieuzasadnione. Przesadna pogoń za „empirycznymi danymi". Danymi nazywamy wszelkie wiadomości, zarówno o charakterze ilościowymjaki jakościowym, dotyczące interesujących nas zdarzeń, procesów, faktów. Mogą być one uzyskiwane w sposób systematyczny albo przypadkowy. Ze względów poznawczych bardziej cenne są te, które zostały uzyskane w sposób właściwie systematyczny, tzn. poprzez różne metody i techniki badawcze. Dla procesu poznawczego w każdej z nauk wszelkie dane są ważne zarówno przy weryfikacji wcześniejszych twierdzeń oraz jako przesłanki kolejnych wniosków. Nic więc dziwnego, że dążenie do osiągania możliwie licznych danych stało się zjawiskiem powszechnym we wszystkich naukach. W naukach przyrodniczych podstawowym źródłem danych są doświadczenia przeprowadzane zarówno w pracowniach, jak też poza nimi. Pod wpływem tych nauk pojawia się empiryzm metodologiczny także w naukach społecznych, co zaznacza się w socjologii w dążeniach do opierania się w badaniach na danych empirycznych. Zwolennikom tego rodzaju tendencji chodziło o to, aby wszelkie spekulacje o zjawiskach społecznych, zastąpić badaniami opartymi na istniejących obiektywnie danych, tzn. na danych niezależnych od poznającego podmiotu, które możemy uzyskać i sprawdzić poprzez doświadczenia. 73 Dostrzeganie ścisłych związków teorii i praktyki w procesie badania rzeczywistości społecznej było i jest sprawą ważną także w metodologii nauk społecznych, ze względu na efekty poznawcze. Z czasem jednak pojawiła się w socjologii skłonność do przeceniania roli empirii w badaniach zjawisk społecznych, co też powodowało zawężenie ambicji poznawczych oraz ograniczenie się do gromadzenia faktów i ich opisywania. Na skutek tego coraz mniej spotyka się prób uogólniania danych i konstruowania mniej lub bardziej odkrywczych hipotez, a równocześnie coraz częściej pojawiają się socjograficz-ne ujęcia poszczególnych faktów społecznych. Nic więc dziwnego, że zamiast ambitnych hipotez czy teorii spotykamy w naukach społecznych coraz częściej mniej czy bardziej banalne faktografie. Wspomniana tendencja prowadzi niekiedy do tak osobliwych wynaturzeń, jaką jest faktofagia (tzn. pochłanianie faktów), czy f a k t o 1 a t r i a (tzn. kult faktów). Ludzie, którzy ulegli owym wynaturzeniom metodologicznym, poszukują z kolei takich metod i technik badań, jakie pozwolą im na stosunkowo szybkie gromadzenie dużej liczby danych oraz na standaryzację tych danych, ułatwiającą ich mechaniczne obliczanie i analizę. Stąd też szczególnie modne stają się np. badania ankietowe czy wywiady skategoryzowane. Pod wpływem tej mody pojawia się dość rozpowszechnione mniemanie, że są to właśnie najlepsze metody, a w dalszej konsekwencji — ankietomania — czyli skłonność do nadużywania ankiet lub kwestionariuszy w przeróżnych przedsięwzięciach badawczych. Nie zamierzam oczywiście negować przydatności poznawczej badań ankietowych czy też wywiadów skategoryzowanych. Chcę jedynie przestrzec przed naiwną wiarą w przesadne możliwości poznawcze takich badań, jak też w ich łatwość. Żargon pseudonaukowy. Każda nauka tworzy sobie właściwe terminy, składające się na jej specyficzny język, nie zawsze pozostający w pełnej zgodności z normami socjolingwistycznymi, jakie obowiązują w

Thomas S. „system". zwłaszcza tych. ale nawet w książkach uchodzących za naukowe. S. Wiadomo też. który rozumiał jako: 1) „całą konstelację przekonań. nawet wtedy. „rola". jak „organizm".. które w danym momencie cieszą się dużym prestiżem. jak: „rozwój dynamiczny". nie zawsze okazuje się w równym stopniu przydatny. wartości. który byłby jego dialektycznym dopełnieniem.. Nie przeszkadza to jednak wcale wielu gustującym w tym niewątpliwie naukowo brzmiącym terminie. które jeśli nawet zostaną uzupełnione przymiotnikiem „społeczny" czy „społeczna". Kuhn. ponieważ nie ma czegoś takiego jak „rozwój statyczny". z którymi spotykamy się nader często nie tylko w publicystyce. jak „anatomia". Z punktu widzenia marksistowskiej dialektyki termin „rozwój dynamiczny" jest po prostu zwykłą bzdurą. Struktura rewolucji naukowych. Dla przykładu wspomnijmy takie terminy przeniesione na teren nauk społecznych.in. posługiwać się nim tak. 74 Tytułem przykładu wymieńmy takie terminy. „organizm". „atmosfera". pompatyczne. Nie wszystkie nowe terminy sąjednak rezultatem osiągnięć poznawczych danej nauki. to i tak niewiele pomagają nam w poznawaniu społecznej rzeczywistości ze względu na ich wieloznaczność lub mętność. Godzi się tu zauważyć. w pojawianiu się coraz to nowych terminów. „świadomość społeczna" itp. Mimo to z lubością posługiwali się tym terminem nie tylko politycy. „status". co jest na razie przedmiotem . starające się sprawiać wrażenie bardziej naukowych już samą swą formą lub brzmieniem. jak wnioskowanie oparte na podobieństwach. jak gdyby były to określenia równoznaczne.in. Często wyrazy te są definiowane na zasadzie analogii i wówczas stają się najczęściej tak zawodne. Zapożyczony i stosowany w socjologii lub w innej nauce społecznej. Warszawa 1968). O „uspołecznionym zakładzie pracy" mówi się często mając na myśli po prostu znacjonalizowany czy upaństwowiony zakład. technik. „patologia". Odrębną kategorię w pseudonaukowym żargonie stanowią terminy utworzone przez publicystów i przypadkowych popularyzatorów nauk społecznych. wspólnych członkom danej społeczności" i 2) pewien szczególny element tej konstelacji: konkretny sposób na łamigłówki (zob. gdy są gorsze od tych.. Przykładowo wspomnijmy tu o takich. zanim nie zostaną porządnie zdefiniowane. Zakładając tego rodzaju „równorzędność" tworzy się fikcję.poszczególnych językach naturalnych.. jak gdyby był on jednoznaczny. co znajduje swój wyraz m. zanim zostanie odpowiednio zdefiniowany i przystosowany do potrzeb danej nauki i jej ducha. że te nowe terminy utrzymują się nieraz na zasadzie swoistej mody. nowe ich aspekty czy możliwości uściśleń. opiera się właśnie swoisty pseudonaukowy żargon. pojawiają się również terminy udziwniające. Obok terminów ukazujących nowo odkryte właściwości badanych zjawisk czy procesów. która pozwala uznać za rzeczywiste to. w jakiej powstał i służy do oznaczania badanych przez nią zjawisk. Niewątpliwie. T. „uspołeczniony zakład pracy". każdy z wymienionych przykładowo terminów ma sobie właściwe znaczenie w tej nauce. że język każdej z nauk wzbogaca się wraz z jej rozwojem. „struktura". Często są to nowotwory językowe albo terminy językowe zapożyczone z innych nauk. Na nich m. jakie usiłują wyrugować. Ma on ponadto znacznie więcej znaczeń. „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne". „paradygmat" itp. Nie jest to termin w jego ujęciu zbyt jasny. Kuhn przyczynił się do upowszechnienia terminu „paradygmat".

75 naszych pragnień. Jak powszechnie wiadomo świadomość nie istnieje poza jednostkami ludzkimi. Nacjonalizacja czy upaństwowienie danego zakładu pracy jest zawsze pewnym zabiegiem formalno-prawnym. ale też szkodliwe ze względów metodologicznych. Prowadzi . Ponadto czy w ogóle można było mówić o „społeczeństwie socjalistycznym" w PRL w latach „propagandy sukcesu". spotykamy się ze skłonnością do ujmowania świadomości jako pewnej powszechnej właściwości. w których głowach dokonują się określone procesy odbicia.in. jakiego nie da się zrealizować z dnia na dzień. kto zapoznał się z marksistowską teorią rozwoju społecznego trudno niewątpliwie przyjąć możliwość istnienia np. z tym co jest aktualnie dopiero postulowane prowadzi oczywiście do błędów zarówno w sferze teorii. jako swoisty punkt na tym osobliwym ekranie. Zarówno świadomość jednostek. że posługiwanie się tego rodzaju terminem jest nie tylko błędne z punktu widzenia teorii. Każdemu. zakładając. natomiast uspołecznienie — długotrwałym procesem. indywidualnych świadomości odbija także całą rzeczywistość. choć oni właśnie powinni byli wskazywać zarówno na jego niestosowność praktyczną. jak i praktyki. ponieważ każdy człowiek jest —jak wiadomo—by t e m społecznym. koncepcjach. I w tej indywidualnej świadomości zawiera się zarówno świadomość w o gole. Mylenie tego. w którym odbija się cała rzeczywistość. co rzeczywiste. o czym należy zawsze pamiętać. Mamy tu znowu do czynienia ze wspomnianą wcześniej skłonnością do przyjmowania pragnień za rzeczywistość. świadomości społecznej — trwa niewzruszenie. czy „świadomości społecznej" nie wydaje się zasadne i stanowi swoisty relikt myślowy po minionych epokach. Równocześnie traktowano świadomość każdego z ludzi. jak też „świadomość s p o ł e c z n a". dopóki istnieje dane społeczeństwo58. co do sensu tego terminu. które legły u podstaw późniejszych „kryzysów"? Znowu z faktu istnienia państwa socjalistycznego. Z tych też względów przeciwstawienie 76 świadomości indywidualnej — świadomości „w ogóle". że każdy z nich. Społeczeństwo takie może być dopiero wynikiem długotrwałego rozwoju. Już od czasu materializmu francuskiego XVIII w. które jest określonym faktem polityczno-prawnym. ale także niektórych socjologów. po heglowskim „duchu obiektywnym" itp. że chociaż te punkty. nie wynika przecież wcale w sposób automatyczny socjalistyczne społeczeństwo. Dlatego też mówienie o „świadomości społecznej" nasuwa szereg wątpliwości. Termin „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne" był w użyciu nie tylko w języku publicystów. kiedy to właśnie narastały sprzeczności między teorią a praktyką. ale także świadomość ludzi57. wspólnej wszystkim ludziom stanowiącej jak gdyby ponadindywidualny ekran. jak też różnych zbiorów ludzi jest zawsze s p o ł e c zn a. jak i nieprzydatność poznawczą. tzn. a więc pewnego procesu obejmującego swoim zasięgiem nie tylko stosunki produkcyjne. W ujęciu tym zakłada się ponadto. m. będące uosobieniem indywidualnych świadomości przemieszczają się i zanikają — to ów ekran — będący z kolei uosobieniem tzw. „nierozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego". Uważam więc.

ukształtowała się w socjologii swoista maniera. Oczywiście przedmiotem tych badań jest świadomość konkretnych ludzi. wyobrażeniach. czy nawet społeczności. zwyczajach.11. ale — co gorsze — sprzyja przeróżnym szarlatańskim praktykom w nauce. Tego rodzaju rygoryzm jest szczególnie widoczny w niektórych publikacjach poświęconych metodologii badań społecznych. Owe postawy i zachowania łączą się bowiem z wiarą w określone fikcje czy też skuteczność swoistej magii. co potwierdza właśnie naszą tezę. wierzeniach itp. Ukazane krytyczne uwagi dotyczące żargonu naukowego skłaniają do wniosku. czy też poszczególnych zbiorów ludzi. będącej więc z tego powodu wytworem życia społecznego. a tym samym swoistym przejawem świadomości danych społeczności lub społeczeństw. lecz w dążeniach do pewnego ich udziwniania dla uzyskania efektów raczej formalnych niż merytorycznych. Uzasadnione wydaje się natomiast przeciwstawianie świadomości indywidualnej — świadomości kolektywnej 59.bowiem do wiary w istnienie takiego fikcyjnego bytu.in. czy też dla osiągnięcia pozornej oryginalności. co nie tylko nie służy dążeniom do coraz to większego doskonalenia metodologii. jak też na skutek przeróżnych osobliwych dążeń wynikających ze wspomnianych wcześniej przyczyn. Przejawia się ona w swoistych stereotypach. 77 1.wytworach powstałych pod wpływem współżycia ludzi w różnych społecznościach i grupach społecznych oraz współprzeżywania pewnych szanowanych w nich wartościach. a tym samym służą i wzrostowi tej naukowości? Otóż uważam. Trafna jest więc myśl. a nie jakiegoś społeczeństwa. że naiwne jest mniemanie. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego Zarówno pod wpływem zasadnych metodologicznie działań zmierzających do zwiększenia efektywności poznawczych nauk społecznych. W tym rozumieniu świadomość kolektywna występuje u wszystkich lub większości ludzi danej grupy społecznej i jest m. że przedstawione . która jest rezultatem intelektualnej działalności ludzkości. Upatruję go nie tyle w pożytecznym dla każdej nauki dążeniu do stałego doskonalenia własnych metod i narzędzi badawczych. przesądach. tym. że pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby nieuzasadniona. wypowiedziana przed laty przez naszego znakomitego myśliciela — Kazimierza Twardowskiego — że nawet najbardziej złożone problemy mogą być przedstawione w sposób ścisły i jasny60. przejawiająca się w dążeniu do zachowania przesadnego niekiedy rygoryzmu metodologicznego. opiniach. obyczajach. co odróżnia daną grupę od innych. precyzji i naukowości. * Czy ukazane postawy i zachowania badawcze niektórych socjologów służą rzeczywiście zaostrzeniu rygorów metodologicznych w socjologii. Po lekturze wielu z nich można odnieść wrażenie. iż posługiwanie się udziwnionym językiem lub zawiłym i mętnym sposobem wyrażania myśli jest następstwem złożonoś-ci przedmiotu badań łub też konieczności zachowania naukowego charakteru wywodu na dany temat. jak „świadomość społeczna" i skłania do czynienia tej fikcji niekiedy nawet przedmiotem badań.3.

Zamiast anarchizmu metodologicznego postulujemy więc kry ty cyzm i umiar w stosowaniu metod. jak teza. Podobnie przeróżne udziwniające praktyki w odniesieniu do metod badawczych. który w rzeczywistości zmierza do podważenia wartości poznawczych wszelkich metod. a tym samym do podważenia zaufania do każdej z nauk. że stosowanie danej metody przez dwóch lub więcej badaczy nie prowadzi także zawsze do identycznych efektów poznawczych. Pod wpływem właśnie skrajnej krytyki zrodził się „a n a r c h i z m metodologiczny". umiejętności i inne tego rodzaju cechy badaczy. Jak każdy przejaw skrajności. możliwości uchwycenia badanych zjawisk. Można zgodzić się oczywiście z tezą że żadna metoda nie gwarantuje nam absolutnie prawdziwego poznania. krytycyzmu. wiedzy. nawiązując do poglądów K. Metody badań są zatem obiektywnie zróżnicowane. bowiem każda daje nam tylko nader ograniczone możliwości poznawcze i przyczynia się do powstania tzw. na co wskazywał m. że wszystkie metody są w takim samym stopniu dobre. tak i ten oczywiście spowodował pewne reperkusje. postulująca relatywizm metodologiczny. ani też biorąc pod uwagę tkwiące w niej pułapki. polegająca na przestrzeganiu zasady rzetelności i uczciwości w badaniach. będące przejawem przesadnego rygoryzmu metodologicznego nie służą podniesieniu naukowości badań zjawisk społecznych.in. „błędów standardowych". zwłaszcza zapożyczonych z innych nauk. technik i kategorii badawczych. 78 Jak poucza doświadczenie metoda metodzie nie jest równa ani ze względu na jej możliwości poznawcze. tzn. Żadnej metody badań nie należy więc absolutyzować. ale ponadto trzeba i o tym pamiętać. Warunkiem przezwyciężenia wszelkich zbędnych wynaturzeń metodologicznych nie jest wcale anarchizm metodologiczny. symptomatycznych dla poszczególnych metod. z uwagi na różnice rzetelności. Możemy mówić nie tylko o metodach lepszych i gorszych. ponieważ każda jest w jakimś stopniu zawodna. Czołowy przedstawiciel tego anarchizmu — Paul K. Poppera o braku jakiejś specyficznie naukowej metody badań61. Czy tego rodzaju fakty powinny skłaniać nas do odrzucania wszystkich metod badawczych? Pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby również błędna. zaznaczające się nie tylko w umiarkowanych ale i w skrajnych krytykach. Natomiast najbardziej skutecznym sposobem podniesienia naukowości badań zjawisk społecznych jest moralnie właściwa postawa badającego. dzięki czemu można je zhierarchizować według stopnia ich jakości. Zanim więc przystąpimy do stosowania jakichkolwiek metod czy technik badawczych dobrze jest uświadomić sobie powyższe problemy i zachować w stosunku do tych metod czy technik postawę na . ze względów subiektywnych. czyli swoistym przykładem sztuki dla sztuki. niedawno zmarły wybitny nasz socjolog — Józef Chałasiński. jaki ma prowadzić do wyzwolenia nauki od szarlatańskich praktyk metodologicznych i tyranii ich zwolenników. lecz raczej celem samym dla siebie. wnikliwości. tzn. tzn.w tych publikacjach metody i techniki badań nie są określonym środkiem służącym danym celom poznawczym. Feyerabend — postuluje odrzucenie wszelkiej demagogii naukowości w badaniach.

w: Mi-riam Lewin. Szczurkiewicz. N.. Caplovitz.Heidelberg . cit.337 n. s. Warszawa 1969. 1967. Szczepański. Utnfragen in der Massengesellschaft. s. s. t. Hartmann.N. 12 J. J.York . s. Szczurkiewicz. s. Methoden der empirischen Sozialforschung.327 n. s. s. Socjologia. Nowak.231. s. Noelle. Ibidem. Orlans. The Stages of Social Research. Pod red.. O osobliwościach nauk społecznych. 14 Zob. Studia socjologiczne. Politics. Ibidem.55 n. a także na „intuicyjne wgłębienie się" („intuitive Ver-tiefung").214.3-24. P.cit. Psychologische Forschung im Umriss. 17 Zob.Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. Metodologia badań socjologicznych. op. op. 2 3 4 5 S. 6 Zob. Warszawa 1967. też S. E. w: Studia socjologiczne. natomiast Bergson przeciwstawiał poznanie intuicyjne poznaniu racjonalnemu. 16 Porównaj: Ethical Principles in the Conduct of Research with Humań Participants.219. 9 Spinoza przez poznanie intuicyjne rozumiał rozumowe wnikanie w istotę przedmiotu.Tokyo 1986.32.tyle krytyczną aby nie ulec różnym iluzjom. 10 Wskazywali oni na potrzebę „rozumnego wżycia się w przedmiot poznania" („verstehendes Einleben" in das Erkenntnisobject").III.27 i n. Szczepański. Empirische Sozialforschung. Zob. oraz H. Berlin 1969. Zob. s. H.op. Warszawa 1970. Ibidem. Ossowski. Ossowski. np.York 1983. Kapitał.242-245. Warszawa 1951. s.222. s. Atteslander.653. Warszawa 1973. s.213-214. 7 8 S. co do ich wartości oraz na tyle rozsądną aby nie odrzucać żadnej z nich ze względu na przeróżne uprzedzenia.3 n.41 n. s. D.s. 15 Zob. Munchen 1970. Ethical Problems in the Relations of Research Sponsors and Investigetors. 191. Gedeon Sjeberg. andSocialResearch. Szczurkiewicz. Berlin . Marks. K.8 .cit. s. Hamburg 1963. 1' Zob. Cambridge Mass. Einfuhrung in die Methoden der Demoskopie. oraz T. 13 T. op.331-332.Ossowski. cit. s. w: Ethics. s. rozwój problematyki i metod. 79 PRZYPISY 1 S.I. Warszawa 1962.229.. Studia socjologiczne. Odmiany czasu teraźniejszego. Wyd. Ibidem. T. s.

4 oraz J.. The Study of Social Problems. Rozwój problematyki i metod. s.: J.18 Refleksje Mertona dotyczące budowy teorii średniego zasięgu należą do najbardziej interesujących i płodnych wśród tych.York 1974. Bliżej na ten temat zob. w: Social Science Information 11III/IV 1972).York 1971. The Sociology of Social Problems. P. s.Die Theorie der sozialen Gruppe. op. H. P. Five Essays. Sozialindikatorenforschung. zaP. RubingtoniM. Cambridge Mass. Zob. Atteslander. s. B. wyd. Dodd. Por. s. Tak ujmuje to np. op.. że jej dość udziwniony tytuł nie przesądza w sposób negatywny o treści. 22 Zob. Zob. Wykłady z dziejów logiki. Atteslander. M.R.. 1966.York 1967 i tegoż Teoria socjologiczna i struktura społeczna. The Sociology of Social Problems. Leslie. Bauer. w: Public Administration Review 27 VI1967) i C. 21 K. H. 20 Zob.. Friedrich. Zeugin.139.171 n. Zob. Sztumski. C. s. N. Homans. Blalock.York 1970. jakie podejmował nad teoretycznymi i metodologicznymi problemami socjologii. G.. Warszawa 1982.22-26. Zob.cit.Atte-slanderem. s. P.135. s.17. s. K. R. P.215n. Socjologia. . op. Zob. op.l. s.IV.23. Zob.. s. Warszawa 1975.71 -73. N. Hartmann. Bacon. B. Problem społeczny jako przedmiot badań socjologii. Eine Einfuhrung. Peters i R. 13 do 15 80 26 Zob.23. Horton i G. Warszawa 1969. T. Cooley. N.cit. Conjectures and Refutations . Horton i G. s. s. Zeugin. B. C. która zajmuje się sporządzaniem możliwie dokładnych opisów zbiorowości.232 n. Girardeau (Social Indicators. Leslie.46. SA. Sociology ofDeviant Behavior. op. N. N.C. Popper.York 1942. s.cit. w: Studia Socjologiczne nr 3 1977. s. 19 Socjografia jest pomocniczą dziedziną nauk społecznych. Social Indicators. Stuttgart 1979.cit. Szczepański. s. Atteslander.153-168 orazE. N. Zob. s.the Growth of Scientific Knowledge. zjawisk i procesów społecznych. Peters i R. S. 25 P. Cyt. W. H. Pawłowski.: M. gdzie wymieniają oni następującą rozprawę: R. Social Process. Berlin 1970. R. Empirische Sozialforschung. Na przykładzie tej książki można też dostrzec. s.cit.90-97.164165. On Theoretical Sociology. F.M. s. Old and New. Methoden der marxistisch-leninistischen Sozialforschung. Warszawa 1955 oraz T. Dimension ofSociety.92 n. A Quantitative Systematics for the Social Sciences. 23 Zob.. Łódź 1957. Zob. R.cit. Merton. .cit. op. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. 24 Zob. Wein-berg. Novum organum. s. Statystyka dla socjologów. Kotarbiński. s. op. Koln Opladen 1960..York 1918.54 n. London 1963.cit. Rice (Social Accounting and Statistics for the Great Society.290. S. M. op. Clinard.

Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Dla uzupełnienia można by także wskazać na próbę formalizacji Homansa tzw. pod red.51..F. Zob. Łódź 1951. S.. którzy je popełniają. Twardowski.. s.cit.J. op.35. Engels.103.York 1972). London 1975.: Positivism and Sociology.C. Nowak.Najbardziej zdecydowanie wyrażają taki pogląd R. O.) i P.K. s. jakie zaprezentowali np. Henriot (Political Aspects of Social Indicators.l02 i n. Modę und Mani-pulation einer Wissenschaft.cit. F.: J. s.A. 82 Część druga . Fads and Foibles in Modern Sociology and Related Sciences. Metody i formy naucznogo poznanija. Pozostawiamy to Czytelnikowi pomni zasadzie. Interesujące wywody na ten temat przedstawił W.200-201. s. przedstawiona przez La Mettrie w jego książce Czlowiek-maszyna.. Bliższą charakterystykę „miary" zob. Missbrach. P. Bauer (op. Warszawa 1965. Techniki badań społecznych. 81 Zob. Zob. Klasycznym przykładem takiego ujęcia jest mechanistyczna koncepcja człowieka.cit. Zeugin. Zob. op. 121 i in. s. 346-347. Ilustruje on tego typu skłonności próbami matematyzacji.A. T. op. Munchen 1974.M. s.. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe.. Sztumski i W. Szczepański. Warszawa 1977.29. Anty-Diihring. Metodologia badań socjologicznych. Proponowany termin „świadomość kolektywna" nawiązuje wprawdzie do koncepcji conscien-ce collective E. Lewin.cit. Pawłowski. O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym [w:] Wybrane pisma filozoficzne. K. vol. K. S. Saint-Simon. s.cit. op. wskazując. op. J. Outline ofAn Anarchistic Theory Knowledge. PA.s. ale ujmujemy ją w kategoriach psychospołecznych. Andreski. Moskwa 1971. M. II. s. „teorii interakcji" podjętąprzez H. Tak określa je T.. Tugarinow w książce Fiłosofija sozna-nija.l 80 n.237. s. Moskwa 1972. Wykłady z logiki i metodologii nauk. Zob. Zob. Brown i in.. Ibidem. op. N.126 i n.49n. Giddensa.l04. VI 1975. Bunge.69. Durkheima. cit. że za jego czasów kilkakrotnie zmieniły się konstytucje Francji. podobnie jak i dla innych przypadków. Feyerabend. s.cit. Simona. Porównaj: S. Against Method. nr 1. Nowak. Porównaj: J. Sorokin. Zdawał sobie z tego sprawę np. Zob. London 1975. Pawłowski. J. Dodd. Sztumski. Kmita. s. Zresztą w nauce ważniejszą sprawą wydająsię błędy niż ludzie. S.P. s. Sicziwica. Oczywiście można by znaleźć również przykłady w rodzimej literaturze.l05 n. s. Chicago 1956. M. Warszawa 1977.51. a społeczeństwo nie uległo wcale tak szybko przemianom. Odnośnie polemik z neopozytywizmem w socjologii zob. A. żenominasunt adiosa. s.. Warszawa 1948. Warszawa 1953. P. Peters i R. s. What is a Quality ofLife Indicator? w: Social Indicators Research. Zob. Implicalions for Research. Sorokin.

Akceptacja eksperymentu nie była jednak powszechna w naukach społecznych i to nawet wśród socjologów. ponieważ pozwalają nam one na : a) prawie pełne kontrolowanie i kształtowanie uwarunkowań sytuacyjnych danego zjawiska lub procesu oraz b) sprawdzenie hipotez w sytuacjach. W praktyce okazało się jednak. że socjolog może właściwie analizować przyczyny i skutki badanych zjawisk tylko z pozycji biernego obserwatora. zwłaszcza wcześniejsi. klęski żywiołowe. czyli w sytuacjach ekstremalnych. nie mamy na myśli doświadczeń w potocznym rozumieniu. działania. że oprócz eksperymentów naturalnych można wyróżnić także tak swoiste eksperymenty. 85 Niebawem dostrzeżono jednak. uzyskanych w warunkach laboratoryjnych. jakie są udziałem poszczególnych ludzi oraz doświadczenia naukowe. czy też reform społecznych.. nie tylko w naukach przyrodniczych. ponieważ działania tego rodzaju powodują zawsze określone skutki społeczne. co „doświadczenie".in. 2. alkoholizm itp. zjawiska tzw. porównującego społeczności. do których zaliczali m. „patologii społecznej". które mogą być przedmiotem badań naukowych. które są dla nich najbardziej istotne. Kiedy używamy tego słowa w nauce. Eksperyment w naukowym znaczeniu jest bardzo istotnym przedsięwzięciem poznawczym. Sądzili natomiast. Także w naukach społecznych można odwoływać się do eksperymentu. Korzystanie jedynie z eksperymentów w powyższym rozumieniu zakładało. ani też nie zalecali sprawdzania hipotez w sytuacjach ekstremalnych. w których występują. lecz tylko doświadczenia naukowe.PROCES BADAWCZY 2. dających się z reguły powtarzać. EKSPERYMENT W NAUKACH SPOŁECZNYCH POJMOWANIE EKSPERYMENTÓW W BADANIACH SPOŁECZNYCH Słowo eksperyment znaczy tyle. które są ściśle określone i przeprowadzone w celowo stworzonych warunkach. jak np. czyli takie badania danego faktu lub procesu. Niektórzy z nich. zjawiska oraz badać. wojny. Obejmuje zatem swoim zakresem przeróżne doświadczenia żywiołowe. że w naukach społecznych nie można odwoływać się do takich samych eksperymentów. jakie wynikająnp. w jakich zdarzyło się coś tak szczególnego. jakie są stosowane w naukach przyrodniczych. Przyjmując taki punkt widzenia na eksperyment w naukach społecznych nie dopuszczali oni możliwości kształtowania zjawisk społecznych. „eksperymenty naturalne". że socjolog może wykorzystywać tzw. że wnioski wynikające z takich porównań nie zawsze są prawdziwe i nie zawsze . Przykładem takich działań może być osadnictwo na terenach nie zamieszkałych. z realizacji przeróżnych idei. iż można to zdarzenie uznać właśnie za swoisty eksperyment — z tymi — w których nic podobnego nie wystąpiło. Comte i Durkheim uważali np. nie dostrzegali możliwości czy potrzeby odwoływania się do eksperymentów przy badaniach problemów społecznych.1. potoczne czy życiowe. budowa nowych zakładów przemysłowych wraz z nowymi osiedlami i dzielnicami czy nawet miastami w regionach rolniczych itp. programów. jaki wpływ wywierają one na procesy społeczne tych zbiorowości.

Pierwsze spośród wymienionych problemów wynikały głównie z wątpliwości co do tego. chociażby ze względów technicznych. gdyby nie owe badania. jakie uzyskano w wyniku przebadania tych niezbyt wielkich zbiorowości.. czyli ukazywać ogólnych prawidłowości. Wiadomo np. lecz odnoszą się w rzeczywistości tylko do przebadanych zbiorów. stosowanych bodźców itp. Duża złożoność i zmienność zjawisk społecznych powoduje poważne trudności w prowadzeniu badań społecznych wszelkiego typu. Zastrzeżenia natury moralnej nie są tu więc bezzasadne.nadają się do szerszych uogólnień. nie mogą mieć waloru uniwersalnego. formułowane na podstawie danych. Dlatego też uogólnienia. że pozostałe czynniki nie mają istotnego znaczenia dla tegoż eksperymentu. że zbiorowość na której dokonuje się eksperymentu. a także w przeprowadzaniu 86 doświadczeń. które pozwoliłyby na objęcie kontrolą wszystkich czynników. Oprócz problemów natury moralnej pojawiły się także problemy wynikające z trudności natury metodologicznej. to przecież mimo wszystko mogą powodować określone zmiany w świadomości osobników będących przedmiotem badań. które mogą rzutować na efekty eksperymentu. Niełatwo bowiem znaleźć tak dalece podobne społeczności. Przeprowadzanie eksperymentów w sferze społecznej na szerszą skalę nie było i nie jest jednak sprawą łatwą. jakie ukształtowały się w filo. niż te. Wątpliwe efekty jakie uzyskiwano przyjmując pozycję biernego obserwatora. które nie miałyby miejsca i ewentualne stresy. jakie stwierdzimy w opiniach i postawach tych obu grup. Przyczynia się to stopniowo do kształtowania się nowych ocen eksperymentów. Przeciwnicy eksperymentów w socjologii wskazują również na ten fakt. skłaniają uczonych coraz bardziej do poszukiwania możliwości odwoływania się do eksperymentów inspirowanych przez nich samych. W rzeczywistości wchodzi w grę znacznie więcej czynników. jakie zostały przez nas wyróżnione i nie zawsze pominięte przez badającego są trzeciorzędne.i ontogenetycznym rozwoju człowieka. co jest oczywiście zawsze fikcją. ponieważ z reguły nie można prowadzić tych badań równocześnie. jakie współkształtują dane zjawisko społeczne. Na różnice. Trzeba bowiem pamiętać. Na przykład: uwzględnienie w eksperymencie dwóch grup — eksperymentalnej i kontrolnej — powoduje konieczność badania każdej z nich w różnym czasie. praktyk badawczych mogą pojawiać się u badanych takie stany świadomości. że pod wpływem stawianych pytań. Ponadto wskazywano także na pewne problemy techniczno-organizacyjne. aby nadawały się do tego rodzaju porównań. jako przedsięwzięć poznawczych podejmowanych w naukach społecznych. istotny wpływ mogą zatem wywierać wzajemne . czy i w jakim stopniu wolno uczonemu poddawać ludzi próbom badawczym — które. kulturowe i psychiczne. jeśli nawet nie są szkodliwe dla organizmów ludzkich. że w odniesieniu do omawianych zjawisk oprócz czynników środowiskowych (czyli wynikających zarówno z oddziaływania środowiska geofizycznego. Ograniczając się w danym eksperymencie tylko do kilku — zdaniem badającego najważniejszych zmiennych kontrolowanych — zakłada się milcząco. Problemy związane z trudnościami metodologicznymi wynikają — ogólnie biorąc — z dużej złożoności i dynamiki rzeczywistości społecznej. nie może być wielka. jak i społecznego). a także dążenia do wykrywania rzeczywistych przyczyn i skutków zjawisk społecznych. wchodząjeszcze w grę czynniki gospodarcze.

Toteż uczeni starają się prowadzić badania eksperymentalne możliwie z uwzględnieniem grup kontrolnych. z jakim spotykamy się w naukach przyrodniczych.kontakty między nimi w czasie przeprowadzonego eksperymentu. Na skutek tego uogólnienia oparte na eksperymencie są często zawodne w praktyce. że ich wyniki są bardziej ubogie1.2. które trudno wyeliminować całkowicie. ponieważ opierają się tylko na tych realiach. 2. dążąc przy tym do maksymalnego ograniczenia skutków ruchliwości i dynamiki społecznej. Jego istotną cechą jest to. co może rzutować na autentyczność ich zachowań. czy też efektem wtórnym spowodowanym przez przenikania danych o przeprowadzonym eksperymencie z grupy eksperymentalnej do grupy kontrolnej. Ale tego rodzaju ograniczenia eksperymentu powodują jednak. czyli w szerzej pojętej praktyce2. że należy się właśnie zachowywać ze względu na potrzebę badań. co znowu nie jest wcale łatwe do zrealizowania w perspektywie badawczej. ograniczając się tylko do pewnych jej wycinków czy aspektów. Eksperyment projektowany w terenie Jest on najbardziej zbliżony do tego rodzaju eksperymentu. jeżeli nie są one badane równocześnie. 2. Kolejnym ich argumentem jest selektywność eksperymentu. jak im wydaje się. jakie zostały uwzględnione w eksperymencie. może więc utrudniać rozstrzygnięcie kwestii czy stwierdzone różnice są naturalnym następstwem ich specyfiki warunków życia. że aby udowodnić prawdziwość jakiejś tezy trzeba odwoływać się nie tylko do eksperymentów. że każdy eksperyment uwzględnia rzeczywistość społeczną w niepełny sposób. ale sprawdzać daną tezę także w sytuacjach pozaeksperymen-talnych. . b) eksperymenty ex— post — facto i eksperymenty projekcyjne oraz c) eksperymenty j e d n o c z e s n e i eksperymenty sukcesywne. Rodzaje te możemy ująć w takie oto pary: a) eksperymenty projektowane w terenie i eksperymenty laboratoryjne. W przypadku niechęci do badającego mogą też swoim zachowaniem wprowadzić go w błąd. że badani — świadomie lub nieświadomie — nastawiają się odpowiednio psychofizycznie do warunków 87 eksperymentu. że badany zespół ludzi nie jest wyobcowany ze swego środowiska naturalnego w czasie przeprowadzanych badań. Oczywiście nie zawsze konieczne jest posługiwanie się grupą kontrolną czy też większą ilością grup eksperymentalnych. Przeciwnicy eksperymentu zwracają też uwagę na to. Konieczny dystans czasowy. z jakimi spotykamy się w naukach społecznych. Okazuje się więc.1. Mogą oni uprzedzać swoim zachowaniem domniemywane przez siebie życzenia badającego i zachowywać się tak. jaki istnieje między badaniami każdej z grup. czyli to.2. RODZAJE EKSPERYMENTÓW STOSOWANYCH W NAUKACH SPOŁECZNYCH Ze względu na sposób przeprowadzania eksperymentu i jego charakter można wyróżnić kilka rodzajów eksperymentów.

Cechy te. aby były ze sobą porównywalne. 88 Przed przeprowadzaniem zamierzonego eksperymentu oba wybrane zbiory. Porównanie to pozwala stwierdzić. czyli tzw. poddaje się badaniom dla ustalenia porównywalnych cech i wspólnych właściwości każdego z nich. jakie zebrano przed przeprowadzeniem eksperymentów. Po dokonaniu powyższych ustaleń na zbiór eksperymentalny oddziałuje się w sposób przewidziany w planie badań. tzn. są następstwem działania zmiennej lub zmiennych modyfikowanych w czasie eksperymentu. właściwości ważnych dla badającego. aby bodźce stosowane przez eksperymentatora na zbiór eksperymentalny nie przenikały do zbioru kontrolnego. czy i w jakim stopniu różnice występujące między grupą eksperymentalną a kontrolną zostały spowodowane właśnie przez eksperyment. ściślej mówiąc. np. Zasadniczą sprawą w omawianym rodzaju eksperymentu jest objęcie kontrolą istotnych zmiennych dla danej zbiorowości oraz takie zapewnienie izolacji pomiędzy wybranymi grupami. środki. „zmienne". które są ważne ze względu na dany rodzaj doświadczenia. przekazuje odpowiednie informacje itp.Przy przeprowadzaniu eksperymentu omawianego rodzaju posługujemy się z reguły dwoma zbiorami ludzi: grupą eksperymentalną i grupa kontrolną. tzn. czyli badanymi zbiorami. powinny być ściśle określone i ujęte w mierzalne kategorie. Posługiwanie się grupą eksperymentalną i grupą kontrolną w badaniach zjawisk społecznych można przedstawić schematycznie w następujący sposób: GRUPA EKSPERYMENTALNA pierwotny pomiar zmienn>'ch zależnych 1 stosowany bodziec w czasie eksperymentu (zmiennelniezależne) porównanie _______________> i_______________ GRUPA KONTROLNA P°™wny pomiar zmiennych zależnych w celu ustalenia zgodności . a uzyskane wyniki porównuje się z tymi. „eksperymentalny" i „kontrolny". Po zakończeniu eksperymentu oba zbiory bada się ponownie. na zasadzie podobieństwa cech społeczno-demograficznych i in. która dobiera się tak. stosuje się określone bodźce.

w celu ustalenia istniejących przesądów. R.2. które zgodziły się na uczestnictwo w badaniach. W tym celu posłużono się filmem dokumentalnym. Kolejnym przedsięwzięciem badawczym było poddanie grupy eksperymentalnej odpowiednim bodźcom przewidywanym w doświadczeniu. 2. że zostały one spowodowane właśnie przez zastosowane bodźce. a następnie podzielono go na dwie grupy — maksymalnie podobne do siebie ze względu na cechy społeczno-demograficzne — czyli na grupę: kontrolną i eksperymentalną. ukazującym doniosłą rolę Murzynów w historii Ameryki.2. wydawały się potwierdzać przyjęte przypuszczenie. Za pomocą odpowiednich technik badawczych ustalono jakie przesądy rasowe są charakterystyczne w każdej z nich i jakie powodują one opinie i postawy. a ich wyniki poddano kolejnemu porównaniu. Po tym eksperymencie przeprowadzono ponowne badania obu grup oddzielnie. jakie omawia E. W tym celu wyłoniono pewien zbiór osób.ponowny pomiar zmiennych zależnych porównanie ------------------> w celu ustalenia niezgodności jako następstwa zastosowanego bodźca ponowny pomiar zmiennych zależnych 89 Dla zilustrowania przedstawionego schematu posłużymy się badaniami przeprowadzonymi w Stanach Zjednoczonych nad możliwością kształtowania opinii i postaw poprzez przezwyciężanie istniejących przesądów rasowych. w którym badający tworzy wyizolowaną. Babbie. po czym porównano wyniki tych badań i stwierdzono zbieżności przesądów rasowych w obu grupach. Eksperyment laboratoryjny Eksperyment laboratoryjny jest takim przedsięwzięciem badawczym. Różnice. jakie pojawiły się między badanymi grupami. w oparciu o i------------------ . czyli właśnie laboratoryjną sytuację dla dobranego przez siebie zbioru ludzi.

Zależności między tymi zmiennymi są weryfikowane poprzez manipulację jedną lub więcej zmiennymi i poprzez sprawdzenie potencjalnego wpływu zmiennych. a celem eksperymentu jest stwierdzenie czy dane zmienne — zależne i niezależne. Tworzenie określonych. jakie zamierzamy obserwować w badaniach. jakie powoduje ich frustracje. że możliwości inicjatyw eksperymentów są w tego rodzaju doświadczeniu duże. czy np. dobór losowy. jakie ułatwiają modyfikowanie procesu badań. elementów. np. jakie się im przypisuje. zasady doboru uczestników. Do zamierzonego eksperymentu wybrano 20 dzieci. Klasycznym poniekąd przykładem eksperymentu omawianego typu są badania Heleny Christiansen nad prawdziwością hipotezy: „im większa ilość lat nauki szkolnej — tym lepsza kariera ekonomicznozawodowa. aby prowadzić szczegółową obserwację zachowań badanych i ustalić kierunek ich agresji4. iż wzięły zabawki. czy tłumaczy nam po prostu genezę danego faktu. które . które nie należą do sprawdzanych hipotez3. Dla ilustracji eksperymentu tego rodzaju omówimy pokrótce badania. aby obie były podobne ze względu na cechy społeczno-demograficzne. sztucznych sytuacji ma na celu wykluczenie wpływu wszystkich innych czynników poza tymi. czasu trwania itp. mają istotnie taki wpływ na zachowanie ludzi. W eksperymencie laboratoryjnym badający ma możliwość kontrolowania każdego kroku w podjętych przez siebie badaniach oraz modyfikowania warunków przeprowadzonego doświadczenia. Wywołując w ten sposób frustrację u dzieci z grupy B. które badający podzielił na dwie grupy: A — grupę kontrolną i B — grupę eksperymentalną — dbając o to. traktowanie przez badającego ludzi. starając się ustalić. przejawiająca się w awansach i we wzroście uposażenia danego osobnika". Następnie odebrał im zabawki. systemy kodyfikacji i miar różnych typów i rodzajów zachowań. W eksperymencie omawianego typu zachowanie badanych jest więc kształtowane przez badającego. 2. Eksperyment ex—post—facto Eksperyment ten polega na badaniu określonego zaszłego zdarzenia społecznego. Podobnie postąpiono z dziećmi z grupy B. sposobów jego realizacji.3. badający udał się do ukrytego pomieszczenia obserwacyjnego. Dalsze czynności eksperymentatora były następujące: dzieci z grupy A poproszono do pomieszczenia pełnego zabawek i zachęcano do zabawy według ich upodobań.2. wielkości badanego zbioru. którego uwarunkowania i rozwój analizuje się retrospektywnie. z tym jednak. w jakim ta grupa przebywała i zaczął krzyczeć na dzieci za to. Dlatego też jeszcze przed podjęciem badań trzeba ustalić możliwie dokładnie warunki eksperymentu 90 i zaplanować jego przebieg. Przedstawiony przykład ukazuje wyraźnie. przyjęty przez nas kompleks uwarunkowań potwierdza się rzeczywiście.hipotetycznie zestawione zmienne. a więc wszystkie te elementy. tzn. których celem było ustalenie zależności między frustracją a agresją w przypadku dzieci. W tym celu można stosować różne sposoby doboru grup. a istotnymi czynnikami ograniczającymi sąw zasadzie względy natury etycznej. Trudno bowiem uważać za dopuszczalne bez wszelkich skrupułów takie np. pozostawiając jedynie dużego pluszowego niedźwiadka. że po paru minutach eksperymentator powrócił do pomieszczenia.

kilka zdjęć osób nieznanych szerszemu 92 ogółowi i proszono o wskazanie kto. . że wyższa ilość nauki ma pozytywny wpływ na karierę zawodową5. Jest to niewątpliwie swoisty rodzaj eksperymentu możliwego w naukach społecznych. spośród owych osób jest. przesądy. testów wolnych skojarzeń rysunków. opartą m. grup etnicznych. które pierwotnie były stosowne przez psychologów i psychiatrów dla celów diagnostycznych. który przejawia się w tym. tym większe. umożliwiających uzewnętrznianie uczuć. czyli po 23 w każdej grupie. działaczu robotniczym. Wyselekcjonowany zbiór podzielono na dwa podzbiory—e ksperymen-t a 1 n y —obejmujący tych. jak np. Okazywano badanym np. 91 spośród których wyselekcjonowano pewien zbiór osób. stanów psychicznych badanych. Do wymienionych badań wytypowano absolwentów z przed dziesięciu lat. Nieco później metody te zastosowano również w badaniach socjologicznych. czyli w latach wielkiego kryzysu. tzn. które poza badanym czynnikiem. mogą mieć wpływ na sukcesy lub niepowodzenia zawodowe. długością lat nauki. Poprzez skrupulatną eliminację. pragnień itp. uczonym oraz o ludziach tym podobnych kategorii społecznych. którzy uzyskali maturę oraz kontrolny — obejmujący osoby. Właściwie eksperymentalny charakter tego rodzaju badań polega po prostu na próbach rekonstrukcji uwarunkowań danych zjawisk społecznych i na odtwarzaniu ich prawdopodobnego przebiegu. dla ustalenia wpływu stereotypów na opinie i postawy ludzi w stosunku do przedstawicieli innych ras..in. starano się ustalić zaangażowanie uczuciowe. zbiorowości6. w których stosowano różne testy. kategorii społecznych itp. jak duży jest wpływ przeróżnych stereotypów i przesądów na wyobrażenia ludzi o kapitaliście. że z upływem czasu w każdym zbiorze ludzi następują pewne naturalne ubytki. Powyższe badania pozwoliły także uchwycić wpływ tzw. Następnie ustalono pewną ilość zmiennych. zdolności umysłowe (ustalone według ocen szkolnych) itp. Eksperyment projekcyjny Omawiany eksperyment opiera się na tzw. narodowość rodziców. 2.2. pozostało tylko 46 osób.in. np. np. płeć. pacyfistę. a ściślej biorąc po prostu wygląda na kapitalistę. jaki można było poddać badaniom szczegółowym w celu weryfikacji wymienionej hipotezy. co nie może być faktem obojętnym dla badającego. ponieważ uczęszczały krócej do szkoły. im większy jest właśnie upływ czasu. zawód ojca. ze zbioru. Ubytki tego rodzaju powodują oczywiście określone zmiany w strukturze społecznej danego zbioru. obrazków itp. na zestawieniu wyselekcjonowanych osób parami z punktu widzenia przyjętych zmiennych. test Rorschacha. zdolności kojarzeń itp. właściwości badanych osób. Badania tego rodzaju ukazały m. jednego rocznika. który w momencie podjęcia badań obejmował 2127 nazwisk. test tematycznej apercepcji TAT. Za pomocą owych metod. „metodach projekcyjnych". Uzyskano w ten sposób zbiorowość choć statystycznie niewielką ale metodologicznie poprawnie ustaloną co pozwoliło na potwierdzenie hipotezy. które nie uzyskały matury. „czynnika czasu" i związanego z nim „efektu śmiertelności".przeprowadzono w 1935 r. uczonego itd. działacza robotniczego.4.

badania dotyczące tego. Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne Sąto eksperymenty polegające na równoczesnym badaniu jednego.Eksperyment projekcyjny — ogólniej biorąc — polega na badaniu danego zjawiska społecznego w każdej sytuacji. współokreślającymi dane zjawisko. różnym bodźcom. 93 Schematycznie eksperyment sukcesywny można przedstawić w następujący sposób8: Przed zastosowaniem bodźca Po zastosowaniu bodźca Grupa kontrolna Grupy eksperymentalne B C D utrzymanie bodźca na tym samym poziomie natężenia wzrost intensywności bodźca do x wzrost intensywności bodźca do 2x . Badający może sam zaplanować taki eksperyment. Eksperymenty te — w porównaniu z poprzednimi — polegają na tym.5. Aby uczynić zadość wymogowi równoczesności przy badaniu co najmniej dwóch grup.2. dwóch lub nawet więcej zbiorów ludzi. kiedy wprowadzamy nowe bodźce i obserwujemy. że dany zbiór lub zbiory ludzi poddaje się dwom badaniom. Wymaga to — rzecz jasna — ścisłej obserwacji i selektywnej kontroli nad poszczególnymi czynnikami. jaki wpływ na procesy dezintegracyjne ma przeniesienie części dotychczasowych mieszkańców baraków dla ubogich do nowych bloków mieszkalnych7. Ilustrując tę drugą możliwość Atteslander wymienia np. ale może też wykorzystać do tego celu przedsięwzięcia różnych instytucji. zamierzone badania muszą być prowadzone równolegle. jakie wywołują one skutki u badanych. czyli grupy które poddajemy np. pomieszczeń itp. 2. które są przeprowadzane w różnym czasie. Z reguły badania takie prowadzi się przed i po zastosowaniu określonych bodźców w stosunku do zbiorów ludzi poddanych eksperymentowi. odpowiedniej ilości przeszkolonych eksperymentatorów. np. co oczywiście wymaga odpowiednich środków kadrowych i technicznych.

182 i nast.J.J.. czy i jaki jest wpływ stosowanych bodźców na badane zbiory ludzi.C r = D. Federico. s. Methoden der empirischen Sozialforschung. Tripodi i H. N. 95 . s. 181. Cambridge 1939. T.in. Exemplars of Social Research. Warszawa 1961. An Introducion to Social Research.J.J.J. J.J. Wybór tekstów pod red. F. s. C. Szostkiewicz. Ale nawet najbardziej prosty eksperyment tego typu wymaga przynajmniej dwóch kolejnych. s. M.61 i nast. * Zob. Mass. Goode i P. 8 Zob. Zob. Goode i P. Warszawa 1965.-A r = Ci . odwołując się do swoich badań prowadzonych w Western Electric Hawthorne Works w Chicago. R.in. Nowaka. 94 PRZYPISY 1 Na dużąprzydatność grup kontrolnych w badaniach socjologicznych wskazali m. Methods in Social Research. s. Selltiz. S. -------------------------> Porównanie wyników badań uzyskanych przed i p o zastosowaniu bodźca pozwoli na uchwycenie różnicy (r) według następującego wzoru: r = A. Fellin. Hatt. op. 5 Porównaj: St. s.14. w: Metody badań socjologicznych. Jahoda. Reading.K. Dickson. M. zob. Doby. Hatt. Roethlisberger i W. Roethlisberger i W. Belmont California 1975. Illinois 1969. P.C. York 1967. wyd.254 i nast.W. Eksperymenty sukcesywne mogą być oczywiście mniej i bardziej złożone w porównaniu z przedstawionym schematem. Atteslander. też „Badania eksperymentalne".R. Meyer. s. 1975.57-58 i J. 2 3 Zob. postępujących po sobie badań. Management and the Worker. Sociology. Cook.-D Na podstawie stwierdzonych różnic można ustalić.K.York-Toronto-London 1952. Dickson. i uzupełn. 433-481. 7 Zob. Babbie. Deutsch i S. The Praclice of Social Research. N. s. W. Procedury i techniki badań socjologicznych (Skrypt). Neuwied-Darmstedt 1972. F.95. Zob. cit. gdzie znajduje się m.33-34. tłumaczenie fragmentu w/w książki W. Untersuchungsmethoden der Soziolfor-schung.II popraw. T. s. Teil II.wzrost intensywności bodźca do 3x B.. Ph. D. 6 Zob. E. Itasca.

1. W badaniach terenowych można posługiwać się różnego rodzaju technikami w celu zebrania potrzebnych nam danych. instytucje społeczne itp. którzy go interesują. Jeżeli jednak badający ma możliwość brania udziału w życiu badanej zbiorowości. Badania terenowe pozwalająteż dostrzec wiele drobnych różnic. dane zawarte w różnych sprawozdaniach. jak i ilościowym na temat interesujących nas problemów. kiedy interesujące nas fakty czy zjawiska chcemy postrzegać w ich naturalnym kształcie społecznym. . przeróżne wierzenia. Badania te stwarzają nie tylko możliwości lepszego poznania uwarunkowań i złożoności danych zjawisk. b) Badania typu socjologicznego—są podobne do wcześniej wymienionych — ale różnią się od nich tym. Przedmiotem badań terenowych mogą być warunki życia poszczególnych społeczności ludzkich oraz wytwory materialne i niematerialne. ponieważ uzyskuje wówczas dodatkowe szanse zebrania ciekawych danych lub wzbogacenia posiadanych wiadomości o ludziach. np. wywiadem. które trudno ustalić za pomocą innych metod badawczych znanych naukom społecznym. W socjologii są one stosowane wówczas. Badania terenowe można prowadzić w zbiorowościach zwartych przestrzennie. Badania te są dogodną okazją do penetracji kompleksowej danych środowisk. 3. to powinien z tego skorzystać. analizą dokumentu itp. w których badający może bez większych trudów dotrzeć do każdej jednostki badanej populacji. że musi on czynnie uczestniczyć w życiu badanych. co jest sprawą ważną dla socjologa lub etnologa. obserwacją. Nie znaczy to. stereotypy itp. tzn. w takich. W zależności od stosowanych metod i technik zbierania danych. 3. Można posługiwać się np. Jedną z istotnych cech tych badań jest konieczność utrzymywania przez badającego osobistych związków z daną zbiorowością'. Pouczającym przykładem takiej właśnie postawy są doświadczenia badawcze wybitnego polskiego etnosocjo-loga Bronisława Malinowskiego2. jakie występująnp. można 96 zgromadzić różne materiały badawcze zarówno pod względem jakościowym. Do niematerialnych natomiast zaliczymy np. technikami badań. Do materialnych zaliczymy np. w których przypadku badający uczestniczy w codziennym życiu interesującej go zbiorowości i na podstawie poczynionych obserwacji stara się wyjaśniać interesujące go zjawiska społeczne. ankietą.2.3. opinie. struktury społeczne. np. pomijając ilościowe aspekty. częstotliwość ich występowania. twory świadomości ludzi3. ale pozwalają także na uchwycenie ich tendencji rozwojowych. że uwzględnia się w nich również dane ilościowe. w opiniach badanych ludzi. BADANIA TERENOWE OKREŚLENIE BADAŃ TERENOWYCH Badania terenowe zostały zapoczątkowane przez etnologów i etnografów. sposoby produkcji. TYPY BADAŃ TERENOWYCH Ze względu na zakres badań i stosowane techniki badawcze można wyróżnić następujące typy badań terenowych4: a) Badania typu etnologicznego.

a ściślej biorąc zbiorowości. ponieważ ułatwia to kontakty z danym środowiskiem. a ponadto: zebranie danych umożliwiających ogólną charakterystykę zbiorowości. Poprzez badania tego typu uzyskuje się więc materiały wskazujące nie tylko na występowanie określonych zjawisk. czyli rozpoznanie danego terenu. które chcemy poprzez badania zweryfikować. b. co chcemy lub uważamy. który powinien zawierać następujące punkty5: a. w którym zostaną uwzględnione aspekty merytoryczne i metodologiczne danych przedsięwzięć. że badania tego rodzaju opierają się po prostu na improwizacji. Istotnym elementem przygotowań jest opracowanie schematu postępowa-ma badawczego. że badający musi w czasie ich prowadzenia podejmować doraźnie różne decyzje. o dobrze zorientowanych informatorach itp. Opracowanie programu badań. że należałoby zbadać i poznać. które powinno zawierać określenie problemu i metod badawczych oraz zbiorowości. 97 przewidywanej do badań ze względu na podjęty problem. jak i techniczno-organizacyjnej. ale również ukazujące ich rozmiary. rozeznanie istniejących w terenie źródeł informacji o badanych problemach. co umożliwia przeprowadzenie analiz o charakterze ilościowo-jakościowym. pozwalające na zebranie zarówno materiałów o charakterze jakościowym jak i ilościowym. Rezultaty zwiadu terenowego umożliwiają dokonanie korekt zamierzeń badawczych oraz sformułowanie szczególnego programu badań. np. natężenie. Wstępne planowanie zamierzeń badawczych. . co też powinno znaleźć odzwierciedlenie w naszym planie badawczym. jaką zamierzamy poddać badaniom. specyficznych dla danego środowiska. Wskazane jest pozyskanie dla badań lokalnych przywódców. mamy na myśli ukazanie w sposób możliwie wyraźny problemów. Kiedy mówimy o aspektach merytorycznych programu badań. Uściślenie planu możliwe jest dopiero po dokonaniu odpowiedniego rozeznania terenu badań. c) Badania typu socjo-psychologicznego. Zwiad terenowy —jego celem jest uściślenie założeń wymienionych w pkt. na wspomnianą cechę wymagają one szczególnie starannego przygotowania.których celem jest umożliwienie zebrania materiałów dotyczących określonych stanów świadomości badanych ludzi. częstotliwości itp. Słowem chodzi tu o to wszystko. zarówno od strony teoretycznej. polegająca na tym. — wreszcie ustalenie nietypowych zjawisk. którzy będą przedmiotem dalszych zainteresowań badawczych. PRZYGOTOWANIE BADAŃ TERENOWYCH Jedną z istotnych zalet badań terenowych jest niewątpliwie ich elastyczność. jakie zamierzamy podjąć oraz hipotez.3. w powiązaniu z warunkami ich życia społecznego. źródłach.in. Aby uzyskać tego rodzaju informacje konieczny jest rekonesans. c. o istniejących zbiorach dokumentów. nawiązanie pierwszych nieformalnych kontaktów z ludźmi. dotyczące sposobu zbierania materiałów. jaką zamierza się badać. 3.rejestrach itp. o jakich warto wiedzieć podejmując badania. Z tego faktu nie należy jednak wysnuwać wniosku. powiększania ilości badanych itp. a). wskaźniki ilościowe. Dla realizacji tego celu stosuje się zróżnicowane techniki badawcze. Otóż właśnie ze względu m.

to konieczność dokonywania większych korekt w czasie ich trwania jest mało prawdopodobne. czy też uzupełnia się przewidywane wcześniej narzędzia — nowymi. pkt. to wówczas istotną sprawą jest zapewnienie odpowiedniej koordynacji pracy całego zespołu. jeżeli okażą się konieczne. d. Ewentualne zmiany. Jego realizacja wszakże wiąże się z wejściem badającego (lub zespołu badających) na przewidziany teren oraz z przeprowadzeniem zaplanowanych badań. e. jakimi chcemy się posługiwać (zob. ze względu na podjęty problem. że w badaniach terenowych można zbierać potrzebne dane za pomocą różnych metod i narzędzi badawczych. Natomiast w przypadku bardziej pobieżnych przygotowań konieczność takich korekt jest z reguły pewna i może być bardzo duża6. ale także konsekwentnie realizowany. 98 Jeżeli nawet pierwotny wybór był trafny. jaki chcemy badać. ponieważ niekiedy wystarcza w zupełności opis jakościowy. w konstrukcji ankiet czy kwestionariuszy wywiadów). Po zakończeniu badań zebrane materiały muszą być poddane analizie ilościowej lub jakościowej. Oczywiście najlepiej dysponować takimi danymi.a). Już we wstępnej fazie zamierzeń badawczych przewidujemy metody i techniki. zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. . ponieważ zastosowanie obu analiz pozwala na pełniejsze i bardziej wnikliwe wykorzystanie zebranego materiału. f. Wstępne koncepcje na ten temat możemy niekiedy modyfikować po dokonanym zwiadzie (zob.Metodologiczne aspekty dotyczą z kolei refleksji nad tym jak realizować zamierzenia badawcze. Toteż w każdych badaniach omawianego typu istotną sprawą jest dobór właściwych metod i narzędzi. Analiza i opracowanie zebranych materiałów. To. Jest to niewątpliwie decydujący moment w badaniach terenowych i dlatego musi być on nie tylko starannie przygotowany. że zawsze wtedy. Jeżeli badania zasadnicze są poprzedzone starannymi przygotowaniami zwłaszcza (zwiadem terenowym i próbą metod i narzędzi). pkt. specyfikę społeczności i terenu. jakie z reguły przeprowadza się na zbiorowości kontrolnej. jak i jakościowej. Realizacja badań. Czynności przewidywane w punktach a) — d) miały na celu przygotowanie głównego przedsięwzięcia. które kwalifikują się zarówno do analizy ilościowej. to nie zawsze kwantyfikacja jest nam rzeczywiście potrzebna. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmujemy wszakże dopiero po sprawdzeniu planowanych metod i narzędzi badawczych. Nie wszystkie dane dadzą się łatwo wyrazić liczbowo a jeśli nawet. jaka analiza może być zastosowana w konkretnym przypadku. czyli na zbiorze podobnym ze względu na swoje właściwości społecznodemograficzne do tego. a także po badaniach próbnych. jakim są zamierzone badania terenowe. Sprawdzenie metod i narzędzi badawczych. zależy od danego materiału. to z reguły po przeprowadzonych próbach dokonuje się jeszcze pewnych poprawek narzędzi badawczych (np. muszą być przeprowadzone ostrożnie tak. aby nie doprowadziły do zniweczenia zamierzeń badawczych.b). Wspominaliśmy wcześniej. Warto też wspomnieć o tym. które są przedmiotem zainteresowań. gdy badania mają charakter zespołowy.

d) wyłączny obserwator7. Raymond Gold — zastanawiając się nad możliwymi postawami badającego zjawiska społeczne — wymienia cztery następujące postawy: a) wyłączny uczestnik. który prowadzi badania. że nie będzie wywoływała u nich zgorszenia. które nie są logicznym następstwem istniejących przesłanek. Zwróćmy tu uwagę na to. że kiedy mówi się o „wyciąganiu wniosków". jakie wynikają z zebranego materiału i zostały ujawnione poprzez analizę ilościową lub jakościową. Należy przy tym pamiętać. wchodząc w obce środowisko. co naprawdę z nich wynika.Po przeprowadzonej analizie można przystąpić do sporządzenia sprawozdania z przeprowadzonych badań. bez względu na to.Taktowność. które wcale 99 nie wynikają logicznie z danych przesłanek. to sugeruje się Poniekąd działanie na siłę. jak też możliwa do przyjęcia dla badanych. a wówczas powinny one być po prostu wysnuwane. lecz arbitralnym sądem. uzasadniającymi jego obecność wśród danych ludzi. życzliwość. ZACHOWANIE BADAJĄCEGO W BADANIACH TERENOWYCH Osoba prowadząca badania omawianego typu powinna być nie tylko dobrze przygotowana w zakresie znajomości metod badawczych i umiejętności posługiwania się nimi. Sprawozdanie takie powinno zawierać wnioski.4. to wówczas musi przypisać sobie taką rolę. że wie się o czymś lepiej niż badani. Jeżeli nie może występować jako np. a więc takie. skłonność do krytykowania czy pouczania badanych — może ich łatwo zrazić do badającego. czyli takie formułowanie wniosków. „Wnioski wyciągane". a wówczas trudno prowadzić badania i liczyć na wielkie efekty w zbieraniu danych. ani nie powinno się też manifestować tego. uprzejmość — na poziomie przyjętym w danym środowisku — oraz neutralność — w przypadku sporów środowiskowych — są nieodzownymi wymogami zachowania badającego.wyciągane" jak to się często nie tylko mówi. Każdy badający. 3. uczuć lub wrogich postaw. etnolog czy socjolog. c) obserwator — uczestnik. nieufności. w tym znaczeniu. postaw czy występujących konfliktów. głośne powątpiewanie co do prawdziwości słyszanych wypowiedzi. ale również powinna posiadać zdolność łatwego nawiązywania kontaktu z ludźmi i szybkiej adaptacji do danych warunków środowiskowych. a nie '. Brak cierpliwości. niechęci itp. b) uczestnik — obserwator. zniechęcenie. wyrażanym przez daną osobę. powinien dysponować również przekonywającymi racjami. to często po prostu „wnioski naciągane". która będzie zarówno wysoce prawdopodobna. W kontaktach z badanymi należy zachowywać maksymalną cierpliwość i nie okazywać zniechęcenia ani zaangażowań uczuciowych w odniesieniu do określonych opinii. . że zestawione wnioski powinny wynikać z danego materiału. lecz co gorsze robi.

331-350. Geer. 197-9. tzn.. 101 PRZYPISY 1 Zob. 2 Zob.cit. Szostkiewicz. Badający. jak Szkice z teorii kultury (Warszawa 1958) {Argonauci zachodniego Pacyfiku. który jeśli znajdzie się dajmy na to wśród demonstrantów czy na boisku sportowym. Porównaj: St. Obserwator — uczestnik. to osobnik. Ad b. 2) badający może ulec tak daleko posuniętej identyfikacji z badanymi. np.York-London 1964. s. takie dzieła Br. 6 Zob. Dużych umiejętności wymaga również tak dyskretne zainstalowanie się wśród badanych. świadomi tego. też: Metody badań socjologicznych. Ph. (Warszawa 1967). takie niebezpieczeństwa: 1) ludzie. s. B. aby nie zwrócili oni uwagi na ten fakt. op. jakie mają miejsce w danym środowisku i są przedmiotem jego zainteresowań naukowych.Przyjrzyjmy się bliżej charakterystyce wyróżnionych postaw: Ad a. Wyłączny obserwator jest przykładem skrajnej postawy.in.. że prowadzi badania. praca zbiór. Dzięki takiej właśnie postawie badającego — badani nie zdają sobie nawet sprawy z tego faktu. Babbie. Analyzing Social Settings. Oczywiście konsekwencje obu tych niebezpieczeństw mogą być istotne dla rezultatów badań. St. Lofland. że występuje przede wszystkim jako obserwator. s. że są przez kogoś badani. 4 5 Zob. Szostkiewicz.28-29. 3 J..cit. jakie dająpostawy zakładające uczestnictwo w życiu badanej zbiorowości. Jest to typowa postawa sprawozdawcy. że postawa taka nie daje tak dużych możliwości naukowej penetracji. Zob. Malinowskiego. Adc. op. op. W przypadku przyjęcia postawy pełnego i wyłącznego uczestnika. Dwoisty charakter postawy badającego może wszakże powodować m.30-33. ale też nie kryje się z tym.cit. a jego uczestnictwo w danej sytuacji jest mniej lub bardziej drugoplanowe. Biorąc pod uwagę powyższe trudności. nie zapomina o tym. pod red. Ad d. Belmont.E. N. s. E. First Days in thie Field.R. Hammond. żeby można było zachować tylko postawę obserwatora. a swoje uczestnictwo traktuje w sposób drugorzędny. s. ponieważ trudno niekiedy uczestniczyć w różnych zdarzeniach tak dalece biernie. który przyjął postawę uczestnika — obserwującego. jakąprzyj-muje badający. California 1971. badający stara się uczestniczyć autentycznie w tych wszystkich zdarze100 niach. że są przedmiotem naukowej penetracji. wydaje się. nieautentycznie. bierze pełny udział w życiu danych ludzi. który identyfikuje się przede wszystkim z rolą badającego. Ale jest to też postawa nie łatwa. op. że zatraci potrzebny dla obiektywizmu dystans. s. w: Sociologists at Work.14-15. .cit..341. że są przedmiotem badań mogą zachowywać się w sposób sztuczny.

2. Dlatego też wnioski. w których badany przedmiot ulegałby zniszczeniu — a w odniesieniu do osób. gdy dana populacja nie jest zbyt liczna. Z tych więc względów istotnym elementem w omawianych badaniach jest próbka reprezentacyjna. mogą być ważne dla całego zbioru. Simmons. co skłania najczęściej do wyboru metody reprezentacyjnej — wymienia następujące argumenty: a) możliwość zebrania aktualnych danych w stosunkowo krótkim czasie. słynny Instytut Gallupa. G. Reading. czyli całąpopulację. czyli obejmuje tylko jakiś fragment (podzbiór). pod red.30-39. że będą one zbyt narażone na niekorzystne skutki badań — i dlatego właśnie badania całościowe byłyby nie wskazane. 4. które koncentrują się tylko na jakiejś części osobników interesującej nas zbiorowości. a jej początków możemy upatrywać już w XVIII w. R. Omawiana metoda została wypracowana przez różne instytuty zajmujące się badaniami opinii publicznej. BADANIA CAŁOŚCIOWE I REPREZENTACYJNE OKREŚLENIE BADAŃ REPREZENTACYJNYCH I PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W badaniach społecznych możemy niekiedy przebadać wszystkich osobników w danej zbiorowości. Często mamy jednak do czynienia z tak licznymi zbiorowościami. zwany na ogół próbką reprezentacyjną danego 103 zbioru. że obejmuje ona tylko część osób przynależnych do badanego zbioru.L. z którego ona pochodzi (czyli ten zbiór reprezentuje). Są one w zasadzie wtedy możliwe. s. którzy do nich przynależą. lub też wchodzą w grę wymienione argumenty. 102 4. Badania metodą reprezentacyjną obejmująwięc wszelkie zbiorowości ludzkie i mają na celu dostarczenie ilościowych i porównywalnych danych w tych sytuacjach. to będą oni stanowili niewątpliwie .1. jak np. b) mniejsze koszty badań. kiedy istnieją uzasadnione przypuszczenia. c) możliwość dokładnego przeprowadzenia zamierzonych badań oraz d) w sytuacjach. jakie wynikająz badań tej próbki. Dlatego też często pojawia się konieczność przeprowadzania badań reprezentacyjnych. Mass. że trudno byłoby przebadać wszystkich osobników.7 Zob. Gold. a zasady doboru takiej próbki stanowią ważny problem metodologiczny. w których nie mamy realnych możliwości przebadania wszystkich osób interesującej nas populacji. Jeżeli z jakiejś populacji wyłonimy w dowolny sposób kilka ludzi. McCall i J. Wówczas badania takie mają charakter całościowy. Rolf Ludwig1 — zastanawiając się nad tym. jeżeli jej dobór jest właściwy pod względem metodologicznym. Istotną cechą badań metodą reprezentacyjną jest to. Roles in Sociological Field Observation. Zwróćmy uwagę. że próbka reprezentacyjna nie jest po prostu dowolnym fragmentem danego zbioru.L. jaka nas interesuje. praca zbiór.J. 1969.

2. I w oparciu o takie założenia dopuszcza się możliwość wysnuwania wniosków dotyczących całości danego zbioru ludzi z materiałów badawczych. c) stopień dokładności i pewności jakie zamierzamy osiągnąć w badaniach. z której ta próbka pochodzi. jakie zostały uzyskane w wyniku przebadania próbki reprezentacyjnej. 1/100. Reprezentację może stanowić bowiem np. którą badana próbka reprezentuje3. której fragment ona stanowi. Próbka jest tylko wówczas reprezentacyjna. Ad a. stanowiący jak gdyby miniaturę tego układu. który pod względem swojej struktury i składu odpowiada wiernie temu zbiorowi. 104 D) ilość kategorii statystycznych na jakie ma być podzielona badana zbiorowość. Błędy przy tworzeniu reprezentacji mogą mieć charakter: a) przedmiotowy lub b) wynikać z błędów metodologicznych popełnionych przy doborze próby. a nawet 1/25 000 czy 1/50 000 wielkiej zbiorowości. 1/10. której rozstrzygnięcie wymaga oceny zarówno sposobów utworzenia tego podzbioru. jaki cechuje badaną zbiorowość. czyli z jakiego został wyłoniony. Najogólniej biorąc podstawą obliczenia wielkości próbki jest rachunek statystyczny. 1/4. im bardziej różnorodna zbiorowość — tym większa musi być próbka. dwukrotnie podnieść stopień pewności próbki reprezentacyjnej to musimy podnieść jej liczebność czterokrotnie. jak i jego właściwości. jeżeli jest takim podzbiorem. które utrudniają pełne rozpoznanie jej . Jest to zatem swoisty model. to wnioski. który też określa z góry ustalone i dopuszczalne granice błędu4. im więcej kategorii chcemy uwzględnić w naszych badaniach — tym większa powinna być próbka. którego część stanowi. im większą badamy reprezentację — tym większa dokładność naszych wniosków o zbiorowości. jakie wynikająz jej właściwości są ważne dla całej populacji. 4. że struktura i zróżnicowanie właściwości (np. Bliższą charakterystykę zasad doboru próbki reprezentacyjnej przedstawimy nieco później. Zaliczamy tu np. Czy będąjednak próbką reprezentacyjną— to odrębna kwestia. Na podstawie rachunku prawdopodobieństwa przyjmuje się. WIELKOŚĆ PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ Jak wielka powinna być próbka reprezentacyjna? Na to proste pytanie niełatwo odpowiedzieć w jednym zdaniu. jakie wynikają z takich cech badanej zbiorowości. ściślej podzbiór danej populacji. z którego została pobrana.pewien fragment. poglądów i postaw) w badanej próbce reprezentacyjnej odpowiada proporcjonalnie strukturze i zróżnicowaniu tychże właściwości w całej populacji. Inaczej mówiąc: jeżeli próbka została dobrana w sposób metodologicznie zasadny. błędy. O tym jak wielka powinna być dana reprezentacja decydujemy biorąc pod uwagę następujące okoliczności: a) stopień r ó ż n o r o d n o ś c i. Jeżeli chcemy np.

Następnie. 40% mężczyzn. Ad a. przyjętych według przekonań badającego ze względu na szczególne cechy danej zbiorowości lub cele badań i 2) na rachunku prawdopodobieństw. jaki jest odsetek mężczyzn i kobiet. stwierdzamy. Następnie staramy się ustalić. zawodu itp. Zasadniczym mankamentem omawianego sposobu doboru próbki jest mniejszy lub większy subiektywizm. dobiera próbkę która powinna być odzwierciedleniem tego modelu. jak licznie są reprezentowane wyróżnione zawody itd. Jest to szczególnie niebezpieczne w odniesieniu do zjawisk społecznych. Wybór celowy polega na tym. Ad b. a dla kobiet 3/5. to wówczas przyjmiemy następujące kwoty w próbce: dla mężczyzn 2/5.3. METODY WYBORU PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W praktyce badawczej ukształtowały się swoiste metody wyboru próbki reprezentacyjnej. które powodują że przy doborze próby nie uwzględnia się całej zbiorowości objętej badaniami. 4. wieku. Wybór wediug przekonań badającego Wyróżniamy tu: a) celowy i b) kwotowy wybór próbki. Ze względu na strukturę badanej zbiorowości. Nikt nie jest wolny od różnych stereotypów czy nawet przesądów. 4. które opierają się: 1) na dowolnych zasadach. np. jakie są typowe składniki społeczno-demograficzne tej zbiorowości i w ten sposób tworzy 105 sobie jej swoisty model. np. takich. Jeżeli np. a 60% kobiet. określamy odpowiednie „kwoty". Przy wyborze kwotowym opieramy się na znanych nam obiektywnych składnikach danej zbiorowości. że w badanej zbiorowości jest np. na występujących w niej podstawowych kategoriach społecznych. jaki występuje niestety zawsze przy próbach ustalenia przez badacza typowych cech danej zbiorowości i konstruowania jej modelu.3. . którą następnie według kwot dobieramy. uwzględniając tym samym istniejące proporcje w strukturze płci danego zbioru. jak przedstawia się struktura badanej zbiorowości według przyjętych kategorii społecznych. które zawsze przeszkadzająw ustalaniu owych typowych cech badanej rzeczywistości. kategoria płci. swoistych kategorii społecznych.1. Wchodzą tu w grę wszystkie takie przyczyny. jaką ustalamy w oparciu o przyjęte kategorie. Najogólniej biorąc metody te możemy podzielić na takie. jakie w niej występują) błędy powstałe na skutek przyjęcia fałszywych założeń itp.rzeczywistej struktury lub poszczególnych elementów struktury (np. Ad b. czyli udziały danych kategorii w próbce. na podstawie których tworzymy sobie jej modelową wizję. ludzi w poszczególnych klasach wieku. jak np. że badający — wykorzystuje posiada-ną wiedzę o badanej zbiorowości — stara się domniemywać.

że będzie to zawsze próbka rzeczywiście reprezentacyjna. od której zaczniemy liczyć co dziesiątą osobę.. badający wybiera konsekwentnie do reprezentacji co którąś osobę. listy abonentów. Ad a. b) warstwowy. choć jest w pewnym stopniu bardziej zobiektywizowany. rozpoczynając liczenie od pozycji losowo ustalonej. Wchodzą tu w grę następujące wybory: a) losowy. („Zufallszahlen"). . Jednak ze względu na pewne różnice. jakie między nimi występują. a ta wskaże 5. niektórzy metodologowie traktują oba łącznie6.3. Jeżeli dla ustalenia liczby. które znajdują się w podręcznikach statystyki lub teorii prawdopodobieństwa. W kwotowym sposobie wyboru próbki opieramy się wprawdzie na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. 2) na podstawie imiennej listy — najlepiej ustalonej w porządku alfabetycznym — np. które w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa zakładają równe szanse znalezienia się w próbie każdemu spośród składników danej zbiorowości.2. a po wymieszaniu tych kartek losujemy spośród nich pewną ilość. że dla każdej osoby badanej zbiorowości przygotowujemy kartkę z jej nazwiskiem. np. jakimi są niewątpliwie właściwości strukturalne badanej zbiorowości. co dziesiątą osobę. Przyjęcie przez nas tylko pewnych. spośród wielu obiektywnych właściwości czy elementów struktury przy doborze próbki. to pierwsza wejdzie do próbki osoba z pozycji 5. listy wyborców itp.Ze względu na duże podobieństwo celowego i kwotowego sposobu wyboru próbki reprezentacyjnej. którą uważamy za wyłonioną próbkę. na podstawie listy płac. d) wielowarstwowy. Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa Pod wymienionym tytułem ujmujemy wszelkie takie sposoby. znajdującą się na danej liście według przyjętej zasady. że i w tym przypadku decydujemy arbitralnie. Można wyróżnić następujące przykłady wyboru losowego: 1) według zasad loterii — tzn. Dobór kwotowy nie jest zatem niezawodnym sposobem doboru próbki reprezentacyjnej. a następnie dokonuje się spośród nich wyboru za pomocą specjalnych tabel liczb przypadkowych („random numbers"). niż dobór celowy. posłużymy się kostką do gry. c) proporcjonalny. które spośród właściwości strukturalnych uznamy za istotne dla reprezentatywności danej próbki. a następnie z pozycji 15 później 25 itd. nie przesądza po prostu o tym. Nie należy wszakże nie dostrzegać tego. 106 4. 3) według tabeli liczb przypadkowych—wymaga to ponumerowania wszystkich elementów badanej zbiorowości. bardziej zasadnym wydaje się ich oddzielne omówienie. dokonywany w taki sposób.

4. wybór losowy nie stwarza dużych szans na wybór próbki reprezentacyjnej. Przeprowadza się go w sposób następujący: badaną zbiorowość dzieli się na dające się w jej obrębie wyróżnić podzbiory. które dotyczyłyby całej ludności Polski.Ad b. płatników podatku dochodowego itp.in. obejmujących np. osoby. 4. z jakich się one składają. jak przedstawia się struktura wieku. w wylosowanych miastach i gminach — dzielnice i wsie. Z kategorii tych wybiera się następne losowo w stosunku proporcjonalnym. Podejmując np. kobiety. jest stosowany wtedy. a we wsiach — zagrody. jaką dobieramy z każdego podzbioru może być równa albo proporcjonalna do jego wielkości7. ZASTOSOWANIE METODY REPREZENTACYJNEJ Zalety metody reprezentacyjnej są niewątpliwe. aby żaden z elementów zbiorowości nie wchodził równocześnie do więcej niż jednego podzbioru.zwany także terytorialnym8. Kiedy badana zbiorowość składa się z wielu różnych elementów. badanie i wyjaśnienie różnych zjawisk i masowych procesów społecznych. że wielkość próbki. Możemy jedynie dowiedzieć się czegoś o tych zbiorowościach na podstawie danych statystycznych i ustalić niektóre ich właściwości społeczno-demograficzne. Wielkość zbiorowości sprawia. Wybór wielowarstwowy. tzn. zatrudnienia. wreszcie z poszczególnych mieszkań lub zagród wybiera się np. z których z każdej oddzielnie — wybieramy następnie w sposób losowy próbkę. przestrzegając tego. w zależności od wielkości danej kategorii. przeszkód. danych. gdy trudno stosować inne sposoby wyboru np. że nie można w ich przypadku wyodrębnić możliwie ściśle elementów. az kolei w wylosowanych województwach — miasta i gminy. Tego rodzaju wybór zapewnia nam większe prawdopodobieństwo udziału nie tylko przedstawicieli poszczególnych podzbiorów. kraju itp. gdy dysponujemy dokładnymi danymi o cechach społeczno-demograficznych tej zbiorowości. . Wyróżnione podzbiory traktujemy jako warstwy. Add. badania. mieszkańców miasta. Wybór proporcjonalny ma zastosowanie w badaniach dużych zbiorowości. wielkości posiadanych gospodarstw. a więc ustalić z grubsza np. czyli warstw w danej próbce. regionu. w dzielnicach — u 1 ice. jaki odsetek stanowią mężczyźni i kobiety. Ad c. Metoda ta m. rozmieszczenia badanych na dużym terenie itp. Wówczas lepsze efekty osiąga się poprzez wybór warstwowy. mężczyzn itp. oczekiwań. a następnie — mieszkania. W oparciu o tego rodzaju informacje można wyróżnić wśród danej zbiorowości swoiste kategorie. osobników najstarszych wiekiem. które zamierza się poddać badaniom. poprzez które zmierza się do ustalenia opinii postaw. na skutek braku odpowiednich danych o całej zbiorowości. które możemy dobierać nawet w sposób losowy. zwłaszcza wtedy. pozwala nam na opisanie. należałoby wylosować najpierw województw a. zachowań itp. jednostek terytorialnych. zwany także stratyfikowanym. ale także ich możliwie 107 optymalny rozkład. ulice — bloki. Wypada także zauważyć. W taki oto sposób otrzymuje się próbkę wyłonioną z wielkich zbiorowisk terytorialnych poprzez wybór wielowarstwowy. w zależności od potrzeb badań. które nie daje się zbadać w sposób całościowy. Jest to metoda szczególnie przydatna do badań sondażowych. tworząc określoną próbkę złożoną z konkretnych osób. motywów.

wynikające np. że nawet poprawnie dobrana próbka reprezentacyjna nie zawsze jest rzeczywiście przydatna ze względu na cel zamierzonych badań. Przypadki takie mogą wynikać z następujących przyczyn: . że daje ona możliwość prowadzenia badań zarówno jednorazowy eh. czyli wnioski. jakie zaszły w opinii. tzn. Bardziej przydatną techniką badawczą— ze względu na zapewnienie maksimum odpowiedzi — jest wywiad skategoryzowany. z listy. Nie możemy więc w każdym przypadku korzystać z badań reprezentacyjnych biorąc pod uwagę cel naszych zamierzeń badawczych oraz ich zasięg.108 Przy stosowaniu omawianej metody można posługiwać się różnymi technikami badawczymi. Jeżeli nie uda nam się uzyskać odpowiedzi od wszystkich osób. czy obejmują rzeczywiście całą zbiorowość. w których przypadku można uzyskać wszystkie ankiety. ponieważ z reguły nie uzyskuje się zwrotu wszystkich ankiet. Nie znaczy to wszakże. postawach itp. KŁOPOTY ZWIĄZANE Z DOBOREM PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ I JEJ ZMIANAMI Jednym z istotnych problemów związanych z badaniami reprezentacyjnymi jest ograniczenie błędów w doborze próbki reprezentacyjnej. że nie mogą być uogólnione. wówczas badania przestają być reprezentatywne. z niedoskonałości koncepcji systematyzacji populacji. która znalazła się w próbce — narusza reprezentatywność próbki i w konsekwencji rzutuje na jakość badań. jakie badanym rozdano. w miejsce tej. jak też błędy rzeczowe. np. ponieważ często po prostu nie wiadomo czy dane listy są pełne. Nie mniejsze przeszkody i trudności występują także wówczas. jakie z nich wynikają nie mogą być uogólniane na całą zbiorowość. chodzi po prostu o to. które znalazły się w próbce i przebadać je. jeśli oczywiście o to zadbamy. Niemniej ważnym problemem są zmiany zachodzące w wybranych już próbkach na skutek wypadania z nich poszczególnych osób. Należy także zwrócić uwagę na ten fakt. o jaką nam chodzi. Wyjątek stanowią ankiety środowiskowe. tzn. Należy również wskazać na to. że niełatwo też osiągnąć wszystkie osoby. jak też kilkakrotnych. Zauważmy ponadto. wchodzących w skład danej próbki albo na nowej próbce. które znalazły się w danej próbce. Mniej przydatne są natomiast badania ankietowe. 109 4. stanach ludzi. z której pochodzi ta próbka. która jest przedmiotem badań i z tym podobnych przyczyn. gdy decydujemy się na wybór losowy. że tracą one wszelką wartość poznawczą. że wbrew pozorom niełatwo uzyskać próbkę reprezentacyjną i to nawet wtedy.5. powtarzalnych na tej samej próbce w celu uchwycenia ewentualnych zmian. gdy stosuje się inne metody wyboru próbki. Jak wiadomo mogą tu wchodzić w grę zarówno błędy standardowe. Najlepsze sąjednak te. a pominięcie którejś z nich lub zbadanie innej osoby w zastępstwie. które zapewniająnam możliwość uzyskania odpowiedzi od wszystkich osób jakie znalazły się w próbce reprezentacyjnej. związane z wielkością i objętością próbki. co może spowodować utratę ich reprezentatywności. z niejasnych definicji przedmiotu badań. Jedną z zalet metody reprezentacyjnej jest również to.

Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. niechęci do badających.230. Konig. Friedrich. Methods in Social Research. Zob.3. s.274. op. Hamburg 1963. Pod red. jak i rzeczowych. op.York 1969. s.. np. Tamże. którą nieco modyfikuję. W. Simon. s.s. N. OBSERWACJA . Stuttgart 1974. uwzględniającej zarówno przyczyny błędów standardowych. op. K. Hubner. Holm i P.cit. itp. które mogą wynikać z rozmaitych powodów. R. znalazły się w innej kategorii wieku. Zob. Hatt. Warszawa 1985. Szczegółowe informacje na ten temat znajdzie Czytelnik w książce: Handbuch der empiri-schen Sozialforschung. 2) wybrane do próbki osoby są wprawdzie osiągalne. nie uwzględnione przy losowaniu itd. na skutek choroby lub innych przeszkód uniemożliwiających kontakt z badającymi. W. a tym samym może być tolerowany w badaniach o charakterze reprezentacyjnym9. Biorąc powyższe pod uwagę ze wszech miar uzasadnione są wszelkie wysiłki zmierzające do eliminacji ewentualnych przyczyn popełniania błędów w doborze próbki reprezentacyjnej poprzez wypracowanie skuteczniejszych „strategii doborów" tego rodzaju próbek oraz ogólnej formuły błędów w jej doborze. J. Zob. jaki wskaźnik procentowy ubytków osób z wybranej próbki reprezentacyjnej jest dopuszczalny.J. a tym samym i na zasadność wysnuwania ogólniejszych wniosków z danych badań. mniej lub bardziej zasadnych racji. ale nie są zdolne do uczestnictwa w badaniach. Noelle. Niemniej przydatne wydają się również refleksje dotyczące tego. Mayntz.12 i n. w których zamieszkały nowe w danej populacji osoby. 110 PRZYPISY Zob. s.cit. Zob.. wyd. na ile błędy w wyborze próbki lub też zaszłe w niej zmiany mogą mieć lub mają wpływ na jej reprezentatywność. Umfragen in der Messengesellschaft.. E. na danej ulicy pojawiły się nowe zabudowania.21 i n. St. s..K. op. Oddzielnym oczywiście problemem jest z kolei to. Opieram się na propozycji R. s. Szostkiewicz. Goode i P.1) wybrane do próbki osoby w okresie między wyborem a badaniami np.cit. Einfurung in die Methoden der Demoskopie. R.222. 111 5.275. Przekład Wandy Lipnik. braku czasu. s.cit. Ludwiga. tom 3a. W. zmarły.41. s.21 inast. 3) odmowy uczestnictwa w badaniach osób wybranych do próbki..L. aby uznać jej reprezentatywność. np. Basic Research Methods in Social Science: The Art ofEmpirical Investigation.48-72. Zob. Friedrich. przeprowadziły się.

Gdy zauważyłem coś niechcący. Jest to znacznie bardziej złożony proces. poznać bliżej to. skłania go do ujmowania tegoż świata w strukturze pojęciowej odpowiadającej jego poziomowi 112 intelektualnego rozwoju. co postrzegaliśmy dotąd mniej lub bardziej przypadkowo. Obserwujemy poszczególne przedmioty tak.. jaki . Wówczas też nasze postrzeganie osiąga nową jakość i staje się obserwacją. jak i jego intelekt. z czego powinien zdawać sobie sprawę każdy. a nawet wbrew woli. zaobserwowałem". a nawet w kategoriach pozostających w zgodzie z jego uczuciami i pragnieniami. jaka wchodzi w skład innych metod tej grupy. kiedy patrzymy tak. Ponadto w odniesieniu do obserwacji zjawisk społecznych. Także w planowych obserwacjach postrzegamy to. Kotarbińskiego: „. Obserwacja — to nie tylko oddziaływanie świata zewnętrznego na narządy zmysłowe człowieka i powstające w jego umyśle —jak w zwierciadle — odbicia tego. co obiektywnie.1. co chcą zobaczyć.5. a niekiedy nawet owe postrzeżenia czynimy przedmiotami poważniejszych refleksji. Obserwacja jest najbardziej elementarną metodą poznania empirycznego. aby dojrzeć to. Ale tylko na niektórych spośród docierających do nas postrzeżeń skupiamy naszą uwagę. zaczynamy postrzegać z większą uwagą i w sposób planowy. w którym dany człowiek żyje. Posługując się obserwacją jako metodą badawczą mamy do czynienia z subiektywnym postrzeganiem i interpretowaniem obiektywnych faktów. W przypadkowych obserwacjach ludzie widzą to. Receptory człowieka chłoną bowiem bez względu na jego wolę. jego oczekiwania. co jest przedmiotem naszych zainteresowań w sposób subiektywny. postrzegłem tylko. masę impulsów. Otóż intelekt nie tylko steruje narządami zmysłowymi człowieka. jak pozwalają nam na to nasze zmysły i jak nasz intelekt i uczucia umożliwiają nam pojmowanie tego. A wtedy to. Słuszna jest więc następująca uwaga T. tzn. Pożądana jest zatem zarówno wnikliwość obserwującego w poznawaniu tego. staramy się np. a nie to. ale również narzuca jemu określony sposób postrzegania świata. gdy wypatrywałem by zauważyć. które mogą mieć charakter zarówno potoczny. tzn. POSTRZEGANIE PRZYPADKOWE A OBSERWACJA JAKO METODA BADAWCZA Postrzegamy otaczający nas świat prawie w każdym momencie naszego życia w sposób mniej lub bardziej świadomy. w którym dochodzi do głosu także intelekt człowieka. jakie pochodzą z otaczającej go rzeczywistości. co nas interesuje w danym przedmiocie — wówczas obserwujemy go i poznajemy. wyjaśnić ich genezę i istotę. badający powinien posiadać umiejętność odczytywania subiektywnych znaczeń obserwowanych zachowań badanych osób dla nich samych i ukazywania obiektywnych funkcji. obserwowanie to postrzeganie planowe.. W niektórych przypadkach nasze zainteresowania danymi spostrzeżeniami idą jeszcze dalej. co jest ich przyczyną itd. procesu lub zjawiska. Kiedy patrzymy się po prostu na dany przedmiot — to ten przedmiot tylko widzimy. niezależnie od nich istnieje i co rzeczywiście widać. W procesie obserwacji istotną rolę odgrywa: zarówno sprawność zmysłów danego człowieka. kto posługuje się tą metodą badawczą. jak i naukowy. co widzimy. ukierunkowane i zamierzone oraz systematyczne postrzeganie badanego przedmiotu. jakie z tymi zachowaniami łączy się w danym społeczeństwie. tzn. Postrzegamy zatem przedmioty przez pryzmat naszych stereotypów. Przez obserwację rozumie się celowe. pragnienia i uczucia. co widać.

Zauważmy. Bowiem już wcześniej uczestniczy on w całym procesie obserwacji. Oczywiście nie należy tej metody przeceniać i na niej tylko poprzestawać. Zauważmy tu. że obserwacja jest przeprowadzona w celu rozwiązania ściśle i w pełni określonego zadania sformułowanego dokładnie i szczegółowo. operacji myślowych.in. Dlatego obserwacja jest jednąz najważniejszych metod otrzymywania informacji o świecie. że jeśli badającemu zabraknie wspomnianych umiejętności. że występują ograniczone możliwości Postrzegania za pomocą narządów zmysłowych. analizy i syntezy. wskażmy. Rezultaty obserwacji stanowią pierwsze przesłanki czynności poznawczych człowieka. że pełną informację o przedmiocie poznania daje połączenie obserwacji detali z obserwacją całości przedmiotu. poprzez umożliwienie wykorzystywania przez obserwatora nagromadzonej wiedzy o badanym przedmiocie i o sposobach obserwacji oraz o doświadczeniach w zakresie przygotowania i zorganizowania planowego postrzegania. jak i znajomość przypisywanych im funkcji w życiu społecznym danych ludzi. że planowość pozwala wykluczyć luki w obserwacji i pozwala skoncentrować się na tym. że nie wszystkie postrzeżenia mogą być bezpośrednie. narzędzi poznawczych większość postrzeżeń 113 i obserwacji przeprowadzana jest za pomocą rozmaitych przyrządów obserwacyjnych i przy użyciu urządzeń utrwalających ich wynik. Otóż występowanie procesów wrażliwości i progów bólu powoduje. w których żyją. a rezultaty uzyskane dzięki obserwacji powinny być w dalszym ciągu procesu poznawczego opracowywane za pomocą porównywania. ale też od możliwości zarejestrowania wyników obserwacji.sens mają dla badanych określone fakty społeczne. to wówczas będzie on skłonny interpretować zaobserwowane fakty w oparciu o własne odczucia i doświadczenia. nabytych w uprzednio przeprowadzonych obserwacjach. b) planowością— polegającą na tym. Warto również zwrócić uwagę na to. Nie należy zatem sądzić. a zdolność obserwacyjna i spostrzegawczość jest jedną z najważniejszych cech badacza. ponieważ dla uzyskania wiarygodnej wiedzy o świecie obserwacja musi zostać uzupełniona innymi metodami zdobywania danych. wyrażającą się w tym. co najważniejsze i najbardziej istotne w zamierzonych badaniach. aby metoda ta była stosowana według planu odpowiadającego celowi obserwacji. A wówczas też wiarygodność i wartość poznawcza poczynionych obserwacji może budzić wątpliwości. które mogą różnić się zasadniczo od sensu. wspomagając zmysły. Obserwacja dostarcza nam pierwotnych informacji o świecie. Dzięki rozwojowi technicznych środków poznania oraz pojawieniu się przeróżnych tzw. Obserwacja — jako metoda badawcza — powinna charakteryzować się następującymi cechami1: a) premedy tacj ą. wyrażonych w postaci mnogości twierdzeń empirycznych. Na skutek tego obserwacje uzależnione sanie tylko od czułości receptorów narządów zmysłowych lub przyrządów obserwacyjnych. jaki przypisują im badani i społeczności. c) celowością dzięki której uwaga obserwatora skupia się tylko na interesujących go z punktu widzenia rezultatu poznania zjawiskach. że w obserwacji intelekt dochodzi do głosu dopiero przy analizowaniu zebranych danych. uogólnienia itp. m. .

jakie zawarte są np. jakie docierajądo niego od przedmiotu poznania." — stwierdzają słusznie William J.2. historycy. ale ma również możliwość sprawdzenia wiarygodności tych danych. dokonującym się jednorazowo (w jednym akcie czynności poznawczych). Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana . obserwacja nie może być bowiem postrzeganiem przypadkowym. że obserwator nie rejestruje wszystkich spostrzeżeń. e) systematycznością. 115 5. A kiedy stanie się dobrym obserwatorem będzie osiągał w podjętych badaniach większą ilość danych. lecz dokonuje ich selekcji. 5.1. eksperymentu itp. Natomiast przy obserwacji pośredniej badający nie uczestniczy w zbieraniu danych i nie ma wpływu na ich powstawanie. odwołując się do innych metod badawczych..d) aktywnością która polega na tym. wykorzystując do tego cały zapas posiadanej wiedzy i doświadczenia. że obserwator na okres badań stara się wejść do badanej zbiorowości by obserwować ją od wewnątrz. do wywiadu. Hatt2. W obserwacji pośredniej wykorzystuje się po prostu wszystkie takie źródła informacji. którzy ją współtworzą. choć może być przydatny w innych naukach społecznych. w historii czy etnologii. RODZAJE OBSERWACJI Ze względu na sposoby dokonywania obserwacji w badaniach społecznych możemy wyróżnić następujące jej rodzaje: a) bezpośrednią i pośrednią. Nie jest to jednak rodzaj obserwacji najbardziej typowy dla badań socjologicznych. polegająca na tym. b) kontrolowaną i niekontrolowaną. np. tzn. np. Ogranicza się on do tego. w sprawozdaniach. że przy obserwacji bezpośredniej badający nie tylko zbiera dane. 5. Socjolog musi więc uczyć się starannego obserwowania. 114 „Nauka rozpoczyna się od obserwacji i musi ostatecznie powracać do obserwacji dla potwierdzenia swoich wyników.2.2. Szczególnym przykładem obserwacji bezpośredniej jest obserwacja uczestnicząca. z jakich korzystają np. to znaczy poszukuje interesujących go cech przedmiotu. Obserwacja bezpośrednia i pośrednia Różnica między wymienionymi rodzajami obserwacji polega na tym. c) jawną i ukrytą. ale powinna ona trwać ciągle i być przeprowadzona wedle określonego systemu pozwalającego spostrzegać obiekt wielokrotnie i w różnorodnych warunkach jego istnienia.2. dokumentach itp. będącą bardzo ważnym postulatem stawianym omawianej metodzie. archiwach. Jest to obserwacja przeprowadzana z pozycji uczestnika. jako jeden z tych uczestników. Coode i Paul K.. aby wykorzystać do swoich celów badawczych wcześniej zgromadzone dane.

prowadzi się niekiedy obserwację ukrytą czyli taką. że obserwacja naiwna (tzn. Zachowują się np. I w tym można upatrywać pewnych niedostatków obserwacji niekontrolowanej. Bowiem jest to również obserwacja planowa. kwestionariusze. Podejmując z kolei weryfikację owych hipotez przechodzimy do obserwacj i systematycznej. w sposób taki. Jeżeli jednak ludzie są świadomi tego. Wskazuje następnie. czyli nabiera cech sztuczności. jak im się wydaje. powierzchowna i niesystematyczna) przyczynia się do powstawania hipotez. czyli naukowej. że powinni się zachowywać ze względu na ich społeczny status. wówczas ich zachowanie staje się nieautentyczne. inne niż zaobserwowałby wtedy. tzn. jak np. Próba systematyzacji Peter Atteslander zastanawiając się nad różnymi rodzajami obserwacji wskazuje.Obserwacja kontrolowanajest prowadzona w oparciu o określone narzędzia systematyzujące. aby wyeliminować przyczyny nieautentycznych zachowań u badanych. 5. której nie należy jednak utożsamiać z tzw. tak. normy itp. czyli niekontrolowana. Powyższe ujęcie porządkuje w poprawny sposób spojrzenie na metodę obserwacji. kontrolowana albo też nieskatego116 ryzowana. Celem obserwacji skategoryzowanej jest zebranie danych o charakterze ilościowym. Na skutek możliwości względnie swobodnego postępowania badającego trudno byłoby jednak innemu badaczowi powtórzyć tak przeprowadzoną obserwację lub skontrolować jej wyniki.3. Dlatego. czyli niekontrolowanej. że obserwacja naukowa w badaniach socjologicznych może być skategoryzowana. która nie peszy obserwowanych i pozwala na uchwycenie ich naturalnych zachowań. jaki prowadzący badania uzna za właściwy w każdym konkretnym przypadku. czyli po prostu zwyczajne. że są przedmiotem zainteresowań obserwatora.3. że są przedmiotem badań. aby bardziej przejrzyście to przedstawić posłużmy się następującym schematem: Obserwacja naiwna i Hipotezy . to z kolei obserwacja prowadzona bez narzędzi systematyzujących. Obserwacja jawna i ukryta Obserwacja jest j awnajeżeli badani wiedząo tym.4. spodziewane — ich zdaniem — życzenia badającego itd. ale przeprowadzana swobodnie. tzn. „obserwacją żywiołową". czy nieskategoryzowana. są dane głównie o charakterze jakościowym4. natomiast celem obserwacji nieskategoryzowanej. 5. Obie mogą być prowadzone z wysokim albo z ograniczonym stopniem uczestnictwa obserwatora. schematy.2. które tworzymy sobie w wyniku tej obserwacji w oparciu o znane nam teorie. Natomiast obserwacja niekontrolowana. gdyby ich zachowanie było autentyczne. Obserwator może więc wówczas uzyskać fałszywe dane o zachowaniu badanych. chociaż nie są dokładnie poinformowani o celach badań lub ich przedmiocie.2. przy czym każda z nich może być jawna albo ukryta.

ale nawet poznania ich motywacji. co pozostali członkowie badanej zbiorowości lub też z powodu zmęczenia.in. spowodowana zżyciem się z badanymi. zwłaszcza uczestnicząca umożliwia niewątpliwie bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną. Wchodzą też w grę również inne przeszkody. co się obserwuje. 117 wówczas istnieje niebezpieczeństwo pominięcia wielu szczegółów. zawężenie pola obserwacji na skutek uczestnictwa tylko w jednym kręgu czy grupie badanej zbiorowości itp. Sporządzenie sprawozdań z przeprowadzonych w ciągu dnia obserwacji jest niekiedy też trudne ze względu na istniejące warunki. na skutek zapomnienia. ma znacznie większe szanse na poznanie nie tylko ich warunków życia czy sposobów zachowania w różnych sytuacjach.i Obserwacja systematyczna (lub naukowa) Obserwacja skategoryzowana X •ir •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta /\ Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Obserwacja nieskategoryzowana _________L____________ •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Jawna Ukryta Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa ~* (zebranie danych ilościowych) 5. a tym samym stwarza okazję do wnikliwego poznania badanych zjawisk. Jeżeli próbuje się natomiast odtwarzać po pewnym czasie to. który uczestniczy w życiu badanych ludzi. jeżeli badający mieszka w tych samych pomieszczeniach. co się zaobserwowało wcześniej. jak np. (zebranie danych głównie jakościowych) ZALETY OBSERWACJI I TRUDNOŚCI ZWIĄZANE ZE STOSOWANffiM TEJ METODY BADAŃ Obserwacja. wespół z badanymi. . chyba że prowadzi się obserwację jawną. Ale pomimo powyższych zalet ma ona także sobie właściwe wady. m. Badacz. że prowadzenie obserwacji uczestniczącej — więc tej najbardziej ważnej obserwacji dla badań socjologicznych — nie jest wcale łatwe i wymaga dużego doświadczenia i przygotowania. Jedną z poważniejszych jest brak możliwości bezpośredniego rejestrowania tego. utrata dystansu do badanych zjawisk.3. pracując np. np. Wszystko to powoduje.

też: Metody badań socjologicznych.134. Ponadto badający nigdy nie może być pewien. * Zob. Doktór. op. inne znowu — wywołują niechęć. K. Zob. Jedne — sprawiają. uczucia. Wiadomo. podczas której posługujemy się narzędziami pomiarowymi. Ale i ten rodzaj obserwacji nie jest łatwy. uprzedzeń i zniecierpliwienia. roli dziennikarza.45-60. Methods in Social Research. nr 2. czy też zaobserwowane zachowanie jest spowodowane jego obecnością. a więc umiejętność zachowania postawy wolnej od emocjonalnych zaangażowań. . podejrzliwość itp. Moskwa 1972. że obserwator musi nie tylko dobrze wybrać sobie rolę społeczną.cit. w: Studia Socjologiczne 1961. jaką akceptują badani (np.805 i nast.cit.. s. ale również posiadać umiejętność łatwego przystosowania się do danej roli. aby wybrana przez badacza rola była akceptowana. że poszczególne społeczności ludzkie bardzo różnie reagują na określone role społeczne.cit. 118 PRZYPISY 1 Zob. że badani są zafascynowani i pełni zaufania do osoby. Przy posługiwaniu się obserwacją ukrytą istotną sprawą jest wybranie przez obserwatora takiej roli społecznej. a więc jest zachowaniem na pokaz. Paris 1972. Sicziwica. Mietody i formy naucznogo poznanija. ale też nie umożliwia takiego zbliżenia obserwatora do badanych jak obserwacja uczestnicząca i to jest jej zasadniczym brakiem. bywa też nazywana obserwacjąkwantytatywną(ilościową). K. która w danej roli występuje. w. CM. Ważne jest więc. Uethodes des Sciences sociales.l 19. ponieważ wówczas zanika podejrzliwość i uczucie obcości w stosunku do obserwatora.). Hatt. s. a tym samym wywoływała u badanych uczucie sympatii i zaufania.. s. jak zachowują się normalnie w danych sytuacjach. przeprowadzana np. jest obserwacja ukryta. koncentrującą się na cechach mierzalnych i przeciwstawiana obserwacji kwalitatywnej. O stosowalności obserwacji uczestniczącej jako metody badań socjologicznych w przemyśle. 5 Zob. 3 Obserwacja kontrolowana. s.76-89.. 2 Lob. s. op.Obserwacja zewnętrzna jest wolna od wspomnianych problemów. czy badani zachowują się w czasie obserwacji tak.J. tzn. a tym samym wywoływać uczucie podejrzliwości u badanych5. ponieważ pozwala unikać zarówno tych kłopotów. Goode i P. P. jakie wynikają ze stosowania obserwacji uczestniczącej. Zwróćmy uwagę także na ten fakt. Madeleine Grawitz. op. w warunkach laboratoryjnych. w czasie kontrolowanych eksperymentów i w tym podobnych okolicznościach. Bardzo przydatną w badaniach socjologicznych (prowadzonych nawet przy nikłym uczestnictwie w życiu badanych). Zob. Wszelka sztuczność może go bowiem dekonspi-rować. tzn. s.9-10. jak też wynikających przy posługiwaniu się obserwacją zewnętrzną. studenta piszącego pracę dyplomową itp. nie każdą z nich akceptują w równym stopniu. Atteslander. ograniczającej się do postrzegania widocznych cech jakościowych. gdzie znajduje się przetłumaczony fragment w/w książki. Ważną zaletą obserwującego jest również spokojne i cierpliwe obserwowanie danych zjawisk życia społecznego.

Nie można również osiągnąć na tej drodze danych dotyczących przeszłych zachowań lub intymnych przeżyć badanych osób. The Tools of Social Science. że jest to swoista metoda badań.138-153. jawne i ukryte. poznać wyobrażeń. wyróżnienie ustnych i pisemnych wywiadów może budzić pewne zastrzeżenia. Wywiad jest więc pewnym procesem. Poprzez obserwację nie można np. który umożliwia poznanie zjawisk występujących właśnie w świadomości badanych. 6. tzn. indywidualne i zbiorowe oraz panel owe. Praktyka pokazuje jednak.1). skategoryzowane i nieskategoryzowane. że rozmowa. stanów psychicznych ludzi. w ankiecie).York 1965. Możemy zatem wyróżnić następujące wywiady: ustne i pisemne. Jest to jedna z metod badawczych. TYPY WYWIADU Ze względu na formę wypowiadania się respondentów i sposób przeprowadzania wywiadu. przekonań itp. w której biorą udział co najmniej dwie osoby: prowadzący wywiad i respondent. a pytania i odpowiedzi mogą być niekiedy przekazywane również w formie pisemnej. na dowolnych kartkach. Madge. zamiarów. 6. a odpowiedzi są także udzielane na piśmie. s. Obok wywiadów przeprowadzanych w sposób poniekąd klasyczny. a także ze względu na zachowanie się badającego i ilość uczestników — można wyróżnić kilka typów wywiadów.1. poprzez którą badający chce uzyskać od respondenta dane określone celem badań. Aby tego rodzaju dane uzyskać trzeba więc sięgać do innych metod. w których pytania są zadawane na piśmie (np. N. np. jakie interesują nauki społeczne są możliwe do ustalenia poprzez obserwację.1. . Szczepański2. Wywiady ustne i pisemne Biorąc pod uwagę poprzednio podane określenie wywiadu. Jest to również jedna z najbardziej elastycznych i wnikliwych metod badań społecznych — jak zauważa trafnie J. WYWIAD OKREŚLENIE WYWIADU JAKO METODY BADAŃ Nie wszystkie fakty. poprzez rozmowę badającego z jednym lub z większą liczbą rozmówców. jako swoistej rozmowy (zob. w którym badający stara się oddziaływać na badanego stawianymi pytaniami i skłonić go do udzielenia wypowiedzi na temat będący przedmiotem badań1. uczuć. 119 6. Szczególnie przydatną metodą badań w naukach społecznych jest również wywiad. Dlatego socjologowie słusznie wskazują na ten fakt. jaka umożliwia równoległe stosowanie innej — mianowicie obserwacji. 120 6. bezpośrednio na pytania wymienione w kwestionariuszu albo też w inny sposób. Wywiad — najogólniej biorąc — jest rozmową kierowaną. Nie jest to po prostu konwersacja. przekazanych prowadzącemu badania. co uzasadnia powyższy podział. 6. możliwe są także wywiady.Interesujące informacje na temat praktycznego stosowania obserwacji w badaniach znajdzie Czytelnik w książce J. jaką jest wywiad może być nader symboliczna.2. jakie są stosowane w naukach społecznych. lecz taka rozmowa.2. w której zakłada się ścisłe współdziałanie ze sobą badającego i respondenta. motywacji.

Celem omawianego wywiadu jest uchwycenie możliwie wszystkich szczegółów dotyczących wypowiedzi i zachowań respondenta. Powyższy podział jest uwarunkowany formą wywiadu. a równocześnie pozwala na pewne ujednolicenie danych. że wówczas możemy swobodnie nadać temu wywiadowi charakter jawny albo ukryty. w których badający ma pełną inicjatywę co do tego. lecz następstwem określonych konieczności i wynikających z niej potrzeb. jest przeprowadzany ściśle według wcześniej przygotowanego kwestionariusza. spraw intymnych. Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany Wywiad skategoryzowany. jakie uzyskuje się w wywiadach na ten sam temat3. to następstwem przyjęcia takiej formy wywiadu jest prowadzenie go w sposób jawny. Podobnie.3. „kwestionariuszowy". w formie uznanej przez prowadzącego za stosowną i w dowolnej kolejności. postaw itp.6. nie jest sprawą przypadku lub swobodnej decyzji badającego. zawartych w kwestionariuszu.2. Wywiady te nie pozwalająna uzyskane danych porównywalnych. jakie stawiać pytania itd. potrzeba zebrania danych głównie ilościowych i z tego względu decydujemy się na wywiad skategoryzowany. jakie należy ewentualnie okazać badanemu itp. drażliwych itp. a ponadto jest powiadomiony o rzeczywistej roli badającego i o celu badań. ukazujących uwarunkowania i okoliczno121 ści kształtowania się określonych opinii i postaw poszczególnych respondentów. jakie uzyskano od innych respondentów na ten sam temat. czyli tzw. jakie chce się poruszać w wywiadach oraz rolą społeczną w jakiej badający występuje wśród badanych. Wywiady nieskategoryzowane — to wywiady prowadzone w sposób swobodny.2. Poprzez wywiady nieskategoryzowane uzyskuje się dane jakościowe pogłębiające znajomość poszczególnych zjawisk. jak prowadzić rozmowę. w związku ze stawianymi pytaniami oraz zebranie takich danych. W przeciwnym przypadku możemy mówić jedynie o wywiadzie mniej lub bardziej ukrytym. Wywiad jawny i ukryty Wywiad jest wtedy j awny. Jeżeli istnieje np. rodzajem problemów. środków. Tego rodzaju wywiad.. lecz umożliwiają zebranie danych. jeżeli badający jest . Kiedy zamierzamy natomiast przeprowadzić wywiad nieskategoryzowany — może pozornie wydawać się. Oprócz wysoce skategoryzowanych można wyróżnić wywiady częściowo skategoryzowane. trudno prowadzić wówczas wywiad jawny. np.. które należy postawić. kiedy respondent jest poinformowany o tym. ale nawet kolejności pytań. czyli danych o charakterze ilościowym. czy prowadzi się wywiad jawny albo ukryty. W rzeczywistości jednak i w tego rodzaju wywiadzie nie mamy wcale pełnej swobody wyboru jego charakteru. kierując się jedynie celem. 6. jaki określa dane przedsięwzięcie badawcze. czyli kwestionariuszowy. Jeżeli bowiem wywiad ten dotyczy np. że prowadzi się z nim wywiad. Badającemu w takim wywiadzie nie wolno zmienić nie tylko słów użytych w poszczególnych pytaniach. daje badającemu większą możliwość manewru w trakcie jego przeprowadzania. zachowań poszczególnych respondentów. wykazu przedmiotów.2. To. które powinien poruszyć w trakcie wywiadu: listy pytań. czyli takie. które będzie można porównać z tymi. w których badający korzysta z wykazu problemów. motywacji prezentowanych opinii.

że przeprowadza się z nią wywiad i godzi się na to. np. wówczas mamy do czynienia z wywiadem zbiorowym. (albo też została o tym fałszywie poinformowana)4. Wywiad panelowy Jest to swoisty rodzaj wywiadu6. gdy badana osoba została wprawdzie poinformowana o tym. Celem takiego wielorazowego wywiadu jest stwierdzenie. Możliwe jest też powtarzanie tych samych pytań tymże uczestnikom wywiadu na kilkakrotnych spotkaniach. w którym świadomie ukrywa się przed badanym rzeczywistą rolę społeczną badającego lub cel badań. przeciwstawnych sobie rodzajów wywiadu — ze względu na ich charakter — można wyróżnić rodzaj pośredni. Warto jednak zwrócić uwagę i na ten temat. które stanowią „tabu" w danym środowisku. 6. na początku i pod koniec dyskusji prowadzonej w prasie. aby w nim uczestniczyć lub nawet utrwalać jej wypowiedzi. 122 6. Zaznaczy się to szczególnie zwłaszcza wtedy. który może występować w dwóch różnych formach. Jest to zatem taki wywiad. a tym samym nie przejawiać dużej gotowości do szczerych wypowiedzi. ponieważ trudno spodziewać się wówczas publicznej dyskusji wokół takich problemów5. aby uzyskać bardziej wiarygodne dane. ale pomimo to nie zostaje ona poinformowana o rzeczywistej roli badającego lub o celu danych badań.5. odbywających się po pewnej przerwie. Pierwsza z nich polega na zadawaniu pytań przez kilku badających jednemu respondentowi. ponieważ uczestnicy korygują i uzupełniają nawzajem swoje wypowiedzi. że poszczególni uczestnicy takiego wywiadu mogą się także czuć nawzajem skrępowani swoją obecnością. Wywiad zbiorowy umożliwia w krótszym czasie zbadanie większej liczby osób i stwarza okazję do tego. Ma on miejsce wówczas. również na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. że w wywiadzie zbiorowym nie należy podejmować problemów. Druga z tych form natomiast polega na zadawaniu pytań przez jednego badającego kilku respondentom.4. jaki wpływ na prezentowane opinie i postawy respondenta (ów) ma upływ czasu oraz inne oddziaływania środowiskowe itp. gdy pozycje społeczne poszczególnych uczestników wywiadu zbiorowego są zróżnicowane i występują między nimi różne zależności.znany w środowisku badanym — ma on wtedy ograniczone możliwości prowadzenia wywiadu ukrytego. Wywiady indywidualne i zbiorowe Wywiad jest wtedy indywidualny. jakim jest wywiad jawny nieformalny. rozdzielonych pewnym czasookresem.2. Słusznie też zauważa J. Kiedy prowadzimy wywiad więcej niż z jedną osobą. . Szczepański.2. oraz jakie czynniki mogą kształtować niezmienność prezentowanych opinii i postaw7. Oprócz tych dwóch. jeżeli jest prowadzony tylko z jedną osobą. Wywiad zbiorowy wymaga dużego doświadczenia badawczego oraz odpowiedniego wyposażenia technicznego ze względu na trudności związane z notowaniem wypowiedzi poszczególnych uczestników przy równoczesnym kierowaniu taką zbiorową rozmową.

— wszelkich form krytyki poglądów i postaw prezentowanych przez osobę. b) uchybienia w stawianiu pytań. które w nim nie uczestniczą a tym bardziej 124 tolerować wpływ osób trzecich. a wtedy będzie on skłonny traktować badającego jako przeciwnika. jakie mogą mieć miejsce przy stosowaniu tej metody badawczej. w którym chcemy wywiad prowadzić. Nie podejmując wysiłków. c) uchybienia w rejestrowaniu wypowiedzi. postawy. brak zaufania itp. miejsca.3. — takich zachowań. WARUNKI OKREŚLAJĄCE POPRAWNE PRZEPROWADZENIE WYWIADU Poprawne przeprowadzenie wywiadów zależy od wielu różnych czynników np. od atmosfery wywiadu. od przygotowania wywiadu. od umiejętności nawiązywania rozmowy przez badającego i umiejętności stawiania pytań. Miejsce wywiadu nie powinno być krępujące dla osoby badanej. np. Na tym etapie należy w szczególności wystrzegać się: — złej prezentacji charakteru i celu badań. Ponadto trzeba na tym etapie dbać również o właściwy wybór miejsca. respondenta o badającym i wywołać u niego podejrzliwość. w jakim się wywiad prowadzi. Mamy tu na myśli wszelkie uchybienia popełniane przez badającego w czasie organizowania wywiadu. d) uchybienia w interpretacji wypowiedzi. kiedy podejmuje on wysiłki. ograniczę się więc do wskazania kilku istotnych uchybień. że może być ona przez kogoś postronnego obserwowana czy podsłuchiwana. niekiedy wskazane jest np. których celem byłoby wyliczenie wszystkich możliwych uwarunkowań. Do podstawowych uchybień popełnianych przy przeprowadzaniu wywiadów zaliczyć można następujące: a) uchybienia w organizacji wywiadu. aby zgodziła się na udział w badaniach omawianego typu. nastroju respondentów i wielu różnych czynników. Eliminacja owych uchybień określa bowiem poprawność wywiadu.123 6. unikanie słowa „wywiad" ze względu na jego wieloznaczność i emocjonalne obciążenia tego terminu. Ad a. ani też wywoływać podejrzeń. czyli wtedy. — przejawiania własnych opinii i postaw dotyczących badanych faktów. którą chcemy badać. ponieważ mogą być one inne niż respondenta. których celem jest pozyskanie danej osoby do tego. które mogłyby doprowadzić do błędnych wyobrażeń. Nie należy więc prowadzić wywiadu w obecności osób. przeprowadzać wywiad o panujących stosunkach w zakładzie pracy z robotnikami w obecności ich przełożonych. aby nie zniechęcać jej do badającego. . ponieważ może to zrazić daną osobę do udziału w badaniach.

że odpowiedź jest lakoniczna. W obu przypadkach musi on jednak wykazywać maksymalną cierpliwość i taktowność. Lepiej zatem zaczynać pytania od słowa „co" bowiem zmuszają one do dłuższej wypowiedzi8. ani też wyrażać jego myśli we własnych słowach. Kiedy np. Ad b. Ograniczymy się tu do kilku uwag dotyczących pytań stawianych w czasie rozmowy z badanym.W momencie aranżacji wywiadu badający powinien też dokonać takiego rozeznania partnera. czyli typu: „tak" albo „nie". Grymas na twarzy pytającego. np. Wówczas jednak polemika nie powinna być agresywna. Należy również unikać tonu mentorskiego. Jeżeli stwierdzimy. zachowania mogą—jak wiadomo — sugerować badanemu nasz stosunek do tego. Ponadto pytania należy formułować w zrozumiały sposób. Nie należy również godzić się łatwo z twierdzeniem respondenta typu „nie wiem" albo „nie potrafię" itp. Inaczej mówiąc należy po prostu notować wiernie te wypowiedzi. intonacji itp. pouczeń oraz krytyki sposobu wypowiadania się respondenta. . aby nie wpływać w ten sposób na wypowiedzi respondenta. że dla przeprowadzającego wywiad może być problemem zarówno pobudzenie respondenta do wypowiedzi. gestów. można powtórzyć nawet w innej formie. w celu skierowania rozmowy na pożądany przedmiot rozważań. Wskażmy także na to. Przy stawianiu pytań trzeba powstrzymać się od wszelkich sugestywnych zachowań. konieczna jest wówczas taktowna ingerencja.. Problemy pytań stawianych na piśmie omówimy wtedy. umożliwiając lepsze zrozumienie stawianego pytania. a jeśli nie jest to wywiad ściśle skategoryzowany. wypowiadanych nie zawsze na temat. o co pytamy i tym samym oddziaływać na jego wypowiedzi. Nie powinno się jednak ingerować tak. ironia wyrażona w głosie itp. wówczas należy raczej podziękować taktownie za wywiad niż podejmować jakiekolwiek polemiki. Trzeba wówczas zachęcać po prostu respondenta w sposób taktowny do dalszych refleksji i prób znalezienia odpowiedzi na Postawione pytanie. Należy unikać pytań zaczynających się od słowa „czy" — ponieważ taka konstrukcja pytania sprawia. Nie należy jednak w żadnym przypadku podpowiadać lub sugerować odpowiedzi. jak też poziomu jego wypowiedzi. czy udzielać pouczeń. Na wstępie parę uwag ogólnych. aby zniechęcić lub rozdrażnić respondenta. Ludzie bowiem na ogół niechętnie odnoszą się do pouczających i krytykujących ich osób. jakie się słyszy na interesujący nas temat. jak i opanowania ewentualnego gadulstwa. milczenie respondenta przedłuża się można powtórzyć pytanie. a ewentualne komentarze czynić na marginesie notatek. a tym samym nie zawiera wiele danych. aby mógł ustalić jego zaangażowanie społeczne. polityczne itp. Nie należy również formułować za niego myśli. 125 Kiedy natomiast respondent zasypuje nas lawiną słów. że badany próbuje wyprowadzić nas w pole lub stara się nas „przerobić". a przede wszystkim uważać na to. Badający nie powinien wykazywać swojej intelektualnej przewagi i nie powinien angażować się zbyt emocjonalnie w ewentualną polemikę. Nie jest wskazana polemika z respondentami chyba. gdy przejdziemy do charakterystyki badań ankietowych. aby nie zrazić sobie rozmówcy. oraz związane z tym bariery uczuciowe. że jest to umiejętna próba skłonienia ich do bardziej pełnego uzasadnienia swego stanowiska.

że jesteśmy skłonni do uznania słyszanych wypowiedzi za prawdziwe mimo pewnych wątpliwości. w jakich prowadzono wywiad oraz dotyczące naszych spostrzeżeń o zachowaniu respondenta i przypuszczeń. ważne jest jednak. Należy wszakże o tym pamiętać. ale z reguły nie ograniczamy się tylko do formalnego ich rozumienia. trzeba z większą dozą ostrożności oceniać dane wypowiedzi. utrudnia prowadzenie wywiadu. naszą wiedzę o respondencie. W wywiadzie ukrytym na ogół trudności związane z notowaniem mogą być większe niż np. Zapisywanie każdej wypowiedzi. Jednak w tych wszystkich przypadkach. Jeżeli wywiad nie może być notowany „na gorąco". Trzeba również być świadomym tego. iż ów osobnik boi się danego aktora. zachowując możliwie słowa używane przez respondenta. W każdym przypadku do sprawozdania z wywiadu należy dołączyć uwagi na temat okoliczności.Ad c. wywiad zbiorowy. zapytany.' w których przedstawiamy wypowiedzi badanego. w których uznanie danej tezy za prawdziwą może rzutować na sytuację badanego. trzeba zaraz po jego zakończeniu postarać się odtworzyć szczególnie interesujące nas wypowiedzi. czy też wtedy. może przyczyniać się do jego chwały lub upokorzeń. Częstokroć dane wypowiedzi są wyrazem określonych sposobów mówienia. nawet jeśli jest ona prawdopodobna. jakie z kolei znajdą swoje odbicie w dalszych wypowiedziach. znane nam teorie. Zdarza się oczywiście również. a tym samym rzutować na jego opinie i postawy. tzn. aby stosowane techniki nie deformowały wypowiedzi. a więc nie są też prawdziwe. w oparciu o które możemy tłumaczyć słyszane słowa itp. ale mogą po prostu nie posiadać umiejętności wyjawienia swoich stanów . zaangażowań ze względów osobistych lub społecznych. jakie żywi do danego człowieka. że wszelkie nasze własne komentarze muszą być wyraźnie wydzielone z tych partii. motywacji. np. co powiedział respondent. w wywiadzie jawnym. Kiedy nasz znajomy np. Z tych względów lepsze są magnetofony. itp. Ad d. co do jego prawdomówności. Przy notowaniu wywiadu można posługiwać się różnymi technikami zapisu. że ludzie mogą nie tylko opierać się przed uzewnętrznieniem swoich rzeczywistych uczuć. kiedy z faktu uznania danej wypowiedzi za prawdziwą nie wynikają żadne istotne konsekwencje. a badacz koncentrując swoją uwagę na notowaniu ma mniejsze możliwości śledzenia wypowiedzi i zachowania badanego. które nie są wcale adekwatne do rzeczywistych przeżyć czy opinii respondentów. myśli. chodzi więc o to. 126 Nie każdą też wypowiedź możemy uznać za prawdziwą. okoliczności. przekonań. nie oznacza to wcale. ponieważ rozmowa staje się bardziej urzędowa i musi przebiegać wolniej. z tym. co sądzi o aktorze X powie — „on jest straszny". które mogą być także bardzo przydatne w wywiadach ukrytych. W zależności od charakteru wywiadu mogą występować różne trudności w notowaniu wypowiedzi. lecz uwzględniamy także sytuacje w jakich te wypowiedzi padały. ponieważ brak nam dostatecznych racji aby im przeczyć. aby nie nastąpiło pomieszanie tego. co twierdzi badający. nawet jeżeli na to godzi się badany. ale też nie każdy wywiad jawny jest w równym stopniu łatwy do utrwalenia. lecz po prostu daje tylko wyraz swoim uczuciom. Wypowiedzi respondenta możemy interpretować dosłownie.

. na drugim zdjęciu w miejsce jednego z dzieci białych znajdowało się dziecko czarne. Badający prosił dzieci. St. N. Zob. 6. Goode i P.emocjonalnych lub racjonalnych. op cit. op.77. Friske i P. trzecie ukazywało tę grupę dzieci w jeszcze bardziej zmienionym składzie. społecznych. Techniki badań społecznych. Wszelkie próby oceny słyszanych wypowiedzi wymagają więc wnikliwego i krytycznego podejścia ze strony badacza. Tego rodzaju środki pomocnicze mogą być przydatne nie tylko w badaniach nieletnich. s. Mannheim 1985. ale również dorosłych osób. Kiedy mówimy o środkach pomocniczych stosowanych przy wywiadach. ŚRODKI POMOCNICZE STOSOWANE PRZY WYWIADACH W czasie prowadzenia wywiadów istnieje również możliwość posługiwania się środkami pomocniczymi. Lickert posługiwali się nie tylko fotografiami. s. jak np. J. R. op. takimi. 186 i nast. Murphy i R.78.cit.4.. fakty pozwalają na wysnuwanie wniosków o stereotypach czy przesądach zakorzenionych w świadomości badanych oraz ich zaangażowaniach politycznych. Merton. laleczki (przy badaniu dzieci) itp. Horowitza (1936) w czasie badań dzieci na temat ich przesądów rasowych. 127 Jedne z pierwszych badań tego typu zostały przeprowadzone przez E. aby pokazały w której z okazanych grup bawiłyby się najchętniej. rysunki. Obserwacja reakcji na dane zdjęcia. co może wynikać z ich niedorozwoju uczuciowego lub nieuświadomienia sobie dostatecznie jasno tego rodzaju przeżyć9.L.B. Szostkiewicz. fotografie.York 1956. Clark. s. Szczepański. Zob. Okazywał on badanym dzieciom kilka zdjęć pięcioosobowych grup zabawowych: na pierwszym cała pięcioosobowa grupa składa się z dzieci białych. o komentarz. op. Podobny problem badali K. ponieważ już dwoje dzieci było czarne. powinny być ostrożnie formułowane z uwzględnieniem całokształtu uwarunkowań danych wypowiedzi. opinie. 2 3 J. M.cit.. na kolejnym zdjęciu przeważały zdecydowanie dzieci czarne. Gutjahr.cit. Okazując badanym odpowiednio przygotowane zdjęcia czy rysunki prosimy ich np. to należy również wspomnieć o możliwości korzystania z telefonu w tym celu". o wytypowanie osób określonych profesji czy przynależności etnicznej itp. etnicznych itp.P.. analiza kryteriów poszczególnych ludzi itp. s. The Focused Interview.H.l 10. Clark i M. 128 PRZYPISY 1 WJ. Hatt. Wywiad przez telefon umożliwia stosunkowo łatwe dotarcie do osób wytypowanych do badań i to jest jego niewątpliwą zaletą. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie. a wnioski jakie staramy się z nich wysnuć. 4 Zob. G. Szczepański..K. posługując się białą i czarną lalką10. 5 Zob. Kendall. ale i filmami w czasie badań postaw studentów. też: G.

333 i nast.W. niż wywiad ustny. Pierwsze większe badania panelowe przypisuje się Paulowi F. Survey Research by Telephone.. Doby. Rola badającego przy zbieraniu danych tą metodą ogranicza się więc do opracowania odpowiedniej ankiety. s. M. 7. Pod red.. 7 Zob. ponieważ jej jakość rzutuje w sposób istotny na jakość danych. 129 7. Polegają one na swoistym typie wywiadu — mianowicie na wywiadzie pisemnym. ale oddziaływają także w określony sposób na respondenta. Zob. Szczepański.York 1967. s.cit. Caplovitz.T. Przeprowadzający badania tego typu zamiast organizowania spotkań i odbywania czasochłonnych rozmów z każdym z respondentów z osobna. uzyskiwanych przy jej pomocy1. Noelle. Gostkowskiego. ich kolejność nie tylko ułatwiają opracowanie danych.. La-zarsfeldowi. J.H. czyli tzw. oraz Metody badań socjologicznych. BADANIA ANKIETOWE CHARAKTERYSTYKA BADAŃ ANKIETOWYCH Badania ankietowe stosuje się najczęściej w celu możliwie szybkiego przebadania bardzo licznych zbiorowości. jakie są następnie wypełniane bez jego udziału. op.cit. jakim jest np. Jahoda.cit. Z zagadnień socjologii wywiadu. J. s. s. Deutsch i S.83. które rozprowadzają i zbierają ankiety. jakie są w niej zawarte. Cook. który w roku 1940 przeprowadził takie badania odnośnie intencji wyborczych dotyczących elekcji prezydenta USA. Z. s. op. cit. może znacznie szybciej przebadać nawet liczną zbiorowość. Z. też: Podręcznik ankietera. op. s.6 Siowo „panel" w tym przypadku odnosi się do listy obejmującej pewien zbiór osób wybranych dla określonego celu. w którym istotną rolę odgrywa właśnie ankieta Jest to wywiad bardziej oszczędny ze względu na czas i środki. cit.289 i nast. Zasadnicza rola w tych badaniach przypada zatem niewątpliwie ankiecie..2. Selltiz. Warszawa-Łódź 1972. 8 J. An Introduction to SocialResearch.9 i nast. wyboru osób. jaki stosuje się w skategoryzowanym wywiadzie ustnym — wypełnia respondent. s.cit. Zob. Gostkowski. Bezosobowy charakter ankiety. op. The Stages o/SocialResearch. s.. omówiony w poprzednim rozdziale. 1 Zob.s. i 267 i nast.521 i nast.. skłaniając go do refleksji nad problemami. E. K. wyd. kilkakrotne udzielenie odpowiedzi na dany temat w pewnych odstępach czasu.149 i nast. Oczywiście analiza zebranych ankiet jest sprawą dalszą i nie zawsze jest dziełem tych osób. ankieterów. a nie badający. nr 2. . Las Vegas 1989. standardowe pytania.405-432. Zasady przeprowadzania wywiadów. w: Studia Socjologiczne 1961..69-75 oraz G. podjętymi w badaniach. op. Basic Research Methods in Social Sciense. Frey.. rozprowadzając albo rozsyłając odpowiednią ilość ankiet. N. Simon.L. Bowiem ankietę — w przeciwieństwie do kwestionariusza. rozprowadzania ankiet. Umfra-gen in der Massengesellschaft. D. J. które zamierza się poddać badaniom. op. wskazania sposobu ich zwrotu oraz zebrania zwróconych ankiet.327. 10 Tamże..1.

d. natomiast w badaniach ankietowych jest to niemożliwe. aby wnioskować o ich jednomyślnej aprobacie. Nawet w najbardziej starannie opracowanej ankiecie oprócz pytań jednoznacznych występują też takie. nie mówiąc już o tym. po prostu przepada i z tym faktem trzeba się poważnie liczyć przy badaniach tego typu. którzy z różnych przyczyn nie są w stanie wypełnić należycie ankiety. przejawy uczuć. ma pewne trudności w pisemnym formułowaniu swych myśli i na skutek tego przejawiają po prostu niechęć do wypełniania wszelkich ankiet. że wiele ludzi. a tym samym powodować rozbieżności w ich interpretacji oraz w odpowiedziach. c. Nie można m. 130 Pomimo pewnych. że zapewniona w ankiecie anonimowość wypowiedzi sprzyja o wiele bardziej szczerym wynurzeniom respondentów niż nawet wywiady przeprowadzone w cztery oczy. nie mamy jeszcze wystarczających podstaw. zapominać także o tym. W bezpośrednich rozmowach można uwzględnić indywidualne różnice respondentów. „tak". mają one również swoje słabe strony. Badający w wywiadzie ustnym może nie tylko notować co respondent mówi. ankiet pocztowych. uczynili to z równym zaangażowaniem i kierowali się tymi samymi motywami.Zauważmy też. niewątpliwych zalet badań ankietowych. Odsetek ten będzie tym wyższy. Rozmawiać można natomiast w zasadzie z każdym przystosowując się do jego poziomu. gdy korzystamy z tzw. Badania ankietowe takich możliwości nie stwarzają. w porównaniu z wywiadem ustnym2. Oczywiście w wywiadzie ustnym istnieje zawsze możliwość doraźnego wyjaśniania wszelkich nieporozumień dotyczących pytań. zwracając uwagę na jego gesty. które mogą wywoływać różne skojarzenia u poszczególnych osób. Zwróćmy uwagę przynajmniej na niektóre z nich: a. którzy w ten sposób odpowiedzieli. Trudno byłoby dostosować ankietę do każdego z bliżej nieznanych nam respondentów. i to nawet wykształconych.in. ponieważ w tego rodzaju wywiadach występuje także pewne skrępowanie zwłaszcza przy pytaniach drażliwych. że duży odsetek spośród rozesłanych czy rozprowadzonych ankiet w inny sposób. Szczególnie duży odsetek ankiet nie wraca. mimikę itp. I każdy może w bezpośredniej rozmowie wypowiedzieć mniej czy bardziej precyzyjnie swoje myśli oraz wyrazić swoje uczucia w stosunku do poruszanych problemów. Istotną słabościąbadań ankietowych jest to. dotyczących spraw intymnych itp. W celu pewnego przezwyciężenia powyższych słabości badań ankietowych należy zwracać szczególną uwagę na następujące okoliczności: 131 . że badający ma też możliwość kształtowania odpowiedniej atmosfery jego przebiegu. ale również jak mówi. jeżeli nic albo niewiele wiemy o tym. W każdej zbiorowości istnieje poważny odsetek ludzi. że pewna liczba respondentów ankiety odpowiedziała np. Jednogłośność nie jest równoznaczna ani z jednomyślnością. b. czy wszyscy. Dlatego też z faktu. ani z jednolitym zaangażowaniem uczuciowym. gromadząc dane głównie o charakterze ilościowym. Przyczyn tego zjawiska jest oczywiście wiele. e. im bardziej złożoną jest dana ankieta.

a. Właściwy dobór instytucji firmującej badania, jakie wymienia się w ankiecie. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że stopień autorytetu i prestiżu danej sytuacji w konkretnym środowisku, w jakim chcemy przeprowadzić badania ankietowe, wpływa zawsze na ich powodzenie. Najlepiej korzystać zatem z „szyldu" takich instytucji, które są najbardziej akceptowane i budzące zaufanie w danym środowisku. Jeżeli do ankiety dołączamy list towarzyszący, to powinien być on uprzejmy w treści i formie, a ponadto zawierać takie argumenty uzasadniające potrzebę danych badań, jakie mogą się liczyć w danym środowisku. b. Staranne zaaranżowanie badań, a więc dbałość o właściwy dobór respondentów, sposób i miejsce rozprowadzenia i zbierania ankiet itp. c. Poprawne pod względem metodologicznym opracowanie ankiety. Należy przy tym pamiętać, że nawet najstaranniej przygotowana ankieta nie powinna być za długa, czyli tak opracowana, aby wymagała od badającego zbyt wiele czasu i mogła go znużyć w trakcie wypełniania. Dobra ankieta powinna być tak opracowana, aby była łatwa do wypełnienia. Na podstawie dotychczasowych doświadczeń badawczych zauważono, że w badaniach ankietowych nie tyle ankieter musi być mądry, co właśnie sama ankieta. 7.2. TYPY ANKIET STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH

Stosowane w badaniach ankiety możemy dzielić na podstawie różnych zasad. Ze względu np. na sposób rozprowadzenia ankiet wyróżniamy ankiety: a) środowiskowe, czyli bezpośrednio rozprowadzane przez ankietera w danym środowisku, np. wśród uczniów klasy, wśród pracowników określonego wydziału itp.; b) prasowe, tzn. zamieszczone na łamach gazety lub czasopisma albo też dołączone do nich; c) pocztowe, czyli takie, które badający rozsyła przez pocztę na adres poszczególnych osób wybranych do badań, jak to ma miejsce przy badaniach reprezentacyjnych. (Zob. 4.3) Każda z wymienionych rodzajów ankiet ma sobie właściwą przydatność w badaniach społecznych. Ankietę środowiskową można stosować w tych wszystkich przypadkach, kiedy osoby badane są skupione w jednym miejscu, np. na terenie zakładu pracy. Bezpośrednie rozprowadzenie ankiety, przez prowadzącego badania lub osoby pomagające, gwarantuje szybkość jej dotarcia do potencjalnego respondenta, ale nie przesądza o tym, czy na pytania 132 w niej zawarte — osoba, która ją otrzyma — odpowie w pełni lub choćby częściowo. Z praktyki wiadomo jednak, że zwroty wypełnionych ankiet tego typu są dość duże. Ważną sprawą przy posługiwaniu się omawianą ankietą jest takie zorganizowanie jej zwrotów, aby nikt z respondentów nie był narażony na to, że jego poglądy zostaną ujawnione osobom postronnym. Respondenci, jeszcze przed wypełnieniem ankiety powinni więc być powiadomieni o tym, w jaki sposób mają zwracać ankiety, a sposób ten powinien być tak pomyślany, aby gwarantował im anonimowość.

Ankietę prasową podobnie jak i pocztową stosuje się w tych sytuacjach, gdy badani są rozproszeni na rozległym terenie. Z uwagi na to, że tego rodzaju ankieta nie powoduje wielkich kosztów związanych z jej drukiem oraz rozprowadzeniem, może być ona stosowana w dużych ilościach, np. odpowiadających nakładowi danej gazety. Nadaje się więc szczególnie do przeróżnych sondaży opinii czytelników itp. badań. Natomiast ankieta pocztowa wiąże się z większym nakładem sił i środków, co niestety nie jest doceniane przez respondentów i wskaźnik zwrotów tego rodzaju ankiet jest na ogół niski. Stąd też efektywność badawcza ankiet pocztowych jest niewielka. Oprócz wymienionych typów ankiet możemy wyróżnić także ankiety: jawne i anonimowe. Jawnymi nazywamy wszystkie takie ankiety, jakie są bądź imienne, bądź też mogą jednoznacznie wskazywać na osobę respondenta ze względu na zawarte w nich pytania, np. pytania o zawód ojca, miejsce urodzenia, miejsce pracy itp. Anonimowymi nazywamy z kolei ankiety, które nie tylko nie są podpisywane, ale ponadto nie zawierają żadnych takich pytań, jakie by mogły ujawnić osobę respondenta, gdyby na te pytania odpowiedział. Pomijanie tego drugiego warunku, jaki musi być spełniony, aby ankieta była rzeczywiście anonimowa nie należy do rzadkości, zwłaszcza w ankietach opracowanych przez mniej doświadczonych badaczy. Ze względów etycznych nie dopuszczalne jest oczywiście zapewnianie badanych, że ankieta jest anonimowa, wtedy, gdy nie spełnia ona omawianego warunku, czyli zawiera pytania, jakie mogą ujawnić kto jest respondentem. 133 7.3. WYMOGI METODOLOGICZNE BADAŃ ANKIETOWYCH

7.3.1. Zasady opracowania ankiety Opracowanie ankiety jest bardzo ważnym przedsięwzięciem przygotowawczym w badaniach omawianego typy. Wiadomo bowiem o tym, że tylko metodologicznie poprawnie opracowana ankieta może stać się pożytecznym narzędziem badawczym. Zwróćmy również uwagę na ten fakt, że byle jak opracowana ankieta, tzn. nie licząca się z wymogami metodologicznymi, nie jest po prostu godnym zaufania narzędziem metodologicznym. Przystępując do opracowania ankiety należy odpowiedzieć sobie co najmniej na następujące pytania: a) z jakich elementów powinna składać się ankieta, jaką chcemy się posłużyć w zamierzonych badaniach; b) jaką formę i treść powinny mieć poszczególne jej elementy oraz c) jaki wygląd zewnętrzny powinna mieć dana ankieta. Przyjrzyjmy się bliżej problemom zawartym w powyższych pytaniach. 7.3.1.1. Struktura ankiety W ankiecie należy unikać wszystkiego, co nie jest konieczne ze względu na cele, jakie chcemy osiągnąć przy jej pomocy. Należy więc dbać usilnie o to, aby ankieta była narzędziem w pełni funkcjonalnym.

Koniecznymi elementami każdej w zasadzie ankiety stosowanej w badaniach społecznych są: 1) informacja o instytucji firmującej badania; 2) zwięzła informacja o celu,jakiemu ma służyć ankieta; 3) dodatkowe wyjaśnienia, których charakter zależy od rodzaju ankiety; może tu wchodzić w grę np. uzasadnienie wyboru danego respondenta, a wówczas posługujemy się dajmy na to słowami jakie zapewne zyskająjego przychylność: „...biorąc pod uwagę pana (i) aktywność społeczną liczymy na pozytywny stosunek do naszych badań..."; w przypadku np. ankiet anonimowych — wyraźne podkreślenie tego faktu; podziękowanie respondentom za trud związany z wypełnianiem ankiety; określenie sposobu zwrotu ankiety itp. sprawy;

4) pytania, odnoszące się do celów dla jakich daną ankietę sporządzono. Możemy wyróżnić pytania dotyczące badanego problemu oraz odnoszące się do respondenta, które należy umieszczać na końcu ankiety. Chodzi po 134 prostu o to, aby nie rozpoczynać ankiety od pytań odnoszących się do społeczno-demograficznych właściwości respondenta; 5) instrukcje dotyczące tego, jak odpowiadać na poszczególne pytania, czasem wystarczająbardzo lakoniczne wskazania typu: „niepotrzebne skreślić" czy „stosowne podkreślić" itp., ale niekiedy konieczne są też bardziej szczegółowe pouczenia. 7.3.1.2. Forma i treść ankiety Forma i treść poszczególnych elementów ankiety powinna najogólniej uwzględniać zarówno charakter danej ankiety, jak też właściwości potencjalnych respondentów, np. stopień dojrzałości intelektualnej, przywiązanie do tradycji, obowiązujące w środowisku badanych zasady grzecznościowe itp. cechy. Nieco więcej miejsca poświęcimy pytaniom stawianym w ankiecie. Należy tu zwrócić uwagę przede wszystkim na następujące zagadnienia: 1. Jeżeli pytania mają być rzeczowe, to powinny być formowane na podstawie znajomości problemów, których dotyczą. Trzeba o tym pamiętać, że takie pytania, które w odczuciu respondenta są nierzeczowe czy naiwne nie skłaniają go wcale do poważnego traktowania danej ankiety, ani też badającego. 2. Pytania powinny być tak formowane, aby można było udzielić na nie wiarygodnej odpowiedzi. Ponadto w przypadku ankiet anonimowych pytania nie mogą dotyczyć takich kwestii, które mogłyby ujawnić osobę respondenta, gdyby na to pytanie odpowiedział. Choć wskazywaliśmy na to wcześniej, akcentujemy ten wymóg, ze względu na jego znaczenie. 3. Pytania należy tak stawiać, aby umożliwiały one uzyskiwanie danych obiektywnych, porównywalnych i sprawdzalnych, 4. Pytania nie powinny być sugestywne, dwuznaczne, ani też podejmować spraw drażliwych w taki sposób, który mógłby u danych respondentach wywoływać oburzenie.

. Co zrobić kiedy respondent może wskazać więcej niż jedną z ewentualnych odpowiedzi czy przyczyn danego zachowania? Otóż wówczas trzeba prosić.. Oto przykład takiego pytania: „Jak to się stało... „To samo pytanie przy innej kolejności i w innym kontekście konsteluje inaczej świadomość odpowiadającego... pytaniem półotwartym..".. jak i następujących po nim pytań oraz najbliższego jego kontekstu"3. Każde pytanie w ankiecie i każda odpowiedź na nie ma określoną wartość wskaźnikową w zależności od kolejności i struktury wszystkich poprzednich. a przez to prowadzić może do odmiennej odpowiedzi. Mogą one mieć różny kształt..... b) posłuchałem (am) rodziców... c) zostałem (am) skierowany (a) na studia.. „Jak to się stało..5. aby wskazał. . typu: „Proszę wskazać inne przyczyny poza wymienionymi. gdyż wymagają z jego strony znacznie większego wysiłku intelektualnego na sformułowanie odpowiedzi. Niewątpliwie pytania omawianego typu są trudniejsze dla respondenta.. że wybrał Pan (i) obecny kierunek studiów? Z pośród przyczyn. Pytania stawiane w ankietach mogą mieć charakter pytań: zamkniętych.... W tym ostatnim przykładzie mamy do czynienia z tzw.. aby odpowiedzi respondenta trafiały po prostu w możliwości przewidywane przez pytającego. które są zaopatrzone z góry w przewidywane odpowiedzi. Pytający powinien zdawać sobie sprawę ze znaczenia kolejności stawianych pytań w ankiecie oraz z wpływu tej kolejności na jakość. W tym celu pozostawiamy stosunkowo więcej miejsca w ankiecie na odpowiedź... według opinii badanych." — pozostawiając tym samym pewną swobodę respondentom co do odpowiedzi — to mamy wówczas do czynienia z tzw. którą z nich stawia na pierwszym miejscu. uważa za pierwszorzędną.. półotwartych i otwartych... tzn... Nie. 6..... Nie mam zdania".... że spośród wielu możliwych zawodów wybrał (a) Pan (i) zawód nauczyciela?.... tzn.: „W którym roku urodził się Pan (i)"? „Czy jest Pan (i) zadowolony (a) z wyboru kierunku studiów? Tak. np. czyli są tak pomyślane.. d) udałem (a) się za namową kolegów". uważając ją drugorzędną itd. Kolejność stawianych pytań nie jest więc sprawą obojętną w ankiecie.. którą na drugim miejscu. Pytania otwarte — dają respondentowi natomiast całkowitą swobodę odpowiedzi... 135 Zamkniętymi — nazywamy takie pytania... Jeżeli taką kafeterię kończymy pytaniem np.. z pewnym zestawem pytań zawierających od razu propozycję ewentualnych odpowiedzi.. niż pytania zamknięte. jakie są tu zapisane może Pan (i) wybrać więcej niż jedną: a) sam (a) dokonałem (am) wyboru.... Tego rodzaju wskazania dokonane przez respondentów pozwalają badającemu ustalić hierarchię ważności odpowiedzi lub przyczyn....... kafeterią p y -t a ń.

Instytut Gallupa). ograniczę się zatem do kilku ogólnych uwag na ten temat. wpływającą negatywnie na przejrzystość i estetykę ankiety. Otóż —jak wiadomo — rozmiar ankiety nie powinien być taki. to w tych wszystkich przypadkach. gdy chcemy spośród respondentów dokonać eliminacji tych osób. Określa go w pewnym sensie charakter ankiety. W przypadku wielostronicowych ankiet dobrze zachować przynajmniej jedną stronę niezadrukowaną. Nie jest więc przypadkiem. ponieważ odpowiedzi tego rodzaju wymagają wcześniejszej kategoryzacji.3.1. Uwagi na temat przydatności badań ankietowych Badania ankietowe. stawiane wtedy. które nie mają nic do powiedzenia na dany temat. Ale też nie jest jednak również wskazane. Każdą grupę problemową. aby respondenci wykorzystywali ją dla ewentualnych szerszych wypowiedzi podając numer pytania. aby dać szansę na szerszą wypowiedź. 7. nie należy wszakże popadać w przesadę.3. Ankieta powinna być także czytelna i przejrzysta. 7. należy posługiwać się na tyle klarownymi i ostrymi alternatywami. w których zawierają one propozycje alterna136 tywnych odpowiedzi. ponieważ może wówczas stać się mało przejrzysta. Jeżeli w ankiecie stawiamy pytania zamknięte albo półotwarte.3. Szczególnym typem pytań stosowanych w ankietach są tzw.2. żeby zniechęcał respondenta do jej wypełnienia. pytania filtrujące. należy wyraźnie oznaczyć liczbami albo literami. Rozmiar ankiety zależy więc ograniczać głównie poprzez eliminację pytań stawianych po prostu „na wszelki wypadek" lub ze względu na „interesujące kwestie". Dbając o rozsądne wykorzystanie każdej strony. Na skutek tego są one często stosowane przy rozległych badaniach prowadzonych przez różne instytucje zajmujące się badaniami opinii publicznej (np. że w odczuciu . które jednakże nie są ściśle związane z tematem badań. którego ta odpowiedź dotyczy. aby ankieta była bardzo zadrukowana. 7. a równocześnie są stosunkowo tanie i pozwalają na szybkie przebadanie nawet dużych zbiorowości. w przeciwieństwie do innych badań podejmowanych w naukach społecznych. ażeby pozwalały one na możliwie jednoznaczne rozdzielanie treści wypowiedzi w sposób wyraźny i zdecydowany. zwłaszcza przy pytaniach otwartych.Nastręczają one też więcej trudności badającemu przy opracowaniu zebranych ankiet. zaznaczając w części instruktażowej. a ich wyniki przedostają się częściej niż nine do wiadomości szerokich mas. że trudno byłoby podać wyczerpujący katalog wskazań dla wszystkich możliwych ankiet. Mamy wówczas pewną szansę na uzyskanie dodatkowych wypowiedzi. podobnie jak każde pytanie. nie wymagają wielkich zespołów badawczych. Wygląd zewnętrzny ankiety Wygląd zewnętrzny ankiety nie jest także bez znaczenia w badaniach. Należy również zachować odpowiednie odstępy między wierszami. Z uwagi na to.

BADANIA OPARTE NA DOKUMENTACH POJĘCIE DOKUMENTU W BADANIACH FAKTÓW SPOŁECZNYCH Spośród wielu znaczeń słowa „dokument" ograniczymy się do dwóch: a) dokument —jako występujący w dowolnej postaci dowód istnienia określonych faktów i wydarzeń społecznych. C. Deutsch i S. Methodes des sciences sociales.54-94. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.137 społecznym badania ankietowe są uważane za najbardziej typowe zwłaszcza dla socjologii.41-53.s.57-71. 1963. Toruń 1968. . s. gdzie trudno stosować inne metody badawcze. Jahoda. którzy byli ich twórcami. s.. op. Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. M. jak też i dobrego przygotowania metodologicznego. Wiśniewski. Selltiz. a nie tylko fikcyjnym. b) dokument jako pisemne świadectwo zaszłych faktów i wydarzeń społecznych. M.cit. K. W. Hubner. Mayntz. Noelle. czyli pseudonaukowym przedsięwzięciem. op. s. Zob.. 138 PRZYPISY Zob.. w: Zeszyty Naukowe UMK Filozofia II. że ze względu na wspomniane właściwości badań ankietowych są one zalecane wszędzie tam. op. Holm. Wskażmy również na to. wytwory o charakterze zabytkowym lub użytecznym1. Wpływ sposobu stawiania pytań w ankiecie na rodzaj odpowiedzi. s. Do tej kategorii dokumentów zaliczamy zatem np. Zob. Dużo informacji na temat badań ankietowych zawiera książka M. jak to się wielu amatorom socjologii wydaje. obrazy. Szczurkiewicz. co może być lub jest po prostu źródłem danych o przeszłych albo istniejących faktach i zjawiskach społecznych. nr 4. E. ale i wówczas oczywiście nie powinno się korzystać z nich w sposób nie liczący się z wymogami metodologicznymi. w: Studia Socjologiczne. T. Zob.cit. W pierwszym — szeroko pojmowanym znaczeniu interesującego nas słowa — dokumentem nazywamy wszystko to.12-17. Umfragen in der Massengesellschaft. też: R.s. wytwory artystyczne —jako źródła danych o kulturze materialnej i duchowej ludzi. P. Artykuł ten znajdzie Czytelnik również w książce tegożAutora pt. Grawitz pt. narzędzia i przedmioty codziennego użytku.1. Jeżeli są rzeczywistym. osoby przeprowadzającej badania tego typu.4. a ankieta —jest niekiedy nawet uważana za podstawowe narzędzie badawcze tej nauki. cit.. rzeźby itp.668-717. Jak wiele potocznych mniemań.133-146. Pomimo wspomnianych zalet badania ankietowe nie są wcale tak łatwe do przeprowadzenia. 8. Cook. 8. op..cit. s. fotogramy. tak i to również jest niesłuszne. to wymagają zarówno dużego doświadczenia badawczego. Studia socjologiczne. filmy. op.cit. nagrania magnetofonowe —jako źródła danych o różnych wydarzeniach społecznie ważnych itp.

Nie brak też sporów na temat określenia tego. rękopisy. Socjolog lub historyk koncentrując się w swych badaniach głównie na dokumentach — w węższym znaczeniu tego słowa — powinien korzystać również z dokumentów szerzej pojętych. ponieważ zawierają utrwalone ślady. jakie miały miejsce w przeszłości. Są one niezbędnym materiałem źródłowym dla każdego badacza zjawisk społecznych. jakimi sąnp. w codziennej prasie i w innych zapisach.Każdy dokument w wyróżnionym znaczeniu może być źródłem danych dotyczących różnych faktów. przedmiotach. jakie możemy znaleźć w przeróżnych publikacjach o charakterze książkowym. Dlatego też ten sam dokument może być przedmiotem zainteresowań badawczych przedstawicieli różnych nauk społecznych. 8. druki itp. w kamieniu i metalu) znajdujące się na nagrobkach. pamiętniki itp. Do tej grupy zaliczamy także listy. czyli napisy zamieszczone w materiale trwałym (tzn. W drugim — węższym znaczeniu słowa „dokument" — chodzi nam o wszelkie pisemne źródła danych dotyczących zjawisk społecznych. budynkach. dostarczają nam nie tylko danych o warunkach życia mieszkańców ówczesnych Niderlandów. archiwalia. notatki. zwłaszcza przy interpretacji różnych zjawisk społecznych z przeszłości. ze względu na jego znaczenie metodologiczne. Bowiem wszelkie badania empiryczne są poprzedzane studiami nad danym . Zarówno dokumenty w szerokim. w czasopismach. którego człony omówimy bardziej szczegółowo. Zarówno przeróżne eksponaty muzealne lub obrazy przedstawiające np. Dokumenty zebrane w sposób systematyczny Do tego typu dokumentów zaliczamy: a Dokumenty naukowe — na tak określony zbiór składają się sprawozdania naukowe. pisma. TYPY DOKUMENTÓW PISEMNYCH I ZASADY ICH WYKORZYSTYWANIA Nawiązując do koncepcji P. faktach. co może być źródłem historycznym i czym ono jest2. proto140 koty. jakimi sąnp. czy sprawozdania prywatne albo urzędowe. ale i o panującej tam modzie. 8. wyglądzie miast itp.2. czyli swoiste „informacje" o przeróżnych faktach i wydarzeniach.2.1. sceny z życia ludzi odległych epok stanowią także dla socjologów interesujące źródło wiedzy o owych czasach i mogą być pomocne w zrozumieniu różnych zjawisk społecznych3. Jest to oczywiście jeden z możliwych podziałów tych dokumentów. jak i wąskim znaczeniu są nazywane również źródłami danych zwłaszcza przez historyków. świadectwa faktów i wydarzeń interesujących nauki społeczne. przedstawiające sceny z życia ludzi jego epoki. Atteslandera4 wyróżniamy pisemne dokumenty: 1) zebrane w sposób systematyczny oraz 2) okolicznościowe. artykuły w czasopismach naukowych itp. wszelkie inskrypcje. np. obrazy Rembrandta. monetach i in.

bazę źródłowąitp. ale także o tym. Bowley podaje dziewięć następujących zasad. np.Problemem badawczym dla pogłębienia wiedzy o nim. jakie pomijająróżne elementy. czyli rozpoczynają się °d tzw. czy też stanowią jedynie fragmenty. przy badaniu robotników trzeba określić dokładnie. czy licznik i mianownik są jednakowe. 3. Istnieje konieczność zdefiniowania jednostek. — w czym tkwią przyczyny ewentualnych deformacji rzeczywistości społecznej. czy zebrane dokumenty statystyczne są wystarczające. Należy sprawdzić czy występuje homogeniczność danych. Dopiero po ustaleniu tego faktu można odpowiedzieć na pytanie. 2. czy czynią zadość wymogom metodologicznym. czy biorąc np.Opracowania statystyczne — czyli różnego rodzaju periodyczne zestawienia danych statystycznych. tzn. „desk research" tzn. w których tak istotną rolę odgrywają wymienione dokumenty. Przy porównywaniu dwóch wielkości statystycznych trzeba ustalić.L. 2) czy uzyskane dokumenty są jeszcze aktualne. dane. tzn. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych istnieje konieczność rozpatrzenia następujących problemów: — jakie wnioski są dopuszczalne na podstawie tych dokumentów. A. jakie nas interesują. 6. zawierają rzeczywiście właściwości. np. czyli ich jednorodność i czy jest ona wystarczająca dla naszych potrzeb. 3) czy posiadane dokumenty są kompletne. zestawienia itp. 5. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych należy też ustalić. tzn.in. b. czy są one po prostu porównywalne. spełniające poprzednio wymienione postulaty (1) i (2). które tworzą badany zbiór. czy istnieje związek pomiędzy licznikiem i mianownikiem. kogo określamy terminem „robotnik". roczniki. dokładniejsze i pełniejsze na ten sam temat. Jeżeli mamy do czynienia z danymi wyrażonymi w liczbach względnych (procentowych) należy przekonać się nie tylko o tym. 4. jakie należy uwzględniać przy ocenie danych statystycznych: 1. — w jakim stopniu wnioski te będą godne zaufania ze względu na wiarygodność ich opracowań. okresowe sprawozdania. Przy analizie tego rodzaju dokumentów należy zwracać uwagę m. Trzeba ustalić czy dane. załączniki. na następujące fakty: 141 1) czy dane dokumenty są godne zaufaniaz naukowego punktu widzenia. odnosząc się tylko do pewnego regionu. „badań przy biurku". . czy nie ukazały się jakieś nowe. np. jakiej one dotyczą. jakie dane są nam rzeczywiście potrzebne. pod uwagę ich zasięg można formułować wnioski ogólne czy raczej szczegółowe.

czyli wszystkie takie dokumenty. na ile mogą być przydatne w badaniach nad interesującym nas problemem. Dokumenty okolicznościowe Dokumenty okolicznościowe. Przeróżne dokumenty kompilacyjne. że wszelkie dane zawarte w tych dokumentach dotyczą z reguły jednostkowych doświadczeń hib przeżyć i dlatego mogą być jedynie podstawą dla sformułowania hipotez. Oczywiście prawdziwość 143 takiej hipotezy wymaga sprawdzenia. Myślę. w pamiętniku. wywiady. czy podane liczby zostały zebrane w dostatecznie długim czasookresie. Nie są to więc twory ani oryginalne. czy zawarte w nich dane są wiarygodne. wyznania itp. dzienniki. Należy stwierdzić. Istnieje potrzeba sprawdzenia zasadności metodologicznych podstaw. Najpełniejszymi spośród wymienionych dokumentów. ale nie są wystarczające dla uogólnień. np. np. czy tego samego wieku. a także do bardziej obiektywnych źródeł. są to takie dokumenty. czyli przygodne. płci itd. 8. na jakich opierano się przy sporządzaniu danych dokumentów. które wyrażają osobiste cechy ich autora w sposób na tyle wyraźny. że być może wiele innych ludzi — powiedzmy — z tej samej miejscowości. Dla sformułowania ogólniejszych twierdzeń należałoby sięgnąć do więcej niż jednego dokumentu osobistego. 9. . Kompilacjami nazywamy takie dzieła. Wykorzystywanie dokumentów osobistych w badaniach socjologicznych wymaga jednak dużej ostrożności i uświadomienia sobie tego faktu. których dany dokument dotyczy. katalog biblioteczny. kartoteka księgowości itp. nadany im przez autora danego dokumentu. typu: „taki sam los był udziałem wszystkich" itp. ani odkrywcze. ponieważ ukazują one autora w ciągłości do jego rozwoju osobniczego. Czyjeś przygody wojenne opisane np. Do tego typu dokumentów zaliczamy: a. książka telefoniczna. pochodzących od różnych autorów. autobiografie. Zaliczamy tu przede wszystkim: listy. na tle istniejących warunków społeczno-gospodarczych i wydarzeń historycznych. Nie można jednak na ich podstawie formułować ogólniejsze tezy. wystarczają do tego. że czytelnik może poznać jego stosunek do zdarzeń. o jakie nam chodzi i czy nie potrzeba uzupełnienia ich innymi danymi5. Wskazane jest również ustalenie na ile zebrane dane pozwalają rzeczywiście na wysnucie wniosków. lecz najczęściej po prostu zbiory danych metodycznie uporządkowane. książka adresowa. kolejowy rozkład jazdy. Wymienione dokumenty wymagają krytycznej oceny ich zasadności naukowej oraz tego. aby wysunąć hipotezę.7. które ze względu na swoją treść jak i formę mają charakter subiektywny. Dokumenty osobiste. pamiętniki. które składają się z wielu fragmentów. doświadczyło podobnych przygód.2. c. 142 8. a tym samym i najbardziej przydatnymi do badań socjologicznych są autobiografie6. czyli stwierdzenie tego.2. czy są też przypadkowe. że powyższe zasady są przydatne przy wstępnej weryfikacji opracowań statystycznych.

c. które różniąsię od notatek tym. która je sporządziła. o siłach nadprzyrodzonych. Z tych względów niebezpieczeństwa zafałszowania są w nich tym większe. stenogramy. Mogą tu wchodzić w grę również nieporozumienia semantyczne. PROBLEM WIARYGODNOŚCI DANYCH ZAWARTYCH W DOKUMENTACH Wiarygodność danych zawartych w dokumentach. Hla tzw. zależnych od typu i rodzaju dokumentów. przyczyn związanych ze złą wolą. próbującym opisywać wyobrażenia ludzi plemion. Zafałszowania popełniane przez samych autorów danych dokumentów osobistych mogą wynikać nie tylko np. im dłuższy czas upłynął od danego wydarzenia 144 • relacji o nim. ze względów koniunkturalnych itp. b. często nie mającymi nic wspólnego z tym. jakie skłaniają ludzi do lukrowania rzeczywistości społecznej lub osób. niezależnych od złej lub dobrej woli piszącego. czy też nieporozumienia wynikające z różnic kulturowych.. Do kategorii tej zaliczamy: doniesienia. . Podobnie zafałszowania dokonane przez osoby trzecie mogą być żarnie-r z o n e. miesiąca czy nawet kilku miesięcy różnice w czasie mogą być znaczne. dokumenty. meldunki. to wówczas — rzecz jasna — nie przedstawiają poznawczych wartości. jakie relacjonują. bóstwach itp. to można na ich podstawie odtworzyć wszystko. zapisy. co zostało w nich utrwalone. których cechą jest to. Są to też często wyjątkowe przykłady „radosnej twórczości". Wartość wymienionych dokumentów zależy od rzetelności osoby. Jeżeli są rzeczywiście wiernym odbiciem wydarzeń. Do tej kategorii zaliczamy: protokoły. „pokrzepienia ducha". że umożliwiają względnie dokładne i bezpośrednie odtworzenie danych wydarzeń. jakie ma dana osoba w dokładnym przedstawianiu cudzych myśli czy rozumienia cudzych intencji lub odczuć. jakie badamy jest sprawą bardzo istotną. jakie zdarzały się np. raporty itp. w odniesieniu do sprawozdań okresowych. że przedstawiają dane fakty nie bezpośrednio. czyli „na gorąco" ale z pewnym opóźnieniem. Sprawozdania. z chęci przedstawienia siebie w korzystniejszej sytuacji. jaki jest ich charakter.Najistotniejszą słabością dokumentów osobistych są częste zafałszowania w nich rzeczywistości społecznej. zależnym od tego. ale także złej wiedzy. utrwalone na taśmach magnetofonowych itp. Natomiast zafałszowania niezamierzone mogą wynikać np. z braku dostatecznych wiadomości. dotyczących wydarzeń tygodnia. niepełne lub mogą być wypełniane dowolnymi treściami. na skutek naiwności itp. Notatki. powodów. z przeróżnych złudzeń. ponieważ wiąże się z nią wartość poznawcza tych dokumentów. 8 3. które przedstawiają. jak również niezamierzone. zjawiskach. co działo się rzeczywiście. lecz wymaga określonych zabiegów. a tym samym zrekonstruować dane wydarzenia. z trudności. Jeżeli są niedokładne. Zafałszowania te mogą być dziełem samych autorów lub też osób trzecich. Ustalenie wiarygodności danego dokumentu nie jest jednak sprawą łatwą. np. Zamierzone — mogą wynikać np. wytłumaczenia własnego postępowania itp. misjonarzom. wśród których działali.

n. ponieważ w tych ostatnich nie bark przeróżnych tendencyjnych wypaczeń7. jakim jest „Dziennik Anny Frank". sposobów gromadzenia danych i rzetelności źródeł. że w tych sytuacjach. co można by nazwać wczuwaniem się w dawną epokę lub sytuację. Z tego względu wartość poznawcza dokumentów prywatnych nie jest ani mniejsza. jest znacznie większa. oficjalnych enuncja145 cji drukowanych na temat losu ludności żydowskiej w prasie kontrolowanej przez okupanta. Dlatego też wydaje się. jak i pisanych odręcznie. że wartość poznawcza dokumentów pochodzących od osób Prywatnych jest większa niż dokumentów oficjalnych. jakie chcemy wykorzystać w celu odtworzenia przeróżnych wydarzeń i faktów społecznych może być przyczyną istotnych błędów w rekonstrukcji czy interpretacji owych wydarzeń lub faktów. iż pod wpływem fascynacji autentycznymi przedmiotami.b. Tylko ludzie prymitywni i dzieci darzą kultem wszelkie słowo drukowane. W przypadku dokumentów okolicznościowych problem jest bardziej złożony i oprócz wymienionych przesłanek trzeba brać pod uwagę wiarygodność osoby. Potrzeba krytycznej oceny nie dotyczy też tylko dokumentów pochodzących od osób prywatnych. Przypisywanie większej wiarygodności dokumentom drukowanym. Bliżej na ten temat zob. Godzi się w tym miejscu przypomnieć następujące powiedzenie Waltera Lippmana: „Sprawozdania wprowadzające w błąd są gorsze od braku wszelkich sprawozdań". Otóż — jak wiadomo — wartość poznawcza tego dokumentu dla rekonstrukcji warunków życia ludzi w gettach.: Walter Benjamin. niż np. pochodzącymi niekiedy z bardzo odległych czasów lub ze szczególnych miejsc. jeżeli chcemy. ani gorsza niż dokumentów oficjalnych. która jest autorem dokumentu. że mająrację ci. PRZYPISY Uważam. czy nawet w różnych publikacjach popularno-naukowych. 18 i nast. aby stały się one podstawą ewentualnych uogólnień. Frankfurt/M. iż wszelkie dane zawarte w przeróżnych dokumentach wymagają solidnej weryfikacji. to lepiej z nich zrezygnować i szukać innych źródeł. Zur Soziologie der symbolischen Formen. kiedy wątpimy w wiarygodność danych dokumentów. a także ewentualne jej intencje. a —jak wiadomo — grube księgi mogą zawierać nie mniej głupstw niż notatki grafomana. rodzi się swoista „aura". jak i okolicznościowych. sporządzony przez dziecko. a zwłaszcza posiadających pewną wiedzę z zakresu historii czy też dotyczącąoglądanych eksponatów. jakie spowodowały powstanie danego dokumentu. Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. jakie istniały w Europie ^ czasach ostatniej wojny. jest bowiem bezpodstawne. jakie ukazują. ale również i dokumentów oficjalnych. niż opierać się na takich źródłach. która umożliwia osobom zwiedzającym muzea. np. grubym księgom. Bezkrytyczny stosunek do dokumentów. że bez większej przesady można powiedzieć. Tytułem przykładu Wymieńmy dokument. na jakich się opierają. 1963. na coś. zasadności ich założeń metodologicznych. s.W przypadku dokumentów systematycznych można o ich wiarygodności sądzić na podstawie np. oraz Pierre Bourdien. Bez trudu można znaleźć takie przykłady. ponieważ zawarta w nim myśl ma — jak sądzę — szersze zastosowanie. Uważam. . którzy twierdzą. Dotyczy to więc zarówno dokumentów systematycznych. 1970. Frankfurt/ M. zarówno drukowanych.

N. nazywając je właśnie socjometria.. Dulczewski.York —London 1967.64 i nast. 9.I. s. (ukazała się ona w 1934 roku). London —New Delhi 1984. B. W badaniach socjometrycznych istotną rolę przypisuje się wskaźnikom. D. Metodologii historii zarys krytyczny. które umożliwiałyby dokładne rozpoznanie występujących w nich: 1) stosunków sympatii i antypatii między członkami danej grupy. s.Zob. A. Warszawa 1938.Atteslander. s. Madge. Bowley. Warszawa 1979 i tegoż Autora czterotomowe dzieło: Młode pokolenie chłopów. układami tkanki społecznej1. Warszawa 1976. Moszczańska. red. czy też powstałe spontanicznie grupy zabawowe.95 i nast. s. Zdaniem Moreno interesujące go struktury społeczne są swoistymi „socjo-metrycznymi konfiguracjami". zaproponował nowe podejście do badań wymienionych zjawisk.75 i nast.W. The Tools ofSocial Science. Poznań 1975. (np. A. Jej twórcąjest Jacob L. W. (polskie wydanie ukazało się pod tytułem Chłop polski w Europie i Ameryce (5 tomów). (jakimi sąnp. Znanieckiego The Polish Peasant in Europę and America. oraz J.Research Strategy and Tactics. Mogą tu wchodzić w grę zarówno struktury o wysokim stopniu sformalizowania. L. Znaniecki i jego rola w socjologii. . Zob. Secondary Research Information Sources and Methods. s. S. tzn. umożliwiającym określenie stosunków sympatii albo antypatii występującym między członkami danej grupy oraz uwarunkowań ewentualnych innych preferencji przy wyborach określonych ludzi.cit. W celu uchwycenia wspomnianych wskaźników stosuje się na ogół a) obserwację zachowań ludzi w badanej strukturze b) przeprowadza się z nimi wywiady odnośnie ich preferencji.35-69. Zob. jakie mają miejsce w danych grupach. 9. Kwileckiego. 2) przejawianych preferencji między współdziałającymi ze sobą ludźmi oraz 3) rzeczywistych współdziałań. Phillips. London 1958. Stewart. rodziny). czyli próbuje się na podstawie ich wypowiedzi określić ich postawy wobec innych członków danej grupy. Chałasińskiegp: Drogi awansu społecznego robotnika (1931). Praca zbiorowa pod. P. Zob. Thomasa i FI. Zob. s. op. Boston 1918. An Elementary Manuał ofStatistics. Znanymi przykładami naukowej analizy autobiograficznej stały się następujące publikacje: wielotomowa monografia W. 1945.125-134.1. Moreno. który w opublikowanej książce pt. też: Z. „Who Shall Survive". s.81. jako partnerów współdziałania w rozmaitych strukturach społecznych. Florian Znaniecki jako twórca metody autobiograficznej w socjologii. Warszawa 1977.75-88. w: FI. I. załogi okrętów) oraz mniej sformalizowane. SOCJOMETRIA ZAŁOŻENIA SOCJOMETRIII JEJ ZASTOSOWANIE Socjometria pojawiła się w wyniku dążeń do takich empirycznych badań zachowań ludzi w małych grupach.

W tym celu stosuje się też niekiedy w ankietach czy w wywiadach po prostu takie pytania: „kogo wybrałbyś spośród Twoich kolegów do reprezentacji klasy?" „z kim spośród Twoich przyjaciół chciałbyś spędzać wolny czas?".in. np. grupy koleżeńskie. „komu zwierzyłbyś się ze swoich problemów życiowych?" itp. osiągnięte poprzez badania testowe itp. że im bardziej pełną diagnozę socjome-tryczną chcemy uzyskać. klasy szkolne itp. czy też wyrażane z okazji różnych spotkań danych ludzi (np. kogo respondent wskazuje na pierwszym. tworząc swoiste podgrupy. do ustalenia: a) kto. techniki badawcze. wskazujący na słabą więź wzajemną. zespoły współpracowników. drugim i kolejnym miejscu. Dane tego typu mogą być uzyskiwane w różny sposób. socjogramy. które są ze sobą szczególnie powiązane uczuciowo. zagrożenia ze strony innych)? Do budowy socjogramów tzn. jego liczebności itp. . Trzeba wszakże o tym pamiętać. czynników. spośród osób tworzących dany zbiór lub grupę społeczną jest najbardziej uznawany i popularny. wykorzystując do tego celu rozmaite techniki matematyczne. większego zżycia się grupy) albo zewnętrznych (np. jakimi są np. wówczas może zaistnieć potrzeba uszeregowania dokonanych wyborów. bądź też nawet na niedostrzeganie poszczególnych ludzi w badanych zbiorach lub grupach społecznych. Wyniki badań socjometrycznych porządkuje się graficznie. Jeżeli wypowiedzi badanych wskazują więcej osób. których wyniki analiz poddaje się dalszym opracowaniom. a te z kolei — zależą od rzetelności metod i technik badawczych oraz od staranności i uczciwości badającego. 148 Socjometria jest stosowana do badania małych zbiorów ludzi lub też małych grup społecznych. tzw. graficznie przedstawionych wyników badań socjometrycznych potrzebne są nam dane. na przeróżnych zebraniach). jakie mogą mieć różną postać. jest odrzucany przez ludzi danego zbioru lub grupy i znajduje się na marginesie albo nawet w całkowitej izolacji? c) czy występuj ą w danym zbiorze lub w grupie osoby. w listach. Ich źródłem mogą być np. jakie wskazują na pozytywne albo negatywne wybory. wypowiedzi spontaniczne zawarte w dokumentach osobistych (np. czyli na aprobatę lub dezaprobatę. w zależności np. odpowiedzi zawarte w różnych ankietach. dziennikach). uporządkowania ich według tego. od charakteru badanego zbioru. kliki? d) jakie zmiany zachodzą w sytuacji poszczególnych jednostek i w danych zbiorach lub grupach w ciągu pewnych okresów pod wpływem różnych czynników wewnętrznych (np.Zebrane dane służą do budowy socjogramów i macierzy socjometrycznych. a tym samym odgrywa rolę przywódcy? b) czy i kto. czyli zestawia w tzw. tym bardziej wiarygodny powinien być socjogram. i służy m. Do podstawowych strukturalnych określeń wzajemnych stosunków między ludźmi należą następujące oznaczenia symboliczne: 149 (A) (A) —>• (b) = element izolowany. tzn. = wybór jednostronny. Stopień wiarygodności socjogramu zależy oczywiście od solidności danych.

sympatia lub wybór pozytywny. (b) (A)<->CB) lub = wzajemny wybór negatywny. można utworzyć następujące modele struktur stosunków międzyludzkich: (A) "^-^ (b) aprobata.® = odrzucenie osobnika A przez pozostałych. antypatia lub wybór negatywny.(a) -<—> (b) lub (A) <~^" @ = wybór obustronny. w jakim występują zróżnicowane wzajemne interakcje. <-0~> """^O*. wskazujący na mocną więź wzajemną. czyli wzajemna . .= aktywne i pasywne uczestnictwo w stosunkach wzajemnych. ® *it—\ // *\^ (A) ąpżL (c) = trójkąt.łańcuch wzajemnych wyborów. czyli sympatia-(A) "fc>. pozytywno-negatywny. jedna z osób (A) jest szczególnie (e) często wybierana przez pozostałe. lub = wybór wzajemny. wjakiej występuje obustronny wybór. antypatia-antypatia. = niechęć do kogoś.XX*\ (G) © 150 © . =para. antypatia. 0^-> 0<"= przychylność do kogoś. Posługując się powyższymi oznaczeniami symbolicznymi. & . -±X* ©" 1 "® ® = gwiazda socjometryczna.

Ad 2. Każdemu z nich przypisujemy pewne wartości. zaproponowanej przez Atteslandera2: Wybierani A A B C D E + + + B + + C D + + + E F + 2 2 1 1 2 Dokonane wybory 0 1 2 1 0 razem 2 3 3 2 2 . uzyskując poziomy socjometryczne. Posługując się wymienionymi modelami struktur stosunków międzyludzkich sporządza się różne socjogramy. Konstrukcja jego jest analogiczna do konstrukcji socjogramu kołowego. Podzbiory możemy umieścić po różnych stronach socjogramu. Najwyżej umieszczamy osobę o największej ilości wyborów a następnie o kolejnych ilościach. wówczas każdy z nich umieszczamy w innej połowie okręgu. z takiej oto tabelki. W tym celu można skorzystać np. Jeżeli badany zbiór dzieli się na podzbiory. stanowiące przykład bardziej złożonej struktury.2. z tą różnicą że poszczególne osoby umieszczamy między pionowymi skalami o tylu jednostkach ile mamy wyborców +1. 151 9. Do najbardziej znanych zalicza się socjogram: 1) nieuporządkowany. Uzyskane dane umieszcza się na tarczy posiadającej tyle okręgów ile wynosi maksymalna ilość wyborców + 1. Ad 3. licząc od środka. w zależności od potrzeb badawczych.© © ® ^V ^V ^^ piramida lub drzewo so-cjometryczne. jakie odpowiadają ilościom wyborców. Posługując się takim socjogra-mem można łatwo uchwycić pozycję każdej osoby oraz wykryć istnienie różnych podgrup. 2) kołowy (zwany także „tarczowym") oraz 3) hierarchiczny. w kolejności malejącej. Ad 1. Służy do wstępnego uporządkowania danych socjometrycznych. Sporządza się osobny dla wyborów pozytywnych i negatywnych. Jest to najbardziej czytelny układ socjogramu szczególnie przydatny przy badaniu większych zbiorów ludzi. ILOŚCIOWE ANALIZY SOCJOGRAMU Niezależnie od analiz graficznych zebrany materiał socjometryczny można poddać także analizie ilościowej.

2) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów negatywnych. 152 3) Ogólnej pozycji danej jednostki. Dokonując ilościowej analizy danych socjometrycznych możemy ustalić wskaźniki: I. OSx=+l = całkowita akceptacja x: 4) pozytywnej ekspansywności osoby x według wzoru liczba pozytywnych wyborów dokonanych przez x PE =-------------------------------------------------------------N-\ 5) negatywnej ekspansywności społecznej osoby x. obliczany analogicznie _ liczba osób odrzucających x N-\ Oba te wskaźniki mieszczą się v\ przedziale wartości od 0 do +1. Indywidualne. jest ona pomniejszona o 1.= antypatia.1 . tzn. uwzględniając PS„ i NSX OSx = PSX-NSX przy czym wartość tego wskaźnika mieści się od -1 poprzez 0 do +1. 0 = obojętność. występuje ocena kontrowersyjna. czyli 0 = najniższej pozycji. a +1 najwyższej pozycji w danym zbiorze.dotyczące: 1) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów pozytywnych. przy założeniu. według wzoru liczba osób odrzuconych przez x NE------------------------------------------N. obliczany według wzoru _ liczba osób wybierających x gdzie N = liczba osób danego zbioru. czyli jej negatywny status socjometryczny. że osoba x nie będzie wybierać samej siebie. OSx = 0 = liczba osób wybierających i odrzucających jest równa. czyli OSx= -1 = całkowite odrzucenie x.F Ilość głosów Ogółem + + 0 3 3 1 2 1 0 2 2 0 1 1 1 2 1 3 4 1 1 1 9 5 2 14 + = sympatia. czyli jej pozytywny status socjometryczny. .

oznacza więc ogólną liczbę par 3) zwartości grupy. co--------r-----. Pomimo dużej popularności socjometrii należy jednak zauważyć także zdecydowanie krytyczne jej oceny. q =l-p: 153 4) integracji grupy. a d = liczbie wyborów dopuszczalnych dla każdej osoby.1) wyborów. G r u p o w e. Otóż ze względu na banalność wniosków poznawczych. Stanislav Andreski uważa tą metodę za jedną z prób służących do „kwantyfikacyjnego kamuflażu" —jak to nazywa — rozmaitych frazesów lub półprawd i przypisywnia im znaczenia naukowego nie współmiernego do rzeczywistego4.in. ci P---------. _ N(N.wskaźniki PE i NE mieszczą się w przedziale wartości od 0 do +1 II. U = liczbie wyborów nieodwzajemnionych. C. obliczany według wzoru 1 IG =-----------------------------liczba osób izolowanych Bliższe informacje na temat socjometrii i jej zastosowań znajdzie Czytelnik m. do jakich dochodzi się na ogół w oparciu o badania socjome-tryczne. obliczono według wzoru Up gdzie R = liczbie wyborów odwzajemnionych. . obliczane według wzoru _ suma wyborów dokonanych przez całą grupę h(j----------------------------------------------------------------------2) spoistości grupy. że każda osoba ma prawo dokonywać nieograniczonej liczby v możliwych. metodologii badań psychologicznych i pedagogicznych3. obliczone według wzoru liczba par o wzajemnym wyborze SG = CN przyjmując. w publikacjach poświęconych metodom badań socjologicznych. odnoszące się do ustalenia: 1) ekspansywności grupy.

Warszawa 1965. Wstęp do psychologii społecznej. jakich celem jest sprawdzenie zgodności sposobów zbierania danych z przyjętym planem badań. Socjometria. Bowiem wówczas dopiero. których celem jest ustalenie czy i j a k ą wartość naukową mają zebrane materiały. s.. 10. należy zatem przewidzieć takie oto czynność. Atteslander. 2) selekcja.1.1. L. w kwe- . jaki realizujemy. S. Zanim to jednak nastąpi. Wyd. OPRACOWANIE ZEBRANYCH MATERIAŁÓW BADAWCZYCH 10. jak: 1) weryfikacja. Zob. w: Materiały do nauczania psychologii. wymagają odpowiedniego przygotowania. 156-170. J. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Holm. 3) klasyfikacja. J. K. kwestionariuszach wywiadów skategoryzowanych.Uważam. 10. s. S. sprawozdaniach z obserwacji kontrolowanych itp.. Nowaka. tom I. kiedy uzyskane dane poddamy analizie. Methoden der empirischen Sozialforschung.cit.1. Weryfikacja Postępowanie to obejmuje wszystkie czynności. P. 4) kategoryzacja. będziemy mogli odpowiedzieć na interesujące nas pytania. Moreno. pod red. S. L. Die Grundlagen der Soziometrie. Missbrauch. P.cit. których celem jest sprawdzanie samych danych. 1967. A. poprzedzającego wnikliwą analizę ilościową i jakościową. Na kolejnym etapie procesu badawczego. s. Seria III. zawartych w ankietach. Ma-yntz. R. że powyższy pogląd zasługuje na uwzględnienie i powinien skłaniać do krytycznego stosunku do wszelkich metod podobnego typu. Wege zur Neuordnung der Gesell-schaft. gdy korzystano z pomocy wielu osób. co jest szczególnie ważne wtedy. wszystkie dane. Metody badań socjologicznych. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Zob. chociaż nie wszystkie z nich muszą występować w każdym przypadku opracowań materiałów badawczych ani też w przedstawionej kolejności. Elementy metodologii badań psychologicznych. Koln — Opladen. s. op. s. Modę und Manipu-lation einer Wissenschaft. Wybór tekstów pod red.. np. Powtarzające się np. op. Hflbner.287-308. Warszawa 1980. II. ankieterów. jaki poprzedza analizę. Zaliczamy tu również te wszystkie czynności. PRZYGOTOWANIE DANYCH DO ANALIZY ILOŚCIOWEJ I JAKOŚCIOWEJ Zebranie danych nie kończy jeszcze całego procesu badawczego. op. Andreski. jakie uzyskano w wyniku badań.482-511. prowizorycznego opracowania.262. Munchen 1974.. Wołoszynowej.cit. PRZYPISY Zob.130-131. Warszawa 1972. Brzeziński. czy też ocena rzetelności realizowania tego planu przez osoby uczestniczące w badaniach. czyli wstępnego. 5) skalowanie danych. jej technika badawcza i zastosowanie w pracy wychowawczej.251-258. np. Mika. s. Molak. Obejmuje ona nie tylko te czynności.

Selekcja Zarówno chłonność naszych receptorów. pozwalający na eliminację tego materiału. fałszywych bicji itp.156 stionariuszach czy w sprawozdaniach z wywiadów wypowiedzi respondentów mogą świadczyć zarówno o małej sumienności badających. wywierających wpływ na zebrany materiał badawczy.2. gady. jakie uzyskano w badaniach. obaw. Klasyfikacja Jest to kolejna czynność porządkująca materiały. Aby rozstrzygnąć. w zależności od tego. że „liczby całkowite dzielą się na liczby parzyste i nieparzyste lub stwierdzając. Zasadniczą rolę odgrywa w tym przypadku podział logiczny. przeprowadzam podział logiczny pojęcia „liczba całkowita" względnie pojęcia „kręgowiec". jakie mogły pojawić się na skutek zaangażowań emocjo-lnych respondentów. zebrane wypowiedzi dzielimy według cech. na podobny temat.. jakie są rzeczywiście potrzebne ze względu na podjęty temat badań. na danych o pierwszorzędnym znaczeniu i zrezygnować z pozostałych. jak też wielu narzędzi badawczych sprawiają że na ogół uzyskujemy w badaniach znacznie więcej danych. Toteż po przeprowadzeniu weryfikacji danych konieczna jest także ich selekcja. Osta-eczną weryfikacją wszakże stanie się dopiero konfrontacja wyników badań z tą rzeczywistością społeczną jakiej dotyczą. czyli ujmowali owe wypowiedzi w sposób stereotypowy. dokonywali przeróżnych uproszczeń. np. którzy zamiast wiernie notować zasłyszane wypowiedzi. drugorzędny i n-to rzędnym dla badanego problemu. Weryfikacja ma na celu również eliminację ewentualnych przeróżnych eformacji danych. Celem tej wtórnej selekcji jest uporządkowanie danych według stopnia ich ważności. ptaki. niż jest to potrzebne ze względu na podjęty problem. Może to być np. jaka z tych ewentualności wchodzi w danym przypadku w grę. 157 10. czynników. których wyróżnienie uważamy za konieczne. Postępując w ten sposób uzyskujemy szansę wyróżnienia danych o znaczeniu pierwszorzędnym. ich niekiedy także nieszczerości. ten. Polega ona na gromadzeniu i podziale danych według pewnych. konieczna jest właśnie weryfikacja. mawiana weryfikacja ma zatem wstępny charakter. Stwierdzając np. czyli wstępne sprawdzenie danych. 10. Pierwszy etap powinien polegać na wyselekcjonowaniu spośród nagromadzonych danych tych. cech. nazywa się . które opiera się na wyróżnianiu pojęć podrzędnych względem danego pojęcia nadrzędnego. Dzięki temu możemy wówczas skoncentrować już dalsze wysiłki badawcze tylko np. przyjętych przez badającego. a tym samym ich -wiarygodnienie. Drugi etap selekcji odnosi się do materiału pierwotnie już wyselekcjonowanego. ich afirmujący albo negujący charakter.1.1. jaki jest wątpliwy ze względów metodologicznych. Pojęcie rodzajowe (nadrzędne). dla osiągnięcia większej precyzji. Pozostały materiał może być oczywiście wykorzystany np. jak głęboko czy szeroko chcemy przeprowadzić podjęte badania. czyli taki wybór.3. czyli takie działanie. że kręgowce dzielą się na ssaki. dla którego wymienia się w podziale pojęcia względem niego gatunkowe (podporządkowane). który powinien być dwuetapowy. płazy i ryby. przy kolejnych badaniach. jaki poddamy dalszym zabiegom badawczym. W ten sposób zostanie wyeliminowany spośród materiału. nawet wartościowego poznawczo.

polegającego na tym. mogą stanowić jedną kategorię. że człony podziału powinny wykluczać się nawzajem2. Istniejąjednak również reguły ogólnie ważne przy kategoryzowaniu. tzn.4. jakie stosujemy przy wywiadach skategoryzowanych. wieku. Na podstawie podziału logicznego uzyskujemy klasy wypowiedzi czy przedmiotów. wyselekcjonowany i poklasyfikowany materiał badawczy wymaga zatem skategoryzowania. pytania stawiane respondentom były zamknięte. powinny być formułowane w sposób podobny do tego. wypowiedzi respondentów ze względu na wspólne ich właściwości w określone klasy (czy kategorie). wysokości zarobku itp. Na ogół wszakże zanim przystąpimy do jakiejkolwiek analizy nagromadzonych danych trzeba je odpowiednio uporządkować. Wszystkie wypowiedzi — bez względu na formę — afirmujące coś. właściwości badanych. zbieraliśmy dane za pomocą ankiet albo kwestionariuszy. Czynności te są stosunkowo proste. który polega na tym. że suma zakresu członów podziału powinna równać się zakresowi pojęcia dzielonego oraz b)rozłączności. ponieważ wiąże się z potrzebą opracowania schematu kategoryzacji. Zweryfikowany. np. Kategoryzacja polega na łączeniu danych.pojęciem dzielonym (totum divisionis). Zaliczymy do nich następujące: . jakim posługiwaliśmy się przy budowie danego kwestionariusza lub ankiety. Drugą — analogicznie traktowane — będą współtworzyły wypowiedzi negujące. umożliwiające ewentualnie zsumowanie odpowiedzi oraz dalsze opracowanie. jeżeli np. 10. Jeżeli jednak pytania w ankiecie albo pytania stawiane nawet w czasie wywiadu skategoryzowanego były otwarte — wówczas odpowiedzi te wymagają oczywiście także skategoryzowania. wówczas z porządkowaniem łączą się następujące czynności: 158 1) sprawdzenie czy zebrane ankiety lub kwestionariusze zostały należycie wypełnione. wymieniane zaś pojęcia gatunkowe zowią się członami podziału (membra divisionis)'". w ciągu samego procesu zbierania. dotyczących np. Kategorie. przy czym żaden element jednego zbioru nie będzie równocześnie zaliczany do drugiego zbioru. wszystkie wypowiedzi określonej treści. 2) zakodowanie pytań i przeniesienie ich na karty perforowane. czyli odpowiedniego uporządkowania. jak też od techniki ich zbierania.1. w jakim stopniu został on już wcześniej uporządkowany. w zależności od konkretnych potrzeb oraz tego. Kategoryzacja W niektórych sytuacjach badawczych jest to jedna z pierwszych czynności porządkujących dane. co najczęściej nie jest takie łatwe. Poprawny podział logiczny powinien spełniać dwa warunki: a) adekwatność i. Jeżeli np. jakie obejmują swoim zakresem np. W ten sposób uzyskujemy wyczerpującąi r o zł ączną klasyfikację danych. czyli takie zbiory. Sposób porządkowania zależy zarówno od rodzaju danych. do których chcemy sprowadzić poszczególne odpowiedzi.

1. w których nie wiadomo do jakiej kategorii przyporządkować daną odpowiedź. dla wieku: „do lat 18. aby mogły ująć wszystkie przypadki. powinny eliminować takie sytuacje. Jeżeli okaże się. itd. np. Należy przy tym pamiętać o właściwym rozdziale przypadków granicznych i unikać tworzenia takich kategorii. że przy właściwie dokonanej kategoryzacji. byłoby w przypadku utworzenia następujących kategorii wieku: do lat 18.19-25. wypowiedzi respondentów ankiet. tzn. np. na jakie należałoby zwrócić uwagę. Kategorie powinny być na tyle ogólne. np. gdzie zaliczyć osobę. 18-24. jakie mogą być kłopotliwe. Należy wszakże o tym pamiętać. to wówczas tworzymy dla nich kategorię dodatkową. Otóż można np. z jaką spotykamy się zazwyczaj w tego rodzaju odpowiedziach sprawia. czyli swoiste ujęcie jednego ze wskaźników powinna być tworzona ze względu na cel badań. że niełatwo jest ustalić pewnej ilości klas (czy kategorii). Każda kategoria. 3. powinna być raczej symboliczna. na podstawie 10% —20% wylosowanych wypowiedzi utworzyć wykaz. że jakieś wypowiedzi nie dadzą się podporządkować pod żadną z istniejących kategorii. Wypracowano jednak kilka sposobów postępowania w takich przypadkach. Mnogość poglądów czy stanowisk. dotyczące danej kwestii. które by utrudniały możliwości podziału." oraz dla innych rym podobnych zjawisk3. b. 24-30.tak — 1. obejmującą po prostu „inne wypo159 wiedzi". według których dałoby się uporządkować wszystkie uzyskane wypowiedzi. czy też kategorii utworzonych według wysokości zarobku: do 2000. a dla zarobków: „do 2000. tzw. a pozostałe uporządkować według tego wykazu.31-40.2500-3000 itd. 2501-3000 itd.41-50. Przy tak określonych kategoriach mogąpowstać kłopoty typu. Poszczególne kategorie powinny się nawzajem wykluczać. 19-24. Zastosowanie maszyn statystycznych do opracowania zebranych materiałów przyczynia się poważnie do usprawnienia ilościowych analiz. Przeniesienie ustalonych symboli na karty perforowane za pomocą odpowiednich maszyn dziurkujących. czyli niezbyt liczebnie wielka. 2001-2500. „dziurkarek". Kiedy ustalamy kategorie w oparciu o cechy mierzalne — najniższe i najwyższe kategorie pozostawiamy z reguły otwarte. trzeba ustalić jednoznacznie kategorie. nie wiem — 3. 2000-2500.. Oznaczenie symbolami wypowiedzi. kategoria obejmująca „inne wypowiedzi". nie — 2. Najistotniejszymi są następujące: a. która ukończyła 18 lat lub zarabia 2500 zł.26-30. . np. ponad 50 lat. obejmujący kilka typowych wypowiedzi. aby uniknąć wszelkich takich sytuacji.". 2. przy ustalaniu kategorii wieku tworzymy następujące kategorie: do lat 18. ale też wymaga dodatkowych czynności przygotowawczych. Jak wspomnieliśmy wcześniej najwięcej kłopotów sprawia zazwyczaj kategoryzacja odpowiedzi na pytanie otwarte. jak np. Dlatego też. 25-30 itd. Poszczególne rodzaje wypowiedzi oznacza się niekiedy symbolami liczbowymi.

z występowania zgodności — przynajmniej pod pewnym względem — między różnymi przedmiotami a ich modelami. liczby lub inne symbole w celu kreślonego uporządkowania badanych stanów rzeczy i wyrażenia tego w sposób liczbowy lub wartościowy.5. Peter Atteslander5 uważa. d) dokonuje się wyboru matrycy (miary). Webera i Gustawa T. czy są one dziełem: a) respondentów czy też b) badającego. b) określa się ich przydatność ze względu na badany problem. że jednym z ważniejszych jest podział skalowań według tego. Respondenci tworzą określone skale już w czasie badań wówczas. porządkując zebrany materiał. Ad b. tworzy określone skale. 10. umożliwiającej takie ułożenie danych w sposób uporządkowany. Obecnie przeświadczenie o tym.c. Porządek skalowania jest zazwyczaj następujący: a) dokonuje się wyboru stosownych danych. Stąd też wynika trudność ich klasyfikacji. Skalowanie Skalowaniem nazywamy takie postępowanie. które umożliwia pewnym właściwościom interesujących nas przedmiotów przyporządkować wartości. . aby tworzyły continuum. jakie chcemy poddać skalowaniu. że właściwości przedmiotów można uporządkować i oznakować wynika m. Skala jest więc pomyślana jako narzędzie pomiaru. szeregują swoje odpowiedzi według stopnia ważności. Jest to zatem swego rodzaju technika pomiaru. Natomiast w naukach społecznych są one stosowane od około pół wieku. czyli pewien ciągły zbiór dowolnej liczby elementów przechodzących jeden w drugi. gdy odpowiadając na zadane im pytania. Sortowanie kart perforowanych za pomocą elektronicznych sorterów lub tabulatorów. W podręcznikach poświęconych metodologii badań społecznych podaje się różne sposoby skalowania. a pierwsze próby w tym zakresie podejmowane były przez psychologów. przy której pomocy zmierzamy do ilościowego uchwycenia jakościowych aspektów badanych zjawisk. którzy nawiązując do prawa Ernsta H. Badający. Ad a. umożliwiające porównania i głębszą analizę ilościowo-jakościową. które w bardzo szybkim czasie dokonują złożonych obliczeń ilościowych. 160 W naukach przyrodniczych tego rodzaju techniki pomiaru są od dawna stosowane i posługiwanie się wyskalowanymi instrumentami pomiarowymi jest powszechnym zjawiskiem.in.1. Fechnera4 starali się w sposób matematyczny ująć zachowania ludzkie. c) ustala się stopień ich pewności lub wiarygodności.

że coś jest mniejsze. Skala ma wówczas charakter porządkowy. 4 = gorący. Stąd też.Dotychczasowy rozwój prób zmierzających do liczbowego wyrażenia współzależności rozmaitych faktów czy procesów społecznych doprowadził do pojawienia się wielu mniej lub bardziej skomplikowanych sposobów skalowania. że np. Na tej podstawie będzie można stwierdzić. większe lub równe od czegoś innego. 4) ilorazowe (ratio scalę). jakie są stosowane w naukach społecznych. oprócz właściwości charakterystycznych dla skali interwałowej. że 1 metr = 100 — 0 cm możemy stwierdzić. np. 161 Ad 1. jaka ma 10°C. 3 = ciepły. a tym samym odejdziemy od skali wyłącznie porządkowej. trzy pręty o różnej długości: A = 20 cm. W skali ilorazowej. inne = 4. trochę ciepłą (2) itd. aby odzwierciedlały one jedynie izomorficznie zachodzące miedzy tymi przedmiotami stosunki równości i . ukazuje również. będącą punktem odniesienia dla badanej wartości. posługujemy się również wartością z e r o w ą. a w trzecim: 10°C możemy powiedzieć. gdy określając poszczególne własności badanych przedmiotów. najsłabszą jest skała nominalna Stosując wspomnianą skalę przyporządkowujemy przedmiotom liczby w taki sposób. ponieważ nie wynika to wcale z tego rodzaju skali. iż różnice między wodą poszczególnych naczyń wynoszą 10°C. Ad 3. Błędna byłaby natychmiast wypowiedź. część 1 jest nie tylko różna. Otóż posługując się w tym przypadku dowolnym termometrem możemy jego skalę podzielić na część. Ad 2. to uzyskamy np. ze względu na wielkość temperatury. bez możliwości wszakże stwierdzenia — o ile mniejsze albo większe. jaki z nich jest większy lub mniejszy od pozostałych. Spośród wymienionych skal. jaką wskazuje. B = 40 cm i C = 60 cm. to przyjmując. czerwony = 2. gdy tę skalę uściślimy inną. Ze względu na stopień dokładności pomiaru można wyróżnić cztery podstawowe typy skal: 1) nominalne (nominał scalę). 1 = chłodny. że woda w pierwszym naczyniu jest trzykrotnie cieplejsza od tej. jaką uznamy za chłodną (1). ale i mniejsza od 2. że przedziały wyróżnionych wartości są równe. Posługując się tego rodzaju skalami możemy jedynie stwierdzić. np. Ustalenie tego o ile dany przedmiot jest mniejszy albo większy od drugiego stanie się wówczas możliwe. a ponadto pozwala stwierdzić. Skala interwałowa posiada właściwości skali porządkującej. niebieski = 3. że woda w jednym naczyniu ma 30°C. 2 = trochę ciepły. jeżeli mamy np. w drugim: 20°C. 2) porządkowe (ordinal scalę). tego rodzaju skalę: zielony = 1. 3) interwałowe (interval scalę). iż pręt C jest trzy razy dłuższy niż A. Ad 4. Stwierdzając jednak. Jeżeli wyróżnionym kolorom w badanym przedmiocie podporządkujemy liczby porządkowe. w której użyte liczby sapo prostu tylko symbolem nazw poszczególnych kolorów.

Na wysunięcie takich wniosków pozwala dopiero „skala interwałowa". 3. jakie odzwierciedla skala interwałowa. aby to przyporządkowanie odzwierciedlało izomorficznie nie tylko stosunki równości i różności. że są to przedmioty nie tylko różne. 8 i 5. 8 pozwalają wnioskować. Oznaczając na tej skali przedmioty liczbami np. Nie można atoli wnioskować na tej podstawie. Na wysnuwanie wniosków dotyczących stosunków wielokrotności miedzy mierzonymi przedmiotami pozwala dopiero najmocniejsza spośród wymienionych skal. a drugi z kolei — od pierwszego. że przedmiot trzeci jest dwa razy większy od pierwszego lub. gdy weźmiemy pod uwagę typologię skalowań zaprezentowaną przez Erwina K. 4. Widać to wyraźnie. Nieco większe możliwości stwarza nam „skala porządkująca". jaki między nimi występuje. czystość) ich mieszkań. że uporządkowane przy jej pomocy przedmioty są: różne. mającemu własność mierzoną w stopniu zerowym6. to wolno 162 nam tylko wnioskować. ale że trzeci z nich jest pod względem mierzonym większy od drugiego. chociaż tak to może się wydawać. biorąc pod uwagę wymienione liczby. ale ukazywało również stosunek większości. arbitrary scales) wyróżnia się szereg skal opierających się na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. aby stosunki między liczbami odzwierciedlały izomorficznie wszystkie takie stosunki. Nie można natomiast wnioskować na tej podstawie o ich wielkości. że różnice wielkości są równe. co drugi od pierwszego. np. że piąty jest trzy razy większy od pierwszego. tzn. 5. nawet w odniesieniu do tego samego materiału badawczego. że trzeci jest tyle samo większy od drugiego. 4 i 6 możemy sądzić. kolejno większe jeden od drugiego i. Scheucha7. a ściślej biorąc społeczno-ekonomicznego statusu rodzin na podstawie wyposażenia i stanu (porządek. ponadto jeszcze — zero zostaje przyporządkowane jedynemu przedmiotowi. Do tego rodzaju skal zalicza się np. Chapina dla mierzenia warstwy społecznej. Ad 1. 6. że są one równe.różności pod względem mierzalnym. skalę Emory Bogardusa dla ustalenia dystansu społecznego i skalę Stuarta F. Posługując się tą skalą przyporządkowujemy przedmiotom liczby tak. 163 +5 +4 +3 +2 +1 -1 . 1) skal arbitralnych (Willkurłichen Skaleń. Wymienione skale nie wyczerpują wszystkich możliwych. 2. na 2) podstawach matematycznych czy matematyczno-staty-stycznych. chociaż 8 jest większe od 5. Jeżeli jednak w wyniku pomiaru jakichś dwóch przedmiotów za pomocą tej skali zostaną im przyporządkowane dwie dowolne liczby. Mierząc za pomocą tej skali. 7. przyporządkowuje się przedmiotom liczby w taki sposób.: 2. Nie należy jednak na ich podstawie wnioskować. Zastosowane w niej liczby np. czyli „skala ilorazów a". Uzyskujemy wówczas praktycznie biorąc zwykłą klasyfikację danych przedmiotów czy faktów— z tą różnicą— że zamiast nazw przyporządkowane zostaną przedmiotom liczby. jakie są stosowane w naukach społecznych. Są one dziełem poszczególnych badaczy i opierają się na dowolnych kryteriach. w której oprócz tzw.

której przykładem jest skala Likerta. c) metodą dodatkowo ustalonych interwałów (methods of succesive intervals). 164 . która została opracowana przez Louisa Guttmana w latach czterdziestych. czy też różne koncepcje wielowymiarowych ska-lowań8. Lazarsfelda (latent structure anylysis). którego najprostszym przykładem jest zaprezentowanie arbitrom dwóch bodźców.. i) skalogram (scalę anylysis) i in. Właściwościąska-logramu jest to. b) postępowanie metodą równych interwałów (method of equal appearing intervals) oraz zbliżona do niej. mają na skali wyższe pozycje rangowe w porównaniu z tymi osobami. gorętszy itp. Przyjrzyjmy się nieco bliżej ostatniej spośród wymienionych metod z uwagi na jej szczególną popularność..in.. do jakich zalicza różne probabilistyczne modele pomiaru. Ad 2. który z nich jest większy. lepszy. analiza struktury ukrytej Paula F.. Proszę określić na tej skali. określenie continuum. tzn. Jednak w praktyce ideał taki jest rzadko w pełni osiągany.. że w idealnym przypadku wszystkie osoby.. następujące sposoby skalowania. jak np. Czym jest skalogram? Otóż jest to technika analizy danych jakościowych. które udzieliły na to samo pytanie odpowiedzi negatywnej.-2 -3 -5 Zaliczyłbym do tej kategorii również tzw. z jaką łączymy to. a następnie zapytanie ich o pozycję każdego z tych bodźców na danym continuum.. d) postępowanie metodą skumulowanych ocen (methods of summated ratings).. e) postępowanie metodą wyróżniającą (scalę discrimination technique). czego sobie Pan (i) najbardziej nie życzą..in. licząc od najwyższej pozycji oznaczonej +5.. przez Instytut Gallupa.. skalę intensywności. jeden z bliskich współpracowników Guttmana — porządkuje zbiór wypowiedzi w taki sposób. w takiej. czego sobie najbardziej życzymy—do najniższej -5. stosowaną m. Skala intensywności uczuć „Na karcie tej znajduje się dziesięć kratek. Skalogram —jak na to wskazuje S. które odpowiadały pozytywnie na dane pytanie.A.. Wymienia on w tej kategorii m. jaki jest stosunek Pana (i) do. że — przy optymalnej sytuacji — na podstawie ustalonej punktacji można odtworzyć odpowiedzi na zadane pytania. w jakiej pojawiały się w praktyce: a) postępowanie metodąporównywania parami (paired comparison)... w kolejności —jak twierdzi — historycznej.". jakąż kolei łączymy to. Stouffer... czyli o to.

Szereg rangowy odpowiadających Stopień skali Odpowiedział „nie" na pytania 1 1234 3210 X 2 XX 3 xxx 1 xxx 2 XX Odpowiedział „tak" na pytania 3 X Metodę tę próbowano zastosować we Francji do ustalania np. Czy masz wzrost ponad 180 cm? Tak. Otóż jeżeli ktoś odpowie „tak" na pierwsze pytanie. Czy masz wzrost ponad 170 cm? Tak. a na drugie „tak". 2. Możliwe odpowiedzi na powyższe pytania możemy zestawić w następującej tabelce. Tym bardziej. Są to zatem takie pytania.Przy tworzeniu skalogramu posługujemy się pytaniami posiadającymi własności komulatywne oraz stwarzające szanse odtwarzalności ich treści. to i na trzecie powinien odpowiedzieć „tak". . Czy masz wzrost ponad 160 cm? Tak. dla ustalenia skali używania kosmetyków przez kobiety. które powodują że jeżeli ktoś odpowiedział „tak" na pierwsze z nich. Nie. to konsekwentnie myśląc powinien odpowiedzieć również „tak" na pozostałe. 165 Natomiast w badaniach prowadzonych w RFN posłużono się tą metodą np. którą nazywa się właśnie skalogramem9. chociaż z nim wiąże się najwyższy jego standard. to musi poniekąd odpowiedzieć „tak" na pozostałe. że jeżeli ktoś ma w mieszkaniu WC. zgodnie oczywiście ze zdrowym rozsądkiem. stopnia komfortu mieszkań. to na pewno ma wodę bieżącą. 3) bieżąca gorąca woda. 4) łazienka lub prysznic. Jeżeli na pierwsze pytanie odpowie „nie". Zakładano przy tym trafnie. jeżeli ma łazienkę. Zobaczmy to na przykładzie hipotetycznej skali wzrostu złożonej z odpowiedzi na następujące trzy pytania: 1. 2) ponadto używa puder do twarzy. posługując się pytaniami dotyczącymi następujących danych odnośnie wyposażenia: 1) doprowadzona bieżąca woda. 5) telefon. 3. Czy jednak z istnienia łazienki lub prysznicu wynika konieczność doprowadzenia do danego mieszkania bieżącej wody? Podobnie brak takiej zależności między wyposażeniem mieszkania w telefon. Nie. przyjmując następujące wskaźniki: 1) używa lakieru do paznokci. Nie. 2) WC.

które są przedmiotem badań. która doprowadziła do jej uchwycenia. Następnie porównuje się średnią wyników takiej grupy ze średnią tzw. skalą zdrowia psychicznego — w grupie obejmującej pacjentów szpitala psychiatrycznego. 7) pastę do zębów i mydło. którzy odwołując się do swojej wiedzy i doświadczenia orzekają o przydatności skali. Stwierdzając występowanie silnej korelacji można uznać trafność skali. Otóż jeśli przyjmiemy taką hipotezę: „im większa skłonność do fundamentalizmu religijnego. jak omówiona wcześniej skala wzrostu. Obie te skale nie są więc tak idealne. Jeśli np. czy i w jakim stopniu ukazują one istnienie związków ilościowo-jakościowych. 4) sole do kąpieli. Wskazuje to niewątpliwie na trudności związane z konstrukcją sensownych skalogramów oraz z ich stosowaniem w praktyce badawczej. że ktoś używa np. 2) poprzez odwołanie się do badań grup respondentów. 5) wodę kolońskaj 6) krem. 166 4) przez odwołanie się do teoretycznych ustaleń trafności danej skali. „grupy normalnej" i jeśli stwierdzi się występowanie istotnej różnicy między tymi dwoma średnimi. które charakteryzują się wysokim albo niskim natężeniem cechy będącej przedmiotem pomiaru.3) perfumy. Na zakończenie rozważań dotyczących skalowania nieco miejsca poświęcimy problemowi przydatności poznawczej skali. to na tej podstawie można wysnuć wniosek o jego małym zainteresowaniu lekturą książek i postawić pytanie: czy i w jakim stopniu jego niechęć do nauki jest skorelowana z negatywnym stosunkiem do książek. w zależności od ich trafności w mierzeniu danych zjawisk. Proponowany w tym przypadku stopień ważności nie daje szans na pewne rozstrzygnięcie. iż musi używać również soli do kąpieli czy wody kolońskiej10. Z faktu. a tym samym są rzeczywiście rzetelnym narzędziem pomiaru. albo hipoteza była prawdziwa. wyniki badań jakiegoś respondenta świadczą o jego niechęci do nauki. to wówczas uważa się daną skalę za właściwą. a skale poprawne. to — albo hipoteza była fałszywa. Otóż interesująca nas przydatność zależy od tego.Trafność tą sprawdza się w następujący sposób: 1) przy pomocy ekspertów. pudru do twarzy nie wynika wcale. np. tym bardziej negatywna postawa wobec racjonalistów" i zbudujemy skalę fundamentalizmu religijnego oraz skalę postaw wobec racjonalistów — to porównując następnie wyniki obu można zobaczyć czy sprawdza się przyjęta hipoteza. 3) poprzez wysuwanie wniosku prognostycznegoz dotychczasowych wyników badań. a . Trzeba wówczas jednak rozpatrzyć następujące możliwości: jeżeli hipoteza zostanie sfalsyfikowana. Problem przydatności poznawczej skal łączy się więc z ich wartością naukową która może być oczywiście różna.

10. na które nanosi się liczby bezwzględne albo względne. W dwóch przedsiębiorstwach „Xl" i „X2" mężczyźni przeważają w grupie pracowników fizycznych. z tego powodu. Jeśli natomiast hipoteza zostanie zweryfikowana.in. konieczne jest posłużenie się również tabelami dwu. Tytułem przykładu wymieńmy tabelkę obrazującą strukturę zatrudnionych w dowolnym zakładzie pracy według płci: Pracownicy zakładu (w %) mężczyźni 79. ANALIZA ILOŚCIOWA Oprócz omówionych wcześniej czynności przygotowawczych (zob. jak dalece różnią się poszczególne załogi ze względu na wymienione w tej tabelce relacje.któraś ze skal bądź też obie skale okazały się nietrafne.i wielowymiarowymi. przy czym najbardziej zdecydowana jest ta przewaga w „X2".jak też wyliczyć szereg wskaźników korelacji. m. ukazującą jak przedstawia się struktura płci i charakteru zatrudnienia w trzech spośród badanych przedsiębiorstw: Przedsiębiorstwo Mężczyźni.4 167 W celu uchwycenia wzajemnych związków między zmiennymi. a kobiety wśród pracowników umysłowych. kobiety charakter zatrudnienia Ogółem fizyczni umysłowi „X 1" „XT „XT 100 mkmkmk 78 66 68 46 72 82 22 34 32 54 28 18 100 100 100 100 100 Rozbicie procentowe pracowników ze względu na 20.6 kobiety ogółem 100 Już pierwszy rzut oka pozwala stwierdzić. Dla ilustracji zamieścimy tu tabelkę z własnych badań. a mężczyźni wśród pracowników umysłowych.1) do przeprowadzenia analizy ilościowej konieczna jest także konstrukcja różnych tabel statystycznych. jak bardzo trudno dokonywać rzetelnych pomiarów zjawisk społecznych. . Tym samym trafność skal nie zostaje potwierdzona. Ponadto wypada tez zauważyć. związane ze wstępnymi opracowaniami ilościowymi zebranego materiału badawczego. Na podstawie analizy ilościowej można ustalić istnienie zarówno związków przyczynowych. 10. Przedstawione sposoby uzasadniania trafności skal ukazują nader przekonywająco. że i skale są trafne".Trzeba także poszukiwać nowych skal umożliwiających mierzenie interesujących nas zjawisk oraz sposobów sprawdzania trafności stosowanych skal. że często pomiędzy postawami i zachowaniami ludzi brak jednoznacznych i bezpośrednich korelacji. to świadczy również o tym. że dotychczasowe efekty poznawcze badań opartych na rozmaitych skalach są raczej skromne12.2. Najprostszą postacią wspomnianych konstrukcji porządkujących są tabele ukazujące jednowymiarowy rozkład częstotliwości dostarczając informacji o charakterze opisowym. Natomiast w „X3" spotykamy się z sytuacją odwrotną: kobiety przeważają wśród pracowników fizycznych. jakie wyróżniamy w podjętych badaniach. Pomimo tego nie należy oczywiście zniechęcać się do posługiwania się skalami w badaniach zjawisk społecznych.

Natomiast wieloprzyczynowy związek (przy istnieniu dwóch niezależnych zmiennych) lub trój członowy łańcuch przyczynowy można wykryć na podstawie analizy trójwymiarowej tabeli. które dotyczyły pracowników umysłowych stwierdzono. 3) łańcuchprzyczynowo-skutkowy: X powoduje Y. którzy od dłuższego czasu nie awansowali odczucie to było silne. to wówczas można uznać. (2) -X v y-> -Z. co ukażemy na przykładzie. czyli: -X -* -Y. Zakładamy np. (2) jeśli Xnie występuje. U osobników. Najprostszym sposobem wykrywania jednoprzyczynowy eh związków w dwuwymiarowej tabeli jest tzw. czyli x -> y -> z. 168 Każdy związek przyczynowy ma charakter deterministyczny przy następującym układzie: (1) zmienna A" powoduje Y czyli X —» Y. W badaniach. że 60% spośród badanych doznaje silnego. (3) X v -Y-> -Z. Jeżeli dwie zmienne niezależne X i Y powodują wspólnie Z. 2) wieloprzyczynowe związki typu: X i Y określają Z. czyli: (X ¦ Y) -» Z. którzy: silne słabe razem 400* 200^ -^100 "^300 500 500 Uczucie bezsilności Od lat nie awansowali W ostatnim czasie awansowali Razem 600 400 1000 . a u tych.. to wówczas będzie można obie te zmienne uznać za determinanty przy następującym układzie13: (1) XY-> Z. którzy ostatnio awansowali — słabe. że X determinuje Y. co symbolicznie wyrażamy: X ~> Y.Do ważniejszych form związków przyczynowych zalicza się: 1) jednoprzyczynowe związki typu: X określa Y. Jeżeli warunki (1) i (2) są spełnione. a 40% słabego uczucia bezsilności społecznej. krzyżówka. że natężenie tego odczucia jest kształtowane przez karierę zawodową badanych. to brak również Y. Powyższe założenia możemy sprawdzić poniekąd optycznie za pomocą właśnie krzyżówki na dwuwymiarowej tabeli z liczbami bezwzględnymi14: Pracownicy zakładu X. Otóż jednoprzyczynowy związek można ustalić na podstawie analizy dwuwymiarowej tabeli. spowoduje Z.

............. „X 2" i „X 3").......................................................... 24 12 8 12 5 243 130 153 197 110 I IV III II V b............. detto.... e.................................. d................. zle stosunki w brygadzie... delto.. według opinii ich pracowników...... Ilustrujemy to przykładem z własnych badań dotyczących przyczyn złej pracy w trzech różnych zakładach („X 1"..... c........................... e...... Istnienie wzajemnych związków............... detto.......... detto................................ Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X 2" a...... Uzyskane odpowiedzi zestawiamy w tabeli na stronie następnej...................... brak zrozumienia ze strony samych pracowników.... inne............. c.... 17 10 11 15 11 15 8 17 20 7 43979 232 Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X3" a.. detto..... detto......... detto...... 46 21 25 22 22 22 24 23 10 15 16 11 14 15 17 8 9 11 17 19 3 6 13 20 7 385 258 294 249 266 I III II IV V b............. posługując się odpowiednimi tabelami................................ czyli korelacji możemy ustalić także przez pewne wyliczenia.................. d. d..... 55 243 80 210 144 166 b..................................... zla organizacja pracy....... detto.....W nieco bardziej złożony sposób założenie to można sprawdzić wyliczając wskaźniki chi-kwadrat... napięte normy....................... c................................... 169 Oznaczenie wartości wyróżnionych przyczyn przez badanych Kolejność 1 2 3 4 5 N Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X1" a.................................. 28 21 12 13 I V U IV III 12 13 17 3 11 12 6 8 2 1 75482 .. detto..............

wartość kolumny 2 przez n — 1... n(m> — określa ilość uzyskanych odpowiedzi na te pytania. Przy zastosowaniu powyższego sposobu obliczenia punktów o kolejności danej odpowiedzi decyduje oprócz ich ilości również wskazana przez respondentów ważność). 3) to: j\rr=l<*-i)-»M gdzie <1} i — określa stopień ważności przyczyny (czyli hierarchię)...... (Punkty wyliczone w przedostatniej kolumnie uzyskano w następujący sposób: wartość kolumny 1 została pomnożona przez n = 5 (n = ilość kolumn). detto. które wymieniają badani.. następnej przez n — 2 itd..e... Wartość współczynników wyliczonych ze wzoru (1) zawiera właśnie poniższa tabela...... x — numer przedsiębiorstwa x= 1. abcde 590 542 „JV2" „Nr Ń2 *........ k— określa ilość pytań (przyczyn).... k.. 2. 171 .Ogólna ilość punktów jest sumą iloczynów poszczególnych kolumn danej własności. 243 130 153 197 110 243 80 210 144 166 871 468 657 Ń 385 258 294 249 266 Ze względu na dość znaczne rozbieżności liczbowe wspomnianych współczynników sięgające około 50% oraz z uwagi na małą liczbę przedsiębiorstw badanych nie wyliczam wartości średnich tych współczynników. 170 Otóż współczynniki korelacji wprowadziłem za pomocą następującej transformacji: Jeżeli przez N(m) oznaczymy współczynnik korelacji odpowiedzi na w-te pytanie badanych w przedsiębiorstwie „A"' (m — kolejny numer pytania m = 1 2.-. Zamiast tego dokonuję operacji superpozycji tych współczynników pojętej w ten sposób.. jak i hierarchii przyczyn badanego zjawiska wymagają bardziej precyzyjnego wyrażania przy interpretacji matematycznej.. że rozrzut wartości współczynników traktuję jako swego rodzaju wahania (oscylacje) odpowiedzi. Superpozycja współczynników (odpowiedzi) jest wypadkową uzyskaną za pomocą geometrycznego dodawania wspomnianych amplitud. W celu przeprowadzenia matematycznej interpretacji zestawionych w powyższej tabeli współczynników korelacyjnych dla wyróżnionego zjawiska konieczne jest ich zestawienie zbiorcze: Pytania Ilość punktów w badanych przedsiębiorstwach „N1" *. a same wartości liczbowe współczynników — jako amplitudę tych wahań... Przedstawiony powyżej sposób obliczania współczynników korelacyjnych dla odzwierciedlenia zarówno ilości uzyskanych odpowiedzi na postawione pytania. Każdą amplitudę przedstawiam graficznie w postaci Wektora..

0 1.0 od 1501-do 2000 od 2001 do 2500 Niepełne średnie Średnie 3 — Niepełne wyższe Wyższe 5 n. „AT H Przeds.2 11. zatem z kształtu wykresu można wyprowadzić odpowiednie wnioski ogólne dotyczące ustaleń hierarchii ważności przyczyn determinujących według opinii badanych dane zjawisko: im wyższa wartość superpozycji.4 1.4 2 2.7 Oznaczenia używane w obliczeniach: .4 4 — 9.3 1. Można również zastosować inny sposób obliczania współczynników korelacji.4 0. 1 Podstawowe 1 2 0.3 od 1001 do 1500 3 6. z uwzględnieniem kategorii płci.9 0. „AT pytanie Wykres ten przedstawia krzywą superpozycji współczynników korelacji w skali 1 : 10 tab. A 10-'N 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 ~1 Przeds.2 4.0 0. w których chodziło o ustalenie współczynnika korelacji dla zależności wysokości zarobków od wykształcenia.2 44.0 6. Posłużmy się dla jego ukazania takimi oto obliczeniami.3 12 79.6 5 38.Ukazuje to poniższy wykres stanowiący przedstawienie graficzne superpozycji współczynników korelacji uzyskanych dla poszczególnych pytań we wszystkich przedsiębiorstwach.6 4. tym wyższy stopień ważności danej przyczyny. Wartości superpozycji N spełniają rolę analogiczną do roli wartości średnich.7 3.3 0.2 1.1 — 2.3 60.7 — — 18. 21d. 172 Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (mężczyźni): do 1000 powyżej 3500 H. gdzie: N = YŃ* (2) x=\ podaje wartości liczbowe superpozycji współczynników.7 — 0.1 1. — 0.4 4 15.0 0. „AT H Przeds.

2 79. JZsŚ.4 44.9 i____ ?58 9 .56 -12.9.f i 7 — wartości średnie kolumn i wierszy.. V n x.x.1 119.4 y. i 2 3 4 5 n.0 11.4 44.3 • 16= 20.9 258. 0. r — współczynnik korelacji y = l.0 35.2 • 25 = 55.3 18.8 2.4.1 1.0 11.0 • 4= 16.0 4.0 4.7 9.7 18. 60.0 ¦ 1 = 60. Cxy — kowariancja.4 173 .96 = 13.9=165.4 ¦ 25= 160.2 2 "l Xi 0.96 = 0.x. -x2 = I2ZZiL12. 60.3 • 4 = 37.6 55.0 «. 1 2 3 4 5 "./.3 2.7 1 = 0.2 Cxy = ~X "*.>-*.6 32.6 6.0 8.5.2 11.9=107.9 1.7 5.6 ax ¦¦ N 0^ = 0.y.6 ]L"*.y/ =541. 0.4 \s n>y^ n.6 178.2 18.6 ¦ 16 = 713. ax ay — odchyłki kwadratowe od wartości średnich."'*&> ~*? = l'3 /2>.9 1077.0 „ l'L»iyf -2 oy = + V n ".7 -y 9..77 79.4 79. 60.0 284.2 _2 ax = J^ ' ' -x-.0 6. *=3.

a/=lf^T- = ^f~2'25 = 1'76; c„ r=1,3 :1 crx ery 1,1

^ = V^ = U2

W powyższym przypadku uzyskano współczynnik korelacji = 1, z czego można wnosić, że zachodzi tu bardzo ścisła korelacja między wysokością zarobków a wykształceniem i to nawet funkcyjna zależność liniowa. Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (kobiety): V ^-\c do 1000 2001 do 2500 powyżej 3500 n, 1 Podstawowe 1 2 1,9 2 4 6,2 3 6,1 0,1 0,3 9,2 4 8,9 0,1 0,2 0,5 3,2 od 1001 do 1500 5 2,1 0,5 0,4 0,5 20,6 0,4 19,0 0,2 od 1501 do 2000 od

Niepełne średnie Średnie 3 -

Niepełne wyższe Wyższe 5 ", 7 = 2,6; J = l,2 2,0

IJnXiyrxiyi = 7l,3 174 C„ = ^2>*„ •*,;>,-J-37=.3,40-3,12 = 0,28 x, 1 2 3 4 5 «. 2,0 6,2 9,2 3,2 0 n,x, 2,0 12,4 27,6 12,8 0 *,*', 2,0 ¦ 1 = 2,0 6,2 4 = 24,8

9,2 ¦ 9= 82,8 3,2 ¦ 16= 51,2 0

20,6 yl 1 2 3 4 5 m, 19,0 0,2 0,5 0,4 0,5 20,6

54,8 n/y, 19,6 0,4 1,5 1,6 2,5 25,0

160,8 »,y, 19,0 • 1 = 19,0 0,2 ¦ 4 = 0,8 0,5 9= 4,5

0,4 16 = 6,4 0,5 ¦ 25 = 12,5 43,2

\y,njxj _2 ax =,r" ' ' -s N ay = Zw? TT2 N 160,8 CTX2=i2^_1>44 = 7j8_1)44 = 6)36; o-x = V°\36=2,6 20,6 ay 2 ai^-6,76 = 2,1-6,76 = -4,66; 20,6 C, _^_= 0,28 028 ^^ ery = yf4^6 = 2,15

twory 2,6 (-2,15) -5,6 Jak widać z powyższego, w przypadku kobiet można mówić o niezależności wysokości zarobków od wykształcenia, ponieważ współczynnik korelacji różni się znikomo od zera. 175 Bardziej szczegółowe wskazania dotyczące ilościowej analizy zawierają podręczniki poświęcone statystyce, zwłaszcza te, które podejmują problemy zastosowania statystyki do badań zjawisk społecznych. 10.3. ANALIZA JAKOŚCIOWA

Najogólniej biorąc o analizie jakościowej materiałów badawczych można mówić co najmniej w dwóch znaczeniach:

a) jako o dopełnieniu analizy ilościowej biorąc pod uwagę ten fakt, że każdej ilości odpowiada zawsze określona jakość; b) jako o względnie niezależnej od stanów ilościowych analizie tych spośród zebranych materiałów badawczych, jakie nie nadają się do analizy ilościowej, m.in. z uwagi np. na brak odpowiednich metod lub technik, a które mogą być źródłem interesujących informacji o rozmaitych faktach społecznych. Ad a. W klasycznych ujęciach kategorie „ilość" i „jakość" określa się następująco: 1) Jakość" — to całokształt cech, które wskazują na to, czym dana rzecz jest; „ilość" — to całokształt cech, wskazujących na jej rozmiary: 2) Jakość" —jest zbiorem cech istotnych, czyli koniecznych; „ilość" natomiast — jest zbiorem cech nieistotnych, tzn. przypadkowych; 3) „jakość" — to coś, czego nie da się wyrazić za pomocą liczby i jednostki odpowiedniego układu miar; a „ilość" — to jest to, co można wyrazić w postaci liczbowej. Wymienione określenia „ilości" i Jakości" w ostatecznym rachunku sugerują zasadność absolutnie rozumianego, dychotomicznego podziału cech na mierzalne i niemierzal-n e, przy czym właściwość mierzalności jest z góry przypisywana jednym cechom, innym zaś nie. Tymczasem historia nauki wskazuje na to, że podział ten nie daje się utrzymać w sposób tak ścisły, ponieważ to, co ongiś wydawało się niemierzalne, przy odpowiednim rozwoju nauki i techniki, a w tej mierze i aparatury badawczej, staje się przynajmniej w jakimś stopniu mierzalne. Dowolny przedmiot możemy zatem opisać zawsze jako zespół jego cech (predykatów). Mnogość cech danego przedmiotu jest więc jego jakościową określonością, czyli krótko mówiąc: Jakością", a mnogość parametrów liczbowych, wyrażających intensywność istniejących cech —jest z kolei jego określonością ilościową— czyli tzw. „ilością". Przyjmując powyższe rozumienie omawianych właściwości uważam, że nie może istnieć taki przedmiot badań empirycznych, który byłby określony tylko 176 jakościowo czy też tylko ilościowo. Zauważmy przy tym, że rozdział kategorii „ilość" od Jakości" jest możliwy, ale jedynie w płaszczyźnie metodologicznej. Natomiast na płaszczyźnie ontologicznej i poznawczej obie te kategorie są zawsze współzależne. Pozbawione wartości poznawczej są zarówno wszelkie określania cechy przedmiotów jako wyłącznie zespołu cech jakościowych bez podania, w jakiej mierze są one w przedmiocie realizowane, jak i określenia przedmiotów jako wyłącznie zespołów parametrów liczbowych, jeśli nie wskaże się, jakich cech one dotyczą. Jest to jedna strona związku wzajemnego między „ilością" a Jakością". Druga strona tej zależności przejawia się w tym, że dla wszystkich przedmiotów materialnych istnieją tylko skończone rozpiętości (zakresy) parametrów liczbowych określających intensywność poszczególnych cech. Dla każdej cechy dowolnego przedmiotu materialnego można wskazać skończone i różne od zera liczby kh Kh które wyznaczają granice zmienności parametru tej cechy i stanowią odpowiednio dolny i górny kres intensywności cechy. W tak określonym przedziale realizuje się związek wzajemny między daną cechą przedmiotu a jej

nieskategoryzowane wywiady. przymiotników itp. Ponadto przy analizie jakościowej korzysta się także z badań.wypowiadającymi się a słuchaczami danych wypowiedzi. np. jakie możemy poddać badaniom ilościowym. Analizę jakościową. sposoby pozwalające na osiągnięcie interesujących nas informacji. Wykorzystując do wspomnianej analizy zasady semiotyki można dojść nie tylko do ustalania intencjonalnych. zjawiskach. czyli nauk o znakach.2). istniejące współzależności ilościowo-jakościowe w poszczególnych przedmiotach i zjawiskach itp. (1) Oprócz zasad stosowanych do badań dokumentów. pomijanie pewnych słów czy też szczególnie częste używanie innych może być wskaźnikiem określonych postaw. b) syntaktykę — tzn. rzeczowników. w której obrębie wyróżnia się: a) semantykę — czyli naukę o znaczeniowej stronie języka. i na wysnuwaniu na tej podstawie wniosków o istniejących preferencjach. aspekty. poprzez niekontrolowaną obserwację. Niemniej przydatne w tego rodzaju analizie jest także odwoływanie się do zasad socjolingwistyki. polegająca na badaniu tekstów ze względu na częstotliwość zawartych w nich słów. w tym ostatnim z wyróżnionych znaczeń stosujemy: 1) do badań wszelkich dokumentów. naukę o składni znaków słownych i wzajemnych wpływach tych znaków na ich znaczenie oraz 177 c) pragmatykę. zajmującej się badaniem relacji między wyrażeniami danego języka a oznaczanymi przez nie tworami.8. Przy omawianej analizie bywa również stosowana statystyka lingwistyczna. Biorąc powyższe pod uwagę. analizę jakościową możemy więc stosować w celu wzbogacenia wniosków uzyskanych na podstawie analizy ilościowej — nowymi wnioskami — wykorzystując zwłaszcza te materiały badawcze. jakie uzyskano np. Jak wiadomo. np. zarówno materialnymi. (zob. Ad b. różnymi ideami). zaangażowaniach uczuciowych itp. czyli to zjawisko. analizując więc ich historyczne i społeczne determinanty. należałoby jeszcze wskazać na możliwość wykorzystywania w odniesieniu do dokumentu — w ścisłym tego słowa znaczeniu — zasad semiotyki. jak i niematerialnymi (np. lecz również i ekstencjonal-n y c h znaczeń badanych znaków słownych użytych w danym dokumencie. uwarunkowań sytuacyjnych i kulturowych zebranych materiałów. dokumenty osobiste itp. czyli do dziedziny socjologii zajmującej się społecznymi uwarunkowaniami kształtowania się języków naturalnych oraz ich rolę w tworzeniu stosunków międzyludzkich. do jakich nie można dojść w inny sposób. tendencjach. czyli naukę o relacjach między znakami słownymi a osobami posługującymi się nimi.intensywnością. które jest określone jako jedność i różność „ilości " i Jakości" danej cechy. . zaangażowań i opcji twórców tekstów poddawanych analizie. interpretatorami itp. jakie mogą być przedmiotem zainteresowania nauk społecznych oraz 2) do wydobycia z danych.

Najogólniej biorąc można powiedzieć. ich zasadność i ważność. ukazujące ustalone rezultaty. nie tylko takich.). Oprócz omówionych rodzajów analiz — możemy — ze względu na stopień złożoności tego rodzaju działań. a także przydatność teoretyczną (poznawczą) i praktyczną. określonych zarówno charakterem badań. Podsumowanie wyników analizy jakościowej. jak też np.. biorąc pod uwagę choćby możliwość wyróżnienia omówionych wcześniej rodzajów analiz.. 5. Na podstawie dotychczasowych rozważań nasuwa się pytanie: na czym polega zatem analiza danych. wyróżnić także: . nagrane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi uczestników dyskusji panelowej. w ścisłym tego słowa znaczeniu. Analiza danych. Przyjrzenie się tym materiałom w celu stwierdzenia czy i w jakim stopniu odpowiadają zamierzeniom badawczym oraz na ile mogą być przydatne dla rozwiązania danego problemu. a które ponadto są nieosiągalne poprzez analizę ilościową15. które będą podstawą zamierzonej analizy. jakie umożliwia znalezienie odpowiedzi w zebranych danych na pytania. pierwsze strony czołowych dzienników z lat. związane z badanym problemem. specyfiką stosowanych metod przy zbieraniu danych. Formułowanie wniosków i ewentualnych hipotez.. że termin „analiza" jest stosowany dość szeroko w różnych przedsięwzięciach badawczych. ponieważ — w szerokim znaczeniu — możemy mówić poniekąd o analizach różnego rodzaju. W analizie jakościowej możemy wyróżnić następujące etapy: 1. jakie są w nich zawarte i nie zawsze dostrzegalne na pierwszy rzut oka. Dzieje się tak dlatego. Opracowanie systemu kategorii na podstawie wstępnych badań danego materiału. 2.. polega po prostu na wydobywaniu wszelkich informacji.. 6. teksty kabaretów studenckich z lat. (np. 4. jakie wynikają z przygotowanego do analizy materiału badawczego. że jest to zróżnicowane postępowanie.Jak widać z powyższego przy analizie omawianego rodzaju staramy się — nawiązując do różnych nauk — wydobywać z zebranych materiałów badawczych wszystkie istotne treści. Sprawdzenie zasadności oraz ważności wniosków i hipotez. Zauważmy. itp.Wchodzi tu w grę ustalenie na ile dane wnioski lub hipotezy są uzasadnione w świetle logiki i istniejących teorii dotyczących badanych zjawisk oraz stwierdzenie 178 czy i o ile są one jeszcze aktualne albo mogą stać się przydatne w przyszłości. jakie są w nich zawarte i mogą być przydatne do udzielenia odpowiedzi na interesujące nas tematy związane z podjętymi badaniami. 3. jakie zostały zebrane poprzez określone badania? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. Dokładne określenie rodzaju badanych materiałów.protokoły z wywiadów nieskategoryzowanych. o jakich wspominałem powyżej.

c) ponadto możemy wymienić jeszcze używanie tego terminu dla określenia takich rodzajów procedur badawczych.in. d. b) bardziej złożone rodzaje analiz mają wówczas miejsce.4. w sposób jasny i przejrzysty. 5) wykrywania głębiej tkwiących związków dla ustalenia bardziej ukrytych zależności. występujące trudności w realizacji badań i sposoby ich przezwyciężania. 6) poszukiwania wśród zaobserwowanych relacji przyczynowych zależności. czyli ukazujące możliwość i celowość zastosowań rezultatów badań do rozwiązywania rozmaitych problemów. Wnioski wynikające z badań: chodzi tu zarówno o wnioski poznawcze. czyli możliwie krótkie omówienie problemów. że sprawozdanie z badań — nazywane niekiedy „raportem z badań" — powinno być napisane tak właśnie jak dobry raport. 179 10. tzn. określenie badanej populacji. wykresów itp.a) analizę opisową. jaką rozpoczyna się od standaryzacji danych i od ich porządkowania za pomocą tabel statystycznych. jakie stały się punktem wyjścia przedsięwzięcia badawczego. metod i hipotez badawczych. Jej celem jest prezentacja danych w sposób możliwie prosty i dostępny. 4) poszukiwania nowych stosunków wśród zebranych danych. 7) uogólnienia i przewidywania dokonywane na podstawie posiadanych danych16. gdy dążymy do ustalenia zależności przyczynowych albo przypadkowych. jaki jest stopień prawdopodobieństwa uzyskanych twierdzeń oraz czy i jakie nowe fakty stwierdzono w czasie badań. c. wyróżnione zmienne. inspirujące nowe hipotezy oraz kierunki badań itp. Należy również pamiętać o tym. w tym także problemów społecznych w ścisłym tego słowa znaczeniu. Prezentacja wyników ilościowych i jakościowych. b.: krótkie omówienie planu badań. jakie hipotezy zostały zweryfikowane. 3) oceny znaczenia zaobserwowanych różnic i stosunków między danymi. SPRAWOZDANIE Z BADAN Końcowym rezultatem przedsięwzięcia badawczego jest opracowanie sprawozdania charakteryzującego ten proces i jego wyniki. Określenie przedmiotu badań. jak np.. wykazanie tego. a więc rozszerzające dotychczasową wiedzę. 2) charakterystyki form istniejących relacji w obrębie zebranych danych. jak też praktyczne. : 1) statystycznego sprawdzania istnienia różnorodnych relacji pomiędzy zebranymi danymi. a także przy badaniach porównawczych. Charakterystyka procesu badań. które powinno zawierać co najmniej następujące punkty: a. Im krótsze — . w której powinny znaleźć się m.

cit. wyd. Pawłowski. S. Pod red. ale także dla każdego potencjalnego czytelnika zainteresowanego zawartą w nim treścią. Nowaka. Sztabiński.306. Mayntz.. S. s.39-40.tym lepsze. s. że należy w tym przypadku popadać w przesadę i pomijać to. Zob. Holm. Napisanie dobrego sprawozdania z badań nie jest więc sprawą łatwą.. P. R. Zarys logiki. Atteslander. Warszawa 1953. P. zwłaszcza.240. co jest istotne tonie po prostu w powodzi słów. Daniłowicz. Podstawow kategorie klasyfikacyjne w zakresie zmiennych metry czkowy eh. Nowak. Methoden der empirische Sozialforschung. 1974. 8 Bliższe informacje na ten temat zob. Holm.cit. 12 Zob.39. rozdziały V i VI oraz R.A. s. Przydatna jest do tego umiejętność zwięzłego wyrażania swoich spostrzeżeń i myśli oraz poczucia odpowiedzialności za słowo. Zob. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Wybór tekstów. K. Hubner. s.102 inast. Metodologia badań socjologicznych.Ajdukiewicz. 3a. 5 Zob. s.Konig. s. może być również mało przydatne.: Metody badań socjologicznych. co oczywiście nie znaczy wcale. Wskaźniki metryczne w socjologii. op.B. Dusseldorf 1972. op. Krócej można to tak wyrazić: siła wrażeń rośnie proporcjonalnie do logarytmu podniety. t. Stouffer. 1963. gdy łączy się to z prezentacją danych lub informacji. s.A. co jest istotne. Mayntz. Zob.83-86. Umfragen in der Massengesellschaft. Tamże. nr 2. 10 Cytuję wg. zawierające różne niedomówienia lub niejasności. Wakenhut. jeśli nawet zostało w nim zamieszczone. Messung gesellschaftlich-politischer Einstellungen mithilfe der RaschSkalierung. Hubner. 3 P. 3. Skalogram Guttmana.247. Warszawa 1970. Warszawa 1965. Bern — Stuttgart —Wien 1974. jak zbyt rozwlekłe sprawozdanie. . w: Hand-buch der empirischen Sozialforschung.. w: Metody badań socjologicznych. P. R.244. K.287 i nast.cit. Mayntz. 13 R. P. Warszawa 1980.. op. op. 7 E. Noelle. 4 Według prawa Webera-Fechnera wzrostowi natężania się wrażenia w postępie arytmetycznym odpowiada geometryczny wzrost natężenia bodźca. E. s.. w: Studia Socjologiczne. K. Quantifizierung der sozialen Realitat. Probleme der Beschreibung. Nippert. Messung und Prognose. Hubner. 9 Zob. K. Sianko. Lutyński. że jego sprawozdanie musi być zrozumiałe nie tylko dla niego. op. pod red. T. Ponadto piszący powinien być świadom tego. 11 R. s. Zehnpfennig. J. s.cit. K. 180 PRZYPISY 6 1 2 Zob.cit. P. R.Holm. op.153-154.też: S. Scheuch i H. Skalierungsverfahren in der Sozialforschung. Zbyt lapidarne sprawozdanie z badań. w jakim to.cit. Stuttgart. 274-327. s.

Koncepcja ta w pierwotnej postaci wskazywała na istnienie następujących trzech metod badawczych: 1) filozoficznej. 5. 16 Zob. Uważał więc. The Sagę CommText Series). Basic Research Methods in Social Science. Zdaniem Droysena pierwsza zmierza do poznawania. Zauważmy. do których nawiążę w dalszej części podjętych rozważań. druga—do w y -jaśniania. 14 11. (Vol.L. których cele i możliwości są różne. czyli opisowe. The Art ofEmpirical Inresti-gation.a trzecia do zrozumienia badanych faktów. a nauki społeczne do „ideograficznych" nauk. której autorem był znakomity niemiecki historyk o filozoficznych ambicjach — Johann Gustav Droysen (1808-1884). co zrozumieliśmy. Krippendorf. że celem nauk przyrodniczych jest wyjaśnianie. OKREŚLENIE PROBLEMU Podejmując problemy związane z wyjaśnianiem zjawisk społecznych wypada już na wstępie wspomnieć o sporach dotyczących tego. Content Analysis. s.York 1969. . tzn.1. a i zrozumienie czegoś warunkuje poniekąd wyjaśnienie tego. Nawiązując do powyższego podziału starano się wykazać. zaś historii. 3) historycznej. Przypomnijmy też. poszukujące prawidłowości i „ideograficzne". której autorem był Wilhelm Windelband2.15 Zob. czy wymienione zjawiska są możliwe do wyjaśnienia. że wyjaśnianie jest celem nauk przyrodniczych. 334 i nast. że w języku potocznym czasowniki „wyjaśniać" i „rozumieć" funkcjonują często komplementarnie. Z tego też względu ostre przeciwstawianie sobie wymienionych słów nie wydaje się zasadne. Koncepcja metodologiczna Droysena wywarła duży wpływ na poglądy Wilhelma Diltheya. London — California 1980. Bowiem każde wyjaśnienie jakiegoś 182 zjawiska przyczynia się przecież do jego zrozumienia. 2) fizycznej. WYJAŚNIANIE ZJAWISK SPOŁECZNYCH 11. Spory te pojawiły się w związku z koncepcją metodologiczną. An Introduction to Its Methodology. K. natomiast celem nauk społecznych jest dążenie do zrozumienia badanych zjawisk. N. że w tym samym czasie pojawiła się również koncepcja dychotomicznego podziału nauk na „nomotetyczne". Późniejsza rewizja tej koncepcji skłoniła go do przyjęcia dychotomicznego poglądu na temat metod badawczych. Simon. Nauki przyrodnicze zaliczał on do „nomotetycznych". J. a także pozostałych nauk społecznych — różniących się od przyrodniczych — jest dążenie do zrozumienia badanych faktów1.

sąniekiedy tylko bardzo powierzchownymi wyjaśnieniami. symboli. ukazującej charakterystyczne cechy za pomocą słów.. Brak więc dzisiaj po temu racji. sposobów. Nie ma zatem wyjaśniania tego rodzaju bez określonego opisu. Dlatego też wszelkie naruszenia zasad logiki lub semantyki przy ustalaniu znaczenia danego słowa spowodują.. . a zbiorem zdań wyjaśniających (explanans). a ściśle biorąc pewnymi opisami. Okazuje się bowiem. a tym samym potwierdzamy je albo obalamy. będące mniej lub bardziej rozwiniętymi hipotezami. że odpowiedzi na pytania właśnie tego typu: „co to jest?". które mogą stać się dopiero swoistymi przygotowaniami do wyjaśnień. Celem wyjaśnienia jest zatem ukazanie uwarunkowań danego faktu. Uzyskane wnioski. zjawiskach. W nauce posługujemy się na ogół słowem „wyjaśnienie" w dwóch znaczeniach. ani też nawiązujące do niego koncepcje. jaki zaznaczają się między nimi a naukami przyrodniczymi — umocnił się pogląd o istnieniu monizmu metodologicznego. Opisując dany fakt stwarzamy sobie podstawy. którymi się te nauki zajmują—jak na to wskazuje przekonywająco Georg Henrik v. przypisujące wyjaśnianie naukom przyrodniczym. jego ewentualnych tendencji rozwojowych itp. Poprzez wyjaśnienia dążymy do uzyskania nie tylko wiedzy typu „know-how". odpowiadając w sposób naukowy. że jego wyjaśnienie będzie wadliwe. tzn. uwarunkowaniach.W świetle rozwoju metodologii. konkretnym faktem. zgodny z danym poziomem wiedzy. które stają się punktem wyjścia dla naszych wniosków o jego genezie. aspektów. mechanizmów określających jego przeobrażenia. jakie chcemy wyjaśnić i wówczas wyjaśnienie sprowadza się do podania definicji analitycznej albo syntetycznej danego słowa. podającą mi. na pytania: 1) „co znaczy słowo. przeobrażeniach. jednoznaczne przedstawienie poznanych faktów w ich materialnej lub idealnej strukturze. konfrontujemy z badaną rzeczywistością poprzez różne formy praktyki. Niczym więcej. Poprawność wyjaśnienia tego typu jest określona przez logikę. Natomiast naukowe wyjaśnienie — najogólniej biorąc — polega na ukazaniu koniecznych i istotnych współzależności między tym. „jak to powstało?" itp. czy też przesłanki do jego wyjaśnienia. systematycznie uporządkowane. Opis naukowy jest szczególnym wstępem do naukowego wyjaśniania. „skąd się to wzięło?" itp. co chcemy wyjaśnić. Wright4. ale możliwy jest oczywiście opis bez wyjaśniania. 183 Każde wyjaśnienie powinno mieć sobie właściwą strukturę logicz-n ą przejawiającą się w określonej zależności między tym. lecz również typu„know-that".?" oraz 2) „co to jest?". a zaobserwowanymi prawidłowościami i aktualnie uznawanymi na ten temat teoriami. co jest wyjaśnianie (exsplanandum). tendencjach itp. schematów itp. Pomimo specyfiki nauk społecznych i różnic. Znacznie bardziej złożona jest sprawa wyjaśnień poprzez odpowiedzi na pytania drugiego typu. tzn. jak tylko opisem jest przecież możliwie wyczerpujące. aby odmawiać naukom społecznym prawa do wyjaśniania zjawisk. nie wydaje się również zasadny zaproponowany przez Windelbanda podział nauk. który był w dużym stopniu wsparty przez osiągnięcia filozofii analitycznej3.. reguły definiowania oraz przez semantykę.in. udzielane nawet w naukowych kategoriach. W pierwszym przypadku chodzi po prostu o ustalenie znaczenia słowa.

Opis i wyjaśnienie to po prostu dwie strony tego samego procesu poznawczego. jak też i idei. jak to przedstawialiśmy w danych hipotezach weryfikujemy te hipotezy. a równocześnie rozszerzamy wiedzę o badanych faktach. to jednak występują i jawią się w świadomości ludzi. A im bardziej są złożone wytwory przyrody lub społeczne. a wyjaśnieniem (W) przedstawić w następujący sposób: 0->W-*Ol->Wl->02-> W2. co —jak np. tzn. pogłębionych wyjaśnień. Schematycznie można by tą zależność wzajemną między opisem (O).On -> W„ gdzie O oznacza opis pierwotny lub powierzchowny. To z kolei umożliwia nam dokładniejszy ich opis. W . zrodziły się pierwsze teorie filozoficzne — inicjujące naukę — i stwarzające przesłanki dla pierwszych prób weryfikacji. tzn. Wyjaśniamy zatem wiele bardzo różnych faktów i zjawisk. Z poszukiwań odpowiedzi na pytania typu: „co to jest" itp. zarówno twory 184 materialne. Ponadto trzeba być świadomym tego. ukształtowane historycznie w procesie działalności poznawczej człowieka. korzysta z Wu czyli z wyjaśnienia pełniejszego niż W. tzn. że wiele z owych tworów jest nadal w ogóle lub prawie nieznanych. niezależnie od nas. Jak widać z powyższego schematu 02 jest dokładniejszym przedstawieniem danego faktu niż 0\. przybierające niekiedy postać teorii. ludzi. Oczywiście trzeba być i tego świadomym. Kiedy mówimy o faktach czy zjawiskach społecznych. to mamy na myśli nie tylko to. Opisywanie i wyjaśnianie — to ściśle ze sobą powiązane sposoby badania i poznawania świata w całej złożonej jego postaci. że mają one charakter komplementarny.analogiczny rodzaj wyjaśnienia tzn. ponieważ m. jak i niematerialne. Odpowiedzi te nawarstwiają się. który może mieć zarówno progresywny albo regresywny charakter. nowsze. wskazując na aspekty jakie nie zostały dostrzeżone przez te. lecz konsekwentnie nauka. że wszystko. idee itp. gdy formujemy wstępne wyjaśnienia. jeśli nawet coś niecoś wiemy na dany temat. dążąca nieustannie od swego pojawienia się do poszukiwania odpowiedzi na dręczące ludzi pytania wymienionego typu. zaś -» kierunek wynikania i przyrostu jakości O i W. które możemy oczywiście rozpatrywać oddzielnie. co istnieje obiektywnie.. zdając sobie wszakże sprawę z tego faktu. ale także wszystko to. Dotyczy to rozwoju tak przedmiotów. tworzą się określone struktury złożone z odpowiedzi na pytania omawianego typu. wierzenia lub rozmaite stereotypy. a tym samym uzyskanie lepszych przesłanek dla następnych prób wyjaśnień.in. rozwijające naukę. realnie. Na takiej oto drodze krok po kroku. twory niematerialne — które chociaż nie istnieją przedmiotowo. tzn. jest w ciągłym procesie przeobrażeń i rozwoju. W taki więc sposób rozwija się z wolna. wyjaśnienie wstępne.Wykazując zatem. które doprowadziły do kolejnych. Kolejne wyjaśnienia prowadzą też z czasem do . jakie chce się wyjaśnić — tym też bardziej skomplikowane pojawiają się odpowiedzi na ich temat. które je poprzedzały. których treści i formy są często znacznie bardziej bogate niż się to na pierwszy rzut oka wydaje. a tym samym trudnych do wyjaśnienia. cokolwiek wyjaśniamy.. wcześniejsze inspirują na ogół późniejsze. istniejąc tym samym subiektywnie lub intersubiektywnie. że coś jest albo nie jest takie.

które opierają się na teoriach i metodach uznawanych i obowiązujących w poszczególnych naukach. które obowiązują dziś w nauce mogą już w najbliższej przyszłości zostać zmodyfikowane lub nawet sfalsyfikowane i zastąpione przez inne.pojawienia się w obrębie nauki podziałów przedmiotowych. którzy są skłonni wyważać otwarte drzwi. które przepowiadają określone następstwa5. że oceny i kwalifikacje danego wyjaśnienia nie powinny być traktowane jako ostateczne. Wszelkie zaś inne wyjaśnienia zaliczymy do rodzaju wyjaśnień pozanaukowych. czyli rozmaitych teorii na dany temat. jakie wynikają z takiego faktu. Trafnie zauważa więc John T. czy choćby twierdzeń. nie wskazując przy tym na jakieś nieznane następstwa ani też nie odkrywając niczego nowego. że można mówić o wyjaśnieniach bez przepowiadania i o przepowiadaniach bez wyjaśnień. Ale pierwsze . że takie wyjaśnienia właśnie okazują się odkrywczymi domysłami. nieznane dotąd aspekty jakiegoś zjawiska) lub przewidujące (przepowiadające). ROZWÓJ POGLĄDÓW NA TEMAT NAUKOWEGO WYJAŚNIANIA Z próbami wyjaśnień przeróżnych faktów i zjawisk należących do sfery przyrodniczej. Również krytycznie trzeba odnosić się do wyjaśnień uznawanych w danym momencie jako pozanukowe. to trzeba też brać pod uwagę wypowiedzi. Uważam jednak. Oczywiście. (jeżeli ukazują np. że są one na ogół co najwyżej częściowo. Bowiem tak teorie. Są to jednak na ogół takie sposoby ich tłumaczenia lub komentowania. dających początek coraz to nowym dziedzinom naukowym. czyli do wyłonienia się nauk szczegółowych. odkrywaniem (exploration) i przepowiadaniem (prediction) czy też przewidywaniem określonych zdarzeń. Najogólniej biorąc można wyróżnić dwa rodzaje wyjaśnień — naukowe i pozanaukowe. jeżeli wskazują na pewne konsekwencje. Doby. a także o takich wyjaśnieniach. Do pierwszego z wyróżnionych rodzajów zaliczamy wszystkie te wyjaśnienia. lub względnie prawdziwe. służąc doraźnym celom lub potrzebom sytuacyjnym. a następnie społecznej. jakie wcześniej zostały przez naukę udzielone na dany temat.2. które zostają następnie potwierdzone przez naukę. że podobne do wyjaśnień faktów społecznych są także ich interpretacje. Zapominając o tym można swoimi wyjaśnieniami przypominać zachowanie ludzi. Stąd też istnieją określone związki między wyjaśnianiem (explanation). Zauważmy. inspirującymi heurystyczne hipotezy. im dłużej zajmują się ludzie wyjaśnianiem jakiegoś faktu — tym więcej istnieje wyjaśnień. Na skutek tego teorie. łączy się powstanie i rozwój nauki —jak na to wskazywałem wcześniej. co nas szczególnie mocno angażuje ze względów poznawczych i co stanowi nasz problem badawczy. Wyjaśnienia bywają niekiedy odkrywcze. jak również to. Zdarzają się przecież wcale rzadkie przypadki. Nie każde jednak wyjaśnienie nawet naukowe musi być odkrywcze lub przewidujące. jak i metody naukowe podlegają nieustannemu proce185 sowi weryfikacji. np. nie jest więc często łatwo wyjaśnić poprzez odwołanie się do nauki to. A ponadto biorąc pod uwagę trudności weryfikacji poszczególnych teorii. 11. które z reguły mają charakter raczej koniunkturalny lub pragmatyczny. Jeżeli obecnie odpowiadamy na pytania: „co to jest?" i jemu podobne. Można przecież wyjaśnić coś poprawnie z naukowego punktu widzenia odwołując się do znanych teorii.

Hume. jakie istnieją między naukami społecznymi i przyrodniczymi — uważał. a następnie Kant i Hegel. Atomizacja i symplifikacja pojęć i rzeczy była zatem — jego zdaniem — nieodzownym warunkiem wyjaśnienia naukowego. który — wychodząc z pewnych różnic. Jest tak dlatego.. Pierwocin tego rodzaju refleksji dostrzegamy w filozofii Arystotelesa.. co zostało wyrażone w sposób prosty.refleksje metodologiczne dotyczące wyjaśniania — jako pewnego efektu procesu poznawczego — pojawiły się znacznie później. części składowe. 186 Zasady Arystotelesa były stosowane przez wiele wieków. a tym samym ustalenie prawidłowego sposobu dokonywania się przeobrażeń społecznych8. że jakiekolwiek idee lub przedmioty dadzą się tak dalece uprościć. że do wyjaśniania zjawisk społecznych potrzebne jest odkrywanie istniejących konieczności w przebiegu wydarzeń historycznych. że właściwości przedmiotów możemy wyjaśniać poprzez badania ich formy. Dlatego też uważał on. którą musi się wyraźnie poznać i podać7. Co można uznać za owe „elementarne czynniki" w odniesieniu do różnych faktów społecznych? Czy są one również zależne po prostu od aktualnego stanu wiedzy o tych faktach. jak to ma miejsce w odniesieniu do zjawisk przyrodniczych. tzn. gdy rozważamy jego ważność dla nauk społecznych. czyli analizy. . okazują się one niewystarczające na skutek rozwoju wiedzy i wzrostu krytycyzmu ludzi. Samego siebie zna każdy od wewnątrz. należało to „coś" rozłożyć na tak proste elementy.. Odrzucając nieuzasadnioną wiarę Kartezjusza w to. Otóż dla Kanta wyjaśnienie znaczyło tyle.in. Berkeley. a ta —jak wiadomo —jest niemożliwa bez rozłożenia przedmiotu naszych zabiegów poznawczych na elementarne czynniki. który wskazywał m. a świata społecznego — rzeczywiste jednostki ludzkie. jakie nasuwają się w związku z postulatem Kartezjusza. że świat zjawisk społecznych jest bardziej naszemu poznaniu dostępny niż przyroda. Dopiero w XVII w. na to. Natomiast Hegel uważał. Problemy wyjaśniania podejmowali również Locke. iż dzięki temu staną się powszechnie jasne i oczywiste — uważam — zalecaną przez niego ogólną regułę postępowania za słuszną. co wyraźne i określone wyprowadzenie czegoś z pewnej zasady. lub materii. Oto istotne problemy. bądź też poprzez poszukiwania ich przyczyny sprawczej lub celu Forma. przyczyna i cel były więc dla niego zasadami wyjaśniania rzeczy. że aby cokolwiek wyjaśnić. materia. Przełomowy charakter dla rozważań wokół problemu wyjaśniania zjawisk społecznych mają koncepcje Diltheya. przy wyjaśnianiu. A jego zasady logiki z kolei wskazywały na to. żeby każdy z nich stał się przez to po prostu oczywisty6. jak należy posługiwać się poprawnie pojęciami i sondami m. Dla Kartezjusza jasnym mogło być tylko to. ponieważ „elementami przyrody są hipotetyczne atomy. zachęcając tym samym do ich stosowania w innych dziedzinach nauki. a inni są do niego podobni. bezpośrednio nam znane.in. Zastosowane przez niego reguły dla wyjaśnienia problemów geometrii dały pozytywne efekty i początek geometrii analitycznej. Przy poglądach tych ostatnich spośród wymienionych myślicieli zatrzymam się nieco. Trudno cokolwiek wyjaśnić w sposób wnikliwy bez dokładnej analizy.".

187 Dlatego też każdy zna i rozumie elementy świata społecznego, natomiast przyroda jest nam zawsze obca, nieprzenikliwa i niezrozumiała9. Możemy zatem — jego zdaniem — poprzez badania poznawać przyrodę i osiągnąć o niej jedynie hipotetyczną wiedzę. Natomiast zjawiska społeczne możemy rozumieć poprzez bezpośrednie ich przeżywanie i wczuwanie się w nie, czyli poprzez intuicyjne zgłębienie. „Verstehendes Einleben in das Erkenntnisobjekt", „eine intuitive Vertiefung" — oto sposoby poznawania rzeczywistości społecznej umożliwiające jej wyjaśnianie. Z tych więc względów Dilthey uważał, że różne są nasze możliwości wyjaśniania zjawisk przyrody i społeczeństwa. Poglądy Diltheya nawiązują do koncepcji Windelbanda odnośnie różnic między naukami społecznymi (zwanymi także humanistycznymi) a przyrodniczymi. Przypomnijmy, według tej koncepcji pierwsze z nich traktują o tym, co jednostkowe i niepowtarzalne, natomiast drugie, tzn. przyrodnicze o tym, co powtarzalne i ogólne. Uwzględniając powyższe rozróżnienia Windelband uważał, że nauki społeczne ustalają tylko fakty i nazywał je idiograficzny-mi; natomiast przyrodnicze ustalają prawa i dlatego nazywał je monote-tycznymi. Nawiązaniem do wspomnianych koncepcji Windelbanda jest idiograficz-ny i nomotetyczny model Diltheya ujmowania zjawisk, jakimi zajmują się nauki społeczne i przyrodnicze. Pierwszy z nich prowadzi do wyjaśniania jednorazowych i niepowtarzalnych czynników poprzez wyliczanie racji leżących u ich podstaw. Model ten daje szansę możliwie pełnego wyjaśnienia danego faktu. Natomiast drugi model polega na wyróżnianiu tylko tych racji, jakie sąnajważniejsze, tzn. najbardziej charakterystyczne czy istotne, dla całej klasy faktów czy zjawisk, do jakiej przynależy ten, który chcemy wyjaśnić. Ukazanie tylko pewnych racji (uwarunkowań) pozwala na prawdopodobne i częściowe wyjaśnienie danego faktu. Wyjaśnianie stało się również przedmiotem zainteresowań neopozytywi-stów, dla których uprawiać filozofię znaczyło po prostu tyle, co wyjaśniać jej pojęcia i twierdzenia poprzez analizę logicznosemantyczną. Koncepcja ta znalazła zwolenników także poza filozofią, zwłaszcza wśród przedstawicieli nauk społecznych (np. CG. Hempel, K.R. Popper) i pozostaje w ścisłym związku z formalno-logicznym lub opisowym pojmowaniem nauki, w których naukę utożsamia się ze zbiorem wiadomości wyrażonych w zdaniach w sposób uzasadniony, czyli logicznie uporządkowany. Proponowana przez nich koncepcja wyjaśniania ograniczała się zatem do podawania odpowiedzi na pytanie typu: „co znaczy słowo...?, użyte w danej teorii i mogła być przydatna tylko w sensie porządkującym. Rzeczywistość przyrodnicza i społeczna nie składa się jednak z pojęć, ale z obiektywnych 188 faktów i zjawisk, jakie są ujmowane w sposób mniej lub bardziej dokładny poprzez dane pojęcia. Dlatego też wyjaśnianie pojęć — acz jest działaniem poznawczo ważnym — nie jest wyjaśnianiem faktów, do których się te pojęcia odnoszą. Z tych to względów ograniczenie wyjaśnień tylko do sfery pojęciowej —jak to m.in. postulują zwolennicy koncepcji neopozytywistycznych — nie prowadzi do wyjaśniania obiektywnej rzeczywistości, lecz tylko do wyjaśniania terminów lub pojęć przy których pomocy ją opisujemy.

Oczywiście, wyjaśnianie terminów prowadzi do ich uściślenia, a tym samym usprawnia nasze poznanie świata i doskonali teorię. Istotnym wszakże czynnikiem wzbogacenia teorii jest jej ścisły i ciągły kontakt z obiektywną rzeczywistością. Jeżeli jednak chcemy przejść od sfery pojęć do obiektywnej rzeczywistości, to wówczas konieczne jest odwołanie się także do tych metod, jakie pozwalają nawiązać z nią bezpośredni kontakt. W tym celu oprócz metod poznania teoretycznego trzeba więc korzystać także z metod poznania empirycznego, jak np. obserwacja, porównywanie, pomiar czy eksperyment10. Dążąc zatem do wyjaśnień wychodzących poza sferę pojęciową, należy pamiętać o jedności tego, co historyczne i tego, co logiczne, jak poucza nas Hegel. To, co „historyczne" oznacza bowiem obiektywną rzeczywistość, znajdującą się w stanie ciągłego ruchu i rozwoju. Pojęcie „tego, co logiczne", oznacza z kolei konieczny związek myśli odzwierciedlających w świadomości człowieka otaczającą go rzeczywistość. To, co „historyczne" jest pierwotne w stosunku do tego, co „logiczne" — podobnie, jak pierwotny jest byt — wobec świadomości. Logiczne jest odzwierciedleniem historycznego, w świadomości ludzkiej. Ale to odzwierciedlenie historycznego w logicznym może być adekwatne albo też nie. Adekwatność logicznego i historycznego zachodzi wówczas, gdy we wzajemnym związku myśli odtworzony jest rzeczywisty proces historyczny. Niezgodność zaś logicznego z historycznym pojawia się wtedy, gdy tok myśli biegnie w odwrotnym kierunku niż rozwój procesu historycznego. Pełna zgodność logicznego i historycznego nie zawsze zachodzi, ponieważ historia wszelkich form rzeczywistości rozwija się często poprzez skoki i zygzaki, które po prostu nie mogą być odtwarzane w tym, co logiczne, gdyż są zbyt skomplikowane i krótkotrwałe, aby zdążyły przejawić się w myśleniu. Logiczne bowiem odzwierciedla prawidłowość historycznego rozwoju z pominięciem elementów przypadkowych i nieistotnych, a więc nie ukazuje nam całego jego bogactwa. Aby do tego bogactwa można było się zbliżyć trzeba korzystać z rozmaitych metod poznania naukowego, jakie pozwalają nam nawiązać kontakt z obiektywną rzeczywistością. 189 11.3. TYPY WYJAŚNIEŃ FAKTÓW SPOŁECZNYCH W naukach społecznych ukształtowały się swoiste metody umożliwiające w różnym stopniu wyjaśnianie zjawisk, będących przedmiotem zainteresowania tych nauk. Do najbardziej rozpowszechnionych można zaliczyć następujące metody: a) porównawczą, b) historyczną c) dialektyczną d) funkcjonalną e) strukturalną oraz f) systemową które postaramy się bliżej scharakteryzować. Ad a. Metoda porównawcza porządkuje w pewnym stopniu naturalną poniekąd skłonność umysłu ludzkiego do ustalania podobieństw i różnic między postrzeganymi przedmiotami i zjawiskami. Poprzez analizę porównawczą badanych przedmiotów lub zjawisk można więc uzyskać wiedzę o

występujących prawidłowościach jakie rządzą ich istnieniem i rozwojem. Dzięki tej metodzie można też dojść do syntezy tego, co wspólne danym przedmiotom badań, czyli dokonać różnych uogólnień i ustalić pewne ich typ y. Durkheim wyróżniał trzy możliwe postacie tej metody, w zależności od tego, czy brało się pod uwagę fakty: 1) z jednego i tego samego społeczeństwa; 2) dotyczące kilku różnych społeczeństw tego samego typu; 3) przynależne do kilku społeczeństw różnych typów. Uważał on, że najbardziej zasadne jest stosowanie jej tylko do pierwszego z wymienionych przypadków, ponieważ nawet dwa społeczeństwa tego samego typu nie są nigdy identyczne. Stosowanie tej metody wiąże się więc z koniecznością określenia stopnia porównywalności danych przedmiotów lub zjawisk, ponieważ często są one — pomimo zewnętrznych bzy formalnych podobieństw — na tyle różne w swej istocie, że nie kwalifikują się do porównań, z których wynikałyby bardziej zasadne wnioski. Stosowanie tej metody wymaga zatem co najmniej takiej ostrożności, jak wnioskowanie przez analogię. Omawiana metoda bywa często łączona z metodą historyczną, jaką zajmiemy się właśnie w następnej kolejności. Ad b. Metoda historyczna — ogólnie biorąc — odrzuca ponadczasowe ujęcia wszelkich zjawisk społecznych, postulując po prostu takie ich badanie, które będzie nie tylko konkretne, ale będzie także uwzględniało zachodzące w nich zmiany. Posługiwali się niąm.in. G.B. Vico, JJ. Rousseau, J.G. Herder, G.W.F. Hegel, A. Comte i W. Dilthey, choć pojmowali ją różnie. 190 Niewątpliwie poprzez historyczną analizę konkretnych faktów i zjawisk społecznych — ukazującą nie tylko ich części składowe, ale także i etapy kształtowania się owych części, a tym samym powstawania danego przedmiotu badań — można było znacznie lepiej poznać ich uwarunkowania, niż na innej drodze. Wskazywali na to wyraźnie przedstawiciele metodologii, doskonaląc tą właśnie metodę. Ad c. Metoda dialektyczna ma długą historię. Przed Marksem została ona najpełniej wyrażona przez Hegla, który uważał, że ideę —jaka urzeczywistnia się w świecie — rządzi prawo sprzeczności, będące źródłem i zasadą wszelkiego ruchu. Każde pojęcie, wywodząc się z idei absolutnej, ukonkretnia się i tym samym zaprzecza swojej godności. W ten sposób każda teza osiąga swoją antytezę, a ich przezwyciężeniem staje się synteza, która jest też nową tezą, zmierzającą do kolejnej antytezy, a następnie syntezy. Tak zwaną „triadę": teza-antyteza-synteza, Hegel uważał za model rozwoju świata. Według tej koncepcji każda nowa synteza, stająca się kolejną tezą jest równocześnie kontynuacją i zmianą poprzedniej. Prawo to stosował on zarówno do myśli, jak też do istniejącej rzeczywistości, a tym samym i społeczeństwa. Marks — nawiązując krytycznie do koncepcji Hegla — twierdził, że dialektyka jest pierwotnie wyrazem rozwoju świata przyrody, a dopiero wtórnie wyrazem rozwoju myśli, która odbija świat

w jakiej tkwią. jakie określają wszelkie myślenie i działanie ludzi.. d) istnieją pewne uniwersalne struktury myślenia. niezależnie od specyficznych uwarunkowań społecznych i historycznych. Ad d. Robert H. b) należy odróżniać aktualnie występujące zjawiska i działania od istniejącego systemu idealnego. Metoda funkcjonalna zmierza do wyjaśnienia różnych zjawisk społecznych poprzez ukazanie ich czynności czy zadań. będącej w ciągłym ruchu i rozwoju — jest próbą najbardziej ogólnego ujęcia praw przyrody i życia społecznego ludzi. na prawie ciągłości ich rozwoju. Tak ujmowana metoda dialektyczna opiera się na następujących prawach: na prawie wzajemnych powiązań i uwarunkowań zjawisk. Pomimo pewnych różnic. w którego właśnie strukturze mają określone znaczenie. czy istocie. Przypomnijmy podstawowe założenia tej metody. od tego. co j e st. Malinowski" —jeden z twórców tej właśnie metody. Ad e. . które najogólniej ją charakteryzują: a) wszelkie przedmioty i zjawiska nie powinny być ujmowane w sposób oderwany od struktury. Marksistowska metoda dialektyczna — przyjmując ontologicznąpierwot-ność materii. a nie na ich treści.rzeczywisty. a następnie rozprzestrzeniła na inne nauki społeczne. jak też we wszystkich jej fragmentach. jakie spełniają w różnych stadiach rozwoju tego systemu społecznego. w którym występują. nie dokonuje się nowych wynalazków ani rewolucji.. a równocześnie — dy sfunkcj onalne —dla innych. c) nauka powinna koncentrować się na realnych strukturach i wynikających z nich relacjach między poszczególnymi elementami danej struktury. tkwiących zarówno w całej obiektywnej rzeczywistości. na prawie przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe oraz na prawie ścierania się albo przezwyciężania istniejących przeciwieństw. lecz przeciwnie —jego byt społeczny określa jego świadomość. jakie występują w poglądach poszczególnych zwolenników omawianej metody.. i to zarówno w odniesieniu do tegoż systemu. można wskazać na takie jej założenia. stanowiącego dla nich pewien abstrakcyjny wzorzec. a ściślej biorąc od systemu. co być powinno. że nie świadomość człowieka określa jego byt. Ponadto wskazywał też na to. Metoda strukturalna ukształtowała się pierwotnie w lingwistyce. w której próbujemy określić stosunek pomiędzy działalnością kulturową ludzi a ludzkimi potrzebami. nie zachodzi żadna społeczna czy intelektualna zmiana12. Dlatego też głosił. może być nazwa funkcjonalną" — pisał Br. że zanim nie powstały nowe potrzeby. Jego zdaniem dzięki funkcjonalnej analizie możemy 191 pokazać. a także procesów myślenia. jak też do jego środowiska. istnieje zatem potrzeba rozróżniania w badaniach tego. podstawowymi lub pochodnymi. Z tego też powodu są czynnikiem przeszkadzającym w życiu społecznym i dezintegrującym dane społeczeństwo. „Analiza . że pewne — spośród istniejących wytworów społecznych mogą być funkcjonalne dla jednych grup. Merton13 wskazywał na potrzebę wyróżniania obok funkcji jawnych również funkcji ukrytych.

Wyjaśnienia zachowań ludzi poprzez wskazywanie na ich skłonności. Analiza systemowa pozwala nie tylko na kompleksowe badanie faktów społecznych. jak i funkcjonalnej. Ad f Metoda systemowa wyrosła z inspiracji cybernetyki oraz z prób prze-zwyciężania różnych niedostatków zarówno metody strukturalnej. Chomsky. jakie istnieją między poszczególnymi elementami. czy tez łączenia różnych elementów poszczególnych metod.w socjologii przez T. można je sprowadzić do następujących siedmiu typów15: 1. 5. 2. Homansa. ale równocześnie także. Istniejące metody badania i wyjaśnień zjawisk społecznych stwarzają bynajmniej nie identyczne szanse poznawcze. że wszystko i każdy może być badany jako swoisty s y s t e m. ze względu na: a) posiadanie sobie właściwej organizacji wewnętrznej oraz b) istniejące współdziałanie ze swoim środowiskiem. 192 W każdym z wyróżnionych systemów możemy zatem poddać analizie różne powiązania i zależności strukturalne oraz funkcjonalne. Barthes. Wyjaśnienia genetyczne — opisujące dokładnie lub zarysowujące czasową kolejność zdarzeń prowadzących do powstania tego. ukazując złożone aspekty ich istoty i uwarunkowań. Foucault. jaki tkwił u podstaw działania danego człowieka czy ludzi. Interesujący nas przedmiot może być więc za pomocą określonego sposobu ujęcia ukazany nie tylko jako system. „racje". Wyjaśnienia intencjonalne — czyli zmierzające do ustalenia zamiaru czy też celu. ze względu na ich role w utrzymywaniu i kształtowaniu danego systemu14. Levi-Strauss. np. Piaget i G. Wyjaśnienia usprawiedliwiające. powodujące niezależnie od ich woli określone zachowania. Zastanawiając się nad różnymi wyjaśnieniami faktów społecznych Robert Brown stwierdził. jako pewien subsystem ogólniejszego. że oprócz wyjaśnień logiczno-semantycznych. tkwiące u podstaw danych zachowań. ale także na ich wszechstronne. Metoda ta bywa także łączona z funkcjonalną. 3. Parsonsa i G. I o tym trzeba stale pamiętać.Za czołowych przedstawicieli metody strukturalnej są uważani: C. jakie spowodowało interesujące nas zdarzenie. J. 4. będącego dla niego supersystemem. wieloaspektowe i dynamiczne ujęcie.C. N. czy też ich zachowania. które go współtworzą. Wyjaśnienia funkcjonalne — odpowiadające na dwa rodzaje pytań: a) jakim potrzebom czyni zadość dany fakt albo . dokonując wyboru określonej metody. Gurvitch. Podstawowym założeniem analizy systemowej jest to. jakie wskazują na różnego rodzaju tzw. M. R. co chcemy wyjaśnić.

są logicznie poprawne. Wyjaśnienia genetyczne. Wyjaśnienia poprzez odwoływanie się do teorii. 193 Podobnie ma się sprawa z odkrywaniem uzasadniających „racji". czyli jak się on ukształtował. to wyjaśnienia oparte na teoriach tak pojmowanych nauk mogą być odległe od obiektywnej rzeczywistości. ponieważ nie wszystkie prowadzą do twierdzeń pozwalających się w obiektywny sposób zweryfikować. jakie typy wyjaśnień są przydatne dla naukowych interpretacji zjawisk społecznych. odwołujące się do praw obowiązujących w danych naukach. ponieważ od wyboru danych koncepcji zależy wartość teorii do jakich się odwołujemy. sapo prostu przyjęte na wiarę. . Chociaż możemy domyślać się celów czy zamiarów danej osoby lub osób i to niekiedy nawet z dużym stopniem prawdopodobieństwa. jaki łańcuch przyczynowo-skutkowy tkwi u jego podstaw. Inaczej mówiąc trudno po prosty zweryfikować logicznie poprawne domysły na ten temat. których tezy wynikają w sposób logicznie zasadny z przyjętych założeń. Jeżeli np. teologicznych i itp. rozumianej. Tym samym stwarzają możliwość zaliczania do rzędu pełnosprawnych teorii naukowych nawet różne pseudonaukowe teorie. 7. Możemy przecież bez większego trudu znaleźć takie teorie. iż musiały tkwić u podstaw zachowań danych ludzi. Oczywiście nie wszystkie spośród wymienionych typów wyjaśnień są przydatne dla naukowych wyjaśnień. które — chociaż są z logicznego punktu widzenia bez zarzutu — to jednak nie zawierają żadnych twierdzeń sprawdzalnych poprzez przedmiotową praktykę. i że one właśnie były decydujące w danym przypadku. że mogą tu wchodzić w grę następujące typy: 1. Wyjaśnienia te mogą mieć charakter dedukcyjny albo indukcyjny. których celem jest — najogólniej biorąc — ukazanie tego. Nasuwa się także pytanie czy wyjaśnianie poprzez odwoływanie się do teorii. ale nie każdy z nich jest w równym stopniu godny zaufania. wyjaśnienia typu intencjonalnego czy usprawiedliwiającego. jako system wyjaśnień"16 jest rzeczywiście w każdym przypadku godne wiary? Odpowiedź na powyższe pytanie zależy od tego za jaką koncepcją nauki opowiadamy się.b) jakie zadania spełnia interesujący nas fakt w danych warunkach? 6. że są to jedyne cele czy zamiary. ale na ogół trudno wykazać. jeżeli tylko spełniają one wyżej wymieniony postulat. ale przesłanki. Z tego punktu widzenia dyskusyjnymi są np. jak to ma miejsce w różnych teoriach filozoficznych. rozumianej: a) jako pewna koncepcja hipotetyczna albo b) jako konstrukcja założeń i praw przyjętych w danej nauce. dochodzimy do wniosku. Wyjaśnienia poprzez odwoływania się do empirycznie sprawdzalnych uogólnień. które — jeżeli nawet są prawdopodobne — to nie znaczy wcale. 2. Fakty i zjawiska społeczne mogą być więc wyjaśnione w różny sposób. ponieważ mogły występować także jakieś inne nieznane nam racje determinujące ich zachowanie. Wyjaśnienia nomologiczne. opowiadamy się za formalno-logiczną czy fenomenologiczną koncepcją nauki. Wspomniane koncepcje nauki bowiem upatrują prawdziwość danej teorii jedynie w logicznej poprawności jej struktury. Zastanawiając się nad tym. jak doszło do pojawienia się danego faktu. tzn. Są to teorie. czyli owe założenia.

np.dane. przyczynę. nomologiczne i hipotetyczne. 6. jak np. e) empirycznie sprawdzalne. wyjaśnić w sposób nomotetyczny czy genetyczny tych zjawisk. częstotliwość itp. przy wyjaśnianiu genetycznym możemy odwoływać się do wyjaśnień nomologicznych. Wyjaśnienia te powinny spełniać —jak sądzę — postulaty stawiane hipotezom naukowym. gdy brak nam podstaw do stosowania innych wyjaśnień. ale też inne mogą się uzupełniać. żeby wskazywały na jakieś nie znane dotąd aspekty badanych faktów. jakie spełnia on w nim funkcje. czyli aby nie zawierały zdań nawzajem sprzecznych. będące poniekąd pogłębionymi wyjaśnieniami strukturalnymi. czyli dające się zweryfikować poprzez praktykę. Możemy zatem wyróżnić wyjaśnienia konkurencyjne i komplementarne18. lecz wynika co najmniej z dwóch powodów: a) ze złożoności i dynamiki rozwojowej zjawisk społecznych oraz b) z nierównomierności naszej wiedzy o tych zjawiskach.Wyjaśnieniami wspomnianego typu można posługiwać się w tych sytuacjach. jak byśmy sobie tego życzyli. a tym samym określić jego ważność17. tzn. ze względu na miejsce w tymże systemie. dotyczące interesującego nas faktu czy zjawiska społecznego. 195 . jakich dotyczą. Wyjaśnienia statystyczne. że „kiedy przystępuje się do wyjaśniania zjawiska społecznego. Wyjaśnienia strukturalne. co też powoduje. próbując poniekąd odgadnąć w sposób poprawny logicznie genezę. procesów lub zjawisk. szukać trzeba oddzielnie przyczyny. 4. Mogą tu wchodzić w grę zarówno wyjaśnienia dedukcyjno-statystyczne. Z tego względu słusznie wskazywał E. a więc tych. czyli powinny być: a) o tyle nowe. 194 5.3. c) pojęciowo jasne. odwołujące się do praw statystyki. Wyjaśnienia hipotetyczne. Spośród wymienionych typów wyjaśnień niektóre wykluczają się nawzajem. Wielkość i różnorodność typów wyjaśnień stosowanych do zjawisk społecznych nie jest sprawą przypadkową. Durkheim. która je wytworzyła i funkcji. jak i induk-cyjno-statystyczne. jaka to zjawisko wypełnia"19. ważność. że nie możemy każdego z nich wyjaśnić tak. Wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe. które są mało zbadane albo w ogóle nie są zbadane. czyli wyrażone w jednoznacznych terminach. Często ujawnienie przyczyny nie wyjaśnia nam jeszcze wszystkiego o danym zjawisku społecznym. b) na tyle ogólne. Wyjaśnienia funkcjonalne. możliwie dostatecznie ostrych. cały złożony ciąg jego uwarunkowań. pomijające równocześnie przyczyny. pozwalające zrozumieć pozycję danego faktu lub zjawiska w konkretnym systemie społecznym. o jakich niewiele wie dotąd nauka. Znając bowiem miejsce danego faktu w badanym systemie społecznym możemy ustalić. 7. d) wolne od sprzeczności wewnętrznych. wskazujące na bezpośrednie i główne przyczyny interesującego nas zdarzenia. Nie możemy np. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty.

. VII) Warszawa 1970. Sztumski. t. ukazujące proces kształtowania się danego zjawiska jest pełniejszym i stąd bardziej pewnym wyjaśnieniem. t. w: Gesammelte Schriften.G. J. An Introduction to Social Research. W. 338 i nast. Tiibingen 1907. Szkice z teorii kultury. Zob. Historia filozofii. Warszawa 1958. Wstęp. niż wyjaśnienie przyczynowo-skutkowe.Kolejność. 122 i nast.II. s. Wykłady z filozofii dziejów. J. Krytyka władzy sądzenia. W. s. Jaki pożytek wynika z wyróżnienia typów wyjaśnień mających zastosowanie w odniesieniu do zjawisk społecznych? Uważam. J. Tatarkiewicz. Wyjaśnianie zjawisk społecznych wiąże się przecież nie tylko z dążeniem do ich poznania. R. Frankfurt/M. I. które ogranicza się tylko do wskazania jego bezpośredniej i głównej przyczyny. (Wyd. W. że tyle mamy władzy ile mamy wiedzy. jak drogę do wiedzy. Windelband. 6 Zob. Stuttgart 1973. Rozprawa o metodzie.224 i nast.286 i nast...T. Warszawa 1952. 4 5 Zob. Dilthey. Kolejność pozostałych typów wyjaśnienia może być oczywiście dyskusyjna. wyd. N.31. Einleitung in die Geisteswissenschaften. v/:Praludien. Warszawa 1964.III. które uwzględniając specyfikę nauk społecznych mogą być przydatne przy rozwiązywaniu rozmaitych problemów podejmowanych przez te nauki. 11 Br. Malinowski. Warszawa 1958. s. 8 Zob. Niewątpliwie wyjaśnienie nomologiczne jest najbardziej bliskie prawdy. 1974.395. s.54 do 56. ale i społeczeństwa. Wright. Wydaje się też. s. Dotyczy to przecież nie tylko przyrody. 9 Zob. W. Sztumski. Warszawa 1977.York 1967. Kartezjusz. 7 Zob. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. 196 PRZYPISY 1 2 Zob. Uświadomienie sobie istnienia różnych typów wyjaśnień dopuszczalnych w nauce pozwoli zarówno na wyrobienie sobie krytycznego stosunku do każdego z nich. Geschichte undNatiirwissenschaft. 368 do 371. Wyjaśnianie trzeba więc traktować.. W. G..1. v. Droysen. Kant. 10 Zob. Erklaren und Yerstehen.III.. ponieważ w pewnym stopniu oddaje ich naukową ważność. G. Hegel. a wyjaśnienie hipotetyczne jest tylko w jakimś stopniu prawdopodobne. Wyd. że oprócz względów natury teoretycznej wchodzą w grę także pewne aspekty praktyczne. Enzyklopadie undMethodologie der Geschichte. że wyjaśnienie genetyczne. w jakiej zostały wymienione proponowane typy wyjaśnień nie jest przypadkowa. a tym samym rozwiązywać określone problemy społeczne. Doby.H. ukazując tym samym jedynie pewien wycinek w jego rozwoju. ale także z zamiarem ich kształtowania. 1. jak i na korzystanie z tych. 3 Był on w dużym stopniu wsparty rozwojem filozofii analitycznej oraz umocnieniem się ideii monizmu metodologicznego. s. która pozwoli nam skutecznie działać. Oldenburg — Mtlnchen 1937.I. Godzi się tu przypomnieć starą prawdę ukazaną przez Franciszka Bacona.

wyjaśnienia rozmaitych faktów społecznych czy też kulturowych przedstawione przez Bronisława Malinowskiego. Z metodologicznych problemów socjologii. oraz tegoż 7eon'a socjologiczna i struktura społeczna. są jednak na ogół bardziej złożone niż to się wydaje i nie zawsze możemy wszystko oceniać w świetle praw nauki ani też weryfikować w praktyce.1. METODOLOGICZNE ASPEKTY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI 12. Zasady metody socjologicznej.cit. s.362 i nast. gdy podejmujemy badania rzeczywistości społecznej. ale także jako reprezentanci rozmaitych instytucji. często nawet ludzie tak dalece pozostają pod wpływem swoich pragnień. Warszawa 1970.. Nowak. 14 Zob.in w takich jego pracach. Durkheim. o czym pouczają nas prawa naukowe albo do tego. 104-109. Ponadto ludzie nie kierują się tylko i wyłącznie rozumem i logiką ale również uczuciami i myśleniem określonym przez ich pragnienia. to problem. czyli występowanie jednego wyklucza drugie. I to nie tylko wtedy. s. jak: Szkice z teorii kultury. Brown. 15 Zob. On Theoretical Sociology. tzn. 16 Zob. gdy działają we własnym imieniu. Sztompka. a w tej mierze także wtedy. Warszawa 1973. 13 R. Katowice 1987. ale również w sferze poznawczej. op. s. Zaufanie i podejrzliwość są zatem ze sobą ściśle związane i dopełniają się negatywnie. Jeżeli mamy np. ufać wypowiedziom respondentów. Sytuacje życiowe.92 i nast. danym zawartym w przeróżnych dokumentach. m. że zaufanie i podejrzliwość mogą opierać się na zasadnych.12 Tamże. 19 Porównaj: E. zaufanie do tego. s. J. ale jest teoretycznie uzasadnione. S. Explanation in Social Science. to wówczas stajemy się oczywiście podejrzliwi. w jakich człowiek znajduje się. źródłom naszych informacji. Merton. a tym samym wysoce prawdopodobne. to możemy powiedzieć.33. 129. że po prostu nie są w stanie myśleć logicznie poprawnie. odwoływać się . (Warszawa 1967). że nie możemy komuś czy też czemuś ufać. Czy i w jakim stopniu możemy np. obiektywnych przesłankach i na mniej zasadnych podstawach o charakterze subiektywnym. R.cit. London 1963. co wprawdzie nie zostało potwierdzone przez praktykę. (op. Teoria i wyjaśnienie. P.cit. s.42 i nast. K. op. s. przeróżnym autorytetom itp. Zauważmy. Sztumski.) i Argonauci zachodniego Pacyfiku. Warszawa 1968. s. Jeżeli pojawiają się wątpliwości lub co gorsze dochodzimy do wniosku.. że jego podstawy są właśnie obiektywne. Metodologiczne problemy systemowej analizy społeczeństwa. 18 Zob. PODSTAWY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Zaufanie i podejrzliwość są ważne nie tylko w stosunkach międzyludzkich. Metodologia badań socjologicznych. Co więcej.70. nad którym powinniśmy się nieraz zastanawiać w czasie prowadzonych badań. 17 Dobrą ilustracją wyjaśnień tego typu sąnp. 197 12.

jeśli w ogóle tam się udaje. ale również przeszkadzającą w działalności badawczej. może też w tego rodzaju wydarzeniach nie brać udziału. w którym bywa rzadko. odrzucić wszelkie autorytety? Sądzę. jak również do określonej instytucji lub dzieła ze względu na ich autorytet. spowodowanych przyczynami obiektywnymi lub subiektywnymi. „niedowiarka". co jest w nauce ostatnim krzykiem mody2. jeżeli w ogóle możliwe. Wówczas to ich zaufanie jak i podejrzliwość do ludzi i różnych wytworów społecznych. która odrzuci powszechnie uznawany autorytet. że bywają oszukani. 1. a także n i c nie jest godne zaufania. ani opanować wszystkiego. gdy jest oczekiwane ze strony innych ludzi jako postawa jedynie możliwa do przyjęcia. 2. Mały krytycyzm może wynikać z lekkomyślności. Zaufanie do innych łączy się często z naiwnością będącą następstwem bądź to małego krytycyzmu. bądź to braku doświadczenia danej osoby.. Jest to stanowisko nie tylko błędne. 3. Zaufanie może być następstwem ufności do konkretnego człowieka ze względu na jego osobiste właściwości lub oficjalną pozycję.do nauki. ale również na podejrzliwość ze strony konformistów. ale także szkodliwe społecznie. ponieważ sami nie możemy ani poznać. że w ostatecznym rozrachunku lepiej nawet być niekiedy oszukanym niż nikomu nie ufać. a jego brak pociąga za sobą określone sankcje społeczne. Inspiruje bowiem nie tylko postawę poważnie utrudniającą współżycie i współpracę. „przemądrzałego" itp. czy choćby do zdrowego rozsądku. Pojawia się ono wówczas. nawiązując do koncepcji Mortona Deutscha1. Czy można np. podobnie jak i ich moralna ocena. Ufamy autorytetom różnych formatów. ponieważ przy takiej postawie na ogół więcej zyskujemy niż tracimy. Zaufanie może być również następstwem konformizmu. kulturalnych itp. Do zaufania może więc skłaniać po prostu pragnienie „świętego spokoju" i za tę cenę ludzie są skłonni uznawać różne fikcje. Dlatego też wydaje się. np. Przesłanki te bywają rozmaite i trudno byłoby wymienić wszystkie 198 możliwe. Ponadto —jak wiadomo — ludziom podejrzliwym zdarza się również. z braku zainteresowań. 199 Kult autorytetu i jego następstwa zasługują niewątpliwie na odrębną refleksję. np. Osoba. Na przykład mieszkaniec zapadłej wsi ma niewątpliwie obiektywne przeszkody w czynnym uczestnictwie w wielu wydarzeniach społeczno-politycznych. modną teorię czy też stosowaną na ogół metodę badań jest narażona nie tylko na określone epitety. Ograniczymy się zatem do bardziej typowych. Natomiast mieszkaniec stolicy z przyczyn subiektywnych. Przeciwieństwem naiwności jest przebiegłość iz nią łączy się często podejrzliwość wobec ludzi i rzeczy. Jesteśmy z konieczności zdani na innych i staramy się ufać ich fachowości i kompetencjom. Często nawet jesteśmy bardziej skłonni . czy wręcz braku zdolności do wnikliwego myślenia. W obu przypadkach skutek jest oczywiście taki sam. że n i k t. a tym samym także częściej spotykanych. Przebiegłość —jako skrajny krytycyzm czy sceptycyzm — skłania do takiego przekonania. Z kolei brak doświadczenia może być rezultatem ograniczonych kontaktów społecznych danego człowieka. że byłoby to trudne. jakie maja miejsce w stolicy lub dużym mieście. pozorne prawdy i to. a ci którzy głoszą negację wszelkich autorytetów ulegają z reguły najgorszym.. Zaufanie tego rodzaju jest szczególnie częste u osób podatnych na kult autorytetów. ale jego przyczyny są różne. opierają się na subiektywnych przesłankach.

nie mówiąc już o pesymistach. jak mniemają różni huraoptymiści. przynajmniej tak długo. bywają raczej podejrzliwi. na których nam szczególnie zależy. Natomiast możliwy jest krytyczny stosunek do nich. jak i autokratycznych systemach społecznych. 4. Umiarkowani optymiści. dającej szczególne szanse danej osobie. Nawet przeciętnie odważni mogą lękać się głoszenia innych poglądów niż tych. że przeróżni specjaliści rzeczywiście potrafią zrobić to. Sugestywność osób lub instytucji oraz sugestyjność ludzi. np. Tego rodzaju postawa nie wynika z ufności we własne siły. Ufanie autorytetom nie musi zatem łączyć się z kultem dla nich.in. Przerażające wszakże jest również to. lecz z rozsądnym krytycyzmem. autorytety charyzmatyczne.wierzyć. na których one oddziałują. zwłaszcza tych. impulsywno-ści itp. lecz z nadziei na pomyślność losu. ale pozbawiony możliwości korzystania z reklamy lub nie posiadający właściwości sugestywnych. a tym samym do ukształtowania się zaufania albo podejrzliwości do nich. efekty wyborcze różnych polityków. Zauważmy też. sprzyjającego zaufaniu nawet do rzeczy wątpliwych. depresji. Rezygnacja z autorytetów jest niemożliwa. jeżeli jest dość sugestywnie zaprezentowany. 200 Tyrania reklamy i propagandy zniewalająca uczucia i umysły ludzkie oraz paraliżująca krytyczne myślenie psychoza zbiorowa skłaniają ludzi do ufania tym. czego dobrym przykładem sąnp. którzy na to najmniej zasługują. dopóki nie znajdą dostatecznie przekonujących przesłanek uzasadniających zaufanie. przejawiający się w dążeniu do weryfikacji i aktualizacji autorytetów. zarówno w demokratycznych. że człowiek wiarygodny. ale właśnie im musi się udać. także z wiary lub z przekonania o istnieniu łaskawości bóstwa lub „szczęśliwej gwiazdy". Należy tu jednak nadmienić. 5. iż źródłem ich jest szczególna łaska sił nadprzyrodzonych. które są rzekomo prezentowane przez „wszystkich". skłonności do ryzyka. powoduje powstanie swoistego klimatu. Zdarza się również. czyli pewna szczególna wrażliwość na określone bodźce pochodzące od sugerujących. może nie tylko nie uzyskać zaufania. czego od nich oczekujemy niż dopuszczać myśl o ich ignorancji. że trudno podatne na krytykę sątzw. to stymuluje swoistą psychozę zbiorowąprzy ocenie danego osobnika nie liczącą się wcale albo co najwyżej niewiele z realiami. Podobnie lansowanie różnych plotek wokół danych osób może doprowadzić zarówno do powszechnego „cmokania" czy znaczącego chrząkania na ich temat. opierające się na wierze. że autorytety tego typu są nie mniej niebezpieczne dla demokracji niż autorytety oparte na przemocy. że zaufanie jest wytworem reklamy lub stanów psychozy zbiorowej. ponieważ dotąd też się udawało. a tym samym narazić się na kłopoty związane z poszukiwaniem innych. . ale — co gorsze — wzbudzać podejrzliwość. ponieważ jedne i drugie —jak uczy najnowsza historia — działają w sposób zniewalający myślenie i działanie ludzi. Używany w reklamie czy propagandzie argument typu: „wszyscy ludzie uczciwi opowiadają się za X-em". czyli stanowią nasze oparcie. Oprócz wymienionych uwarunkowań zaufanie może być również następstwem szczególnych stanów psychicznych czy też właściwości charakterologicznych danego człowieka. Hałaśliwa i zręcznie prowadzona reklama może wzbudzić zaufanie także do ludzi mało wiarygodnych. Ludzie o tego typu wierze czy przekonaniu sądzą po prostu. Na podobnej zasadzie wierzymy też w autorytet różnych instytucji czy dzieł. Zaufanie może wynikać m. że komu jak komu.

jakie możemy odnotować pomiędzy poszczególnymi rodzajami zaufania. Można zatem powiedzieć. jak i zbiorowych. Zaufanie zaufaniu nie jest więc równe pod względem jakości. Najlepsze wydaje się takie zaufanie. to jednak nie powinno się z tego faktu wysnuwać wniosku. które opiera się na stosunkowo solidnych przesłankach. lecz z uzasadnionych przesłanek obiektywnych. Dlaczego często unikają jakichkolwiek trudów związanych z użyciem swego intelektu do analizy argumentów przemawiających za albo przeciw komuś lub czemuś. Najgorsze z kolei to takie. jak i nawet duże grupy ludzi. Bezkrytyczny stosunek do rozmaitych szalbierzy i demagogów. kto z tego zaufania korzysta. Powody dla których ludzie darzą kogoś zaufaniem są pozornie 201 sprawą obojętną. W związku z dotychczasowymi rozważaniami nasuwa się pytanie: dlaczego ludzie są skłonni stosunkowo łatwo darzyć kogoś lub coś zaufaniem albo też równie łatwo przejawiać podejrzenia. zarówno jednostkowych. Wynikająz tego niewątpliwie określone konsekwencje przy ich ocenie. ANALIZA UWARUNKOWAŃ ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Dotychczasowe rozważania wskazują. Dla psychologów pozostaje nadal tajemnicą dlaczego wszelka aktywność umysłowa jest tak niechętnie podejmowana przez ludzi. jeżeli wynika ono z różnych przesłanek. bałwochwalczy stosunek do różnorodnych teorii czy doktryn — równie atrakcyjnych. reprezentujących niekiedy zdezaktualizowane wartości. że uwarunkowania interesujących nas zjawisk sąbardzo zróżnicowane i złożone. respective podejrzliwości jest określana przez ich uwarunkowania. a . Nie jest to jednak takie obojętne dla ufających. jak i praktycznym. Różnice. 12. jak na to wskazują historyczne doświadczenia różnych społeczeństw czy też poszczególnych osób. zwłaszcza dla tego. czy nawet tragedii.Oczywiście wszystkie wymienione —jak również i niewymienione — subiektywne uwarunkowania zaufania mogą rzutować na postawę badawczą danego człowieka i z tego właśnie względu nas interesują. jeżeli nie wynika z chorobliwych postaw. A z bezkrytycznej ufności. że o wiele bardziej korzystne jest zaufanie oparte na solidnych przesłankach niż na wątpliwych. zarówno pod względem teoretycznym. Solidność podstaw zaufania. Pomijając przeróżne skrajne przypadki uważam więc. Chociaż zaufanie jest koniecznym warunkiem życia społecznego. że jakość danego zaufania. respective podejrzliwości jest zatem problemem o dużym znaczeniu społecznym.2. Również podejrzliwość może być pożyteczna. że należy stymulować wszelkie zaufanie i równocześnie też zwalczać wszelkąpodejrzliwość w sferze teorii lub praktyki. jak i utopijnych — uleganie uniesieniom powodowanym przez psychozę zbiorową wszystko to rodzi klimat sprzyjający pochopnemu zaufaniu albo podejrzliwości. że na manowce mogą być sprowadzone zarówno jednostki. ale także praktycznym. czyli sprawdzalnych. Wiadomo przecież. które jest wytworem szczególnych stanów psychicznych czy też określonych dewiacji. emocjonalna postawa wobec różnych symboli. nie są bynajmniej problemem czysto teoretycznym. jak i z bezzasadnej podejrzliwości wyniknęło wiele nieszczęść.

co wynika z konieczności. Ukazanie wymienionych problemów badającym zjawiska społeczne wydaje mi się dlatego celowe. że ludzie tak długo nie mają o to pretensji. dopóki nie dotyczy to spraw lub osób szczególnie dla nich bliskich i ważnych. jak i ich nadmiaru. Wydaje się więc. iż są oszukiwani. a w drugim — możliwości weryfikacji naszych wniosków. oszustwem.E. Istniejące z konieczności w sferze życia politycznego różne tzw. dla których chcą być oszukiwani. a spotyka ich zawód. „Wobec dumy. nie jesteśmy wcale w pełni zabezpieczeni przed kłamstwem. Myślę. szanowane. Miller3. iż koszty tego komfortu są często zbyt duże. a stosunki międzyludzkie nazbyt skomplikowane. jaką człowieka napawa jego «rozum». . „arcana imperii" ograniczają dopływ danych i powodują. Oczywiście. co jest dla nich szczególnie drogie. Tracą też wtedy zaufanie. wiarołomstwem itp. udawania. to nie znaczy wcale. a co jest przecież znacznie uboższe od świata ludzkich marzeń i pragnień. to najczęściej po prostu znosimy bez przyjemności. Wydaje się ponadto. to jednak byłoby nam przykro bez nich. aby uczulić ich na potrzebę zachowania postawy rozsądnego krytycyzmu we wszystkich fazach procesu badawczego. że ulegamy też przeróżnym wymysłom reklamy. iż są one przez nich pożądane. konformizmu itp. że ulegamy różnym półprawdom lansowanym przez propagandę. Być może istnieje jakiś jeszcze nieznany nauce powód skłaniający ludzi do bezkrytycznych zachowań i do nader oszczędnego odwoływania się do intelektu. Być może właśnie z tego powodu zrodziła się już w starożytności myśl o tym. przeanalizować i zweryfikować. z którymi stykamy się na co dzień i chociaż wiemy. że jeśli nawet istnieją pewne konieczności. zjawiskami. Uważam wszakże. Bowiem to. jak i zbiorowo. a tym samym nie pożądamy. Unikanie odwoływania się do rozsądku daje ludziom swoisty komfort życia — jak to w przekonywający sposób wykazał Rupert Crawshay Williams4. co da się uzasadnić i rozumieć zmusiłoby go do rezygnacji z całego bogactwa jego marzeń i dążeń. zadziwiająca jest jego niechęć do myślenia" — zauważają trafnie J. abyśmy mogli wszystko sami prześledzić. Przyjmujemy. ponieważ tylko w ten sposób mogą zachować drogie sobie mity. Kto wie czy owym powodem nie jest lęk przed tym wszystkim. Świat jest zbyt złożony. I na tej podstawie dochodzono do wniosku. aby warto było go upowszechniać. Reaguj atak zarówno jednostkowo. różne kłamstwa o charakterze konwencjonalnym od ludzi. Powoduje to. jak podejrzliwości. że są one często rezultatem potrzeby „zachowania twarzy". że ludzie dlatego właśnie są zarówno 202 bardziej bezkrytycznie pełni zaufania. niczym dobrą monetę. Dollard i N. które darzymy zaufaniem. Jesteśmy ofiarami zarówno braku dostatecznej ilości danych. Nikła znajomość strzeżonych tajemnic produkcyjnych różnych towarów powoduje z kolei.. zachowując nawet zdroworozsądkowy krytycyzm oraz skłonność do refleksyjnego traktowania ludzi i rzeczy. że należy go oszukiwać. że w pierwszym przypadku brak nam odpowiednich przesłanek dla wysnucia poprawnych wniosków. co intelekt akceptuje. że „świat chce być oszukiwany".nawet uważana za bardziej męczącą i wyczerpującą niż praca fizyczna. marzenia czy też pragnienia. gdy liczą na kogoś lub coś. Uznawanie przez człowieka tylko tego. Ale czy dzisiejsi ludzie chcąbyć również oszukiwani jak ongiś? Odpowiedź na to pytanie nie jest wcale prosta.

jaki się z nim wiąże i jest ustalony przez tradycję. trzeba i należy upatrywać jednej z istotnych dróg wiodących do przezwyciężenia podejrzliwości i równocześnie prowadzących do wzajemnego zaufania. że jest to problem intrygujący ludzi nie od dzisiaj. że taki język nie służy oczywiście ani teorii. w stosunkach międzyludzkich. może również służyć do maskowania ich rzeczywistych myśli i uczuć. jaki niełatwo przezwyciężyć. jak świadczą o tym dzieje filozofii. ale przecież już wcześniej. które odpowiada ustalonym znaczeniom i pojęciom. a nie wypełnia podstawowych obowiązków. jak też ludzi nie pretendujących do tego miana. jaki ma wpływ zarówno na kształtowanie się klimatu zaufania i podejrzliwości jest język. do wyrażania naszych myśli i uczuć. jakim się ludzie posługują. jak też i w wielkich zbiorowościach ludzkich.„mową-trawą". Uważam osobiście. jest czynnikiem kształtującym zaufanie albo wywołującym podejrzenia. co trzeba uczynić. jakim posługujemy się. czyli nadać jemu sens.in. Trzeba zatem w takim lub podobnym przypadku uprawidłowić dane słowo. powoduje kryzys o znacznie poważniejszych rozmiarach i następstwach. ani też klimatowi zaufania i staje się jednym ze źródeł podejrzliwości w wąsko albo szeroko rozumianych stosunkach międzyludzkich. Na czym polega ta koncepcja? Można ukazać ją najlepiej posługując się następującym przykładem: Jeżeli ktoś uważa się za obywatela danego państwa. . pełnym podtekstów i uników Językiem dyplomatycznym". który służy m. aby stał się właśnie językiem tworzącym klimat zaufania.203 Utrata zaufania może zatem mieć charakter jednostkowy i zbiorowy. stając się konwencjonalnym bełkotem. Wiemy jednak też o tym. w zależności od tego. ani praktyce. skrywającym często ich mizerię intelektualną lub tzw. Jeżeli zatem język. ale o takie posługiwanie się nimi. jakie z tytułu obywatelstwa na nim ciążą-— to albo kłamie. 204 Uprawidłowienie słów danego języka jest więc koniecznym warunkiem jego wiarygodności. jakie łączyły danych ludzi i powoduje określony kryzys w mikroskali społecznej.n. jakim się ludzie porozumiewają. Dlatego właśnie w uprawidłowieniu słów każdego języka. wyrafinowanym żargonem uczonych. czyli rzeczowników.e. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy język maskujący rzeczywiste ludzkie myśli lub uczucia może stać się czynnikiem kształtującym klimat zaufania? Pytanie to odnosi się zarówno do języka ludzi uczonych. jakie kształtują się zarówno w małych. jak dalece indywidualnych lub powszechnych dotyczy wartości.. przynajmniej w krótkim czasie. że jest obywatelem — albo też „słowo obywatel" ma dla niego inne znaczenie. Natomiast utrata zaufania do powszechnie wyznawanych idei lub wartości w danym społeczeństwie i odpowiadających im instytucji. Jednym z podstawowych czynników. to należy zastanowić się nad tym. lecz nawet zaproponował oryginalną koncepcję sanacji języka poprzez uprawidłowienie n a z w5. Zauważmy. nie tylko podjął go Konfucjusz. które stanowią przecież istotny składnik każdego języka. bo na przełomie VI — V wieku p. że język. Utrata zaufania do bliskiej osoby łączy się z naruszeniem wartości. Nie chodzi tu więc o konsubstancjalne rozumienie słów. Zajmował się nim —jak wiadomo — Sokrates.

c. które zawężająich możliwości poznawcze. inne bardzo 205 odległe. są dostępne naszym zmysłom pośrednio za pomocą rozmaitych urządzeń przetwórczych. Nie wszędzie jednak możemy posłużyć się obserwacją bezpośrednią. jeżeli ktoś np. jak i intelektu poszczególnych ludzi. co poznajemy. Podobnie człowiek źle widzący czy też nie umiejący patrzeć przez mikroskop będzie miał znacznie mniejsze możliwości wykorzystania tego narzędzia niż osoba dobrze widząca lub sprawnie posługująca się tym narzędziem. biorąc pod uwagę: skuteczność. jakie tworzymy sobie zarówno na codzienny. że nie każda z nich jest równie dobra. której dane hipotezy dotyczą. to jego możliwości poznawcze będą mniejsze w porównaniu z tymi. co do swej jakości metody? Przyczyny tego — ogólnie biorąc — mogą być zarówno obiektywne. np. Im bogatsza ludzka wiedza. Obok sprawnych zmysłów.Oprócz sanacji języka ważną rolę w kształtowaniu obiektywnych postaw zaufania spełniają metody weryfikacji hipotez. Biorąc powyższe pod uwagę można powiedzieć. że czynnikiem wspomagającym zaufanie jest dobór takich metod weryfikacji. Jakość naszego poznania zależy także od aktualnego rozwoju techniki. które różnią się między sobą stopniem prawdopodobieństwa. Jedne znajdują się bezpośrednio w zasięgu naszej ręki i są dostępne zmysłom. „prawd". jak też dla bardziej subtelnych potrzeb o charakterze poznawczym. Stąd każdy nasz sąd o dowolnym przedmiocie. czy też ewentualne . wyrażany w znanym powiedzeniu Heraklita panta rei.pułapki". praktyczny użytek. jakie w nich tkwią. Nasze sądy zależą zatem również od jakości narzędzi poznawczych. Na przykład odkrycie komórkowej budowy żywych organizmów stało się możliwe dopiero po wynalezieniu mikroskopu. W wyniku weryfikacji hipotez dochodzimy do różnych tzw. jakimi możemy posługiwać się na danym etapie rozwoju wiedzy i techniki. Do obiektywnych zaliczamy: a. tym większe możliwości poznawcze każdego. który sprawia. pomiarem czy eksperymentem. Korzystanie z różnych metod weryfikacyjnych nie zależy jednak tylko od naszych chęci lub upodobań. . b. zdolność sprawdzenia. ustalony zgodnie z naukową metodą poznania dziś. Nieprzerwany proces przeobrażeń obiektywnej rzeczywistości. Inaczej mówiąc. jak i subiektywne. jakie będzie miał osobnik znający te zagadnienia. że nic nie pozostaje w stanie niezmiennym. że stosowaliśmy różne. kto tę wiedzę spożytkuje w danym akcie poznawczym. Kiedy mówimy o subiektywnych uwarunkowaniach. Jakie są tego przyczyny. może okazać się niewystarczający już j u t r o. mamy na myśli zarówno ograniczenia w zakresie funkcjonowania zmysłów. nie będzie znał dotychczasowych osiągnięć naukowych na temat badanego przedmiotu.. mając świadomość tego. d. Nie wszystkie przedmioty są nam również dostępne. które są o b i e k -tywnie optymalne dla hipotez danej dziedziny. Nasze poznanie zależy od aktualnego stanu nauki dotyczącej tego. oprócz tego. Korzystamy oczywiście z wielu różnych metod weryfikacji hipotez. w ścisłym tego słowa znaczeniu. ale jest także uwarunkowane specyfiką dziedziny. fale elektromagnetyczne — poprzez urządzenia radiowe.

. N. Fellin P. Fikcja a rzeczywistość.R.S.. Williams. Methoden der empirischen Sozialforschung. N.. Luhmann. N. Belmont California 1973.K.York—Toronto—London 1952. I. . Miinchen 1974.E. też rec. Stuttgart 1973. MikulowskiPomorski J. Analizy i próby technik badawczych w socjologii.. J. H.M. Miller.. Itasca. Methodes des sciences sociales. O motywach irracjonalnego myślenia. Dollard i N.. einer Wissenschaft. Sztumski. Brzeziński J. Osobowość i psychoterapia. 2 3 J. Vertrauen. WYBRANA LITERATURA Adamski W. N.. krytycyzm. III. Berlin — N. The Stages of Social Research. Metoda „ dokumentów osobistych " w socjologii.York 1975. Tripoldi T. t. An Introduction to Social Research. s. London 1947. (II. Illinois 1969.)..T. s.121-123.. The Comforts ofUnreason. R. Methods in Social research. Oslo—N. E. z tej książki: J. s. Theory and Methods of Social Research. Belmont California 1975.V.145-148. II. H. „Ruch Filozoficzny" 1958. 1976.. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. {Wypisy). w: „Studia filozoficzne" 1979/8. Warszawa 1980.J. (Praca zbiór. Missbrauch.) 6 Zob. Gostkowski Z. umiejętność poprawnego wnioskowania stanowią istotne subiektywne wyznaczniki. poszerzone wydanie). The Resolution ofConflict. Goode W. Meyer H.. wyd.). Explanation in Social Science. Warszawa 1977. Social Thought from Lorę to Science. Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii.. Becker i H. s.R. Caplovitz D. Survey Research Methods. Warszawa 1969. Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1964.York 1983.. Wstąp do socjologii matematycznej. Brown R. Exemplars of Social Research.. XVIII.York 1967. Barnes. (Istnieje też polskojęzyczne wydanie wymienionej książki Beckera i Barnesa pi. London 1963. Warszawa 1968. Duverger M.5960. Ein Mechanismus der Reduktion sozialer Komplexitdt. s. pod red..88 n.York 1961. Constructive and Destructive Processe. The Practice of Social Research.. Lutyński i. t.195-196.. (praca zbiór. Babbie E. A Study ofthe Motives Behind Irrational Thought. Paris 1964. Kraków 1972.wyd. Sztumski. s. Andreski S. jak dociekliwość. które określają jakość naszych sądów6.York 1969. 206 PRZYPISY 1 M.. Hatt P. Atteslander P. Doby J. Blalock H.277. Coleman J. Babbie E. Zob.zasobu wiedzy i znajomości metod badań także takie właściwości. Frankfurt /M.101-121.. New Ha-ven and London 1977.. 4 Zob.. s. Deutsch. nrl.. 5 Zob... Modę und Manipulation. w: Studia Socjologiczne 1969. Statystyka dla socjologów. Problemy metodologiczne socjologii. Galtung J. Cicourel A. Methode und Messung in der Soziologie.C.J. Dyonizak R.

Berlin —Wien 1973.. Mannheim 1985..) Sociologists at Work.. Kahn R. t. Umfragen in der Massengesellschaft. Warszawa 1975.). IV 1972. zeszyt 3 1974.. Noelle E. London 1976. Miinchen 1974. Warszawa..... Michajłov C. Wienl968. Lazarsfeld P. Nowak S.... Lutyński J. pod red.York 1971. Hagedorn R.W. Gutjahr G. Gostkowski Z. A Guide to Qualitative Observation and Analysis. wyd. Chicago 1970.. Chicago 1954. Podstawowe kategorie klasyfikacji w zakresie zmiennych metryczkowyeh.. III 1970. Warszawa 1978. Interviewing in Social Research. Hubner P..F. N. (praca zbiór. Werkzeug der Sozialforschung. Gostkowski Z. Methodes des sciences sociales.. Social Research. Research Methods in the Social Sciences.. An Introduction to Its Methodology. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Hamburg 1963. Metody badań socjologicznych.Wrocław.. Nachmias C.. (pod red. Stuttgart 1973.). t. Cook S. Z metodologi i metodyki socjologicznych badań terenowych.. N. Zasady prowadzenia wywiadów.York — London 1964. Nowacki T. 208 Kaufmann F. KBnig R-. Deutsch M. zeszyt 4 1976.. Hyman H.. Strategy and Tactics. (praca zbiór. (praca zbiór. Nachmias D. Handbuch der empirischen Sozialforschung. Nowak S. Hauptstromungen der Sozialwissenschaftlichen Forschung. pod red. (praca zbiór. Holm K. Am Puls der Gesellschaft. and Cases. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. The Tools of Social Science.York 1965. Research Methods in Social Relations. Metodologia pedagogiki pracy. Grawitz M.S. Belmont California 1971. (pod red.. Warszawa 1980.. Warszawa 1969.York — London 1967. V 1975. Warszawa 1965. Sozialwissenschaftliche Methoden. Hamond P. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie. Analyzing Social Settings. Sianko A. Harder T.) Podręcznik ankietera.W.II. Zur Methodik der empirischen Soziologie... t.). Pawłowski T. pod red. Studia z metodologii nauk społecznych.F. t. Mayntz R.B. I 1966. Warszawa 1970. Empiriczeskoje socjologiczeskoje issledovanije.L. Phillips B. Essays on the Craft of Social Research. N. Theory. Heidenreich K.. Habenstein R. Labovitz S. Sztabiński P... London 1980... Danilowicz P. t. pod red. Jahoda M. Warszawa 1985. London 1958.F. Krippendorf K.. Lofland J. Lazarsfeld P. Methodology of Social Sciences. II 1968. Cannel C.. Introduction to Social Research. London 1958. Roth E. N. Paris 1972.).. Metodologia badań socjologicznych.. III.. Nowak S.). Moskwa 1975. Content Analysis. Lehr . Warszawa — Łódź 1972. (praca zbiór. Techniąue. Madge J.. Frankfurt/M. t... N..1-4. Pathways to Data. pod red. The Dynamics ofInterviewing.H. Wybór tekstów.E.York 1955. wyd.

Warszawa 1968. pod red.York. (praca zbiór.. Metoda biograficzna w socjologii. Szczepański L. Simon J..45-66. Metodologia historii. Topolski J.. Secondary Research.. Sjoberg G.. Sulek A. Warszawa 1971..A. Basic Research Methods in Social Science: the Art of Empirical Inwestigation....W. Erklaren und Verstehen. pod red. Warszawa 1969. Z metodologicznych problemów socjologii. Sorokin P. Zurawicki S. 1974. Miinchen — Wien — Oldenburg 1984.. s. Bydgoszcz 1994. 1971. Podstawy pedagogiki pracy.).. w: Studia Socjologiczne. Fads and Foibles in Modern Sociology andRelated Sciences. and Social Research. Cambridge Mass. pod red. Wiatrowski Z. (praca zbiór. Odmiany czasu teraźniejszego. Szaniawski K. Warszawa 1973.). Schuessler K. Tripodi J. Meyer H. San Francisco — Washington — London 1979. Warszawa 1968.H. pod red. Chicago 1956. Warszawa —Poznań 1990. Fellin P. Ethics. Włodarka J. 1972. 1969.— und Handbuch fur Forschung und Praxis. Metodologiczne problemy nauk ekonomicznych.i mikrosocjologii. (praca zbiór..J. nr 3.. London — New Delhi 1984.L. (praca zbiór. Itasca. Sociological Methodology 1980.. Illinois 1969. Frankfurt /M. Ziółkowski M. Granice eksperymentu w makro. Teoria i wyjaśnienia. 209 ... N.F. The Assessment of Social Research. Information Sources and Methods. Politics.). Steward D. Sztompka P. v. Wright G. Metody statystyczne w socjologii..).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful