Mojej żonie — Bożenie Janusz Sztumski STĘP DO METOD I TECHNIK BADAŃ SPOŁECZNYCH Katowice 1995 Projekt okładki: Marek

Piwko ISBN 83-8583l-69-X Copyright © 1995 by „Śląsk", Sp. z o.o, Katowice Skład i łamanie: SOFT-REM „Śląsk",, Sp. z o.o, Katowice, ul. Korfantego 51 SPIS TREŚCI Od autora........................................................................................................................................ 9 Część pierwsza. ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.5.1. 1.5.2. 1.6. Metodologiczne problemy badań społecznych..............................................................13 Specyfika nauk społecznych...............................................................................................13 Przedmiot i cel badań społecznych.....................................................................................19 Filozoficzne podstawy badań społecznych..........................................................................22 Moralne aspekty badań społecznych...................................................................................28 Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających.................................28 Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej"...............................................29 Typy badań.........................................................................................................................31 Badania typu poznawczego................................................................................................33 Badania dla potrzeb praktyki..............................................................................................34 Proces badawczy.................................................................................................................36

1.6.1. 1.6.2. 1.7. 1.7.1. 1.7.2. 1.7.3. 1.7.4. 1.8. 1.8.1. 1.8.2. 1.8.3. 1.9. 1.9.1. 1.9.2. 1.9.3. 1.9.4. 1.10.

Strategia badań w naukach społecznych............................................................................36 Projektowanie procesu badawczego...................................................................................37 Problem badawczy..............................................................................................................38 Problem badawczy a problem społeczny............................................................................38 Postawy wobec problemów społecznych............................................................................43 Postawa naukowa wobec problemów społecznych............................................................46 Typy i formy problemów badawczych................................................................................47 Hipotezy..............................................................................................................................48 Co to jest hipoteza?............................................................................................................48 Typy hipotez.......................................................................................................................49 Tworzenie hipotez..............................................................................................................50 Wskaźniki zjawisk społecznych..........................................................................................51 Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych......................................51 Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych.............................................................................53 Właściwości wskaźników społecznych...............................................................................57 Funkcje spełniane przez wskaźniki.....................................................................................58 Metody badań.....................................................................................................................59

1.10.1. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych........................................................59 1.10.2. Pojęcie metody i jej związek z teorią..................................................................................60 1.10.3. Typologia metod.................................................................................................................64 1.10.4. Metody i techniki badań.....................................................................................................68 111. 5 1.11.1. Ukazanie problemu........................................................................................................... 69 1.11.2. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych . 70 1.11.3. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego ... 78 Rygoryzm i anarchizm metodologiczny..............................................................................69

Cześć druga. PROCES BADAWCZY 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.4. 4.5. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. Eksperyment w naukach społecznych.......................................................................... 85 Pojmowanie eksperymentów w badaniach społecznych................................................... 85 Rodzaje eksperymentów stosowanych w naukach społecznych....................................... 88 Eksperyment projektowany w terenie.............................................................................. 88 Eksperyment laboratoryjny............................................................................................... 90 Eksperyment ex—post—facto.......................................................................................... 91 Eksperyment projekcyjny................................................................................................. 92 Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne......................................................................... 93 Badania terenowe........................................................................................................... 96 Określenie badań terenowych.......................................................................................... 96 Typy badań terenowych.................................................................................................... 97 Przygotowanie badań terenowych.................................................................................... 97 Zachowanie badającego w badaniach terenowych...........................................................100 Badania całościowe i reprezentacyjne.........................................................................103 Określenie badań reprezentacyjnych i próbki reprezentacyjnej.......................................103 Wielkość próbki reprezentacyjnej....................................................................................104 Metody wyboru próbki reprezentacyjnej..........................................................................105 Wybór według przekonań badającego..............................................................................105 Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa........................................................107 Zastosowanie metody reprezentacyjnej............................................................................108 Kłopoty związane z doborem próbki reprezentacyjnej i jej zmianami.............................110 Obserwacja.....................................................................................................................112 Postrzeganie przypadkowe a obserwacjajako metoda badawcza....................................112 Rodzaje obserwacji...........................................................................................................115 Obserwacja bezpośrednia i pośrednia..............................................................................115 Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana..................................................................116

.....................121 Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany.......141 Dokumenty zebrane w sposób systematyczny.............................................................2.. Obserwacja jawna i ukryta..........................2..........122 Wywiady indywidualne i zbiorowe.1....3................. 6..2........ 132 Wymogi metodologiczne badań ankietowych............................1.... 140 Pojęcie dokumentu w badaniach faktów społecznych......... Struktura ankiety...3..................................2...............117 Wywiad................3......................120 Określenie wywiadu jako metody badań.1...... 7.......................141 . 8.......116 Próba systematyzacji......................134 7.............................................121 Wywiad jawny i ukryty......... 8..3........................ 6......................................2.........................................................................1........................................ 6.....................4.................... 6..................1........ 6.................. 8............... 5..............................1....................................134 Zasady opracowania ankiety........................................................ 8.....2...134 7...........4..................4..120 Wywiady ustne i pisemne........................................................ 7.....................................................5....120 Typy wywiadu.......... 5.2..............................................3.............. 6 6...................................3........................................................................................... 127 Badania ankietowe.......................1........................................ 137 7........................................................................ 7........................................130 Charakterystyka badań ankietowych............... Forma i treść ankiety..................3...........3...........1........ 7.................................................................................................2...............1..................2.... 6.......................................................................................2.........................137 Badania oparte na dokumentach....124 Środki pomocnicze stosowane przy wywiadach......................... 6...................................... 6...........................................................116 Zalety obserwacji i trudności związane ze stosowaniem tej metody badań..................3..................2................................. 140 Typy dokumentów pisemnych i zasady ich wykorzystywania......... Wygląd zewnętrzny ankiety.............2....... 6......123 Warunki określające poprawne przeprowadzenie wywiadu...............................1........................... Uwagi na temat przydatności badań ankietowych................130 Typy ankiet stosowanych w badaniach społecznych................................135 7...................................3..................................123 Wywiad panelowy....... 7....................5.......................3...............2........................2...................

......143 Problem wiarygodności danych zawartych w dokumentach.............158 10.........................................................................................182 Rozwój poglądów na temat naukowego wyjaśniania........................4...........................................156 Przygotowanie danych do analizy ilościowej ijakościowej........................................... 9.............................................................201 Wybrana literatura..........................3..............................1........180 Wyjaśnianie zjawisk społecznych........................................8.......................145 Socjometria....... 11....1....................1.156 10........................................................................................ 10.......................................................................148 Ilościowe analizy socjogramu................... 12.............................. Selekcja.................. Kategoryzacja................................................158 10.................................................1....... Dokumenty okolicznościowe............................. 190 Metodologiczne aspekty zaufania i podejrzliwości........................1....2......................1...2.................186 Typy wyjaśnień faktów społecznych................208 7 OD AUTORA Trzecie wydanie książki pt.................1........................ 198 Analiza uwarunkowań zaufania i podejrzliwości.............167 Analiza jakościowa.................................3........... 156 10....4....2...... 11....................157 10.......................................................... 9...............................152 Opracowanie zebranych materiałów badawczych...................................148 Założenia socjometrii i jej zastosowanie........... (Warszawa 1984)................................... 8........................3............................2..........................: „Wstęp do metod i technik badań społecznych"..... 10................. 182 Określenie problemu...............................................:................................................................................................................................................2........................................................................ 9........... Weryfikacja...................... 198 Podstawy zaufania i podejrzliwości............. Klasyfikacja.................................. która ukazała się nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego już przed laty zniknęła z rynku księgarskiego................1.........................................5...................................3...............................1..... 12...2....................... podobnie jak dwa poprzednie wydania z lat 1976 i 1979................................. Analiza ilościowa................................. 10..................................1..............2.160 10................................. 11.......... 10.... 12...... Skalowanie...................176 Sprawozdanie z badań........ 11.................... opublikowane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.......................................... Zapotrzebowanie na tego rodzaju wprowadzenie w złożoną .....................................................

Obecne wydanie jest zmodyfikowanąi poszerzoną wersjąlll-go wydania. którzy acz nie mająprogramowych zajęć z wymienionego przedmiotu. Sorokin czy M. krytycyzmem i oczywiście znajomością stosowanych metod. St. Toteż w mojej książce.in. przypominając poglądy głoszone na ten temat przez tak wybitnych przedstawicieli nauk społecznych. Jest to jednak przecież tylko „wstęp". dodajmy nie zawsze łatwo dostępnych. wskazując zarówno na ich zalety. ale także w licznych czasopismach fachowych. w związku z przygotowaniami pracy dyplomowej i potrzebą zbierania przeróżnych danych. prezentując problemy metodologiczne badań społecznych i wskazując na istniejącą literaturę przedmiotu. jak i wady. a nie podręcznik metod i technik badań. Chałasiński. czy „wprowadzenie" w określoną problematykę. uwzględniającą także nowszą literaturę przedmiotu. aby ułatwić im poruszanie się wśród złożonych problemów metodologicznych. P. a nawet zarysowane skrótowo. jakie wymieniam w „Literaturze uzupełniającej". Swoistym zakończeniem tej części są ostatnie dwa fragmenty. że nie wszystko o czym można pod tym tytułem napisać zostało przeze mnie w pełni przedstawione. Chcę także przestrzec Czytelnika przed naiwną wiarą w możliwość osiągnięcia cudów poznawczych poprzez bezkrytyczne stosowanie do badań rzeczywistości społecznej metod zaczerpniętych z innych nauk niż nauki społeczne. FI. Mam świadomość tego. Ale — korzystając z doświadczeń związanych z wcześniejszymi wydaniami — starałem się uwzględnić także jego przydatność dla tych studentów. co i w jakim stopniu możemy właśnie poprzez badania wyjaśnić w naukach społecznych. np. jak metody i techniki badań społecznych. a równocześnie wskazać na konieczność postawy nacechowanej dużą rzetelnościąbadawcząi otwartościąna osiągnięcia metodologii. W pierwszym z nich staram się ukazać. Brak natomiast publikacji uogólniających dotychczasowe refleksje na ten temat i stanowiących swoisty przewodnik po tej problematyce. Znaniecki. zarówno o charakterze ogólniejszym —jak też odnoszących się do badań w poszczególnych naukach społecznych. W drugim — z kolei — podejmuję krytyczną refleksję o charakterze ogólnometodologicznym. Wskazuję także na istniejącą literaturę obcojęzyczną. 9 Książka ta składa się z dwóch części. jak np. to jednak są zmuszeni do korzystania z metod i technik badań społecznych. starałem się również przybliżyć ją przynajmniej w pewnym stopniu Czytelnikowi. Dlatego jednym z jego celów jest także wskazanie pełniejszych opracowań z tego zakresu. J. Natomiast w części drugiej omawiam bardziej szczegółowo stosowane sposoby badania rzeczywistości społecznej. Dilthey. uczulić Czytelnika na złożoność i specyfikę metod i technik badań tej dziedziny. Książka ta jest napisana przede wszystkim dla studentów tych kierunków studiów. Czy i o ile moje zamierzenia zostały zrealizowane? Odpowiedź na te pytania należy do Czytelnika. Ossowski. .problematykę metodologii badań społecznych zachęciło mnie do dalszych prac nad kolejnym wydaniem wymienionej publikacji. niemniej trudno osiągalnych. których programy przewidują taki przedmiot. Są one jednak rozsiane nie tylko w różnych książkach. W polskojęzycznej literaturze nie brak oczywiście publikacji. W. Weber. uwzględniając nowsze pozycje. poświęcone wyjaśnianiu zjawisk społecznych oraz metodologicznym aspektom zaufania i podejrzliwości. w jakich występują refleksje metodologiczne. W pierwszej — ogólnej chcę m.

m.(1) z dawna obserwowany wpływ rezultatów badań na rzeczywistość. METODOLOGICZNE PROBLEMY BADAŃ SPOŁECZNYCH SPECYFIKA NAUK SPOŁECZNYCH Pod wpływem osiągnięć poznawczych nauk przyrodniczych. zaznaczyły się dążenia zmierzające do użycia metod badawczych stosowanych dotąd we wspomnianych naukach również do badań zjawisk społecznych w całym ich bogactwie i złożoności. Nic więc dziwnego. Skłania to jednak również do intensyfikacji poszukiwań skutecznych sposobów przezwyciężenia istniejących słabości.in. (4) konflikt pomiędzy ograniczeniem się do metod standaryzowanych a miarodajnością wskaźników i subtelnością praktyki..1. ponieważ są one zbieżne z wysuwanym przez metodologów postulatem jedności nauki oraz wynikającym z niego postulatem jedności założeń metodologicznych.. a zwłaszcza socjologią. a także dzięki możliwościom ich wykorzystania w przeobrażaniach świata. co skrótowo jest nazywane rzeczywistością społeczną. 1.Katowice. luty 1995 r. do której wnioski z badań mają się odnosić. Okazało się. że coraz bardziej pojawiała się konieczność krytycznej refleksji nad możliwościami adaptacji metod badawczych nauk przyrodniczych do potrzeb badań rzeczywistości społecznej. Janusz Sztumski Część pierwsza ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. I wówczas ujawnia się słabość wspomnianych nauk. Wszelkie bezkrytyczne przenoszenia owych metod do badań zjawisk społecznych nie dawały wcale spodziewanych efektów poznawczych i kończyły się co najwyżej próbąjakiego udziwnienia nauk społecznych. nie ograniczone wyznacznikami historycznymi. współtworzących to. że w interesującym nas przypadku trzeba rozpatrzyć następujące zagadnienia: „. Oczywiście. wzrasta ich zainteresowanie osiągnięciami poznawczymi i praktycznymi nauk zajmujących się środowiskiem społecznym. mało precyzyjna i nie odpowiada wzrastającym potrzebom poznawczym i praktycznym. . ale również i środowisko społeczne. że ich życie określa nie tylko środowisko naturalne. (5) udział doświadczenia wewnętrznego w praktyce badawczej"1. że wiedza o rzeczywistości społecznej jest raczej nikła. (3) konflikt pomiędzy postulatem systematyczności badań i postulatem ubiegania się o wnioski ogólne. Bowiem w miarę upowszechniania się wśród ludzi przekonania o tym. (2) bezpośredni wpływ samych czynności badawczych na badaną rzeczywistość. podejmowane w tym zakresie próby nastręczają wiele problemów. Pomimo jednak teoretycznej zasadności koncepcji wykorzystania metod nauk przyrodniczych do badań zjawisk społecznych. poprzez podejmowanie prób zmierzających do wykorzystania doświadczeń metodologicznych nauk przyrodniczych. 13 Stanisław Ossowski — podejmując tego rodzaju refleksje — stwierdził trafnie. poszukiwania wsparcia dla nauk społecznych w innych naukach jest w pełni zasadne.

Natomiast już sam fakt opublikowania teorii dotyczących problemów społecznych może spowodować określone zmiany w tych społeczeństwach. występuje niebezpieczeństwo polegające na tym. Otóż pod jej wpływem zaczynają dokonywać się w świadomości ludzi określone procesy przewartościowań. Otóż pod wpływem badań nasunęły im się problemy. czy też nad swoimi poglądami. ale również badanych.in. Ukazane np. Wiadomo. Bowiem rezultaty badań albo oparte na nich przewidywania kształtują nie tylko zachowanie badających. a tym samym stały się jednym z czynników zapobiegających katastrofie tego ustroju2. to mogą z reguły powtórzyć swoje doświadczenia na tym samym przedmiocie lub na identycznym. przez Karola Marksa zagrożenia kapitalizmu. A dalej wskazywał.Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym zagadnieniom. że „najostrzej wszakże różnica pomiędzy przyrodnikiem a badaczem . 3. „Analogia pomiędzy socjologią empiryczną a naukami przyrodniczymi zawodzi także w sprawie zasięgu wniosków indukcyjnych opartych na systematycznych badaniach" — zauważył nie bez racji Ossowski3. na terenie nauk społecznych wyniki badań mogą powodować zmiany nie mające analogii w sferze nauk przyrodniczych. 2. Niewątpliwie osiągnięcia nauk przyrodniczych i wiedza o nich mają także wpływ na sytuację społeczną.. Pouczającym przykładem są skutki. jak i społecznych. jakimi byli wcześniej. Chemik. gdy podejmujemy badania zjawisk należących do sfery zainteresowań wspomnianych nauk. Jednakże żadne z tych odkryć czy też inne odkrycia dokonane w naukach przyrodniczych nie kształtuje przecież przez sam fakt swego zaistnienia przyrody czy poszczególnych jej zjawisk dopóki nie zostanie do tego celu wykorzystane przez człowieka. spowodowały z ich strony działania obronne. Zarówno w sferze nauk przyrodniczych. jakie spowodowała np. jeśli zostaną zastosowane w praktyce. ponieważ badani nie sąjuż tymi samymi ludźmi. przed uczestnictwem w badaniach.. do prze14 obrażenia się „poddanych" w „obywateli". opiniami. o których być może nigdy by nie myśleli. którą trzeba i należy brać pod uwagę wtedy. jeżeli popełnią jakieś uchybienie metodologiczne. mogą zmieniać daną rzeczywistość. tzn. Ale ze względu na powtarzalność zjawisk przyrodniczych niebezpieczeństwo to nie jest tak poważne w sferze badań przyrodnika. że „. które z czasem doprowadziły m. w społeczeństwie francuskim przed rewolucją w XVIII wieku tzw.". jak i społecznych. czyli będą użyte do celowego działania. to na ogół nie może swoich badań powtórzyć w tym samym środowisku społecznym. a tym samym nie zastanawialiby się nad nimi. Jeżeli natomiast podobny błąd popełni socjolog. postawami dotyczącymi określonych spraw i nie widzieliby powodów do ich ewentualnej zmiany.. gdy zostały potwierdzone także przez innych badaczy i przeniknęły do świadomości kapitalistów.. Słusznie jednak wskazywał Ossowski. jeśli przenikną do ich świadomości. fizyk czy biolog. że wyniki wszelkich badań naukowych. a więc zarówno przyrodniczych. że proces badawczy niszczy normalne warunki istnienia przedmiotu badań. ponieważ każde z nich wskazuje na specyfikę nauk społecznych. 1. na tym samym zbiorze ludzi. socjologa lub psychologa. jak w badaniach np. gdzie dane teorie będą znane. Tytułem przykładu przypomnijmy o wpływie heliocentrycznej teorii Kopernika czy też o odkryciach fizyki jądrowej w naszych czasach na świadomość i postawy ludzkie. „teoria umowy społecznej". a w dalszej konsekwencji do określonych zmian społecznopolitycznych.

jakie występują w badaniach eksperymentalnych prowadzonych w naukach społecznych. „Mamy więc prawo sądzić — pisał Ossowski — że eksperymenty Galileusza. to np. w jakich przeprowadza się doświadczenie przyrodnicze nie powodujątak poważnych ograniczeń sytuacyjnych. norm itp. z dążeniem do tego. aby w badaniach empirycznych osiągnąć reprezentatywność próbki badanej populacji i taką normalizację danych. Ewentualne różnice w opiniach i postawach można ujawnić dopiero wówczas. redukującego do minimum wpływ osoby badacza na osiągane wyniki5. a w tej mierze socjologa lub psychologa są zatem ważne hic et nunc i wszelkie próby ich uogólnień mogą opierać się jedynie na rachunku prawdopodobieństwa. aby nadawały się one do opracowań statystycznych oraz do maksymalnej depersonifikacji procesu badawczego. np. jednakowe odpowiedzi na to samo pytanie nie wskazują bynajmniej na identyczne postawy czy opinie respondentów. uhistorycznia materiały. gdzie dany metal występuje. ale —jak zauważył Ossowski — pociąga za sobą inne jeszcze skutki nieznane naukom przyrodniczym". Natomiast ze zjawiskami społecznymi sprawa się przedstawia inaczej: uwarunkowanie kulturowe odbiera neutralność współczynnikom czasowo-przestrzennym. ale równocześnie upraszcza też badaną rzeczywistość. uwzględniające właściwości poszczególnych respondentów. „Ograniczenie się w badaniach socjologicznych do ścisłych standaryzowanych metod wedle wzoru nauk przyrodniczych nie tylko eliminuje materiały z przeszłości. studentów jakiegoś typu szkoły wyższej.zjawisk społecznych przy budowaniu indukcyjnych uogólnień objawia się w ich stosunku do materiałów z przeszłości". co łączy się jednak z odejściem od standardowych metod7. Standaryzacja usprawnia niewątpliwie opracowanie odpowiedzi. Dlatego też jednogłośność nie oznacza wcale jednomyślności. W naukach społecznych możliwości standaryzacji są nader ograniczone specyfiką tych nauk. o której wcześniej była mowa. np. ponieważ pozwala na uchwycenie tylko tego. którzy zajmują się problemami metodologicznymi6. Bowiem o ile równe słupki rtęci w jednakowych termometrach są niewątpliwymi wskaźnikami identycznych temperatur. W socjologii standaryzacja wiąże się np. nie będą wcale identyczne w każdym miejscu i czasie. „pytań otwartych" w ankietach i zastępowanie ich „pytaniami zamkniętymi" w celu osiągnięcia standaryzacji nie daje badającemu wcale takich samych możliwości. Jak trudno sformułować metodologicznie poprawne pytania w ankiecie i jak liczne pułapki czyhają na badających przy interpretacji zebranych odpowiedzi ukazują socjologowie. Stwierdzenia przedstawiciela nauk społecznych. Z powyższych dążeń wynikają szczegółowe dyrektywy dla konkretnych metod stosowanych w empirycznej socjologii. Każda z osób odpowiadających „tak" albo „nie" może przecież kierować się zupełnie różnymi motywami. w badaniach ankietowych dąży się do standaryzacji pytań. Newtona czy Einsteina nie wypadłyby inaczej. Unikanie tzw. fizykowi stosowanie identycznych narzędzi pomiaru dla określenia danych parametrów. co da się sprowadzić do przyjętych standardów. redukując przez to samo ogólność wniosków indukcyjnych"4. 15 4. . Możliwość względnie swobodnego kształtowania warunków. Ustalone właściwości żelaza lub innego metalu będą sprawdzały się w każdym miejscu i czasie. jak np. Natomiast znane nam właściwości psycho-socjo-demograficzne badanej zbiorowości. gdyby je przeprowadzono w czasach faraonów lub w czasach paleolitu. gdy zastosujemy zróżnicowane techniki badawcze.

z jakim bada np. Socjolog.5. według którego wzrostowi dochodu narodowego towarzyszy wzrost konsumpcji. ponieważ to właś16 nie wczuwanie się pozwala jemu o wiele lepiej czy głębiej zrozumieć dane zjawisko. wpływ ten nie zawsze jest negatywny. Wadliwość tego rodzaju poglądów została już dawno wykazana przez takich uczonych. z nauk przyrodniczych do nauk społecznych. istniejące opinie i odpowiadające im postawy. których dochody wzrosły. historyk czy ekonomista wczuwa się po prostu volens nolens w sytuację i stosunki społeczne. Wczuwanie się np. jak np. wolniejszy od wzrostu dochodu lub ukazane przez Simmela prawo socjologiczne. Max Weber. którzy twierdzili. które bada. Postulowana przez metodologów jedność nauki i jego założeń metodologicznych nie wyklucza wcale odrębności poszczególnych nauk. Uwzględniając swoistość nauk społecznych.in. Otóż znane twierdzenie Keynesa. jeżeli wczuwamy się w sytuację ludzi. Chodzi jedynie o ukazanie wpływu i znaczenia czynnika subiektywnego w badaniach społecznych. Również ukazywanie odrębności nauk społecznych nie powinny skłaniać do wniosku. Trudno wyobrazić sobie. do jakiego doszli ongiś m. pozwalającąna wyodrębnienie tychże nauk spośród innych. jest wyższe od innych sposobów poznawania9. zjawiska przyrody. członka oddziału wojskowego zagrożonego przez wroga8. Alfred Vierkandt i Karl Mannheim. Istnieje także możliwość przenoszenia metod badawczych z jednych nauk do drugich. to nie mamy oczywiście zamiaru przekonywania o tym. jaka stanowi właśnie owądif-ferentia specifica. Dilthey i Husserl. Kiedy mówimy o roli doświadczenia wewnętrznego w poznaniu zjawisk społecznych. w spinozjańskim lub bergsonowskim rozumieniu. czyli wpływu doświadczeń życiowych danego badacza i jego intelektu na poznawanie rzeczywistości społecznej. że zostały one do końca przezwyciężone i nie mają dzisiaj swoich zwolenników. jakie występują we wszystkich naukach. jak też i odrębność nauk społecznych. socjologa w sytuacje społeczne badanych ludzi pozwala zrozumieć ich sposób myślenia. można wskazać na te cechy wspólne. a nawyki konsumpcyjne nie pozwalają zmienić dotychczasowego stylu życia lub w sytuację np. że poznanie intuicyjne. ale co więcej. W naukach społecznych — w przeciwieństwie do nauk przyrodniczych — wpływ doświadczenia wewnętrznego badacza jest nie tylko trudny do wyeliminowania. aby człowiek badający zjawiska społeczne —jako istota społeczna — mógł je badać z takim samym obiektywizmem. a więc np. że zjawiska świata duchowego i społecznego nie mogą być badane takimi samymi metodami jak przyroda i dlatego postulowali rozumowe „wczuwanie się" w przedmiot poznania i jego intuicyjne zgłębianie10. Otóż nauki społeczne — podobnie jak wszystkie inne — są: 17 . a tym samym daje jemu lepsze szanse na poznanie badanych zjawisk. co nie znaczy wcale. ale wszelkie działania w tym zakresie powinny uwzględniać zarówno to. co wspólne wszystkim naukom. że zagrożenie zewnętrzne wzmaga zwartość grupy — są lepiej zrozumiałe. Jaką rolę odgrywa doświadczenie wewnętrzne w zrozumieniu mechanizmów zależności wykrytych w sferze zjawisk społecznych ukazująnastępujące przykłady.

a stosowane w niej metody i techniki badawcze — podobnie jak też jej kategoria i prawa — są stosowane w pozostałych naukach społecznych. . zjawiskami i procesami społecznymi.. poprzez przedmiotową i społeczną praktykę. faktami itp. nie stanowią one zamkniętych zbiorów twierdzeń. tzn. Niewątpliwie problematyka metod i technik badawczych stosowanych w interesujących nas naukach łączy się przede wszystkim z właściwościami wymienionymi na końcu. Kolejność. ekonomia polityczna i in. e) logiczne — zarówno ze względu na swoją strukturę.2. socjologia. lecz są dostępne każdemu poznającemu człowiekowi. Bowiem wszystkie wespół potwierdzają autentyczność nauk społecznych. jakie badają. że wszelkie zdarzenia i zjawiska. opisów. zdarzeniami na podstawie uogólniania swoich efektów poznawczych. g) s p r a w d z a 1 n e są też ich wyniki i metody zarówno na drodze teoretycznej. ale również dlatego.a) obiektywne — nie tylko w tym znaczeniu. c) generalizujące — bowiem zmierzają do ustalenia ogólniejszych zasad i praw rządzących badanymi zjawiskami. który jest określony w swoim istnieniu i rozwoju świadomością istot ludzkich. czyli sine irra et studio. etnologia. konstatacji w kategoriach. z których każda dąży do rozpoznania poszczególnych jej fragmentów. uczuć. prawidłowości itp. rzeczywistością społeczną — zajmuje się wiele nauk. Zauważmy. jak i jakościowym. czyli mówiąc bardziej skrótowo — tzw. w jakiej wymieniono powyższe cechy nie świadczy o stopniu ich ważności. jak też z uwagi na dążność do racjonalnego przedstawiania badanych faktów. przeróżnymi strukturami. b) deterministyczne — ponieważ zakładając. d) intersubiektywne — dążąc do ujęć swoich ustaleń. że pomimo pewnych zbieżności i podobieństw o charakterze metodologicznym z innymi naukami. jak i w sposób empiryczny. tzn. f) otwarte i dopuszczające zmiany — tzn. czy myśli jakiegoś podmiotu. zgodnie ze swoją specyfiką. ponieważ nauka ta stwarza najszersze podstawy do penetracji rzeczywistości społecznej. z ich sprawdzalnością. wewnętrzną spójność. które mogą być uzupełniane nowymi i modyfikowane na skutek rozwoju danej nauki. iż starają się badać go w sposób wolny od uprzedzeń. lecz twierdzeń. czyli w sposób wolny od irracjonalnych koncepcji. poprzez logiczną krytykę. a tym samym podlegają określonym prawidłowościom. historia. są w sposób konieczny wyznaczone przez ogół kształtujących je warunków. nauki społeczne różnią się jednak od pozostałych specyficznym charakterem przedmiotu swoich badań. tzn. że traktują przedmiot swoich badań jako byt istniejący niezależnie od poznającego przedmiotu. które nie są zależne wyłącznie od doznań. np. przeczuć. 18 1. PRZEDMIOT I CEL BADAŃ SPOŁECZNYCH Rozmaitymi tworami życia zbiorowego ludzi. ustalonych raz na zawsze zarówno pod względem ilościowym. nie są więc zbiorami dogmatów. Rozważania dotyczące przedmiotu badań zawężam do socjologii.

Zbiorami społecznymi nazywamy takie twory. Nie posiadają one jednak walorów zbiorów społecznych. dla potrzeb marketingu itp. czyli z przynależnością do nich nie łączą się żadne obowiązki lub uprawnienia społeczne. czy też wierzenia ludzi. a. grupy koleżeńskie. idee. które powstały w praktyce życia społecznego. postawy i zachowania ludzi oraz wartości. barwy włosów lub rodzaju nakrycia głowy itp. Zbiorowościami społecznymi nazywamy wszystkie takie zbiory ludzi. Przykładowo zalicza się do tego typu tworów społecznych: grupy. który na podstawie dowolnej cechy. w przeciwieństwie do zbiorów logicznych. bowiem wykształ19 cenie. występującej u interesujących go ludzi. Obejmuje bowiem rozmaite twory życia społecznego. jakie sam tworzy dla określonych potrzeb na podstawie dowolnej cechy wspólnej. rudym czy łysym nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji społecznych. klasy i warstwy społeczne. W ostatnich latach np. dużym zainteresowaniem nie tylko socjologów cieszą się przeróżne małe grupy społeczne. co z socjologicznego punktu widzenia składa się na tą rzeczywistość społeczną. Do najbardziej typowych zbiorów społecznych zaliczamy zbiorowiska społeczne i kategorie społeczne. Zbiorowisko społeczne tworzy zbiór ludzi przebywających mniej lub więcej stale w pewnych określonych ramach przestrzennych w takim skupieniu. ktoś jest blondynem. tzn. ponieważ w nich właśnie kształtują się opinie. kliki. że przedmiotem tych badań jest wszystko to. kolektywy itp. różnego rodzaju publiczności itp. np. brunetem. rodzina. jak np. wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych pracowników. jakie możemy wyróżnić wśród załóg wielu zakładów pracy. przesądy. zarówno materialne (np. pozwalających w konsekwentny sposób podzielić daną grupę na pewną ilość mniejszych grup. do których zaliczamy np. że np. że praktycznie możliwa jest styczność . są przykładem zbiorów logicznych. np. Spróbujmy przyjrzeć się bliżej temu. Natomiast zbiory utworzone przez postronnego obserwatora jakiejś licznej grupy ludzi. cech przypadkowych. Są to zatem zbiory. co składa się na rzeczywistość społeczną. Do najistotniejszych jej składników zaliczamy: a) zbiorowości i zbiory społeczne. wynikające z faktu ich przynależności do danego zbioru. b) instytucje społeczne oraz c) procesy i zjawiska społeczne. że jest on bardzo złożony. To. jak również idealne. które badający zastaje w istniejących zbiorowościach. w których pomiędzy tworzącymi je osobnikami. Tego rodzaju zbiory mogą być niekiedy przydatne dla celów praktycznych.Przechodząc do charakterystyki przedmiotu badań socjologii trzeba już na początku wskazać. Bez przesady można powiedzieć. czyli zostały ukształtowane w procesie współżycia ludzi ze sobą w obrębie danej zbiorowości. różne zbiorowości społeczne). Zbiory np. jakimi kierują się oni na co dzień. występują jakieś wzajemne oddziaływania. są przykładem zbiorów społecznych. na którym opiera się wymienione wyróżnienie jest cechą ukształtowaną w życiu społecznym i odpowiednio wartościowaną społecznie.

5) także role społeczne mogą stać się swoistymi instytucjami. wzajemnie warunkujące się przeobrażenia w różnych tworach społecznych lub w życiu danego społeczeństwa. (czyli „funkcje") i uprawnienia. (czyli „pozycje społeczne")11. które same przez się lub przez swój rzeczywisty czy domniemany związek strukturalny lub funkcjonalny z innymi cechami. ruchliwość społeczna. jak np. Stąd wielość znaczeń tego terminu. c. „p. jak np. 3) zasady i normy społeczne regulujące zachowanie i współżycie ludzi. w jednym z wyróżnionych znaczeń. zachowania itp. stanu cywilnego. którym określa się proces upowszechnienia się i utrwalania jakiegoś sposobu postępowania. które różnią się zarówno wielkością jak też innymi cechami charakterystycznymi np.wykształcenia i zawodu. jak też kulturowo-antropologicznych. powołane do realizacji określonych funkcji powszechnie użytecznych. które są zróżnicowane w poszczególnych grupach społecznych i które ulegająprzeobrażeniom wraz z rozwojem społecznym. „szef. kapitana statku—jako „pierwszego po Bogu" itp. opinie. samorządowe.bezpośrednia osób tego zbioru ze sobą. faktów społecznych. że łączy się z nimi określone obowiązki. Spotykamy się z wieloma zbiorowiskami społecznymi. np. „prezes". dla danego regionu geograficznego. postawy i . małżeństwo. np. fundacje. spółdzielcze. stowarzyszenia itp. Termin „instytucja społeczna" nie jest jednoznaczny. „Zbiorowisko miejscowości X" jest określeniem oznaczającym po prostu wszystkich ludzi zamieszkujących stale lub okresowo na terenie danej miejscowości. 4) poszczególne osoby fizyczne. ale są utożsamiani z zajmowanym stanowiskiem. Procesami społecznymi nazywamy rozmaite. Posługujemy się nim zarówno dla oznaczenia przeróżnych tworów prawnych lub organizacyjnych. kręgu kulturowego oraz stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego danego zbiorowiska. urzędem lub godnością czyli jawią się w świadomości innych jako np. różne agendy państwowe. jako „głowy rodziny". rodzina. b. wydają się ludziom na tyle ważne. spośród których wskażemy następujące: 20 1) zorganizowane twory społeczne. stających się z czasem instytucjami. pokrewieństwa. „wielebny" itd. godności lub funkcji społecznych i w świadomości ludzi danych społeczności występują nie jako konkretne osoby. wspólnota religijna itp. Z terminem „instytucja" łączy się pochodny — mianowicie — „instytucjonalizacja". jakich naruszenie spotyka się ze społeczną dezaprobatą. Zjawiskami społecznymi nazywamy z kolei wszelkie uzewnętrznione i masowe wytwory współżycia oraz wzajemnego oddziaływania na siebie ludzi. które stają się ucieleśnieniem urzędów.Iksiński" czy „p. rola męża i ojca. przebiegające regularnie po sobie. Do najbardziej powszechnych kategorii społecznych zalicza się kategorie: płci. wieku. Z przynależności do każdej z kategorii społecznych wynikają określone zwyczajowo i prawnie obowiązki i uprawnienia. Kategorią społeczną nazywa się z kolei zbiór ludzi wydzielony w praktyce życia społecznego w obrębie różnych struktur społecznych ze względu na określone cechy fizyczne lub inne. np. Zet". 2) względnie ustabilizowane i prawnie określone formy społecznego współżycia.

ukazując możliwości jej kształtowania.zachowania ludzi. w związku z tym prognozowanie i planowanie jej przeobrażeń. jakaś grupa społeczna itp. jak też do tego. 1. FILOZOFICZNE PODSTAWY BADAŃ SPOŁECZNYCH To. które — najogólniej — odnoszą się do natury danego przedmiotu. tak też w naukach społecznych. Powyższe mniemanie nie jest jednak zasadne. społeczeństwo. a ponadto mogą ich niepotrzebnie wikłać w mniej lub bardziej jałowe spory filozoficzne. aby służyć potrzebom praktyki społecznej. co pozwala rozszerzenie penetracji naukowej na nowe obszary rzeczywistości społecznej. moda. Oprócz realizowania celu poznawczego ważne jest także kształtowa-n i e rzeczywistości społecznej. że rozwój teoretycznych i praktycznych możliwości socjologii jest również istotny dla innych nauk społecznych. zainteresowania itp. jak i praktycznych. wytwory życia społecznego. Poprzez badania empiryczne w socjologii zmierza się więc zarówno do rozwijania teorii. że poprzez badania empiryczne w socjologii uzyskujemy możliwość: 21 1) sprawdzenia prawdziwości istniejących już teorii oraz wniosków. materialne i niematerialne twory życia zbiorowego ludzi. a tym samym i do poszerzenia zarówno poznawczych. czym jest dla nas wybrany przedmiot badań oraz jakie są uwarunkowania jego poznania. celem podejmowanych badań jest — najogólniej biorąc — naukowe poznanie badanej rzeczywistości. ponieważ przyczynia się do ich rozwoju. tzn. że refleksje ontologiczne nie wywierają istotnego wpływu na przebieg lub wyniki badań. 3) wzbogacenie dotychczasowej wiedzy o poszczególnych przejawach życia społecznego poprzez uzupełnienie jej nowymi danymi i wynikającymi z nich wnioskami. jak i praktycznych możliwości socjologii. Jednakże dla współczesnych nauk społecznych nie jest to wcale cel jedyny. jakie z nich wynikają. dotyczących tego. W związku z tym . co umożliwia właśnie stymulowanie procesów społecznych. rodzaju i istoty. Biorąc powyższe pod uwagę zasadną jest teza. Podobnie jak we wszystkich naukach.3. tzn. a w tej mierze i w socjologii. Badania empiryczne przyczyniająsię zatem niewątpliwie do poznania uwarunkowań i prawidłowości zjawisk i procesów społecznych. do jego charakteru. które opierają się na badaniach empirycznych. które mogą okazać się przydatne zarówno dla celów poznawczych. 2) uściślenia zakresu stosowalności poszczególnych teorii do potrzeb praktyki. czyli niezbadanych faktach i zjawiskach społecznych. zachodzące w nim procesy. Wielu badaczy zjawisk społecznych jest skłonnych mniemać. np. dotyczy kwestii ontologicznych. usystematyzowanej wiedzy odnoszącej się do rzeczywistości społecznej. 4) uzyskanie wiadomości o nieznanych dotąd. Odpowiedź na pytanie o to czym jest dla nas przedmiot badań. co chcemy badać — podobnie też to —jak chcemy realizować nasze zamierzenia badawcze. dostarczając wspominanym naukom podstawowej wiedzy o prawidłowościach istnienia i przeobrażeń rzeczywistości społecznej. Zauważmy też. wiąże się z potrzebą świadomego lub milczącego przyjęcia określonych podstaw filozoficznych. Uwaga ta odnosi się również do pozostałych nauk społecznych. wierzenia.

uzyskują względną niezależność i przeciwstawiają się każdemu nowemu doświadczeniu poznawczemu. odwołujemy się przede wszystkim do następujących kategorii metodologicznych. lecz także ram odniesienia dla interpretacji materiałów. jako istniejące już formy ujęcia danej rzeczywistości. istniejąm. cojednostkowe. kiedy pojawią się.Odzwierciedlają one zarówno istniejące w rzeczywistości społecznej prawidłowości. Na szczególną uwagę zasługują następujące kategorie: a) wzajemny związek badanych zjawisk. b) określenie tego. Jako subiektywne formy ujmowania obiektywnych zależności nie są one stabilne. Przyjrzyjmy się bliżej walorom poznawczym wymienionych kategorii w odniesieniu do nauk społecznych. lecz ulegają zmianom i przeobrażeniom w miarę dokonywania się postępu wiedzy ludzkiej o życiu społecznym i jego wytworach. które mają zarówno obiektywne podłoże. na które należałoby zwrócić uwagę. niezależnie od tego. a nie dowolnymi lub umownymi tworami. g) miara. Ogólna teoria 22 rzeczywistości — czy jest ona konsekwentną doktryną filozoficzną. czy też milcząco przyjęty. że pomiędzy poszczególnymi zjawiskami przyrody czy też zjawiskami społecznymi. I chociaż odpowiedzi na pytanie dotyczące rzeczywistości grupy społecznej oraz jej charakteru są bardziej ważne dla socjologii teoretycznej niż empirycznej. d) treść i forma. iż zmiany jednego . Kategoriami danej nauki nazywamy jej podstawowe pojęcia. ponieważ umożliwiają zrozumienie rozmaitych prawidłowości oraz przeobrażeń jakie mają w nich miejsce. w jakich przejawia się ona ludziom. czy też tylko zlepkiem potocznych wyobrażeń — dostarcza nie tylko aparatu pojęciowego. jak i społeczeństwa. jak też obiektywnie określoną treść. Oprócz wyboru założeń ontologicznych lub epistemologicznych w przypadku filozoficznych podstaw badań społecznych wchodzą w grę także określone kategorie ogólnej metodologii. ponieważ są uogólnieniami ludzkiego poznania. jak też kolejne szczeble poznania tejże rzeczywistości przez ludzi. takie relacje.in. c) istota i zjawisko. które sprawiają. e) konieczność i przypadkowość. Jej wpływ na konkretne stawianie zagadnień i na toczące się w socjologii spory był nieraz podkreślany12.trafna jest wypowiedź Jana Szczepańskiego. to jednak nie są one wcale obojętne dla podejścia do empirycznych badań wspomnianego tworu społecznego13. a tym samym wpływają w pewnym stopniu a p r i o -r i na nasze poznanie. Badając rzeczywistość społeczną w całym bogactwie jej przeróżnych wytworów. 23 a. a nawet cechami tego samego zjawiska. f)jakość i ilość. Jednak z tą chwilą. które są przydatne zarówno do badań przyrody. czy jest wyraźnie sformułowany. h) możliwość i rzeczywistość oraz i) przyczyna i s k u t e k w rzeczywistości społecznej. ma reperkusje w ogólnych dyrektywach metodologicznych oraz w technikach zbierania i interpretowania materiałów. Dobrą ilustracją powyższego poglądu są refleksje Tadeusza Szczurkiewicza związane z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie czym jest grupa społeczna. szczególne i ogólne w badanej sferze. że „każdy pogląd na rzeczywistość społeczną. Zauważmy.

a przeobrażenia świadomości z kolei na materialne warunki ich życia. Tego rodzaju stosunki nazywa się właśnie wzajemnymi związkami.Otóż istniejący związek powoduje. jakie zachodzą w materialnych warunkach życia (obejmujących także sferę kultury) danych ludzi rzutują nieuchronnie — acz nie automatycznie — na przeobrażenia ich świadomości. zaliczamy do ich zjawiskowej strony14. jakie występują w różnych zjawiskach i procesach albo też pomiędzy nimi. to. nie ma . w którym przejawiają się właściwości charakterystyczne dla każdej wojny. Poszukiwania istoty zmierzają do ukazania najgłębszych związków wewnę24 trznych. składających się na stronę zjawiskową. jako to. Uważam. Ogólność przejawia się więc w powtarzalności danych cech i relacji w odniesieniu do badanych zjawisk. określających tendencje rozwojowe danych procesów itp.zjawiska (lub cechy) zależą od zmian innego zjawiska (lub cechy). Istota np. czyli ogólne. charakteryzuje swoista świadomość. tzn. co ogólne. Uważam. co jednostkowe i temu. obejmującym oprócz właściwości wspólnych wielu faktom. które określają jego tendencje i kierunki rozwoju. co jednostkowe i ogólne. jako odzwierciedlenie w ludzkiej głowie danych warunków bytu społecznego. danego tworu społecznego obejmuje wewnętrzne. Natomiast to. np. że zmiany. c.in. Jednostkowym — jest więc konkretne zjawisko lub proces czy też ich część składowa. że każdego człowieka np. zawiera też to. zdarzeniem jednostkowym. Doświadczenia osobnicze powodują m. co w pewnej mierze jest właściwe temu. że obie omawiane kategorie trzeba rozpatrywać łącznie. a w odniesieniu do zjawisk społecznych. trwałe i powtarzające się związki. Szczegółowym —jest natomiast to. określającą dany twór społeczny lub proces społeczny od występujących w jego przypadku przejawów zewnętrznych. co najogólniejsze. W filozofii istniejąróżne poglądy na temat wzajemnych związków między istotą a zjawiskiem. także w odniesieniu do zjawisk społecznych. co stanowi główną cechę. Dla zilustrowania tych różnic posłużymy się takim przykładem: to. że obie te kategorie są ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie się warunkują. ukształtowana jego osobistymi dziejami. Oprócz ogólnego możemy także wyróżnić to. przejawia się w jednostkowym. ale również właściwości swoiste. które przeciwstawiamy ogólnym. d. co istotne. tzn. Wśród badanych zjawisk społecznych możemy wyróżnić nie tylko powtarzalne właściwości. c o się produkuje. Konkretna wojna jest np. całokształt zjawisk społecznych. obejmującym całokształt cech i relacji. b. uniwersum. Natomiast zjawisko jest szerszym ujęciem. co ogólne. a ponadto oprócz tego. Dlatego też możemy mówić o wzajemnym związku między tym. Tytułem przykładu wymieńmy taki związek wzajemny: świadomość ludzi a społeczno-gospodarcze warunki ich życia. jednostkowe. Kategoria ta służy więc dla odróżnienia tego. co jest powtarzalne dla wszystkich przedmiotów danej klasy. co nieistotne. oraz ogólnych prawidłowości rozwojowych. która jest szczególnym przypadkiem świadomości rozumianej ogólnie. także pewne specyficzne elementy często jednostkowe.. określając tym terminem wszechświat. Podobną różnorodność poglądów można odnotować wśród filozofów odnośnie treści i formy. jak się produkuje i za pomocą jakich narzędzi — określa istotę poszczególnych formacji społecznoekonomicznych.

dla żywego organizmu: ciśnienie krwi. O jakości mówimy wówczas. treścią określonej zbiorowości społecznej są wszystkie wzajemne oddziaływania i związki między osobnikami przynależnymi do tej zbiorowości. Tak np. W kapitalistycznym systemie społeczno-gospodarczym np. natężenie itp. objętość.czyli syntezę jego cech ilościowych i jakościowych. który kapitalista spotka się z danym robotnikiem. Miara wyrażona w określonych jednostkach liczbowych stanowi poniekąd granicę bytu danego przedmiotu. co jest uwarunkowane przyczynami głównymi Natomiast przypadkowym nazywamy to wszystko. Natomiast formą jest jej struktura lub organizacja. jak długo dany przedmiot istnieje. jak np. Koniecznym jest więc wszystko to. co ma charakter drugorzędny. np. intensywność współżycia ludzi. zetknięcie się kapitalisty z robotnikiem na rynku pracy jest koniecznością. Nie znaczy to jednak. Ale w różnych systemach metodologicznych obie te kategorie ujmowano rozłącznie.treści bez formy i formy bez treści. Jak długo utrzymują się zatem dopuszczalne np. Nie mniej kontrowersji budzi wzajemna relacja między tym. Na przykład: grupa społeczna musi posiadać określone minimum członków. jakie między nimi występują. Z tą chwilą kiedy obowiązująca miara zostanie zachwiana. co modyfikuje jedynie przebieg danego procesu lub zjawiska i jest określone przyczynami pobocznymi.in. następuje zmiana jakościowa i do danego tworu nie można już stosować praw ważnych dla niego dotychczas. czy też w jakim miejscu i czasie to spotkanie nastąpi. . Miara jest jedną z ważnych kategorii metodologii ze względu na jej przydatność w badaniach. f. odnoszących się do żywych organizmów. Uważam. temperatura. którzy ją tworzą itd. miary (parametry) — tak długo też pozostaje on żywy. czyli to. ponieważ nie dostrzegano wzajemnych zależności. co wynika z istoty danego procesu lub zjawiska. jakie dają się określić za pomocą liczby. procesów i zjawisk jest znana od dawna. czym jest dany przedmiot i zjawisko i czym różnią się one od innych. Ilościowa i jakościowa charakterystyka struktur. i że każda jakość da się ująć ilościowo. że nie mogą być one oddzielnie badane. od stopnia integracji danej zbiorowości zależy m. e. nie pociągają za sobą jeszcze zmian jakościowych. wskazujących na to. że każdej ilości odpowiada określona jakość. fluktuacyjne. ciśnienia w układzie krwionośnym. g. co określamy koniecznością i przypadkowością. prędkość. Inaczej mówiąc: jakość ukazuje nam specyfikę danego przedmiotu lub zjawiska. cechuje go własna miara. w czym się dana treść przejawia. tętno itp. gdy mamy po prostu na myśli całokształt cech. np. przypadkiem będzie natomiast. żywy organizm ludzki posiada sobie właściwe temperatury. A kiedy zmiany ilościowe przekroczą tą granicę dotychczasowa miara przestanie odpowiadać danemu przedmiotowi. liczebność. że obie te kategorie pozostają w ścisłym i wzajemnym związku. Posługując się tą kategorią możemy ująć przedmiot jako jedność. tzn. Rozmaite twory i zjawiska społeczne mają także swoje miary. ponieważ dokonała się właśnie jego zmiana jakościowa. 25 Ilość obejmuje z kolei takie cechy danych przedmiotów i zjawisk. Miara określa więc do jakiego momentu zmiany ilościowe. Dopiero w naszych czasach przekonano się do koncepcji wskazujących na to. szybkość tętna itp.

co jest rzeczywiście możliwe jest po prostu zdolnością obiektywnie istniejącej materii do stałego rozwijania i przeobrażania się z jednego stanu — w drugi. i. jakie uzyskujemy poprzez badania. przy czym cechami charakterystycznymi tej relacji są: 1) sprawczy charakter przyczyny. czyli to. a więc tym. jakie występują między możliwością a rzeczywistością jest ważne także w procesie badań społecznych. czy też z myślenia ukierunkowanego życzeniami. czyli pojawić się w określonych warunkach. Poprzez badania empiryczne możemy ustalić nie tylko to. Należy szczególnie podkreślić. i 3) asymetria. Przez przyczynowość rozumiemy związek między dwoma przedmiotami. ale również wszystko to. Obejmuje bowiem szereg potencjalnych alternatyw. z których jeden — jako przyczyna —powoduje nieuchronnie nastąpienie drugiego — zwanego skutkiem. co jest realnie możliwe. Przyczyna i skutek — pozostają w ścisłym związku i współokreśląją zjawisko przyczynowości. przyczyny wewnętrzne działajątylko poprzez przyczyny zewnętrzne na dowolny układ materialny i na odwrót. a więc zdolnością do określonych transformacji. Związek przyczynowy możemy wyrazić poprzez dwuczłonową relację łączącą dwa obiekty.h. podobnie jak przyczyny i skutki. co może zaistnieć. odnosi się wyłącznie do zjawisk. zjawiskami itp. . Można wyróżnić następujące typy przyczyn: 1) zewnętrzne i wewnętrzne. Wszystko. co stanowi rzeczywistość. ustalamy poprzez wnioskowanie z danych. Zdawanie sobie sprawy z różnic. z których każda może stać się rzeczywistością w odpowiednich warunkach. ponieważ 26 może uchronić od błędów wynikających z przyjmowania postulatów za rzeczywistość. Rzeczywistość jest z kolei konkretna. a więc wysoce prawdopodobne. np. co stało się faktem. co istnieje realnie. które w ramach jednego związku przyczynowego tworząjedność dialektyczną. ponieważ jest właśnie zrealizowaną możliwością. tak. faktami świata materialnego. które trzeba ujmować łącznie. Bowiem wszystko. Dlatego też pytanie o przyczynę zjawisk ogólnych. procesami. Możliwość jest oczywiście bogatsza niż rzeczywistość. wyrażająca się w tym. zależne od punktów odniesienia. tzn. iż może zaistnieć w przyszłości. 2) konieczność. Możliwość i rzeczywistość są przydatnymi kategoriami we wszystkich badaniach społecznych. że pojęcie związku przyczynowego. pojęcia przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych są względne. co jest przyczyną materii jest bezsensowne. działanie przyczyny na skutek jest silniejsze niż skutek na przyczynę. że istniejąca przyczyna musi w odpowiednich warunkach wywołać dany skutek.

W przyrodzie obiektywne prawa realizują się poprzez zderzanie się ślepych i przypadkowych sił. zakresu ich prezentacji. ujmować społeczeństwo w świetle najogólniejszych prawidłowości właściwych przyrodzie. uwzględniać w historii kształtowania się stosunku ludzi do przyrody decydujące znaczenie ich rozwoju cywilizacyjnego.4. które tak oto ujmuję: 1. które działają niezależnie od woli i świadomości ludzi. Podkreślając istnienie organicznego związku społeczeństwa i przyrody nie można oczywiście zapominać o istotnej różnicy. ale także narzędzia badawcze. Obiektywnymi są te. jako część materialnego świata. Nic więc dziwnego.2) główne i uboczne — główne to takie. 3. 1. Natomiast prawa społeczne realizują się poprzez świadomą— mniej lub bardziej — działalność ludzi. że w badaniach społecznych jest zasadnym przyjęcie następujących założeń. przyczyny uboczne to te. są pracochłonne i kosztowne. MORALNE ASPEKTY BADAŃ SPOŁECZNYCH 1. przypadkowe cechy skutku. ten może także wymagać. jeśli nie pozyskają sobie sponsorów gotowych pokryć koszty danych badań. spraw. jakie służą zaspokojeniu innych jego oczekiwań itp. aby badania były prowadzone z uwzględnieniem jego interesów. Sponsorzy nie zawsze bywają bezinteresownymi fundatorami badań i często kierują się powszechną zasadą: kto płaci. 2. mogą to być przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne. powoduje. które mogą być prowadzone przy współudziale zespołów badawczych. że badania w jakiejś dziedzinie zaliczanej do nauk społecznych. że podejmowane współcześnie badania społeczne wymagają niekiedy sporych nakładów finansowych i nie mogą być podejmowane samodzielnie przez poszczególnych badaczy. które mogą dotyczyć np. które wywołują konieczne i istotne cechy skutku. na doświadczeniach codziennej praktyki itp.4. a nawet poszczególnych jej fragmentów. jaka występuje między prawami życia społecznego i prawami przyrody. umożliwiające szybkie zebranie niezbędnych danych oraz wyposażenie techniczne umożliwiające przetworzenie zebranych materiałów badawczych oraz przygotowanie analizy ilościowej i jakościowej. dostrzegać obiektywności praw dotyczących życia społecznego oraz 27 4. opartym na odbiciu obiektywnych prawidłowości w ich intelekcie. Subiektywne łączą się natomiast ze świadomym działaniem ludzi. rozpatrywać społeczeństwo ludzkie jako swoiste przedłużenie przyrody. doboru problemów badawczych.1. ograniczenia publikacji wyników godzących w interesy sponsora i upowszechniania takich. . danych. Uważam również. sposobów interpretacji wyników. Dotyczy to zwłaszcza badań o charakterze empirycznym. Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających Złożoność rzeczywistości społecznej. które wywołują nieistotne. Do tego rodzaju badań potrzebni sanie tylko ludzie o określonych kwalifikacjach. zasięgu badań. 3) ponadto w procesach społecznych występują przyczyny obiektywne i subiektywne.

Byłby to niewątpliwie za daleko idący i nieusprawiedliwiony wniosek.4. Oczywiście. jakie są przez nich oczekiwane. które tym różnią się od tych ostatnich. I świadomość tego faktu powoduje. że badania odpowiadające na tzw. W odniesieniu do badań społecznych to poczucie odpowiedzialności musi być szczególnie duże. 29 Nazwa zbioru proponowanych przykazań dla osób podejmujących badania społeczne nie jest przypadkowa. A konsekwencją tego mogą być badania nierzetelne lub takie. osoby postronne oraz przedmiot badań — zwłaszcza wtedy.in. „zapotrzebowanie społeczne" —jak się to ongiś mawiało — lub na potrzeby „wolnego rynku". mogą znacznie łatwiej znaleźć sponsora niż badania.Wypada także zwrócić uwagę na to. a tym samym lekceważyć ukazanego problemu. a więc badania. występujący w rozmaitych strukturach społecznych i sytuacjach życiowych. aby ukierunkować postawy i zachowania badaczy. Z tych względów wydaje się celowym zastanowienie się nad pewnymi propozycjami porządkującymi tą sprawę. które mają służyć dla osiągnięcia jakichś doraźnych celów koniunkturalnych. które chce się realizować dla osiągnięcia celów wyłącznie poznawczych. jak też w innych — starają się często wychodzić nawet naprzeciw życzeniom swoich sponsorów lub zleceniodawców i dostarczać takich wyników badań. że nie ma takich produktów lub koncepcji politycznych. które nie uzyskałyby pozytywnych atestów lub opinii opartych oczywiście na naukowych badaniach. aby trzeba było więcej niż dziesięć zaleceń proponować po to. że uczeni chcą mieć środki na badania i nie być abnegatami w życiu osobistym. jeżeli znacznie więcej spraw zdołano przecież uregulować tylko dziesięciorgiem przykazań. a nie naukowe. Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej" Osoby prowadzące badania powinny być świadome swojej odpowiedzialności za skutki własnej działalności poznawczej. 28 Bez względu także na to czy sponsorem badań jest państwo. Nie zamierzoną więc konsekwencją komercjalizacji badań są m. szalbierstwa w imieniu nauki oraz przeróżne inne przejawy nieuczciwości badawczej. Stąd też propozycja tego swoistego „Dekalogu". że podejmujący sponsorowane. Są to niestety badania co najwyżej n a -u k a w e. Komercjalizacja nauki i poddawanie jej bezwzględnej władzy pieniądza staje się źródłem rozterek moralnych uczonych i niekiedy także ich cynizmu15. Trudno przecież dziwić się temu. gdy jest on narażony na zniszczenie albo na nieodwracalne zmiany. Ponadto nie wydaje mi się wcale. na które zwracałem uwagę. że każde badanie sponsorowane lub zlecone jest już z tego powodu moralnie wątpliwe i podejrzane. 1. które pomimo metodologicznej poprawności — sugerują bezpodstawne wnioski itp. Nie należy jednak pomijać związanych z tym zagrożeń. badania starające się zrobić dobre wrażenie na odbiorcy swoimi wynikami ze względu na zachowanie pozorów naukowości. czy jakaś prywatna instytucja zawsze mogą wchodzić w grę mniej lub bardziej dobitnie wyartykułowane postulaty. .2. które mogą dotyczyć: uczestników badań. bowiem w tym przypadku przedmiotem badań są na ogół ludzie. W czasach mody na tą nazwę i ukształtowanego przez wieki jej odbioru. czym np. czy nawet żądania skierowane pod adresem badających. nie znaczy to wcale. różni się herbata słodkawa od słodkiej. Zauważmy. wydaje się być ona bardziej trafna niż każda inna. a zwłaszcza zlecone badania — zarówno w naukach społecznych.

Jeżeli zaś dostrzeżesz. III. a nie do zaspokajania niegodziwych zamierzeń. na ile jest to możliwe ze względu na dobro badań. że w badaniach należy pamiętać nie tylko o tym. Nie wykorzystuj badanych pod żadnym względem. należy zatem wskazać teraz w czym upatruję postaw i zachowań badacza. Otóż łączę je z takimi postawami i zachowaniami wobec osób dysponujących pieniędzmi lub władzą. II. jak np. przesadna skromność i bezinteresowność dla spraw doczesnych lub postaw abnegatów życiowych. że badanym zagrażają jakieś nieprzewidziane skutki negatywne. Przyjmij osobistą odpowiedzialność za prowadzone badania i ich skutki. które mają przyczynić się do rozwijania nauki. Informuj uczestników badań o celach i założeniach badań na tyle.W przedstawionej propozycji nawiązuję do analogicznego Dekalogu dla badań psychologicznych. Jestem oczywiście daleki od naiwnej wiary w skuteczność jakichkolwiek przykazań. i to nawet popartych sankcjami. IV. ponieważ od tego zależy wiele przy realizacji twoich zamierzeń badawczych. wyróżnień z tytułu swoich sukcesów badawczych i zadowolenia z życia. Byłoby także przesadą domagać się od uczonych takich cnót. VI. zaprezentowanego przezAmerican Psychological As-sociation16. O metodologicznej poprawności badań wspominałem wcześniej. które jest tak ważne w tej właśnie dziedzinie. X. a więc uwzględniać aspekty pragmatyczne. jakie mogą się u nich pojawić. a co dopiero takich. Szanuj także ich czas i cierpliwość. A oto proponowane zalecenia: I. że są badaczami określonych zjawisk. to staraj się temu natychmiast przeciwdziałać. lecz ze względu na autentyczne efekty osiągane w sposób metodologicznie poprawny i moralnie godny. Stanie się to tym samym drobnym przyczynkiem w procesie kształtowania morale badających rzeczywistość społeczną. Dbaj o to usilnie. Pamiętaj. Można jednak za ich pomocą zwracać uwagę na to. a te z kolei zainspirują pożądane postawy i zachowania w czasie prowadzenia badań naukowych. 30 Moralność ludzi badających różne aspekty życia społecznego nie może być zabezpieczona jakimiś przykazaniami czy też zaleceniami. V. solidny i sine irra et studio. VIII. co gwarantuje ich skuteczność. które zasługują na miano moralnie godnych. które są wolne . że zasadniczym celem badań powinno być uzyskanie danych zebranych w sposób metodologicznie zasadny. aby uczestnicy badań darzyli ciebie zaufaniem. VII. IX. ubóstwo. ale nie tylko z tego tytułu. które są przykazaniami w cudzysłowiu. Być może jednak skłonią one do pewnych refleksji. Staraj się jak najlepiej współpracować z dobrowolnymi uczestnikami badań. ale także koszty i straty. które mogą być pożądane u mnichów niektórych zakonów. Bądź otwarty i uczciwy wobec uczestników badań. Uczeni —jak wszyscy ludzie — mająprzecież nie mniej dobre prawo do: komfortu wynikającego z osiągnięć współczesnej cywilizacji. Przy podejmowaniu badań bierz pod uwagę nie tylko spodziewane pożytki lub zyski. Bądź zawsze gotowy do uczciwego wyjaśnienia badanym wszelkich wątpliwości. Zapewnij badanym ochronę przed wszelkimi szkodami możliwymi do przewidzenia. ale również i moralne.

Koncentrując naszą uwagę na wspomnianych typach potrzeb możemy wskazać na odpowiadające im typy badań. tzn. ponieważ w rzeczywistości nie ma teorii bez praktyki i praktyki bez teorii. Wniosek taki nie jest jednak w pełni zasadny. głoszącego jedność teorii i praktyki w procesie badawczym pomimo istniejących między nimi różnic. Z tego względu istniejące potrzeby zredukujemy do dwóch zasadniczych typów. że nie ma lub nie może w nich być elementów teoretycznych. nazywane niekiedy badaniami podstawowymi. lecz jedynie rezygnacji z postawy oportunistycz-nej. 31 Rezultatem badań poznawczych są nowe twierdzenia lub teorie. Nawet badania nieprzydatne w danym . a w tej mierze i w naukach społecznych. potwierdzając tym samym słuszność postulatu metodologicznego. związane z doraźnymi potrzebami. Na tej zasadzie wyróżniamy więc badania: poznawcze. która także uczonym nie jest przecież obca. problemy ważne dla rozwoju każdej nauki oraz dla potrzeb praktyki. są inspirowane przez liczne i różnorodne potrzeby. oba typy badań współokreślają rozwój każdej nauki. że w konkretnym przypadku nie można prowadzić badań o przewadze elementów teoretycznych albo praktycznych. czyli obejmuje wszystkie te potrzeby. Istnienie jedności teorii i praktyki w wymienionym zakresie może skłaniać do wniosku. co wcale nie znaczy. ponieważ prowadzi ona do ich deformacji. TYPY BADAŃ Badania we wszystkich naukach. bezwzględnego realizowania ich każdego życzenia oraz manifestacyjnego podziwu dla ich możliwości lub próżności. Jeżeli więc stawiamy sobie cele praktyczne. Uważam. przy równoczesnym niedostrzeganiu konieczności ciągłego prowadzenia badań poznawczych. ale nie znaczy to wcale. biorąc pod uwagę ten fakt. że nie wymaga to wcale heroizmu. związane z istniejącymi możliwościami zastosowań osiągnięć danej nauki. Uwzględniając ogólną ważność zasadyjedności teorii i praktyki należy też stwierdzić. że u podstaw wymienionego podziału badań tkwią przecież określone cele. teoretycznych w tych naukach. Drugi — łączymy z kolei z różnorodnymi potrzebami praktyki. jakie pojawiają się w codziennej działalności ludzi.5. że podział badań na teoretyczne i praktyczne jest fikcyjny.od pochlebstw. Natomiast rezultatem badań dla potrzeb praktyki są ustalenia czy. Skoncentrowanie się na praktycznych celach w konkretnych badaniach nie narusza zatem ogólnej zasady jedności teorii i praktyki. 1. to one właśnie nadają zasadnicze piętno naszym badaniom. i o ile istniejące twierdzenia i teorie są przydatne do rozwiązywania konkretnych problemów. obejmujące problemy metodologiczne. sprawdzające wycinkowo prawdziwość jej ustaleń i ukazujące nowe problemy badawcze17. Z uwagi na ową jedność ważne są więc oba typy badań. problemy związane z dalszymi uogólnieniami dotychczasowych osiągnięć poznawczych itp. jakie wiążą się z rozwojem danej nauki. że wszelkie próby preferowania tylko jednego typu badań są szkodliwe dla rozwoju nauki. którym odpowiadają określone typy badań. Inaczej mówiąc służą one uściślaniu oraz fragmentarycznej weryfikacji istniejących twierdzeń i teorii. Szczególnie szkodliwa jest pragmatyczna fascynacja potrzebami praktyki w naukach społecznych. jakie sobie stawiamy. a nie sam charakter danych badań. Oczywiście. Pierwszy z nich łączy się z potrzebami o charakterze teoretyczn ym lub p o z n a w c z y m.

ale także potwierdzenia uzyskane przez innych uczonych i różne zespoły badające dany problem. czyli poprzez swój twórczy wysiłek poznawczy. potwierdzające uzyskane poprzednio wyniki. Spróbujmy nieco szerzej omówić ten schemat i jego wcześniejsze objaśnienia. czy.5. stawiane hipotezom i skorygować je. Otóż poprzez swoistą „obróbkę intelektualną" podjętego problemu.momencie dla praktyki. Ponadto. badający uzyskuje wstępne hipotezy badawcze lub prowizoryczne „wyjaśnienia ". jakie zdarząjąsię poszczególnym badaczom. Problem wynikający z dotychczasowych . pozwalają następnie stwierdzić.1. Nowe twierdzenie lub nowa teoria Punktem wyjścia badań omawianego typu jest problem zastany lub sformułowany na podstawie dotychczasowego stanu wiedzy. a końcowym efektem jest jego rozwiązanie w formie określonego twierdzenia lub teorii. aby dana hipoteza stała się twierdzeniem. czy też „rozwiązania" danego problemu. Rezultatu takiego nie osiąga się jednak w wyniku jednego badania. Sprawdzone w ten sposób wstępnie hipotezy można w dalszej kolejności weryfikować poprzez stosowne badania empiryczne. i w jakim stopniu spełniają one wymogi metodologiczne. i w jakim stopniu dana hipoteza jest zgodna z badaną rzeczywistością społeczną. czy. Nawiązując do rys. dającym np. 32 1. początek jakiejś teorii naukowej. Tego rodzaju badania prowadzone w oparciu o przyjęte założenia metodologiczne. Z reguły konieczne są wielokrotne badania kontrolne. Ma to na celu obiektywizację wyników badań i eliminację lub choćby ograniczenie ewentualnych subiektywnych zniekształceń. aby sprawdzić. Ponadto wymagają one także konfrontacji z istniejącym stanem wiedzy na dany temat. czy też poprzez jeden i ten sam zespół badawczy. Uzyskane hipotezy trzeba z kolei poddać krytyce logicznej po to. a w bliższej lub dalszej przyszłości mogą okazać się cenne dla praktyki. porównawcze. 1. są ważne dla rozwoju nauki. tzn. konieczne sanie tylko badania kontrolne przeprowadzone przez tego samego uczonego.l. czysto poznawcze. Badania typu poznawczego Schemat badań typu poznawczego można przedstawić następująco: Rys. można by drogę od postawienia problemu do jego rozwiązania przedstawić następująco: problem —> hipoteza —> logiczne sprawdzenie hipotezy —> weryfikacja —> potwierdzenie albo obalenie hipotezy — a w przypadku potwierdzenia — nowa teza lub teoria. jeśli okaże się to konieczne.

mogą być trudne do zweryfikowania po upływie pewnego okresu lub w innym społeczeństwie tego samego typu. Badania dla potrzeb praktyki . co nie zawsze znaczy.5. Otóż nawet zasadne hipotezy dotyczące jakiegoś zjawiska. lecz tylko tyle: w określonych warunkach nie potwierdziła się ona i tym samym nie może być uznana. Dlatego też może się zdarzyć. jako ogólnie ważna. czy nawet społecznościach. Każda nauka dąży bowiem do maksymalnego zabezpieczenia się przed takimi „twierdzeniami" czy „teoriami". Bowiem te same zjawiska nie muszą wcale przebiegać w taki sam sposób nawet w społeczeństwach żyjących w analogicznym ustroju politycznym czy społeczno-ekonomicznym.uogólnień -> -Teoretyczne wyjaśnienie problemu: hipoteza -» Weryfikacja logiczna i empiryczna hipotezy 33 Zauważmy jednak. które w większym stopniu wynikają z pobożnych życzeń. że w naukach społecznych. Jednak nawet częściowo potwierdzone hipotezy nie są bezwartościowe. a teoriami odnoszącymi się do konkretnych zjawisk rzeczywistości społecznej oraz stanowią też punkt dla nowych hipotez18. jego swoistymi warunkami życia ukształtowanymi własnymi wartościami. iż jest ona po prostu fałszywa lub częściowo fałszywa. „teorii średniego zasięgu". ponieważ przyczyniają się one przecież zawsze. 1. które stanowią pewien pomost między ogólnymi teoriami. na których specyfikę wskazywaliśmy wcześniej. że jakaś hipoteza nie zostanie potwierdzona przez badania albo zostanie tylko częściowo zweryfikowana. Wszelkie procesy zachodzące w poszczególnych społeczeństwach. rzetelne weryfikacje hipotez sąszczególnie trudne do przeprowadzenia. oparte na rzetelnych publikacjach wyników wcześniejszych badań na ten temat. Stają się one też niekiedy przydatne dla tworzenia tzw. choćby w jakimś stopniu do uchwycenia pewnych prawidłowości. umożliwiających uszczegółowienie istniejących teorii. Proces rozwiązania danego problemu poprzez badania typu poznawczego jest więc złożony i wielostopniowy. czyli tzw. obyczajami i tradycją. makroteoriami. niż z rzetelnych badań i dlatego w każdej nauce postuluje się ostre rygory metodologiczne dotyczące badań poznawczych.2. są na ogół modyfikowane specyficznym rozwojem historycznym danego społeczeństwa.

etnograficznym itp. kiedy na temat badanych np. na jakie poszukujemy odpowiedzi poprzez badania empiryczne. Warunkiem praktycznej i teoretycznej efektywności tych badań jest wszakże solidność ich metodologicznych podstaw oraz rzetelność realizacji samych badań. Postępowanie takie jest zwłaszcza wówczas konieczne. aby wywołał on pożądane wrażenie. politycznej. hipotezy w badaniach dla potrzeb praktyki uzyskujemy w sposób analogiczny. do jakich dochodzimy w omawianych badaniach. . którą przedstawia. Zwróćmy jednak uwagę na ten fakt. Niekiedy jednak. jakie są ich uwarunkowania. które dostarczają nam możliwie wiernych opisów interesujących nas faktów społecznych". aby uzyskać hipotezy badawcze trzeba odwołać się do badań faktograficznych. problem wynikający zpotizeb praktyki -» ustalenia hipotez w oparciu o istniejące teorie lub badania empiiyczne ~+ krytyka logiczna i weryfikacja danych teorii -> twierdzenia typu: diagnostycznego. że hipotezy. poprzez który chce się nie tyle ukazać dane obiektywnie. jak w badaniach typu poznawczego. Badania tego typu można przedstawić schematycznie w następujący sposób: 34 Rys. lecz raczej próbami bardziej uszczegółowionych pytań wynikających z badań danego problemu. Zauważmy również. struktur. jaki wynika z określonych potrzeb praktycznych. Nie zasługuje więc na takie określenie opis tendencyjny. Mogą one zatem dotyczyć: a) ustalenia stanu faktycznego (diagnozy). procesów lub zjawisk społecznych brak nam jakichkolwiek danych albo też brak nam aktualnych lub dostatecznie szczegółowych danych. ale ich efekty są niekiedy przydatne nie tylko dla praktyki. socjograficznym.Badania wymienionego typu wynikają z potrzeb związanych z konkretnymi działaniami. Oczywiście. 2. że opis zjawisk społecznych zasługuje na miano np. nie są wcale wstępnymi „wyjaśnieniami" problemu. podejmowanymi w sferze gospodarczej. jaka jest ich dynamika i tendencja rozwojowa itp. wzbogacając wiedzę o danych zjawiskach społecznych. historiograficznego czy też socjograficznego opisu tylko wtedy. jakie powodują one następstwa..). (czyli do badań o charakterze historiograficznym. kulturalnej itp. a celem ich jest znalezienie odpowiedzi na pytania typu: jakie zjawiska lub procesy występują w danej strukturze społecznej. gdy jest on w pełni zgodny z rzeczywistością. co raczej w tak ukształtowanej postaci. a tym samym wpływał na pożądane opinie i postawy ludzi. terapeutycznego lub prognostycznego Chociaż w interesujących nas badaniach punktem wyjścia jest problem. lecz służą również rozwojowi teorii.

Do podjęcia badań wystarczy zatem zarówno motywacja poznawcza jak i praktyczna.6. z jakim trzeba się koniecznie rozprawić. tzn. ulegającą określonym emocjom. zajmujący się problemami społecznymi nie działa tak jak np. ale również dla teorii. gdy istnieje określony problem społeczny. trzeba wcześniej osiągnąć wiedzę o określonych zjawiskach społecznych na podstawie właśnie przeprowadzonych badań. że badania w naukach społecznych nie powinny być podejmowane tylko wyłącznie wtedy. jakie chcemy faktycznie wykorzystać dla osiągnięcia zamierzonego celu poznawczego. Inaczej mówiąc: badania te nie powinny wynikać tylko z motywacji utylitarnej czy pragmatystycznej. Terapeutycznymi — określamy z kolei twierdzenia. na jaki trzeba tu zwrócić uwagę wynika stąd. że aby dany problem społeczny można było dojrzeć. Diagnostycznymi — nazywamy takie twierdzenia.b) sposobów przeobrażeń (czyli swego rodzaju „terapii" czegoś. Po przeprowadzeniu sprawdzenia danych hipotez uzyskujemy twierdzenia. prognozy) badanych zjawisk lub procesów społecznych. Bardzo często zdarza się bowiem. Zawężania badań do sfery problemów ważnych tylko dla praktyki ogranicza w konsekwencji rozwój danej dyscypliny naukowej. ale równocześnie istotą żyjącą w konkretnych warunkach społecznych. Istotnym elementem służącym do tego celu jest plan badań. Stąd też obok badań nad problemami stosowanymi w praktyce są również konieczne badania nad problemami podstawowymi w danej nauce. uczony. Prognostycznymi są takie twierdzenia. które dają odpowiedź na pytanie. która obejmie wszystkie środki. jak doprowadzić do określonych przekształceń lub zmian badaną rzeczywistość społeczną. nastrojom itd. PROCES BADAWCZY 1. 35 Uzyskane hipotezy podlegają takiej samej procedurze weryfikacyjnej — jak w przypadku badań poznawczych. Strategia badań w naukach społecznych Kiedy mówimy o strategii w wyróżnionym znaczeniu to mamy na myśli po prostu o wszechstronne określenie działalności badawczej. terapeutyczny lub prognostyczny. Nie jest on tylko i wyłącznie uczonym. co chce zmienić). 1. które orzekają o istniejącym stanie faktycznym badanego zjawiska lub procesu społecznego. Dla rozwoju nauki przydatne są więc także badania podejmowane z motywów czysto poznawczych.6. c) tendencji rozwojowych (tzn. Każde z tych twierdzeń może być przydatne nie tylko dla praktyki. komputer.1. że człowiek badający. na co wskazywaliśmy wcześniej. które orzekają o przyszłych stanach badanych procesów lub zjawisk społecznych. które mogą mieć charakter diagnostyczny. Przystępując do konstrukcji takiego planu trzeba sobie uświadomić. Jest istotą nie tylko zdeterminowaną swoją funkcją i pozycją . czyli powinny być poddane logicznej krytyce i empirycznej weryfikacji. 36 Kolejny problem.

determinujące zamierzone badania. jeżeli po prostu obawiamy się ich wyników. Nie można też prowadzić efektywnych badań naukowych w interesujących nas naukach. jakie elementy pozanaukowe mogą wpływać na proces badawczy i w jakim stopniu wpływ ten może przyczynić się do deformacji uzyskanych wyników badań. panującym racjom politycznym. aby ten proces był efektywny. wynikających z niego konsekwencji poznawczych i praktycznych. rzeczywistą wielkość populacji itp. Dlatego przed przystąpieniem do badań należy sporządzić ich projekt zawierający co najmniej następujące punkty: a) ustalenie p r o b 1 e m u. Następny problem wiąże się z tym.: dopuszczalny czas badań. właściwości). Toteż jeżeli chcemy. ludzi uczestniczących w badaniach i wyposażenie techniczne). a w dalszej konsekwencji realizację samych badań. które trzeba poprzez badania zweryfikować. kręgów społecznych itp. zwrócenie uwagi na jego dotychczasowe ujęcia w nauce. lecz także człowiekiem przynależnym do różnych grup społecznych. modnym teoriom naukowym. choćby dlatego. które są efektem różnych presji społecznych. środki przeznaczone do tego celu (tzn. Oczywiście badania podejmowane tylko dla „pokrzepienia serc" nie mają wielkiej wartości naukowej i nawet najstaranniejszy dobór metod badawczych nic nie pomoże. d) ustalenie kogo lub co należy zbadać. przeróżnym presjom społecznym itp. aby uzyskać potrzebne dane: np.. co też powoduje — że ich wyniki są często raczej swoistą daniną składaną oczekiwaniom społecznym ze strony uczonego. lansowanym przez środki masowego przekazu autorytetom. Z tych więc wzglę37 dów bardzo ważną sprawąjest właściwe zaprogramowanie badań. zasoby archiwalne itp.społeczną wynikającą z tytułu pełnionego zawodu. b) sformułowanie hipotez (najczęściej w formie pytań). . gdy sponsor nie stawia żadnych warunków co do ich wyników.2. niż rzeczywistym świadectwem jego pracy naukowej20. Dlatego też u podstaw jego badań mogą tkwić przeróżne założenia.6. Projektowanie procesu badawczego Proces badawczy należy w każdej nauce do bardzo złożonych przedsięwzięć. jeżeli wyniki badań są z góry przesądzone. Przed opracowaniem strategii badań trzeba więc zdawać sobie sprawę z tego. Tak zwane badania sponsorowane są wtedy niezależne. możliwości poruszania się w terenie. określony zbiór ludzi. 1. w którym przeprowadzamy badania. jakie są realne możliwości przeprowadzenia zamierzonych badań biorąc pod uwagę np. że nie mogą być inne niż spodziewane. na jego nowość lub powtarzalność itp. wpływom lub naciskom. Dobre opracowanie założeń strategii badań umożliwia efektywne projektowanie procesu badawczego. czynniki. jaki zamierzamy rozstrzygnąć poprzez badania oraz ukazanie jego specyfiki (np. Ulega on więc — chcąc nie chcąc — określonym zapotrzebowaniom społecznym. c) określenie danych potrzebnych do zweryfikowania hipotez. trzeba wówczas dołożyć wiele starań w okresie poprzedzającym zamierzone badania.

co orientuje nasze przedsięwzięcia poznawcze.7.. które wywołują rezonans w świadomości ludzi danego społeczeństwa lub społeczności. Problem badawczy a problem społeczny „Problemem badawczym" nazywamy to. f) ustalenie czasu badani poszczególnych etapów procesu badawczego. które stanowią przedmiot zainteresowań innych nauk. czyli po prostu to.e) określenie metod. że dobrze opracowany projekt badań usprawnia istotnie proces badawczy. jakie są nie tylko przedmiotem refleksji uczonych ale również przedmiotem powszechnego zainteresowania ludzi danego społeczeństwa. Karl R.1. technicznych. gdy stosujemy go do określania różnych zjawisk będących aktualnie lub potencjalnie przedmiotem zainteresowań socjologii lub innej nauki. tzn. tzn. Ale oprócz 38 ogólnej orientacji. o których nie wspominaliśmy powyżej. Pierwszą reakcją na to polecenie były pytania typu: „co mamy obserwować?" „Co ma być celem naszej obserwacji?" Okazało się więc. np. Stąd też mogą okazać się konieczne różne korekty planu badawczego nawet w trakcie realizowanych badań. Kiedy twierdzimy np. przyrodniczych. że migracje ludzi czy też procesy integracji lub dezintegracji. „nauk społecznych". jakie występują w przeróżnych zbiorowościach itp. jakie wynikają ze specyfiki danej metody.7. zjawiska są właśnie problemami społecznymi. czyli ogólnego określenia problemu badań. Opracowany wcześniej plan badań ulega często modyfikacji i aktualizacji w procesie realizacji i dlatego nie należy traktować go zbyt sztywno. Polecił im krótko: „proszę wziąć kartkę papieru. co jest przedmiotem wysiłków badawczych. Popper na jednym ze swych wykładów przeprowadził następujące doświadczenie ze słuchaczami21. Pamiętajmy o tym. uściślenie problemu. to wówczas używamy tego terminu po prostu w omawianym znaczeniu. że nawet najprostsze przedsięwzięcie badawcze nie jest możliwe bez określenia problemu. który chcemy badać. obserwować i opisać swoje obserwacje". a nie przyrodniczymi czy technicznymi. Są to po prostu problemy powstałe w związku z pojawieniem się takich zjawisk. Dlatego też słuchacze Poppera domagali się zarówno określenia jak i uszczegółowienia problemu ewentualnych badań. 1. w punktach od a) do g). Natomiast wwęższym znaczeniu określamy tym terminem tylko te zjawiska spośród stanowiących przedmiot zainteresowań socjologii lub innej nauki społecznej. ważna jest również jego konkretyzacja. W szerokim znaczeniu posługujemy się nim wtedy. Mówiąc w tym znaczeniu o problemach społecznych odróżniamy owe problemy od tych wszystkich. medycznych itp. że w przypadku stosowania różnych metod badawczych może się okazać konieczne uwzględnienie dodatkowych elementów. Co nazywamy z kolei problemem społecznym? Możemy wyróżnić dwa znaczenia tego terminu: szerokie i wąskie. spośród tzw. a wreszcie g) sporządzenie kosztorysu badań. Ściślej biorąc są . technik i narzędzi badawczych oraz zasad weryfikacji i zebranego materiału. Należy jednak zwrócić uwagę na ten fakt. PROBLEM BADAWCZY 1.

Ale niebawem pod wpływem koncepcji metodologicznych W. u których występują. a nawet regiony kraju. Znanieckiego pojawiła się koncepcja Clarence M. czy też takie. Nowatorskim uzupełnieniem wspomnianych stanowisk były koncepcje wywodzące się z tzw.I. nieprzystosowanie społeczne. niedorozwój intelektualny itp. standardami. że każdy problem społeczny (w szerokim tego słowa znaczeniu) jest lub może stać się problemem socjologii. Socjologowie doszukujący się w czynnikach psychologiczno-kulturowych determinantów procesów społecznych. ruchliwość społeczna i wynikające z niej zjawiska dezorganizacji życia zbiorowego w obrębie poszczególnych jednostek ekologicznych. miasta. co jest problemem społecznym. Thomasa i F. biologicznie zorientowanych teorii socjologicznych pojawiają się próby ujmowania problemów społecznych jako zjawisk patologii społecznej. Pod wpływem np. starali się z kolei tłumaczyć występowanie problemów społeczny eh dysproporcjami rozwoju kulturalnego różnych środowisk. zjawiska mają podłoże organiczne i świadczą o pewnych odchyleniach (somatycznej lub psychicznej) od normy osobników. Akcentowanie szczególnej roli opinii zbiorowej owej „większości kompetentnych obserwatorów" przy określeniu tego. co do których istnieje przekonanie. Na podstawie zdarzających się przypadków zbieżności odchyleń od normy społecznej i psychosomatycznej danego osobnika wysuwano więc wnioski. aby odwracać uwagę od ich rzeczywistych uwarunkowań. jak np. powodującymi przeróżne sprzeczności. Czym jest jednak problem społeczny w węższym znaczeniu. tkwiących w sferze społeczno-gospodarczej22.to problemy wynikające z sytuacji. są zarówno obiektywne i dziedziczne. według której problem społeczny — to „sytuacje poruszające większą część kompetentnych obserwatorów. wsie. U podstaw tych ujęć tkwiło przeświadczenie. że problemy społeczne są następstwem takich procesów. jakie nie dają się pogodzić z powszechnie uznanymi w danym społeczeństwie normami. której przedstawiciele starali się wykazać. że zjawiska. Case. „Szkoły ekologicznej" w socjologii. ale nie każdy problem socjologiczny jest lub nawet może być problemem społecznym w węższym znaczeniu. Dotychczasowe rozważania skłaniają do wniosku. że interesujące nas zjawisko zaczęto ujmować 39 w kategoriach psychospołecznych. miasteczka. z jakich wynikają konflikty dezorganizujące życie społeczne. O ile pierwszy z tych wniosków jest trafny — to drugi — wskazujący na dziedziczność problemów społecznych był niewątpliwie przesadny i zmierzał do tego. że zaburzenia umysłowe. jakimi są np. że mogą być rozwiązane lub przezwyciężone poprzez aktywność społeczną. jeżeli spojrzymy na niego z punktu widzenia socjologii? Pierwsze próby zmierzające do jego socjologicznego zdefiniowania nawiązywały do zastanego i potocznego rozumienia terminu „problem społeczny". sytuacje jakim można zapobiec tylko przez zbiorowe działanie". . sprawiło. alkoholizm. jakie nazywamy problemami społecznymi. Oczywiście w dalszym rozwoju socjologicznych ujęć problemu społecznego można wyróżnić także inne poglądy na jego temat.

Leslie24. że korzystanie z przeróżnych używek jest charakterystyczne dla wszystkich społeczeństw ludzkich i nie stanowi to problemu społecznego tak długo. 40 Niektórzy socjologowie nawiązując do wcześniejszych koncepcji uważają. Według tych koncepcji wszelkie działania sprzeczne z istniejącymi warunkami funkcjonowania życia społecznego. prostytucja. jakie występują w różnych strukturach społecznych oraz w skłonnościach do anomalii ludzi żyjących w tych strukturach. zasięg itp. czym są problemy społeczne jest koncepcja. Wiadomo np. a więc powiedzmy—wzmożona aktywność władz porządkowych. które naruszają przeróżne instytucjonalne związki lub też blokują jednostkom możliwości urzeczywistniania ich aspiracji lub potrzeb — są właśnie działaniami społecznie dysfunkcjonalnymi. ale poprzez zbiorowe działanie. jakie istnieją w danym systemie społecznym. A oto inny przykład. częstotliwość. Horton i Gerald R. jaką zaprezentowali Paul B. Tytułem przykładu wymieńmy kilka takich zjawisk. co w danym społeczeństwie staje się zjawiskiem niepożądanym czy kłopotliwym. Problem społeczny — ich zdaniem — powstaje w związku z zaistnieniem takiego zjawiska. a więc takie. którzy z nich korzystają zwłaszcza bez umiaru. że kara powinna być odwetem za popełnione przestępstwo i spełniać rolę czynnika odstraszającego. gdzie dominuje pogląd. cechy ilościowe danego zjawiska określająjegokwalifikację jakościową. wówczas zmienia się zarówno opinia o danych używkach. Warunki odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowią problemu społecznego tam. jak np. ponieważ do zwalczania takich wybryków wystarczą zwyczajne środki zapobiegawcze. alkoholizm. przestępczość. ukształtowane w danym społeczeństwie funkcjonowanie życia zbiorowego.23. czyli takich procesów. Jeżeli np. nie jest to jeszcze problemem społecznym. że problemy społeczne są przejawami odchyleń czy zboczeń w stosunku do istniejącego porządku społecznego. które utrudniają normalne. Swoistą próbą uogólnienia dotychczasowych refleksji socjologów wokół tego. 1) Problemem społecznym nazywamy to. które uważane jest na ogół jako niepożądane. czyli do zachowań nie liczących się z normami prawnymi lub zwyczajowymi. narkomania itp. A dalszą konsekwencją tego jest pojawienie się wiele rozmaitych problemów społecznych. Przyjrzyjmy się bliżej przedstawionej charakterystyce problemów społecznych. porusza znaczną liczbę ludzi. które powodują m. Wspomnijmy tu o ewolucji opinii na temat alkoholu czy narkotyków i o współczesnym zasięgu walki z alkoholizmem czy narkomanią. gdzie tego rodzaju wybryki są zjawiskiem bardzo częstym stają się one już tym samym problemem społecznym. wydaje się możliwe do przezwyciężenia. Rzecznicy idei humanizacji wymiaru sprawiedliwości podjęli krytykę tego rodzaju stanowiska i uczulili na te sprawy szerszą opinię publiczną co doprowadziło do . jak i o ludziach.W pewnym związku z wyżej wymienionymi koncepcjami pozostawały próby traktowania problemów społecznych. Ale kiedy takie następstwa stają się coraz bardziej dostrzegalne. dopóki nie powoduje zbyt negatywnych następstw w życiu zbiorowym. Źródeł owych odchyleń upatrywali w braku spójności iwnapięciach. w jakimś społeczeństwie zdarzają się od czasu do czasu wybryki chuligańskie..in. Ale tam wszędzie. jako następstwa procesów dysfunkcyjnych. tzn. pojawianie się zakłóceń w życiu zbiorowym. Bowiem natężenie.

że może on być rozwiązany tylko poprzez zbiorowe działanie. kiedy dostrzegają możliwość jego rozwiązania. 3) Aby dane zjawisko mogło spowodować intelektualne i emocjonalne zaangażowanie szerszego zbioru ludzi — a więc aby mogło stać się problemem społecznym w interesującym nas znaczeniu — musi istnieć przekonanie.kiedy znajdzie swoiste odzwierciedlenie w świadomości ludzi żyjących w danym społeczeństwie. Z reguły najpierw dostrzegająje ludzie bardziej zaangażowani w życiu społecznym oraz zdolni do refleksji nad zjawiskami i oni też wskazują na istnienie danego zjawiska innym.licznych dyskusji nad warunkami odbywania kary i resocjalizacji przestępców. 4) Kolejną cechą istotną problemu społecznego jest to. Natomiast mogą być one przezwyciężone poprzez działanie wielu ludzi i przy masowym poparciu ze strony danego społeczeństwa. ale ponadto wywołująu nich szczególne zaangażowanie intelektualne i emocjonalne. Nie wystarczą też nawet wyspecjalizowani profesjonaliści od danych problemów (np. policja — w przypadku walki z przestępczością). 2) Każde zjawisko. To. jako pewien fakt obiektywny. ponieważ problem społeczny nie pojawia się w sferze teorii. istnieją obiektywnie. co jest problemem społecznym w jednej zbiorowości ludzkiej nie musi być takim samym problemem w innej. 41 przestępczość nieletnich itp. Są to jednak takie fakty społeczne. Ludzie są bowiem tylko wtedy skłonni do autentycznego zaangażowania się danym problemem. reformator. tzn. lecz o rozwiązanie praktyczne. stanie się wówczas niepożądane społecznie. Oczywiście nie wszyscy ludzie muszą go dostrzegać. Problemu społecznego nie może przezwyciężyć nawet genialna jednostka. przesądy rasowe. a w innych — bezrobocie. W jednych społeczeństwach problemem społecznym może być brak mieszkań 1 nadmierne spożycie alkoholu. że jest ono możliwe do przezwyciężenia. Nie chodzi tu raczej o rozwiązanie teoretyczne. czyli niezależnie od metod ich badań i stanu teorii. W taki to sposób obiektywne zjawisko przeobraża się z wolna w pewien ogólniejszy problem. zjawiska. Problemy tego typu pojawiają się i giną w określonych warunkach społeczno--gospodarczych i politycznych wraz z postępującym rozwojem danych społeczności. kiedy zostanie podjęty przez wiele ludzi powodując ich zaangażowanie intelektualne i uczuciowe. prawodawca itp. polityk. np. ukazując jego różne aspekty i konsekwencje. które nie tylko znajdują swoje odbicie w świadomości ludzi danego społeczeństwa. Problemy społeczne są więc faktami społecznymi. jeżeli brak będzie masowego wsparcia ze strony zainteresowanego społeczeństwa. czyli spotka się z ich strony z krytyczną oceną. a ci którzy go dostrzegają nie przeżywają w równym stopniu. W ten sposób w wielu społeczeństwach humanizacja systemu penitencjarnego stała się swoistym problemem społecznym. Jedynie szerokie zaangażowanie ze strony danego społeczeństwa i zbiorowy wysiłek może być więc skuteczny w przezwyciężaniu problemów społecznych. ale właśnie w sferze praktyk codziennego życia społecznego. który może stać się problemem społecznym. jakie wyraża się w opiniach i posta42 .

Słowem problemów społecznych nie wywołuje się jak przysłowiowego wilka z lasu. którzy chcą rozwiązywać owe problemy. fatalistyczna.wach. sentymentalna oraz naukowa25. ale raczej koncentrowali swoje wysiłki na poszukiwaniach sposobów przezwyciężania skutków. Trudno spodziewać się np. jak i tych. przez których sąone po prostu często wcześniej dostrzegane. Sądzę. ponieważ sapo prostu faktami obiektywnymi. religijna. lecz również tego. że oprócz wymienionych można by wskazać jeszcze dwie postawy — dodajmy nader częste —jak konformistyczna i opor-tunistyczna oraz trzecią— raczej rzadziej spotykaną — jaką jest postawa heroiczna. jakie po prostu swoim istnieniem i wynikającymi stąd konsekwencjami dla zbiorowego życia ludzi bulwersują opinię społeczną. aby ciągnący zyski z płatnej protekcji byli zgorszeni istniejącym protekcjonalizmem czy kumoterstwem. Problemy te nie rozwiązują się też na ogół same ani nie zanikająz upływem czasu. Tytułem przykładu 43 wymieńmy niechęć biurokracji w państwach kapitalistycznych do ujawnienia przeróżnych problemów społecznych powstałych na skutek jej zaniedbań. ani też zjawiskiem wywołanym przez tych ludzi. co jest albo nie jest problemem omawianego typu. Istnienie różnych postaw wobec problemów społecznych jest jednak następstwem nie tylko wielu opinii na ich temat. Problemy społeczne nie są zatem ani wymysłem uczonych.7.. ażeby pokątni sprzedawcy wódki byli poruszeni rozwojem alkoholizmu lub. Postawy wobec problemów społecznych Przeróżne problemy społeczne były dostrzegane przed pojawieniem się socjologii i zanim stały się przedmiotem badań socjologów już wcześniej były przedmiotem zainteresowań reformatorów moralistów. 1. Toteż zanim pojawiły się przesłanki dla naukowej analizy owych problemów istniało już wiele popularnych opinii na ich temat.2. że wobec problemów społecznych istnieją następujące postawy: indyferentna.. prawników. ekonomistów itp.. Znajomość ich specyfiki może być przydatna dla tych. Stąd też refleksje wokół socjologicznych aspektów problemów społecznych wydąjąsię pożyteczne. czyli zarówno dla teoretyków jak i praktyków życia społecznego. Uświadomienie sobie specyfiki problemów społecznych—w interesującym nas znaczeniu — wydaje się celowe ze względu na istniejące rozbieżności na temat tego. Istnieją one bez względu na to. jakie doprowadziły do ich powstania. że nie wszyscy ludzie danego społeczeństwa są przecież w równym stopniu zainteresowani poszczególnymi problemami lub ich likwidacją. ludzi. Przypomnijmy tu różnorodne działania i propozycje osiemnasto. czy się o nich mówi czy milczy na ich temat. Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym postawom. teologów. które doprowadziły do ukształtowania się swoistych postaw. którzy chcą badać. którzy nie tyle szukali przyczyn danych problemów.czy dziewiętnastowiecznych filantropów. jego rzeczywistych przyczyn i w tuszowaniu jego przejawów. których celem było przezwyciężenie społeczno-ekonomicznych skutków spowodowanych przez pierwszą rewolucję przemysłową. Horten i Lesłie stwierdzają. którzy o danych problemach mówią. chyba. cyniczna. że zmienią się warunki. Są to fakty. jakie powodowały w sferze życia społecznego. a tym samym wskazująna ich istnienie. Ponadto w każdym społeczeństwie są ludzie zainteresowani w ukrywaniu zła społecznego. .

charakterystycznym dla przeróżnych utopistów. sprawujących władzę nad całą rzeczywistością. Dlatego też uważają. a w tej mierze i problemów społecznych. przez modlitwę. że ludzi mających takie przekonania trudno zachęcić do zajmowania się problemami społecznymi. „niebieskich ptaków" itp. że przesłanki omawianej postawy są bardziej złożone. Na czym polega postawa cyniczna? Otóż zdaniem wcześniej wymienionych uczonych wiąże się ona z przekonaniem. zmieniać d o r a ź n i e. Postawa ta może też wiązać się z wiarą w jakieś inne konieczności dziejowe —jak mi się wydaje. np. z którego wszystkie zdarzenia wynikają w sposób konieczny i nieuchronny. zarówno jednostkowych jak i zbiorowych. Postawa sentymentalnaw odniesieniu do problemów społecznych wyraża się w żarliwym i pełnym współczucia zaangażowaniu. Ten brak zainteresowań dla problemów społecznych może wynikać z przyjętej przez danego człowieka koncepcji życia. Chodzi mi w tym przypadku o cynizm wynikający po prostu ze skłonności do zachowań odbiegających od przyjętych zasad życia społecznego. że jest to jednak postawa nie tyle deistycznie. tzn. zakłamaniem. jak też przejawem amoralnych skłonności. podejmowanych w celu likwidacji owych niepożądanych zjawisk społecznych. niż to się na pierwszy rzut oka wydaje. Postawa ta — w przeciwieństwie do fatalistycznej — łączy się wszakże z pewną aktywnością. Bez względu na motywację każdy osobnik przyjmujący fatalistyczna postawę nie wierzy po prostu w skuteczność jakichkolwiek działań. iż owe siły nadprzyrodzone mogą ustalony przez siebie porządek świata.Indyferentna jest taka postawa. którzy głoszą coś innego są albo układnymi łotrami albo pobożnymi szalbierzami. Postawa religijna wobec problemów społecznych — podobnie jak fatalistyczna — opiera się na wierze w istnienie sił nadprzyrodzonych. a ci. Sądzę. wynikający raczej ze skłonności do anomalii. z egocentryzmu. Uważam. że wszyscy ludzie kierują się tylko własnym interesem oraz mniej czy bardziej niskimi motywami. które mogą wywoływać swoisty krytycyzm i apatie w stosunku do wszelkich problemów społecznych. moralizatorów itp. Wiąże się ona z reguły z wiarą w istnienie ponadnaturalnych sił i ustalonego przez owe siły porządku. np. Oprócz cynizmu wynikającego z tego rodzaju przesłanek możemy wyróżnić też inny. Postawa fatalistyczna wynika z przekonania o nieuchronności danych zjawisk. karząc lub nagradzając ludzi za ich uczynki czy też czyniąc zadość ich prośbom. co teistycz-nie zorientowana. „cwaniaków życiowych". Postawa cyniczna może być zatem zarówno przejawem szaleństwa rozsądnych. która opiera się na założeniu. Postawa ta może być przecież również następstwem frustracji spowodowanej np. zjawiskami. braku dostatecznej wiedzy o danych zjawiskach społecznych i ich skutkach lub z nadmiaru własnych kłopotów. a w tej mierze i zjawiskami społecznymi. powszechną hipokryzją. np. jak również z przyczyn sytuacyjnych. . którą cechuje obojętność wobec wszelkich poważniejszych problemów. czyli taka. zarówno jednostek jak i grup. w celu przeciwdziałania danym problemom społecznym. np. jaki przejawiają przeróżni osobnicy 44 zaliczani do tzw. przysłaniających ludziom niekiedy wszystkie inne sprawy. rozbieżnościami między ideałami a rzeczywistością itp. a tym samym i bieg wszelkich procesów społecznych. przejawiająca się w apelowaniu do owych sił.

1. gdy jest to niebezpieczne.7. bądź też mniejszości. Konformista lęka się zazwyczaj przejawiania własnego zdania. jakie zostały zagrożone w związku z pojawieniem się danego problemu społecznego. czyli postawy sine ira et studio. którą spróbujemy bliżej scharakteryzować. a stąd też znacznie większa trudność w utrzymaniu dystansu do przedmiotu badań. fakty.Ludzie prezentujący taką postawę są niekiedy nawet skłonni do stawiania trafnych diagnoz występujących niedomagań społecznych. Z tych więc względów nie jest przypadkiem. . ale co więcej. z których opinią się liczy — anie tak.3. jak rzeczywiście wyglądaj ą — biorąc pod uwagę ich rozmiary. . którą określamy mianem heroiczna. Natomiast oceniając postawy z punktu widzenia ich przydatności badawczej — sądzę. czyli ujawnienia swojego autentycznego stosunku do danych problemów społecznych. Najogólniej biorąc moralna wartość każdej z nich jest oczywiście różna. Tytułem przykładu wymieńmy propozycje tzw. Problemy te widzi po prostu tak. Jeszcze bardziej etycznie wątpliwą jest postawa oportunistyczna. ale również na ocenę ze względu na przydatność poznawczą. czyli takiemu nastawieniu psychicznemu. „socjalistów utopijnych". Postawa naukowa wobec problemów społecznych Obiektywizm jest oczywiście jednym z istotnych wymogów postawy naukowej w każdej dziedzinie i w stosunku do każdego problemu badawczego. że problem obiektywizmu naukowego był wielokrotnie podnoszony właśnie przez metodologów nauk społecznych. jak trzeba je widzieć z punktu widzenia ludzi. Skrajnym przeciwieństwem postaw konformistycznej i oportunistycznej jest postawa. Nie będziemy tu wszakże rozpatrywać owych różnic..sprawujący władzę. Wyraża się ona w gotowości podejmowanych problemów społecznych nie tylko bez względu na to. czy jest to opłacalne w danym momencie. jest skłonny wyzyskać powstałą w związku z danym problemem sytuację. Zaprezentowane postawy zasługuj anie tylko na ocenę m o r a 1 n ą. Człowiek o takiej postawie przejawia nie tylko bierność wobec wszelkich problemów społecznych. O postawie konformistycznej wobec problemów społecznych mówimy zazwyczaj wtedy. ale wówczas. Badania problemów społecznych wymagają zatem postawy zwanej n a u -ko wą. 45 Łączy się ona z silnym zaangażowaniem emocjonalnym oraz intelektualnym po stronie tych wartości. w których możliwość osobistego zaangażowania badającego jest niewspółmiernie większa niż w każdej innej nauce. który jest zgodny bądź to ze stanowiskiem większości. ponieważ żadna nie służy obiektywizmowi. stopień nasilenia. ponieważ wychodziłoby to poza zakres tematu. że żadna z nich nie może być zalecana badaczom zjawisk społecznych. które miały zaradzić negatywnym następstwom społecznym pierwszej rewolucji przemysłowej. jeżeli oczywiście stanowiąjąludzie. gdy dany człowiek prezentuje tylko taki punkt widzenia na te problemy. które jest wolne od uprzedzeń i namiętności. konsekwencje społeczne itp. Ale jest on niewątpliwie szczególnie istotny w odniesieniu do badań społecznych. ale równocześnie ograniczają się zazwyczaj do zwalczania ich objawów a nie przyczyn. aby uzyskać możliwe korzyści.

ale również problemy społeczne nie są też wyobcowane z rzeczywistości społecznej. dotyczących zwłaszcza przyczyn i uwarunkowań badanych zjawisk. zwyczajów i obyczajów. Podejmując np. zjawiskami. pozostaje pod wpływem panującego systemu wartości. Socjolog badający problemy społeczne nie jest wyobcowany z rzeczywistości społecznej. Nie są także związane ze zjawiskami nienaturalnymi. c. może być zrealizowany jedy46 nie w stopniu względnym Badaniami zjawisk społecznych nie zajmują się przecież aniołowie. I nawet wtedy. a więc powiedzmy z alkoholizmem.W badaniach problemów społecznych w wyróżnionym przez nas znaczeniu. Są one zdeterminowane określonymi warunkami społecznymi charakterystycznymi dla danego społeczeństwa. d. Dlatego też badając te problemy należałoby: a. norm moralnych. a także w dającej się przewidzieć przyszłości. Nie tylko badający. jak przestępczość nieletnich. trzeba go analizować w związku z innymi problemami tego typu. pojawiającymi się na zasadzie deus ex machina. jakie swym istnieniem powodują aktualnie. tzn. że jest on w takim samym stopniu realny. b. tzn. Pamiętać o tym. współwystępujące z nimi zjawiska i procesy istniejące w danym społeczeństwie. Rozpatrywać badane zjawiska w ich uwarunkowaniach przyczynowych oraz modyfikacjach spowodowanych przez inne. które pozwolą na ukazanie ich: przyczyn głównych i pobocznych: współzależności z innymi zjawiskami społecznymi oraz bezpośrednich i pośrednich następstw. nie może wyzwolić się od przeróżnych ogólnoludzkich wartości oraz od jakże ludzkich sentymentów czy resentymentów. że każdy problem społeczny ulega przeobrażeniom i powoduje przeróżne konsekwencje. Czy wobec tego postulat badania owych problemów sine ira et studio jest w ogóle realny? Uważam. Istnieje więc potrzeba wypracowania takich sposobów badania problemów społecznych. dewaluacją norm moralnych czy prawnych. dokonujący takich a nie innych wyborów wartości właśnie ze względu na wspomniane zaangażowania i uwikłania w sferze społeczno-politycznej i ideowej. zjawiska istniejące niezależnie od woli badającego i teorii naukowych. rzutując swoiście na kształtowanie się życia społecznego i świadomości ludzi. zachowanie obiektywizmu przez badającego wydaje się szczególnie trudne ze względu na rezonans. co przy badaniach wszelkich zjawisk społecznych. dezintegracją życia rodzinnego. o różnych zaangażowaniach intelektualnych i emocjonalnych. Ta uwaga odnosi się oczywiście także do przedstawicieli pozostałych nauk społecznych. jakie te problemy powodują w świadomości każdego już poprzez sam fakt ich istnienia. w danym społeczeństwie badania nad takim problemem społecznym. Badać w sposób wolny od lęku przed niepożądanymi wynikami badań oraz ukazywać osiągnięte wyniki bez uproszczeń. . gdy bada te problemy w jakimś sobie obcym społeczeństwie czy społeczności. lecz ludzie uwikłani w rozmaite sytuacje społeczne. istniejącym kryzysem gospodarczym itp. Ujmować je jak obiektywne zjawiska.

a w drugim — doraźnym potrzebom praktyki. dowodzącej (np.4. definicyjnej (określającej). relatywizującej (wskazującymina różne zależności między danymi zjawiskami) oraz optymalizującej (tzn. Zauważmy jednak. Oprócz typów możemy wyróżnić swoiste formy problemów. eksplikacyjnej (tłumaczącej). Wyodrębniając powyższe typy problemów trzeba zdawać sobie sprawę ze względności dokonanych wyróżnień.8. prognostycznej (przewidującej). HIPOTEZY 1. ale i konieczne dla lepszego zrozumienia jednego z istotnych elementów procesu badawczego. problemy ujmowane w formie: deskryptywnej (opisowej). że nie każda hipoteza jest przydatna w badaniach. ponieważ w jednym wypadku służą one przede wszystkim teorii. b) ogólne i szczegółowe. cechami i typami hipotez sanie tylko pożyteczne. a jego polskim odpowiednikiem jest słowo „przypuszczenie" lub „domysł". Na tej podstawie wyróżniamy problemy: 47 a) teoretyczne i praktyczne. czyli weryfikacji poprzez odpowiednie badania stosowane w danej nauce. czyli spełniająca pewne wymogi metodologiczne. 1. Czas zatem na zajęcie się tym istotnym w badaniach terminem. ponieważ hipotezy są na ogół punktem wyjścia wszelkich badań. diagnostycznej (konstatującej). eksplanacyjnej (wyjaśniającej). która jest przypuszczeniem czy też domysłem naukowym. ich właściwości. problemy teoretyczne mają zawsze pewne aspekty praktyczne. „Hipoteza" wywodzi się z greckiego słowa „hipothesis". zakres. przedmiot. c) podstawowe i cząstkowe. Nie przeczy to oczywiście zasadności wspomnianego podziału. Przydatna dla badań jest tylko taka hipoteza. w jakich są ukazywane w konkretnych badaniach. tzn. I tak np. założeń danej teorii). Stąd postulat aby hipotezy naukowe były: 48 .1. rolę jaką spełnia dany problem w nauce itp. demonstracyjnej (doświadczalnej).1. podobnie —jak problemy praktyczne — aspekty teoretyczne. Co to jest hipoteza? Słowem „hipoteza" posługiwałem się już wcześniej. określone ich postacie. Znajomość typu i formy danego problemu umożliwia nam dobranie optymalnej dla niego metody lub techniki badań.8. zmierzającej do możliwie najkorzystniejszych rozwiązań danych zagadnień)26. który oczywiście wymaga sprawdzenia. Chodzi tu więc o przypuszczenie lub domysł wysunięty prowizorycznie dla określenia lub wyjaśnienia czegoś. Już z tego choćby względu refleksje nad pojęciem. Wyróżnia się np.7. Typy i formy problemów badawczych Wszelkie problemy badawcze możemy dzielić na pewne typy przyjmując za podstawę podziału np.

. aby nie zawierały zdań wzajemnie sprzecznych. młody. który — w moim odczuciu—jest dość istotny. który podaje taką oto ogólną hipotezę: „im wyższą pozycję zajmuje jednostka w grupie — tym większa zgodność jej postępowania z normami danej grupy". żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty. 1. lat" itp. ich uwarunkowań itp. tzn. możliwie dostatecznie ostrych. stary. których celem jest wyjaśnienie zasadniczych problemów danej nauki oraz częściowe.. to wówczas trzeba zbadać czy w poszczególnych. Różnice między nimi można ukazać posługując się przykładem podanym przez G.. ta zależność rzeczywiście występuje. Ze względu na zasięg wyróżniamy hipotezy: ogólne i szczegółowe.2. że zgodność jego postępowania z normami obowiązującymi w tej drużynie jest większa niż zawodników zajmujących niższe pozycje albo też mniejsza.8. procesy czy zjawiska. czyli dające się zweryfikować. wyrażone w jednoznacznych terminach. ani banałem.C. e) empirycznie sprawdzalne. wyjaśniające fragmentaryczne zagadnienia. „młodymi nazywam ludzi w wieku od. potwierdzić lub obalić poprzez badania27. niż zawodników zajmujących wyższe pozycje? . duży.a) o tyle nowe.. jakich dotyczą. jakie nie wymagają żadnego dowodu czy też weryfikacji.). np. c) pojęciowo j a s ne. Homansa28. d) wolne od sprzeczności wewnętrzny eh. do . okoliczności. Otóż jeżeli tą hipotezę będziemy chcieli zweryfikować empirycznie. Oto one: a) w grupie młodzieżowej X osoba A zajmuje najwyższą pozycję społeczną — czyjego postępowanie jest najbardziej zgodne z normami grupy? b) W grupie roboczej X osoba B ma o dwa szczeble niższą pozycję społeczną w porównaniu z osobą C. czyli powinny być tak sformułowane. jak np. składające się na dany problem. ponieważ są właśnie stwierdzeniami na ogół znanymi lub frazesami. można wyróżnić hipotezy: podstawowe. to należy je odpowiednio zdefiniować. Typy hipotez Biorąc pod uwagę cel.. Przedstawiony wykaz wymogów uzupełnimy jeszcze jednym. Otóż hipoteza nie powinna być ani t a u -t o 1 o g i ą. tzn. b) na tyle ogólne. tzn. jakiemu dane hipotezy służą. dowolnych grupach. zjawisk. (a jeżeli używa się terminów nieostrych. że wskazywały na jakieś nieznane dotąd aspekty badanych faktów. procesów. Poszukując wymienionej zależności musimy sformułować kilka hipotez szczegółowych. czy wobec tego możemy stwierdzić. Inaczej mówiąc nie powinna zawierać sformułowań będących po prostu powtórzeniami poprawnych schematów myślowych. mały itp. czy wobec tego zgodność jego postępowania z normami grupy jest mniejsza niż osoby C? 49 c) W drużynie piłki Z nożnej zawodnik D zajmuje średnią pozycję społeczną.

tzn. lecz rzetelność procesu weryfikacji30.8. co pozwala na wyodrębnienie hipotez: wysoko. a ich celem jest po prostu ogólna orientacja badawcza. takie. Oprócz wymienionych sposobów należałoby także wskazać na inspirację wynikającą z codziennej praktyki. z tego powodu. Dla wstępnej oceny ewentualnego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy sposób jej uzyskania nie jest jednak sprawą bez znaczenia i dlatego warto go brać pod uwagę. b) „odkrywanie" hipotezy poprzez uogólnienie zebranych danych zawartych np.in. średnio i mało-prawdopodobnych. Ustalenie jednak rzeczywistego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy nie jest jednak łatwe bez weryfikujących badań. które mają charakter pomocniczy. Hipotezy możemy podzielić także ze względu na stopień ich prawdopodobieństwa. czyli odkrywcze i hipotezy robocze. czy też w zaciszu gabinetu uczonego nie ma przecież żadnego wpływu na jej prawdziwość. jako określony domysł naukowy oparty na uogólnieniach dotychczasowych rezultatów poznawczych. . Tworzenie hipotez łączy się zatem z określoną aktywnością poznawczą poszczególnych ludzi lub zespołów. czy hipotezę uzyskało się 50 bezpośrednio w kontakcie z badaną rzeczywistością. w sprawozdaniach statystycznych.Hipoteza szczegółowa jest więc ukonkretnieniem hipotezy ogólnej. jak doszło do utworzenia danej hipotezy. Najczęściej jednak konkretyzujemy daną hipotezę ogólną kilkoma hipotezami szczegółowymi. To. podobnie intuicyjnie powstałej hipotezy nie należy a priori uważać za fałszywą. Otóż nawet hipoteza wysnuta logicznie poprawnie z zebranych danych nie jest wcale przez tego rodzaju postępowanie po prostu prawdziwą. czyli wysnuwanie przez niego wniosków w oparciu o własne doświadczenia życiowe i wykorzystywanie umiejętności tworzenia własnych domysłów29. przydatnych do tworzenia hipotez. która jest przecież istotnym źródłem danych. Wskazanie na ten fakt jest ważne m. c) swoiste „wczuwanie się" badającego w określone sytuacje społeczne. umożliwiająca sformułowanie hipotezy zasadniczej. tymczasowy. Bowiem o prawdziwości albo fałszywości hipotezy decyduje nie jej źródło lub sposób uzyskania. 1. O tym.3. żeby przeciwdziałać pewnym złudzeniom. Do najbardziej znanych sposobów tworzenia hipotez w naukach społecznych należą: a) wysnuwanie wniosku hipotetycznego z istniejącej teorii. Tworzenie hipotez Każda hipoteza. jak to zostało powyżej ukazane. Z punktu widzenia efektów poznawczych nie jest wcale najważniejszą sprawą to. która hipoteza jest prawdziwa albo fałszywa rozstrzygają badania weryfikujące albo szeroko rozumiana praktyka. nieodłączną we wszystkich wysiłkach badawczych. jest zawsze mniej lub bardziej twórczym dziełem osoby badającej albo zespołu badającego. Niekiedy wyróżnia się także hipotezy heurystyczne. Tego rodzaju rozróżnienia mają istotne znaczenie przy ostatecznym wyborze hipotez do zamierzonych badań.

np. jedna z prób tzw.in. . jakości życia.9. Petersa i R.Szczególnym sposobem ustalania stopnia prawdopodobieństwa hipotez jest odwołanie się do zasad stosowanych w statystyce. Wymienieni uczeni starali się określić np. co umożliwia m. „statystyki społecznej". Nadmieńmy tu również. jakość mieszkania. rodzaj 51 odpoczynku. trudno zgodzić się z tezą głoszoną przez M. Proponowane wskaźniki. Bootha nad życiem ludności Londynu. 1662). Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych Termin „wskaźnik" w metodologicznym znaczeniu służy do określenia pewnej cechy przedmiotu lub zjawiska pozostającej w takich związkach z inną jego cechą. Zeugina. 1. jakie były podejmowane z inspiracji poznawczych. wysokość zarobku. jakie charakteryzują funkcje wskaźników badanych faktów ekonomicznych lub społecznych. udoskonalona następnie przez J. nie tyle ukazywały rzeczywiste uwarunkowania danych zjawisk. jak: sposób odżywiania się rodziny. 1835).. W naukach przyrodniczych poszukiwanie tak pojętych wskaźników było podejmowane przez uczonych od wielu wieków. Biorąc pod uwagę ten dość złożony proces kształtowania się koncepcji omawianych wskaźników. WSKAŹNIKI ZJAWISK SPOŁECZNYCH 1.in. Socjologiczna koncepcja wskaźnika pojawia się w latach czterdziestych naszego stulecia jako m. charakter wykonywanej pracy. Bacona. 1864) i in. Le Playa nad życiem rodzin robotniczych czy C.in. można także odnotować analogiczne działania wynikające z potrzeb praktyki. lecz raczej służyły do uzyskania przeróżnych teorii czy programów społeczno-politycznych. „unaukowiania socjologii" poprzez możliwość mierzenia i ujmowania w sposób intersubiektywny zjawisk. Adolph Wagner (Statistisch-anthropologische Untersuchungen der Gesetzmdssigkeit in den scheinbar willkiirlichen menschlichen Handlungen. który podejmował próby ustalenia różnych wskaźników przeobrażeń społecznoekonomicznych w USA. że odwoływanie się do socjologicznych wskaźników bywało często nadużywane dla potrzeb praktyki. które nie poddają się bezpośredniej obserwacji — na co wskazuje trafnie T. W naukach społecznych poszukiwania tego rodzaju wskaźników sięgają czasów pojawienia się tzw.35 Już znacznie wcześniej.1933 Research Committee on Social Trends. Warto tu wspomnieć chociażby o siedemnastowiecznych opracowaniach statystycznych. bo w 1944 r. dobrobytu. liczebność rodziny itp. Oprócz wysiłków zmierzających do poszukiwań wskaźników różnych zjawisk społecznych. Quetelet (Sur 1'homme et le develop-pement de ses facultes ou essai de physigue sociale. Milla32. A.33. że wystąpienie jej sygnalizuje obecność tej drugiej. że pojęcie „wskaźnik społeczny" zostało użyte dopiero przez Raymonda Bauera w 1966 r. to przecież poszukiwali właśnie takich cech.9.1 chociaż nie używali oni słowa „wskaźnik". Pawłowski34. czyli z inspiracji działaczy społeczno-ekonomicznych czy politycznych. Wymieńmy dla przykładu powołany przez prezydenta Hoovera w latach 1929 . których twórcami byli m.. a także o badaniach prowadzonych przez F.S. a następnie dojścia do głosu socjologii.1. status ekonomiczny czy społeczny badanych rodzin na podstawie takich danych. wyróżnienie hipotez alternatywnych i zerowych31. John Graunt (Obsewa-tion ofthe Bills ofMortality. zadowolenia itp. a pierwszą dojrzałą próbą metodologicznego uporządkowania owych poszukiwań była teoria indukcji F.

że wskaźniki spełniają tu ważną funkcję pośredniczącą w procesie poznawczym między językiem teorii a językiem praktyki. Do grupy drugiej natomiast zaliczamy te defincje.2. częstotliwości. Jest to materialne lub behawioralne ukazanie sprawdzalnego dowodu istnienia cech. Do kategorii tej zaliczamy także takie definicje. a więc do działalności w dziedzinie gospodarki narodowej. Możemy zatem powiedzieć. polityki społecznej itp. Biorąc pod uwagę pierwszą spośród wymienionych sfer. jakie mogą być wykorzystane w planowaniu i polityce społecznej. co pozwala na ich uporządkowanie ze względu na: a) sposób określenia wskaźnika zjawisk społecznych oraz b) zakres jego zastosowania.9. Wspomniani Peters i Zeugin np. że interesujące nas wskaźniki mogą mieć zastosowanie: 1) w sferze poznawczej jako dostępne obserwacji odpowiedniki istotnych cech różnorodnych tworów rzeczywistości społecznej wynikających z teorii i przez nią określonych czy też elementy modeli poszczególnych faktów i zjawisk społecznych. wielkości. należy zwrócić uwagę na fakt.ukazało się studium Dimension of Society autorstwa Stuarta Cartera Dodda. o obecności. .in. ujawniając empirycznie dostępne (bezpośrednio albo pośrednio) właściwości badanych przedmiotów oraz umożliwiając wysnuwanie na ich podstawie hipotez o danych zjawiskach i procesach społecznych. które ujmują interesujące nas wskaźniki instrumentalnie. które traktują wskaźniki jako swoiste jednostki miary charakteryzujące istniejący stan oraz zachodzące przeobrażenia poszczególnych przedmiotów i zjawisk społecznych39. ale także czynnikiem pozwalającym na konstruowanie oraz ocenianie programów i planów odnoszących się do sfery społeczno-ekonomicznej. Zdaniem tego autora. 2) w sferze praktycznej jako pewne orientujące dane (informujące np. Obecnie stało się ono nie tylko ważnym instrumentem w sferze poznawczej. natężeniu danego zjawiska itp. znajdziemy pojęcie interesującego nas wskaźnika. jakie on reprezentuje36. zestawili aż 35 takich definicji37. gdzie m. czyli jako narzędzia umożliwiające naukowe badanie i opis społecznej rzeczywistości oraz zachodzących w niej przeobrażeń38. jak też przez organizatorów i reformatorów życia społecznego. Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych Istnieje wiele prób zmierzających do określenia tego pojęcia będących przykładem jego różnych definicji projektujących. wskaźnik jest obiektywnie obserwowalnym znakiem pewnej cechy. Do grupy pierwszej zaliczamy tu takie definicje. 52 1. że pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych ukształtowało się w procesie długotrwałej działalności teoretycznej i praktycznej prowadzonej zarówno przez socjologów. które akcentują szczególnie fakt. Pomimo ich różnorodności występują jednak pewne elementy wspólne. okolicznościach procesów społecznych).

płeć). fakty. między wskaźnikiem a cechą wskazywaną. iż pomiędzy W {W— solidarność i altruizm) a / (/— zagrożenie zewnętrzne) występują określone związki rzeczowe. które powodują różnorodne i wielokierunkowe zmiany (np. i Jp. które powodują wzrost. Możemy wyróżnić właściwości istniejące obiektywnie.) na język praktyki (Jp). takie. zmniejszanie (np. należałoby pokrótce zająć się pojęciem „cecha".. Jeśli pierwsze z nich dają szanse na uzyskanie wskaźników rzeczy-w i s t y c h. (2) logicznym lub (3) statystycznym. zajmiemy się analizą wymienionych związków między Wal. które są raczej przykładem naiwnych sposobów zachowania odpowiedniości pojęć 53 J. Uogólniając istniejące definicje wskaźnika. Aktualnie możemy odnotować istnienie metod operacjonalistycznych opartych na dostatecznie solidnych podstawach logicznych oraz takich. gdy pojawia się poważne zagrożenie zewnętrzne dla danej grupy. i bezzasadnie. ustalić rodzaj tej działalności. Jeżeli poprzez empiryczne badania stwierdzimy np. jeżeli stwierdzamy. wydaje mi się przydatne następujące jego określenie: przyjęta przez nas cecha JTjest wskaźnikiem („indicator") jakiejś innej cechy / (tzn. . jej natężenie i wpływ na inne rodzaje aktywności. że W jest po prostu warunkiem koniecznym (sine ąua non) albo choćby wystarczającym dla /. na/p. jednowymiarowe. Istnieją zatem cechy: zerowy-m i ar o we. czyli indicatum) są możliwe do ustalenia na drodze empiryczn ej. czyli takie. to drugie prowadzą do powstawania wskaźników fikcyjnych. ponieważ jedne i drugie są społecznie ważne. w przypadku których możemy. tzn. działalność rekreacyjna danego człowieka). np. jak też zbiorowości. a więc sprawdzalne. że wzrost solidarności członków grupy i ich skłonności nawet do dużych poświęceń następuje zawsze wtedy. są one nazywane także wielkościami zmiennymi. Mówiąc w nieco inny sposób. jako hipotetyczne. oraz domniemane (zarówno zasadnie. bowiem funkcjonują w świadomości ludzi i wywierająokreślony wpływ na myślenie i zachowanie zarówno jednostek. ilość czasu przeznaczonego na jej uprawianie. doprowadziły do pojawienia się różnych operacjonalistycznych metod przekładania pojęć języka teorii (J. które dają się zbadać w sposób empiryczny. dajmy na to. itp. to możemy powiedzieć. Zanim przejdziemy do bliższego omówienia związków wymienionych między Wal. na podstawie potocznej wiary w ich istnienie). kwalifikacje zawodowe) oraz wielowymiarowe. które nie powodują żadnych zmian ilościowych (np. Ze względu na to. jeżeli istnieją pomiędzy nimi jakiekolwiek trwałe związki o charakterze (1) rzeczowym. (1) Trwałe związki rzeczowe między WaI{Vzxi. Na podstawie istnienia pewnych właściwości wspólnych wielu przedmiotom mogą powstawać określone zbiory lub klasy danych przedmiotów. że cechy społeczne przejawiają się w różnym stopniu w poszczególnych elementach. które mają swoiste wymiary. czyli cechy którą właśnie wskazuje).Dążenie do znalezienia sposobów przekształceń teoretycznych ujęć poszczególnych elementów rzeczywistości społecznej w zespoły takich pojęć. jakie przysługują pewnej liczbie przedmiotów. „indica-tum". W związku z tym wystąpił też problem reguł odpo-wiedniości pozwalających na możliwie równoważne przekładanie pojęć J. Otóż terminem tym nazywamy równe lub podobne właściwości. Przystępując do bliższej charakterystyki określenia wskaźnika.

Wskażmy także na to. lecz wyłącznie na pewnej konwencji terminologicznej. Jeszcze inni sądzą. Dlatego też wskaźniki pozostające w związkach określonego rodzaju z tym. chociaż wiadomo również. kryteriów itp. w których najczęściej w luźnym związku pozostają ze sobą szeregi liczb i cechy. niedostrzegalnych bezpośrednio. stanów. iż nie zawsze wypieki na twarzy świadczą o czyimś uczuciu wstydu i mogą być również następstwem innych przyczyn. na co wskazują. a ich brak z kolei — wskaźnikiem ubóstwa. że ktoś stał się np. Liczby te są niekiedy uważane za wskaźniki metryczne. że przy wskaźnikach inferencyjnych może pojawić się pytanie: Jaka jest podstawa takiego przyporządkowania liczb poszczególnym stopniom indicatum? Nie jest to pomiar podstawowy. „czerwony jak burak". normatów. Milionera uważa się np. określeń. (2) Istniejące związki logiczne między W a /są możliwe do ustalenia na drodze rozumowej analizy zakresu pojęć wskaźnika i indicatum. wnioskujemy. o jakich istnieniu wnioskujemy czy domniemywamy w taki sposób. zjawisk itp. co jest bezpośrednio niedostrzegalne. Ilość posiadanych pieniędzy staje się więc definicyjnym wskaźnikiem bogactwa. ponieważ bogactwo łączy się na ogół w ocenie ludzi z posiadaniem właśnie dużej ilości pieniędzy. za bogatego człowieka. Są to zatem dość dowolne konstrukcje. Trafnie zauważa jednak T. (3) Niekiedy przyjmujemy za wskaźniki takie cechy. iż istnieje między nimi określony związek rzeczowy. . dochodzimy zatem poprzez rozumową analizę różnych standardów. S. Nowaka definicyjnymi41. zmienną reprezentującą continuum danej postawy lub dyspozycji psychospołecznej. że przyporządkowanie liczb poszczególnym stopniom indicatum nie opiera się tu na żadnej z wymienionych wyżej procedur 55 pomiarowych. Torgerson ukuł określenie „pomiar per fiat"A}. Pawłowski. Wskaźniki. obowiązujących prawnie lub zwyczajowo w danym społeczeństwie lub też w jego poszczególnych środowiskach.54 to mamy podstawy twierdzić. jakie mają rzekomo określać. Częstotliwość współwystępowania W i / skłania nas po prostu do wnioskowania według następującego schematu: jeżeli W. ankiety lub testy. że w związku z występującą tendencją w naukach społecznych do ilościowej charakterystyki badanych przedmiotów i zjawisk pojawiają się różne próby pomiarów zmierzające do przyporządkowania postrzeganym cechom badanych obiektów pewnych liczb rzeczywistych jako ich miary. ponieważ istotnie tak często się dzieje. nazywamy wskaźnikami rzeczowymi40. których indicatum może być np. że się „wstydzi". nazywanych przez S. ponieważ owe cechy wydają nam się czy też są zewnętrznym przejawem danych zdarzeń. Na tej podstawie. Do tego rodzaju wskaźników. że mamy tu do czynienia z pomiarem pochodnym? Według niektórych opinii jest Jo rodzaj pomiaru podobny pod względem metodologicznym do pomiaru za pomocą instrumentów kalibrowanych. nazywamy wskaźnikami inferencyjnymi43. które uważamy za swoiste symptomy zdarzeń. dla którego to zabiegu W. Czy można uznać zatem. to /— oznaczające w tym przypadku to. którymi są w danym przypadku kwestionariusze.

9. 4) ilościowe — podające charakterystyczne dla nich „miary". czyli pola zmienności intensywności danej cechy i zarazem pola jej zmian ilościowych45.uczucia narodu) Nie negując teoretycznej czy praktycznej użyteczności wyróżnionych rodzajów wskaźników. Wzajemny stosunek między wskaźnikami a zmiennymi przedstawił M. społeczna zwartość) ukryte i niedostępne (np. Bun-ge44. czyli pozorne. odpowiadające obiektywnie istniejącym cechom).3. Wskaźnikiem są tylko zmienne m i e rzal-ne. 56 1. wyróżniamy zatem następujące wskaźniki: 1) rzeczywiste (tzn. wielkość sil policyjnych) ¦ nieobserwowalne ¦ dostępne w badaniach i sprawdzalne poprzez wskaźniki (np. wskazujące na ich wzajemne uwarunkowania. Poprzez operacjonalizację można —jak wiadomo — zmiennym niemierzalnym przyporządkować mierzalne. ale nie każda zmienna jest wskaźnikiem. tzn. . a więc dostępne empirycznie. 2) fikcyjne. 5) korelacyjne. wydaje się celowe pewne ich uporządkowanie. liczba mieszkańców) możliwe do oceny poprzez wskaźniki (np. Otóż wyróżnił on: obserwowalne ¦ możliwe do bezpośredniej oceny (np. 6) przyczynowo-skutkowe — wskazujące na podstawie danych przyczyn ewentualne skutki albo oparte na zaistniałych skutkach — przyczyny. Właściwości wskaźników społecznych Zastanawiając się nad właściwościami interesujących nas wskaźników. Działając w tym kierunku.Każdy wskaźnik możemy w badaniach traktować jako zmienną. trzeba uwzględnić co najmniej dwa istotne aspekty: a) c z y m te wskaźniki powinny być oraz b) czemu mają one służyć. 3) jakościowe — ukazujące atrybuty danych przedmiotów lub zjawisk.

jak i subiektywne właściwości badanych przedmiotów lub zjawisk.4. Jednak mimo różnic co do tego. „czemu". c) nadawać się do rozłożenia na takie części składowe. ustalenie popytu i podaży na różne asortymenty papieru w danym społeczeństwie. do których chcemy je zastosować. powinny: a) charakteryzować całość danego zbioru. Natomiast praktycy szczególnie cenią sobie polityczną przydatność wskaźników.Brak jednomyślności w interpretacji wspomnianych aspektów powoduje oczywiście. Dla zilustrowania 57 tego posłużmy się następującym przykładem: duża konsumpcja gazet i książek w danym społeczeństwie nie zawsze może być uznana za wskaźnik np. rozbudowanych zainteresowań społeczno-politycznych czy kulturalnych ludzi przynależnych do niego. Otóż przyjmuje się. b) być wielowymiarowe w tym znaczeniu. regionalnych. d) być porównywalne w c za s i e. istnieje na ogół zgoda odnośnie do pewnych cech.9. czyli możliwość przekładania na język codziennej działalności w sferze społeczno-politycznej oraz ich „plastyczność". ile raczej „komu" dane wskaźniki mogą służyć. politycznych itp. że interesujące nas wskaźniki powinny być zawsze relatywizowane do konkretnych warunków społeczno-ekonomicznych i kulturowych tych społeczeństw. Ponadto niekiedy chodzi im może nie tyle o to. chociaż dają się także zauważyć pewne zbieżności w wypowiedziach teoretyków i praktyków. jakie istnieją w poszczególnych regionach. społecznych. jakie właściwości powinny charakteryzować wskaźniki społeczne. np.. czyli poziomo. O tym czy jest to właśnie wskaźnik wspomnianego zjawiska zadecydują dopiero dodatkowe dane. którzy w nim żyją przeróżnych potrzeb związanych z tego rodzaju produktem. e) być porównywalne regionalnie. a w związku z powyższym także możliwości zaspokojenia przez ludzi. że opinie na temat właściwości wskaźników społecznych są zróżnicowane. 1. ale wydaje się. jak i długoterminowych tendencji rozwojowych i przeobrażeń społecznych. czyli pionowo. co umożliwia analizę różnych struktur. co umożliwia badanie zarówno krótko-. co do których istnieje zgoda. Zauważmy nadto. że wskaźniki te. Teoretycy szczególnie mocno akcentują np. że uwzględniają te najważniejsze i dlatego też zasługują na naszą uwagę. sygnalizując zarówno obiektywne. czyli łatwość przystosowywania do doraźnych celów46. nie wyczerpują wszystkich związanych z nimi problemów. jakie wynikają z przesłanek teoretycznych. takie właściwości wskaźników. ponieważ tylko na tej drodze można w pełni wydobyć zawarte w nich dane. anie tylko jego część. Oczywiście wspomniane właściwości wskaźników społecznych. jak: możliwość długotrwałej obserwacji oraz sprowadzalność do teoretycznych konstrukcji modelowych. Funkcje spełniane przez wskaźniki . aby pozwalały one na różne analizy ilościowe odzwierciedlające przeróżne „miary" badanych tworów rzeczywistości społecznej.

METODY BADAN 1. skoro odważy się zapuścić w szeroki świat badań"47. wynikających z rozwoju tychże nauk. trendy i in. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych Zarówno współcześni ludzie wysokocywilizowanych społeczeństw. są przecież uwarunkowane historycznie. jak też zdrowy rozsądek i intuicja. 2) analityczne — pozwalające na uchwycenie przeobrażeń. czym są omawiane wskaźniki oraz tego. ewentualne zmiany. przeważnie przypadkowe. jakie powinny być ich właściwości. gdy zajmujemy się zagadnieniami badań społecznych. 58 1. wyjaśnianiu i tłumaczeniu zjawisk społecznych lub przyrodniczych. 5) ostrzegawcze — ukazując różne tendencje. faktów.1. nie są wcale niezawodną podstawą wiedzy o obiektywnej rzeczywistości. Wskaźniki spełniają zatem co najmniej następujące funkcje: 1) opisowe — umożliwiające ukazanie stanu rozwoju danego społeczeństwa czy środowiska albo też różnych systemów. jakie one spełniają.Wskazywałem wcześniej na to. żeby poznać rzeczywistość społeczną nie wystarczy również intuicja. Do tego. I z tego już choćby względu prezentacja problematyki związanej ze wskaźnikami społecznymi jest uzasadniana wtedy. zakresie polityki społecznej. jakości danych programów itp. jak też ludzie żyjący ongiś na wszystkich etapach rozwoju cywilizacyjnego. a tym samym umożliwiające ustalenie prognoz. tzn. intuicji i autorytetów. że własne. zdrowego rozsądku. że wskaźniki stosowane w naukach społecznych ukształtowały się — ogólnie biorąc — pod wpływem różnorodnych potrzeb. a nawet przeróżne autorytety. przy potocznym ujmowaniu. odwołują się na ogół do własnych doświadczeń i obserwacji. doświadczenia lub obserwacje są zbyt pobieżne i fragmentaryczne. Są to wszakże —jak sądzę ważniejsze funkcje. jaką tworzy przyroda i społeczeństwo.10. ponieważ zarówno własne doświadczenia i obserwacje. aby mogły stanowić solidną podstawę wiedzy o postrzeganych zjawiskach. 3) oceniające — umożliwiające szacunkowe określenie wartości rozmaitych programów i działań podejmowanych w dowolnych dziedzinach np. kulturalnej. Zdrowy rozsądek zaś —jako ongiś pisał Engels — „ów wielce czcigodny. Dlatego ich opinie —jeżeli nawet wybiegają daleko wprzód — nie mogą . które w nim istnieją. domorosły doradca w obrębie swoich własnych czterech ścian. ponieważ nawet najbardziej autentyczne spośród znanych. ale i praktycznej.10. ochrony środowiska naturalnego i w tym podobnych sferach działalności. 4) normatywne —jeżeli są stosowane jako pewne wielkości czy miary (standardy) umożliwiające np. Istniejąc wszakże spełniająone różne funkcje i to nie tylko w sferze poznawczej. Wiadomo bowiem. jakie mogą się pojawić. które pozwaląjąnam na lepsze zrozumienie tego. które zachodzą w badanej sferze.Swoje opinie i twierdzenia opierają więc na mniej lub bardziej wątpliwych przesłankach. Wymienione funkcje wskaźników nie wyczerpują oczywiście wszystkich funkcji. oświatowej. doświadcza wielu osobliwych przygód. ustalenie stopnia realizacji danych celów. są one wytworem określonego czasu i miejsca. Zawodna jest też wiara w autorytety.

wyprzedzi tego. aby można było osiągnąć cel.in. że poznanie metody. Podobnie jak działalność praktyczna. tak też i aktywność poznawcza. ani w naukach społecznych. oświetlającej wędrowcowi drogę w ciemnościach. zmierzających do poznania danych faktów lub zjawiska w sposób zapewniający maksymalny stopień efektywności. Przez metodę rozumie się na ogół system założeń i reguł pozwalających na takie uporządkowanie praktycznej lub teoretycznej działalności. . która istnieje niezależnie od człowieka — nie wystarczają ani w naukach przyrodniczych. które są niezawodne i pozwalająna wysunięcie logicznie zasadnych wniosków. jako czynność teoretyczna. zwanego metodologią. Ich ilość rośnie wraz ze zwiększającymi się możliwościami bardziej dogłębnego wnikania w prawidłowości zjawisk świata. która ma prowadzić do określonego celu. Pojęcie metody i jej związek z teorią Proces badawczy. Hegel i Comte. kto biegnie po bezdrożu. do jakiego się świadomie zmierza. Laplace głosił. Ponadto wraz z rozwojem specjalizacji wiedzy wzrasta też ilość stosowanych metod. Toteż potoczne sposoby ujmowania i interpretowania zjawisk obiektywnej rzeczywistości — tzn. jest świadomą. za pomocąktórej dałoby się poznać cały świat i która by jednocześnie miała charakter metody niezawodnej. „uniwersalnej" metody. Dlatego każda z nauk dążąc do uchwycenia obiektywnych prawidłowości badanych zjawisk musi opierać się na takich podstawach. celową i zamierzoną czynnością poznającego podmiotu. jaką posłużył się dany uczony dokonując jakiegoś ważnego odkrycia.Wszelka zaś działalność. przyczynia się do powstawania coraz to nowych metod badawczych.10.one przewidywać. Bacon. mieliśmy do czynienia z wieloma próbami poszukiwania jakiejś jednej. La Mettrie. 59 1. jak każdy proces poznawczy. Celem tej nauki jest poszukiwanie i badanie przydatności poszczególnych metod stosowanych w procesie naukowego poznania. że nawet człowiek kulawy. ma dla nauki znaczenie nie mniejsze niż samo to odkrycie. tej. Na doniosłą rolę metody w tworzeniu obrazu świata wskazał m. Fr. jeśli idzie po drodze. to jest w najkrótszym czasie i przy najmniejszym nakładzie sił i środków. Bacon. Dla ukazania jej znaczenia posługiwał się jeszcze innym porównaniem: wskazując.2. W historii nauki. jak też sposobów ich interpretacji i uogólnień. a widocznym tego przejawem jest wyodrębnienie się specjalnego działu w filozofii. ani tym bardziej tłumaczyć wszystkich zdarzeń. Kant. że coraz bardziej wzrasta również znaczenie metod. dotyczących badanych faktów. Autorami różnych pomysłów dotyczących teorii metodologicznych byli tak wybitni filozofowie. Kartezjusz. Odnosi się to w szczególności do czynności badawczych. powinna być sterowana metodycznie za pomocą określonych reguł i wskazań determinujących i kontrolujących postępowanie człowieka. jakie mają miejsce w obrębie rzeczywistości społecznej lub ogólnej — w świecie. który porównywał ją do latarni. zwłaszcza nowożytnej. Podobnie A. czyli do nauki zajmującej się problemami związanymi z budową jej twierdzeń i teorii oraz ze zbieraniem danych. jak np. Z tych to powodów każda z nauk odwołuje się do metodologii. Nic zatem dziwnego.

Tak więc metodę badania. W rzeczywistości jednak proponowane przez nich metody badań nigdy nie były absolutnie dowolne w tym znaczeniu. a ściślej mówiąc jej wybór. że metody są środkiem umożliwiającym zrealizowanie tego celu. lecz wyrazem prawidłowości odnoszących się do przyrody i społeczeństwa. że były po prostu arbitralnym zbiorem reguł. podmiotu i narzędzi badania. Uważam. Przeprowadzenie tych operacji jest poprzedzone na ogół rozważaniami nad ich rodzajem. że leżące u jej podstaw „kategorie myślenia" nie są wyłącznie środkami pomocniczymi wymyślonymi przez człowieka. jaki sobie stawiamy. neopozytywistyczna zasada „oszczędnego myślenia". czy pragmatyczna „zasada użyteczności" itp. określonych tylko za pomocą dowolnie obranych zasad postępowania takich. jakimi w danej sytuacji historycznej dysponujemy.Upatrując takiej właśnie metody uniwersalnej np. w analizie. indukcji. tzn. Dzieje się tak dlatego. że metoda badania i poznawania rzeczywistości może być tylko wtedy naukowa i prawidłowa. Po drugie — metoda jest określona i wyznaczona przez charakter badanego przedmiotu. które opisują przedmiot badania czy poznania oraz są sformułowane w postaci odpowiedniej teorii. można rozpatrywać ze względu na owe trojakie uwarunkowania. jakie zbliżają nas krok po kroku do zamierzonego efektu. podmioty poznające) i narzędzia badawcze. niezależnego. Inaczej mówiąc: cele poznawcze. Dlatego też raczej „wymyślali" proponowane przez siebie metody i traktowali je jako coś samodzielnego. o jakie nam chodzi nie są na ogół . przyrodniczych i społecznych. ze strony teorii naukowej. ponieważ każda metoda badań jest zawsze systemem reguł. Wynika to z faktu. użyteczność i charakter. szerzej — poznania — zalicza się — jak wiadomo — ludzi (tzn. w krytycyzmie i dialektyce pojęć wspomniani filozofowie wychodzili z przekonania o możliwości dokonywania w zasadzie arbitralnego wyboru metody badania i uznania jej za jedyną. 61 Istotną cechą metody jest jej celowość. Do środków badania. Po pierwsze — metoda opiera się na obiektywnych prawidłowościach (i jest z nich wyprowadzona). dedukcji. jak i narzędzia badawcze są zawsze produktem określonego rozwoju cywilizacyjnego. Otóż zarówno ludzie. Wziąwszy pod uwagę wieloczynnikowe uwarunkowania metody. jak np. a narzędzia badania są określone przez możliwości techniczne człowieka. ani też jako zbioru kategorii czysto subiektywnych. Ponieważ zaś podmiot badający jest sam zdeterminowany przez wiele różnych czynników. zatem pośrednio metoda badania jest uzależniona dodatkowo od aktualnie osiągniętego stanu kultury i techniki danego społeczeństwa. nie traktuję jej jako zespołu reguł dowolnie tworzonych przez uczonego w celu ułatwienia badań. oderwanego od całokształtu teorii i praktyki. które zostały poznane i wyartykułowane przez ludzi48. syntezie. najlepszą oraz w pełni 60 wystarczającą. Bowiem ich znajomość pozwala na metodologicznie zasadne ujmowanie zjawisk przyrody i społeczeństwa oraz na takie ich badania. Obiektywny charakter metody naukowej wynika stąd. gdy odzwierciedla obiektywne prawa danej rzeczywistości. które w rezultacie zapewnia uzyskanie poprawnego i możliwie wiernego obrazu świata. wskazań i przepisów potrójnie uwarunkowanym. rodzaj. A po trzecie — metody zależą od środków badania. Cele te bywają różnorodne i są zazwyczaj osiągane za pomocą ściśle określonych operacji. uzewnętrzniając tym samym rolę czynnika subiektywnego w wyborze i preferowaniu jakiejś metody. skutecznością i kolejnością.

znajduje swój wyraz w regulatywnej funkcji praw naukowych. odzwierciedlając to. jakie podejmujemy w czasie badania zjawisk społecznych. to praktycznie sprowadza się ona do tego. aby określone za jej pomocą systemy operacji prowadziły zawsze do zamierzonych rezultatów.osiągane poprzez dokonanie jednej czynności badawczej.. co jest w rzeczywistości wskazuje zarazem na to. ale nie tworzy jej automatycznie. tj. jaką ona wyraża. a metoda — proskrypcyjny. współwystępujące i wzajemnie na siebie oddziaływające strony poznania obiektywnej rzeczywistości. Co się tyczy różnicy między teorią a metodą. że opracowanie nowej metody naukowej staje się jednocześnie zalążkiem odpowiedniej teorii i na odwrót. ale przez ciąg operacji. Zależność między metodą a odpowiadającą jej teorią. 62 Jedność — pomimo różności — metody i teorii. a także skutki działania tej prawidłowości. tym większą ilość reguł można z niego wywieść. Każde bowiem prawo naukowe. jeżeli tylko są spełnione odpowiednie warunki początkowe określające jej stosowanie. na który składają się wypracowane w praktyce naukowej na podstawie poznanych prawidłowości swoiste sposoby oraz indywidualne pomysły działania teoretycznego i praktycznego. Zależność ta obowiązuje zarówno dla relacji między metodą a teorią. Żadna bowiem teoria nie pojawiła się dotąd bez udziału odpowiedniej metody. Im większy jest zakres warunków realizacji prawa naukowego. Ścisły związek między metodą a teorią albo między prawem a regułą nie oznacza. jak i dla relacji pochodnej między regułą a wypowiedzią prawa danej teorii. gdy ukazuje ono w sposób wyraźny niezbędne warunki dla realizacji obiektywnej prawidłowości. Dlatego też można powiedzieć. W pewnym sensie można powiedzieć. Ważną rolę w formułowaniu metody odgrywa też czynnik subiektywny. prawo powszechnego ciążenia z jednej strony opisuje i wyjaśnia zjawiska astronomii i mechaniki. aby spełniała postulat adekwatności. że wraz z teoriądana jest już także metoda w gotowej postaci. ujmowana jako jedność dialektyczna. Teoria ma więc charakter deskrypcyjny. Warunkiem spełnienia postulatu adekwatności jest istnienie obiektywnej zależności między określonym stanem rzeczy a jego poznaniem w postaci odpowiedniej teorii. Ukazując związek wzajemny między metodą a teoriąjako jedność. Prawo naukowe stwarza więc obiektywne warunki dla ukształtowania się odpowiedniej metody naukowej. . Od metody wymaga się. że zasadniczym celem teorii jest odzwierciedlenie rzeczywistości. to teoria potwierdzona przez praktykę i dająca się stosować do podejmowania nowych badań naukowych lub do nowej działalności przekształcającej świat. Tak np. Jedność teorii i metody rozumie w ten sposób. że metoda naukowa. ma charakter obustronny. której szczególnym przypadkiem jest zależność między prawem naukowym a regułą. czy nawet skomplikowany system operacji. jak należy myśleć i postępować przy badaniu odpowiedniej dziedziny rzeczywistości. że metoda i teoria stanowią dwie nierozerwalnie ze sobą związane. stanowi odpowiednią postawę dla formułowania metody. a z drugiej — stanowi narzędzie metodologiczne dla rozwiązywania licznych problemów z zakresu wymienionych dyscyplin naukowych. wskazujemy tym samym na ich oddziaływanie wzajemne na siebie. Teoria. Prawo naukowe staje się tylko wówczas bazą dla odpowiedniej reguły postępowania. a metody — kierowania celowymi czynnościami człowieka. wzajemny. ukazując i odzwierciedlając istotę jakościowej i ilościowej charakterystyki przedmiotu i praw jego rozwoju.

że w metodzie zawarte są twierdzenia danej teorii przekształconej w reguły i przepisy. tzn. jak powinno przebiegać myślenie i działanie w procesie poznawczym. aby doprowadził on do nowego wiarygodnego rezultatu — tzn. ce 1.10. Wartość metody.Zależność metody od teorii przejawia się w tym. że im bardziej rozwinięta i lepiej opracowana jest jakaś metoda. Biorąc powyższe pod uwagę można spotkać się z koncepcjami dzielenia metod ze względu np. jak dalece leżąca u podstaw danej metody teoria prawidłowo (tzn. przy czym dokonane są one w oparciu o d o w o 1 n i e obrane podstawy klasyfikacji. pobocznych. c) ukierunkowania. lecz nie mniej ważnych dla tej samej lub innej dziedziny nauki.in. klasyfikacja znanych metod poznania naukowego. b) jednoznaczności.3. jakie jej stawiamy. aby cechowała ją powszechna zrozumiałość i rozpoznawalność. Pomimo to spotyka się w literaturze poświęconej tej problematyce rozmaite podziały metod. . tj. że nie każda ze znanych i stosowanych metod w działalności poznawczej i praktycznej spełnia wszystkie wymienione postulaty. a tym samym i lepiej realizuje wymogi. Typologia metod Jednym z podstawowych zasad metodologii ogólnej. Rola czynnika subiektywnego ujawnia się więc także w dokonaniu wyboru jednej z konkurujących ze sobą teorii i uczynienia z niej „obiektywnej bazy" dla wypracowania odpowiedniej metody.tzn.by pozwalała osiągnąć zamierzone rezultaty przy najniższym stopniu zużycia odpowiednich środków i czasu. tzn. Od poprawnej metody naukowej oczekuje się spełnienia wymogów: a) jasności. sądu poznawczego. polegającej na tym. na ich stopień ogólności. czyli tego aby była w stanie dostarczać oprócz zasadnych rezultatów jeszcze innych. Jednakże daje się zauważyć. d) skuteczności. Wiadomo. jest przede wszystkim uzależniona od tego. aby wykluczała dowolność stosowania odpowiednich zasad regulatywnych. g) ekonomiczności. które wskazują. jest m. f) niezawodności. tym więcej spełnia wspomnianych postulatów. Dotychczas jednak nie ma wyczerpującej ipoprawnej klasyfikacji takich metod z powodu niezadowalającego stopnia zaawansowania samej metodologii oraz ze względu na zbyt duże różnice w rozwoju poszczególnych metod badań naukowych. by zabezpieczała uzyskanie zamierzonego rezultatu w maksymalnie wysokim stopniu prawdopodobieństwa. 1. tego. 63 e) owocności. jakiemu służą posiadaną strukturę oraz przedmiot poznania. czyli aby była podporządkowana określonemu celowi. nauki filozoficznej o metodach poznania i przekształcania rzeczywistości albo ściślej nauki badającej metody badań naukowych. adekwatnie) odzwierciedla obiektywną rzeczywistość. wyrażającej się w zabezpieczeniu realizacji zamierzonego celu. W tym także przejawia się przewaga czy „pierwotność " teorii w porównaniu z metodą. której miernikiem jest jej skuteczność.

Metody badawcze dzieli się również ze względu na cele. metody są szeroko stosowane tylko na poziomie poznania teoretycznego. Tak np. nie znajduje zastosowania w biologii i medycynie. po pierwsze — nie znajdują zastosowania we wszystkich obszarach wiedzy (np. porównanie i pomiar — przede wszystkim na poziomie poznania empirycznego). które daną metodę mogą z powodzeniem stosować. wykorzystywana przez matematykę. że charakterystyczną cechą pierwszych z nich — w przeciwieństwie do drugich — jest ich uniwersalność. analizy. Różnica między metodami filozoficznymi a metodami nauk szczegółowych polega na tym. i po drugie — są wykorzystywane tylko na niektórych szczeblach procesu poznania (np. 64 A rezultatem ich dociekań i badań są rozmaite metody. jakiemu z tych celów dana metoda przede wszystkim i pierwotnie służy. Przyjmując istnienie metody uniwersalnej można też mówić o najogólniejszej metodzie. Wyróżnia się przy tym metody ogólne oraz metody szczegółowe. zwanych także filozoficznymi. — a z drugiej — zamierzenia poznawcze są na ogół realizowane poprzez celowo dokonywane przekształcenia. mając na myśli taką która może być wykorzystywana do realizacji badań podejmowanych przez każdą naukę szczegółową w odniesieniu do dowolnego zjawiska. syntezy i eksperymentu. Oczywiście z grubsza można wyróżnić metody służące: praktyce czyli przydatne do przekształcania rzeczywistości. tj. do jej poznawania lub do obu tych celów łącznie. która polega na tym. natomiast metoda aksj oma tyczna. obserwację i eksperyment szeroko stosuje się w biologii i medycynie. W klasyfikacji metod ze względu na stopień ogólności na czołowym miejscu znajdują się metody „matematyczne" i „cybernetyczne". Problem znalezienia takiej uniwersalnej metody zaprzątał umysły uczonych w ciągu całych niemal dotychczasowych dziejów kształtowania się refleksji metodologicznej począwszy od Arystotelesa aż do naszych czasów. wyróżnić metody służące uzyskiwaniu nowych sądów poznawczych oraz metody działania techniczno-produkcyjnego lub przydatne do działań w sferze społecznej. metod ogólnych. zakłada na ogół jednocześnie jej poznanie i tym samym przyczynia się do wzbogacenia teorii. praktycznie biorąc. o stopniu ogólności świadczy ilość nauk szczegółowych. w socjologii — w postaci teorii rozwoju społeczeństwa. filozoficzna zasada historyzmu konkretyzuje się w biologii w postaci ewolucjonizmu. jakim mają służyć. Niemniej jednak można w zależności od tego. ponieważ — z jednej strony — wszelkie celowe przekształcanie jakiejś np. Jednak ostry podział metod na podstawie omawianej zasady jest niemożliwy. eksperyment. Na tej zasadzie każda z metod może zostać podporządkowana innemu celowi i stosowana do różnych dziedzin rzeczywistości. których stosowalność jakkolwiek bardzo rozległa jest jednak ograniczona określonymi założeniami. formalizacji itp.Podział metod ze względu na stopień ich ogólności jest dość ważny z punktu widzenia badań naukowych. a nie w matematyce. że włączają się one do poznania naukowego we wszystkich jego sferach i konkretyzują się w poszczególnych naukach. W dalszej kolejności można by wymienić metody porównania. idealizacja. zaś obserwacja. obserwacji. Wymienione wyżej metody tworzą grupę tzw. które można uporządkować ze względu na stopień ich ogólności. . struktury społecznej. Ponadto różnice pomiędzy metodami ogólnymi a metodami szczególnymi sprowadzają się do tego. Przez ogólność metody rozumie się tutaj zakres i powszechność jej stosowalności. że metody ogólne. w astronomii — w postaci teorii genezy i rozwoju układów gwiezdnych.

formalizację i metodę aksjornatyczną. zaś idealizacja i formalizacja w badaniach empirycznych. jeśli stanie się kiedyś możliwa. metody semiotyczne). a nadto formuje się prawa empiryczne w oparciu o proste uogólnienie obserwowanych prawidłowości i zależności. pomiarów itp. druga grupa obejmuje metody myślenia (np. indukcja i dedukcja. sztucznych i sformalizowanych. redukcyjne. że niektóre metody przeważają na płaszczyźnie poznania empirycznego. prawidłowości jej rozwoju i charakteru organizacji można wyróżnić dwie podstawowe płaszczyzny nauk: empiryczną i teoretyczną. porównań.Tutaj pojęcia i sądy. Na płaszczyźnie teoretycznej uzyskuje się głębszą i doskonalszą syntezę nauki. do drugiej zaś — konkretyzację. schematów lub wykresów. Te dwie grupy metod dają się stosunkowo ostro odróżnić od siebie tak. ani teoretycznego. Na podstawie analizy historycznego rozwoju nauki. . które stają się powszechnie stosowanymi w języku nauki. Ten podział wydaje się najbardziej naturalny i jednoznaczny. Na płaszczyźnie empirycznej rozwija się proces gromadzenia faktów.). z góry założonego celu badań naukowych. Tworzy się tu pojęcia. jak abstrahowanie. Podział metod ze względu na ich strukturę jest jak dotąd mało realny. a trzecia analizy i syntezy języków naukowych. ponieważ w ramach współczesnych badań metodologicznych zbyt niewiele można uzyskać informacji o strukturach poszczególnych metod naukowych. które można stosować do badania realnie i obiektywnie istniejących przedmiotów. sprzężone wzajemnie i zjednoczone pewną wspólną myślą — ideą teorii. przydatnych w równej mierze w poznaniu empirycznym i teoretycznym. tj. że np. Inny rodzaj klasyfikacji metod uzyskuje się ze względu na strukturę poznania naukowego49. jak obserwację. to okaże się lepsza od dotychczas proponowanych. Dla badań dokonywanych w ramach każdej z wymienionych płaszczyzn nauki — dla określonego. Istnieją jednak takie metody badania. metoda historycznego i logicznego poznania naukowego. porównanie lub doświadczenie myślowe odgrywająteż pewną rolę w badaniach teoretycznych. że podział na metody empiryczne i teoretyczne spełnia w pewnym stopniu postulat rozłączności. bez których nie można się obejść ani 66 na poziomie poznania empirycznego. dokonuje się pierwotnej systematyzacji nauki w postaci tablic. stosuje się inną grupę ogólnych metod poznania — a mianowicie grupę metod badania empirycznego oraz grupę metod badania teoretycznego. Do pierwszej z nich zaliczymy takie metody. do badania sposobów myślenia i do badania tworów językowych (tzn. metoda modelowania. pomiar i eksperyment. są uogólnione.65 Ze względu na przedmiot poznania da się podzielić metody na takie. Pierwsza grupa metod służy do poznawania i przekształcania obiektów przyrodniczych oraz różnych struktur społecznych. Być może jednak w przyszłości taka klasyfikacja metod badań. świadczących o osiągnięciu przez naukę wyższego stopnia roz-woju. za pomocą których wypowiada się prawa rządzące jakąś sferą zjawisk. W rzeczywistości należałoby raczej mówić o tym. Metody te tworzą poniekąd trzecią grupę metod badawczych. łatwo bowiem zauważyć. w postaci odpowiednio sformułowanych teorii naukowych. a inne — na płaszczyźnie poznania teoretycznego.informacji o badanych zjawiskach dzięki przeprowadzaniu obserwacji. aksjomatyczne itp. dedukcyjne. idealizację. porównanie. analiza i synteza.

o „technice" lub „metodzie " — obserwacji. Optymizm ten wynika stąd. Z drugiej jednak strony próby klasyfikacji metod. metodzie dokumentów osobistych itp. że nie ma — jak dotąd — klasyfikacji metod. ale też dzięki konfrontacji ich ze sobą wzajemne przenikanie się metod. jakkolwiek obarczone wadami. jako „ekspansję metod naukowych". wywiadu. Słowa „metoda" i „technika" są jednak. Jednakże coraz powszechniejsze staje się przekonanie. iż w jednym i drugim obszarze nauk. czyli społecznych. Mówi się np.10. w przyrodoznawstwie i humanistyce. skalowania. Szczepański . które umożliwiają nam realizację zamierzonego celu. że w przyszłości będzie to możliwe. 67 1. rozprzestrzeniać tę metodę na inne obszary wiedzy i na inne nauki szczegółowe. gdy określamy powtarzalne sposoby rozstrzygania przeróżnych konkretnych zagadnień. Jeżeli zdecydujemy się np. doboru badanych. tam wszędzie gdzie chodzi właśnie o szczegółowe zagadnienia dotyczące sposobu zbierania danych. na badanie terenowe. braki poszczególnych metod i ich ograniczoność. Tak więc wyróżnia się metody nauk przyrodniczych wyłączając nauki techniczne oraz metody nauk humanistycznych. to istnieje dość duże prawdopodobieństwo tego. O metodzie w węższym znaczeniu mówimy wtedy. czyli takich powtarzalnych i systematycznie uporządkowanych sposobów postępowania. mówiąc np. to musimy rozstrzygnąć szereg zagadnień szczegółowych dotyczących zbierania materiału. że w dziejach nauki stwierdza się działanie pewnej prawidłowości.Wreszcie można również spotkać podział metod badawczych ze względu na charakter nauk. często używane wymiennie.. Ale jeśli niektóre z metod stosowane w jednej dziedzinie wiedzy jeszcze nie dadzą się stosować w innej. O metodzie badań wszerokim znaczeniu mówimy wówczas. to próbuje się — często skutecznie. że jeżeli jakaś metoda daje zadowalające rezultaty w badaniach jednej dyscypliny nauki. Podsumowując rozważania dotyczące metod badawczych. Wszystko to doprowadza do przekonania o możliwości i potrzebie kompleksowego stosowania metod. wykorzystuje się te same metody. spełniają określone zadanie w praktyce poznania naukowego i w metodologii. czynnościach badawczych. związanych z realizacją badań poprzez przyjętą metodę w znaczeniu szerokim. Metody i techniki badań Aby rozwiązać dowolny problem teoretyczny lub praktyczny trzeba dokonać wyboru odpowiedniej metody badań.4. którą można określić. nie tylko w języku potocznym. które starano się ograniczyć przez użycie słowa „technika". Tak pojęte metody mogą być szeroko i wąsko rozumiane50. tzn. Zaobserwowano po prostu. co będzie wymagało odwołania się do szeregu metod w węższym znaczeniu. jaka spełniałaby wszystkie wymogi stawiane podziałowi logicznemu. poszukiwania kompleksowej metody badań naukowych w postaci ich uogólnienia. w których są one stosowane. oparte zresztą o praktykę badań naukowych. o metodzie monograficznej. oceny zebranych danych itp. ich opracowania itp. Sposób stosowania poszczególnych metod w różnych dziedzinach nauki zależy od specyfiki danej nauki. ich specyfikę. o metodzie historyczno-porównaw-czej. acz nie zawsze w ten sam sposób i takim samym stopniu. J. analizowania itp. Wieloznaczność terminu „metoda" rodzi wiele niedogodności. gdy staramy się ogólnie określić charakter i zakres danych badań. należy podkreślić ten fakt. sprawy. ukazują bowiem nie tylko różnice pomiędzy poszczególnymi metodami. W takim znaczeniu używamy terminu „metoda".

a więc zarówno przy omawianiu sposobów zbierania danych w badaniach społecznych jak też przy prezentacji zasad analizy danych.dla każdej z nauk.. jak np.. . „empiryzm logiczny"52.11. można dostrzec także pewne przedsięwzięcia będące —jak się zdaje — następstwem czegoś. Dlatego mówiąc.. Sorokin czy St. postulująca m. Lecz w ramach tak określonych metod możemy stosować technicznie różne sposoby badania . zwłaszcza ukształtowana w jej obrębie neopozytywistyczna koncepcja nauki.. Zauważamy. że owe próby podejmowano pomimo zdecydowanych przestróg w tym względzie wypowiadanych przez tak wybitnych przedstawicieli humanistyki. ale wymaga upowszechnienia takiego rozumienia wymienionych słów. o technikach badawczych. Ukazanie problemu Dążenie do nieustannego doskonalenia metodologii nauk społecznych jest niewątpliwie pożyteczne i wynika w poważnym stopniu z chęci stałego korygowania stosowanych metod i technik badawczych. Ossowski. a pewną próbą jego przezwyciężania była—jak sądzę — filozofia pozytywistyczna. Ale w realizacji tej poniekąd naturalnej skłonności charakterystycznej przecież. przynajmniej w obrębie metodologii. metodzie indukcyjnej. metodzie introspekcji itp. Konsekwentne stosowanie terminu „metoda" i „technika" w różnych znaczeniach jest oczywiście możliwe.proponował ongiś stosowanie tych słów w następujących znaczeniach. Chcę jedynie poddać krytycznej ocenie tylko niektóre próby pozornych działań w tym zakresie. W tym znaczeniu mówimy o metodzie dialektycznej.11.. M. będziemy mieli na myśli zespół czynności związanych z różnymi sposobami przygotowania i przeprowadzania badań społecznych"51. Pod wpływem wspomnianego kompleksu oprócz uzasadnionych i rzetelnych wysiłków zmierzających do rozwoju metodologii nauk humanistycznych poprzez wypracowanie zasad ilościowych badań zjawisk społecznych. dla wyeliminowania ewentualnych nieporozumień: „Nazwy „metoda" używamy dla oznaczenia kompleksów dyrektyw i reguł opartych na założeniach ontologicznych. W podjętych rozważaniach nie zamierzam więc występować przeciwko pożytecznym — wskazywałem wcześniej — próbom doskonalenia metodologii nauk społecznych. uściślenie terminologii stosowanej w tych naukach czy też modelowych analiz. Na czym polega ów „kompleks humanistów"? Otóż pod wpływem efektownych osiągnięć nauk matematyczno-przyro-dnicznych czy technicznych.1. zaczął z wolna narastać kompleks niższości u humanistów. P. jakie zaznaczyły się od XIX w. nie liczące się z ich specyfiką. jakie uzyskujemy poprzez wymienione badania. 68 1. RYGORYZM I ANARCHIZM METODOLOGICZNY 1. możemy zaobserwować także przeróżne próby „unauko-wiania" poszczególnych dyscyplin omawianej kategorii. co można by nazwać „kompleksem humanistów".in. Weber. W kolejnych częściach zajmiemy się metodami i technikami stosowanymi w badaniach społecznych. wskazujących pewne sposoby postępowania badawczego.

że jest to nauka nam najbliższa. skrywający jej formułkami własne niedostatki intelektualne. 4) w przesadnej pogoni za tzw. stwarzają poniekąd szczególne warunki do fetyszyzacji tej nauki. ale również z tego względu. jakie daje matematyka nie musi jednak prowadzić zawsze do fetyszyzacji tej nauki. Upatrujemy je głównie w następujących zjawiskach: 1) w bałwochwalczym stosunku do matematyki.in. Ale w związku z powyższym pojawia się jednak istotny problem. Upatrywanie w matematyce wzoru idealnego dla innych nauk ma za sobą długą historię. mianowicie: do jakich granic można matematyzować socjologię. Dilthey. 2) w swoistym kulcie dla cybernetyki. co występuje powszechnie. poprzez socjologię właśnie przenikają one do innych nauk społecznych. zmian. Wskazywali na to m. Umożliwia np. brak metodologicznej rzetelności czy też nawet zwykłej . Tego rodzaju tendencje spotykamy u Kartezjusza. ustalanie współzależności stanów ilościowych i jakościowych. Newtona i innych uczonych. co da się zmierzyć. ze względu na swoistość każdego z nich. Znaniecki i in. testomanii.2. iż m. empirycznymi danymi oraz 5) w udziwnionym żargonie pseudonaukowym.Skoncentrujmy się zatem na próbach „unaukowienia" socjologii nie tylko dlatego. że naukowy charakter ma tylko to. ich mierzenie. to jednak trzeba przyjrzeć się im oddzielnie. iż są one modo lub ordine geometrico demonstrata. 1. Zjawisko to zdaje się wynikać co najmniej z dwóch powodów: a) z wiary.in.11. zwłaszcza u humanistów. Spinozy. Durkheim. czy też prezentacji różnych problemów w postaci równań itp. Przypomnijmy. że pierwsze próby matematycznego ujmowania zjawisk będących przedmiotem badań socjologii były podejmowane przez V. jak to pisano kilka wieków temu. Współcześni uczeni. że analizowanie zjawisk społecznych w kategoriach matematyki pozwala na nieco inne spojrzenie na badane zjawiska. która — podobnie jak inne nauki społeczne — nie jest i ze względu na swoją specyfikę nie może być nauką wysoce sformalizowaną. możliwości. Pareto. 69 I chociaż każde z wymienionych zjawisk wynika z tej samej skłonności do unaukowiania socjologii za wszelka cenę. 3) w tzw. Korzystanie z możliwości poznawczych. dla podkreślenia naukowości przedstawianych dociekań. określanie trendów ewentualnych przeobrażeń itp. a więc określić liczbowo oraz b) z nikłej znajomości matematyki. Weber. Jednak swoisty urok mate-matyzacji socjologii przejawiający się w osobliwej efektowności matematycznych analiz. którzy ulegli temu fetyszowi nie dodają wprawdzie do tytułów swych rozpraw. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych Bałwochwalczy stosunek do matematyki. kiedy np. Ale pomimo tego w znacznie bardziej wyrafinowany sposób nadużywają matematyki. Nie ulega oczywiście wątpliwości.

70 uczciwości badawczej, starają się równocześnie wywrzeć określone wrażenia na czytelniku. Na skutek wspomnianej fetyszyzacji matematyki pojawiają się w socjologii skłonności do tzw. ąuantophrenii czy metrophrenii — jak to ujmował P. A. Sorokin53. Pojawia się to właśnie w bezkrytycznym odwoływaniu się do pojęć matematyki, w złudnym stosowaniu metod numerycznych do zjawisk nie dających się wcale jednoznacznie zmierzyć, w nadużyciu teorii grafów, metod skalowania, metod statystycznych itp. Ma to na celu raczej „sprawianie wrażenia" na czytelnikach zwłaszcza tych, którym matematyka przysparza trudności, niż rzeczywiste unaukowienie socjologii czy pogłębienie wiedzy o zjawiskach społecznych. Maniakalne wręcz niekiedy dążenia do ma-tematyzacji socjologii służą też czasem do ukrywania nikłości osiągnięć poznawczych, jak to nie bez racji zauważył S. Andreski54. Pod wpływem bałwochwalczego stosunku do matematyki pojawiło się m.in. takie zjawisko: umiejętność wyliczenia testu Chi-kwadrat czy współczynników korelacji dowolnie dobranych faktów. Stało się ono dla wielu swoistym kryterium naukowości. Oczywiście zdajemy sobie sprawę z faktu, że korzystanie z matematyki w socjologii, czy też w innych naukach społecznych, może przyczynić się do wzrostu naszej wiedzy o badanych zjawiskach i do doskonalenia metod badań społecznych, a w tym również do rozwoju danej nauki. Nie chodzi zatem o eliminację matematyki z socjologii, ale o takie stosowanie jej pojęć i metod, które będzie wolne od wszelkiego fetyszyzowania, jak również od prezentowania przeróżnych banałów w matematycznej szacie dla nadania im rzekomo bardziej „naukowego" charakteru. Warto też przypomnieć, że społeczna rzeczywistość jest zbyt bogata, aby można było ją wyrazić za pomocą nawet złożonych formułek matematycznych, a choćby najbardziej wszechstronne analizy nie zastąpią nie mniej ważnych w tym względzie jakościowych analiz.

Kult cybernetyki. Kult, o jakim wyżej mowa, jest ściśle związany z bałwochwalczym stosunkiem do matematyki. Przejawia się on w rozmaitych próbach „systemowych" czy „modelowych" ujęć zjawisk społecznych w kategoriach cybernetyki, czyli nauki zajmującej się m.in. badaniem różnych układów, jakie cechuje znaczny stopień samosterowalności, a za takie układy uważa się także żywe organizmy i społeczności. Istotnym elementem cybernetyki jest modelowanie, tzn. konstruowanie układów możliwie mało skomplikowanych, mających podstawowe właściwości podobne do tych, jakie ma przedmiot, którego uproszczonym odzwierciedleniem jest dany układ, czyli model. 71 Niewątpliwie modelowanie pozwala na lepsze dostrzeżenie istotnych powiązań strukturalnych czy funkcjonalnych danych przedmiotów. Im bardziej wszakże przedmioty te są złożone, tym większa trudność z ich modelowaniem, ponieważ nie można całego ich bogactwa zmieścić w modelu i trzeba ograniczyć się po prostu do ich najbardziej typowych, czyli banalnych właściwości. Dlatego

modelowanie daje na ogół skromne efekty odkrywcze, choć jest pożyteczne, np. ze względów dydaktycznych, ponieważ pozwala na lepszą prezentację tego, co chcemy przekazać innym. Przypomnijmy, że próby uproszczonych ujęć różnych tworów biologicznych, technicznych czy społecznych były podejmowane w dość odległych czasach, np. przez Kartezjusza, La Mettrie, Condillaca i in. i nie były one nigdy zbyt obiecujące poznawczo, ponieważ ukazywały jedynie mechaniczne powiązania i zależności55. Z tych więc względów trudno też obecnie przeceniać zalety modelowania, zwłaszcza że dotychczasowe efekty nie okazały się wcale rewelacyjne. Testomania. Przecenianie możliwości poznawczych testów — to jeden z osobliwych problemów metodologicznych dzisiejszej socjologii oraz psychologii społecznej — na jaki trafnie wskazywał P. A. Sorokin56. Jego zdaniem nasz wiek stał się poniekąd wiekiem „testokracji", ponieważ od 1905 r., w którym opublikowano pierwsze testy inteligencji, opracowane przez A. Bineta i Th. Simona pojawiła się swoista „epidemia " przeróżnych testów, za których pomocą usiłowano ustalić nie tylko stopień inteligencji, ale również szereg danych dotyczących osobowości poszczególnych ludzi. Tak doszło do opracowania m.in. testów pozwalających rzekomo na ustalenie różnych cech osobowości, biegłości, uzdolnień, cech przywódczych, normalności i anormalności psychicznej, skłonności i upodobań, lojalności i wywrotowości itp. Zjawisko to nasiliło się jeszcze bardziej od kiedy wynaleziono wariograf, czyli tzw. wykrywacz kłamstwa, uchodzący w powszechnym mniemaniu za urządzenie umożliwiające weryfikację wypowiedzi badanych osób. W rzeczywistości znane i stosowane aparaty tego typu rejestrująjedynie różne procesy fizjologiczne, jakie zachodzą w organizmie żywego człowieka pod wpływem określonych bodźców, jakimi są m.in. „pytania drażniące". Nie są one jednak w stanie przesądzić o tym, czy i w jakim stopniu zarejestrowane zmiany fizjologiczne pozostają w przypadku każdego osobnika w ścisłym związku z przeżyciami psychicznymi. Nie stwierdzająwięc w sposób jednoznaczny istnienia korelacji między np. poczuciem winy i kłamstwem dla uniknięcia odpowiedzialności, a określonymi zmianami fizjologicznymi, jakie zostają zarejestrowane przez wariograf, ponieważ nie każdy człowiek reaguje identycznie na testy stosowane przy tych badaniach. 72 Jednak pomimo tego — o ograniczonych możliwościach badań wariogra-ficznych wiadomo teoretykom i praktykom — ich stosowanie w wielu krajach wyszło poza sferę kryminalistyki. W USA testy wariograficzne są stosowane przy ustaleniu prawdomówności osób deklarujących wysokość poniesionych szkód w zakładach ubezpieczających, składających oświadczenia podatkowe, a nawet urzędników, deklarujących — lojalność pracodawcy. Już Montaigne spostrzegł — co przypomina Sorokin — że człowiek jest tak zdumiewająco próżną, płochą i chwiejną istotą, iż trudno o niej wypowiedzieć jakiś pewny czy jednolity sąd. Ujmując ten problem w sposób bardziej uczony współcześni psychologowie wskazują także na psychiczną niepowtarzalność każdego indywiduum, potwierdzając tym samym tezę o trudności formułowania pewnych i jednolitych sądów dotyczących świadomości jednostek i grup ludzi oraz ich reakcji i zachowań. Pomimo więc występowania pewnych typowych cech dla poszczególnych kategorii społecznych, dających się uchwycić w badaniach testowych, cechy te są niekiedy tak dalece modyfikowane przez różne indywidualne właściwości poszczególnych osobników oraz sytuacji, w jakich badania są przeprowadzane, że uzyskane na tej drodze dane pozwalają jedynie na wysunięcie

bardzo ostrożnych hipotez. Natomiast opieranie na nich wszelkich kategorycznych wniosków jest po prostu nieuzasadnione. Przesadna pogoń za „empirycznymi danymi". Danymi nazywamy wszelkie wiadomości, zarówno o charakterze ilościowymjaki jakościowym, dotyczące interesujących nas zdarzeń, procesów, faktów. Mogą być one uzyskiwane w sposób systematyczny albo przypadkowy. Ze względów poznawczych bardziej cenne są te, które zostały uzyskane w sposób właściwie systematyczny, tzn. poprzez różne metody i techniki badawcze. Dla procesu poznawczego w każdej z nauk wszelkie dane są ważne zarówno przy weryfikacji wcześniejszych twierdzeń oraz jako przesłanki kolejnych wniosków. Nic więc dziwnego, że dążenie do osiągania możliwie licznych danych stało się zjawiskiem powszechnym we wszystkich naukach. W naukach przyrodniczych podstawowym źródłem danych są doświadczenia przeprowadzane zarówno w pracowniach, jak też poza nimi. Pod wpływem tych nauk pojawia się empiryzm metodologiczny także w naukach społecznych, co zaznacza się w socjologii w dążeniach do opierania się w badaniach na danych empirycznych. Zwolennikom tego rodzaju tendencji chodziło o to, aby wszelkie spekulacje o zjawiskach społecznych, zastąpić badaniami opartymi na istniejących obiektywnie danych, tzn. na danych niezależnych od poznającego podmiotu, które możemy uzyskać i sprawdzić poprzez doświadczenia. 73 Dostrzeganie ścisłych związków teorii i praktyki w procesie badania rzeczywistości społecznej było i jest sprawą ważną także w metodologii nauk społecznych, ze względu na efekty poznawcze. Z czasem jednak pojawiła się w socjologii skłonność do przeceniania roli empirii w badaniach zjawisk społecznych, co też powodowało zawężenie ambicji poznawczych oraz ograniczenie się do gromadzenia faktów i ich opisywania. Na skutek tego coraz mniej spotyka się prób uogólniania danych i konstruowania mniej lub bardziej odkrywczych hipotez, a równocześnie coraz częściej pojawiają się socjograficz-ne ujęcia poszczególnych faktów społecznych. Nic więc dziwnego, że zamiast ambitnych hipotez czy teorii spotykamy w naukach społecznych coraz częściej mniej czy bardziej banalne faktografie. Wspomniana tendencja prowadzi niekiedy do tak osobliwych wynaturzeń, jaką jest faktofagia (tzn. pochłanianie faktów), czy f a k t o 1 a t r i a (tzn. kult faktów). Ludzie, którzy ulegli owym wynaturzeniom metodologicznym, poszukują z kolei takich metod i technik badań, jakie pozwolą im na stosunkowo szybkie gromadzenie dużej liczby danych oraz na standaryzację tych danych, ułatwiającą ich mechaniczne obliczanie i analizę. Stąd też szczególnie modne stają się np. badania ankietowe czy wywiady skategoryzowane. Pod wpływem tej mody pojawia się dość rozpowszechnione mniemanie, że są to właśnie najlepsze metody, a w dalszej konsekwencji — ankietomania — czyli skłonność do nadużywania ankiet lub kwestionariuszy w przeróżnych przedsięwzięciach badawczych. Nie zamierzam oczywiście negować przydatności poznawczej badań ankietowych czy też wywiadów skategoryzowanych. Chcę jedynie przestrzec przed naiwną wiarą w przesadne możliwości poznawcze takich badań, jak też w ich łatwość. Żargon pseudonaukowy. Każda nauka tworzy sobie właściwe terminy, składające się na jej specyficzny język, nie zawsze pozostający w pełnej zgodności z normami socjolingwistycznymi, jakie obowiązują w

Z punktu widzenia marksistowskiej dialektyki termin „rozwój dynamiczny" jest po prostu zwykłą bzdurą. pojawiają się również terminy udziwniające.. Thomas S. jak: „rozwój dynamiczny". to i tak niewiele pomagają nam w poznawaniu społecznej rzeczywistości ze względu na ich wieloznaczność lub mętność. Kuhn przyczynił się do upowszechnienia terminu „paradygmat". „świadomość społeczna" itp. jak gdyby były to określenia równoznaczne. które jeśli nawet zostaną uzupełnione przymiotnikiem „społeczny" czy „społeczna". Kuhn. 74 Tytułem przykładu wymieńmy takie terminy. „atmosfera". Wiadomo też. Nie jest to termin w jego ujęciu zbyt jasny. zanim nie zostaną porządnie zdefiniowane. które w danym momencie cieszą się dużym prestiżem. technik. jak gdyby był on jednoznaczny. „system". Nie wszystkie nowe terminy sąjednak rezultatem osiągnięć poznawczych danej nauki. która pozwala uznać za rzeczywiste to. „uspołeczniony zakład pracy".in. jak „organizm". „organizm". ale nawet w książkach uchodzących za naukowe. Odrębną kategorię w pseudonaukowym żargonie stanowią terminy utworzone przez publicystów i przypadkowych popularyzatorów nauk społecznych. Obok terminów ukazujących nowo odkryte właściwości badanych zjawisk czy procesów. ponieważ nie ma czegoś takiego jak „rozwój statyczny". który rozumiał jako: 1) „całą konstelację przekonań. opiera się właśnie swoisty pseudonaukowy żargon. posługiwać się nim tak. nawet wtedy. Warszawa 1968). Nie przeszkadza to jednak wcale wielu gustującym w tym niewątpliwie naukowo brzmiącym terminie. „status". jak „anatomia". z którymi spotykamy się nader często nie tylko w publicystyce. Godzi się tu zauważyć. jak wnioskowanie oparte na podobieństwach. Niewątpliwie. Mimo to z lubością posługiwali się tym terminem nie tylko politycy. Struktura rewolucji naukowych. jakie usiłują wyrugować. w jakiej powstał i służy do oznaczania badanych przez nią zjawisk. „paradygmat" itp. każdy z wymienionych przykładowo terminów ma sobie właściwe znaczenie w tej nauce. Często wyrazy te są definiowane na zasadzie analogii i wówczas stają się najczęściej tak zawodne. „patologia". pompatyczne. zanim zostanie odpowiednio zdefiniowany i przystosowany do potrzeb danej nauki i jej ducha. Dla przykładu wspomnijmy takie terminy przeniesione na teren nauk społecznych. że język każdej z nauk wzbogaca się wraz z jej rozwojem. nowe ich aspekty czy możliwości uściśleń. nie zawsze okazuje się w równym stopniu przydatny.. że te nowe terminy utrzymują się nieraz na zasadzie swoistej mody.poszczególnych językach naturalnych. Zakładając tego rodzaju „równorzędność" tworzy się fikcję.. S. Przykładowo wspomnijmy tu o takich. O „uspołecznionym zakładzie pracy" mówi się często mając na myśli po prostu znacjonalizowany czy upaństwowiony zakład. co jest na razie przedmiotem . Zapożyczony i stosowany w socjologii lub w innej nauce społecznej. Ma on ponadto znacznie więcej znaczeń. Często są to nowotwory językowe albo terminy językowe zapożyczone z innych nauk. w pojawianiu się coraz to nowych terminów. T. wspólnych członkom danej społeczności" i 2) pewien szczególny element tej konstelacji: konkretny sposób na łamigłówki (zob. starające się sprawiać wrażenie bardziej naukowych już samą swą formą lub brzmieniem. Na nich m. gdy są gorsze od tych. „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne". zwłaszcza tych. co znajduje swój wyraz m.in. wartości. „struktura".. „rola". który byłby jego dialektycznym dopełnieniem.

świadomości społecznej — trwa niewzruszenie. wspólnej wszystkim ludziom stanowiącej jak gdyby ponadindywidualny ekran. kto zapoznał się z marksistowską teorią rozwoju społecznego trudno niewątpliwie przyjąć możliwość istnienia np. że każdy z nich. Dlatego też mówienie o „świadomości społecznej" nasuwa szereg wątpliwości. ale też szkodliwe ze względów metodologicznych.in. jak i praktyki. Równocześnie traktowano świadomość każdego z ludzi. które legły u podstaw późniejszych „kryzysów"? Znowu z faktu istnienia państwa socjalistycznego. Mamy tu znowu do czynienia ze wspomnianą wcześniej skłonnością do przyjmowania pragnień za rzeczywistość. I w tej indywidualnej świadomości zawiera się zarówno świadomość w o gole. dopóki istnieje dane społeczeństwo58. jak też „świadomość s p o ł e c z n a". spotykamy się ze skłonnością do ujmowania świadomości jako pewnej powszechnej właściwości. Nacjonalizacja czy upaństwowienie danego zakładu pracy jest zawsze pewnym zabiegiem formalno-prawnym. W ujęciu tym zakłada się ponadto. zakładając. indywidualnych świadomości odbija także całą rzeczywistość. tzn.75 naszych pragnień. które jest określonym faktem polityczno-prawnym. ponieważ każdy człowiek jest —jak wiadomo—by t e m społecznym. Ponadto czy w ogóle można było mówić o „społeczeństwie socjalistycznym" w PRL w latach „propagandy sukcesu". że posługiwanie się tego rodzaju terminem jest nie tylko błędne z punktu widzenia teorii. koncepcjach. Prowadzi . Każdemu. czy „świadomości społecznej" nie wydaje się zasadne i stanowi swoisty relikt myślowy po minionych epokach. z tym co jest aktualnie dopiero postulowane prowadzi oczywiście do błędów zarówno w sferze teorii. jako swoisty punkt na tym osobliwym ekranie. nie wynika przecież wcale w sposób automatyczny socjalistyczne społeczeństwo. Zarówno świadomość jednostek. jak i nieprzydatność poznawczą. Już od czasu materializmu francuskiego XVIII w. o czym należy zawsze pamiętać. po heglowskim „duchu obiektywnym" itp. jakiego nie da się zrealizować z dnia na dzień. w którym odbija się cała rzeczywistość. ale także niektórych socjologów. a więc pewnego procesu obejmującego swoim zasięgiem nie tylko stosunki produkcyjne. kiedy to właśnie narastały sprzeczności między teorią a praktyką. „nierozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego". ale także świadomość ludzi57. będące uosobieniem indywidualnych świadomości przemieszczają się i zanikają — to ów ekran — będący z kolei uosobieniem tzw. co do sensu tego terminu. Uważam więc. Mylenie tego. Z tych też względów przeciwstawienie 76 świadomości indywidualnej — świadomości „w ogóle". co rzeczywiste. Termin „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne" był w użyciu nie tylko w języku publicystów. że chociaż te punkty. jak też różnych zbiorów ludzi jest zawsze s p o ł e c zn a. w których głowach dokonują się określone procesy odbicia. Społeczeństwo takie może być dopiero wynikiem długotrwałego rozwoju. m. Jak powszechnie wiadomo świadomość nie istnieje poza jednostkami ludzkimi. choć oni właśnie powinni byli wskazywać zarówno na jego niestosowność praktyczną. natomiast uspołecznienie — długotrwałym procesem.

która jest rezultatem intelektualnej działalności ludzkości. co odróżnia daną grupę od innych. Owe postawy i zachowania łączą się bowiem z wiarą w określone fikcje czy też skuteczność swoistej magii. Trafna jest więc myśl. będącej więc z tego powodu wytworem życia społecznego. wyobrażeniach.11. ale — co gorsze — sprzyja przeróżnym szarlatańskim praktykom w nauce. co potwierdza właśnie naszą tezę. W tym rozumieniu świadomość kolektywna występuje u wszystkich lub większości ludzi danej grupy społecznej i jest m. czy nawet społeczności. czy też poszczególnych zbiorów ludzi. * Czy ukazane postawy i zachowania badawcze niektórych socjologów służą rzeczywiście zaostrzeniu rygorów metodologicznych w socjologii. że przedstawione . iż posługiwanie się udziwnionym językiem lub zawiłym i mętnym sposobem wyrażania myśli jest następstwem złożonoś-ci przedmiotu badań łub też konieczności zachowania naukowego charakteru wywodu na dany temat. jak też na skutek przeróżnych osobliwych dążeń wynikających ze wspomnianych wcześniej przyczyn. wierzeniach itp. Upatruję go nie tyle w pożytecznym dla każdej nauki dążeniu do stałego doskonalenia własnych metod i narzędzi badawczych.bowiem do wiary w istnienie takiego fikcyjnego bytu. czy też dla osiągnięcia pozornej oryginalności. że pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby nieuzasadniona.in. a tym samym służą i wzrostowi tej naukowości? Otóż uważam. wypowiedziana przed laty przez naszego znakomitego myśliciela — Kazimierza Twardowskiego — że nawet najbardziej złożone problemy mogą być przedstawione w sposób ścisły i jasny60. a nie jakiegoś społeczeństwa. ukształtowała się w socjologii swoista maniera. Po lekturze wielu z nich można odnieść wrażenie. 77 1. że naiwne jest mniemanie. jak „świadomość społeczna" i skłania do czynienia tej fikcji niekiedy nawet przedmiotem badań. Ukazane krytyczne uwagi dotyczące żargonu naukowego skłaniają do wniosku. lecz w dążeniach do pewnego ich udziwniania dla uzyskania efektów raczej formalnych niż merytorycznych.wytworach powstałych pod wpływem współżycia ludzi w różnych społecznościach i grupach społecznych oraz współprzeżywania pewnych szanowanych w nich wartościach. opiniach. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego Zarówno pod wpływem zasadnych metodologicznie działań zmierzających do zwiększenia efektywności poznawczych nauk społecznych. Uzasadnione wydaje się natomiast przeciwstawianie świadomości indywidualnej — świadomości kolektywnej 59. zwyczajach. tym. Przejawia się ona w swoistych stereotypach. przejawiająca się w dążeniu do zachowania przesadnego niekiedy rygoryzmu metodologicznego. Tego rodzaju rygoryzm jest szczególnie widoczny w niektórych publikacjach poświęconych metodologii badań społecznych. co nie tylko nie służy dążeniom do coraz to większego doskonalenia metodologii.3. obyczajach. Oczywiście przedmiotem tych badań jest świadomość konkretnych ludzi. precyzji i naukowości. a tym samym swoistym przejawem świadomości danych społeczności lub społeczeństw. przesądach.

a tym samym do podważenia zaufania do każdej z nauk. z uwagi na różnice rzetelności. który w rzeczywistości zmierza do podważenia wartości poznawczych wszelkich metod. tak i ten oczywiście spowodował pewne reperkusje. wnikliwości. zwłaszcza zapożyczonych z innych nauk. lecz raczej celem samym dla siebie. Czołowy przedstawiciel tego anarchizmu — Paul K.w tych publikacjach metody i techniki badań nie są określonym środkiem służącym danym celom poznawczym. dzięki czemu można je zhierarchizować według stopnia ich jakości. Poppera o braku jakiejś specyficznie naukowej metody badań61. Czy tego rodzaju fakty powinny skłaniać nas do odrzucania wszystkich metod badawczych? Pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby również błędna. wiedzy. Metody badań są zatem obiektywnie zróżnicowane. jak teza. czyli swoistym przykładem sztuki dla sztuki. zaznaczające się nie tylko w umiarkowanych ale i w skrajnych krytykach. Żadnej metody badań nie należy więc absolutyzować. jaki ma prowadzić do wyzwolenia nauki od szarlatańskich praktyk metodologicznych i tyranii ich zwolenników. że wszystkie metody są w takim samym stopniu dobre. ale ponadto trzeba i o tym pamiętać. Podobnie przeróżne udziwniające praktyki w odniesieniu do metod badawczych. Można zgodzić się oczywiście z tezą że żadna metoda nie gwarantuje nam absolutnie prawdziwego poznania. symptomatycznych dla poszczególnych metod. umiejętności i inne tego rodzaju cechy badaczy. że stosowanie danej metody przez dwóch lub więcej badaczy nie prowadzi także zawsze do identycznych efektów poznawczych. ze względów subiektywnych. 78 Jak poucza doświadczenie metoda metodzie nie jest równa ani ze względu na jej możliwości poznawcze. Feyerabend — postuluje odrzucenie wszelkiej demagogii naukowości w badaniach. Możemy mówić nie tylko o metodach lepszych i gorszych. Natomiast najbardziej skutecznym sposobem podniesienia naukowości badań zjawisk społecznych jest moralnie właściwa postawa badającego. nawiązując do poglądów K. możliwości uchwycenia badanych zjawisk. polegająca na przestrzeganiu zasady rzetelności i uczciwości w badaniach. technik i kategorii badawczych. tzn. Pod wpływem właśnie skrajnej krytyki zrodził się „a n a r c h i z m metodologiczny". ani też biorąc pod uwagę tkwiące w niej pułapki. krytycyzmu. Warunkiem przezwyciężenia wszelkich zbędnych wynaturzeń metodologicznych nie jest wcale anarchizm metodologiczny. będące przejawem przesadnego rygoryzmu metodologicznego nie służą podniesieniu naukowości badań zjawisk społecznych. „błędów standardowych". tzn. tzn. Jak każdy przejaw skrajności. bowiem każda daje nam tylko nader ograniczone możliwości poznawcze i przyczynia się do powstania tzw. na co wskazywał m. postulująca relatywizm metodologiczny. ponieważ każda jest w jakimś stopniu zawodna.in. Zamiast anarchizmu metodologicznego postulujemy więc kry ty cyzm i umiar w stosowaniu metod. Zanim więc przystąpimy do stosowania jakichkolwiek metod czy technik badawczych dobrze jest uświadomić sobie powyższe problemy i zachować w stosunku do tych metod czy technik postawę na . niedawno zmarły wybitny nasz socjolog — Józef Chałasiński.

I. 1' Zob. Einfuhrung in die Methoden der Demoskopie.327 n. Cambridge Mass. s. Berlin 1969. Gedeon Sjeberg. s.Niektóre uwagi krytyczne o ankietach.41 n. Methoden der empirischen Sozialforschung. s. cit. oraz T. Metodologia badań socjologicznych. t. Ossowski. Warszawa 1969. Szczepański. s. s. s. oraz H. Szczurkiewicz.cit.55 n. np.3-24. Ossowski. Szczepański. Hamburg 1963. 2 3 4 5 S.Ossowski. K. s. Zob. Noelle.242-245. Warszawa 1967. 191. Marks. 13 T.Heidelberg . Psychologische Forschung im Umriss. Warszawa 1970.3 n. T. Socjologia. 14 Zob. 7 8 S. Berlin . op. Odmiany czasu teraźniejszego. w: Ethics. 15 Zob.. Warszawa 1962. Hartmann. The Stages of Social Research.229. Warszawa 1973. J. Ibidem. s. Munchen 1970.219. 6 Zob. s.27 i n.York 1983. andSocialResearch.337 n. Zob. Wyd. Ibidem.Tokyo 1986. 1967. 17 Zob. 12 J. Ibidem. Orlans. op. s.tyle krytyczną aby nie ulec różnym iluzjom. Caplovitz. w: Mi-riam Lewin. Kapitał. też S. Pod red. P.214.213-214. 10 Wskazywali oni na potrzebę „rozumnego wżycia się w przedmiot poznania" („verstehendes Einleben" in das Erkenntnisobject")..op. D. Studia socjologiczne. cit. Politics.s. Atteslander.cit.331-332. op. natomiast Bergson przeciwstawiał poznanie intuicyjne poznaniu racjonalnemu.231. s.653. 79 PRZYPISY 1 S. Ethical Problems in the Relations of Research Sponsors and Investigetors. 16 Porównaj: Ethical Principles in the Conduct of Research with Humań Participants. Nowak. Studia socjologiczne.8 . E. s. H. s. Ibidem. s. Szczurkiewicz.222. s. N..York . s. O osobliwościach nauk społecznych. rozwój problematyki i metod. Empirische Sozialforschung. co do ich wartości oraz na tyle rozsądną aby nie odrzucać żadnej z nich ze względu na przeróżne uprzedzenia. 9 Spinoza przez poznanie intuicyjne rozumiał rozumowe wnikanie w istotę przedmiotu. w: Studia socjologiczne.32.N. s. a także na „intuicyjne wgłębienie się" („intuitive Ver-tiefung"). Szczurkiewicz. Warszawa 1951. Utnfragen in der Massengesellschaft.III.

Blalock.the Growth of Scientific Knowledge.23.: M. N.cit. s. Zeugin. The Sociology of Social Problems. Methoden der marxistisch-leninistischen Sozialforschung. Old and New. N. The Study of Social Problems. która zajmuje się sporządzaniem możliwie dokładnych opisów zbiorowości.22-26. s. Bacon. Warszawa 1975.153-168 orazE.232 n. Horton i G. s. Metodologiczne zagadnienia humanistyki.M. B.90-97. Pawłowski. Atteslander. Merton. Wykłady z dziejów logiki. op. 23 Zob. s. s. K. On Theoretical Sociology. Homans. Dodd. s. s. Warszawa 1982. N.cit. Atteslander. Rozwój problematyki i metod. 13 do 15 80 26 Zob. wyd.cit. Atteslander. s. gdzie wymieniają oni następującą rozprawę: R. Leslie. N. s. Sozialindikatorenforschung.71 -73. 1966. A Quantitative Systematics for the Social Sciences. Sztumski.York 1971.. P. H. Problem społeczny jako przedmiot badań socjologii.135..171 n. Berlin 1970. Social Process. P. H. The Sociology of Social Problems. Szczepański. G. Peters i R. Empirische Sozialforschung. B. Por.92 n. op. W. T.54 n. Conjectures and Refutations . London 1963. s. zaP. 25 P.139. Rice (Social Accounting and Statistics for the Great Society. SA. R. 22 Zob. s. op. C. Leslie.Atte-slanderem. Friedrich. s. H. Bliżej na ten temat zob. Statystyka dla socjologów.. Peters i R. zjawisk i procesów społecznych. Cyt.cit. Cambridge Mass. Na przykładzie tej książki można też dostrzec. Warszawa 1969. F.IV. 24 Zob. Horton i G. N. S. Eine Einfuhrung. Clinard. s. Zob. N. Wein-berg. Socjologia. Zob. Social Indicators. B. R. s. Łódź 1957. op.cit. że jej dość udziwniony tytuł nie przesądza w sposób negatywny o treści. Novum organum. Girardeau (Social Indicators.York 1918. Kotarbiński.215n. R. M. w: Public Administration Review 27 VI1967) i C. .17. Cooley. s. op.4 oraz J. jakie podejmował nad teoretycznymi i metodologicznymi problemami socjologii. C. w: Social Science Information 11III/IV 1972). Zob.R. Koln Opladen 1960. op.York 1970. 20 Zob.York 1967 i tegoż Teoria socjologiczna i struktura społeczna. op. Sociology ofDeviant Behavior.cit. 21 K. Stuttgart 1979.York 1942. Zob. 19 Socjografia jest pomocniczą dziedziną nauk społecznych.. s.York 1974. Five Essays. s. M. P. op. Bauer.290. Hartmann. Popper.cit.23..cit. Dimension ofSociety.164165. ... s. S.46.18 Refleksje Mertona dotyczące budowy teorii średniego zasięgu należą do najbardziej interesujących i płodnych wśród tych. Zeugin. s.: J. Warszawa 1955 oraz T. s. Zob. Zob. Zob. Tak ujmuje to np. P. Zob.l. RubingtoniM.Die Theorie der sozialen Gruppe. w: Studia Socjologiczne nr 3 1977.C..

Bunge. s.cit. Warszawa 1977.237.. Moskwa 1972.A. P. Metodologia badań socjologicznych. żenominasunt adiosa.York 1972). Moskwa 1971. Outline ofAn Anarchistic Theory Knowledge. Łódź 1951. 81 Zob. Kmita. s. Sicziwica. s.cit. op. Nowak. Zob. Saint-Simon. T. O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym [w:] Wybrane pisma filozoficzne. Dodd. N. Anty-Diihring.69. Warszawa 1953. M. Munchen 1974. Porównaj: S. Porównaj: J. Metody i formy naucznogo poznanija. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. Techniki badań społecznych. wskazując. M.l04.49n. cit. Twardowski. Engels.cit.126 i n. Simona.l02 i n. Peters i R. What is a Quality ofLife Indicator? w: Social Indicators Research. s. Pozostawiamy to Czytelnikowi pomni zasadzie. Zob.. vol. Zdawał sobie z tego sprawę np. Nowak. Brown i in. że za jego czasów kilkakrotnie zmieniły się konstytucje Francji. s.l 80 n. Proponowany termin „świadomość kolektywna" nawiązuje wprawdzie do koncepcji conscien-ce collective E. ale ujmujemy ją w kategoriach psychospołecznych. którzy je popełniają. Against Method. s. Feyerabend. przedstawiona przez La Mettrie w jego książce Czlowiek-maszyna. Sorokin. Odnośnie polemik z neopozytywizmem w socjologii zob. 82 Część druga .29. S. Durkheima. II.C.: J. P. 121 i in. Giddensa. S. Warszawa 1965. s. Zresztą w nauce ważniejszą sprawą wydająsię błędy niż ludzie. Wykłady z logiki i metodologii nauk. Zeugin.103. VI 1975. s. op.cit. Szczepański.K.cit.) i P. London 1975. s. op. Fads and Foibles in Modern Sociology and Related Sciences. Lewin.. Henriot (Political Aspects of Social Indicators.35. Zob. Sorokin. op. Pawłowski. O. PA. Sztumski. s. Oczywiście można by znaleźć również przykłady w rodzimej literaturze. Zob.51. Andreski. Klasycznym przykładem takiego ujęcia jest mechanistyczna koncepcja człowieka. podobnie jak i dla innych przypadków. Warszawa 1977. F. J. Missbrach.A. S. K. Tugarinow w książce Fiłosofija sozna-nija. jakie zaprezentowali np...200-201. Zob..: Positivism and Sociology. s. „teorii interakcji" podjętąprzez H. op. Zob. pod red. Ibidem. J.J. Bliższą charakterystykę „miary" zob. s. London 1975. Implicalions for Research. s..l05 n. Modę und Mani-pulation einer Wissenschaft. Dla uzupełnienia można by także wskazać na próbę formalizacji Homansa tzw. 346-347. Pawłowski. Zob. s.P. A.51.Najbardziej zdecydowanie wyrażają taki pogląd R. Warszawa 1948.. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften.F. Sztumski i W. Interesujące wywody na ten temat przedstawił W. s. Chicago 1956.cit.. Ilustruje on tego typu skłonności próbami matematyzacji. op.M. Tak określa je T. K. Bauer (op. a społeczeństwo nie uległo wcale tak szybko przemianom.s. nr 1.

klęski żywiołowe. że wnioski wynikające z takich porównań nie zawsze są prawdziwe i nie zawsze . W praktyce okazało się jednak. w jakich zdarzyło się coś tak szczególnego. dających się z reguły powtarzać. czyli takie badania danego faktu lub procesu. Kiedy używamy tego słowa w nauce. Sądzili natomiast. Comte i Durkheim uważali np. jakie są udziałem poszczególnych ludzi oraz doświadczenia naukowe. nie tylko w naukach przyrodniczych. działania. nie dostrzegali możliwości czy potrzeby odwoływania się do eksperymentów przy badaniach problemów społecznych. ponieważ działania tego rodzaju powodują zawsze określone skutki społeczne. zjawiska oraz badać. nie mamy na myśli doświadczeń w potocznym rozumieniu. czyli w sytuacjach ekstremalnych. Eksperyment w naukowym znaczeniu jest bardzo istotnym przedsięwzięciem poznawczym. 85 Niebawem dostrzeżono jednak. 2.PROCES BADAWCZY 2. do których zaliczali m. uzyskanych w warunkach laboratoryjnych. porównującego społeczności. jakie wynikająnp. „patologii społecznej".1. jaki wpływ wywierają one na procesy społeczne tych zbiorowości. Akceptacja eksperymentu nie była jednak powszechna w naukach społecznych i to nawet wśród socjologów. ani też nie zalecali sprawdzania hipotez w sytuacjach ekstremalnych. programów. jakie są stosowane w naukach przyrodniczych. Korzystanie jedynie z eksperymentów w powyższym rozumieniu zakładało.in. Niektórzy z nich. które są ściśle określone i przeprowadzone w celowo stworzonych warunkach. co „doświadczenie". że w naukach społecznych nie można odwoływać się do takich samych eksperymentów. potoczne czy życiowe. które są dla nich najbardziej istotne. zjawiska tzw. Obejmuje zatem swoim zakresem przeróżne doświadczenia żywiołowe. jak np. Przyjmując taki punkt widzenia na eksperyment w naukach społecznych nie dopuszczali oni możliwości kształtowania zjawisk społecznych. że oprócz eksperymentów naturalnych można wyróżnić także tak swoiste eksperymenty. czy też reform społecznych. iż można to zdarzenie uznać właśnie za swoisty eksperyment — z tymi — w których nic podobnego nie wystąpiło. zwłaszcza wcześniejsi. lecz tylko doświadczenia naukowe. wojny. budowa nowych zakładów przemysłowych wraz z nowymi osiedlami i dzielnicami czy nawet miastami w regionach rolniczych itp. w których występują. EKSPERYMENT W NAUKACH SPOŁECZNYCH POJMOWANIE EKSPERYMENTÓW W BADANIACH SPOŁECZNYCH Słowo eksperyment znaczy tyle. Przykładem takich działań może być osadnictwo na terenach nie zamieszkałych. alkoholizm itp.. „eksperymenty naturalne". ponieważ pozwalają nam one na : a) prawie pełne kontrolowanie i kształtowanie uwarunkowań sytuacyjnych danego zjawiska lub procesu oraz b) sprawdzenie hipotez w sytuacjach. z realizacji przeróżnych idei. że socjolog może wykorzystywać tzw. Także w naukach społecznych można odwoływać się do eksperymentu. które mogą być przedmiotem badań naukowych. że socjolog może właściwie analizować przyczyny i skutki badanych zjawisk tylko z pozycji biernego obserwatora.

które mogą rzutować na efekty eksperymentu. formułowane na podstawie danych. nie może być wielka. że pod wpływem stawianych pytań. Przeprowadzanie eksperymentów w sferze społecznej na szerszą skalę nie było i nie jest jednak sprawą łatwą. nie mogą mieć waloru uniwersalnego. aby nadawały się do tego rodzaju porównań. Oprócz problemów natury moralnej pojawiły się także problemy wynikające z trudności natury metodologicznej. jakie stwierdzimy w opiniach i postawach tych obu grup. Trzeba bowiem pamiętać. Dlatego też uogólnienia. że zbiorowość na której dokonuje się eksperymentu. skłaniają uczonych coraz bardziej do poszukiwania możliwości odwoływania się do eksperymentów inspirowanych przez nich samych. czy i w jakim stopniu wolno uczonemu poddawać ludzi próbom badawczym — które. niż te. które pozwoliłyby na objęcie kontrolą wszystkich czynników. Wątpliwe efekty jakie uzyskiwano przyjmując pozycję biernego obserwatora. stosowanych bodźców itp. co jest oczywiście zawsze fikcją. Na różnice. Niełatwo bowiem znaleźć tak dalece podobne społeczności. Zastrzeżenia natury moralnej nie są tu więc bezzasadne. jeśli nawet nie są szkodliwe dla organizmów ludzkich. Na przykład: uwzględnienie w eksperymencie dwóch grup — eksperymentalnej i kontrolnej — powoduje konieczność badania każdej z nich w różnym czasie. Duża złożoność i zmienność zjawisk społecznych powoduje poważne trudności w prowadzeniu badań społecznych wszelkiego typu. że w odniesieniu do omawianych zjawisk oprócz czynników środowiskowych (czyli wynikających zarówno z oddziaływania środowiska geofizycznego. kulturowe i psychiczne. jakie zostały przez nas wyróżnione i nie zawsze pominięte przez badającego są trzeciorzędne. istotny wpływ mogą zatem wywierać wzajemne . że pozostałe czynniki nie mają istotnego znaczenia dla tegoż eksperymentu. Przyczynia się to stopniowo do kształtowania się nowych ocen eksperymentów. jakie uzyskano w wyniku przebadania tych niezbyt wielkich zbiorowości. Problemy związane z trudnościami metodologicznymi wynikają — ogólnie biorąc — z dużej złożoności i dynamiki rzeczywistości społecznej. praktyk badawczych mogą pojawiać się u badanych takie stany świadomości. Ponadto wskazywano także na pewne problemy techniczno-organizacyjne. Przeciwnicy eksperymentów w socjologii wskazują również na ten fakt. to przecież mimo wszystko mogą powodować określone zmiany w świadomości osobników będących przedmiotem badań. jak i społecznego). ponieważ z reguły nie można prowadzić tych badań równocześnie.nadają się do szerszych uogólnień. Wiadomo np. które nie miałyby miejsca i ewentualne stresy. lecz odnoszą się w rzeczywistości tylko do przebadanych zbiorów. jakie ukształtowały się w filo. gdyby nie owe badania. W rzeczywistości wchodzi w grę znacznie więcej czynników.. czyli ukazywać ogólnych prawidłowości. a także dążenia do wykrywania rzeczywistych przyczyn i skutków zjawisk społecznych. jakie współkształtują dane zjawisko społeczne. wchodząjeszcze w grę czynniki gospodarcze. Pierwsze spośród wymienionych problemów wynikały głównie z wątpliwości co do tego. jako przedsięwzięć poznawczych podejmowanych w naukach społecznych. Ograniczając się w danym eksperymencie tylko do kilku — zdaniem badającego najważniejszych zmiennych kontrolowanych — zakłada się milcząco. chociażby ze względów technicznych. a także w przeprowadzaniu 86 doświadczeń.i ontogenetycznym rozwoju człowieka.

może więc utrudniać rozstrzygnięcie kwestii czy stwierdzone różnice są naturalnym następstwem ich specyfiki warunków życia. Oczywiście nie zawsze konieczne jest posługiwanie się grupą kontrolną czy też większą ilością grup eksperymentalnych.kontakty między nimi w czasie przeprowadzonego eksperymentu. Kolejnym ich argumentem jest selektywność eksperymentu.2. że należy się właśnie zachowywać ze względu na potrzebę badań. czy też efektem wtórnym spowodowanym przez przenikania danych o przeprowadzonym eksperymencie z grupy eksperymentalnej do grupy kontrolnej. Na skutek tego uogólnienia oparte na eksperymencie są często zawodne w praktyce. które trudno wyeliminować całkowicie. że badany zespół ludzi nie jest wyobcowany ze swego środowiska naturalnego w czasie przeprowadzanych badań. Toteż uczeni starają się prowadzić badania eksperymentalne możliwie z uwzględnieniem grup kontrolnych. Rodzaje te możemy ująć w takie oto pary: a) eksperymenty projektowane w terenie i eksperymenty laboratoryjne. jakie zostały uwzględnione w eksperymencie.2. jeżeli nie są one badane równocześnie. że aby udowodnić prawdziwość jakiejś tezy trzeba odwoływać się nie tylko do eksperymentów. Jego istotną cechą jest to. Eksperyment projektowany w terenie Jest on najbardziej zbliżony do tego rodzaju eksperymentu. ale sprawdzać daną tezę także w sytuacjach pozaeksperymen-talnych. b) eksperymenty ex— post — facto i eksperymenty projekcyjne oraz c) eksperymenty j e d n o c z e s n e i eksperymenty sukcesywne. 2. Przeciwnicy eksperymentu zwracają też uwagę na to. W przypadku niechęci do badającego mogą też swoim zachowaniem wprowadzić go w błąd. co może rzutować na autentyczność ich zachowań. z jakim spotykamy się w naukach przyrodniczych. dążąc przy tym do maksymalnego ograniczenia skutków ruchliwości i dynamiki społecznej. że każdy eksperyment uwzględnia rzeczywistość społeczną w niepełny sposób. czyli to. Okazuje się więc. że ich wyniki są bardziej ubogie1. Mogą oni uprzedzać swoim zachowaniem domniemywane przez siebie życzenia badającego i zachowywać się tak. Ale tego rodzaju ograniczenia eksperymentu powodują jednak. ponieważ opierają się tylko na tych realiach. Konieczny dystans czasowy. . RODZAJE EKSPERYMENTÓW STOSOWANYCH W NAUKACH SPOŁECZNYCH Ze względu na sposób przeprowadzania eksperymentu i jego charakter można wyróżnić kilka rodzajów eksperymentów. 2. z jakimi spotykamy się w naukach społecznych.1. ograniczając się tylko do pewnych jej wycinków czy aspektów. czyli w szerzej pojętej praktyce2. jak im wydaje się. jaki istnieje między badaniami każdej z grup. co znowu nie jest wcale łatwe do zrealizowania w perspektywie badawczej. że badani — świadomie lub nieświadomie — nastawiają się odpowiednio psychofizycznie do warunków 87 eksperymentu.

„eksperymentalny" i „kontrolny". czy i w jakim stopniu różnice występujące między grupą eksperymentalną a kontrolną zostały spowodowane właśnie przez eksperyment. tzn. powinny być ściśle określone i ujęte w mierzalne kategorie. Posługiwanie się grupą eksperymentalną i grupą kontrolną w badaniach zjawisk społecznych można przedstawić schematycznie w następujący sposób: GRUPA EKSPERYMENTALNA pierwotny pomiar zmienn>'ch zależnych 1 stosowany bodziec w czasie eksperymentu (zmiennelniezależne) porównanie _______________> i_______________ GRUPA KONTROLNA P°™wny pomiar zmiennych zależnych w celu ustalenia zgodności . jakie zebrano przed przeprowadzeniem eksperymentów. na zasadzie podobieństwa cech społeczno-demograficznych i in. Po zakończeniu eksperymentu oba zbiory bada się ponownie. czyli badanymi zbiorami. tzn. 88 Przed przeprowadzaniem zamierzonego eksperymentu oba wybrane zbiory. a uzyskane wyniki porównuje się z tymi. aby bodźce stosowane przez eksperymentatora na zbiór eksperymentalny nie przenikały do zbioru kontrolnego. Po dokonaniu powyższych ustaleń na zbiór eksperymentalny oddziałuje się w sposób przewidziany w planie badań. przekazuje odpowiednie informacje itp. są następstwem działania zmiennej lub zmiennych modyfikowanych w czasie eksperymentu. które są ważne ze względu na dany rodzaj doświadczenia. środki. Porównanie to pozwala stwierdzić. „zmienne". stosuje się określone bodźce. ściślej mówiąc. Zasadniczą sprawą w omawianym rodzaju eksperymentu jest objęcie kontrolą istotnych zmiennych dla danej zbiorowości oraz takie zapewnienie izolacji pomiędzy wybranymi grupami. poddaje się badaniom dla ustalenia porównywalnych cech i wspólnych właściwości każdego z nich.Przy przeprowadzaniu eksperymentu omawianego rodzaju posługujemy się z reguły dwoma zbiorami ludzi: grupą eksperymentalną i grupa kontrolną. Cechy te. czyli tzw. właściwości ważnych dla badającego. która dobiera się tak. aby były ze sobą porównywalne. np.

Babbie. W tym celu wyłoniono pewien zbiór osób. w celu ustalenia istniejących przesądów. R. W tym celu posłużono się filmem dokumentalnym. Eksperyment laboratoryjny Eksperyment laboratoryjny jest takim przedsięwzięciem badawczym.ponowny pomiar zmiennych zależnych porównanie ------------------> w celu ustalenia niezgodności jako następstwa zastosowanego bodźca ponowny pomiar zmiennych zależnych 89 Dla zilustrowania przedstawionego schematu posłużymy się badaniami przeprowadzonymi w Stanach Zjednoczonych nad możliwością kształtowania opinii i postaw poprzez przezwyciężanie istniejących przesądów rasowych. czyli właśnie laboratoryjną sytuację dla dobranego przez siebie zbioru ludzi. Po tym eksperymencie przeprowadzono ponowne badania obu grup oddzielnie. Kolejnym przedsięwzięciem badawczym było poddanie grupy eksperymentalnej odpowiednim bodźcom przewidywanym w doświadczeniu. jakie pojawiły się między badanymi grupami. że zostały one spowodowane właśnie przez zastosowane bodźce. ukazującym doniosłą rolę Murzynów w historii Ameryki. a ich wyniki poddano kolejnemu porównaniu. 2. Różnice. wydawały się potwierdzać przyjęte przypuszczenie. Za pomocą odpowiednich technik badawczych ustalono jakie przesądy rasowe są charakterystyczne w każdej z nich i jakie powodują one opinie i postawy. które zgodziły się na uczestnictwo w badaniach. w którym badający tworzy wyizolowaną. po czym porównano wyniki tych badań i stwierdzono zbieżności przesądów rasowych w obu grupach. w oparciu o i------------------ .2. a następnie podzielono go na dwie grupy — maksymalnie podobne do siebie ze względu na cechy społeczno-demograficzne — czyli na grupę: kontrolną i eksperymentalną.2. jakie omawia E.

które nie należą do sprawdzanych hipotez3. przyjęty przez nas kompleks uwarunkowań potwierdza się rzeczywiście. dobór losowy. elementów. aby obie były podobne ze względu na cechy społeczno-demograficzne. Następnie odebrał im zabawki. Trudno bowiem uważać za dopuszczalne bez wszelkich skrupułów takie np. systemy kodyfikacji i miar różnych typów i rodzajów zachowań. starając się ustalić. Dlatego też jeszcze przed podjęciem badań trzeba ustalić możliwie dokładnie warunki eksperymentu 90 i zaplanować jego przebieg. mają istotnie taki wpływ na zachowanie ludzi. Podobnie postąpiono z dziećmi z grupy B. Wywołując w ten sposób frustrację u dzieci z grupy B. czy tłumaczy nam po prostu genezę danego faktu. wielkości badanego zbioru. czasu trwania itp. a istotnymi czynnikami ograniczającymi sąw zasadzie względy natury etycznej. że po paru minutach eksperymentator powrócił do pomieszczenia. których celem było ustalenie zależności między frustracją a agresją w przypadku dzieci. Tworzenie określonych.3. Zależności między tymi zmiennymi są weryfikowane poprzez manipulację jedną lub więcej zmiennymi i poprzez sprawdzenie potencjalnego wpływu zmiennych. w jakim ta grupa przebywała i zaczął krzyczeć na dzieci za to. Eksperyment ex—post—facto Eksperyment ten polega na badaniu określonego zaszłego zdarzenia społecznego. sztucznych sytuacji ma na celu wykluczenie wpływu wszystkich innych czynników poza tymi. traktowanie przez badającego ludzi. badający udał się do ukrytego pomieszczenia obserwacyjnego. np. a więc wszystkie te elementy. aby prowadzić szczegółową obserwację zachowań badanych i ustalić kierunek ich agresji4. Do zamierzonego eksperymentu wybrano 20 dzieci. które badający podzielił na dwie grupy: A — grupę kontrolną i B — grupę eksperymentalną — dbając o to. Dla ilustracji eksperymentu tego rodzaju omówimy pokrótce badania.hipotetycznie zestawione zmienne. z tym jednak. W eksperymencie omawianego typu zachowanie badanych jest więc kształtowane przez badającego. iż wzięły zabawki. jakie ułatwiają modyfikowanie procesu badań. zasady doboru uczestników. Przedstawiony przykład ukazuje wyraźnie. 2. W tym celu można stosować różne sposoby doboru grup. jakie się im przypisuje. tzn.2. że możliwości inicjatyw eksperymentów są w tego rodzaju doświadczeniu duże. Dalsze czynności eksperymentatora były następujące: dzieci z grupy A poproszono do pomieszczenia pełnego zabawek i zachęcano do zabawy według ich upodobań. W eksperymencie laboratoryjnym badający ma możliwość kontrolowania każdego kroku w podjętych przez siebie badaniach oraz modyfikowania warunków przeprowadzonego doświadczenia. Klasycznym poniekąd przykładem eksperymentu omawianego typu są badania Heleny Christiansen nad prawdziwością hipotezy: „im większa ilość lat nauki szkolnej — tym lepsza kariera ekonomicznozawodowa. pozostawiając jedynie dużego pluszowego niedźwiadka. jakie zamierzamy obserwować w badaniach. sposobów jego realizacji. jakie powoduje ich frustracje. czy np. przejawiająca się w awansach i we wzroście uposażenia danego osobnika". którego uwarunkowania i rozwój analizuje się retrospektywnie. a celem eksperymentu jest stwierdzenie czy dane zmienne — zależne i niezależne. które .

zdolności kojarzeń itp. np. czyli w latach wielkiego kryzysu. Za pomocą owych metod. Poprzez skrupulatną eliminację. np. działacza robotniczego. czyli po 23 w każdej grupie. testów wolnych skojarzeń rysunków. „czynnika czasu" i związanego z nim „efektu śmiertelności". Jest to niewątpliwie swoisty rodzaj eksperymentu możliwego w naukach społecznych. Nieco później metody te zastosowano również w badaniach socjologicznych. „metodach projekcyjnych". w których stosowano różne testy.przeprowadzono w 1935 r. co nie może być faktem obojętnym dla badającego. kategorii społecznych itp. które poza badanym czynnikiem. że wyższa ilość nauki ma pozytywny wpływ na karierę zawodową5.2. przesądy. a ściślej biorąc po prostu wygląda na kapitalistę. którzy uzyskali maturę oraz kontrolny — obejmujący osoby.in. umożliwiających uzewnętrznianie uczuć. narodowość rodziców. który w momencie podjęcia badań obejmował 2127 nazwisk. zawód ojca. Ubytki tego rodzaju powodują oczywiście określone zmiany w strukturze społecznej danego zbioru. 91 spośród których wyselekcjonowano pewien zbiór osób. Właściwie eksperymentalny charakter tego rodzaju badań polega po prostu na próbach rekonstrukcji uwarunkowań danych zjawisk społecznych i na odtwarzaniu ich prawdopodobnego przebiegu. tym większe. ponieważ uczęszczały krócej do szkoły. opartą m. test Rorschacha. uczonym oraz o ludziach tym podobnych kategorii społecznych. ze zbioru. test tematycznej apercepcji TAT. grup etnicznych. pozostało tylko 46 osób.in. uczonego itd. zbiorowości6. im większy jest właśnie upływ czasu. Badania tego rodzaju ukazały m. Okazywano badanym np. płeć. na zestawieniu wyselekcjonowanych osób parami z punktu widzenia przyjętych zmiennych. Następnie ustalono pewną ilość zmiennych. . pragnień itp. kilka zdjęć osób nieznanych szerszemu 92 ogółowi i proszono o wskazanie kto. stanów psychicznych badanych.. że z upływem czasu w każdym zbiorze ludzi następują pewne naturalne ubytki. Wyselekcjonowany zbiór podzielono na dwa podzbiory—e ksperymen-t a 1 n y —obejmujący tych. które nie uzyskały matury. który przejawia się w tym. mogą mieć wpływ na sukcesy lub niepowodzenia zawodowe. zdolności umysłowe (ustalone według ocen szkolnych) itp. właściwości badanych osób. dla ustalenia wpływu stereotypów na opinie i postawy ludzi w stosunku do przedstawicieli innych ras. jednego rocznika. tzn. jak np. które pierwotnie były stosowne przez psychologów i psychiatrów dla celów diagnostycznych.4. Uzyskano w ten sposób zbiorowość choć statystycznie niewielką ale metodologicznie poprawnie ustaloną co pozwoliło na potwierdzenie hipotezy. 2. działaczu robotniczym. Do wymienionych badań wytypowano absolwentów z przed dziesięciu lat. obrazków itp. Powyższe badania pozwoliły także uchwycić wpływ tzw. pacyfistę. jaki można było poddać badaniom szczegółowym w celu weryfikacji wymienionej hipotezy. starano się ustalić zaangażowanie uczuciowe. długością lat nauki. spośród owych osób jest. jak duży jest wpływ przeróżnych stereotypów i przesądów na wyobrażenia ludzi o kapitaliście. Eksperyment projekcyjny Omawiany eksperyment opiera się na tzw.

5. Badający może sam zaplanować taki eksperyment. Ilustrując tę drugą możliwość Atteslander wymienia np. 2. które są przeprowadzane w różnym czasie. jakie wywołują one skutki u badanych. jaki wpływ na procesy dezintegracyjne ma przeniesienie części dotychczasowych mieszkańców baraków dla ubogich do nowych bloków mieszkalnych7. pomieszczeń itp. kiedy wprowadzamy nowe bodźce i obserwujemy. współokreślającymi dane zjawisko. że dany zbiór lub zbiory ludzi poddaje się dwom badaniom.2. Wymaga to — rzecz jasna — ścisłej obserwacji i selektywnej kontroli nad poszczególnymi czynnikami. odpowiedniej ilości przeszkolonych eksperymentatorów. Aby uczynić zadość wymogowi równoczesności przy badaniu co najmniej dwóch grup. 93 Schematycznie eksperyment sukcesywny można przedstawić w następujący sposób8: Przed zastosowaniem bodźca Po zastosowaniu bodźca Grupa kontrolna Grupy eksperymentalne B C D utrzymanie bodźca na tym samym poziomie natężenia wzrost intensywności bodźca do x wzrost intensywności bodźca do 2x .Eksperyment projekcyjny — ogólniej biorąc — polega na badaniu danego zjawiska społecznego w każdej sytuacji. badania dotyczące tego. co oczywiście wymaga odpowiednich środków kadrowych i technicznych. np. zamierzone badania muszą być prowadzone równolegle. dwóch lub nawet więcej zbiorów ludzi. różnym bodźcom. Z reguły badania takie prowadzi się przed i po zastosowaniu określonych bodźców w stosunku do zbiorów ludzi poddanych eksperymentowi. czyli grupy które poddajemy np. ale może też wykorzystać do tego celu przedsięwzięcia różnych instytucji. Eksperymenty te — w porównaniu z poprzednimi — polegają na tym. Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne Sąto eksperymenty polegające na równoczesnym badaniu jednego.

Goode i P. Untersuchungsmethoden der Soziolfor-schung. tłumaczenie fragmentu w/w książki W. Exemplars of Social Research.. -------------------------> Porównanie wyników badań uzyskanych przed i p o zastosowaniu bodźca pozwoli na uchwycenie różnicy (r) według następującego wzoru: r = A. Reading. E. Ale nawet najbardziej prosty eksperyment tego typu wymaga przynajmniej dwóch kolejnych. Babbie. s. Warszawa 1965. postępujących po sobie badań. Cook. zob.J. gdzie znajduje się m. F. Szostkiewicz.14. Dickson. 433-481. York 1967. cit. Wybór tekstów pod red.York-Toronto-London 1952.J. Tripodi i H.R.K. D.. J. 181. T. Doby. Zob. N. s. wyd. s.J. S.-A r = Ci . 1975. Meyer. N. W. Hatt. Roethlisberger i W.W. M. s. i uzupełn. 5 Porównaj: St.57-58 i J.61 i nast. Federico. C.254 i nast. Selltiz. 94 PRZYPISY 1 Na dużąprzydatność grup kontrolnych w badaniach socjologicznych wskazali m. 7 Zob. Management and the Worker. Hatt. s. op. Itasca. też „Badania eksperymentalne". Illinois 1969. Neuwied-Darmstedt 1972. 6 Zob.II popraw. Belmont California 1975. Teil II. P.in. Roethlisberger i W. s. Sociology. F. Nowaka. Warszawa 1961.95. Fellin.J. Jahoda.K. Dickson. s. R. s. czy i jaki jest wpływ stosowanych bodźców na badane zbiory ludzi. Atteslander.C. Eksperymenty sukcesywne mogą być oczywiście mniej i bardziej złożone w porównaniu z przedstawionym schematem.33-34.-D Na podstawie stwierdzonych różnic można ustalić.182 i nast. odwołując się do swoich badań prowadzonych w Western Electric Hawthorne Works w Chicago. Ph. 2 3 Zob. w: Metody badań socjologicznych. 95 . Deutsch i S. M.C r = D. An Introducion to Social Research.J. Methods in Social Research. Procedury i techniki badań socjologicznych (Skrypt). Goode i P. * Zob. Zob. The Praclice of Social Research. T.in. Mass. s.wzrost intensywności bodźca do 3x B. 8 Zob. Cambridge 1939.J. Methoden der empirischen Sozialforschung.

struktury społeczne. 3. Badania terenowe pozwalająteż dostrzec wiele drobnych różnic. którzy go interesują. to powinien z tego skorzystać. w których badający może bez większych trudów dotrzeć do każdej jednostki badanej populacji. Badania te są dogodną okazją do penetracji kompleksowej danych środowisk. można 96 zgromadzić różne materiały badawcze zarówno pod względem jakościowym. b) Badania typu socjologicznego—są podobne do wcześniej wymienionych — ale różnią się od nich tym. Badania te stwarzają nie tylko możliwości lepszego poznania uwarunkowań i złożoności danych zjawisk. W socjologii są one stosowane wówczas. . częstotliwość ich występowania. w opiniach badanych ludzi. Do niematerialnych natomiast zaliczymy np. W zależności od stosowanych metod i technik zbierania danych. wywiadem. np. ponieważ uzyskuje wówczas dodatkowe szanse zebrania ciekawych danych lub wzbogacenia posiadanych wiadomości o ludziach. opinie.1. TYPY BADAŃ TERENOWYCH Ze względu na zakres badań i stosowane techniki badawcze można wyróżnić następujące typy badań terenowych4: a) Badania typu etnologicznego. 3. pomijając ilościowe aspekty. Jeżeli jednak badający ma możliwość brania udziału w życiu badanej zbiorowości. że uwzględnia się w nich również dane ilościowe. Przedmiotem badań terenowych mogą być warunki życia poszczególnych społeczności ludzkich oraz wytwory materialne i niematerialne. co jest sprawą ważną dla socjologa lub etnologa. obserwacją. że musi on czynnie uczestniczyć w życiu badanych. kiedy interesujące nas fakty czy zjawiska chcemy postrzegać w ich naturalnym kształcie społecznym. ankietą.3. Jedną z istotnych cech tych badań jest konieczność utrzymywania przez badającego osobistych związków z daną zbiorowością'. przeróżne wierzenia. analizą dokumentu itp. technikami badań. Pouczającym przykładem takiej właśnie postawy są doświadczenia badawcze wybitnego polskiego etnosocjo-loga Bronisława Malinowskiego2. Można posługiwać się np. dane zawarte w różnych sprawozdaniach. ale pozwalają także na uchwycenie ich tendencji rozwojowych. W badaniach terenowych można posługiwać się różnego rodzaju technikami w celu zebrania potrzebnych nam danych. w takich. twory świadomości ludzi3. jak i ilościowym na temat interesujących nas problemów. Badania terenowe można prowadzić w zbiorowościach zwartych przestrzennie.2. instytucje społeczne itp. np. Nie znaczy to. jakie występująnp. w których przypadku badający uczestniczy w codziennym życiu interesującej go zbiorowości i na podstawie poczynionych obserwacji stara się wyjaśniać interesujące go zjawiska społeczne. Do materialnych zaliczymy np. które trudno ustalić za pomocą innych metod badawczych znanych naukom społecznym. stereotypy itp. tzn. sposoby produkcji. BADANIA TERENOWE OKREŚLENIE BADAŃ TERENOWYCH Badania terenowe zostały zapoczątkowane przez etnologów i etnografów.

jak i techniczno-organizacyjnej. natężenie. o istniejących zbiorach dokumentów. jaką zamierzamy poddać badaniom. Poprzez badania tego typu uzyskuje się więc materiały wskazujące nie tylko na występowanie określonych zjawisk. a). ale również ukazujące ich rozmiary. Z tego faktu nie należy jednak wysnuwać wniosku. Zwiad terenowy —jego celem jest uściślenie założeń wymienionych w pkt. polegająca na tym. Uściślenie planu możliwe jest dopiero po dokonaniu odpowiedniego rozeznania terenu badań. źródłach. że należałoby zbadać i poznać. 3. np. że badający musi w czasie ich prowadzenia podejmować doraźnie różne decyzje. mamy na myśli ukazanie w sposób możliwie wyraźny problemów. o dobrze zorientowanych informatorach itp. jakie zamierzamy podjąć oraz hipotez. częstotliwości itp.3. ponieważ ułatwia to kontakty z danym środowiskiem. pozwalające na zebranie zarówno materiałów o charakterze jakościowym jak i ilościowym. zarówno od strony teoretycznej. na wspomnianą cechę wymagają one szczególnie starannego przygotowania. specyficznych dla danego środowiska. PRZYGOTOWANIE BADAŃ TERENOWYCH Jedną z istotnych zalet badań terenowych jest niewątpliwie ich elastyczność. które chcemy poprzez badania zweryfikować. Dla realizacji tego celu stosuje się zróżnicowane techniki badawcze.in. które powinno zawierać określenie problemu i metod badawczych oraz zbiorowości. jaką zamierza się badać. rozeznanie istniejących w terenie źródeł informacji o badanych problemach. co umożliwia przeprowadzenie analiz o charakterze ilościowo-jakościowym. który powinien zawierać następujące punkty5: a. którzy będą przedmiotem dalszych zainteresowań badawczych. Aby uzyskać tego rodzaju informacje konieczny jest rekonesans. w którym zostaną uwzględnione aspekty merytoryczne i metodologiczne danych przedsięwzięć. Wstępne planowanie zamierzeń badawczych. c) Badania typu socjo-psychologicznego. w powiązaniu z warunkami ich życia społecznego. a ponadto: zebranie danych umożliwiających ogólną charakterystykę zbiorowości. . Istotnym elementem przygotowań jest opracowanie schematu postępowa-ma badawczego. Opracowanie programu badań. Kiedy mówimy o aspektach merytorycznych programu badań. — wreszcie ustalenie nietypowych zjawisk. co też powinno znaleźć odzwierciedlenie w naszym planie badawczym. czyli rozpoznanie danego terenu. 97 przewidywanej do badań ze względu na podjęty problem.rejestrach itp. Otóż właśnie ze względu m.których celem jest umożliwienie zebrania materiałów dotyczących określonych stanów świadomości badanych ludzi. wskaźniki ilościowe. co chcemy lub uważamy. dotyczące sposobu zbierania materiałów. b. a ściślej biorąc zbiorowości. nawiązanie pierwszych nieformalnych kontaktów z ludźmi. powiększania ilości badanych itp. Wskazane jest pozyskanie dla badań lokalnych przywódców. Rezultaty zwiadu terenowego umożliwiają dokonanie korekt zamierzeń badawczych oraz sformułowanie szczególnego programu badań. c. Słowem chodzi tu o to wszystko. że badania tego rodzaju opierają się po prostu na improwizacji. o jakich warto wiedzieć podejmując badania.

jeżeli okażą się konieczne. ponieważ niekiedy wystarcza w zupełności opis jakościowy. to wówczas istotną sprawą jest zapewnienie odpowiedniej koordynacji pracy całego zespołu. że w badaniach terenowych można zbierać potrzebne dane za pomocą różnych metod i narzędzi badawczych. w konstrukcji ankiet czy kwestionariuszy wywiadów). ale także konsekwentnie realizowany. zależy od danego materiału.b). które kwalifikują się zarówno do analizy ilościowej. czy też uzupełnia się przewidywane wcześniej narzędzia — nowymi. ponieważ zastosowanie obu analiz pozwala na pełniejsze i bardziej wnikliwe wykorzystanie zebranego materiału. d. To. Czynności przewidywane w punktach a) — d) miały na celu przygotowanie głównego przedsięwzięcia. czyli na zbiorze podobnym ze względu na swoje właściwości społecznodemograficzne do tego. które są przedmiotem zainteresowań.a). Oczywiście najlepiej dysponować takimi danymi. Analiza i opracowanie zebranych materiałów. specyfikę społeczności i terenu. pkt. Jest to niewątpliwie decydujący moment w badaniach terenowych i dlatego musi być on nie tylko starannie przygotowany. jakim są zamierzone badania terenowe. jakie z reguły przeprowadza się na zbiorowości kontrolnej. jaka analiza może być zastosowana w konkretnym przypadku. Nie wszystkie dane dadzą się łatwo wyrazić liczbowo a jeśli nawet.Metodologiczne aspekty dotyczą z kolei refleksji nad tym jak realizować zamierzenia badawcze. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmujemy wszakże dopiero po sprawdzeniu planowanych metod i narzędzi badawczych. jak i jakościowej. to nie zawsze kwantyfikacja jest nam rzeczywiście potrzebna. pkt. to konieczność dokonywania większych korekt w czasie ich trwania jest mało prawdopodobne. Wstępne koncepcje na ten temat możemy niekiedy modyfikować po dokonanym zwiadzie (zob. Sprawdzenie metod i narzędzi badawczych. Wspominaliśmy wcześniej. zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. Warto też wspomnieć o tym. muszą być przeprowadzone ostrożnie tak. to z reguły po przeprowadzonych próbach dokonuje się jeszcze pewnych poprawek narzędzi badawczych (np. jakimi chcemy się posługiwać (zob. gdy badania mają charakter zespołowy. Ewentualne zmiany. aby nie doprowadziły do zniweczenia zamierzeń badawczych. jaki chcemy badać. Po zakończeniu badań zebrane materiały muszą być poddane analizie ilościowej lub jakościowej. Jego realizacja wszakże wiąże się z wejściem badającego (lub zespołu badających) na przewidziany teren oraz z przeprowadzeniem zaplanowanych badań. f. . Toteż w każdych badaniach omawianego typu istotną sprawą jest dobór właściwych metod i narzędzi. 98 Jeżeli nawet pierwotny wybór był trafny. Realizacja badań. e. Jeżeli badania zasadnicze są poprzedzone starannymi przygotowaniami zwłaszcza (zwiadem terenowym i próbą metod i narzędzi). a także po badaniach próbnych. Natomiast w przypadku bardziej pobieżnych przygotowań konieczność takich korekt jest z reguły pewna i może być bardzo duża6. że zawsze wtedy. Już we wstępnej fazie zamierzeń badawczych przewidujemy metody i techniki. ze względu na podjęty problem.

to wówczas musi przypisać sobie taką rolę. Sprawozdanie takie powinno zawierać wnioski. Raymond Gold — zastanawiając się nad możliwymi postawami badającego zjawiska społeczne — wymienia cztery następujące postawy: a) wyłączny uczestnik. życzliwość. W kontaktach z badanymi należy zachowywać maksymalną cierpliwość i nie okazywać zniechęcenia ani zaangażowań uczuciowych w odniesieniu do określonych opinii. powinien dysponować również przekonywającymi racjami. jakie wynikają z zebranego materiału i zostały ujawnione poprzez analizę ilościową lub jakościową. że zestawione wnioski powinny wynikać z danego materiału. które nie są logicznym następstwem istniejących przesłanek. który prowadzi badania.4. Zwróćmy tu uwagę na to. d) wyłączny obserwator7. a więc takie. które wcale 99 nie wynikają logicznie z danych przesłanek. w tym znaczeniu. a wówczas trudno prowadzić badania i liczyć na wielkie efekty w zbieraniu danych. która będzie zarówno wysoce prawdopodobna. „Wnioski wyciągane". postaw czy występujących konfliktów. to sugeruje się Poniekąd działanie na siłę.Po przeprowadzonej analizie można przystąpić do sporządzenia sprawozdania z przeprowadzonych badań. to często po prostu „wnioski naciągane". że kiedy mówi się o „wyciąganiu wniosków". skłonność do krytykowania czy pouczania badanych — może ich łatwo zrazić do badającego. zniechęcenie. ani nie powinno się też manifestować tego.wyciągane" jak to się często nie tylko mówi. bez względu na to. 3. lecz co gorsze robi.Taktowność. Należy przy tym pamiętać. że wie się o czymś lepiej niż badani. b) uczestnik — obserwator. jak też możliwa do przyjęcia dla badanych. etnolog czy socjolog. nieufności. . lecz arbitralnym sądem. Każdy badający. niechęci itp. ale również powinna posiadać zdolność łatwego nawiązywania kontaktu z ludźmi i szybkiej adaptacji do danych warunków środowiskowych. a wówczas powinny one być po prostu wysnuwane. że nie będzie wywoływała u nich zgorszenia. uzasadniającymi jego obecność wśród danych ludzi. uczuć lub wrogich postaw. głośne powątpiewanie co do prawdziwości słyszanych wypowiedzi. uprzejmość — na poziomie przyjętym w danym środowisku — oraz neutralność — w przypadku sporów środowiskowych — są nieodzownymi wymogami zachowania badającego. ZACHOWANIE BADAJĄCEGO W BADANIACH TERENOWYCH Osoba prowadząca badania omawianego typu powinna być nie tylko dobrze przygotowana w zakresie znajomości metod badawczych i umiejętności posługiwania się nimi. Brak cierpliwości. c) obserwator — uczestnik. a nie '. wyrażanym przez daną osobę. Jeżeli nie może występować jako np. co naprawdę z nich wynika. wchodząc w obce środowisko. czyli takie formułowanie wniosków.

Zob. Szostkiewicz. op. że są przedmiotem naukowej penetracji. ponieważ trudno niekiedy uczestniczyć w różnych zdarzeniach tak dalece biernie.cit. W przypadku przyjęcia postawy pełnego i wyłącznego uczestnika.28-29. 197-9. takie dzieła Br. Dwoisty charakter postawy badającego może wszakże powodować m. Oczywiście konsekwencje obu tych niebezpieczeństw mogą być istotne dla rezultatów badań. Babbie. First Days in thie Field. Malinowskiego. B.. tzn. California 1971. Jest to typowa postawa sprawozdawcy. s.cit. Ph. bierze pełny udział w życiu danych ludzi. jak Szkice z teorii kultury (Warszawa 1958) {Argonauci zachodniego Pacyfiku. jakie dająpostawy zakładające uczestnictwo w życiu badanej zbiorowości.E. 3 J. żeby można było zachować tylko postawę obserwatora. który jeśli znajdzie się dajmy na to wśród demonstrantów czy na boisku sportowym. że występuje przede wszystkim jako obserwator. E. takie niebezpieczeństwa: 1) ludzie. jakąprzyj-muje badający. Dużych umiejętności wymaga również tak dyskretne zainstalowanie się wśród badanych. 6 Zob. że postawa taka nie daje tak dużych możliwości naukowej penetracji. 4 5 Zob. 101 PRZYPISY 1 Zob.cit. s. w: Sociologists at Work. a jego uczestnictwo w danej sytuacji jest mniej lub bardziej drugoplanowe.331-350.. że są przez kogoś badani. a swoje uczestnictwo traktuje w sposób drugorzędny. badający stara się uczestniczyć autentycznie w tych wszystkich zdarze100 niach. 2) badający może ulec tak daleko posuniętej identyfikacji z badanymi.. który przyjął postawę uczestnika — obserwującego. praca zbiór.York-London 1964. Belmont. świadomi tego. Szostkiewicz. Hammond. St. Ad b. wydaje się. s. Adc.in.cit. nie zapomina o tym. Wyłączny obserwator jest przykładem skrajnej postawy. Obserwator — uczestnik. op. s. aby nie zwrócili oni uwagi na ten fakt. Ad d. też: Metody badań socjologicznych. że zatraci potrzebny dla obiektywizmu dystans. Analyzing Social Settings. ale też nie kryje się z tym. op. 2 Zob. to osobnik. nieautentycznie.30-33. Geer. Porównaj: St. Badający. . Dzięki takiej właśnie postawie badającego — badani nie zdają sobie nawet sprawy z tego faktu. że prowadzi badania. Ale jest to też postawa nie łatwa.14-15. jakie mają miejsce w danym środowisku i są przedmiotem jego zainteresowań naukowych. N. Lofland. op. s.R. s.. pod red.Przyjrzyjmy się bliżej charakterystyce wyróżnionych postaw: Ad a.341. który identyfikuje się przede wszystkim z rolą badającego. że są przedmiotem badań mogą zachowywać się w sposób sztuczny. Biorąc pod uwagę powyższe trudności. np. (Warszawa 1967).

Jeżeli z jakiejś populacji wyłonimy w dowolny sposób kilka ludzi. co skłania najczęściej do wyboru metody reprezentacyjnej — wymienia następujące argumenty: a) możliwość zebrania aktualnych danych w stosunkowo krótkim czasie. z którego ona pochodzi (czyli ten zbiór reprezentuje). czyli obejmuje tylko jakiś fragment (podzbiór). gdy dana populacja nie jest zbyt liczna. Wówczas badania takie mają charakter całościowy. praca zbiór. a zasady doboru takiej próbki stanowią ważny problem metodologiczny. mogą być ważne dla całego zbioru. którzy do nich przynależą.J. McCall i J. jak np. pod red. 4. 1969.2. Badania metodą reprezentacyjną obejmująwięc wszelkie zbiorowości ludzkie i mają na celu dostarczenie ilościowych i porównywalnych danych w tych sytuacjach. Simmons. Reading. słynny Instytut Gallupa. że obejmuje ona tylko część osób przynależnych do badanego zbioru. w których nie mamy realnych możliwości przebadania wszystkich osób interesującej nas populacji. zwany na ogół próbką reprezentacyjną danego 103 zbioru. Z tych więc względów istotnym elementem w omawianych badaniach jest próbka reprezentacyjna. czyli całąpopulację. 102 4. lub też wchodzą w grę wymienione argumenty. Rolf Ludwig1 — zastanawiając się nad tym. jeżeli jej dobór jest właściwy pod względem metodologicznym. a jej początków możemy upatrywać już w XVIII w.1. jaka nas interesuje. Istotną cechą badań metodą reprezentacyjną jest to. że będą one zbyt narażone na niekorzystne skutki badań — i dlatego właśnie badania całościowe byłyby nie wskazane. Dlatego też wnioski. to będą oni stanowili niewątpliwie . b) mniejsze koszty badań.30-39. Roles in Sociological Field Observation. kiedy istnieją uzasadnione przypuszczenia. Mass. Dlatego też często pojawia się konieczność przeprowadzania badań reprezentacyjnych. które koncentrują się tylko na jakiejś części osobników interesującej nas zbiorowości.L. Są one w zasadzie wtedy możliwe. jakie wynikająz badań tej próbki. G. c) możliwość dokładnego przeprowadzenia zamierzonych badań oraz d) w sytuacjach. Często mamy jednak do czynienia z tak licznymi zbiorowościami. BADANIA CAŁOŚCIOWE I REPREZENTACYJNE OKREŚLENIE BADAŃ REPREZENTACYJNYCH I PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W badaniach społecznych możemy niekiedy przebadać wszystkich osobników w danej zbiorowości. R. Gold.7 Zob. Zwróćmy uwagę. s. w których badany przedmiot ulegałby zniszczeniu — a w odniesieniu do osób. że próbka reprezentacyjna nie jest po prostu dowolnym fragmentem danego zbioru. Omawiana metoda została wypracowana przez różne instytuty zajmujące się badaniami opinii publicznej. że trudno byłoby przebadać wszystkich osobników.L.

jaki cechuje badaną zbiorowość. 1/10. stanowiący jak gdyby miniaturę tego układu. Próbka jest tylko wówczas reprezentacyjna. Zaliczamy tu np. 4. im bardziej różnorodna zbiorowość — tym większa musi być próbka. Jest to zatem swoisty model. którego część stanowi. jakie zostały uzyskane w wyniku przebadania próbki reprezentacyjnej. O tym jak wielka powinna być dana reprezentacja decydujemy biorąc pod uwagę następujące okoliczności: a) stopień r ó ż n o r o d n o ś c i. c) stopień dokładności i pewności jakie zamierzamy osiągnąć w badaniach. z której ta próbka pochodzi. Czy będąjednak próbką reprezentacyjną— to odrębna kwestia. 1/100. której fragment ona stanowi. Najogólniej biorąc podstawą obliczenia wielkości próbki jest rachunek statystyczny. Na podstawie rachunku prawdopodobieństwa przyjmuje się.pewien fragment. 1/4. czyli z jakiego został wyłoniony. Jeżeli chcemy np. I w oparciu o takie założenia dopuszcza się możliwość wysnuwania wniosków dotyczących całości danego zbioru ludzi z materiałów badawczych. im większą badamy reprezentację — tym większa dokładność naszych wniosków o zbiorowości. który pod względem swojej struktury i składu odpowiada wiernie temu zbiorowi. Reprezentację może stanowić bowiem np. Ad a. 104 D) ilość kategorii statystycznych na jakie ma być podzielona badana zbiorowość. jakie wynikająz jej właściwości są ważne dla całej populacji. a nawet 1/25 000 czy 1/50 000 wielkiej zbiorowości. jakie wynikają z takich cech badanej zbiorowości. z którego została pobrana. że struktura i zróżnicowanie właściwości (np. Inaczej mówiąc: jeżeli próbka została dobrana w sposób metodologicznie zasadny. ściślej podzbiór danej populacji. Bliższą charakterystykę zasad doboru próbki reprezentacyjnej przedstawimy nieco później. poglądów i postaw) w badanej próbce reprezentacyjnej odpowiada proporcjonalnie strukturze i zróżnicowaniu tychże właściwości w całej populacji. to wnioski. który też określa z góry ustalone i dopuszczalne granice błędu4. które utrudniają pełne rozpoznanie jej . dwukrotnie podnieść stopień pewności próbki reprezentacyjnej to musimy podnieść jej liczebność czterokrotnie. Błędy przy tworzeniu reprezentacji mogą mieć charakter: a) przedmiotowy lub b) wynikać z błędów metodologicznych popełnionych przy doborze próby. którą badana próbka reprezentuje3. WIELKOŚĆ PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ Jak wielka powinna być próbka reprezentacyjna? Na to proste pytanie niełatwo odpowiedzieć w jednym zdaniu. błędy. jak i jego właściwości. im więcej kategorii chcemy uwzględnić w naszych badaniach — tym większa powinna być próbka. której rozstrzygnięcie wymaga oceny zarówno sposobów utworzenia tego podzbioru.2. jeżeli jest takim podzbiorem.

Następnie. Jest to szczególnie niebezpieczne w odniesieniu do zjawisk społecznych. np. dobiera próbkę która powinna być odzwierciedleniem tego modelu. Ad a. jak np. zawodu itp. Wybór wediug przekonań badającego Wyróżniamy tu: a) celowy i b) kwotowy wybór próbki. Nikt nie jest wolny od różnych stereotypów czy nawet przesądów. Ze względu na strukturę badanej zbiorowości. Przy wyborze kwotowym opieramy się na znanych nam obiektywnych składnikach danej zbiorowości. jak przedstawia się struktura badanej zbiorowości według przyjętych kategorii społecznych. 40% mężczyzn. kategoria płci. a 60% kobiet. Wybór celowy polega na tym. . które zawsze przeszkadzająw ustalaniu owych typowych cech badanej rzeczywistości. które powodują że przy doborze próby nie uwzględnia się całej zbiorowości objętej badaniami. Jeżeli np. ludzi w poszczególnych klasach wieku. czyli udziały danych kategorii w próbce. to wówczas przyjmiemy następujące kwoty w próbce: dla mężczyzn 2/5. którą następnie według kwot dobieramy. Następnie staramy się ustalić. stwierdzamy. 4. uwzględniając tym samym istniejące proporcje w strukturze płci danego zbioru. Najogólniej biorąc metody te możemy podzielić na takie.3. na występujących w niej podstawowych kategoriach społecznych. Zasadniczym mankamentem omawianego sposobu doboru próbki jest mniejszy lub większy subiektywizm. jak licznie są reprezentowane wyróżnione zawody itd. określamy odpowiednie „kwoty". takich. jakie są typowe składniki społeczno-demograficzne tej zbiorowości i w ten sposób tworzy 105 sobie jej swoisty model. że w badanej zbiorowości jest np. np. wieku. że badający — wykorzystuje posiada-ną wiedzę o badanej zbiorowości — stara się domniemywać.3. 4. które opierają się: 1) na dowolnych zasadach. na podstawie których tworzymy sobie jej modelową wizję. swoistych kategorii społecznych. jakie w niej występują) błędy powstałe na skutek przyjęcia fałszywych założeń itp. przyjętych według przekonań badającego ze względu na szczególne cechy danej zbiorowości lub cele badań i 2) na rachunku prawdopodobieństw.1. jaki jest odsetek mężczyzn i kobiet. jaką ustalamy w oparciu o przyjęte kategorie. a dla kobiet 3/5. Wchodzą tu w grę wszystkie takie przyczyny. jaki występuje niestety zawsze przy próbach ustalenia przez badacza typowych cech danej zbiorowości i konstruowania jej modelu. METODY WYBORU PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W praktyce badawczej ukształtowały się swoiste metody wyboru próbki reprezentacyjnej. Ad b.rzeczywistej struktury lub poszczególnych elementów struktury (np. Ad b.

W kwotowym sposobie wyboru próbki opieramy się wprawdzie na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. a następnie z pozycji 15 później 25 itd. jakie między nimi występują. 2) na podstawie imiennej listy — najlepiej ustalonej w porządku alfabetycznym — np. Ad a. a ta wskaże 5.Ze względu na duże podobieństwo celowego i kwotowego sposobu wyboru próbki reprezentacyjnej. Można wyróżnić następujące przykłady wyboru losowego: 1) według zasad loterii — tzn. że dla każdej osoby badanej zbiorowości przygotowujemy kartkę z jej nazwiskiem.3. Jeżeli dla ustalenia liczby. znajdującą się na danej liście według przyjętej zasady. nie przesądza po prostu o tym. posłużymy się kostką do gry. a po wymieszaniu tych kartek losujemy spośród nich pewną ilość. a następnie dokonuje się spośród nich wyboru za pomocą specjalnych tabel liczb przypadkowych („random numbers"). to pierwsza wejdzie do próbki osoba z pozycji 5. od której zaczniemy liczyć co dziesiątą osobę. listy abonentów. spośród wielu obiektywnych właściwości czy elementów struktury przy doborze próbki. Nie należy wszakże nie dostrzegać tego. które w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa zakładają równe szanse znalezienia się w próbie każdemu spośród składników danej zbiorowości. które znajdują się w podręcznikach statystyki lub teorii prawdopodobieństwa. b) warstwowy. Jednak ze względu na pewne różnice. Dobór kwotowy nie jest zatem niezawodnym sposobem doboru próbki reprezentacyjnej. listy wyborców itp. że będzie to zawsze próbka rzeczywiście reprezentacyjna. że i w tym przypadku decydujemy arbitralnie.. dokonywany w taki sposób. c) proporcjonalny. 106 4. którą uważamy za wyłonioną próbkę.2. Przyjęcie przez nas tylko pewnych. d) wielowarstwowy. na podstawie listy płac. . co dziesiątą osobę. np. badający wybiera konsekwentnie do reprezentacji co którąś osobę. Wchodzą tu w grę następujące wybory: a) losowy. niektórzy metodologowie traktują oba łącznie6. jakimi są niewątpliwie właściwości strukturalne badanej zbiorowości. 3) według tabeli liczb przypadkowych—wymaga to ponumerowania wszystkich elementów badanej zbiorowości. niż dobór celowy. które spośród właściwości strukturalnych uznamy za istotne dla reprezentatywności danej próbki. bardziej zasadnym wydaje się ich oddzielne omówienie. („Zufallszahlen"). rozpoczynając liczenie od pozycji losowo ustalonej. choć jest w pewnym stopniu bardziej zobiektywizowany. Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa Pod wymienionym tytułem ujmujemy wszelkie takie sposoby.

Wielkość zbiorowości sprawia. z jakich się one składają. mieszkańców miasta.in. z których z każdej oddzielnie — wybieramy następnie w sposób losowy próbkę. ZASTOSOWANIE METODY REPREZENTACYJNEJ Zalety metody reprezentacyjnej są niewątpliwe. gdy trudno stosować inne sposoby wyboru np. Wybór wielowarstwowy. w zależności od potrzeb badań. wybór losowy nie stwarza dużych szans na wybór próbki reprezentacyjnej. a więc ustalić z grubsza np. motywów. jaką dobieramy z każdego podzbioru może być równa albo proporcjonalna do jego wielkości7. Add. rozmieszczenia badanych na dużym terenie itp. które możemy dobierać nawet w sposób losowy. że nie można w ich przypadku wyodrębnić możliwie ściśle elementów. czyli warstw w danej próbce. w zależności od wielkości danej kategorii. płatników podatku dochodowego itp. poprzez które zmierza się do ustalenia opinii postaw. w wylosowanych miastach i gminach — dzielnice i wsie. danych. az kolei w wylosowanych województwach — miasta i gminy. Z kategorii tych wybiera się następne losowo w stosunku proporcjonalnym. aby żaden z elementów zbiorowości nie wchodził równocześnie do więcej niż jednego podzbioru. przestrzegając tego. W taki oto sposób otrzymuje się próbkę wyłonioną z wielkich zbiorowisk terytorialnych poprzez wybór wielowarstwowy. Metoda ta m. pozwala nam na opisanie. wielkości posiadanych gospodarstw. osobników najstarszych wiekiem. zwany także stratyfikowanym. badanie i wyjaśnienie różnych zjawisk i masowych procesów społecznych. badania. należałoby wylosować najpierw województw a. osoby. a we wsiach — zagrody. w dzielnicach — u 1 ice. przeszkód. jaki odsetek stanowią mężczyźni i kobiety. zatrudnienia. Tego rodzaju wybór zapewnia nam większe prawdopodobieństwo udziału nie tylko przedstawicieli poszczególnych podzbiorów. Podejmując np. że wielkość próbki. które dotyczyłyby całej ludności Polski. jest stosowany wtedy. Możemy jedynie dowiedzieć się czegoś o tych zbiorowościach na podstawie danych statystycznych i ustalić niektóre ich właściwości społeczno-demograficzne. które nie daje się zbadać w sposób całościowy. jednostek terytorialnych. zachowań itp. ale także ich możliwie 107 optymalny rozkład. kraju itp. tzn. Wyróżnione podzbiory traktujemy jako warstwy. obejmujących np. Wybór proporcjonalny ma zastosowanie w badaniach dużych zbiorowości. Wypada także zauważyć. regionu. a następnie — mieszkania. . mężczyzn itp.Ad b. tworząc określoną próbkę złożoną z konkretnych osób. które zamierza się poddać badaniom.4. Ad c. Przeprowadza się go w sposób następujący: badaną zbiorowość dzieli się na dające się w jej obrębie wyróżnić podzbiory. wreszcie z poszczególnych mieszkań lub zagród wybiera się np. W oparciu o tego rodzaju informacje można wyróżnić wśród danej zbiorowości swoiste kategorie. jak przedstawia się struktura wieku. 4. kobiety. ulice — bloki. Wówczas lepsze efekty osiąga się poprzez wybór warstwowy. Jest to metoda szczególnie przydatna do badań sondażowych. zwłaszcza wtedy.zwany także terytorialnym8. oczekiwań. gdy dysponujemy dokładnymi danymi o cechach społeczno-demograficznych tej zbiorowości. Kiedy badana zbiorowość składa się z wielu różnych elementów. na skutek braku odpowiednich danych o całej zbiorowości.

że tracą one wszelką wartość poznawczą.108 Przy stosowaniu omawianej metody można posługiwać się różnymi technikami badawczymi. jakie zaszły w opinii. z niejasnych definicji przedmiotu badań. Nie znaczy to wszakże. 109 4. Należy również wskazać na to. która znalazła się w próbce — narusza reprezentatywność próbki i w konsekwencji rzutuje na jakość badań. tzn. o jaką nam chodzi. chodzi po prostu o to. że daje ona możliwość prowadzenia badań zarówno jednorazowy eh. Mniej przydatne są natomiast badania ankietowe. Bardziej przydatną techniką badawczą— ze względu na zapewnienie maksimum odpowiedzi — jest wywiad skategoryzowany. że nie mogą być uogólnione.5. wchodzących w skład danej próbki albo na nowej próbce. z której pochodzi ta próbka. wynikające np. gdy stosuje się inne metody wyboru próbki. powtarzalnych na tej samej próbce w celu uchwycenia ewentualnych zmian. że niełatwo też osiągnąć wszystkie osoby. że nawet poprawnie dobrana próbka reprezentacyjna nie zawsze jest rzeczywiście przydatna ze względu na cel zamierzonych badań. Wyjątek stanowią ankiety środowiskowe. Niemniej ważnym problemem są zmiany zachodzące w wybranych już próbkach na skutek wypadania z nich poszczególnych osób. że wbrew pozorom niełatwo uzyskać próbkę reprezentacyjną i to nawet wtedy. jak też kilkakrotnych. Najlepsze sąjednak te. Przypadki takie mogą wynikać z następujących przyczyn: . które znalazły się w danej próbce. Należy także zwrócić uwagę na ten fakt. Jak wiadomo mogą tu wchodzić w grę zarówno błędy standardowe. Jeżeli nie uda nam się uzyskać odpowiedzi od wszystkich osób. Nie możemy więc w każdym przypadku korzystać z badań reprezentacyjnych biorąc pod uwagę cel naszych zamierzeń badawczych oraz ich zasięg. np. gdy decydujemy się na wybór losowy. która jest przedmiotem badań i z tym podobnych przyczyn. związane z wielkością i objętością próbki. stanach ludzi. KŁOPOTY ZWIĄZANE Z DOBOREM PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ I JEJ ZMIANAMI Jednym z istotnych problemów związanych z badaniami reprezentacyjnymi jest ograniczenie błędów w doborze próbki reprezentacyjnej. co może spowodować utratę ich reprezentatywności. ponieważ z reguły nie uzyskuje się zwrotu wszystkich ankiet. które zapewniająnam możliwość uzyskania odpowiedzi od wszystkich osób jakie znalazły się w próbce reprezentacyjnej. Zauważmy ponadto. jak też błędy rzeczowe. jeśli oczywiście o to zadbamy. tzn. Nie mniejsze przeszkody i trudności występują także wówczas. z listy. postawach itp. w miejsce tej. czyli wnioski. ponieważ często po prostu nie wiadomo czy dane listy są pełne. jakie z nich wynikają nie mogą być uogólniane na całą zbiorowość. czy obejmują rzeczywiście całą zbiorowość. a pominięcie którejś z nich lub zbadanie innej osoby w zastępstwie. Jedną z zalet metody reprezentacyjnej jest również to. które znalazły się w próbce i przebadać je. w których przypadku można uzyskać wszystkie ankiety. z niedoskonałości koncepcji systematyzacji populacji. wówczas badania przestają być reprezentatywne. jakie badanym rozdano.

E.12 i n. jaki wskaźnik procentowy ubytków osób z wybranej próbki reprezentacyjnej jest dopuszczalny.274. 3) odmowy uczestnictwa w badaniach osób wybranych do próbki. OBSERWACJA . Holm i P. znalazły się w innej kategorii wieku.222. s. np. W. Basic Research Methods in Social Science: The Art ofEmpirical Investigation. na danej ulicy pojawiły się nowe zabudowania.cit. Zob.230. Ludwiga. Einfurung in die Methoden der Demoskopie. a tym samym i na zasadność wysnuwania ogólniejszych wniosków z danych badań. s. Friedrich. N. uwzględniającej zarówno przyczyny błędów standardowych.21 inast. W. Goode i P. którą nieco modyfikuję. R. a tym samym może być tolerowany w badaniach o charakterze reprezentacyjnym9.21 i n.cit. s.L. 2) wybrane do próbki osoby są wprawdzie osiągalne. mniej lub bardziej zasadnych racji. Zob. Opieram się na propozycji R. Niemniej przydatne wydają się również refleksje dotyczące tego. Zob.1) wybrane do próbki osoby w okresie między wyborem a badaniami np. Hatt.. Biorąc powyższe pod uwagę ze wszech miar uzasadnione są wszelkie wysiłki zmierzające do eliminacji ewentualnych przyczyn popełniania błędów w doborze próbki reprezentacyjnej poprzez wypracowanie skuteczniejszych „strategii doborów" tego rodzaju próbek oraz ogólnej formuły błędów w jej doborze.. Szostkiewicz. W. Stuttgart 1974. niechęci do badających. J. Zob. przeprowadziły się. które mogą wynikać z rozmaitych powodów. Hamburg 1963.s. itp. 110 PRZYPISY Zob. Przekład Wandy Lipnik. Friedrich. s. s.cit. Hubner. na ile błędy w wyborze próbki lub też zaszłe w niej zmiany mogą mieć lub mają wpływ na jej reprezentatywność. na skutek choroby lub innych przeszkód uniemożliwiających kontakt z badającymi. jak i rzeczowych. Methods in Social Research. wyd.York 1969. ale nie są zdolne do uczestnictwa w badaniach. s.48-72. St.275. op. Warszawa 1985. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. aby uznać jej reprezentatywność. R. op.K. op.3. s. Tamże. w których zamieszkały nowe w danej populacji osoby.. K. Zob. Oddzielnym oczywiście problemem jest z kolei to. zmarły. s. op. Noelle. tom 3a.J. np. Pod red. Mayntz. Umfragen in der Messengesellschaft. Szczegółowe informacje na ten temat znajdzie Czytelnik w książce: Handbuch der empiri-schen Sozialforschung. braku czasu. 111 5.. Konig. Simon.cit..41. nie uwzględnione przy losowaniu itd.

co widać. tzn. Gdy zauważyłem coś niechcący. W przypadkowych obserwacjach ludzie widzą to. z czego powinien zdawać sobie sprawę każdy. Obserwacja jest najbardziej elementarną metodą poznania empirycznego.5. A wtedy to. jaki . jak i jego intelekt. Wówczas też nasze postrzeganie osiąga nową jakość i staje się obserwacją. poznać bliżej to. Kiedy patrzymy się po prostu na dany przedmiot — to ten przedmiot tylko widzimy. jakie z tymi zachowaniami łączy się w danym społeczeństwie. pragnienia i uczucia. Pożądana jest zatem zarówno wnikliwość obserwującego w poznawaniu tego. Ponadto w odniesieniu do obserwacji zjawisk społecznych. co jest ich przyczyną itd.. niezależnie od nich istnieje i co rzeczywiście widać. aby dojrzeć to. obserwowanie to postrzeganie planowe. Ale tylko na niektórych spośród docierających do nas postrzeżeń skupiamy naszą uwagę. Postrzegamy zatem przedmioty przez pryzmat naszych stereotypów. co obiektywnie. a niekiedy nawet owe postrzeżenia czynimy przedmiotami poważniejszych refleksji. Także w planowych obserwacjach postrzegamy to. kto posługuje się tą metodą badawczą. jak pozwalają nam na to nasze zmysły i jak nasz intelekt i uczucia umożliwiają nam pojmowanie tego. tzn. Słuszna jest więc następująca uwaga T. jakie pochodzą z otaczającej go rzeczywistości. staramy się np. jak i naukowy. tzn. Obserwacja — to nie tylko oddziaływanie świata zewnętrznego na narządy zmysłowe człowieka i powstające w jego umyśle —jak w zwierciadle — odbicia tego. Kotarbińskiego: „. gdy wypatrywałem by zauważyć. zaczynamy postrzegać z większą uwagą i w sposób planowy. co jest przedmiotem naszych zainteresowań w sposób subiektywny. a nawet wbrew woli. masę impulsów. procesu lub zjawiska. a nie to. zaobserwowałem".1. co postrzegaliśmy dotąd mniej lub bardziej przypadkowo. w którym dany człowiek żyje. w którym dochodzi do głosu także intelekt człowieka. Otóż intelekt nie tylko steruje narządami zmysłowymi człowieka. ale również narzuca jemu określony sposób postrzegania świata. a nawet w kategoriach pozostających w zgodzie z jego uczuciami i pragnieniami.. Obserwujemy poszczególne przedmioty tak. Receptory człowieka chłoną bowiem bez względu na jego wolę. ukierunkowane i zamierzone oraz systematyczne postrzeganie badanego przedmiotu. jego oczekiwania. Posługując się obserwacją jako metodą badawczą mamy do czynienia z subiektywnym postrzeganiem i interpretowaniem obiektywnych faktów. POSTRZEGANIE PRZYPADKOWE A OBSERWACJA JAKO METODA BADAWCZA Postrzegamy otaczający nas świat prawie w każdym momencie naszego życia w sposób mniej lub bardziej świadomy. co widzimy. co chcą zobaczyć. W procesie obserwacji istotną rolę odgrywa: zarówno sprawność zmysłów danego człowieka. które mogą mieć charakter zarówno potoczny. badający powinien posiadać umiejętność odczytywania subiektywnych znaczeń obserwowanych zachowań badanych osób dla nich samych i ukazywania obiektywnych funkcji. Przez obserwację rozumie się celowe. Jest to znacznie bardziej złożony proces. postrzegłem tylko. jaka wchodzi w skład innych metod tej grupy. kiedy patrzymy tak. co nas interesuje w danym przedmiocie — wówczas obserwujemy go i poznajemy. W niektórych przypadkach nasze zainteresowania danymi spostrzeżeniami idą jeszcze dalej. wyjaśnić ich genezę i istotę. skłania go do ujmowania tegoż świata w strukturze pojęciowej odpowiadającej jego poziomowi 112 intelektualnego rozwoju.

b) planowością— polegającą na tym. że pełną informację o przedmiocie poznania daje połączenie obserwacji detali z obserwacją całości przedmiotu. Dlatego obserwacja jest jednąz najważniejszych metod otrzymywania informacji o świecie. że w obserwacji intelekt dochodzi do głosu dopiero przy analizowaniu zebranych danych. że obserwacja jest przeprowadzona w celu rozwiązania ściśle i w pełni określonego zadania sformułowanego dokładnie i szczegółowo. jaki przypisują im badani i społeczności. Warto również zwrócić uwagę na to. Otóż występowanie procesów wrażliwości i progów bólu powoduje. które mogą różnić się zasadniczo od sensu. Bowiem już wcześniej uczestniczy on w całym procesie obserwacji.sens mają dla badanych określone fakty społeczne. a zdolność obserwacyjna i spostrzegawczość jest jedną z najważniejszych cech badacza. Na skutek tego obserwacje uzależnione sanie tylko od czułości receptorów narządów zmysłowych lub przyrządów obserwacyjnych. że występują ograniczone możliwości Postrzegania za pomocą narządów zmysłowych. Zauważmy. wyrażonych w postaci mnogości twierdzeń empirycznych. nabytych w uprzednio przeprowadzonych obserwacjach. poprzez umożliwienie wykorzystywania przez obserwatora nagromadzonej wiedzy o badanym przedmiocie i o sposobach obserwacji oraz o doświadczeniach w zakresie przygotowania i zorganizowania planowego postrzegania. ale też od możliwości zarejestrowania wyników obserwacji. narzędzi poznawczych większość postrzeżeń 113 i obserwacji przeprowadzana jest za pomocą rozmaitych przyrządów obserwacyjnych i przy użyciu urządzeń utrwalających ich wynik. . m. w których żyją. Obserwacja — jako metoda badawcza — powinna charakteryzować się następującymi cechami1: a) premedy tacj ą. że jeśli badającemu zabraknie wspomnianych umiejętności. analizy i syntezy.in. Zauważmy tu. wyrażającą się w tym. wspomagając zmysły. aby metoda ta była stosowana według planu odpowiadającego celowi obserwacji. Obserwacja dostarcza nam pierwotnych informacji o świecie. Rezultaty obserwacji stanowią pierwsze przesłanki czynności poznawczych człowieka. c) celowością dzięki której uwaga obserwatora skupia się tylko na interesujących go z punktu widzenia rezultatu poznania zjawiskach. A wówczas też wiarygodność i wartość poznawcza poczynionych obserwacji może budzić wątpliwości. jak i znajomość przypisywanych im funkcji w życiu społecznym danych ludzi. operacji myślowych. Oczywiście nie należy tej metody przeceniać i na niej tylko poprzestawać. Dzięki rozwojowi technicznych środków poznania oraz pojawieniu się przeróżnych tzw. ponieważ dla uzyskania wiarygodnej wiedzy o świecie obserwacja musi zostać uzupełniona innymi metodami zdobywania danych. że nie wszystkie postrzeżenia mogą być bezpośrednie. Nie należy zatem sądzić. wskażmy. uogólnienia itp. że planowość pozwala wykluczyć luki w obserwacji i pozwala skoncentrować się na tym. a rezultaty uzyskane dzięki obserwacji powinny być w dalszym ciągu procesu poznawczego opracowywane za pomocą porównywania. to wówczas będzie on skłonny interpretować zaobserwowane fakty w oparciu o własne odczucia i doświadczenia. co najważniejsze i najbardziej istotne w zamierzonych badaniach.

polegająca na tym. RODZAJE OBSERWACJI Ze względu na sposoby dokonywania obserwacji w badaniach społecznych możemy wyróżnić następujące jej rodzaje: a) bezpośrednią i pośrednią. wykorzystując do tego cały zapas posiadanej wiedzy i doświadczenia. W obserwacji pośredniej wykorzystuje się po prostu wszystkie takie źródła informacji. c) jawną i ukrytą. będącą bardzo ważnym postulatem stawianym omawianej metodzie. to znaczy poszukuje interesujących go cech przedmiotu. którzy ją współtworzą.. Natomiast przy obserwacji pośredniej badający nie uczestniczy w zbieraniu danych i nie ma wpływu na ich powstawanie. że obserwator nie rejestruje wszystkich spostrzeżeń.2. jakie zawarte są np. Jest to obserwacja przeprowadzana z pozycji uczestnika. historycy. ale ma również możliwość sprawdzenia wiarygodności tych danych. w sprawozdaniach. jako jeden z tych uczestników.. Socjolog musi więc uczyć się starannego obserwowania. np. Ogranicza się on do tego. aby wykorzystać do swoich celów badawczych wcześniej zgromadzone dane. dokonującym się jednorazowo (w jednym akcie czynności poznawczych). archiwach. w historii czy etnologii. 114 „Nauka rozpoczyna się od obserwacji i musi ostatecznie powracać do obserwacji dla potwierdzenia swoich wyników. A kiedy stanie się dobrym obserwatorem będzie osiągał w podjętych badaniach większą ilość danych. z jakich korzystają np. lecz dokonuje ich selekcji. ale powinna ona trwać ciągle i być przeprowadzona wedle określonego systemu pozwalającego spostrzegać obiekt wielokrotnie i w różnorodnych warunkach jego istnienia. b) kontrolowaną i niekontrolowaną. np. eksperymentu itp. odwołując się do innych metod badawczych. obserwacja nie może być bowiem postrzeganiem przypadkowym. do wywiadu.d) aktywnością która polega na tym. jakie docierajądo niego od przedmiotu poznania. że obserwator na okres badań stara się wejść do badanej zbiorowości by obserwować ją od wewnątrz. że przy obserwacji bezpośredniej badający nie tylko zbiera dane.1. Coode i Paul K. 115 5.2. Szczególnym przykładem obserwacji bezpośredniej jest obserwacja uczestnicząca. Hatt2." — stwierdzają słusznie William J. Nie jest to jednak rodzaj obserwacji najbardziej typowy dla badań socjologicznych. e) systematycznością. Obserwacja bezpośrednia i pośrednia Różnica między wymienionymi rodzajami obserwacji polega na tym. Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana . tzn. 5.2. 5.2. dokumentach itp. choć może być przydatny w innych naukach społecznych.

czyli naukowej. że obserwacja naiwna (tzn. że są przedmiotem badań. jak im się wydaje. Podejmując z kolei weryfikację owych hipotez przechodzimy do obserwacj i systematycznej. Powyższe ujęcie porządkuje w poprawny sposób spojrzenie na metodę obserwacji. której nie należy jednak utożsamiać z tzw. Celem obserwacji skategoryzowanej jest zebranie danych o charakterze ilościowym. gdyby ich zachowanie było autentyczne. jaki prowadzący badania uzna za właściwy w każdym konkretnym przypadku. że obserwacja naukowa w badaniach socjologicznych może być skategoryzowana. czyli po prostu zwyczajne. czyli niekontrolowana. normy itp. tzn. wówczas ich zachowanie staje się nieautentyczne.2.4. kwestionariusze. Natomiast obserwacja niekontrolowana. Obie mogą być prowadzone z wysokim albo z ograniczonym stopniem uczestnictwa obserwatora. Próba systematyzacji Peter Atteslander zastanawiając się nad różnymi rodzajami obserwacji wskazuje. czyli nabiera cech sztuczności. I w tym można upatrywać pewnych niedostatków obserwacji niekontrolowanej. 5. prowadzi się niekiedy obserwację ukrytą czyli taką. kontrolowana albo też nieskatego116 ryzowana. przy czym każda z nich może być jawna albo ukryta. tak.Obserwacja kontrolowanajest prowadzona w oparciu o określone narzędzia systematyzujące. które tworzymy sobie w wyniku tej obserwacji w oparciu o znane nam teorie. Zachowują się np. czy nieskategoryzowana. aby wyeliminować przyczyny nieautentycznych zachowań u badanych. Na skutek możliwości względnie swobodnego postępowania badającego trudno byłoby jednak innemu badaczowi powtórzyć tak przeprowadzoną obserwację lub skontrolować jej wyniki. tzn. czyli niekontrolowanej. że są przedmiotem zainteresowań obserwatora. są dane głównie o charakterze jakościowym4. ale przeprowadzana swobodnie. „obserwacją żywiołową". spodziewane — ich zdaniem — życzenia badającego itd. aby bardziej przejrzyście to przedstawić posłużmy się następującym schematem: Obserwacja naiwna i Hipotezy . inne niż zaobserwowałby wtedy. natomiast celem obserwacji nieskategoryzowanej. 5.3. Jeżeli jednak ludzie są świadomi tego. w sposób taki. schematy. Bowiem jest to również obserwacja planowa. Obserwator może więc wówczas uzyskać fałszywe dane o zachowaniu badanych. powierzchowna i niesystematyczna) przyczynia się do powstawania hipotez. Dlatego.3. chociaż nie są dokładnie poinformowani o celach badań lub ich przedmiocie. która nie peszy obserwowanych i pozwala na uchwycenie ich naturalnych zachowań. Wskazuje następnie. Obserwacja jawna i ukryta Obserwacja jest j awnajeżeli badani wiedząo tym. jak np. to z kolei obserwacja prowadzona bez narzędzi systematyzujących.2. że powinni się zachowywać ze względu na ich społeczny status.

co pozostali członkowie badanej zbiorowości lub też z powodu zmęczenia. na skutek zapomnienia. Badacz. m.in. spowodowana zżyciem się z badanymi. . a tym samym stwarza okazję do wnikliwego poznania badanych zjawisk. wespół z badanymi. 117 wówczas istnieje niebezpieczeństwo pominięcia wielu szczegółów. ale nawet poznania ich motywacji. co się obserwuje. Jeżeli próbuje się natomiast odtwarzać po pewnym czasie to. utrata dystansu do badanych zjawisk. Wchodzą też w grę również inne przeszkody. chyba że prowadzi się obserwację jawną. (zebranie danych głównie jakościowych) ZALETY OBSERWACJI I TRUDNOŚCI ZWIĄZANE ZE STOSOWANffiM TEJ METODY BADAŃ Obserwacja. zwłaszcza uczestnicząca umożliwia niewątpliwie bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną. jeżeli badający mieszka w tych samych pomieszczeniach. co się zaobserwowało wcześniej. zawężenie pola obserwacji na skutek uczestnictwa tylko w jednym kręgu czy grupie badanej zbiorowości itp. Wszystko to powoduje.3. np. Jedną z poważniejszych jest brak możliwości bezpośredniego rejestrowania tego. który uczestniczy w życiu badanych ludzi. pracując np. Ale pomimo powyższych zalet ma ona także sobie właściwe wady. jak np. Sporządzenie sprawozdań z przeprowadzonych w ciągu dnia obserwacji jest niekiedy też trudne ze względu na istniejące warunki.i Obserwacja systematyczna (lub naukowa) Obserwacja skategoryzowana X •ir •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta /\ Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Obserwacja nieskategoryzowana _________L____________ •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Jawna Ukryta Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa ~* (zebranie danych ilościowych) 5. ma znacznie większe szanse na poznanie nie tylko ich warunków życia czy sposobów zachowania w różnych sytuacjach. że prowadzenie obserwacji uczestniczącej — więc tej najbardziej ważnej obserwacji dla badań socjologicznych — nie jest wcale łatwe i wymaga dużego doświadczenia i przygotowania.

9-10. jaką akceptują badani (np. Wszelka sztuczność może go bowiem dekonspi-rować. ponieważ pozwala unikać zarówno tych kłopotów. podczas której posługujemy się narzędziami pomiarowymi. a tym samym wywoływać uczucie podejrzliwości u badanych5. a więc jest zachowaniem na pokaz. s. w: Studia Socjologiczne 1961. Ponadto badający nigdy nie może być pewien. Ważną zaletą obserwującego jest również spokojne i cierpliwe obserwowanie danych zjawisk życia społecznego. 2 Lob. Mietody i formy naucznogo poznanija. nie każdą z nich akceptują w równym stopniu. 5 Zob.J. podejrzliwość itp.l 19. Hatt. K.cit.134. a tym samym wywoływała u badanych uczucie sympatii i zaufania. uczucia. * Zob. Zwróćmy uwagę także na ten fakt. w czasie kontrolowanych eksperymentów i w tym podobnych okolicznościach. przeprowadzana np. 3 Obserwacja kontrolowana. op. Moskwa 1972. Doktór. Sicziwica. CM. ponieważ wówczas zanika podejrzliwość i uczucie obcości w stosunku do obserwatora. K. że poszczególne społeczności ludzkie bardzo różnie reagują na określone role społeczne. bywa też nazywana obserwacjąkwantytatywną(ilościową).Obserwacja zewnętrzna jest wolna od wspomnianych problemów. ale też nie umożliwia takiego zbliżenia obserwatora do badanych jak obserwacja uczestnicząca i to jest jej zasadniczym brakiem.też: Metody badań socjologicznych. uprzedzeń i zniecierpliwienia. tzn. s.805 i nast. czy badani zachowują się w czasie obserwacji tak..).cit. roli dziennikarza. Atteslander.cit. czy też zaobserwowane zachowanie jest spowodowane jego obecnością. op. 118 PRZYPISY 1 Zob. P. jak też wynikających przy posługiwaniu się obserwacją zewnętrzną. op. Zob. Wiadomo. a więc umiejętność zachowania postawy wolnej od emocjonalnych zaangażowań.. Ale i ten rodzaj obserwacji nie jest łatwy. ale również posiadać umiejętność łatwego przystosowania się do danej roli. Jedne — sprawiają.76-89. że badani są zafascynowani i pełni zaufania do osoby. inne znowu — wywołują niechęć. tzn. s. jakie wynikają ze stosowania obserwacji uczestniczącej. O stosowalności obserwacji uczestniczącej jako metody badań socjologicznych w przemyśle. s. aby wybrana przez badacza rola była akceptowana. . s. Goode i P. jak zachowują się normalnie w danych sytuacjach. Uethodes des Sciences sociales. Madeleine Grawitz. która w danej roli występuje. studenta piszącego pracę dyplomową itp. Methods in Social Research. Zob. gdzie znajduje się przetłumaczony fragment w/w książki. s. Paris 1972. Przy posługiwaniu się obserwacją ukrytą istotną sprawą jest wybranie przez obserwatora takiej roli społecznej. nr 2.. w warunkach laboratoryjnych.45-60. Bardzo przydatną w badaniach socjologicznych (prowadzonych nawet przy nikłym uczestnictwie w życiu badanych). koncentrującą się na cechach mierzalnych i przeciwstawiana obserwacji kwalitatywnej. że obserwator musi nie tylko dobrze wybrać sobie rolę społeczną. w. Ważne jest więc. ograniczającej się do postrzegania widocznych cech jakościowych. jest obserwacja ukryta.

Wywiad — najogólniej biorąc — jest rozmową kierowaną. Możemy zatem wyróżnić następujące wywiady: ustne i pisemne. a pytania i odpowiedzi mogą być niekiedy przekazywane również w formie pisemnej.1. że rozmowa. Szczepański2. uczuć. TYPY WYWIADU Ze względu na formę wypowiadania się respondentów i sposób przeprowadzania wywiadu. co uzasadnia powyższy podział. Praktyka pokazuje jednak. w ankiecie). Szczególnie przydatną metodą badań w naukach społecznych jest również wywiad. Madge. Nie jest to po prostu konwersacja. 120 6. jaką jest wywiad może być nader symboliczna. s. Dlatego socjologowie słusznie wskazują na ten fakt. w której biorą udział co najmniej dwie osoby: prowadzący wywiad i respondent. The Tools of Social Science. a także ze względu na zachowanie się badającego i ilość uczestników — można wyróżnić kilka typów wywiadów. jakie są stosowane w naukach społecznych. stanów psychicznych ludzi. przekazanych prowadzącemu badania. N. w którym badający stara się oddziaływać na badanego stawianymi pytaniami i skłonić go do udzielenia wypowiedzi na temat będący przedmiotem badań1. jakie interesują nauki społeczne są możliwe do ustalenia poprzez obserwację.1). Wywiady ustne i pisemne Biorąc pod uwagę poprzednio podane określenie wywiadu. poprzez którą badający chce uzyskać od respondenta dane określone celem badań. przekonań itp.2.2. Jest to również jedna z najbardziej elastycznych i wnikliwych metod badań społecznych — jak zauważa trafnie J. Aby tego rodzaju dane uzyskać trzeba więc sięgać do innych metod. który umożliwia poznanie zjawisk występujących właśnie w świadomości badanych. że jest to swoista metoda badań. tzn.Interesujące informacje na temat praktycznego stosowania obserwacji w badaniach znajdzie Czytelnik w książce J. 119 6. na dowolnych kartkach. skategoryzowane i nieskategoryzowane. jawne i ukryte. poznać wyobrażeń. możliwe są także wywiady. wyróżnienie ustnych i pisemnych wywiadów może budzić pewne zastrzeżenia. jaka umożliwia równoległe stosowanie innej — mianowicie obserwacji. bezpośrednio na pytania wymienione w kwestionariuszu albo też w inny sposób. . Obok wywiadów przeprowadzanych w sposób poniekąd klasyczny. w której zakłada się ścisłe współdziałanie ze sobą badającego i respondenta. motywacji. 6. zamiarów. jako swoistej rozmowy (zob. Jest to jedna z metod badawczych. lecz taka rozmowa. 6.138-153. a odpowiedzi są także udzielane na piśmie. 6. Poprzez obserwację nie można np. WYWIAD OKREŚLENIE WYWIADU JAKO METODY BADAŃ Nie wszystkie fakty. Nie można również osiągnąć na tej drodze danych dotyczących przeszłych zachowań lub intymnych przeżyć badanych osób. poprzez rozmowę badającego z jednym lub z większą liczbą rozmówców. Wywiad jest więc pewnym procesem.1. np. indywidualne i zbiorowe oraz panel owe.York 1965. w których pytania są zadawane na piśmie (np.

czyli tzw. lecz następstwem określonych konieczności i wynikających z niej potrzeb. Jeżeli bowiem wywiad ten dotyczy np. kiedy respondent jest poinformowany o tym. daje badającemu większą możliwość manewru w trakcie jego przeprowadzania. Wywiad jawny i ukryty Wywiad jest wtedy j awny. jakie chce się poruszać w wywiadach oraz rolą społeczną w jakiej badający występuje wśród badanych. które powinien poruszyć w trakcie wywiadu: listy pytań.2. które będzie można porównać z tymi. czyli danych o charakterze ilościowym. trudno prowadzić wówczas wywiad jawny. „kwestionariuszowy". nie jest sprawą przypadku lub swobodnej decyzji badającego. To. czyli kwestionariuszowy. Poprzez wywiady nieskategoryzowane uzyskuje się dane jakościowe pogłębiające znajomość poszczególnych zjawisk. Podobnie. lecz umożliwiają zebranie danych. spraw intymnych. czyli takie. że prowadzi się z nim wywiad.6. kierując się jedynie celem. to następstwem przyjęcia takiej formy wywiadu jest prowadzenie go w sposób jawny.3. drażliwych itp. Wywiady te nie pozwalająna uzyskane danych porównywalnych. w których badający korzysta z wykazu problemów. a równocześnie pozwala na pewne ujednolicenie danych. środków. ukazujących uwarunkowania i okoliczno121 ści kształtowania się określonych opinii i postaw poszczególnych respondentów. W przeciwnym przypadku możemy mówić jedynie o wywiadzie mniej lub bardziej ukrytym. rodzajem problemów. wykazu przedmiotów. w których badający ma pełną inicjatywę co do tego. czy prowadzi się wywiad jawny albo ukryty. jeżeli badający jest . jaki określa dane przedsięwzięcie badawcze. ale nawet kolejności pytań. Kiedy zamierzamy natomiast przeprowadzić wywiad nieskategoryzowany — może pozornie wydawać się. które należy postawić.2. a ponadto jest powiadomiony o rzeczywistej roli badającego i o celu badań. Tego rodzaju wywiad. w formie uznanej przez prowadzącego za stosowną i w dowolnej kolejności. W rzeczywistości jednak i w tego rodzaju wywiadzie nie mamy wcale pełnej swobody wyboru jego charakteru. jakie należy ewentualnie okazać badanemu itp. jak prowadzić rozmowę. Wywiady nieskategoryzowane — to wywiady prowadzone w sposób swobodny.. 6.. w związku ze stawianymi pytaniami oraz zebranie takich danych. Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany Wywiad skategoryzowany. jest przeprowadzany ściśle według wcześniej przygotowanego kwestionariusza.2. Jeżeli istnieje np. Oprócz wysoce skategoryzowanych można wyróżnić wywiady częściowo skategoryzowane. postaw itp. jakie uzyskuje się w wywiadach na ten sam temat3. jakie uzyskano od innych respondentów na ten sam temat. Celem omawianego wywiadu jest uchwycenie możliwie wszystkich szczegółów dotyczących wypowiedzi i zachowań respondenta. Powyższy podział jest uwarunkowany formą wywiadu. Badającemu w takim wywiadzie nie wolno zmienić nie tylko słów użytych w poszczególnych pytaniach. potrzeba zebrania danych głównie ilościowych i z tego względu decydujemy się na wywiad skategoryzowany. jakie stawiać pytania itd. motywacji prezentowanych opinii. zawartych w kwestionariuszu. zachowań poszczególnych respondentów. np. że wówczas możemy swobodnie nadać temu wywiadowi charakter jawny albo ukryty.

ponieważ trudno spodziewać się wówczas publicznej dyskusji wokół takich problemów5. w którym świadomie ukrywa się przed badanym rzeczywistą rolę społeczną badającego lub cel badań. jakim jest wywiad jawny nieformalny. na początku i pod koniec dyskusji prowadzonej w prasie. Wywiad zbiorowy umożliwia w krótszym czasie zbadanie większej liczby osób i stwarza okazję do tego. oraz jakie czynniki mogą kształtować niezmienność prezentowanych opinii i postaw7. że poszczególni uczestnicy takiego wywiadu mogą się także czuć nawzajem skrępowani swoją obecnością. które stanowią „tabu" w danym środowisku. np.5. Druga z tych form natomiast polega na zadawaniu pytań przez jednego badającego kilku respondentom. że w wywiadzie zbiorowym nie należy podejmować problemów. ponieważ uczestnicy korygują i uzupełniają nawzajem swoje wypowiedzi. Ma on miejsce wówczas. wówczas mamy do czynienia z wywiadem zbiorowym.znany w środowisku badanym — ma on wtedy ograniczone możliwości prowadzenia wywiadu ukrytego. Jest to zatem taki wywiad. 122 6. Wywiady indywidualne i zbiorowe Wywiad jest wtedy indywidualny. Szczepański.4. Możliwe jest też powtarzanie tych samych pytań tymże uczestnikom wywiadu na kilkakrotnych spotkaniach. Warto jednak zwrócić uwagę i na ten temat. jeżeli jest prowadzony tylko z jedną osobą. aby uzyskać bardziej wiarygodne dane. Celem takiego wielorazowego wywiadu jest stwierdzenie. gdy badana osoba została wprawdzie poinformowana o tym. na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. gdy pozycje społeczne poszczególnych uczestników wywiadu zbiorowego są zróżnicowane i występują między nimi różne zależności. który może występować w dwóch różnych formach.2. aby w nim uczestniczyć lub nawet utrwalać jej wypowiedzi. Oprócz tych dwóch.2. rozdzielonych pewnym czasookresem. 6. odbywających się po pewnej przerwie. Wywiad panelowy Jest to swoisty rodzaj wywiadu6. ale pomimo to nie zostaje ona poinformowana o rzeczywistej roli badającego lub o celu danych badań. (albo też została o tym fałszywie poinformowana)4. a tym samym nie przejawiać dużej gotowości do szczerych wypowiedzi. Wywiad zbiorowy wymaga dużego doświadczenia badawczego oraz odpowiedniego wyposażenia technicznego ze względu na trudności związane z notowaniem wypowiedzi poszczególnych uczestników przy równoczesnym kierowaniu taką zbiorową rozmową. . również na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. że przeprowadza się z nią wywiad i godzi się na to. Słusznie też zauważa J. Kiedy prowadzimy wywiad więcej niż z jedną osobą. przeciwstawnych sobie rodzajów wywiadu — ze względu na ich charakter — można wyróżnić rodzaj pośredni. jaki wpływ na prezentowane opinie i postawy respondenta (ów) ma upływ czasu oraz inne oddziaływania środowiskowe itp. Zaznaczy się to szczególnie zwłaszcza wtedy. Pierwsza z nich polega na zadawaniu pytań przez kilku badających jednemu respondentowi.

123 6. d) uchybienia w interpretacji wypowiedzi. Nie należy więc prowadzić wywiadu w obecności osób. ponieważ mogą być one inne niż respondenta. np. Ad a. Nie podejmując wysiłków. że może być ona przez kogoś postronnego obserwowana czy podsłuchiwana. w jakim się wywiad prowadzi. — takich zachowań. miejsca. c) uchybienia w rejestrowaniu wypowiedzi. które w nim nie uczestniczą a tym bardziej 124 tolerować wpływ osób trzecich. od atmosfery wywiadu. postawy. które mogłyby doprowadzić do błędnych wyobrażeń. respondenta o badającym i wywołać u niego podejrzliwość. którą chcemy badać. unikanie słowa „wywiad" ze względu na jego wieloznaczność i emocjonalne obciążenia tego terminu. niekiedy wskazane jest np. a wtedy będzie on skłonny traktować badającego jako przeciwnika. jakie mogą mieć miejsce przy stosowaniu tej metody badawczej. czyli wtedy. Do podstawowych uchybień popełnianych przy przeprowadzaniu wywiadów zaliczyć można następujące: a) uchybienia w organizacji wywiadu. kiedy podejmuje on wysiłki. . ani też wywoływać podejrzeń. których celem byłoby wyliczenie wszystkich możliwych uwarunkowań. Miejsce wywiadu nie powinno być krępujące dla osoby badanej. od umiejętności nawiązywania rozmowy przez badającego i umiejętności stawiania pytań. przeprowadzać wywiad o panujących stosunkach w zakładzie pracy z robotnikami w obecności ich przełożonych. Mamy tu na myśli wszelkie uchybienia popełniane przez badającego w czasie organizowania wywiadu. brak zaufania itp.3. Na tym etapie należy w szczególności wystrzegać się: — złej prezentacji charakteru i celu badań. w którym chcemy wywiad prowadzić. ponieważ może to zrazić daną osobę do udziału w badaniach. Eliminacja owych uchybień określa bowiem poprawność wywiadu. aby nie zniechęcać jej do badającego. których celem jest pozyskanie danej osoby do tego. ograniczę się więc do wskazania kilku istotnych uchybień. WARUNKI OKREŚLAJĄCE POPRAWNE PRZEPROWADZENIE WYWIADU Poprawne przeprowadzenie wywiadów zależy od wielu różnych czynników np. b) uchybienia w stawianiu pytań. nastroju respondentów i wielu różnych czynników. aby zgodziła się na udział w badaniach omawianego typu. — przejawiania własnych opinii i postaw dotyczących badanych faktów. — wszelkich form krytyki poglądów i postaw prezentowanych przez osobę. Ponadto trzeba na tym etapie dbać również o właściwy wybór miejsca. od przygotowania wywiadu.

Grymas na twarzy pytającego. Ponadto pytania należy formułować w zrozumiały sposób.W momencie aranżacji wywiadu badający powinien też dokonać takiego rozeznania partnera. Nie należy również formułować za niego myśli. np. wypowiadanych nie zawsze na temat. ironia wyrażona w głosie itp. aby nie wpływać w ten sposób na wypowiedzi respondenta. w celu skierowania rozmowy na pożądany przedmiot rozważań. . a jeśli nie jest to wywiad ściśle skategoryzowany. o co pytamy i tym samym oddziaływać na jego wypowiedzi. umożliwiając lepsze zrozumienie stawianego pytania. Na wstępie parę uwag ogólnych. oraz związane z tym bariery uczuciowe. Jeżeli stwierdzimy. pouczeń oraz krytyki sposobu wypowiadania się respondenta. że odpowiedź jest lakoniczna. czy udzielać pouczeń. Nie powinno się jednak ingerować tak. Ograniczymy się tu do kilku uwag dotyczących pytań stawianych w czasie rozmowy z badanym. Problemy pytań stawianych na piśmie omówimy wtedy. aby mógł ustalić jego zaangażowanie społeczne. polityczne itp. czyli typu: „tak" albo „nie". Wskażmy także na to. Ad b. Inaczej mówiąc należy po prostu notować wiernie te wypowiedzi. milczenie respondenta przedłuża się można powtórzyć pytanie. zachowania mogą—jak wiadomo — sugerować badanemu nasz stosunek do tego. Należy również unikać tonu mentorskiego. Trzeba wówczas zachęcać po prostu respondenta w sposób taktowny do dalszych refleksji i prób znalezienia odpowiedzi na Postawione pytanie. że dla przeprowadzającego wywiad może być problemem zarówno pobudzenie respondenta do wypowiedzi. Nie należy jednak w żadnym przypadku podpowiadać lub sugerować odpowiedzi. Nie jest wskazana polemika z respondentami chyba. aby nie zrazić sobie rozmówcy. a ewentualne komentarze czynić na marginesie notatek. ani też wyrażać jego myśli we własnych słowach. intonacji itp. wówczas należy raczej podziękować taktownie za wywiad niż podejmować jakiekolwiek polemiki. Wówczas jednak polemika nie powinna być agresywna. Lepiej zatem zaczynać pytania od słowa „co" bowiem zmuszają one do dłuższej wypowiedzi8. że jest to umiejętna próba skłonienia ich do bardziej pełnego uzasadnienia swego stanowiska. jakie się słyszy na interesujący nas temat. gestów. gdy przejdziemy do charakterystyki badań ankietowych. jak i opanowania ewentualnego gadulstwa. Badający nie powinien wykazywać swojej intelektualnej przewagi i nie powinien angażować się zbyt emocjonalnie w ewentualną polemikę. a przede wszystkim uważać na to. można powtórzyć nawet w innej formie. konieczna jest wówczas taktowna ingerencja. W obu przypadkach musi on jednak wykazywać maksymalną cierpliwość i taktowność.. Kiedy np. aby zniechęcić lub rozdrażnić respondenta. Należy unikać pytań zaczynających się od słowa „czy" — ponieważ taka konstrukcja pytania sprawia. Ludzie bowiem na ogół niechętnie odnoszą się do pouczających i krytykujących ich osób. Przy stawianiu pytań trzeba powstrzymać się od wszelkich sugestywnych zachowań. a tym samym nie zawiera wiele danych. Nie należy również godzić się łatwo z twierdzeniem respondenta typu „nie wiem" albo „nie potrafię" itp. jak też poziomu jego wypowiedzi. że badany próbuje wyprowadzić nas w pole lub stara się nas „przerobić". 125 Kiedy natomiast respondent zasypuje nas lawiną słów.

znane nam teorie. lecz po prostu daje tylko wyraz swoim uczuciom. ponieważ rozmowa staje się bardziej urzędowa i musi przebiegać wolniej. Kiedy nasz znajomy np. iż ów osobnik boi się danego aktora. Przy notowaniu wywiadu można posługiwać się różnymi technikami zapisu. a więc nie są też prawdziwe. co do jego prawdomówności. Z tych względów lepsze są magnetofony.' w których przedstawiamy wypowiedzi badanego. może przyczyniać się do jego chwały lub upokorzeń. że wszelkie nasze własne komentarze muszą być wyraźnie wydzielone z tych partii. z tym. co sądzi o aktorze X powie — „on jest straszny". które mogą być także bardzo przydatne w wywiadach ukrytych. itp. a tym samym rzutować na jego opinie i postawy. trzeba z większą dozą ostrożności oceniać dane wypowiedzi. ale mogą po prostu nie posiadać umiejętności wyjawienia swoich stanów . W każdym przypadku do sprawozdania z wywiadu należy dołączyć uwagi na temat okoliczności. Należy wszakże o tym pamiętać. np. W zależności od charakteru wywiadu mogą występować różne trudności w notowaniu wypowiedzi. naszą wiedzę o respondencie. nawet jeśli jest ona prawdopodobna. Częstokroć dane wypowiedzi są wyrazem określonych sposobów mówienia. zapytany.Ad c. motywacji. co twierdzi badający. przekonań. kiedy z faktu uznania danej wypowiedzi za prawdziwą nie wynikają żadne istotne konsekwencje. a badacz koncentrując swoją uwagę na notowaniu ma mniejsze możliwości śledzenia wypowiedzi i zachowania badanego. W wywiadzie ukrytym na ogół trudności związane z notowaniem mogą być większe niż np. zaangażowań ze względów osobistych lub społecznych. ale z reguły nie ograniczamy się tylko do formalnego ich rozumienia. wywiad zbiorowy. Jednak w tych wszystkich przypadkach. że jesteśmy skłonni do uznania słyszanych wypowiedzi za prawdziwe mimo pewnych wątpliwości. nie oznacza to wcale. ale też nie każdy wywiad jawny jest w równym stopniu łatwy do utrwalenia. ważne jest jednak. Trzeba również być świadomym tego. ponieważ brak nam dostatecznych racji aby im przeczyć. chodzi więc o to. 126 Nie każdą też wypowiedź możemy uznać za prawdziwą. okoliczności. lecz uwzględniamy także sytuacje w jakich te wypowiedzi padały. jakie żywi do danego człowieka. Jeżeli wywiad nie może być notowany „na gorąco". jakie z kolei znajdą swoje odbicie w dalszych wypowiedziach. w oparciu o które możemy tłumaczyć słyszane słowa itp. zachowując możliwie słowa używane przez respondenta. Zapisywanie każdej wypowiedzi. nawet jeżeli na to godzi się badany. Zdarza się oczywiście również. tzn. w wywiadzie jawnym. trzeba zaraz po jego zakończeniu postarać się odtworzyć szczególnie interesujące nas wypowiedzi. Ad d. które nie są wcale adekwatne do rzeczywistych przeżyć czy opinii respondentów. Wypowiedzi respondenta możemy interpretować dosłownie. że ludzie mogą nie tylko opierać się przed uzewnętrznieniem swoich rzeczywistych uczuć. co powiedział respondent. myśli. aby nie nastąpiło pomieszanie tego. aby stosowane techniki nie deformowały wypowiedzi. w których uznanie danej tezy za prawdziwą może rzutować na sytuację badanego. czy też wtedy. utrudnia prowadzenie wywiadu. w jakich prowadzono wywiad oraz dotyczące naszych spostrzeżeń o zachowaniu respondenta i przypuszczeń.

ale również dorosłych osób. Clark i M. Wszelkie próby oceny słyszanych wypowiedzi wymagają więc wnikliwego i krytycznego podejścia ze strony badacza.cit. Szczepański. Tego rodzaju środki pomocnicze mogą być przydatne nie tylko w badaniach nieletnich. s. opinie. na drugim zdjęciu w miejsce jednego z dzieci białych znajdowało się dziecko czarne. Szczepański.York 1956. ponieważ już dwoje dzieci było czarne. rysunki. 4 Zob. Obserwacja reakcji na dane zdjęcia. co może wynikać z ich niedorozwoju uczuciowego lub nieuświadomienia sobie dostatecznie jasno tego rodzaju przeżyć9. trzecie ukazywało tę grupę dzieci w jeszcze bardziej zmienionym składzie.B. powinny być ostrożnie formułowane z uwzględnieniem całokształtu uwarunkowań danych wypowiedzi. 186 i nast. . Podobny problem badali K. Merton. Clark. Zob. Friske i P.. 127 Jedne z pierwszych badań tego typu zostały przeprowadzone przez E. R. takimi. s. Zob. op. ale i filmami w czasie badań postaw studentów. M. The Focused Interview.. Goode i P.cit.l 10. posługując się białą i czarną lalką10.H. Kiedy mówimy o środkach pomocniczych stosowanych przy wywiadach. Szostkiewicz. op. s.P. Techniki badań społecznych.emocjonalnych lub racjonalnych.4. na kolejnym zdjęciu przeważały zdecydowanie dzieci czarne. Okazując badanym odpowiednio przygotowane zdjęcia czy rysunki prosimy ich np.cit.L. 2 3 J. s.77. Badający prosił dzieci. a wnioski jakie staramy się z nich wysnuć. G. Gutjahr. 128 PRZYPISY 1 WJ. fotografie. jak np. aby pokazały w której z okazanych grup bawiłyby się najchętniej. o komentarz. J. Okazywał on badanym dzieciom kilka zdjęć pięcioosobowych grup zabawowych: na pierwszym cała pięcioosobowa grupa składa się z dzieci białych. N.. fakty pozwalają na wysnuwanie wniosków o stereotypach czy przesądach zakorzenionych w świadomości badanych oraz ich zaangażowaniach politycznych.K.. Lickert posługiwali się nie tylko fotografiami. St. Hatt. o wytypowanie osób określonych profesji czy przynależności etnicznej itp. Mannheim 1985.78. Wywiad przez telefon umożliwia stosunkowo łatwe dotarcie do osób wytypowanych do badań i to jest jego niewątpliwą zaletą. społecznych. to należy również wspomnieć o możliwości korzystania z telefonu w tym celu". Kendall. też: G. 6. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie. Horowitza (1936) w czasie badań dzieci na temat ich przesądów rasowych. 5 Zob. etnicznych itp. op cit. laleczki (przy badaniu dzieci) itp. Murphy i R. analiza kryteriów poszczególnych ludzi itp. ŚRODKI POMOCNICZE STOSOWANE PRZY WYWIADACH W czasie prowadzenia wywiadów istnieje również możliwość posługiwania się środkami pomocniczymi. op.

rozprowadzając albo rozsyłając odpowiednią ilość ankiet. jakie są w niej zawarte. 8 J.. 7. podjętymi w badaniach..289 i nast. s. w którym istotną rolę odgrywa właśnie ankieta Jest to wywiad bardziej oszczędny ze względu na czas i środki.. Las Vegas 1989. Caplovitz. . cit.York 1967.149 i nast.327. ankieterów.L. i 267 i nast. omówiony w poprzednim rozdziale. Selltiz. op. Pod red. op. nr 2.69-75 oraz G. N. M. który w roku 1940 przeprowadził takie badania odnośnie intencji wyborczych dotyczących elekcji prezydenta USA. Zasadnicza rola w tych badaniach przypada zatem niewątpliwie ankiecie. jakim jest np. E. Gostkowskiego. s. s. Zasady przeprowadzania wywiadów. Oczywiście analiza zebranych ankiet jest sprawą dalszą i nie zawsze jest dziełem tych osób. K. Umfra-gen in der Massengesellschaft. Zob. op.. może znacznie szybciej przebadać nawet liczną zbiorowość. Survey Research by Telephone.1. w: Studia Socjologiczne 1961. ich kolejność nie tylko ułatwiają opracowanie danych. jaki stosuje się w skategoryzowanym wywiadzie ustnym — wypełnia respondent.W. standardowe pytania. też: Podręcznik ankietera.H. 1 Zob. s.521 i nast. Doby. Zob. J.cit. Bowiem ankietę — w przeciwieństwie do kwestionariusza. Warszawa-Łódź 1972. Cook. J. Noelle.6 Siowo „panel" w tym przypadku odnosi się do listy obejmującej pewien zbiór osób wybranych dla określonego celu.405-432. Z zagadnień socjologii wywiadu. wyd. rozprowadzania ankiet. 129 7. Jahoda. ale oddziaływają także w określony sposób na respondenta. 7 Zob.cit. Przeprowadzający badania tego typu zamiast organizowania spotkań i odbywania czasochłonnych rozmów z każdym z respondentów z osobna. Szczepański.333 i nast.T. kilkakrotne udzielenie odpowiedzi na dany temat w pewnych odstępach czasu. s. op.. jakie są następnie wypełniane bez jego udziału. Frey. Deutsch i S... op.9 i nast.s.83. 10 Tamże. An Introduction to SocialResearch. Basic Research Methods in Social Sciense. skłaniając go do refleksji nad problemami. ponieważ jej jakość rzutuje w sposób istotny na jakość danych. Simon. Z. s. a nie badający.cit.. cit. które rozprowadzają i zbierają ankiety. niż wywiad ustny. s. J. BADANIA ANKIETOWE CHARAKTERYSTYKA BADAŃ ANKIETOWYCH Badania ankietowe stosuje się najczęściej w celu możliwie szybkiego przebadania bardzo licznych zbiorowości. The Stages o/SocialResearch. Gostkowski. La-zarsfeldowi. s. Z. op.2. D. czyli tzw. Rola badającego przy zbieraniu danych tą metodą ogranicza się więc do opracowania odpowiedniej ankiety. Polegają one na swoistym typie wywiadu — mianowicie na wywiadzie pisemnym.. oraz Metody badań socjologicznych. wyboru osób.cit. wskazania sposobu ich zwrotu oraz zebrania zwróconych ankiet. Bezosobowy charakter ankiety. które zamierza się poddać badaniom. Pierwsze większe badania panelowe przypisuje się Paulowi F. uzyskiwanych przy jej pomocy1.

Nawet w najbardziej starannie opracowanej ankiecie oprócz pytań jednoznacznych występują też takie. ale również jak mówi. a tym samym powodować rozbieżności w ich interpretacji oraz w odpowiedziach. niewątpliwych zalet badań ankietowych. d. Dlatego też z faktu. e. Rozmawiać można natomiast w zasadzie z każdym przystosowując się do jego poziomu. ani z jednolitym zaangażowaniem uczuciowym. dotyczących spraw intymnych itp. Istotną słabościąbadań ankietowych jest to. W każdej zbiorowości istnieje poważny odsetek ludzi. natomiast w badaniach ankietowych jest to niemożliwe. Badający w wywiadzie ustnym może nie tylko notować co respondent mówi. 130 Pomimo pewnych. Oczywiście w wywiadzie ustnym istnieje zawsze możliwość doraźnego wyjaśniania wszelkich nieporozumień dotyczących pytań. mimikę itp. aby wnioskować o ich jednomyślnej aprobacie. ponieważ w tego rodzaju wywiadach występuje także pewne skrępowanie zwłaszcza przy pytaniach drażliwych. W celu pewnego przezwyciężenia powyższych słabości badań ankietowych należy zwracać szczególną uwagę na następujące okoliczności: 131 . Jednogłośność nie jest równoznaczna ani z jednomyślnością. że duży odsetek spośród rozesłanych czy rozprowadzonych ankiet w inny sposób. gromadząc dane głównie o charakterze ilościowym. jeżeli nic albo niewiele wiemy o tym. im bardziej złożoną jest dana ankieta. ma pewne trudności w pisemnym formułowaniu swych myśli i na skutek tego przejawiają po prostu niechęć do wypełniania wszelkich ankiet. którzy w ten sposób odpowiedzieli. uczynili to z równym zaangażowaniem i kierowali się tymi samymi motywami. przejawy uczuć. Nie można m. Zwróćmy uwagę przynajmniej na niektóre z nich: a.Zauważmy też. że wiele ludzi. zapominać także o tym. ankiet pocztowych. w porównaniu z wywiadem ustnym2. że pewna liczba respondentów ankiety odpowiedziała np. Szczególnie duży odsetek ankiet nie wraca. Odsetek ten będzie tym wyższy. i to nawet wykształconych. Przyczyn tego zjawiska jest oczywiście wiele. że zapewniona w ankiecie anonimowość wypowiedzi sprzyja o wiele bardziej szczerym wynurzeniom respondentów niż nawet wywiady przeprowadzone w cztery oczy. c. gdy korzystamy z tzw. nie mówiąc już o tym. zwracając uwagę na jego gesty. którzy z różnych przyczyn nie są w stanie wypełnić należycie ankiety. czy wszyscy. że badający ma też możliwość kształtowania odpowiedniej atmosfery jego przebiegu. Badania ankietowe takich możliwości nie stwarzają. I każdy może w bezpośredniej rozmowie wypowiedzieć mniej czy bardziej precyzyjnie swoje myśli oraz wyrazić swoje uczucia w stosunku do poruszanych problemów. b.in. mają one również swoje słabe strony. nie mamy jeszcze wystarczających podstaw. Trudno byłoby dostosować ankietę do każdego z bliżej nieznanych nam respondentów. „tak". które mogą wywoływać różne skojarzenia u poszczególnych osób. W bezpośrednich rozmowach można uwzględnić indywidualne różnice respondentów. po prostu przepada i z tym faktem trzeba się poważnie liczyć przy badaniach tego typu.

a. Właściwy dobór instytucji firmującej badania, jakie wymienia się w ankiecie. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że stopień autorytetu i prestiżu danej sytuacji w konkretnym środowisku, w jakim chcemy przeprowadzić badania ankietowe, wpływa zawsze na ich powodzenie. Najlepiej korzystać zatem z „szyldu" takich instytucji, które są najbardziej akceptowane i budzące zaufanie w danym środowisku. Jeżeli do ankiety dołączamy list towarzyszący, to powinien być on uprzejmy w treści i formie, a ponadto zawierać takie argumenty uzasadniające potrzebę danych badań, jakie mogą się liczyć w danym środowisku. b. Staranne zaaranżowanie badań, a więc dbałość o właściwy dobór respondentów, sposób i miejsce rozprowadzenia i zbierania ankiet itp. c. Poprawne pod względem metodologicznym opracowanie ankiety. Należy przy tym pamiętać, że nawet najstaranniej przygotowana ankieta nie powinna być za długa, czyli tak opracowana, aby wymagała od badającego zbyt wiele czasu i mogła go znużyć w trakcie wypełniania. Dobra ankieta powinna być tak opracowana, aby była łatwa do wypełnienia. Na podstawie dotychczasowych doświadczeń badawczych zauważono, że w badaniach ankietowych nie tyle ankieter musi być mądry, co właśnie sama ankieta. 7.2. TYPY ANKIET STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH

Stosowane w badaniach ankiety możemy dzielić na podstawie różnych zasad. Ze względu np. na sposób rozprowadzenia ankiet wyróżniamy ankiety: a) środowiskowe, czyli bezpośrednio rozprowadzane przez ankietera w danym środowisku, np. wśród uczniów klasy, wśród pracowników określonego wydziału itp.; b) prasowe, tzn. zamieszczone na łamach gazety lub czasopisma albo też dołączone do nich; c) pocztowe, czyli takie, które badający rozsyła przez pocztę na adres poszczególnych osób wybranych do badań, jak to ma miejsce przy badaniach reprezentacyjnych. (Zob. 4.3) Każda z wymienionych rodzajów ankiet ma sobie właściwą przydatność w badaniach społecznych. Ankietę środowiskową można stosować w tych wszystkich przypadkach, kiedy osoby badane są skupione w jednym miejscu, np. na terenie zakładu pracy. Bezpośrednie rozprowadzenie ankiety, przez prowadzącego badania lub osoby pomagające, gwarantuje szybkość jej dotarcia do potencjalnego respondenta, ale nie przesądza o tym, czy na pytania 132 w niej zawarte — osoba, która ją otrzyma — odpowie w pełni lub choćby częściowo. Z praktyki wiadomo jednak, że zwroty wypełnionych ankiet tego typu są dość duże. Ważną sprawą przy posługiwaniu się omawianą ankietą jest takie zorganizowanie jej zwrotów, aby nikt z respondentów nie był narażony na to, że jego poglądy zostaną ujawnione osobom postronnym. Respondenci, jeszcze przed wypełnieniem ankiety powinni więc być powiadomieni o tym, w jaki sposób mają zwracać ankiety, a sposób ten powinien być tak pomyślany, aby gwarantował im anonimowość.

Ankietę prasową podobnie jak i pocztową stosuje się w tych sytuacjach, gdy badani są rozproszeni na rozległym terenie. Z uwagi na to, że tego rodzaju ankieta nie powoduje wielkich kosztów związanych z jej drukiem oraz rozprowadzeniem, może być ona stosowana w dużych ilościach, np. odpowiadających nakładowi danej gazety. Nadaje się więc szczególnie do przeróżnych sondaży opinii czytelników itp. badań. Natomiast ankieta pocztowa wiąże się z większym nakładem sił i środków, co niestety nie jest doceniane przez respondentów i wskaźnik zwrotów tego rodzaju ankiet jest na ogół niski. Stąd też efektywność badawcza ankiet pocztowych jest niewielka. Oprócz wymienionych typów ankiet możemy wyróżnić także ankiety: jawne i anonimowe. Jawnymi nazywamy wszystkie takie ankiety, jakie są bądź imienne, bądź też mogą jednoznacznie wskazywać na osobę respondenta ze względu na zawarte w nich pytania, np. pytania o zawód ojca, miejsce urodzenia, miejsce pracy itp. Anonimowymi nazywamy z kolei ankiety, które nie tylko nie są podpisywane, ale ponadto nie zawierają żadnych takich pytań, jakie by mogły ujawnić osobę respondenta, gdyby na te pytania odpowiedział. Pomijanie tego drugiego warunku, jaki musi być spełniony, aby ankieta była rzeczywiście anonimowa nie należy do rzadkości, zwłaszcza w ankietach opracowanych przez mniej doświadczonych badaczy. Ze względów etycznych nie dopuszczalne jest oczywiście zapewnianie badanych, że ankieta jest anonimowa, wtedy, gdy nie spełnia ona omawianego warunku, czyli zawiera pytania, jakie mogą ujawnić kto jest respondentem. 133 7.3. WYMOGI METODOLOGICZNE BADAŃ ANKIETOWYCH

7.3.1. Zasady opracowania ankiety Opracowanie ankiety jest bardzo ważnym przedsięwzięciem przygotowawczym w badaniach omawianego typy. Wiadomo bowiem o tym, że tylko metodologicznie poprawnie opracowana ankieta może stać się pożytecznym narzędziem badawczym. Zwróćmy również uwagę na ten fakt, że byle jak opracowana ankieta, tzn. nie licząca się z wymogami metodologicznymi, nie jest po prostu godnym zaufania narzędziem metodologicznym. Przystępując do opracowania ankiety należy odpowiedzieć sobie co najmniej na następujące pytania: a) z jakich elementów powinna składać się ankieta, jaką chcemy się posłużyć w zamierzonych badaniach; b) jaką formę i treść powinny mieć poszczególne jej elementy oraz c) jaki wygląd zewnętrzny powinna mieć dana ankieta. Przyjrzyjmy się bliżej problemom zawartym w powyższych pytaniach. 7.3.1.1. Struktura ankiety W ankiecie należy unikać wszystkiego, co nie jest konieczne ze względu na cele, jakie chcemy osiągnąć przy jej pomocy. Należy więc dbać usilnie o to, aby ankieta była narzędziem w pełni funkcjonalnym.

Koniecznymi elementami każdej w zasadzie ankiety stosowanej w badaniach społecznych są: 1) informacja o instytucji firmującej badania; 2) zwięzła informacja o celu,jakiemu ma służyć ankieta; 3) dodatkowe wyjaśnienia, których charakter zależy od rodzaju ankiety; może tu wchodzić w grę np. uzasadnienie wyboru danego respondenta, a wówczas posługujemy się dajmy na to słowami jakie zapewne zyskająjego przychylność: „...biorąc pod uwagę pana (i) aktywność społeczną liczymy na pozytywny stosunek do naszych badań..."; w przypadku np. ankiet anonimowych — wyraźne podkreślenie tego faktu; podziękowanie respondentom za trud związany z wypełnianiem ankiety; określenie sposobu zwrotu ankiety itp. sprawy;

4) pytania, odnoszące się do celów dla jakich daną ankietę sporządzono. Możemy wyróżnić pytania dotyczące badanego problemu oraz odnoszące się do respondenta, które należy umieszczać na końcu ankiety. Chodzi po 134 prostu o to, aby nie rozpoczynać ankiety od pytań odnoszących się do społeczno-demograficznych właściwości respondenta; 5) instrukcje dotyczące tego, jak odpowiadać na poszczególne pytania, czasem wystarczająbardzo lakoniczne wskazania typu: „niepotrzebne skreślić" czy „stosowne podkreślić" itp., ale niekiedy konieczne są też bardziej szczegółowe pouczenia. 7.3.1.2. Forma i treść ankiety Forma i treść poszczególnych elementów ankiety powinna najogólniej uwzględniać zarówno charakter danej ankiety, jak też właściwości potencjalnych respondentów, np. stopień dojrzałości intelektualnej, przywiązanie do tradycji, obowiązujące w środowisku badanych zasady grzecznościowe itp. cechy. Nieco więcej miejsca poświęcimy pytaniom stawianym w ankiecie. Należy tu zwrócić uwagę przede wszystkim na następujące zagadnienia: 1. Jeżeli pytania mają być rzeczowe, to powinny być formowane na podstawie znajomości problemów, których dotyczą. Trzeba o tym pamiętać, że takie pytania, które w odczuciu respondenta są nierzeczowe czy naiwne nie skłaniają go wcale do poważnego traktowania danej ankiety, ani też badającego. 2. Pytania powinny być tak formowane, aby można było udzielić na nie wiarygodnej odpowiedzi. Ponadto w przypadku ankiet anonimowych pytania nie mogą dotyczyć takich kwestii, które mogłyby ujawnić osobę respondenta, gdyby na to pytanie odpowiedział. Choć wskazywaliśmy na to wcześniej, akcentujemy ten wymóg, ze względu na jego znaczenie. 3. Pytania należy tak stawiać, aby umożliwiały one uzyskiwanie danych obiektywnych, porównywalnych i sprawdzalnych, 4. Pytania nie powinny być sugestywne, dwuznaczne, ani też podejmować spraw drażliwych w taki sposób, który mógłby u danych respondentach wywoływać oburzenie.

aby odpowiedzi respondenta trafiały po prostu w możliwości przewidywane przez pytającego. Każde pytanie w ankiecie i każda odpowiedź na nie ma określoną wartość wskaźnikową w zależności od kolejności i struktury wszystkich poprzednich.. z pewnym zestawem pytań zawierających od razu propozycję ewentualnych odpowiedzi.... Niewątpliwie pytania omawianego typu są trudniejsze dla respondenta. a przez to prowadzić może do odmiennej odpowiedzi. „Jak to się stało.... Mogą one mieć różny kształt. Pytania otwarte — dają respondentowi natomiast całkowitą swobodę odpowiedzi.... b) posłuchałem (am) rodziców.5.." — pozostawiając tym samym pewną swobodę respondentom co do odpowiedzi — to mamy wówczas do czynienia z tzw. d) udałem (a) się za namową kolegów". gdyż wymagają z jego strony znacznie większego wysiłku intelektualnego na sformułowanie odpowiedzi.... Tego rodzaju wskazania dokonane przez respondentów pozwalają badającemu ustalić hierarchię ważności odpowiedzi lub przyczyn.... kafeterią p y -t a ń. 6. 135 Zamkniętymi — nazywamy takie pytania. uważając ją drugorzędną itd. aby wskazał. Oto przykład takiego pytania: „Jak to się stało. Pytający powinien zdawać sobie sprawę ze znaczenia kolejności stawianych pytań w ankiecie oraz z wpływu tej kolejności na jakość... że wybrał Pan (i) obecny kierunek studiów? Z pośród przyczyn. uważa za pierwszorzędną. jak i następujących po nim pytań oraz najbliższego jego kontekstu"3..... niż pytania zamknięte.. np...... Kolejność stawianych pytań nie jest więc sprawą obojętną w ankiecie. c) zostałem (am) skierowany (a) na studia... że spośród wielu możliwych zawodów wybrał (a) Pan (i) zawód nauczyciela?. ... W tym ostatnim przykładzie mamy do czynienia z tzw.. pytaniem półotwartym.. którą na drugim miejscu. tzn...". Nie. Co zrobić kiedy respondent może wskazać więcej niż jedną z ewentualnych odpowiedzi czy przyczyn danego zachowania? Otóż wówczas trzeba prosić. Nie mam zdania". czyli są tak pomyślane..... „To samo pytanie przy innej kolejności i w innym kontekście konsteluje inaczej świadomość odpowiadającego.. półotwartych i otwartych. jakie są tu zapisane może Pan (i) wybrać więcej niż jedną: a) sam (a) dokonałem (am) wyboru. Jeżeli taką kafeterię kończymy pytaniem np......... które są zaopatrzone z góry w przewidywane odpowiedzi. typu: „Proszę wskazać inne przyczyny poza wymienionymi.... Pytania stawiane w ankietach mogą mieć charakter pytań: zamkniętych. W tym celu pozostawiamy stosunkowo więcej miejsca w ankiecie na odpowiedź. według opinii badanych.. którą z nich stawia na pierwszym miejscu.: „W którym roku urodził się Pan (i)"? „Czy jest Pan (i) zadowolony (a) z wyboru kierunku studiów? Tak.. tzn.

aby dać szansę na szerszą wypowiedź.Nastręczają one też więcej trudności badającemu przy opracowaniu zebranych ankiet. 7. 7. Ale też nie jest jednak również wskazane. aby ankieta była bardzo zadrukowana.3. to w tych wszystkich przypadkach. a ich wyniki przedostają się częściej niż nine do wiadomości szerokich mas. Ankieta powinna być także czytelna i przejrzysta. żeby zniechęcał respondenta do jej wypełnienia. nie należy wszakże popadać w przesadę. ażeby pozwalały one na możliwie jednoznaczne rozdzielanie treści wypowiedzi w sposób wyraźny i zdecydowany. Należy również zachować odpowiednie odstępy między wierszami. Dbając o rozsądne wykorzystanie każdej strony. 7. Szczególnym typem pytań stosowanych w ankietach są tzw. zwłaszcza przy pytaniach otwartych. należy posługiwać się na tyle klarownymi i ostrymi alternatywami. podobnie jak każde pytanie. które nie mają nic do powiedzenia na dany temat. pytania filtrujące. Każdą grupę problemową.1. że trudno byłoby podać wyczerpujący katalog wskazań dla wszystkich możliwych ankiet.3. w których zawierają one propozycje alterna136 tywnych odpowiedzi. Wygląd zewnętrzny ankiety Wygląd zewnętrzny ankiety nie jest także bez znaczenia w badaniach.Instytut Gallupa). Z uwagi na to. ponieważ odpowiedzi tego rodzaju wymagają wcześniejszej kategoryzacji. że w odczuciu . w przeciwieństwie do innych badań podejmowanych w naukach społecznych. ponieważ może wówczas stać się mało przejrzysta. Na skutek tego są one często stosowane przy rozległych badaniach prowadzonych przez różne instytucje zajmujące się badaniami opinii publicznej (np. które jednakże nie są ściśle związane z tematem badań. ograniczę się zatem do kilku ogólnych uwag na ten temat. nie wymagają wielkich zespołów badawczych. a równocześnie są stosunkowo tanie i pozwalają na szybkie przebadanie nawet dużych zbiorowości. Rozmiar ankiety zależy więc ograniczać głównie poprzez eliminację pytań stawianych po prostu „na wszelki wypadek" lub ze względu na „interesujące kwestie". którego ta odpowiedź dotyczy. Nie jest więc przypadkiem. Jeżeli w ankiecie stawiamy pytania zamknięte albo półotwarte. Otóż —jak wiadomo — rozmiar ankiety nie powinien być taki. zaznaczając w części instruktażowej. stawiane wtedy.2. Mamy wówczas pewną szansę na uzyskanie dodatkowych wypowiedzi. gdy chcemy spośród respondentów dokonać eliminacji tych osób. należy wyraźnie oznaczyć liczbami albo literami. Uwagi na temat przydatności badań ankietowych Badania ankietowe.3. W przypadku wielostronicowych ankiet dobrze zachować przynajmniej jedną stronę niezadrukowaną. wpływającą negatywnie na przejrzystość i estetykę ankiety. Określa go w pewnym sensie charakter ankiety. aby respondenci wykorzystywali ją dla ewentualnych szerszych wypowiedzi podając numer pytania.

nr 4. T. Zob. jak też i dobrego przygotowania metodologicznego. Toruń 1968. 138 PRZYPISY Zob. co może być lub jest po prostu źródłem danych o przeszłych albo istniejących faktach i zjawiskach społecznych. Jak wiele potocznych mniemań. Zob. nagrania magnetofonowe —jako źródła danych o różnych wydarzeniach społecznie ważnych itp.133-146. Deutsch i S.4. gdzie trudno stosować inne metody badawcze. a ankieta —jest niekiedy nawet uważana za podstawowe narzędzie badawcze tej nauki. w: Studia Socjologiczne. op. Holm. którzy byli ich twórcami. op. 8.. s. Jeżeli są rzeczywistym. . C. BADANIA OPARTE NA DOKUMENTACH POJĘCIE DOKUMENTU W BADANIACH FAKTÓW SPOŁECZNYCH Spośród wielu znaczeń słowa „dokument" ograniczymy się do dwóch: a) dokument —jako występujący w dowolnej postaci dowód istnienia określonych faktów i wydarzeń społecznych.. s. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Wpływ sposobu stawiania pytań w ankiecie na rodzaj odpowiedzi. K.57-71. w: Zeszyty Naukowe UMK Filozofia II. M. Wskażmy również na to.cit. Wiśniewski.41-53. ale i wówczas oczywiście nie powinno się korzystać z nich w sposób nie liczący się z wymogami metodologicznymi. też: R.cit. Selltiz. narzędzia i przedmioty codziennego użytku. osoby przeprowadzającej badania tego typu. Do tej kategorii dokumentów zaliczamy zatem np.54-94. a nie tylko fikcyjnym.cit. Szczurkiewicz.cit. M. że ze względu na wspomniane właściwości badań ankietowych są one zalecane wszędzie tam. Methodes des sciences sociales. Studia socjologiczne. fotogramy. Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. Pomimo wspomnianych zalet badania ankietowe nie są wcale tak łatwe do przeprowadzenia. W. rzeźby itp.. op. E. Artykuł ten znajdzie Czytelnik również w książce tegożAutora pt. tak i to również jest niesłuszne.137 społecznym badania ankietowe są uważane za najbardziej typowe zwłaszcza dla socjologii. to wymagają zarówno dużego doświadczenia badawczego.s. b) dokument jako pisemne świadectwo zaszłych faktów i wydarzeń społecznych. Grawitz pt.1. P. Dużo informacji na temat badań ankietowych zawiera książka M. op.. obrazy. 8. jak to się wielu amatorom socjologii wydaje. s. W pierwszym — szeroko pojmowanym znaczeniu interesującego nas słowa — dokumentem nazywamy wszystko to. s. s. Mayntz. Umfragen in der Massengesellschaft.. Noelle. 1963.s. Zob. filmy.668-717. Hubner. czyli pseudonaukowym przedsięwzięciem. op. wytwory artystyczne —jako źródła danych o kulturze materialnej i duchowej ludzi. Jahoda.12-17. Cook. wytwory o charakterze zabytkowym lub użytecznym1. cit.

jak i wąskim znaczeniu są nazywane również źródłami danych zwłaszcza przez historyków. wszelkie inskrypcje. czyli swoiste „informacje" o przeróżnych faktach i wydarzeniach. Nie brak też sporów na temat określenia tego. Jest to oczywiście jeden z możliwych podziałów tych dokumentów. Bowiem wszelkie badania empiryczne są poprzedzane studiami nad danym . monetach i in. faktach. dostarczają nam nie tylko danych o warunkach życia mieszkańców ówczesnych Niderlandów. jakimi sąnp. W drugim — węższym znaczeniu słowa „dokument" — chodzi nam o wszelkie pisemne źródła danych dotyczących zjawisk społecznych. Atteslandera4 wyróżniamy pisemne dokumenty: 1) zebrane w sposób systematyczny oraz 2) okolicznościowe. w czasopismach.2. budynkach. jakie możemy znaleźć w przeróżnych publikacjach o charakterze książkowym. Zarówno dokumenty w szerokim. sceny z życia ludzi odległych epok stanowią także dla socjologów interesujące źródło wiedzy o owych czasach i mogą być pomocne w zrozumieniu różnych zjawisk społecznych3. obrazy Rembrandta. czy sprawozdania prywatne albo urzędowe. Socjolog lub historyk koncentrując się w swych badaniach głównie na dokumentach — w węższym znaczeniu tego słowa — powinien korzystać również z dokumentów szerzej pojętych. pisma. którego człony omówimy bardziej szczegółowo. druki itp. notatki. wyglądzie miast itp. pamiętniki itp.Każdy dokument w wyróżnionym znaczeniu może być źródłem danych dotyczących różnych faktów. 8. przedstawiające sceny z życia ludzi jego epoki. rękopisy. 8. świadectwa faktów i wydarzeń interesujących nauki społeczne. czyli napisy zamieszczone w materiale trwałym (tzn. co może być źródłem historycznym i czym ono jest2. zwłaszcza przy interpretacji różnych zjawisk społecznych z przeszłości. w kamieniu i metalu) znajdujące się na nagrobkach. jakimi sąnp. ponieważ zawierają utrwalone ślady. Dlatego też ten sam dokument może być przedmiotem zainteresowań badawczych przedstawicieli różnych nauk społecznych. archiwalia. proto140 koty. np. Są one niezbędnym materiałem źródłowym dla każdego badacza zjawisk społecznych. TYPY DOKUMENTÓW PISEMNYCH I ZASADY ICH WYKORZYSTYWANIA Nawiązując do koncepcji P. w codziennej prasie i w innych zapisach. ze względu na jego znaczenie metodologiczne. Dokumenty zebrane w sposób systematyczny Do tego typu dokumentów zaliczamy: a Dokumenty naukowe — na tak określony zbiór składają się sprawozdania naukowe.2. artykuły w czasopismach naukowych itp. ale i o panującej tam modzie. Do tej grupy zaliczamy także listy.1. przedmiotach. Zarówno przeróżne eksponaty muzealne lub obrazy przedstawiające np. jakie miały miejsce w przeszłości.

b. zestawienia itp. tzn. spełniające poprzednio wymienione postulaty (1) i (2). Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych istnieje konieczność rozpatrzenia następujących problemów: — jakie wnioski są dopuszczalne na podstawie tych dokumentów. dokładniejsze i pełniejsze na ten sam temat. . czy biorąc np. roczniki. np. Dopiero po ustaleniu tego faktu można odpowiedzieć na pytanie. dane. jakie nas interesują. pod uwagę ich zasięg można formułować wnioski ogólne czy raczej szczegółowe. bazę źródłowąitp. jakie pomijająróżne elementy. 6. okresowe sprawozdania. 2. Jeżeli mamy do czynienia z danymi wyrażonymi w liczbach względnych (procentowych) należy przekonać się nie tylko o tym. Bowley podaje dziewięć następujących zasad. czy nie ukazały się jakieś nowe. 3) czy posiadane dokumenty są kompletne. Istnieje konieczność zdefiniowania jednostek. zawierają rzeczywiście właściwości. w których tak istotną rolę odgrywają wymienione dokumenty. — w czym tkwią przyczyny ewentualnych deformacji rzeczywistości społecznej. — w jakim stopniu wnioski te będą godne zaufania ze względu na wiarygodność ich opracowań. czy istnieje związek pomiędzy licznikiem i mianownikiem. 5. Przy analizie tego rodzaju dokumentów należy zwracać uwagę m. jakie dane są nam rzeczywiście potrzebne. tzn. na następujące fakty: 141 1) czy dane dokumenty są godne zaufaniaz naukowego punktu widzenia. jakie należy uwzględniać przy ocenie danych statystycznych: 1. kogo określamy terminem „robotnik". czy zebrane dokumenty statystyczne są wystarczające. które tworzą badany zbiór.Problemem badawczym dla pogłębienia wiedzy o nim. przy badaniu robotników trzeba określić dokładnie. np. odnosząc się tylko do pewnego regionu. czy czynią zadość wymogom metodologicznym. Przy porównywaniu dwóch wielkości statystycznych trzeba ustalić.L.in. 4. czy są one po prostu porównywalne. „desk research" tzn. np. załączniki. czy licznik i mianownik są jednakowe.Opracowania statystyczne — czyli różnego rodzaju periodyczne zestawienia danych statystycznych. 2) czy uzyskane dokumenty są jeszcze aktualne. czyli rozpoczynają się °d tzw. 3. Trzeba ustalić czy dane. jakiej one dotyczą. czyli ich jednorodność i czy jest ona wystarczająca dla naszych potrzeb. czy też stanowią jedynie fragmenty. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych należy też ustalić. Należy sprawdzić czy występuje homogeniczność danych. tzn. „badań przy biurku". ale także o tym. A.

dzienniki. które ze względu na swoją treść jak i formę mają charakter subiektywny. Wykorzystywanie dokumentów osobistych w badaniach socjologicznych wymaga jednak dużej ostrożności i uświadomienia sobie tego faktu. Oczywiście prawdziwość 143 takiej hipotezy wymaga sprawdzenia. wyznania itp. ani odkrywcze. Dla sformułowania ogólniejszych twierdzeń należałoby sięgnąć do więcej niż jednego dokumentu osobistego. Czyjeś przygody wojenne opisane np. czy zawarte w nich dane są wiarygodne. aby wysunąć hipotezę. doświadczyło podobnych przygód.7. Dokumenty okolicznościowe Dokumenty okolicznościowe. np.2. . które wyrażają osobiste cechy ich autora w sposób na tyle wyraźny. czyli wszystkie takie dokumenty. Nie można jednak na ich podstawie formułować ogólniejsze tezy. Myślę. Kompilacjami nazywamy takie dzieła. Dokumenty osobiste. na tle istniejących warunków społeczno-gospodarczych i wydarzeń historycznych. Do tego typu dokumentów zaliczamy: a. Istnieje potrzeba sprawdzenia zasadności metodologicznych podstaw. typu: „taki sam los był udziałem wszystkich" itp. a także do bardziej obiektywnych źródeł. np. o jakie nam chodzi i czy nie potrzeba uzupełnienia ich innymi danymi5. Wymienione dokumenty wymagają krytycznej oceny ich zasadności naukowej oraz tego. nadany im przez autora danego dokumentu. katalog biblioteczny. ale nie są wystarczające dla uogólnień. Należy stwierdzić. wystarczają do tego. czy są też przypadkowe. pochodzących od różnych autorów. Nie są to więc twory ani oryginalne. kartoteka księgowości itp. są to takie dokumenty.2. książka adresowa. wywiady. lecz najczęściej po prostu zbiory danych metodycznie uporządkowane. czy tego samego wieku. że być może wiele innych ludzi — powiedzmy — z tej samej miejscowości. Wskazane jest również ustalenie na ile zebrane dane pozwalają rzeczywiście na wysnucie wniosków. czyli przygodne. na jakich opierano się przy sporządzaniu danych dokumentów. że wszelkie dane zawarte w tych dokumentach dotyczą z reguły jednostkowych doświadczeń hib przeżyć i dlatego mogą być jedynie podstawą dla sformułowania hipotez. 8. że powyższe zasady są przydatne przy wstępnej weryfikacji opracowań statystycznych. 142 8. Najpełniejszymi spośród wymienionych dokumentów. czyli stwierdzenie tego. ponieważ ukazują one autora w ciągłości do jego rozwoju osobniczego. których dany dokument dotyczy. pamiętniki. na ile mogą być przydatne w badaniach nad interesującym nas problemem. płci itd. Przeróżne dokumenty kompilacyjne. książka telefoniczna. czy podane liczby zostały zebrane w dostatecznie długim czasookresie. autobiografie. kolejowy rozkład jazdy. 9. w pamiętniku. które składają się z wielu fragmentów. c. a tym samym i najbardziej przydatnymi do badań socjologicznych są autobiografie6. że czytelnik może poznać jego stosunek do zdarzeń. Zaliczamy tu przede wszystkim: listy.

lecz wymaga określonych zabiegów. np.Najistotniejszą słabością dokumentów osobistych są częste zafałszowania w nich rzeczywistości społecznej. utrwalone na taśmach magnetofonowych itp. dokumenty. że przedstawiają dane fakty nie bezpośrednio. Sprawozdania. jakie zdarzały się np. dotyczących wydarzeń tygodnia. co zostało w nich utrwalone. 8 3. wśród których działali. niepełne lub mogą być wypełniane dowolnymi treściami. z chęci przedstawienia siebie w korzystniejszej sytuacji. stenogramy. to wówczas — rzecz jasna — nie przedstawiają poznawczych wartości. miesiąca czy nawet kilku miesięcy różnice w czasie mogą być znaczne. Natomiast zafałszowania niezamierzone mogą wynikać np. przyczyn związanych ze złą wolą. c. Zafałszowania popełniane przez samych autorów danych dokumentów osobistych mogą wynikać nie tylko np. czy też nieporozumienia wynikające z różnic kulturowych. Zafałszowania te mogą być dziełem samych autorów lub też osób trzecich. ze względów koniunkturalnych itp. które różniąsię od notatek tym. PROBLEM WIARYGODNOŚCI DANYCH ZAWARTYCH W DOKUMENTACH Wiarygodność danych zawartych w dokumentach. raporty itp. z przeróżnych złudzeń. jakie ma dana osoba w dokładnym przedstawianiu cudzych myśli czy rozumienia cudzych intencji lub odczuć. że umożliwiają względnie dokładne i bezpośrednie odtworzenie danych wydarzeń. to można na ich podstawie odtworzyć wszystko. Do tej kategorii zaliczamy: protokoły. zależnym od tego. Jeżeli są niedokładne. Notatki. jakie relacjonują. powodów. Są to też często wyjątkowe przykłady „radosnej twórczości". niezależnych od złej lub dobrej woli piszącego. których cechą jest to. bóstwach itp. ale także złej wiedzy. próbującym opisywać wyobrażenia ludzi plemion. im dłuższy czas upłynął od danego wydarzenia 144 • relacji o nim. o siłach nadprzyrodzonych. która je sporządziła. Z tych względów niebezpieczeństwa zafałszowania są w nich tym większe. Hla tzw. ponieważ wiąże się z nią wartość poznawcza tych dokumentów.. często nie mającymi nic wspólnego z tym. co działo się rzeczywiście. z trudności. „pokrzepienia ducha". które przedstawiają. jaki jest ich charakter. jak również niezamierzone. jakie skłaniają ludzi do lukrowania rzeczywistości społecznej lub osób. na skutek naiwności itp. meldunki. zjawiskach. Mogą tu wchodzić w grę również nieporozumienia semantyczne. Ustalenie wiarygodności danego dokumentu nie jest jednak sprawą łatwą. a tym samym zrekonstruować dane wydarzenia. . Wartość wymienionych dokumentów zależy od rzetelności osoby. w odniesieniu do sprawozdań okresowych. zależnych od typu i rodzaju dokumentów. jakie badamy jest sprawą bardzo istotną. czyli „na gorąco" ale z pewnym opóźnieniem. Podobnie zafałszowania dokonane przez osoby trzecie mogą być żarnie-r z o n e. misjonarzom. wytłumaczenia własnego postępowania itp. z braku dostatecznych wiadomości. b. zapisy. Jeżeli są rzeczywiście wiernym odbiciem wydarzeń. Do kategorii tej zaliczamy: doniesienia. Zamierzone — mogą wynikać np.

n. która jest autorem dokumentu. Frankfurt/ M. zarówno drukowanych. a także ewentualne jej intencje. Bliżej na ten temat zob. W przypadku dokumentów okolicznościowych problem jest bardziej złożony i oprócz wymienionych przesłanek trzeba brać pod uwagę wiarygodność osoby. a —jak wiadomo — grube księgi mogą zawierać nie mniej głupstw niż notatki grafomana. Bezkrytyczny stosunek do dokumentów. którzy twierdzą.W przypadku dokumentów systematycznych można o ich wiarygodności sądzić na podstawie np. która umożliwia osobom zwiedzającym muzea. 18 i nast. jakie chcemy wykorzystać w celu odtworzenia przeróżnych wydarzeń i faktów społecznych może być przyczyną istotnych błędów w rekonstrukcji czy interpretacji owych wydarzeń lub faktów. że mająrację ci. niż opierać się na takich źródłach. na coś. jakie ukazują. Potrzeba krytycznej oceny nie dotyczy też tylko dokumentów pochodzących od osób prywatnych. niż np. że wartość poznawcza dokumentów pochodzących od osób Prywatnych jest większa niż dokumentów oficjalnych. jakim jest „Dziennik Anny Frank". 1970. . czy nawet w różnych publikacjach popularno-naukowych. sporządzony przez dziecko. co można by nazwać wczuwaniem się w dawną epokę lub sytuację. ani gorsza niż dokumentów oficjalnych. jest bowiem bezpodstawne. np. oraz Pierre Bourdien. Zur Soziologie der symbolischen Formen. jakie spowodowały powstanie danego dokumentu. ale również i dokumentów oficjalnych. ponieważ zawarta w nim myśl ma — jak sądzę — szersze zastosowanie. iż pod wpływem fascynacji autentycznymi przedmiotami. ponieważ w tych ostatnich nie bark przeróżnych tendencyjnych wypaczeń7. Godzi się w tym miejscu przypomnieć następujące powiedzenie Waltera Lippmana: „Sprawozdania wprowadzające w błąd są gorsze od braku wszelkich sprawozdań". pochodzącymi niekiedy z bardzo odległych czasów lub ze szczególnych miejsc. Bez trudu można znaleźć takie przykłady. Dotyczy to więc zarówno dokumentów systematycznych. to lepiej z nich zrezygnować i szukać innych źródeł. jeżeli chcemy. sposobów gromadzenia danych i rzetelności źródeł. grubym księgom. PRZYPISY Uważam. Przypisywanie większej wiarygodności dokumentom drukowanym. że w tych sytuacjach. kiedy wątpimy w wiarygodność danych dokumentów. Otóż — jak wiadomo — wartość poznawcza tego dokumentu dla rekonstrukcji warunków życia ludzi w gettach.b. oficjalnych enuncja145 cji drukowanych na temat losu ludności żydowskiej w prasie kontrolowanej przez okupanta. jest znacznie większa. na jakich się opierają. 1963. a zwłaszcza posiadających pewną wiedzę z zakresu historii czy też dotyczącąoglądanych eksponatów. jakie istniały w Europie ^ czasach ostatniej wojny. Dlatego też wydaje się. jak i okolicznościowych. Uważam. s. że bez większej przesady można powiedzieć. Tylko ludzie prymitywni i dzieci darzą kultem wszelkie słowo drukowane. aby stały się one podstawą ewentualnych uogólnień. iż wszelkie dane zawarte w przeróżnych dokumentach wymagają solidnej weryfikacji. Z tego względu wartość poznawcza dokumentów prywatnych nie jest ani mniejsza. zasadności ich założeń metodologicznych. Tytułem przykładu Wymieńmy dokument. Frankfurt/M. rodzi się swoista „aura". Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. jak i pisanych odręcznie.: Walter Benjamin.

SOCJOMETRIA ZAŁOŻENIA SOCJOMETRIII JEJ ZASTOSOWANIE Socjometria pojawiła się w wyniku dążeń do takich empirycznych badań zachowań ludzi w małych grupach. A. 2) przejawianych preferencji między współdziałającymi ze sobą ludźmi oraz 3) rzeczywistych współdziałań. które umożliwiałyby dokładne rozpoznanie występujących w nich: 1) stosunków sympatii i antypatii między członkami danej grupy. Zob.cit. rodziny). s. Zob. umożliwiającym określenie stosunków sympatii albo antypatii występującym między członkami danej grupy oraz uwarunkowań ewentualnych innych preferencji przy wyborach określonych ludzi.64 i nast. s. op. Znanymi przykładami naukowej analizy autobiograficznej stały się następujące publikacje: wielotomowa monografia W. Moszczańska. Phillips. też: Z. I. W. układami tkanki społecznej1. s. w: FI. An Elementary Manuał ofStatistics. Zdaniem Moreno interesujące go struktury społeczne są swoistymi „socjo-metrycznymi konfiguracjami". Metodologii historii zarys krytyczny. W celu uchwycenia wspomnianych wskaźników stosuje się na ogół a) obserwację zachowań ludzi w badanej strukturze b) przeprowadza się z nimi wywiady odnośnie ich preferencji. Praca zbiorowa pod. Zob. (np. jakie mają miejsce w danych grupach.75 i nast. załogi okrętów) oraz mniej sformalizowane.81.75-88.35-69. The Tools ofSocial Science. czyli próbuje się na podstawie ich wypowiedzi określić ich postawy wobec innych członków danej grupy. W badaniach socjometrycznych istotną rolę przypisuje się wskaźnikom. Thomasa i FI. 9.I. Dulczewski.York —London 1967. D. „Who Shall Survive". Warszawa 1976.Zob. Moreno. Chałasińskiegp: Drogi awansu społecznego robotnika (1931). Stewart. jako partnerów współdziałania w rozmaitych strukturach społecznych. Warszawa 1938.Research Strategy and Tactics. (polskie wydanie ukazało się pod tytułem Chłop polski w Europie i Ameryce (5 tomów). Warszawa 1979 i tegoż Autora czterotomowe dzieło: Młode pokolenie chłopów. nazywając je właśnie socjometria. A. Bowley. oraz J.1. 9. Mogą tu wchodzić w grę zarówno struktury o wysokim stopniu sformalizowania. Secondary Research Information Sources and Methods. s. Boston 1918. London —New Delhi 1984.125-134. Poznań 1975.W. P. London 1958. Znanieckiego The Polish Peasant in Europę and America.. s. czy też powstałe spontanicznie grupy zabawowe. Florian Znaniecki jako twórca metody autobiograficznej w socjologii. N. Zob. który w opublikowanej książce pt. tzn. L. Warszawa 1977. . (jakimi sąnp. red. s.Atteslander. (ukazała się ona w 1934 roku). s. Jej twórcąjest Jacob L. zaproponował nowe podejście do badań wymienionych zjawisk.95 i nast. B. Madge. Znaniecki i jego rola w socjologii. 1945. Kwileckiego. S.

osiągnięte poprzez badania testowe itp. do ustalenia: a) kto. których wyniki analiz poddaje się dalszym opracowaniom. drugim i kolejnym miejscu. że im bardziej pełną diagnozę socjome-tryczną chcemy uzyskać. jego liczebności itp. tworząc swoiste podgrupy. socjogramy. Stopień wiarygodności socjogramu zależy oczywiście od solidności danych. wówczas może zaistnieć potrzeba uszeregowania dokonanych wyborów. zespoły współpracowników. jakimi są np. graficznie przedstawionych wyników badań socjometrycznych potrzebne są nam dane. wypowiedzi spontaniczne zawarte w dokumentach osobistych (np. dziennikach). = wybór jednostronny. zagrożenia ze strony innych)? Do budowy socjogramów tzn. w listach. kliki? d) jakie zmiany zachodzą w sytuacji poszczególnych jednostek i w danych zbiorach lub grupach w ciągu pewnych okresów pod wpływem różnych czynników wewnętrznych (np. spośród osób tworzących dany zbiór lub grupę społeczną jest najbardziej uznawany i popularny. w zależności np. grupy koleżeńskie. czy też wyrażane z okazji różnych spotkań danych ludzi (np. na przeróżnych zebraniach). odpowiedzi zawarte w różnych ankietach. techniki badawcze. większego zżycia się grupy) albo zewnętrznych (np. tzw. uporządkowania ich według tego. „komu zwierzyłbyś się ze swoich problemów życiowych?" itp. a te z kolei — zależą od rzetelności metod i technik badawczych oraz od staranności i uczciwości badającego. i służy m. od charakteru badanego zbioru. . Wyniki badań socjometrycznych porządkuje się graficznie. Do podstawowych strukturalnych określeń wzajemnych stosunków między ludźmi należą następujące oznaczenia symboliczne: 149 (A) (A) —>• (b) = element izolowany. wskazujący na słabą więź wzajemną. klasy szkolne itp. czyli na aprobatę lub dezaprobatę. czynników. tzn. tym bardziej wiarygodny powinien być socjogram. wykorzystując do tego celu rozmaite techniki matematyczne. 148 Socjometria jest stosowana do badania małych zbiorów ludzi lub też małych grup społecznych. Trzeba wszakże o tym pamiętać. Jeżeli wypowiedzi badanych wskazują więcej osób. czyli zestawia w tzw. które są ze sobą szczególnie powiązane uczuciowo. np.in. W tym celu stosuje się też niekiedy w ankietach czy w wywiadach po prostu takie pytania: „kogo wybrałbyś spośród Twoich kolegów do reprezentacji klasy?" „z kim spośród Twoich przyjaciół chciałbyś spędzać wolny czas?". Ich źródłem mogą być np.Zebrane dane służą do budowy socjogramów i macierzy socjometrycznych. kogo respondent wskazuje na pierwszym. a tym samym odgrywa rolę przywódcy? b) czy i kto. jakie mogą mieć różną postać. Dane tego typu mogą być uzyskiwane w różny sposób. jakie wskazują na pozytywne albo negatywne wybory. bądź też nawet na niedostrzeganie poszczególnych ludzi w badanych zbiorach lub grupach społecznych. jest odrzucany przez ludzi danego zbioru lub grupy i znajduje się na marginesie albo nawet w całkowitej izolacji? c) czy występuj ą w danym zbiorze lub w grupie osoby.

® *it—\ // *\^ (A) ąpżL (c) = trójkąt. antypatia lub wybór negatywny.® = odrzucenie osobnika A przez pozostałych.(a) -<—> (b) lub (A) <~^" @ = wybór obustronny. czyli sympatia-(A) "fc>.łańcuch wzajemnych wyborów. -±X* ©" 1 "® ® = gwiazda socjometryczna. sympatia lub wybór pozytywny. antypatia-antypatia. wjakiej występuje obustronny wybór. <-0~> """^O*. lub = wybór wzajemny. =para. (b) (A)<->CB) lub = wzajemny wybór negatywny. w jakim występują zróżnicowane wzajemne interakcje. antypatia. wskazujący na mocną więź wzajemną. pozytywno-negatywny. 0^-> 0<"= przychylność do kogoś. czyli wzajemna . jedna z osób (A) jest szczególnie (e) często wybierana przez pozostałe. Posługując się powyższymi oznaczeniami symbolicznymi. & .= aktywne i pasywne uczestnictwo w stosunkach wzajemnych.XX*\ (G) © 150 © . można utworzyć następujące modele struktur stosunków międzyludzkich: (A) "^-^ (b) aprobata. = niechęć do kogoś. .

Każdemu z nich przypisujemy pewne wartości. zaproponowanej przez Atteslandera2: Wybierani A A B C D E + + + B + + C D + + + E F + 2 2 1 1 2 Dokonane wybory 0 1 2 1 0 razem 2 3 3 2 2 . Ad 3. Posługując się wymienionymi modelami struktur stosunków międzyludzkich sporządza się różne socjogramy. Podzbiory możemy umieścić po różnych stronach socjogramu. Ad 1. 151 9. Do najbardziej znanych zalicza się socjogram: 1) nieuporządkowany. w zależności od potrzeb badawczych. Posługując się takim socjogra-mem można łatwo uchwycić pozycję każdej osoby oraz wykryć istnienie różnych podgrup. licząc od środka. Sporządza się osobny dla wyborów pozytywnych i negatywnych. Ad 2. z takiej oto tabelki. Jest to najbardziej czytelny układ socjogramu szczególnie przydatny przy badaniu większych zbiorów ludzi. Uzyskane dane umieszcza się na tarczy posiadającej tyle okręgów ile wynosi maksymalna ilość wyborców + 1. Służy do wstępnego uporządkowania danych socjometrycznych. uzyskując poziomy socjometryczne. w kolejności malejącej. ILOŚCIOWE ANALIZY SOCJOGRAMU Niezależnie od analiz graficznych zebrany materiał socjometryczny można poddać także analizie ilościowej. Najwyżej umieszczamy osobę o największej ilości wyborów a następnie o kolejnych ilościach. 2) kołowy (zwany także „tarczowym") oraz 3) hierarchiczny. wówczas każdy z nich umieszczamy w innej połowie okręgu. Jeżeli badany zbiór dzieli się na podzbiory. z tą różnicą że poszczególne osoby umieszczamy między pionowymi skalami o tylu jednostkach ile mamy wyborców +1. Konstrukcja jego jest analogiczna do konstrukcji socjogramu kołowego.2.© © ® ^V ^V ^^ piramida lub drzewo so-cjometryczne. stanowiące przykład bardziej złożonej struktury. jakie odpowiadają ilościom wyborców. W tym celu można skorzystać np.

152 3) Ogólnej pozycji danej jednostki. Indywidualne. że osoba x nie będzie wybierać samej siebie. czyli OSx= -1 = całkowite odrzucenie x. czyli 0 = najniższej pozycji. 2) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów negatywnych. występuje ocena kontrowersyjna.dotyczące: 1) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów pozytywnych.1 . OSx = 0 = liczba osób wybierających i odrzucających jest równa. Dokonując ilościowej analizy danych socjometrycznych możemy ustalić wskaźniki: I. 0 = obojętność.= antypatia. według wzoru liczba osób odrzuconych przez x NE------------------------------------------N. obliczany analogicznie _ liczba osób odrzucających x N-\ Oba te wskaźniki mieszczą się v\ przedziale wartości od 0 do +1. . jest ona pomniejszona o 1. czyli jej pozytywny status socjometryczny. czyli jej negatywny status socjometryczny. obliczany według wzoru _ liczba osób wybierających x gdzie N = liczba osób danego zbioru. przy założeniu.F Ilość głosów Ogółem + + 0 3 3 1 2 1 0 2 2 0 1 1 1 2 1 3 4 1 1 1 9 5 2 14 + = sympatia. tzn. OSx=+l = całkowita akceptacja x: 4) pozytywnej ekspansywności osoby x według wzoru liczba pozytywnych wyborów dokonanych przez x PE =-------------------------------------------------------------N-\ 5) negatywnej ekspansywności społecznej osoby x. uwzględniając PS„ i NSX OSx = PSX-NSX przy czym wartość tego wskaźnika mieści się od -1 poprzez 0 do +1. a +1 najwyższej pozycji w danym zbiorze.

. do jakich dochodzi się na ogół w oparciu o badania socjome-tryczne. C. a d = liczbie wyborów dopuszczalnych dla każdej osoby. Stanislav Andreski uważa tą metodę za jedną z prób służących do „kwantyfikacyjnego kamuflażu" —jak to nazywa — rozmaitych frazesów lub półprawd i przypisywnia im znaczenia naukowego nie współmiernego do rzeczywistego4. oznacza więc ogólną liczbę par 3) zwartości grupy. U = liczbie wyborów nieodwzajemnionych. obliczany według wzoru 1 IG =-----------------------------liczba osób izolowanych Bliższe informacje na temat socjometrii i jej zastosowań znajdzie Czytelnik m.1) wyborów. _ N(N. Pomimo dużej popularności socjometrii należy jednak zauważyć także zdecydowanie krytyczne jej oceny. w publikacjach poświęconych metodom badań socjologicznych.in. co--------r-----. G r u p o w e. metodologii badań psychologicznych i pedagogicznych3. ci P---------. że każda osoba ma prawo dokonywać nieograniczonej liczby v możliwych. odnoszące się do ustalenia: 1) ekspansywności grupy. obliczane według wzoru _ suma wyborów dokonanych przez całą grupę h(j----------------------------------------------------------------------2) spoistości grupy. q =l-p: 153 4) integracji grupy. Otóż ze względu na banalność wniosków poznawczych. obliczono według wzoru Up gdzie R = liczbie wyborów odwzajemnionych.wskaźniki PE i NE mieszczą się w przedziale wartości od 0 do +1 II. obliczone według wzoru liczba par o wzajemnym wyborze SG = CN przyjmując.

s. op. zawartych w ankietach. II. op. Zaliczamy tu również te wszystkie czynności. Molak. Wybór tekstów pod red.1.251-258. s. A. wymagają odpowiedniego przygotowania. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Die Grundlagen der Soziometrie. należy zatem przewidzieć takie oto czynność. tom I. jakich celem jest sprawdzenie zgodności sposobów zbierania danych z przyjętym planem badań. L. że powyższy pogląd zasługuje na uwzględnienie i powinien skłaniać do krytycznego stosunku do wszelkich metod podobnego typu.Uważam. Wege zur Neuordnung der Gesell-schaft. K. Koln — Opladen. wszystkie dane. gdy korzystano z pomocy wielu osób. kiedy uzyskane dane poddamy analizie. np. Elementy metodologii badań psychologicznych. Munchen 1974.130-131. Wołoszynowej. Powtarzające się np. P. 2) selekcja. S. R. sprawozdaniach z obserwacji kontrolowanych itp.cit. Na kolejnym etapie procesu badawczego.. Wyd.1. Ma-yntz. kwestionariuszach wywiadów skategoryzowanych. będziemy mogli odpowiedzieć na interesujące nas pytania. Seria III. s. ankieterów. prowizorycznego opracowania. Atteslander. L. P.. S. jaki poprzedza analizę. s. Bowiem wówczas dopiero. np. Warszawa 1965. Mika. OPRACOWANIE ZEBRANYCH MATERIAŁÓW BADAWCZYCH 10. Zob. Wstęp do psychologii społecznej. PRZYGOTOWANIE DANYCH DO ANALIZY ILOŚCIOWEJ I JAKOŚCIOWEJ Zebranie danych nie kończy jeszcze całego procesu badawczego. 10. s. J. jaki realizujemy. PRZYPISY Zob. czyli wstępnego.482-511. czy też ocena rzetelności realizowania tego planu przez osoby uczestniczące w badaniach. 156-170. Obejmuje ona nie tylko te czynności. poprzedzającego wnikliwą analizę ilościową i jakościową. w: Materiały do nauczania psychologii. których celem jest sprawdzanie samych danych.cit.1. Holm. jej technika badawcza i zastosowanie w pracy wychowawczej. 3) klasyfikacja. pod red. Zob. S. 4) kategoryzacja. op. s. Moreno.262. Zanim to jednak nastąpi. chociaż nie wszystkie z nich muszą występować w każdym przypadku opracowań materiałów badawczych ani też w przedstawionej kolejności. 10. J. Socjometria. 5) skalowanie danych. Hflbner. Brzeziński. Metody badań socjologicznych. co jest szczególnie ważne wtedy.287-308. Nowaka. Warszawa 1972. których celem jest ustalenie czy i j a k ą wartość naukową mają zebrane materiały. Andreski. Modę und Manipu-lation einer Wissenschaft. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. jakie uzyskano w wyniku badań. 1967.. w kwe- . Warszawa 1980. jak: 1) weryfikacja. Weryfikacja Postępowanie to obejmuje wszystkie czynności. Missbrauch.. Methoden der empirischen Sozialforschung.cit.

Może to być np. jakie mogły pojawić się na skutek zaangażowań emocjo-lnych respondentów. dla którego wymienia się w podziale pojęcia względem niego gatunkowe (podporządkowane). Postępując w ten sposób uzyskujemy szansę wyróżnienia danych o znaczeniu pierwszorzędnym. jakie są rzeczywiście potrzebne ze względu na podjęty temat badań. ich afirmujący albo negujący charakter. że kręgowce dzielą się na ssaki. ten. Zasadniczą rolę odgrywa w tym przypadku podział logiczny. W ten sposób zostanie wyeliminowany spośród materiału. Polega ona na gromadzeniu i podziale danych według pewnych. obaw. Weryfikacja ma na celu również eliminację ewentualnych przeróżnych eformacji danych. że „liczby całkowite dzielą się na liczby parzyste i nieparzyste lub stwierdzając. nazywa się .2. pozwalający na eliminację tego materiału. a tym samym ich -wiarygodnienie. Pierwszy etap powinien polegać na wyselekcjonowaniu spośród nagromadzonych danych tych. Toteż po przeprowadzeniu weryfikacji danych konieczna jest także ich selekcja. ich niekiedy także nieszczerości. na podobny temat. czynników. jaki jest wątpliwy ze względów metodologicznych. które opiera się na wyróżnianiu pojęć podrzędnych względem danego pojęcia nadrzędnego. np. którzy zamiast wiernie notować zasłyszane wypowiedzi. czyli wstępne sprawdzenie danych. na danych o pierwszorzędnym znaczeniu i zrezygnować z pozostałych. Celem tej wtórnej selekcji jest uporządkowanie danych według stopnia ich ważności. przy kolejnych badaniach. fałszywych bicji itp. który powinien być dwuetapowy. gady. przyjętych przez badającego. których wyróżnienie uważamy za konieczne. wywierających wpływ na zebrany materiał badawczy. jak głęboko czy szeroko chcemy przeprowadzić podjęte badania. jakie uzyskano w badaniach. jak też wielu narzędzi badawczych sprawiają że na ogół uzyskujemy w badaniach znacznie więcej danych. czyli ujmowali owe wypowiedzi w sposób stereotypowy. przeprowadzam podział logiczny pojęcia „liczba całkowita" względnie pojęcia „kręgowiec". ptaki. nawet wartościowego poznawczo. Stwierdzając np. Aby rozstrzygnąć. czyli takie działanie. 157 10. jaki poddamy dalszym zabiegom badawczym.1.. mawiana weryfikacja ma zatem wstępny charakter. jaka z tych ewentualności wchodzi w danym przypadku w grę.3. drugorzędny i n-to rzędnym dla badanego problemu.156 stionariuszach czy w sprawozdaniach z wywiadów wypowiedzi respondentów mogą świadczyć zarówno o małej sumienności badających. zebrane wypowiedzi dzielimy według cech. czyli taki wybór. dla osiągnięcia większej precyzji. cech. płazy i ryby. 10. Pozostały materiał może być oczywiście wykorzystany np. w zależności od tego. Selekcja Zarówno chłonność naszych receptorów. konieczna jest właśnie weryfikacja. niż jest to potrzebne ze względu na podjęty problem. Pojęcie rodzajowe (nadrzędne). dokonywali przeróżnych uproszczeń. Drugi etap selekcji odnosi się do materiału pierwotnie już wyselekcjonowanego.1. Osta-eczną weryfikacją wszakże stanie się dopiero konfrontacja wyników badań z tą rzeczywistością społeczną jakiej dotyczą. Dzięki temu możemy wówczas skoncentrować już dalsze wysiłki badawcze tylko np. Klasyfikacja Jest to kolejna czynność porządkująca materiały.

dotyczących np. że suma zakresu członów podziału powinna równać się zakresowi pojęcia dzielonego oraz b)rozłączności. jakie obejmują swoim zakresem np. wszystkie wypowiedzi określonej treści. do których chcemy sprowadzić poszczególne odpowiedzi. Kategoryzacja polega na łączeniu danych. umożliwiające ewentualnie zsumowanie odpowiedzi oraz dalsze opracowanie. jeżeli np.4. jakim posługiwaliśmy się przy budowie danego kwestionariusza lub ankiety. w ciągu samego procesu zbierania. polegającego na tym. wysokości zarobku itp. właściwości badanych. przy czym żaden element jednego zbioru nie będzie równocześnie zaliczany do drugiego zbioru. 2) zakodowanie pytań i przeniesienie ich na karty perforowane. zbieraliśmy dane za pomocą ankiet albo kwestionariuszy. wymieniane zaś pojęcia gatunkowe zowią się członami podziału (membra divisionis)'". np. Zweryfikowany. w jakim stopniu został on już wcześniej uporządkowany. Czynności te są stosunkowo proste. czyli odpowiedniego uporządkowania. W ten sposób uzyskujemy wyczerpującąi r o zł ączną klasyfikację danych. co najczęściej nie jest takie łatwe. Sposób porządkowania zależy zarówno od rodzaju danych.1. Zaliczymy do nich następujące: . ponieważ wiąże się z potrzebą opracowania schematu kategoryzacji. Drugą — analogicznie traktowane — będą współtworzyły wypowiedzi negujące. wypowiedzi respondentów ze względu na wspólne ich właściwości w określone klasy (czy kategorie). Kategorie. Kategoryzacja W niektórych sytuacjach badawczych jest to jedna z pierwszych czynności porządkujących dane. powinny być formułowane w sposób podobny do tego. tzn. wyselekcjonowany i poklasyfikowany materiał badawczy wymaga zatem skategoryzowania. jakie stosujemy przy wywiadach skategoryzowanych. Wszystkie wypowiedzi — bez względu na formę — afirmujące coś. który polega na tym. Na podstawie podziału logicznego uzyskujemy klasy wypowiedzi czy przedmiotów. że człony podziału powinny wykluczać się nawzajem2. jak też od techniki ich zbierania.pojęciem dzielonym (totum divisionis). pytania stawiane respondentom były zamknięte. czyli takie zbiory. wieku. w zależności od konkretnych potrzeb oraz tego. Poprawny podział logiczny powinien spełniać dwa warunki: a) adekwatność i. Jeżeli jednak pytania w ankiecie albo pytania stawiane nawet w czasie wywiadu skategoryzowanego były otwarte — wówczas odpowiedzi te wymagają oczywiście także skategoryzowania. wówczas z porządkowaniem łączą się następujące czynności: 158 1) sprawdzenie czy zebrane ankiety lub kwestionariusze zostały należycie wypełnione. Jeżeli np. 10. mogą stanowić jedną kategorię. Istniejąjednak również reguły ogólnie ważne przy kategoryzowaniu. Na ogół wszakże zanim przystąpimy do jakiejkolwiek analizy nagromadzonych danych trzeba je odpowiednio uporządkować.

Należy wszakże o tym pamiętać. Oznaczenie symbolami wypowiedzi. byłoby w przypadku utworzenia następujących kategorii wieku: do lat 18. Poszczególne rodzaje wypowiedzi oznacza się niekiedy symbolami liczbowymi. obejmującą po prostu „inne wypo159 wiedzi". nie — 2.41-50. że przy właściwie dokonanej kategoryzacji. nie wiem — 3. Przeniesienie ustalonych symboli na karty perforowane za pomocą odpowiednich maszyn dziurkujących. czy też kategorii utworzonych według wysokości zarobku: do 2000. czyli niezbyt liczebnie wielka. obejmujący kilka typowych wypowiedzi. Zastosowanie maszyn statystycznych do opracowania zebranych materiałów przyczynia się poważnie do usprawnienia ilościowych analiz. Wypracowano jednak kilka sposobów postępowania w takich przypadkach.. ponad 50 lat. np.tak — 1. powinna być raczej symboliczna. na jakie należałoby zwrócić uwagę. Otóż można np. która ukończyła 18 lat lub zarabia 2500 zł. Każda kategoria. dotyczące danej kwestii. aby uniknąć wszelkich takich sytuacji. trzeba ustalić jednoznacznie kategorie. aby mogły ująć wszystkie przypadki. na podstawie 10% —20% wylosowanych wypowiedzi utworzyć wykaz. Dlatego też. b." oraz dla innych rym podobnych zjawisk3. 24-30. dla wieku: „do lat 18. 2. np. przy ustalaniu kategorii wieku tworzymy następujące kategorie: do lat 18. . powinny eliminować takie sytuacje. Mnogość poglądów czy stanowisk. wypowiedzi respondentów ankiet.2500-3000 itd. 2001-2500.19-25. w których nie wiadomo do jakiej kategorii przyporządkować daną odpowiedź. 2000-2500. 19-24. Jeżeli okaże się. itd. czyli swoiste ujęcie jednego ze wskaźników powinna być tworzona ze względu na cel badań. jakie mogą być kłopotliwe. to wówczas tworzymy dla nich kategorię dodatkową. a dla zarobków: „do 2000. że jakieś wypowiedzi nie dadzą się podporządkować pod żadną z istniejących kategorii. np. Poszczególne kategorie powinny się nawzajem wykluczać. Przy tak określonych kategoriach mogąpowstać kłopoty typu. gdzie zaliczyć osobę. tzw. Najistotniejszymi są następujące: a.1. jak np. np. według których dałoby się uporządkować wszystkie uzyskane wypowiedzi. Kategorie powinny być na tyle ogólne. ale też wymaga dodatkowych czynności przygotowawczych. 18-24. tzn. 2501-3000 itd. kategoria obejmująca „inne wypowiedzi". że niełatwo jest ustalić pewnej ilości klas (czy kategorii). 25-30 itd.". 3. a pozostałe uporządkować według tego wykazu. „dziurkarek". które by utrudniały możliwości podziału. Kiedy ustalamy kategorie w oparciu o cechy mierzalne — najniższe i najwyższe kategorie pozostawiamy z reguły otwarte. z jaką spotykamy się zazwyczaj w tego rodzaju odpowiedziach sprawia. Należy przy tym pamiętać o właściwym rozdziale przypadków granicznych i unikać tworzenia takich kategorii. Jak wspomnieliśmy wcześniej najwięcej kłopotów sprawia zazwyczaj kategoryzacja odpowiedzi na pytanie otwarte.26-30.31-40.

którzy nawiązując do prawa Ernsta H. Stąd też wynika trudność ich klasyfikacji. b) określa się ich przydatność ze względu na badany problem. czyli pewien ciągły zbiór dowolnej liczby elementów przechodzących jeden w drugi. szeregują swoje odpowiedzi według stopnia ważności. 160 W naukach przyrodniczych tego rodzaju techniki pomiaru są od dawna stosowane i posługiwanie się wyskalowanymi instrumentami pomiarowymi jest powszechnym zjawiskiem. aby tworzyły continuum. c) ustala się stopień ich pewności lub wiarygodności.1. gdy odpowiadając na zadane im pytania. że właściwości przedmiotów można uporządkować i oznakować wynika m. tworzy określone skale. Natomiast w naukach społecznych są one stosowane od około pół wieku. które w bardzo szybkim czasie dokonują złożonych obliczeń ilościowych. a pierwsze próby w tym zakresie podejmowane były przez psychologów. Porządek skalowania jest zazwyczaj następujący: a) dokonuje się wyboru stosownych danych. czy są one dziełem: a) respondentów czy też b) badającego. Badający. porządkując zebrany materiał. Sortowanie kart perforowanych za pomocą elektronicznych sorterów lub tabulatorów. Skala jest więc pomyślana jako narzędzie pomiaru. . Webera i Gustawa T.5. przy której pomocy zmierzamy do ilościowego uchwycenia jakościowych aspektów badanych zjawisk. Fechnera4 starali się w sposób matematyczny ująć zachowania ludzkie. które umożliwia pewnym właściwościom interesujących nas przedmiotów przyporządkować wartości. 10. jakie chcemy poddać skalowaniu. Ad b. Respondenci tworzą określone skale już w czasie badań wówczas. że jednym z ważniejszych jest podział skalowań według tego. Obecnie przeświadczenie o tym. Ad a. Peter Atteslander5 uważa. Skalowanie Skalowaniem nazywamy takie postępowanie. liczby lub inne symbole w celu kreślonego uporządkowania badanych stanów rzeczy i wyrażenia tego w sposób liczbowy lub wartościowy. Jest to zatem swego rodzaju technika pomiaru. umożliwiające porównania i głębszą analizę ilościowo-jakościową.in.c. W podręcznikach poświęconych metodologii badań społecznych podaje się różne sposoby skalowania. d) dokonuje się wyboru matrycy (miary). z występowania zgodności — przynajmniej pod pewnym względem — między różnymi przedmiotami a ich modelami. umożliwiającej takie ułożenie danych w sposób uporządkowany.

w drugim: 20°C.Dotychczasowy rozwój prób zmierzających do liczbowego wyrażenia współzależności rozmaitych faktów czy procesów społecznych doprowadził do pojawienia się wielu mniej lub bardziej skomplikowanych sposobów skalowania. Skala ma wówczas charakter porządkowy. Na tej podstawie będzie można stwierdzić. W skali ilorazowej. gdy tę skalę uściślimy inną. gdy określając poszczególne własności badanych przedmiotów. większe lub równe od czegoś innego. jakie są stosowane w naukach społecznych. Błędna byłaby natychmiast wypowiedź. Ze względu na stopień dokładności pomiaru można wyróżnić cztery podstawowe typy skal: 1) nominalne (nominał scalę). ale i mniejsza od 2. w której użyte liczby sapo prostu tylko symbolem nazw poszczególnych kolorów. jaką wskazuje. Ustalenie tego o ile dany przedmiot jest mniejszy albo większy od drugiego stanie się wówczas możliwe. część 1 jest nie tylko różna. Skala interwałowa posiada właściwości skali porządkującej. najsłabszą jest skała nominalna Stosując wspomnianą skalę przyporządkowujemy przedmiotom liczby w taki sposób. 3) interwałowe (interval scalę). oprócz właściwości charakterystycznych dla skali interwałowej. że 1 metr = 100 — 0 cm możemy stwierdzić. 161 Ad 1. Otóż posługując się w tym przypadku dowolnym termometrem możemy jego skalę podzielić na część. trzy pręty o różnej długości: A = 20 cm. iż różnice między wodą poszczególnych naczyń wynoszą 10°C. inne = 4. to przyjmując. 4 = gorący. Stąd też. B = 40 cm i C = 60 cm. tego rodzaju skalę: zielony = 1. 3 = ciepły. że woda w jednym naczyniu ma 30°C. jeżeli mamy np. np. posługujemy się również wartością z e r o w ą. Ad 2. Jeżeli wyróżnionym kolorom w badanym przedmiocie podporządkujemy liczby porządkowe. 1 = chłodny. czerwony = 2. 2) porządkowe (ordinal scalę). ze względu na wielkość temperatury. Ad 4. jaką uznamy za chłodną (1). niebieski = 3. ponieważ nie wynika to wcale z tego rodzaju skali. Posługując się tego rodzaju skalami możemy jedynie stwierdzić. Ad 3. a ponadto pozwala stwierdzić. aby odzwierciedlały one jedynie izomorficznie zachodzące miedzy tymi przedmiotami stosunki równości i . ukazuje również. że woda w pierwszym naczyniu jest trzykrotnie cieplejsza od tej. 4) ilorazowe (ratio scalę). bez możliwości wszakże stwierdzenia — o ile mniejsze albo większe. będącą punktem odniesienia dla badanej wartości. np. Stwierdzając jednak. 2 = trochę ciepły. iż pręt C jest trzy razy dłuższy niż A. to uzyskamy np. że przedziały wyróżnionych wartości są równe. Spośród wymienionych skal. że coś jest mniejsze. jaka ma 10°C. trochę ciepłą (2) itd. a w trzecim: 10°C możemy powiedzieć. a tym samym odejdziemy od skali wyłącznie porządkowej. że np. jaki z nich jest większy lub mniejszy od pozostałych.

czyli „skala ilorazów a". chociaż tak to może się wydawać. 5. arbitrary scales) wyróżnia się szereg skal opierających się na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. a drugi z kolei — od pierwszego. Na wysunięcie takich wniosków pozwala dopiero „skala interwałowa". ponadto jeszcze — zero zostaje przyporządkowane jedynemu przedmiotowi. że różnice wielkości są równe. 7. Do tego rodzaju skal zalicza się np. aby stosunki między liczbami odzwierciedlały izomorficznie wszystkie takie stosunki. Oznaczając na tej skali przedmioty liczbami np. czystość) ich mieszkań. 163 +5 +4 +3 +2 +1 -1 . gdy weźmiemy pod uwagę typologię skalowań zaprezentowaną przez Erwina K. Uzyskujemy wówczas praktycznie biorąc zwykłą klasyfikację danych przedmiotów czy faktów— z tą różnicą— że zamiast nazw przyporządkowane zostaną przedmiotom liczby. chociaż 8 jest większe od 5. 4. w której oprócz tzw. jakie odzwierciedla skala interwałowa. Ad 1. 4 i 6 możemy sądzić. Nie można natomiast wnioskować na tej podstawie o ich wielkości. 2. że trzeci jest tyle samo większy od drugiego.: 2. Chapina dla mierzenia warstwy społecznej. że są one równe. na 2) podstawach matematycznych czy matematyczno-staty-stycznych. Nie należy jednak na ich podstawie wnioskować. Scheucha7. nawet w odniesieniu do tego samego materiału badawczego. Wymienione skale nie wyczerpują wszystkich możliwych. 6. Nieco większe możliwości stwarza nam „skala porządkująca". 8 pozwalają wnioskować. jakie są stosowane w naukach społecznych. Są one dziełem poszczególnych badaczy i opierają się na dowolnych kryteriach. Nie można atoli wnioskować na tej podstawie. że piąty jest trzy razy większy od pierwszego. np. Widać to wyraźnie. jaki między nimi występuje. kolejno większe jeden od drugiego i. co drugi od pierwszego.różności pod względem mierzalnym. że są to przedmioty nie tylko różne. Mierząc za pomocą tej skali. tzn. że uporządkowane przy jej pomocy przedmioty są: różne. Na wysnuwanie wniosków dotyczących stosunków wielokrotności miedzy mierzonymi przedmiotami pozwala dopiero najmocniejsza spośród wymienionych skal. Posługując się tą skalą przyporządkowujemy przedmiotom liczby tak. 3. przyporządkowuje się przedmiotom liczby w taki sposób. ale że trzeci z nich jest pod względem mierzonym większy od drugiego. 1) skal arbitralnych (Willkurłichen Skaleń. skalę Emory Bogardusa dla ustalenia dystansu społecznego i skalę Stuarta F. Zastosowane w niej liczby np. biorąc pod uwagę wymienione liczby. 8 i 5. ale ukazywało również stosunek większości. aby to przyporządkowanie odzwierciedlało izomorficznie nie tylko stosunki równości i różności. mającemu własność mierzoną w stopniu zerowym6. to wolno 162 nam tylko wnioskować. że przedmiot trzeci jest dwa razy większy od pierwszego lub. a ściślej biorąc społeczno-ekonomicznego statusu rodzin na podstawie wyposażenia i stanu (porządek. Jeżeli jednak w wyniku pomiaru jakichś dwóch przedmiotów za pomocą tej skali zostaną im przyporządkowane dwie dowolne liczby.

. b) postępowanie metodą równych interwałów (method of equal appearing intervals) oraz zbliżona do niej. które udzieliły na to samo pytanie odpowiedzi negatywnej..-2 -3 -5 Zaliczyłbym do tej kategorii również tzw. czy też różne koncepcje wielowymiarowych ska-lowań8. że — przy optymalnej sytuacji — na podstawie ustalonej punktacji można odtworzyć odpowiedzi na zadane pytania. Właściwościąska-logramu jest to. czego sobie najbardziej życzymy—do najniższej -5. Ad 2..in.. c) metodą dodatkowo ustalonych interwałów (methods of succesive intervals).. przez Instytut Gallupa.... Stouffer. 164 . skalę intensywności. jakąż kolei łączymy to. e) postępowanie metodą wyróżniającą (scalę discrimination technique). z jaką łączymy to.. jaki jest stosunek Pana (i) do. w jakiej pojawiały się w praktyce: a) postępowanie metodąporównywania parami (paired comparison). czyli o to. Wymienia on w tej kategorii m. Jednak w praktyce ideał taki jest rzadko w pełni osiągany. do jakich zalicza różne probabilistyczne modele pomiaru.. Czym jest skalogram? Otóż jest to technika analizy danych jakościowych. której przykładem jest skala Likerta.in. tzn. jeden z bliskich współpracowników Guttmana — porządkuje zbiór wypowiedzi w taki sposób. że w idealnym przypadku wszystkie osoby. Skala intensywności uczuć „Na karcie tej znajduje się dziesięć kratek.. którego najprostszym przykładem jest zaprezentowanie arbitrom dwóch bodźców. Skalogram —jak na to wskazuje S. który z nich jest większy. d) postępowanie metodą skumulowanych ocen (methods of summated ratings). gorętszy itp.". która została opracowana przez Louisa Guttmana w latach czterdziestych. w kolejności —jak twierdzi — historycznej.. określenie continuum... analiza struktury ukrytej Paula F. jak np. w takiej. i) skalogram (scalę anylysis) i in. licząc od najwyższej pozycji oznaczonej +5. Lazarsfelda (latent structure anylysis). które odpowiadały pozytywnie na dane pytanie.. a następnie zapytanie ich o pozycję każdego z tych bodźców na danym continuum. Proszę określić na tej skali.A. lepszy. mają na skali wyższe pozycje rangowe w porównaniu z tymi osobami. następujące sposoby skalowania. stosowaną m.. Przyjrzyjmy się nieco bliżej ostatniej spośród wymienionych metod z uwagi na jej szczególną popularność. czego sobie Pan (i) najbardziej nie życzą.

chociaż z nim wiąże się najwyższy jego standard. które powodują że jeżeli ktoś odpowiedział „tak" na pierwsze z nich. to konsekwentnie myśląc powinien odpowiedzieć również „tak" na pozostałe. to i na trzecie powinien odpowiedzieć „tak". Są to zatem takie pytania. 2. Czy jednak z istnienia łazienki lub prysznicu wynika konieczność doprowadzenia do danego mieszkania bieżącej wody? Podobnie brak takiej zależności między wyposażeniem mieszkania w telefon. 165 Natomiast w badaniach prowadzonych w RFN posłużono się tą metodą np. 2) WC. którą nazywa się właśnie skalogramem9. Otóż jeżeli ktoś odpowie „tak" na pierwsze pytanie. 5) telefon. Zobaczmy to na przykładzie hipotetycznej skali wzrostu złożonej z odpowiedzi na następujące trzy pytania: 1. 2) ponadto używa puder do twarzy. jeżeli ma łazienkę. . to musi poniekąd odpowiedzieć „tak" na pozostałe. 3) bieżąca gorąca woda. Nie. stopnia komfortu mieszkań. 3. Szereg rangowy odpowiadających Stopień skali Odpowiedział „nie" na pytania 1 1234 3210 X 2 XX 3 xxx 1 xxx 2 XX Odpowiedział „tak" na pytania 3 X Metodę tę próbowano zastosować we Francji do ustalania np. Czy masz wzrost ponad 180 cm? Tak. a na drugie „tak". Czy masz wzrost ponad 160 cm? Tak.Przy tworzeniu skalogramu posługujemy się pytaniami posiadającymi własności komulatywne oraz stwarzające szanse odtwarzalności ich treści. Jeżeli na pierwsze pytanie odpowie „nie". Nie. Zakładano przy tym trafnie. przyjmując następujące wskaźniki: 1) używa lakieru do paznokci. Możliwe odpowiedzi na powyższe pytania możemy zestawić w następującej tabelce. to na pewno ma wodę bieżącą. Tym bardziej. Czy masz wzrost ponad 170 cm? Tak. dla ustalenia skali używania kosmetyków przez kobiety. zgodnie oczywiście ze zdrowym rozsądkiem. że jeżeli ktoś ma w mieszkaniu WC. 4) łazienka lub prysznic. posługując się pytaniami dotyczącymi następujących danych odnośnie wyposażenia: 1) doprowadzona bieżąca woda. Nie.

Stwierdzając występowanie silnej korelacji można uznać trafność skali. w zależności od ich trafności w mierzeniu danych zjawisk. to — albo hipoteza była fałszywa. a tym samym są rzeczywiście rzetelnym narzędziem pomiaru. która doprowadziła do jej uchwycenia. Otóż jeśli przyjmiemy taką hipotezę: „im większa skłonność do fundamentalizmu religijnego. Na zakończenie rozważań dotyczących skalowania nieco miejsca poświęcimy problemowi przydatności poznawczej skali. Jeśli np. 2) poprzez odwołanie się do badań grup respondentów. jak omówiona wcześniej skala wzrostu. np. albo hipoteza była prawdziwa. to na tej podstawie można wysnuć wniosek o jego małym zainteresowaniu lekturą książek i postawić pytanie: czy i w jakim stopniu jego niechęć do nauki jest skorelowana z negatywnym stosunkiem do książek. Trzeba wówczas jednak rozpatrzyć następujące możliwości: jeżeli hipoteza zostanie sfalsyfikowana. a . tym bardziej negatywna postawa wobec racjonalistów" i zbudujemy skalę fundamentalizmu religijnego oraz skalę postaw wobec racjonalistów — to porównując następnie wyniki obu można zobaczyć czy sprawdza się przyjęta hipoteza. które charakteryzują się wysokim albo niskim natężeniem cechy będącej przedmiotem pomiaru. wyniki badań jakiegoś respondenta świadczą o jego niechęci do nauki. pudru do twarzy nie wynika wcale. Otóż interesująca nas przydatność zależy od tego.3) perfumy. Z faktu. skalą zdrowia psychicznego — w grupie obejmującej pacjentów szpitala psychiatrycznego. że ktoś używa np. czy i w jakim stopniu ukazują one istnienie związków ilościowo-jakościowych. a skale poprawne. które są przedmiotem badań. Problem przydatności poznawczej skal łączy się więc z ich wartością naukową która może być oczywiście różna. Wskazuje to niewątpliwie na trudności związane z konstrukcją sensownych skalogramów oraz z ich stosowaniem w praktyce badawczej. 7) pastę do zębów i mydło. 166 4) przez odwołanie się do teoretycznych ustaleń trafności danej skali. Obie te skale nie są więc tak idealne. Proponowany w tym przypadku stopień ważności nie daje szans na pewne rozstrzygnięcie. którzy odwołując się do swojej wiedzy i doświadczenia orzekają o przydatności skali. 3) poprzez wysuwanie wniosku prognostycznegoz dotychczasowych wyników badań. „grupy normalnej" i jeśli stwierdzi się występowanie istotnej różnicy między tymi dwoma średnimi. 5) wodę kolońskaj 6) krem. Następnie porównuje się średnią wyników takiej grupy ze średnią tzw.Trafność tą sprawdza się w następujący sposób: 1) przy pomocy ekspertów. iż musi używać również soli do kąpieli czy wody kolońskiej10. 4) sole do kąpieli. to wówczas uważa się daną skalę za właściwą.

kobiety charakter zatrudnienia Ogółem fizyczni umysłowi „X 1" „XT „XT 100 mkmkmk 78 66 68 46 72 82 22 34 32 54 28 18 100 100 100 100 100 Rozbicie procentowe pracowników ze względu na 20. Tytułem przykładu wymieńmy tabelkę obrazującą strukturę zatrudnionych w dowolnym zakładzie pracy według płci: Pracownicy zakładu (w %) mężczyźni 79. Przedstawione sposoby uzasadniania trafności skal ukazują nader przekonywająco.Trzeba także poszukiwać nowych skal umożliwiających mierzenie interesujących nas zjawisk oraz sposobów sprawdzania trafności stosowanych skal.in. że i skale są trafne". na które nanosi się liczby bezwzględne albo względne. Najprostszą postacią wspomnianych konstrukcji porządkujących są tabele ukazujące jednowymiarowy rozkład częstotliwości dostarczając informacji o charakterze opisowym.4 167 W celu uchwycenia wzajemnych związków między zmiennymi.któraś ze skal bądź też obie skale okazały się nietrafne.2. a mężczyźni wśród pracowników umysłowych. 10.i wielowymiarowymi. m. a kobiety wśród pracowników umysłowych. jak dalece różnią się poszczególne załogi ze względu na wymienione w tej tabelce relacje. Dla ilustracji zamieścimy tu tabelkę z własnych badań. przy czym najbardziej zdecydowana jest ta przewaga w „X2". że dotychczasowe efekty poznawcze badań opartych na rozmaitych skalach są raczej skromne12. że często pomiędzy postawami i zachowaniami ludzi brak jednoznacznych i bezpośrednich korelacji.10. to świadczy również o tym. jak bardzo trudno dokonywać rzetelnych pomiarów zjawisk społecznych. Jeśli natomiast hipoteza zostanie zweryfikowana. konieczne jest posłużenie się również tabelami dwu. z tego powodu. Pomimo tego nie należy oczywiście zniechęcać się do posługiwania się skalami w badaniach zjawisk społecznych. Ponadto wypada tez zauważyć. .6 kobiety ogółem 100 Już pierwszy rzut oka pozwala stwierdzić. ANALIZA ILOŚCIOWA Oprócz omówionych wcześniej czynności przygotowawczych (zob. związane ze wstępnymi opracowaniami ilościowymi zebranego materiału badawczego. Tym samym trafność skal nie zostaje potwierdzona. W dwóch przedsiębiorstwach „Xl" i „X2" mężczyźni przeważają w grupie pracowników fizycznych.1) do przeprowadzenia analizy ilościowej konieczna jest także konstrukcja różnych tabel statystycznych. Na podstawie analizy ilościowej można ustalić istnienie zarówno związków przyczynowych. Natomiast w „X3" spotykamy się z sytuacją odwrotną: kobiety przeważają wśród pracowników fizycznych. ukazującą jak przedstawia się struktura płci i charakteru zatrudnienia w trzech spośród badanych przedsiębiorstw: Przedsiębiorstwo Mężczyźni. jakie wyróżniamy w podjętych badaniach.jak też wyliczyć szereg wskaźników korelacji.

którzy: silne słabe razem 400* 200^ -^100 "^300 500 500 Uczucie bezsilności Od lat nie awansowali W ostatnim czasie awansowali Razem 600 400 1000 . Natomiast wieloprzyczynowy związek (przy istnieniu dwóch niezależnych zmiennych) lub trój członowy łańcuch przyczynowy można wykryć na podstawie analizy trójwymiarowej tabeli. które dotyczyły pracowników umysłowych stwierdzono. Jeżeli dwie zmienne niezależne X i Y powodują wspólnie Z.. a u tych. Powyższe założenia możemy sprawdzić poniekąd optycznie za pomocą właśnie krzyżówki na dwuwymiarowej tabeli z liczbami bezwzględnymi14: Pracownicy zakładu X.Do ważniejszych form związków przyczynowych zalicza się: 1) jednoprzyczynowe związki typu: X określa Y. 168 Każdy związek przyczynowy ma charakter deterministyczny przy następującym układzie: (1) zmienna A" powoduje Y czyli X —» Y. Jeżeli warunki (1) i (2) są spełnione. co symbolicznie wyrażamy: X ~> Y. a 40% słabego uczucia bezsilności społecznej. 3) łańcuchprzyczynowo-skutkowy: X powoduje Y. to wówczas można uznać. że 60% spośród badanych doznaje silnego. U osobników. (3) X v -Y-> -Z. czyli: (X ¦ Y) -» Z. którzy ostatnio awansowali — słabe. W badaniach. co ukażemy na przykładzie. którzy od dłuższego czasu nie awansowali odczucie to było silne. że X determinuje Y. Zakładamy np. spowoduje Z. (2) -X v y-> -Z. czyli: -X -* -Y. Najprostszym sposobem wykrywania jednoprzyczynowy eh związków w dwuwymiarowej tabeli jest tzw. to brak również Y. czyli x -> y -> z. (2) jeśli Xnie występuje. krzyżówka. Otóż jednoprzyczynowy związek można ustalić na podstawie analizy dwuwymiarowej tabeli. że natężenie tego odczucia jest kształtowane przez karierę zawodową badanych. to wówczas będzie można obie te zmienne uznać za determinanty przy następującym układzie13: (1) XY-> Z. 2) wieloprzyczynowe związki typu: X i Y określają Z.

.. c......................... inne...... d............................ według opinii ich pracowników............ 28 21 12 13 I V U IV III 12 13 17 3 11 12 6 8 2 1 75482 .... „X 2" i „X 3")... Uzyskane odpowiedzi zestawiamy w tabeli na stronie następnej....... e.. detto....W nieco bardziej złożony sposób założenie to można sprawdzić wyliczając wskaźniki chi-kwadrat... 46 21 25 22 22 22 24 23 10 15 16 11 14 15 17 8 9 11 17 19 3 6 13 20 7 385 258 294 249 266 I III II IV V b................................ detto.. detto.......... detto.. e............... 17 10 11 15 11 15 8 17 20 7 43979 232 Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X3" a................................................................. d................ posługując się odpowiednimi tabelami.... 169 Oznaczenie wartości wyróżnionych przyczyn przez badanych Kolejność 1 2 3 4 5 N Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X1" a..................................................................................................... detto. detto................................ detto....... zla organizacja pracy.... czyli korelacji możemy ustalić także przez pewne wyliczenia....................................... c.......................... 24 12 8 12 5 243 130 153 197 110 I IV III II V b... detto... napięte normy....... d.... zle stosunki w brygadzie. brak zrozumienia ze strony samych pracowników.............. Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X 2" a............. 55 243 80 210 144 166 b............ delto.... Istnienie wzajemnych związków.... Ilustrujemy to przykładem z własnych badań dotyczących przyczyn złej pracy w trzech różnych zakładach („X 1"........ c....................

.. detto. n(m> — określa ilość uzyskanych odpowiedzi na te pytania. wartość kolumny 2 przez n — 1... Przy zastosowaniu powyższego sposobu obliczenia punktów o kolejności danej odpowiedzi decyduje oprócz ich ilości również wskazana przez respondentów ważność). Zamiast tego dokonuję operacji superpozycji tych współczynników pojętej w ten sposób. x — numer przedsiębiorstwa x= 1. 243 130 153 197 110 243 80 210 144 166 871 468 657 Ń 385 258 294 249 266 Ze względu na dość znaczne rozbieżności liczbowe wspomnianych współczynników sięgające około 50% oraz z uwagi na małą liczbę przedsiębiorstw badanych nie wyliczam wartości średnich tych współczynników.. a same wartości liczbowe współczynników — jako amplitudę tych wahań.. 2. Przedstawiony powyżej sposób obliczania współczynników korelacyjnych dla odzwierciedlenia zarówno ilości uzyskanych odpowiedzi na postawione pytania. 170 Otóż współczynniki korelacji wprowadziłem za pomocą następującej transformacji: Jeżeli przez N(m) oznaczymy współczynnik korelacji odpowiedzi na w-te pytanie badanych w przedsiębiorstwie „A"' (m — kolejny numer pytania m = 1 2...-... k— określa ilość pytań (przyczyn). W celu przeprowadzenia matematycznej interpretacji zestawionych w powyższej tabeli współczynników korelacyjnych dla wyróżnionego zjawiska konieczne jest ich zestawienie zbiorcze: Pytania Ilość punktów w badanych przedsiębiorstwach „N1" *.e... następnej przez n — 2 itd..Ogólna ilość punktów jest sumą iloczynów poszczególnych kolumn danej własności.... które wymieniają badani. Superpozycja współczynników (odpowiedzi) jest wypadkową uzyskaną za pomocą geometrycznego dodawania wspomnianych amplitud........ Każdą amplitudę przedstawiam graficznie w postaci Wektora. (Punkty wyliczone w przedostatniej kolumnie uzyskano w następujący sposób: wartość kolumny 1 została pomnożona przez n = 5 (n = ilość kolumn). 3) to: j\rr=l<*-i)-»M gdzie <1} i — określa stopień ważności przyczyny (czyli hierarchię). abcde 590 542 „JV2" „Nr Ń2 *.. 171 ...... że rozrzut wartości współczynników traktuję jako swego rodzaju wahania (oscylacje) odpowiedzi. Wartość współczynników wyliczonych ze wzoru (1) zawiera właśnie poniższa tabela. jak i hierarchii przyczyn badanego zjawiska wymagają bardziej precyzyjnego wyrażania przy interpretacji matematycznej.... k.

1 1.2 4.3 0.0 6.4 4 15.2 1.4 1.3 12 79.6 5 38.9 0.2 11.4 4 — 9.4 0. Posłużmy się dla jego ukazania takimi oto obliczeniami. zatem z kształtu wykresu można wyprowadzić odpowiednie wnioski ogólne dotyczące ustaleń hierarchii ważności przyczyn determinujących według opinii badanych dane zjawisko: im wyższa wartość superpozycji.7 Oznaczenia używane w obliczeniach: . Wartości superpozycji N spełniają rolę analogiczną do roli wartości średnich. — 0.7 — 0. Można również zastosować inny sposób obliczania współczynników korelacji.Ukazuje to poniższy wykres stanowiący przedstawienie graficzne superpozycji współczynników korelacji uzyskanych dla poszczególnych pytań we wszystkich przedsiębiorstwach.4 2 2. 1 Podstawowe 1 2 0.0 1.1 — 2.0 od 1501-do 2000 od 2001 do 2500 Niepełne średnie Średnie 3 — Niepełne wyższe Wyższe 5 n. „AT H Przeds.6 4. tym wyższy stopień ważności danej przyczyny. „AT H Przeds. 21d.7 — — 18. w których chodziło o ustalenie współczynnika korelacji dla zależności wysokości zarobków od wykształcenia.0 0.0 0.7 3. 172 Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (mężczyźni): do 1000 powyżej 3500 H.3 1.3 od 1001 do 1500 3 6. z uwzględnieniem kategorii płci. A 10-'N 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 ~1 Przeds. „AT pytanie Wykres ten przedstawia krzywą superpozycji współczynników korelacji w skali 1 : 10 tab.2 44. gdzie: N = YŃ* (2) x=\ podaje wartości liczbowe superpozycji współczynników.3 60.

7 18.0 4.7 9.x. i 2 3 4 5 n.9.0 8.7 -y 9.4 79.4 44. 60. 60.4 y.4.1 119. V n x.6 55.9 1077.7 5..2 Cxy = ~X "*.f i 7 — wartości średnie kolumn i wierszy.4 44.6 32.96 = 0.9 258. Cxy — kowariancja.6 6.0 ¦ 1 = 60.3 18.4 173 . 1 2 3 4 5 ".1 1.y/ =541. *=3.2 18.9=165.0 «.77 79.3 • 4 = 37.9 1. JZsŚ.2 11. 0.6 ax ¦¦ N 0^ = 0.x.>-*. r — współczynnik korelacji y = l.2 2 "l Xi 0.8 2.9=107.0 11.6 178.9 i____ ?58 9 .3 2.0 284.0 • 4= 16.y.2 • 25 = 55. 60. -x2 = I2ZZiL12.6 ¦ 16 = 713./.2 _2 ax = J^ ' ' -x-. 0.0 11.0 35.4 ¦ 25= 160.4 \s n>y^ n.2 79..0 4.96 = 13.56 -12."'*&> ~*? = l'3 /2>. ax ay — odchyłki kwadratowe od wartości średnich.7 1 = 0.3 • 16= 20.0 6.5.0 „ l'L»iyf -2 oy = + V n ".6 ]L"*.

a/=lf^T- = ^f~2'25 = 1'76; c„ r=1,3 :1 crx ery 1,1

^ = V^ = U2

W powyższym przypadku uzyskano współczynnik korelacji = 1, z czego można wnosić, że zachodzi tu bardzo ścisła korelacja między wysokością zarobków a wykształceniem i to nawet funkcyjna zależność liniowa. Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (kobiety): V ^-\c do 1000 2001 do 2500 powyżej 3500 n, 1 Podstawowe 1 2 1,9 2 4 6,2 3 6,1 0,1 0,3 9,2 4 8,9 0,1 0,2 0,5 3,2 od 1001 do 1500 5 2,1 0,5 0,4 0,5 20,6 0,4 19,0 0,2 od 1501 do 2000 od

Niepełne średnie Średnie 3 -

Niepełne wyższe Wyższe 5 ", 7 = 2,6; J = l,2 2,0

IJnXiyrxiyi = 7l,3 174 C„ = ^2>*„ •*,;>,-J-37=.3,40-3,12 = 0,28 x, 1 2 3 4 5 «. 2,0 6,2 9,2 3,2 0 n,x, 2,0 12,4 27,6 12,8 0 *,*', 2,0 ¦ 1 = 2,0 6,2 4 = 24,8

9,2 ¦ 9= 82,8 3,2 ¦ 16= 51,2 0

20,6 yl 1 2 3 4 5 m, 19,0 0,2 0,5 0,4 0,5 20,6

54,8 n/y, 19,6 0,4 1,5 1,6 2,5 25,0

160,8 »,y, 19,0 • 1 = 19,0 0,2 ¦ 4 = 0,8 0,5 9= 4,5

0,4 16 = 6,4 0,5 ¦ 25 = 12,5 43,2

\y,njxj _2 ax =,r" ' ' -s N ay = Zw? TT2 N 160,8 CTX2=i2^_1>44 = 7j8_1)44 = 6)36; o-x = V°\36=2,6 20,6 ay 2 ai^-6,76 = 2,1-6,76 = -4,66; 20,6 C, _^_= 0,28 028 ^^ ery = yf4^6 = 2,15

twory 2,6 (-2,15) -5,6 Jak widać z powyższego, w przypadku kobiet można mówić o niezależności wysokości zarobków od wykształcenia, ponieważ współczynnik korelacji różni się znikomo od zera. 175 Bardziej szczegółowe wskazania dotyczące ilościowej analizy zawierają podręczniki poświęcone statystyce, zwłaszcza te, które podejmują problemy zastosowania statystyki do badań zjawisk społecznych. 10.3. ANALIZA JAKOŚCIOWA

Najogólniej biorąc o analizie jakościowej materiałów badawczych można mówić co najmniej w dwóch znaczeniach:

a) jako o dopełnieniu analizy ilościowej biorąc pod uwagę ten fakt, że każdej ilości odpowiada zawsze określona jakość; b) jako o względnie niezależnej od stanów ilościowych analizie tych spośród zebranych materiałów badawczych, jakie nie nadają się do analizy ilościowej, m.in. z uwagi np. na brak odpowiednich metod lub technik, a które mogą być źródłem interesujących informacji o rozmaitych faktach społecznych. Ad a. W klasycznych ujęciach kategorie „ilość" i „jakość" określa się następująco: 1) Jakość" — to całokształt cech, które wskazują na to, czym dana rzecz jest; „ilość" — to całokształt cech, wskazujących na jej rozmiary: 2) Jakość" —jest zbiorem cech istotnych, czyli koniecznych; „ilość" natomiast — jest zbiorem cech nieistotnych, tzn. przypadkowych; 3) „jakość" — to coś, czego nie da się wyrazić za pomocą liczby i jednostki odpowiedniego układu miar; a „ilość" — to jest to, co można wyrazić w postaci liczbowej. Wymienione określenia „ilości" i Jakości" w ostatecznym rachunku sugerują zasadność absolutnie rozumianego, dychotomicznego podziału cech na mierzalne i niemierzal-n e, przy czym właściwość mierzalności jest z góry przypisywana jednym cechom, innym zaś nie. Tymczasem historia nauki wskazuje na to, że podział ten nie daje się utrzymać w sposób tak ścisły, ponieważ to, co ongiś wydawało się niemierzalne, przy odpowiednim rozwoju nauki i techniki, a w tej mierze i aparatury badawczej, staje się przynajmniej w jakimś stopniu mierzalne. Dowolny przedmiot możemy zatem opisać zawsze jako zespół jego cech (predykatów). Mnogość cech danego przedmiotu jest więc jego jakościową określonością, czyli krótko mówiąc: Jakością", a mnogość parametrów liczbowych, wyrażających intensywność istniejących cech —jest z kolei jego określonością ilościową— czyli tzw. „ilością". Przyjmując powyższe rozumienie omawianych właściwości uważam, że nie może istnieć taki przedmiot badań empirycznych, który byłby określony tylko 176 jakościowo czy też tylko ilościowo. Zauważmy przy tym, że rozdział kategorii „ilość" od Jakości" jest możliwy, ale jedynie w płaszczyźnie metodologicznej. Natomiast na płaszczyźnie ontologicznej i poznawczej obie te kategorie są zawsze współzależne. Pozbawione wartości poznawczej są zarówno wszelkie określania cechy przedmiotów jako wyłącznie zespołu cech jakościowych bez podania, w jakiej mierze są one w przedmiocie realizowane, jak i określenia przedmiotów jako wyłącznie zespołów parametrów liczbowych, jeśli nie wskaże się, jakich cech one dotyczą. Jest to jedna strona związku wzajemnego między „ilością" a Jakością". Druga strona tej zależności przejawia się w tym, że dla wszystkich przedmiotów materialnych istnieją tylko skończone rozpiętości (zakresy) parametrów liczbowych określających intensywność poszczególnych cech. Dla każdej cechy dowolnego przedmiotu materialnego można wskazać skończone i różne od zera liczby kh Kh które wyznaczają granice zmienności parametru tej cechy i stanowią odpowiednio dolny i górny kres intensywności cechy. W tak określonym przedziale realizuje się związek wzajemny między daną cechą przedmiotu a jej

Ad b. lecz również i ekstencjonal-n y c h znaczeń badanych znaków słownych użytych w danym dokumencie. sposoby pozwalające na osiągnięcie interesujących nas informacji. Ponadto przy analizie jakościowej korzysta się także z badań. interpretatorami itp. i na wysnuwaniu na tej podstawie wniosków o istniejących preferencjach. np. polegająca na badaniu tekstów ze względu na częstotliwość zawartych w nich słów. naukę o składni znaków słownych i wzajemnych wpływach tych znaków na ich znaczenie oraz 177 c) pragmatykę. Przy omawianej analizie bywa również stosowana statystyka lingwistyczna.intensywnością. do jakich nie można dojść w inny sposób. pomijanie pewnych słów czy też szczególnie częste używanie innych może być wskaźnikiem określonych postaw. poprzez niekontrolowaną obserwację. zaangażowaniach uczuciowych itp.2). analizując więc ich historyczne i społeczne determinanty. Niemniej przydatne w tego rodzaju analizie jest także odwoływanie się do zasad socjolingwistyki. istniejące współzależności ilościowo-jakościowe w poszczególnych przedmiotach i zjawiskach itp. . zarówno materialnymi. (1) Oprócz zasad stosowanych do badań dokumentów. analizę jakościową możemy więc stosować w celu wzbogacenia wniosków uzyskanych na podstawie analizy ilościowej — nowymi wnioskami — wykorzystując zwłaszcza te materiały badawcze.8. dokumenty osobiste itp. czyli to zjawisko. jakie możemy poddać badaniom ilościowym.wypowiadającymi się a słuchaczami danych wypowiedzi. np. tendencjach. jak i niematerialnymi (np. czyli naukę o relacjach między znakami słownymi a osobami posługującymi się nimi. przymiotników itp. Jak wiadomo. w tym ostatnim z wyróżnionych znaczeń stosujemy: 1) do badań wszelkich dokumentów. zaangażowań i opcji twórców tekstów poddawanych analizie. jakie mogą być przedmiotem zainteresowania nauk społecznych oraz 2) do wydobycia z danych. które jest określone jako jedność i różność „ilości " i Jakości" danej cechy. Analizę jakościową. (zob. w której obrębie wyróżnia się: a) semantykę — czyli naukę o znaczeniowej stronie języka. czyli do dziedziny socjologii zajmującej się społecznymi uwarunkowaniami kształtowania się języków naturalnych oraz ich rolę w tworzeniu stosunków międzyludzkich. należałoby jeszcze wskazać na możliwość wykorzystywania w odniesieniu do dokumentu — w ścisłym tego słowa znaczeniu — zasad semiotyki. zjawiskach. nieskategoryzowane wywiady. uwarunkowań sytuacyjnych i kulturowych zebranych materiałów. rzeczowników. b) syntaktykę — tzn. Biorąc powyższe pod uwagę. jakie uzyskano np. aspekty. Wykorzystując do wspomnianej analizy zasady semiotyki można dojść nie tylko do ustalania intencjonalnych. zajmującej się badaniem relacji między wyrażeniami danego języka a oznaczanymi przez nie tworami. czyli nauk o znakach. różnymi ideami).

). a które ponadto są nieosiągalne poprzez analizę ilościową15. ponieważ — w szerokim znaczeniu — możemy mówić poniekąd o analizach różnego rodzaju.Wchodzi tu w grę ustalenie na ile dane wnioski lub hipotezy są uzasadnione w świetle logiki i istniejących teorii dotyczących badanych zjawisk oraz stwierdzenie 178 czy i o ile są one jeszcze aktualne albo mogą stać się przydatne w przyszłości.protokoły z wywiadów nieskategoryzowanych. Dokładne określenie rodzaju badanych materiałów.Jak widać z powyższego przy analizie omawianego rodzaju staramy się — nawiązując do różnych nauk — wydobywać z zebranych materiałów badawczych wszystkie istotne treści. (np. Zauważmy. ich zasadność i ważność. jakie wynikają z przygotowanego do analizy materiału badawczego. Opracowanie systemu kategorii na podstawie wstępnych badań danego materiału. nie tylko takich. 2. Sprawdzenie zasadności oraz ważności wniosków i hipotez. nagrane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi uczestników dyskusji panelowej. Dzieje się tak dlatego. teksty kabaretów studenckich z lat. Najogólniej biorąc można powiedzieć. pierwsze strony czołowych dzienników z lat. a także przydatność teoretyczną (poznawczą) i praktyczną. Analiza danych. jakie umożliwia znalezienie odpowiedzi w zebranych danych na pytania. jakie zostały zebrane poprzez określone badania? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. Przyjrzenie się tym materiałom w celu stwierdzenia czy i w jakim stopniu odpowiadają zamierzeniom badawczym oraz na ile mogą być przydatne dla rozwiązania danego problemu. związane z badanym problemem. biorąc pod uwagę choćby możliwość wyróżnienia omówionych wcześniej rodzajów analiz. Na podstawie dotychczasowych rozważań nasuwa się pytanie: na czym polega zatem analiza danych.. które będą podstawą zamierzonej analizy. Formułowanie wniosków i ewentualnych hipotez. Oprócz omówionych rodzajów analiz — możemy — ze względu na stopień złożoności tego rodzaju działań. itp.. w ścisłym tego słowa znaczeniu. jakie są w nich zawarte i nie zawsze dostrzegalne na pierwszy rzut oka. 4... Podsumowanie wyników analizy jakościowej. 5. wyróżnić także: . że termin „analiza" jest stosowany dość szeroko w różnych przedsięwzięciach badawczych. specyfiką stosowanych metod przy zbieraniu danych. W analizie jakościowej możemy wyróżnić następujące etapy: 1. ukazujące ustalone rezultaty. że jest to zróżnicowane postępowanie. 6. określonych zarówno charakterem badań. o jakich wspominałem powyżej. 3.. jak też np. polega po prostu na wydobywaniu wszelkich informacji. jakie są w nich zawarte i mogą być przydatne do udzielenia odpowiedzi na interesujące nas tematy związane z podjętymi badaniami.

3) oceny znaczenia zaobserwowanych różnic i stosunków między danymi. SPRAWOZDANIE Z BADAN Końcowym rezultatem przedsięwzięcia badawczego jest opracowanie sprawozdania charakteryzującego ten proces i jego wyniki. wykresów itp. że sprawozdanie z badań — nazywane niekiedy „raportem z badań" — powinno być napisane tak właśnie jak dobry raport.: krótkie omówienie planu badań. Im krótsze — . 2) charakterystyki form istniejących relacji w obrębie zebranych danych. inspirujące nowe hipotezy oraz kierunki badań itp. b) bardziej złożone rodzaje analiz mają wówczas miejsce. Należy również pamiętać o tym. Charakterystyka procesu badań. jak też praktyczne. jak np. które powinno zawierać co najmniej następujące punkty: a. c. 179 10.in. jakie stały się punktem wyjścia przedsięwzięcia badawczego. określenie badanej populacji. d. w sposób jasny i przejrzysty. występujące trudności w realizacji badań i sposoby ich przezwyciężania. c) ponadto możemy wymienić jeszcze używanie tego terminu dla określenia takich rodzajów procedur badawczych. 7) uogólnienia i przewidywania dokonywane na podstawie posiadanych danych16. tzn.a) analizę opisową. Określenie przedmiotu badań. jaki jest stopień prawdopodobieństwa uzyskanych twierdzeń oraz czy i jakie nowe fakty stwierdzono w czasie badań. w której powinny znaleźć się m. 5) wykrywania głębiej tkwiących związków dla ustalenia bardziej ukrytych zależności. a także przy badaniach porównawczych. jakie hipotezy zostały zweryfikowane. 6) poszukiwania wśród zaobserwowanych relacji przyczynowych zależności. gdy dążymy do ustalenia zależności przyczynowych albo przypadkowych. 4) poszukiwania nowych stosunków wśród zebranych danych. : 1) statystycznego sprawdzania istnienia różnorodnych relacji pomiędzy zebranymi danymi. w tym także problemów społecznych w ścisłym tego słowa znaczeniu. a więc rozszerzające dotychczasową wiedzę. metod i hipotez badawczych. Prezentacja wyników ilościowych i jakościowych. jaką rozpoczyna się od standaryzacji danych i od ich porządkowania za pomocą tabel statystycznych. b. czyli możliwie krótkie omówienie problemów. czyli ukazujące możliwość i celowość zastosowań rezultatów badań do rozwiązywania rozmaitych problemów. Wnioski wynikające z badań: chodzi tu zarówno o wnioski poznawcze.4. Jej celem jest prezentacja danych w sposób możliwie prosty i dostępny.. wyróżnione zmienne. wykazanie tego.

że należy w tym przypadku popadać w przesadę i pomijać to. Warszawa 1965.39-40. s.A. 274-327. P. 3a. Daniłowicz. K. Mayntz. Hubner. Zob. Probleme der Beschreibung. Hubner. op. P. w: Hand-buch der empirischen Sozialforschung. Skalierungsverfahren in der Sozialforschung. s.244. op. Zbyt lapidarne sprawozdanie z badań. E. Holm. Warszawa 1970. 5 Zob.. Skalogram Guttmana. t. Messung und Prognose. Umfragen in der Massengesellschaft. S. Warszawa 1980. Wybór tekstów.cit. s. ale także dla każdego potencjalnego czytelnika zainteresowanego zawartą w nim treścią.B. 8 Bliższe informacje na ten temat zob. 10 Cytuję wg. op. op. Zob. Tamże. Ponadto piszący powinien być świadom tego.tym lepsze.240. s.. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. 1963.A.247. P. Scheuch i H. w: Metody badań socjologicznych. Methoden der empirische Sozialforschung. Messung gesellschaftlich-politischer Einstellungen mithilfe der RaschSkalierung.Holm. Wakenhut. s. s. J. wyd. s. 7 E. op.cit.. rozdziały V i VI oraz R. Mayntz. Stouffer. Noelle.102 inast. K. P. 4 Według prawa Webera-Fechnera wzrostowi natężania się wrażenia w postępie arytmetycznym odpowiada geometryczny wzrost natężenia bodźca. s.. Sztabiński. Lutyński. Dusseldorf 1972. co jest istotne tonie po prostu w powodzi słów. Krócej można to tak wyrazić: siła wrażeń rośnie proporcjonalnie do logarytmu podniety.287 i nast. co oczywiście nie znaczy wcale. Holm. K. Quantifizierung der sozialen Realitat. Pawłowski. K. 3 P. zawierające różne niedomówienia lub niejasności. 180 PRZYPISY 6 1 2 Zob. Atteslander. Pod red. T. Hubner. S.cit. R. że jego sprawozdanie musi być zrozumiałe nie tylko dla niego. Mayntz. Nowaka. 3. R. 12 Zob. może być również mało przydatne. Napisanie dobrego sprawozdania z badań nie jest więc sprawą łatwą. Bern — Stuttgart —Wien 1974. s.83-86. zwłaszcza. jak zbyt rozwlekłe sprawozdanie. 9 Zob.. s. 13 R. Przydatna jest do tego umiejętność zwięzłego wyrażania swoich spostrzeżeń i myśli oraz poczucia odpowiedzialności za słowo. 1974.39. pod red. Sianko. s. nr 2. jeśli nawet zostało w nim zamieszczone.cit. . Zob. Nippert. co jest istotne. w: Studia Socjologiczne.Konig.Ajdukiewicz. Wskaźniki metryczne w socjologii. op. Stuttgart. Nowak. Zarys logiki. R.cit.306. Metodologia badań socjologicznych. gdy łączy się to z prezentacją danych lub informacji. K. Podstawow kategorie klasyfikacyjne w zakresie zmiennych metry czkowy eh. Warszawa 1953. Zehnpfennig.też: S. 11 R. w jakim to.cit.153-154. P.: Metody badań socjologicznych.

Simon. że w języku potocznym czasowniki „wyjaśniać" i „rozumieć" funkcjonują często komplementarnie. a także pozostałych nauk społecznych — różniących się od przyrodniczych — jest dążenie do zrozumienia badanych faktów1. 14 11. Nauki przyrodnicze zaliczał on do „nomotetycznych". której autorem był znakomity niemiecki historyk o filozoficznych ambicjach — Johann Gustav Droysen (1808-1884). druga—do w y -jaśniania. J.York 1969. . The Sagę CommText Series). 3) historycznej. K. czy wymienione zjawiska są możliwe do wyjaśnienia. których cele i możliwości są różne. Późniejsza rewizja tej koncepcji skłoniła go do przyjęcia dychotomicznego poglądu na temat metod badawczych. Przypomnijmy też.1. Krippendorf. a i zrozumienie czegoś warunkuje poniekąd wyjaśnienie tego. co zrozumieliśmy. 2) fizycznej. że wyjaśnianie jest celem nauk przyrodniczych. a nauki społeczne do „ideograficznych" nauk. Koncepcja metodologiczna Droysena wywarła duży wpływ na poglądy Wilhelma Diltheya. Basic Research Methods in Social Science. Z tego też względu ostre przeciwstawianie sobie wymienionych słów nie wydaje się zasadne. że w tym samym czasie pojawiła się również koncepcja dychotomicznego podziału nauk na „nomotetyczne". tzn. 16 Zob. Spory te pojawiły się w związku z koncepcją metodologiczną. London — California 1980. s. OKREŚLENIE PROBLEMU Podejmując problemy związane z wyjaśnianiem zjawisk społecznych wypada już na wstępie wspomnieć o sporach dotyczących tego. Koncepcja ta w pierwotnej postaci wskazywała na istnienie następujących trzech metod badawczych: 1) filozoficznej. 334 i nast. Nawiązując do powyższego podziału starano się wykazać. Uważał więc. An Introduction to Its Methodology. Content Analysis.15 Zob. natomiast celem nauk społecznych jest dążenie do zrozumienia badanych zjawisk. Zdaniem Droysena pierwsza zmierza do poznawania. której autorem był Wilhelm Windelband2. do których nawiążę w dalszej części podjętych rozważań.a trzecia do zrozumienia badanych faktów. poszukujące prawidłowości i „ideograficzne". The Art ofEmpirical Inresti-gation. Zauważmy. (Vol.L. że celem nauk przyrodniczych jest wyjaśnianie. N. zaś historii. czyli opisowe. WYJAŚNIANIE ZJAWISK SPOŁECZNYCH 11. Bowiem każde wyjaśnienie jakiegoś 182 zjawiska przyczynia się przecież do jego zrozumienia. 5.

a ściśle biorąc pewnymi opisami. które stają się punktem wyjścia dla naszych wniosków o jego genezie. jakie chcemy wyjaśnić i wówczas wyjaśnienie sprowadza się do podania definicji analitycznej albo syntetycznej danego słowa. sposobów. Dlatego też wszelkie naruszenia zasad logiki lub semantyki przy ustalaniu znaczenia danego słowa spowodują. lecz również typu„know-that".?" oraz 2) „co to jest?". Opisując dany fakt stwarzamy sobie podstawy. odpowiadając w sposób naukowy. ani też nawiązujące do niego koncepcje. jaki zaznaczają się między nimi a naukami przyrodniczymi — umocnił się pogląd o istnieniu monizmu metodologicznego.W świetle rozwoju metodologii. reguły definiowania oraz przez semantykę. sąniekiedy tylko bardzo powierzchownymi wyjaśnieniami. Natomiast naukowe wyjaśnienie — najogólniej biorąc — polega na ukazaniu koniecznych i istotnych współzależności między tym. nie wydaje się również zasadny zaproponowany przez Windelbanda podział nauk. na pytania: 1) „co znaczy słowo. czy też przesłanki do jego wyjaśnienia. zgodny z danym poziomem wiedzy. „jak to powstało?" itp. które mogą stać się dopiero swoistymi przygotowaniami do wyjaśnień. Znacznie bardziej złożona jest sprawa wyjaśnień poprzez odpowiedzi na pytania drugiego typu.in. mechanizmów określających jego przeobrażenia. jak tylko opisem jest przecież możliwie wyczerpujące. .. będące mniej lub bardziej rozwiniętymi hipotezami. Brak więc dzisiaj po temu racji. ukazującej charakterystyczne cechy za pomocą słów. jednoznaczne przedstawienie poznanych faktów w ich materialnej lub idealnej strukturze. Pomimo specyfiki nauk społecznych i różnic. Celem wyjaśnienia jest zatem ukazanie uwarunkowań danego faktu. tendencjach itp. że jego wyjaśnienie będzie wadliwe. a zbiorem zdań wyjaśniających (explanans). podającą mi. udzielane nawet w naukowych kategoriach. „skąd się to wzięło?" itp. schematów itp. Niczym więcej. ale możliwy jest oczywiście opis bez wyjaśniania. że odpowiedzi na pytania właśnie tego typu: „co to jest?". konfrontujemy z badaną rzeczywistością poprzez różne formy praktyki. przypisujące wyjaśnianie naukom przyrodniczym. W nauce posługujemy się na ogół słowem „wyjaśnienie" w dwóch znaczeniach. który był w dużym stopniu wsparty przez osiągnięcia filozofii analitycznej3. aby odmawiać naukom społecznym prawa do wyjaśniania zjawisk. aspektów.. co chcemy wyjaśnić. W pierwszym przypadku chodzi po prostu o ustalenie znaczenia słowa. Wright4. tzn. co jest wyjaśnianie (exsplanandum). konkretnym faktem. Okazuje się bowiem. uwarunkowaniach. systematycznie uporządkowane. zjawiskach. którymi się te nauki zajmują—jak na to wskazuje przekonywająco Georg Henrik v.. przeobrażeniach. symboli. a tym samym potwierdzamy je albo obalamy. 183 Każde wyjaśnienie powinno mieć sobie właściwą strukturę logicz-n ą przejawiającą się w określonej zależności między tym. a zaobserwowanymi prawidłowościami i aktualnie uznawanymi na ten temat teoriami. Poprawność wyjaśnienia tego typu jest określona przez logikę. Uzyskane wnioski. Nie ma zatem wyjaśniania tego rodzaju bez określonego opisu. jego ewentualnych tendencji rozwojowych itp. Opis naukowy jest szczególnym wstępem do naukowego wyjaśniania. Poprzez wyjaśnienia dążymy do uzyskania nie tylko wiedzy typu „know-how". tzn.

gdy formujemy wstępne wyjaśnienia. to jednak występują i jawią się w świadomości ludzi. jakie chce się wyjaśnić — tym też bardziej skomplikowane pojawiają się odpowiedzi na ich temat. dążąca nieustannie od swego pojawienia się do poszukiwania odpowiedzi na dręczące ludzi pytania wymienionego typu. Oczywiście trzeba być i tego świadomym. ponieważ m. jak to przedstawialiśmy w danych hipotezach weryfikujemy te hipotezy. A im bardziej są złożone wytwory przyrody lub społeczne. tworzą się określone struktury złożone z odpowiedzi na pytania omawianego typu.. Ponadto trzeba być świadomym tego. których treści i formy są często znacznie bardziej bogate niż się to na pierwszy rzut oka wydaje. co istnieje obiektywnie. tzn. Kiedy mówimy o faktach czy zjawiskach społecznych. Dotyczy to rozwoju tak przedmiotów. Schematycznie można by tą zależność wzajemną między opisem (O). że wszystko. wierzenia lub rozmaite stereotypy. Opisywanie i wyjaśnianie — to ściśle ze sobą powiązane sposoby badania i poznawania świata w całej złożonej jego postaci. jest w ciągłym procesie przeobrażeń i rozwoju. a tym samym uzyskanie lepszych przesłanek dla następnych prób wyjaśnień. a tym samym trudnych do wyjaśnienia. wskazując na aspekty jakie nie zostały dostrzeżone przez te. to mamy na myśli nie tylko to. przybierające niekiedy postać teorii. Na takiej oto drodze krok po kroku. ukształtowane historycznie w procesie działalności poznawczej człowieka. który może mieć zarówno progresywny albo regresywny charakter. nowsze. zaś -» kierunek wynikania i przyrostu jakości O i W.On -> W„ gdzie O oznacza opis pierwotny lub powierzchowny. jak też i idei. że mają one charakter komplementarny. zarówno twory 184 materialne. cokolwiek wyjaśniamy.. niezależnie od nas. a równocześnie rozszerzamy wiedzę o badanych faktach. realnie. To z kolei umożliwia nam dokładniejszy ich opis. Jak widać z powyższego schematu 02 jest dokładniejszym przedstawieniem danego faktu niż 0\.analogiczny rodzaj wyjaśnienia tzn. co —jak np. W taki więc sposób rozwija się z wolna. zdając sobie wszakże sprawę z tego faktu.Wykazując zatem. wyjaśnienie wstępne. jeśli nawet coś niecoś wiemy na dany temat. twory niematerialne — które chociaż nie istnieją przedmiotowo. że wiele z owych tworów jest nadal w ogóle lub prawie nieznanych. rozwijające naukę. które doprowadziły do kolejnych. W . ludzi. zrodziły się pierwsze teorie filozoficzne — inicjujące naukę — i stwarzające przesłanki dla pierwszych prób weryfikacji. że coś jest albo nie jest takie. tzn. lecz konsekwentnie nauka. pogłębionych wyjaśnień. a wyjaśnieniem (W) przedstawić w następujący sposób: 0->W-*Ol->Wl->02-> W2. Odpowiedzi te nawarstwiają się. idee itp. które je poprzedzały. jak i niematerialne. które możemy oczywiście rozpatrywać oddzielnie. Wyjaśniamy zatem wiele bardzo różnych faktów i zjawisk. Kolejne wyjaśnienia prowadzą też z czasem do .in. istniejąc tym samym subiektywnie lub intersubiektywnie. korzysta z Wu czyli z wyjaśnienia pełniejszego niż W. Opis i wyjaśnienie to po prostu dwie strony tego samego procesu poznawczego. ale także wszystko to. Z poszukiwań odpowiedzi na pytania typu: „co to jest" itp. wcześniejsze inspirują na ogół późniejsze. tzn. tzn.

Nie każde jednak wyjaśnienie nawet naukowe musi być odkrywcze lub przewidujące. Zapominając o tym można swoimi wyjaśnieniami przypominać zachowanie ludzi. A ponadto biorąc pod uwagę trudności weryfikacji poszczególnych teorii. Można przecież wyjaśnić coś poprawnie z naukowego punktu widzenia odwołując się do znanych teorii.pojawienia się w obrębie nauki podziałów przedmiotowych. Wyjaśnienia bywają niekiedy odkrywcze. a także o takich wyjaśnieniach. że podobne do wyjaśnień faktów społecznych są także ich interpretacje. nie jest więc często łatwo wyjaśnić poprzez odwołanie się do nauki to. które obowiązują dziś w nauce mogą już w najbliższej przyszłości zostać zmodyfikowane lub nawet sfalsyfikowane i zastąpione przez inne. które przepowiadają określone następstwa5. które zostają następnie potwierdzone przez naukę. Na skutek tego teorie. Stąd też istnieją określone związki między wyjaśnianiem (explanation). Trafnie zauważa więc John T. że oceny i kwalifikacje danego wyjaśnienia nie powinny być traktowane jako ostateczne. Doby. Uważam jednak. Do pierwszego z wyróżnionych rodzajów zaliczamy wszystkie te wyjaśnienia. Wszelkie zaś inne wyjaśnienia zaliczymy do rodzaju wyjaśnień pozanaukowych. nieznane dotąd aspekty jakiegoś zjawiska) lub przewidujące (przepowiadające). Jeżeli obecnie odpowiadamy na pytania: „co to jest?" i jemu podobne. np. jeżeli wskazują na pewne konsekwencje. Bowiem tak teorie. nie wskazując przy tym na jakieś nieznane następstwa ani też nie odkrywając niczego nowego. czy choćby twierdzeń. którzy są skłonni wyważać otwarte drzwi. jak również to. 11.2. Ale pierwsze . Również krytycznie trzeba odnosić się do wyjaśnień uznawanych w danym momencie jako pozanukowe. jakie wynikają z takiego faktu. im dłużej zajmują się ludzie wyjaśnianiem jakiegoś faktu — tym więcej istnieje wyjaśnień. Najogólniej biorąc można wyróżnić dwa rodzaje wyjaśnień — naukowe i pozanaukowe. Oczywiście. czyli rozmaitych teorii na dany temat. dających początek coraz to nowym dziedzinom naukowym. a następnie społecznej. że takie wyjaśnienia właśnie okazują się odkrywczymi domysłami. które opierają się na teoriach i metodach uznawanych i obowiązujących w poszczególnych naukach. odkrywaniem (exploration) i przepowiadaniem (prediction) czy też przewidywaniem określonych zdarzeń. łączy się powstanie i rozwój nauki —jak na to wskazywałem wcześniej. Zauważmy. że są one na ogół co najwyżej częściowo. to trzeba też brać pod uwagę wypowiedzi. (jeżeli ukazują np. jakie wcześniej zostały przez naukę udzielone na dany temat. inspirującymi heurystyczne hipotezy. czyli do wyłonienia się nauk szczegółowych. jak i metody naukowe podlegają nieustannemu proce185 sowi weryfikacji. Są to jednak na ogół takie sposoby ich tłumaczenia lub komentowania. że można mówić o wyjaśnieniach bez przepowiadania i o przepowiadaniach bez wyjaśnień. służąc doraźnym celom lub potrzebom sytuacyjnym. Zdarzają się przecież wcale rzadkie przypadki. lub względnie prawdziwe. które z reguły mają charakter raczej koniunkturalny lub pragmatyczny. ROZWÓJ POGLĄDÓW NA TEMAT NAUKOWEGO WYJAŚNIANIA Z próbami wyjaśnień przeróżnych faktów i zjawisk należących do sfery przyrodniczej. co nas szczególnie mocno angażuje ze względów poznawczych i co stanowi nasz problem badawczy.

Berkeley. który wskazywał m. materia. żeby każdy z nich stał się przez to po prostu oczywisty6. czyli analizy. Trudno cokolwiek wyjaśnić w sposób wnikliwy bez dokładnej analizy. co wyraźne i określone wyprowadzenie czegoś z pewnej zasady. na to. należało to „coś" rozłożyć na tak proste elementy. Samego siebie zna każdy od wewnątrz.refleksje metodologiczne dotyczące wyjaśniania — jako pewnego efektu procesu poznawczego — pojawiły się znacznie później. że do wyjaśniania zjawisk społecznych potrzebne jest odkrywanie istniejących konieczności w przebiegu wydarzeń historycznych. Oto istotne problemy. Dopiero w XVII w.in. a tym samym ustalenie prawidłowego sposobu dokonywania się przeobrażeń społecznych8. bądź też poprzez poszukiwania ich przyczyny sprawczej lub celu Forma. Problemy wyjaśniania podejmowali również Locke. części składowe. a świata społecznego — rzeczywiste jednostki ludzkie. a ta —jak wiadomo —jest niemożliwa bez rozłożenia przedmiotu naszych zabiegów poznawczych na elementarne czynniki. gdy rozważamy jego ważność dla nauk społecznych.in. Odrzucając nieuzasadnioną wiarę Kartezjusza w to. Atomizacja i symplifikacja pojęć i rzeczy była zatem — jego zdaniem — nieodzownym warunkiem wyjaśnienia naukowego. bezpośrednio nam znane. Jest tak dlatego. co zostało wyrażone w sposób prosty. Co można uznać za owe „elementarne czynniki" w odniesieniu do różnych faktów społecznych? Czy są one również zależne po prostu od aktualnego stanu wiedzy o tych faktach. lub materii. okazują się one niewystarczające na skutek rozwoju wiedzy i wzrostu krytycyzmu ludzi. jak należy posługiwać się poprawnie pojęciami i sondami m. Otóż dla Kanta wyjaśnienie znaczyło tyle. który — wychodząc z pewnych różnic. 186 Zasady Arystotelesa były stosowane przez wiele wieków. przyczyna i cel były więc dla niego zasadami wyjaśniania rzeczy.". Dlatego też uważał on. Dla Kartezjusza jasnym mogło być tylko to. . ponieważ „elementami przyrody są hipotetyczne atomy. że właściwości przedmiotów możemy wyjaśniać poprzez badania ich formy. Przełomowy charakter dla rozważań wokół problemu wyjaśniania zjawisk społecznych mają koncepcje Diltheya. przy wyjaśnianiu. że jakiekolwiek idee lub przedmioty dadzą się tak dalece uprościć. Pierwocin tego rodzaju refleksji dostrzegamy w filozofii Arystotelesa.. iż dzięki temu staną się powszechnie jasne i oczywiste — uważam — zalecaną przez niego ogólną regułę postępowania za słuszną. a następnie Kant i Hegel. zachęcając tym samym do ich stosowania w innych dziedzinach nauki. jakie nasuwają się w związku z postulatem Kartezjusza. Natomiast Hegel uważał. jakie istnieją między naukami społecznymi i przyrodniczymi — uważał. A jego zasady logiki z kolei wskazywały na to. że świat zjawisk społecznych jest bardziej naszemu poznaniu dostępny niż przyroda.. a inni są do niego podobni. tzn. jak to ma miejsce w odniesieniu do zjawisk przyrodniczych. Przy poglądach tych ostatnich spośród wymienionych myślicieli zatrzymam się nieco. którą musi się wyraźnie poznać i podać7. że aby cokolwiek wyjaśnić.. Zastosowane przez niego reguły dla wyjaśnienia problemów geometrii dały pozytywne efekty i początek geometrii analitycznej. Hume.

187 Dlatego też każdy zna i rozumie elementy świata społecznego, natomiast przyroda jest nam zawsze obca, nieprzenikliwa i niezrozumiała9. Możemy zatem — jego zdaniem — poprzez badania poznawać przyrodę i osiągnąć o niej jedynie hipotetyczną wiedzę. Natomiast zjawiska społeczne możemy rozumieć poprzez bezpośrednie ich przeżywanie i wczuwanie się w nie, czyli poprzez intuicyjne zgłębienie. „Verstehendes Einleben in das Erkenntnisobjekt", „eine intuitive Vertiefung" — oto sposoby poznawania rzeczywistości społecznej umożliwiające jej wyjaśnianie. Z tych więc względów Dilthey uważał, że różne są nasze możliwości wyjaśniania zjawisk przyrody i społeczeństwa. Poglądy Diltheya nawiązują do koncepcji Windelbanda odnośnie różnic między naukami społecznymi (zwanymi także humanistycznymi) a przyrodniczymi. Przypomnijmy, według tej koncepcji pierwsze z nich traktują o tym, co jednostkowe i niepowtarzalne, natomiast drugie, tzn. przyrodnicze o tym, co powtarzalne i ogólne. Uwzględniając powyższe rozróżnienia Windelband uważał, że nauki społeczne ustalają tylko fakty i nazywał je idiograficzny-mi; natomiast przyrodnicze ustalają prawa i dlatego nazywał je monote-tycznymi. Nawiązaniem do wspomnianych koncepcji Windelbanda jest idiograficz-ny i nomotetyczny model Diltheya ujmowania zjawisk, jakimi zajmują się nauki społeczne i przyrodnicze. Pierwszy z nich prowadzi do wyjaśniania jednorazowych i niepowtarzalnych czynników poprzez wyliczanie racji leżących u ich podstaw. Model ten daje szansę możliwie pełnego wyjaśnienia danego faktu. Natomiast drugi model polega na wyróżnianiu tylko tych racji, jakie sąnajważniejsze, tzn. najbardziej charakterystyczne czy istotne, dla całej klasy faktów czy zjawisk, do jakiej przynależy ten, który chcemy wyjaśnić. Ukazanie tylko pewnych racji (uwarunkowań) pozwala na prawdopodobne i częściowe wyjaśnienie danego faktu. Wyjaśnianie stało się również przedmiotem zainteresowań neopozytywi-stów, dla których uprawiać filozofię znaczyło po prostu tyle, co wyjaśniać jej pojęcia i twierdzenia poprzez analizę logicznosemantyczną. Koncepcja ta znalazła zwolenników także poza filozofią, zwłaszcza wśród przedstawicieli nauk społecznych (np. CG. Hempel, K.R. Popper) i pozostaje w ścisłym związku z formalno-logicznym lub opisowym pojmowaniem nauki, w których naukę utożsamia się ze zbiorem wiadomości wyrażonych w zdaniach w sposób uzasadniony, czyli logicznie uporządkowany. Proponowana przez nich koncepcja wyjaśniania ograniczała się zatem do podawania odpowiedzi na pytanie typu: „co znaczy słowo...?, użyte w danej teorii i mogła być przydatna tylko w sensie porządkującym. Rzeczywistość przyrodnicza i społeczna nie składa się jednak z pojęć, ale z obiektywnych 188 faktów i zjawisk, jakie są ujmowane w sposób mniej lub bardziej dokładny poprzez dane pojęcia. Dlatego też wyjaśnianie pojęć — acz jest działaniem poznawczo ważnym — nie jest wyjaśnianiem faktów, do których się te pojęcia odnoszą. Z tych to względów ograniczenie wyjaśnień tylko do sfery pojęciowej —jak to m.in. postulują zwolennicy koncepcji neopozytywistycznych — nie prowadzi do wyjaśniania obiektywnej rzeczywistości, lecz tylko do wyjaśniania terminów lub pojęć przy których pomocy ją opisujemy.

Oczywiście, wyjaśnianie terminów prowadzi do ich uściślenia, a tym samym usprawnia nasze poznanie świata i doskonali teorię. Istotnym wszakże czynnikiem wzbogacenia teorii jest jej ścisły i ciągły kontakt z obiektywną rzeczywistością. Jeżeli jednak chcemy przejść od sfery pojęć do obiektywnej rzeczywistości, to wówczas konieczne jest odwołanie się także do tych metod, jakie pozwalają nawiązać z nią bezpośredni kontakt. W tym celu oprócz metod poznania teoretycznego trzeba więc korzystać także z metod poznania empirycznego, jak np. obserwacja, porównywanie, pomiar czy eksperyment10. Dążąc zatem do wyjaśnień wychodzących poza sferę pojęciową, należy pamiętać o jedności tego, co historyczne i tego, co logiczne, jak poucza nas Hegel. To, co „historyczne" oznacza bowiem obiektywną rzeczywistość, znajdującą się w stanie ciągłego ruchu i rozwoju. Pojęcie „tego, co logiczne", oznacza z kolei konieczny związek myśli odzwierciedlających w świadomości człowieka otaczającą go rzeczywistość. To, co „historyczne" jest pierwotne w stosunku do tego, co „logiczne" — podobnie, jak pierwotny jest byt — wobec świadomości. Logiczne jest odzwierciedleniem historycznego, w świadomości ludzkiej. Ale to odzwierciedlenie historycznego w logicznym może być adekwatne albo też nie. Adekwatność logicznego i historycznego zachodzi wówczas, gdy we wzajemnym związku myśli odtworzony jest rzeczywisty proces historyczny. Niezgodność zaś logicznego z historycznym pojawia się wtedy, gdy tok myśli biegnie w odwrotnym kierunku niż rozwój procesu historycznego. Pełna zgodność logicznego i historycznego nie zawsze zachodzi, ponieważ historia wszelkich form rzeczywistości rozwija się często poprzez skoki i zygzaki, które po prostu nie mogą być odtwarzane w tym, co logiczne, gdyż są zbyt skomplikowane i krótkotrwałe, aby zdążyły przejawić się w myśleniu. Logiczne bowiem odzwierciedla prawidłowość historycznego rozwoju z pominięciem elementów przypadkowych i nieistotnych, a więc nie ukazuje nam całego jego bogactwa. Aby do tego bogactwa można było się zbliżyć trzeba korzystać z rozmaitych metod poznania naukowego, jakie pozwalają nam nawiązać kontakt z obiektywną rzeczywistością. 189 11.3. TYPY WYJAŚNIEŃ FAKTÓW SPOŁECZNYCH W naukach społecznych ukształtowały się swoiste metody umożliwiające w różnym stopniu wyjaśnianie zjawisk, będących przedmiotem zainteresowania tych nauk. Do najbardziej rozpowszechnionych można zaliczyć następujące metody: a) porównawczą, b) historyczną c) dialektyczną d) funkcjonalną e) strukturalną oraz f) systemową które postaramy się bliżej scharakteryzować. Ad a. Metoda porównawcza porządkuje w pewnym stopniu naturalną poniekąd skłonność umysłu ludzkiego do ustalania podobieństw i różnic między postrzeganymi przedmiotami i zjawiskami. Poprzez analizę porównawczą badanych przedmiotów lub zjawisk można więc uzyskać wiedzę o

występujących prawidłowościach jakie rządzą ich istnieniem i rozwojem. Dzięki tej metodzie można też dojść do syntezy tego, co wspólne danym przedmiotom badań, czyli dokonać różnych uogólnień i ustalić pewne ich typ y. Durkheim wyróżniał trzy możliwe postacie tej metody, w zależności od tego, czy brało się pod uwagę fakty: 1) z jednego i tego samego społeczeństwa; 2) dotyczące kilku różnych społeczeństw tego samego typu; 3) przynależne do kilku społeczeństw różnych typów. Uważał on, że najbardziej zasadne jest stosowanie jej tylko do pierwszego z wymienionych przypadków, ponieważ nawet dwa społeczeństwa tego samego typu nie są nigdy identyczne. Stosowanie tej metody wiąże się więc z koniecznością określenia stopnia porównywalności danych przedmiotów lub zjawisk, ponieważ często są one — pomimo zewnętrznych bzy formalnych podobieństw — na tyle różne w swej istocie, że nie kwalifikują się do porównań, z których wynikałyby bardziej zasadne wnioski. Stosowanie tej metody wymaga zatem co najmniej takiej ostrożności, jak wnioskowanie przez analogię. Omawiana metoda bywa często łączona z metodą historyczną, jaką zajmiemy się właśnie w następnej kolejności. Ad b. Metoda historyczna — ogólnie biorąc — odrzuca ponadczasowe ujęcia wszelkich zjawisk społecznych, postulując po prostu takie ich badanie, które będzie nie tylko konkretne, ale będzie także uwzględniało zachodzące w nich zmiany. Posługiwali się niąm.in. G.B. Vico, JJ. Rousseau, J.G. Herder, G.W.F. Hegel, A. Comte i W. Dilthey, choć pojmowali ją różnie. 190 Niewątpliwie poprzez historyczną analizę konkretnych faktów i zjawisk społecznych — ukazującą nie tylko ich części składowe, ale także i etapy kształtowania się owych części, a tym samym powstawania danego przedmiotu badań — można było znacznie lepiej poznać ich uwarunkowania, niż na innej drodze. Wskazywali na to wyraźnie przedstawiciele metodologii, doskonaląc tą właśnie metodę. Ad c. Metoda dialektyczna ma długą historię. Przed Marksem została ona najpełniej wyrażona przez Hegla, który uważał, że ideę —jaka urzeczywistnia się w świecie — rządzi prawo sprzeczności, będące źródłem i zasadą wszelkiego ruchu. Każde pojęcie, wywodząc się z idei absolutnej, ukonkretnia się i tym samym zaprzecza swojej godności. W ten sposób każda teza osiąga swoją antytezę, a ich przezwyciężeniem staje się synteza, która jest też nową tezą, zmierzającą do kolejnej antytezy, a następnie syntezy. Tak zwaną „triadę": teza-antyteza-synteza, Hegel uważał za model rozwoju świata. Według tej koncepcji każda nowa synteza, stająca się kolejną tezą jest równocześnie kontynuacją i zmianą poprzedniej. Prawo to stosował on zarówno do myśli, jak też do istniejącej rzeczywistości, a tym samym i społeczeństwa. Marks — nawiązując krytycznie do koncepcji Hegla — twierdził, że dialektyka jest pierwotnie wyrazem rozwoju świata przyrody, a dopiero wtórnie wyrazem rozwoju myśli, która odbija świat

Z tego też powodu są czynnikiem przeszkadzającym w życiu społecznym i dezintegrującym dane społeczeństwo. a ściślej biorąc od systemu. w którego właśnie strukturze mają określone znaczenie. Ad e. od tego.. Tak ujmowana metoda dialektyczna opiera się na następujących prawach: na prawie wzajemnych powiązań i uwarunkowań zjawisk.rzeczywisty. istnieje zatem potrzeba rozróżniania w badaniach tego. co j e st. jakie występują w poglądach poszczególnych zwolenników omawianej metody. d) istnieją pewne uniwersalne struktury myślenia. a następnie rozprzestrzeniła na inne nauki społeczne. na prawie przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe oraz na prawie ścierania się albo przezwyciężania istniejących przeciwieństw. Ad d. Dlatego też głosił. w której próbujemy określić stosunek pomiędzy działalnością kulturową ludzi a ludzkimi potrzebami. że zanim nie powstały nowe potrzeby. jak też do jego środowiska. co być powinno. będącej w ciągłym ruchu i rozwoju — jest próbą najbardziej ogólnego ujęcia praw przyrody i życia społecznego ludzi. Merton13 wskazywał na potrzebę wyróżniania obok funkcji jawnych również funkcji ukrytych. Malinowski" —jeden z twórców tej właśnie metody. że nie świadomość człowieka określa jego byt. c) nauka powinna koncentrować się na realnych strukturach i wynikających z nich relacjach między poszczególnymi elementami danej struktury. może być nazwa funkcjonalną" — pisał Br. stanowiącego dla nich pewien abstrakcyjny wzorzec. Ponadto wskazywał też na to. nie zachodzi żadna społeczna czy intelektualna zmiana12. a także procesów myślenia. jak też we wszystkich jej fragmentach. Jego zdaniem dzięki funkcjonalnej analizie możemy 191 pokazać.. Robert H. jakie określają wszelkie myślenie i działanie ludzi. i to zarówno w odniesieniu do tegoż systemu. podstawowymi lub pochodnymi. Metoda funkcjonalna zmierza do wyjaśnienia różnych zjawisk społecznych poprzez ukazanie ich czynności czy zadań. a nie na ich treści.. które najogólniej ją charakteryzują: a) wszelkie przedmioty i zjawiska nie powinny być ujmowane w sposób oderwany od struktury. na prawie ciągłości ich rozwoju. Marksistowska metoda dialektyczna — przyjmując ontologicznąpierwot-ność materii. b) należy odróżniać aktualnie występujące zjawiska i działania od istniejącego systemu idealnego. „Analiza . w którym występują. Pomimo pewnych różnic. Przypomnijmy podstawowe założenia tej metody. że pewne — spośród istniejących wytworów społecznych mogą być funkcjonalne dla jednych grup. lecz przeciwnie —jego byt społeczny określa jego świadomość. jakie spełniają w różnych stadiach rozwoju tego systemu społecznego. . czy istocie. tkwiących zarówno w całej obiektywnej rzeczywistości. niezależnie od specyficznych uwarunkowań społecznych i historycznych. można wskazać na takie jej założenia. Metoda strukturalna ukształtowała się pierwotnie w lingwistyce. nie dokonuje się nowych wynalazków ani rewolucji. a równocześnie — dy sfunkcj onalne —dla innych. w jakiej tkwią.

J. np. będącego dla niego supersystemem. co chcemy wyjaśnić. Piaget i G. jakie spowodowało interesujące nas zdarzenie. dokonując wyboru określonej metody. Wyjaśnienia genetyczne — opisujące dokładnie lub zarysowujące czasową kolejność zdarzeń prowadzących do powstania tego. Ad f Metoda systemowa wyrosła z inspiracji cybernetyki oraz z prób prze-zwyciężania różnych niedostatków zarówno metody strukturalnej. Levi-Strauss. Parsonsa i G.w socjologii przez T. można je sprowadzić do następujących siedmiu typów15: 1. 5. Wyjaśnienia zachowań ludzi poprzez wskazywanie na ich skłonności. M. ze względu na ich role w utrzymywaniu i kształtowaniu danego systemu14. N. ale także na ich wszechstronne. czy tez łączenia różnych elementów poszczególnych metod. Interesujący nas przedmiot może być więc za pomocą określonego sposobu ujęcia ukazany nie tylko jako system. 4. Wyjaśnienia intencjonalne — czyli zmierzające do ustalenia zamiaru czy też celu. które go współtworzą. Wyjaśnienia funkcjonalne — odpowiadające na dwa rodzaje pytań: a) jakim potrzebom czyni zadość dany fakt albo . ukazując złożone aspekty ich istoty i uwarunkowań. Homansa. ale równocześnie także. czy też ich zachowania. jako pewien subsystem ogólniejszego. „racje". Foucault. Wyjaśnienia usprawiedliwiające. jakie wskazują na różnego rodzaju tzw. R. ze względu na: a) posiadanie sobie właściwej organizacji wewnętrznej oraz b) istniejące współdziałanie ze swoim środowiskiem. Analiza systemowa pozwala nie tylko na kompleksowe badanie faktów społecznych. Chomsky. 2. Barthes. że wszystko i każdy może być badany jako swoisty s y s t e m. I o tym trzeba stale pamiętać. wieloaspektowe i dynamiczne ujęcie. powodujące niezależnie od ich woli określone zachowania. tkwiące u podstaw danych zachowań. że oprócz wyjaśnień logiczno-semantycznych. Metoda ta bywa także łączona z funkcjonalną. Podstawowym założeniem analizy systemowej jest to. jaki tkwił u podstaw działania danego człowieka czy ludzi. jakie istnieją między poszczególnymi elementami. Zastanawiając się nad różnymi wyjaśnieniami faktów społecznych Robert Brown stwierdził. Gurvitch. 192 W każdym z wyróżnionych systemów możemy zatem poddać analizie różne powiązania i zależności strukturalne oraz funkcjonalne.C. jak i funkcjonalnej.Za czołowych przedstawicieli metody strukturalnej są uważani: C. 3. Istniejące metody badania i wyjaśnień zjawisk społecznych stwarzają bynajmniej nie identyczne szanse poznawcze.

tzn. Wyjaśnienia genetyczne. czyli owe założenia. że są to jedyne cele czy zamiary. ponieważ nie wszystkie prowadzą do twierdzeń pozwalających się w obiektywny sposób zweryfikować. Chociaż możemy domyślać się celów czy zamiarów danej osoby lub osób i to niekiedy nawet z dużym stopniem prawdopodobieństwa. Są to teorie. 7. jak doszło do pojawienia się danego faktu. których tezy wynikają w sposób logicznie zasadny z przyjętych założeń. ponieważ mogły występować także jakieś inne nieznane nam racje determinujące ich zachowanie. Inaczej mówiąc trudno po prosty zweryfikować logicznie poprawne domysły na ten temat. Zastanawiając się nad tym. że mogą tu wchodzić w grę następujące typy: 1. Wyjaśnienia te mogą mieć charakter dedukcyjny albo indukcyjny. Wspomniane koncepcje nauki bowiem upatrują prawdziwość danej teorii jedynie w logicznej poprawności jej struktury. ponieważ od wyboru danych koncepcji zależy wartość teorii do jakich się odwołujemy. Jeżeli np. sapo prostu przyjęte na wiarę. jako system wyjaśnień"16 jest rzeczywiście w każdym przypadku godne wiary? Odpowiedź na powyższe pytanie zależy od tego za jaką koncepcją nauki opowiadamy się. rozumianej. jakie typy wyjaśnień są przydatne dla naukowych interpretacji zjawisk społecznych. i że one właśnie były decydujące w danym przypadku. które — jeżeli nawet są prawdopodobne — to nie znaczy wcale. Wyjaśnienia poprzez odwoływania się do empirycznie sprawdzalnych uogólnień. Tym samym stwarzają możliwość zaliczania do rzędu pełnosprawnych teorii naukowych nawet różne pseudonaukowe teorie. ale przesłanki. Wyjaśnienia poprzez odwoływanie się do teorii. Nasuwa się także pytanie czy wyjaśnianie poprzez odwoływanie się do teorii.b) jakie zadania spełnia interesujący nas fakt w danych warunkach? 6. opowiadamy się za formalno-logiczną czy fenomenologiczną koncepcją nauki. teologicznych i itp. ale nie każdy z nich jest w równym stopniu godny zaufania. Wyjaśnienia nomologiczne. jak to ma miejsce w różnych teoriach filozoficznych. rozumianej: a) jako pewna koncepcja hipotetyczna albo b) jako konstrukcja założeń i praw przyjętych w danej nauce. 193 Podobnie ma się sprawa z odkrywaniem uzasadniających „racji". . które — chociaż są z logicznego punktu widzenia bez zarzutu — to jednak nie zawierają żadnych twierdzeń sprawdzalnych poprzez przedmiotową praktykę. iż musiały tkwić u podstaw zachowań danych ludzi. jeżeli tylko spełniają one wyżej wymieniony postulat. Fakty i zjawiska społeczne mogą być więc wyjaśnione w różny sposób. odwołujące się do praw obowiązujących w danych naukach. 2. ale na ogół trudno wykazać.są logicznie poprawne. Oczywiście nie wszystkie spośród wymienionych typów wyjaśnień są przydatne dla naukowych wyjaśnień. czyli jak się on ukształtował. dochodzimy do wniosku. których celem jest — najogólniej biorąc — ukazanie tego. jaki łańcuch przyczynowo-skutkowy tkwi u jego podstaw. wyjaśnienia typu intencjonalnego czy usprawiedliwiającego. Możemy przecież bez większego trudu znaleźć takie teorie. Z tego punktu widzenia dyskusyjnymi są np. to wyjaśnienia oparte na teoriach tak pojmowanych nauk mogą być odległe od obiektywnej rzeczywistości.

będące poniekąd pogłębionymi wyjaśnieniami strukturalnymi. 195 . 194 5. Możemy zatem wyróżnić wyjaśnienia konkurencyjne i komplementarne18. b) na tyle ogólne. że nie możemy każdego z nich wyjaśnić tak. procesów lub zjawisk. Często ujawnienie przyczyny nie wyjaśnia nam jeszcze wszystkiego o danym zjawisku społecznym. odwołujące się do praw statystyki. 6. e) empirycznie sprawdzalne.Wyjaśnieniami wspomnianego typu można posługiwać się w tych sytuacjach. ale też inne mogą się uzupełniać. żeby wskazywały na jakieś nie znane dotąd aspekty badanych faktów. przyczynę. tzn. czyli wyrażone w jednoznacznych terminach. jakie spełnia on w nim funkcje. lecz wynika co najmniej z dwóch powodów: a) ze złożoności i dynamiki rozwojowej zjawisk społecznych oraz b) z nierównomierności naszej wiedzy o tych zjawiskach. o jakich niewiele wie dotąd nauka. wyjaśnić w sposób nomotetyczny czy genetyczny tych zjawisk. która je wytworzyła i funkcji. a więc tych. jak byśmy sobie tego życzyli. możliwie dostatecznie ostrych. Wyjaśnienia te powinny spełniać —jak sądzę — postulaty stawiane hipotezom naukowym. jak i induk-cyjno-statystyczne. wskazujące na bezpośrednie i główne przyczyny interesującego nas zdarzenia. Z tego względu słusznie wskazywał E. cały złożony ciąg jego uwarunkowań. Mogą tu wchodzić w grę zarówno wyjaśnienia dedukcyjno-statystyczne. Wyjaśnienia strukturalne. Nie możemy np. 7. Spośród wymienionych typów wyjaśnień niektóre wykluczają się nawzajem. przy wyjaśnianiu genetycznym możemy odwoływać się do wyjaśnień nomologicznych. czyli aby nie zawierały zdań nawzajem sprzecznych. Wyjaśnienia hipotetyczne. ze względu na miejsce w tymże systemie. pozwalające zrozumieć pozycję danego faktu lub zjawiska w konkretnym systemie społecznym.dane. które są mało zbadane albo w ogóle nie są zbadane. pomijające równocześnie przyczyny. Wyjaśnienia funkcjonalne. jakich dotyczą. czyli dające się zweryfikować poprzez praktykę. 4. Znając bowiem miejsce danego faktu w badanym systemie społecznym możemy ustalić. Wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe. jaka to zjawisko wypełnia"19. czyli powinny być: a) o tyle nowe. próbując poniekąd odgadnąć w sposób poprawny logicznie genezę. c) pojęciowo jasne. gdy brak nam podstaw do stosowania innych wyjaśnień. Wyjaśnienia statystyczne. nomologiczne i hipotetyczne. jak np.3. Wielkość i różnorodność typów wyjaśnień stosowanych do zjawisk społecznych nie jest sprawą przypadkową. co też powoduje. dotyczące interesującego nas faktu czy zjawiska społecznego. częstotliwość itp. d) wolne od sprzeczności wewnętrznych. a tym samym określić jego ważność17. szukać trzeba oddzielnie przyczyny. że „kiedy przystępuje się do wyjaśniania zjawiska społecznego. ważność. Durkheim. np. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty.

Tatarkiewicz. Dotyczy to przecież nie tylko przyrody. Enzyklopadie undMethodologie der Geschichte. W. Oldenburg — Mtlnchen 1937. w: Gesammelte Schriften. Sztumski. v/:Praludien. Warszawa 1958. Warszawa 1964.T. Tiibingen 1907. Dilthey.. które uwzględniając specyfikę nauk społecznych mogą być przydatne przy rozwiązywaniu rozmaitych problemów podejmowanych przez te nauki. ale i społeczeństwa. (Wyd. 6 Zob. .. 3 Był on w dużym stopniu wsparty rozwojem filozofii analitycznej oraz umocnieniem się ideii monizmu metodologicznego. J. a wyjaśnienie hipotetyczne jest tylko w jakimś stopniu prawdopodobne.III.H.1.31. Doby. Wydaje się też. Hegel. Einleitung in die Geisteswissenschaften. ale także z zamiarem ich kształtowania. Warszawa 1977.G. G. Krytyka władzy sądzenia.54 do 56.224 i nast. ponieważ w pewnym stopniu oddaje ich naukową ważność. Sztumski. a tym samym rozwiązywać określone problemy społeczne. 11 Br. 8 Zob. Erklaren und Yerstehen. Szkice z teorii kultury. Warszawa 1952. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. R. 7 Zob. Windelband. Rozprawa o metodzie. Jaki pożytek wynika z wyróżnienia typów wyjaśnień mających zastosowanie w odniesieniu do zjawisk społecznych? Uważam. że tyle mamy władzy ile mamy wiedzy. Niewątpliwie wyjaśnienie nomologiczne jest najbardziej bliskie prawdy.Kolejność. s. wyd. s. Wright. Wyjaśnianie zjawisk społecznych wiąże się przecież nie tylko z dążeniem do ich poznania. w jakiej zostały wymienione proponowane typy wyjaśnień nie jest przypadkowa. jak drogę do wiedzy. VII) Warszawa 1970. G. Stuttgart 1973. Droysen. jak i na korzystanie z tych. że wyjaśnienie genetyczne. ukazujące proces kształtowania się danego zjawiska jest pełniejszym i stąd bardziej pewnym wyjaśnieniem. Warszawa 1958. 10 Zob. Wstęp. 1974. 9 Zob. Historia filozofii. Wyjaśnianie trzeba więc traktować. 122 i nast. niż wyjaśnienie przyczynowo-skutkowe.. J. An Introduction to Social Research. Godzi się tu przypomnieć starą prawdę ukazaną przez Franciszka Bacona. W. 4 5 Zob. W. Malinowski. że oprócz względów natury teoretycznej wchodzą w grę także pewne aspekty praktyczne. I. W. v. s. Kartezjusz.286 i nast.II. t. 196 PRZYPISY 1 2 Zob. Kolejność pozostałych typów wyjaśnienia może być oczywiście dyskusyjna. które ogranicza się tylko do wskazania jego bezpośredniej i głównej przyczyny.395. t. W. ukazując tym samym jedynie pewien wycinek w jego rozwoju. J. Wyd.III. Wykłady z filozofii dziejów. która pozwoli nam skutecznie działać. Kant.York 1967. 368 do 371.. 1. Uświadomienie sobie istnienia różnych typów wyjaśnień dopuszczalnych w nauce pozwoli zarówno na wyrobienie sobie krytycznego stosunku do każdego z nich. s. Zob.I. Frankfurt/M. 338 i nast. N. s. s. Geschichte undNatiirwissenschaft..

On Theoretical Sociology. 14 Zob. często nawet ludzie tak dalece pozostają pod wpływem swoich pragnień.1. I to nie tylko wtedy. w jakich człowiek znajduje się. Warszawa 1968. gdy podejmujemy badania rzeczywistości społecznej. op. oraz tegoż 7eon'a socjologiczna i struktura społeczna. Warszawa 1970. gdy działają we własnym imieniu. 17 Dobrą ilustracją wyjaśnień tego typu sąnp. R.cit. nad którym powinniśmy się nieraz zastanawiać w czasie prowadzonych badań. są jednak na ogół bardziej złożone niż to się wydaje i nie zawsze możemy wszystko oceniać w świetle praw nauki ani też weryfikować w praktyce. a w tej mierze także wtedy. Zauważmy. że zaufanie i podejrzliwość mogą opierać się na zasadnych. Warszawa 1973.362 i nast. s. ufać wypowiedziom respondentów. 129. P. op.12 Tamże. 197 12. o czym pouczają nas prawa naukowe albo do tego.42 i nast. a tym samym wysoce prawdopodobne. s.. obiektywnych przesłankach i na mniej zasadnych podstawach o charakterze subiektywnym. K. Teoria i wyjaśnienie. Zaufanie i podejrzliwość są zatem ze sobą ściśle związane i dopełniają się negatywnie. że jego podstawy są właśnie obiektywne.) i Argonauci zachodniego Pacyfiku.33.in w takich jego pracach. Z metodologicznych problemów socjologii.70. odwoływać się . 19 Porównaj: E. (op. to możemy powiedzieć. s. ale jest teoretycznie uzasadnione. Sztompka. Metodologia badań socjologicznych. to problem. METODOLOGICZNE ASPEKTY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI 12.92 i nast. Ponadto ludzie nie kierują się tylko i wyłącznie rozumem i logiką ale również uczuciami i myśleniem określonym przez ich pragnienia. Merton. że nie możemy komuś czy też czemuś ufać. danym zawartym w przeróżnych dokumentach. wyjaśnienia rozmaitych faktów społecznych czy też kulturowych przedstawione przez Bronisława Malinowskiego.. (Warszawa 1967). m. 15 Zob. s. Durkheim. zaufanie do tego. to wówczas stajemy się oczywiście podejrzliwi. Jeżeli mamy np. London 1963. co wprawdzie nie zostało potwierdzone przez praktykę. Jeżeli pojawiają się wątpliwości lub co gorsze dochodzimy do wniosku. Explanation in Social Science. czyli występowanie jednego wyklucza drugie. 13 R.cit. ale również w sferze poznawczej. s. Co więcej. tzn. J. PODSTAWY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Zaufanie i podejrzliwość są ważne nie tylko w stosunkach międzyludzkich.cit. 16 Zob. Metodologiczne problemy systemowej analizy społeczeństwa. s. Brown. 104-109. jak: Szkice z teorii kultury. S. Nowak. źródłom naszych informacji. przeróżnym autorytetom itp. s. 18 Zob. ale także jako reprezentanci rozmaitych instytucji. że po prostu nie są w stanie myśleć logicznie poprawnie. Zasady metody socjologicznej. Katowice 1987. Sytuacje życiowe. Sztumski. Czy i w jakim stopniu możemy np.

Mały krytycyzm może wynikać z lekkomyślności. gdy jest oczekiwane ze strony innych ludzi jako postawa jedynie możliwa do przyjęcia. Na przykład mieszkaniec zapadłej wsi ma niewątpliwie obiektywne przeszkody w czynnym uczestnictwie w wielu wydarzeniach społeczno-politycznych. nawiązując do koncepcji Mortona Deutscha1. W obu przypadkach skutek jest oczywiście taki sam. spowodowanych przyczynami obiektywnymi lub subiektywnymi. z braku zainteresowań. Przeciwieństwem naiwności jest przebiegłość iz nią łączy się często podejrzliwość wobec ludzi i rzeczy. ale również na podejrzliwość ze strony konformistów. bądź to braku doświadczenia danej osoby. Zaufanie może być również następstwem konformizmu. ponieważ przy takiej postawie na ogół więcej zyskujemy niż tracimy. opierają się na subiektywnych przesłankach. 199 Kult autorytetu i jego następstwa zasługują niewątpliwie na odrębną refleksję. że byłoby to trudne. co jest w nauce ostatnim krzykiem mody2. modną teorię czy też stosowaną na ogół metodę badań jest narażona nie tylko na określone epitety. ani opanować wszystkiego. a jego brak pociąga za sobą określone sankcje społeczne. ponieważ sami nie możemy ani poznać. Ograniczymy się zatem do bardziej typowych. np. 3. że w ostatecznym rozrachunku lepiej nawet być niekiedy oszukanym niż nikomu nie ufać. jeżeli w ogóle możliwe. kulturalnych itp. Zaufanie tego rodzaju jest szczególnie częste u osób podatnych na kult autorytetów. że n i k t. jak również do określonej instytucji lub dzieła ze względu na ich autorytet. „niedowiarka". Ponadto —jak wiadomo — ludziom podejrzliwym zdarza się również.. Ufamy autorytetom różnych formatów. pozorne prawdy i to. a tym samym także częściej spotykanych. 1. Osoba. czy choćby do zdrowego rozsądku. Czy można np. Zaufanie do innych łączy się często z naiwnością będącą następstwem bądź to małego krytycyzmu. Inspiruje bowiem nie tylko postawę poważnie utrudniającą współżycie i współpracę. np. ale jego przyczyny są różne. Jesteśmy z konieczności zdani na innych i staramy się ufać ich fachowości i kompetencjom. Zaufanie może być następstwem ufności do konkretnego człowieka ze względu na jego osobiste właściwości lub oficjalną pozycję. Przebiegłość —jako skrajny krytycyzm czy sceptycyzm — skłania do takiego przekonania.do nauki. Pojawia się ono wówczas. Często nawet jesteśmy bardziej skłonni . że bywają oszukani. w którym bywa rzadko. Do zaufania może więc skłaniać po prostu pragnienie „świętego spokoju" i za tę cenę ludzie są skłonni uznawać różne fikcje. „przemądrzałego" itp. Natomiast mieszkaniec stolicy z przyczyn subiektywnych. Wówczas to ich zaufanie jak i podejrzliwość do ludzi i różnych wytworów społecznych. Dlatego też wydaje się. 2. podobnie jak i ich moralna ocena. ale także szkodliwe społecznie. a ci którzy głoszą negację wszelkich autorytetów ulegają z reguły najgorszym. Jest to stanowisko nie tylko błędne. Przesłanki te bywają rozmaite i trudno byłoby wymienić wszystkie 198 możliwe. jeśli w ogóle tam się udaje. Z kolei brak doświadczenia może być rezultatem ograniczonych kontaktów społecznych danego człowieka. czy wręcz braku zdolności do wnikliwego myślenia. odrzucić wszelkie autorytety? Sądzę.. a także n i c nie jest godne zaufania. może też w tego rodzaju wydarzeniach nie brać udziału. która odrzuci powszechnie uznawany autorytet. jakie maja miejsce w stolicy lub dużym mieście. ale również przeszkadzającą w działalności badawczej.

200 Tyrania reklamy i propagandy zniewalająca uczucia i umysły ludzkie oraz paraliżująca krytyczne myślenie psychoza zbiorowa skłaniają ludzi do ufania tym. powoduje powstanie swoistego klimatu. depresji. na których one oddziałują. może nie tylko nie uzyskać zaufania. dającej szczególne szanse danej osobie. Zauważmy też. że komu jak komu. lecz z rozsądnym krytycyzmem. którzy na to najmniej zasługują. czego dobrym przykładem sąnp. na których nam szczególnie zależy.in. czyli pewna szczególna wrażliwość na określone bodźce pochodzące od sugerujących. Zdarza się również. np. a tym samym narazić się na kłopoty związane z poszukiwaniem innych. bywają raczej podejrzliwi. to stymuluje swoistą psychozę zbiorowąprzy ocenie danego osobnika nie liczącą się wcale albo co najwyżej niewiele z realiami. że człowiek wiarygodny. Natomiast możliwy jest krytyczny stosunek do nich. autorytety charyzmatyczne. opierające się na wierze. czego od nich oczekujemy niż dopuszczać myśl o ich ignorancji. także z wiary lub z przekonania o istnieniu łaskawości bóstwa lub „szczęśliwej gwiazdy". Używany w reklamie czy propagandzie argument typu: „wszyscy ludzie uczciwi opowiadają się za X-em". efekty wyborcze różnych polityków. dopóki nie znajdą dostatecznie przekonujących przesłanek uzasadniających zaufanie. 5. Na podobnej zasadzie wierzymy też w autorytet różnych instytucji czy dzieł. lecz z nadziei na pomyślność losu. jak mniemają różni huraoptymiści. zarówno w demokratycznych. Umiarkowani optymiści. przynajmniej tak długo. 4. które są rzekomo prezentowane przez „wszystkich". iż źródłem ich jest szczególna łaska sił nadprzyrodzonych. ale — co gorsze — wzbudzać podejrzliwość. ale właśnie im musi się udać. skłonności do ryzyka. ale pozbawiony możliwości korzystania z reklamy lub nie posiadający właściwości sugestywnych. . jak i autokratycznych systemach społecznych. czyli stanowią nasze oparcie. Nawet przeciętnie odważni mogą lękać się głoszenia innych poglądów niż tych. przejawiający się w dążeniu do weryfikacji i aktualizacji autorytetów. Ludzie o tego typu wierze czy przekonaniu sądzą po prostu. Oprócz wymienionych uwarunkowań zaufanie może być również następstwem szczególnych stanów psychicznych czy też właściwości charakterologicznych danego człowieka. Rezygnacja z autorytetów jest niemożliwa. Zaufanie może wynikać m. sprzyjającego zaufaniu nawet do rzeczy wątpliwych. ponieważ dotąd też się udawało. że przeróżni specjaliści rzeczywiście potrafią zrobić to. że zaufanie jest wytworem reklamy lub stanów psychozy zbiorowej. Podobnie lansowanie różnych plotek wokół danych osób może doprowadzić zarówno do powszechnego „cmokania" czy znaczącego chrząkania na ich temat. Sugestywność osób lub instytucji oraz sugestyjność ludzi. Należy tu jednak nadmienić. Hałaśliwa i zręcznie prowadzona reklama może wzbudzić zaufanie także do ludzi mało wiarygodnych. nie mówiąc już o pesymistach. ponieważ jedne i drugie —jak uczy najnowsza historia — działają w sposób zniewalający myślenie i działanie ludzi. Tego rodzaju postawa nie wynika z ufności we własne siły. jeżeli jest dość sugestywnie zaprezentowany. Przerażające wszakże jest również to. a tym samym do ukształtowania się zaufania albo podejrzliwości do nich. że autorytety tego typu są nie mniej niebezpieczne dla demokracji niż autorytety oparte na przemocy. że trudno podatne na krytykę sątzw. Ufanie autorytetom nie musi zatem łączyć się z kultem dla nich. impulsywno-ści itp. zwłaszcza tych.wierzyć.

Chociaż zaufanie jest koniecznym warunkiem życia społecznego. Najlepsze wydaje się takie zaufanie. zarówno jednostkowych. A z bezkrytycznej ufności. czyli sprawdzalnych. czy nawet tragedii. jakie możemy odnotować pomiędzy poszczególnymi rodzajami zaufania. które jest wytworem szczególnych stanów psychicznych czy też określonych dewiacji. reprezentujących niekiedy zdezaktualizowane wartości. że uwarunkowania interesujących nas zjawisk sąbardzo zróżnicowane i złożone. Pomijając przeróżne skrajne przypadki uważam więc. Powody dla których ludzie darzą kogoś zaufaniem są pozornie 201 sprawą obojętną. nie są bynajmniej problemem czysto teoretycznym. jeżeli wynika ono z różnych przesłanek. Dla psychologów pozostaje nadal tajemnicą dlaczego wszelka aktywność umysłowa jest tak niechętnie podejmowana przez ludzi. kto z tego zaufania korzysta. to jednak nie powinno się z tego faktu wysnuwać wniosku. jak i utopijnych — uleganie uniesieniom powodowanym przez psychozę zbiorową wszystko to rodzi klimat sprzyjający pochopnemu zaufaniu albo podejrzliwości. Również podejrzliwość może być pożyteczna. respective podejrzliwości jest określana przez ich uwarunkowania. jak i nawet duże grupy ludzi. jeżeli nie wynika z chorobliwych postaw. lecz z uzasadnionych przesłanek obiektywnych. jak i praktycznym. Bezkrytyczny stosunek do rozmaitych szalbierzy i demagogów. że na manowce mogą być sprowadzone zarówno jednostki. że należy stymulować wszelkie zaufanie i równocześnie też zwalczać wszelkąpodejrzliwość w sferze teorii lub praktyki. Można zatem powiedzieć. 12. a . jak i zbiorowych. Zaufanie zaufaniu nie jest więc równe pod względem jakości. Solidność podstaw zaufania. Wiadomo przecież. Różnice. emocjonalna postawa wobec różnych symboli. W związku z dotychczasowymi rozważaniami nasuwa się pytanie: dlaczego ludzie są skłonni stosunkowo łatwo darzyć kogoś lub coś zaufaniem albo też równie łatwo przejawiać podejrzenia. Wynikająz tego niewątpliwie określone konsekwencje przy ich ocenie. zwłaszcza dla tego. ANALIZA UWARUNKOWAŃ ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Dotychczasowe rozważania wskazują.2. Najgorsze z kolei to takie. respective podejrzliwości jest zatem problemem o dużym znaczeniu społecznym. które opiera się na stosunkowo solidnych przesłankach.Oczywiście wszystkie wymienione —jak również i niewymienione — subiektywne uwarunkowania zaufania mogą rzutować na postawę badawczą danego człowieka i z tego właśnie względu nas interesują. ale także praktycznym. bałwochwalczy stosunek do różnorodnych teorii czy doktryn — równie atrakcyjnych. jak i z bezzasadnej podejrzliwości wyniknęło wiele nieszczęść. Dlaczego często unikają jakichkolwiek trudów związanych z użyciem swego intelektu do analizy argumentów przemawiających za albo przeciw komuś lub czemuś. Nie jest to jednak takie obojętne dla ufających. jak na to wskazują historyczne doświadczenia różnych społeczeństw czy też poszczególnych osób. zarówno pod względem teoretycznym. że o wiele bardziej korzystne jest zaufanie oparte na solidnych przesłankach niż na wątpliwych. że jakość danego zaufania.

że ulegamy też przeróżnym wymysłom reklamy. że w pierwszym przypadku brak nam odpowiednich przesłanek dla wysnucia poprawnych wniosków. Ale czy dzisiejsi ludzie chcąbyć również oszukiwani jak ongiś? Odpowiedź na to pytanie nie jest wcale prosta. z którymi stykamy się na co dzień i chociaż wiemy. Reaguj atak zarówno jednostkowo. Powoduje to. Unikanie odwoływania się do rozsądku daje ludziom swoisty komfort życia — jak to w przekonywający sposób wykazał Rupert Crawshay Williams4. . jak i zbiorowo. Świat jest zbyt złożony. Nikła znajomość strzeżonych tajemnic produkcyjnych różnych towarów powoduje z kolei. Przyjmujemy. co wynika z konieczności. dopóki nie dotyczy to spraw lub osób szczególnie dla nich bliskich i ważnych. co da się uzasadnić i rozumieć zmusiłoby go do rezygnacji z całego bogactwa jego marzeń i dążeń. iż są one przez nich pożądane. Bowiem to. wiarołomstwem itp. gdy liczą na kogoś lub coś. iż koszty tego komfortu są często zbyt duże. udawania. ponieważ tylko w ten sposób mogą zachować drogie sobie mity. Ukazanie wymienionych problemów badającym zjawiska społeczne wydaje mi się dlatego celowe. Uznawanie przez człowieka tylko tego. różne kłamstwa o charakterze konwencjonalnym od ludzi. że „świat chce być oszukiwany". I na tej podstawie dochodzono do wniosku. abyśmy mogli wszystko sami prześledzić.. Dollard i N.E. niczym dobrą monetę. przeanalizować i zweryfikować. „Wobec dumy. Oczywiście. Kto wie czy owym powodem nie jest lęk przed tym wszystkim. to nie znaczy wcale. oszustwem. to jednak byłoby nam przykro bez nich. aby warto było go upowszechniać. zadziwiająca jest jego niechęć do myślenia" — zauważają trafnie J. a co jest przecież znacznie uboższe od świata ludzkich marzeń i pragnień.nawet uważana za bardziej męczącą i wyczerpującą niż praca fizyczna. Tracą też wtedy zaufanie. „arcana imperii" ograniczają dopływ danych i powodują. Być może istnieje jakiś jeszcze nieznany nauce powód skłaniający ludzi do bezkrytycznych zachowań i do nader oszczędnego odwoływania się do intelektu. zjawiskami. Istniejące z konieczności w sferze życia politycznego różne tzw. to najczęściej po prostu znosimy bez przyjemności. szanowane. Wydaje się więc. a w drugim — możliwości weryfikacji naszych wniosków. nie jesteśmy wcale w pełni zabezpieczeni przed kłamstwem. jak i ich nadmiaru. Myślę. że ludzie dlatego właśnie są zarówno 202 bardziej bezkrytycznie pełni zaufania. a tym samym nie pożądamy. iż są oszukiwani. że ulegamy różnym półprawdom lansowanym przez propagandę. że jeśli nawet istnieją pewne konieczności. że są one często rezultatem potrzeby „zachowania twarzy". które darzymy zaufaniem. aby uczulić ich na potrzebę zachowania postawy rozsądnego krytycyzmu we wszystkich fazach procesu badawczego. Wydaje się ponadto. konformizmu itp. Miller3. co intelekt akceptuje. że należy go oszukiwać. co jest dla nich szczególnie drogie. Być może właśnie z tego powodu zrodziła się już w starożytności myśl o tym. Uważam wszakże. jak podejrzliwości. marzenia czy też pragnienia. Jesteśmy ofiarami zarówno braku dostatecznej ilości danych. a stosunki międzyludzkie nazbyt skomplikowane. dla których chcą być oszukiwani. jaką człowieka napawa jego «rozum». że ludzie tak długo nie mają o to pretensji. zachowując nawet zdroworozsądkowy krytycyzm oraz skłonność do refleksyjnego traktowania ludzi i rzeczy. a spotyka ich zawód.

Dlatego właśnie w uprawidłowieniu słów każdego języka. ani też klimatowi zaufania i staje się jednym ze źródeł podejrzliwości w wąsko albo szeroko rozumianych stosunkach międzyludzkich. jak dalece indywidualnych lub powszechnych dotyczy wartości.. że język. aby stał się właśnie językiem tworzącym klimat zaufania. to należy zastanowić się nad tym.e. przynajmniej w krótkim czasie. jakie kształtują się zarówno w małych. ale o takie posługiwanie się nimi. Natomiast utrata zaufania do powszechnie wyznawanych idei lub wartości w danym społeczeństwie i odpowiadających im instytucji.203 Utrata zaufania może zatem mieć charakter jednostkowy i zbiorowy.in. co trzeba uczynić. że taki język nie służy oczywiście ani teorii. powoduje kryzys o znacznie poważniejszych rozmiarach i następstwach. Trzeba zatem w takim lub podobnym przypadku uprawidłowić dane słowo. ale przecież już wcześniej. który służy m. jakie łączyły danych ludzi i powoduje określony kryzys w mikroskali społecznej. skrywającym często ich mizerię intelektualną lub tzw. jest czynnikiem kształtującym zaufanie albo wywołującym podejrzenia. Wiemy jednak też o tym. jak też i w wielkich zbiorowościach ludzkich. czyli rzeczowników. trzeba i należy upatrywać jednej z istotnych dróg wiodących do przezwyciężenia podejrzliwości i równocześnie prowadzących do wzajemnego zaufania. że jest to problem intrygujący ludzi nie od dzisiaj. stając się konwencjonalnym bełkotem. w zależności od tego. jaki ma wpływ zarówno na kształtowanie się klimatu zaufania i podejrzliwości jest język. pełnym podtekstów i uników Językiem dyplomatycznym". jaki niełatwo przezwyciężyć. Utrata zaufania do bliskiej osoby łączy się z naruszeniem wartości. nie tylko podjął go Konfucjusz. jak też ludzi nie pretendujących do tego miana. wyrafinowanym żargonem uczonych. jakim się ludzie porozumiewają. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy język maskujący rzeczywiste ludzkie myśli lub uczucia może stać się czynnikiem kształtującym klimat zaufania? Pytanie to odnosi się zarówno do języka ludzi uczonych. które odpowiada ustalonym znaczeniom i pojęciom. ani praktyce. Nie chodzi tu więc o konsubstancjalne rozumienie słów. jakie z tytułu obywatelstwa na nim ciążą-— to albo kłamie. bo na przełomie VI — V wieku p. a nie wypełnia podstawowych obowiązków. może również służyć do maskowania ich rzeczywistych myśli i uczuć. w stosunkach międzyludzkich. Uważam osobiście. jakim się ludzie posługują. które stanowią przecież istotny składnik każdego języka. Zajmował się nim —jak wiadomo — Sokrates. do wyrażania naszych myśli i uczuć. że jest obywatelem — albo też „słowo obywatel" ma dla niego inne znaczenie. jak świadczą o tym dzieje filozofii. lecz nawet zaproponował oryginalną koncepcję sanacji języka poprzez uprawidłowienie n a z w5.n. Jednym z podstawowych czynników. jakim posługujemy się. Zauważmy. czyli nadać jemu sens. .„mową-trawą". 204 Uprawidłowienie słów danego języka jest więc koniecznym warunkiem jego wiarygodności. Na czym polega ta koncepcja? Można ukazać ją najlepiej posługując się następującym przykładem: Jeżeli ktoś uważa się za obywatela danego państwa. jaki się z nim wiąże i jest ustalony przez tradycję. Jeżeli zatem język.

Nie wszędzie jednak możemy posłużyć się obserwacją bezpośrednią. c. Nie wszystkie przedmioty są nam również dostępne. który sprawia. Nasze sądy zależą zatem również od jakości narzędzi poznawczych. Podobnie człowiek źle widzący czy też nie umiejący patrzeć przez mikroskop będzie miał znacznie mniejsze możliwości wykorzystania tego narzędzia niż osoba dobrze widząca lub sprawnie posługująca się tym narzędziem. wyrażany w znanym powiedzeniu Heraklita panta rei.Oprócz sanacji języka ważną rolę w kształtowaniu obiektywnych postaw zaufania spełniają metody weryfikacji hipotez. Nieprzerwany proces przeobrażeń obiektywnej rzeczywistości. może okazać się niewystarczający już j u t r o. jak też dla bardziej subtelnych potrzeb o charakterze poznawczym. co do swej jakości metody? Przyczyny tego — ogólnie biorąc — mogą być zarówno obiektywne. ustalony zgodnie z naukową metodą poznania dziś. Na przykład odkrycie komórkowej budowy żywych organizmów stało się możliwe dopiero po wynalezieniu mikroskopu. Do obiektywnych zaliczamy: a. jakimi możemy posługiwać się na danym etapie rozwoju wiedzy i techniki. biorąc pod uwagę: skuteczność. . tym większe możliwości poznawcze każdego. jakie w nich tkwią. praktyczny użytek. które są o b i e k -tywnie optymalne dla hipotez danej dziedziny. kto tę wiedzę spożytkuje w danym akcie poznawczym. ale jest także uwarunkowane specyfiką dziedziny. fale elektromagnetyczne — poprzez urządzenia radiowe. Korzystamy oczywiście z wielu różnych metod weryfikacji hipotez. co poznajemy. Biorąc powyższe pod uwagę można powiedzieć. Obok sprawnych zmysłów. Jakie są tego przyczyny. że nic nie pozostaje w stanie niezmiennym. zdolność sprawdzenia. nie będzie znał dotychczasowych osiągnięć naukowych na temat badanego przedmiotu. Stąd każdy nasz sąd o dowolnym przedmiocie. które różnią się między sobą stopniem prawdopodobieństwa. że czynnikiem wspomagającym zaufanie jest dobór takich metod weryfikacji. W wyniku weryfikacji hipotez dochodzimy do różnych tzw. d. której dane hipotezy dotyczą.pułapki". jakie będzie miał osobnik znający te zagadnienia. „prawd". b. jeżeli ktoś np. Im bogatsza ludzka wiedza. inne bardzo 205 odległe. pomiarem czy eksperymentem. Inaczej mówiąc. Jakość naszego poznania zależy także od aktualnego rozwoju techniki. w ścisłym tego słowa znaczeniu. czy też ewentualne .. Nasze poznanie zależy od aktualnego stanu nauki dotyczącej tego. jakie tworzymy sobie zarówno na codzienny. to jego możliwości poznawcze będą mniejsze w porównaniu z tymi. jak i intelektu poszczególnych ludzi. np. że stosowaliśmy różne. Kiedy mówimy o subiektywnych uwarunkowaniach. są dostępne naszym zmysłom pośrednio za pomocą rozmaitych urządzeń przetwórczych. mamy na myśli zarówno ograniczenia w zakresie funkcjonowania zmysłów. oprócz tego. Korzystanie z różnych metod weryfikacyjnych nie zależy jednak tylko od naszych chęci lub upodobań. Jedne znajdują się bezpośrednio w zasięgu naszej ręki i są dostępne zmysłom. jak i subiektywne. które zawężająich możliwości poznawcze. że nie każda z nich jest równie dobra. mając świadomość tego.

s. Sztumski. Williams. (Praca zbiór. einer Wissenschaft.J. J. które określają jakość naszych sądów6. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Methoden der empirischen Sozialforschung. Paris 1964. Tripoldi T. Miinchen 1974. New Ha-ven and London 1977. krytycyzm..M. Fellin P.R.. Galtung J.wyd. (II. XVIII. WYBRANA LITERATURA Adamski W.R. Warszawa 1977.. N. Sztumski. Theory and Methods of Social Research. A Study ofthe Motives Behind Irrational Thought.) 6 Zob.. (praca zbiór. Explanation in Social Science. Lutyński i..York 1983..C. Osobowość i psychoterapia. „Ruch Filozoficzny" 1958. Illinois 1969.. (Istnieje też polskojęzyczne wydanie wymienionej książki Beckera i Barnesa pi. Blalock H.York 1967.. nrl. Belmont California 1975. Missbrauch.. Analizy i próby technik badawczych w socjologii. Belmont California 1973. E. Warszawa 1968. w: „Studia filozoficzne" 1979/8. Caplovitz D. Meyer H. MikulowskiPomorski J. Exemplars of Social Research.. Hatt P. Doby J. też rec. Warszawa 1980.. {Wypisy).5960. pod red. s. Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii.88 n. The Comforts ofUnreason. Becker i H. Cicourel A... Social Thought from Lorę to Science.York 1961. Statystyka dla socjologów. I. Ein Mechanismus der Reduktion sozialer Komplexitdt.V. Metoda „ dokumentów osobistych " w socjologii. Modę und Manipulation.S. 1976.. Itasca.J. s. Vertrauen. Barnes.).T.York 1969. H. Babbie E. Frankfurt /M.York—Toronto—London 1952. s. s.. umiejętność poprawnego wnioskowania stanowią istotne subiektywne wyznaczniki. London 1947. Problemy metodologiczne socjologii. Gostkowski Z. Duverger M. s. Warszawa 1969. Survey Research Methods. Oslo—N.. 5 Zob. Methode und Messung in der Soziologie. The Practice of Social Research. Atteslander P. jak dociekliwość. III.. poszerzone wydanie). ... Goode W.E. An Introduction to Social Research. O motywach irracjonalnego myślenia. Berlin — N.K. Babbie E.. N. Stuttgart 1973. 2 3 J. Wstąp do socjologii matematycznej. The Stages of Social Research.zasobu wiedzy i znajomości metod badań także takie właściwości. Fikcja a rzeczywistość. Dollard i N.. Brown R. The Resolution ofConflict. 4 Zob. N. Methodes des sciences sociales... II.101-121. w: Studia Socjologiczne 1969. t. z tej książki: J. Miller. Brzeziński J.277. Zob. Dyonizak R. s.). N. London 1963. wyd. Warszawa 1964. Luhmann. 206 PRZYPISY 1 M.121-123. Constructive and Destructive Processe.145-148. Methods in Social research. t. Andreski S.195-196. H. Deutsch. R. Coleman J. Kraków 1972.. Elementy metodologii badań psychologicznych.York 1975.

Krippendorf K. Heidenreich K. Paris 1972. An Introduction to Its Methodology. Nachmias D. Grawitz M. Wybór tekstów... Noelle E.. London 1980.) Sociologists at Work. Jahoda M. pod red. Warszawa. Theory. pod red. Hamburg 1963. Nowak S.. Zasady prowadzenia wywiadów.). Nowacki T. (praca zbiór. N. V 1975.. (praca zbiór. IV 1972. Podstawowe kategorie klasyfikacji w zakresie zmiennych metryczkowyeh.. t. zeszyt 4 1976.. Miinchen 1974... N. Hubner P. Techniąue. London 1976. Warszawa 1969. Hyman H.. Metodologia badań socjologicznych.. pod red. Am Puls der Gesellschaft. Gutjahr G. Research Methods in the Social Sciences. (pod red.. Hauptstromungen der Sozialwissenschaftlichen Forschung. Nowak S. Nowak S. Lehr . Essays on the Craft of Social Research.E. Holm K. Stuttgart 1973. Habenstein R. Warszawa 1970. Michajłov C. Pathways to Data. I 1966.. Content Analysis. London 1958. III.1-4. N.)... Research Methods in Social Relations... Umfragen in der Massengesellschaft.York 1965. wyd. Frankfurt/M.F. (praca zbiór. Metodologia pedagogiki pracy..F. Sozialwissenschaftliche Methoden.L. Lazarsfeld P..York — London 1967. t. Phillips B. The Tools of Social Science.W. Empiriczeskoje socjologiczeskoje issledovanije. t.. Hagedorn R. Labovitz S. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Metodologiczne zagadnienia humanistyki.... pod red. The Dynamics ofInterviewing.) Podręcznik ankietera. Danilowicz P.. t. Deutsch M. (pod red.York — London 1964. Harder T. London 1958...S. pod red. t. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie.. Zur Methodik der empirischen Soziologie. Warszawa 1978. Methodes des sciences sociales.York 1971. Wienl968.. t. Metody badań socjologicznych.H.. A Guide to Qualitative Observation and Analysis. Hamond P. Interviewing in Social Research. Z metodologi i metodyki socjologicznych badań terenowych. Lazarsfeld P.W. Kahn R. wyd.York 1955. Lutyński J. Sianko A. (praca zbiór. Strategy and Tactics. Cook S. Berlin —Wien 1973.). Warszawa 1965. Sztabiński P. Chicago 1970. Introduction to Social Research. Nachmias C. Moskwa 1975.II. zeszyt 3 1974.). 208 Kaufmann F. Cannel C. Madge J.. Belmont California 1971. and Cases. N. Warszawa 1975.. Mayntz R.. Analyzing Social Settings.Wrocław. III 1970. Roth E..B.. Social Research. Warszawa 1980. Lofland J.. Warszawa — Łódź 1972.. Pawłowski T. Warszawa 1985. Gostkowski Z.. KBnig R-. Werkzeug der Sozialforschung. Mannheim 1985. Chicago 1954.. Handbuch der empirischen Sozialforschung.).F. Gostkowski Z. Methodology of Social Sciences. Studia z metodologii nauk społecznych.. (praca zbiór. II 1968. N.

and Social Research. w: Studia Socjologiczne. Miinchen — Wien — Oldenburg 1984. Szaniawski K.. San Francisco — Washington — London 1979. Illinois 1969. 1971. pod red. nr 3. Tripodi J. Fellin P. Bydgoszcz 1994.45-66. Metoda biograficzna w socjologii.. Simon J.— und Handbuch fur Forschung und Praxis. Metody statystyczne w socjologii..H. Schuessler K. Politics. Włodarka J. Sztompka P. The Assessment of Social Research..i mikrosocjologii. Warszawa 1968. Metodologiczne problemy nauk ekonomicznych. Warszawa 1968.). Odmiany czasu teraźniejszego..). Ethics. (praca zbiór.. London — New Delhi 1984. Z metodologicznych problemów socjologii. Teoria i wyjaśnienia.. Basic Research Methods in Social Science: the Art of Empirical Inwestigation. Warszawa —Poznań 1990.. Podstawy pedagogiki pracy. 209 .. v. Topolski J. Fads and Foibles in Modern Sociology andRelated Sciences. 1972.). 1974. Wright G. (praca zbiór. Meyer H.. Erklaren und Verstehen.. 1969.. Cambridge Mass. Zurawicki S. Warszawa 1969. (praca zbiór. Ziółkowski M.). Wiatrowski Z.F. Chicago 1956. Szczepański L. (praca zbiór..A. Steward D.W.. Sorokin P. Granice eksperymentu w makro..York. Secondary Research.. Warszawa 1973.L. Sjoberg G. Sociological Methodology 1980..J. pod red. pod red. N. s. pod red. Sulek A. Information Sources and Methods. Itasca. Warszawa 1971. Metodologia historii. Frankfurt /M.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful