P. 1
Janusz Sztumski - Wstęp do metod i technik badań społecznych

Janusz Sztumski - Wstęp do metod i technik badań społecznych

|Views: 7,207|Likes:

More info:

Published by: Aleksandra Ciokan on Apr 07, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/14/2014

pdf

text

original

Mojej żonie — Bożenie Janusz Sztumski STĘP DO METOD I TECHNIK BADAŃ SPOŁECZNYCH Katowice 1995 Projekt okładki: Marek

Piwko ISBN 83-8583l-69-X Copyright © 1995 by „Śląsk", Sp. z o.o, Katowice Skład i łamanie: SOFT-REM „Śląsk",, Sp. z o.o, Katowice, ul. Korfantego 51 SPIS TREŚCI Od autora........................................................................................................................................ 9 Część pierwsza. ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.4.1. 1.4.2. 1.5. 1.5.1. 1.5.2. 1.6. Metodologiczne problemy badań społecznych..............................................................13 Specyfika nauk społecznych...............................................................................................13 Przedmiot i cel badań społecznych.....................................................................................19 Filozoficzne podstawy badań społecznych..........................................................................22 Moralne aspekty badań społecznych...................................................................................28 Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających.................................28 Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej"...............................................29 Typy badań.........................................................................................................................31 Badania typu poznawczego................................................................................................33 Badania dla potrzeb praktyki..............................................................................................34 Proces badawczy.................................................................................................................36

1.6.1. 1.6.2. 1.7. 1.7.1. 1.7.2. 1.7.3. 1.7.4. 1.8. 1.8.1. 1.8.2. 1.8.3. 1.9. 1.9.1. 1.9.2. 1.9.3. 1.9.4. 1.10.

Strategia badań w naukach społecznych............................................................................36 Projektowanie procesu badawczego...................................................................................37 Problem badawczy..............................................................................................................38 Problem badawczy a problem społeczny............................................................................38 Postawy wobec problemów społecznych............................................................................43 Postawa naukowa wobec problemów społecznych............................................................46 Typy i formy problemów badawczych................................................................................47 Hipotezy..............................................................................................................................48 Co to jest hipoteza?............................................................................................................48 Typy hipotez.......................................................................................................................49 Tworzenie hipotez..............................................................................................................50 Wskaźniki zjawisk społecznych..........................................................................................51 Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych......................................51 Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych.............................................................................53 Właściwości wskaźników społecznych...............................................................................57 Funkcje spełniane przez wskaźniki.....................................................................................58 Metody badań.....................................................................................................................59

1.10.1. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych........................................................59 1.10.2. Pojęcie metody i jej związek z teorią..................................................................................60 1.10.3. Typologia metod.................................................................................................................64 1.10.4. Metody i techniki badań.....................................................................................................68 111. 5 1.11.1. Ukazanie problemu........................................................................................................... 69 1.11.2. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych . 70 1.11.3. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego ... 78 Rygoryzm i anarchizm metodologiczny..............................................................................69

Cześć druga. PROCES BADAWCZY 2. 2.1. 2.2. 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.3.1. 4.3.2. 4.4. 4.5. 5. 5.1. 5.2. 5.2.1. 5.2.2. Eksperyment w naukach społecznych.......................................................................... 85 Pojmowanie eksperymentów w badaniach społecznych................................................... 85 Rodzaje eksperymentów stosowanych w naukach społecznych....................................... 88 Eksperyment projektowany w terenie.............................................................................. 88 Eksperyment laboratoryjny............................................................................................... 90 Eksperyment ex—post—facto.......................................................................................... 91 Eksperyment projekcyjny................................................................................................. 92 Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne......................................................................... 93 Badania terenowe........................................................................................................... 96 Określenie badań terenowych.......................................................................................... 96 Typy badań terenowych.................................................................................................... 97 Przygotowanie badań terenowych.................................................................................... 97 Zachowanie badającego w badaniach terenowych...........................................................100 Badania całościowe i reprezentacyjne.........................................................................103 Określenie badań reprezentacyjnych i próbki reprezentacyjnej.......................................103 Wielkość próbki reprezentacyjnej....................................................................................104 Metody wyboru próbki reprezentacyjnej..........................................................................105 Wybór według przekonań badającego..............................................................................105 Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa........................................................107 Zastosowanie metody reprezentacyjnej............................................................................108 Kłopoty związane z doborem próbki reprezentacyjnej i jej zmianami.............................110 Obserwacja.....................................................................................................................112 Postrzeganie przypadkowe a obserwacjajako metoda badawcza....................................112 Rodzaje obserwacji...........................................................................................................115 Obserwacja bezpośrednia i pośrednia..............................................................................115 Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana..................................................................116

......... Struktura ankiety.............................. 6..... 127 Badania ankietowe.......................... 8.......................................3.....3......................1.....................................3........135 7.....................................................5..................1.................. 6..3.......2.......................................................................................1............................4............. 8............................3.......................................120 Typy wywiadu.................................. 6................................................... 132 Wymogi metodologiczne badań ankietowych.........................3.116 Próba systematyzacji.................................3........ 140 Typy dokumentów pisemnych i zasady ich wykorzystywania............... 7.............................1.........116 Zalety obserwacji i trudności związane ze stosowaniem tej metody badań..3........................1...............3....................................124 Środki pomocnicze stosowane przy wywiadach...........121 Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany... 6........... Obserwacja jawna i ukryta.............................120 Określenie wywiadu jako metody badań....................................................1.....1..............................120 Wywiady ustne i pisemne...............2.........2..........2....123 Wywiad panelowy........................3......................................................... 5..................................... 6......................... 140 Pojęcie dokumentu w badaniach faktów społecznych........................................... 6. 8............................... Forma i treść ankiety.......................................... 6.........2................................2.................................................137 Badania oparte na dokumentach..........122 Wywiady indywidualne i zbiorowe.........2................117 Wywiad.......................2..........................................1...2..2.....4.134 Zasady opracowania ankiety.....................................134 7........................... 7.....................2.............2........... 7.......... 7...............123 Warunki określające poprawne przeprowadzenie wywiadu......................................................1......................................... 6 6..........................141 Dokumenty zebrane w sposób systematyczny...................130 Typy ankiet stosowanych w badaniach społecznych............... 5............................................................................................................................................5..........................2......2.............................130 Charakterystyka badań ankietowych....................... 8.4............................................. Uwagi na temat przydatności badań ankietowych............121 Wywiad jawny i ukryty..................................................141 ........3.............1........ 6................................................... Wygląd zewnętrzny ankiety..... 6........ 137 7............. 7.....................134 7.....

...........................................................:...............................................1........................ 198 Podstawy zaufania i podejrzliwości..............................................................158 10........................................................ Dokumenty okolicznościowe...................... 10................ 190 Metodologiczne aspekty zaufania i podejrzliwości...... 11..........148 Założenia socjometrii i jej zastosowanie..................2......................................201 Wybrana literatura.............2.... 11.................................... 11................................4.................................................................................1.1.......................................... 12................................. 10........................................................................182 Rozwój poglądów na temat naukowego wyjaśniania.........160 10....143 Problem wiarygodności danych zawartych w dokumentach............................................................3........156 10.................... 156 10.............156 Przygotowanie danych do analizy ilościowej ijakościowej.............. Weryfikacja..........................................................................................................4.....................................................157 10.. (Warszawa 1984)..167 Analiza jakościowa....................... która ukazała się nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego już przed laty zniknęła z rynku księgarskiego.........................3.. Zapotrzebowanie na tego rodzaju wprowadzenie w złożoną ........................................................... Klasyfikacja.......................................2......1................................186 Typy wyjaśnień faktów społecznych.................................8..152 Opracowanie zebranych materiałów badawczych...1................ 9.....................208 7 OD AUTORA Trzecie wydanie książki pt.............. 9................3...................... 10.148 Ilościowe analizy socjogramu........................ 12..............: „Wstęp do metod i technik badań społecznych"... Analiza ilościowa.... Skalowanie......180 Wyjaśnianie zjawisk społecznych.....1..........1.......... opublikowane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego................................1.. 9........2.......................... Selekcja.............................................. 10................................................................................. Kategoryzacja..........2............................... 12.............2............... 198 Analiza uwarunkowań zaufania i podejrzliwości... 182 Określenie problemu......................................2............ 8.......... 11............................................................ podobnie jak dwa poprzednie wydania z lat 1976 i 1979..................................1.......................................................1...............................................................................176 Sprawozdanie z badań........................................5............3.....................................158 10....................................................................145 Socjometria...........................

Obecne wydanie jest zmodyfikowanąi poszerzoną wersjąlll-go wydania. Mam świadomość tego. W. Weber. Ale — korzystając z doświadczeń związanych z wcześniejszymi wydaniami — starałem się uwzględnić także jego przydatność dla tych studentów. Chałasiński. P. w związku z przygotowaniami pracy dyplomowej i potrzebą zbierania przeróżnych danych. którzy acz nie mająprogramowych zajęć z wymienionego przedmiotu. a nie podręcznik metod i technik badań. dodajmy nie zawsze łatwo dostępnych. prezentując problemy metodologiczne badań społecznych i wskazując na istniejącą literaturę przedmiotu. to jednak są zmuszeni do korzystania z metod i technik badań społecznych. starałem się również przybliżyć ją przynajmniej w pewnym stopniu Czytelnikowi. W polskojęzycznej literaturze nie brak oczywiście publikacji. np. jak np. uczulić Czytelnika na złożoność i specyfikę metod i technik badań tej dziedziny. Wskazuję także na istniejącą literaturę obcojęzyczną. Dlatego jednym z jego celów jest także wskazanie pełniejszych opracowań z tego zakresu. 9 Książka ta składa się z dwóch części. Dilthey. ale także w licznych czasopismach fachowych. Książka ta jest napisana przede wszystkim dla studentów tych kierunków studiów. Sorokin czy M. Brak natomiast publikacji uogólniających dotychczasowe refleksje na ten temat i stanowiących swoisty przewodnik po tej problematyce. krytycyzmem i oczywiście znajomością stosowanych metod. uwzględniając nowsze pozycje. a równocześnie wskazać na konieczność postawy nacechowanej dużą rzetelnościąbadawcząi otwartościąna osiągnięcia metodologii. Swoistym zakończeniem tej części są ostatnie dwa fragmenty. niemniej trudno osiągalnych. Jest to jednak przecież tylko „wstęp". uwzględniającą także nowszą literaturę przedmiotu. Chcę także przestrzec Czytelnika przed naiwną wiarą w możliwość osiągnięcia cudów poznawczych poprzez bezkrytyczne stosowanie do badań rzeczywistości społecznej metod zaczerpniętych z innych nauk niż nauki społeczne. że nie wszystko o czym można pod tym tytułem napisać zostało przeze mnie w pełni przedstawione. co i w jakim stopniu możemy właśnie poprzez badania wyjaśnić w naukach społecznych. . Są one jednak rozsiane nie tylko w różnych książkach. Czy i o ile moje zamierzenia zostały zrealizowane? Odpowiedź na te pytania należy do Czytelnika. przypominając poglądy głoszone na ten temat przez tak wybitnych przedstawicieli nauk społecznych. czy „wprowadzenie" w określoną problematykę. jak i wady. a nawet zarysowane skrótowo. jakie wymieniam w „Literaturze uzupełniającej". aby ułatwić im poruszanie się wśród złożonych problemów metodologicznych. wskazując zarówno na ich zalety. FI. w jakich występują refleksje metodologiczne. Znaniecki. zarówno o charakterze ogólniejszym —jak też odnoszących się do badań w poszczególnych naukach społecznych. W pierwszej — ogólnej chcę m. St. których programy przewidują taki przedmiot.in.problematykę metodologii badań społecznych zachęciło mnie do dalszych prac nad kolejnym wydaniem wymienionej publikacji. W drugim — z kolei — podejmuję krytyczną refleksję o charakterze ogólnometodologicznym. jak metody i techniki badań społecznych. J. Natomiast w części drugiej omawiam bardziej szczegółowo stosowane sposoby badania rzeczywistości społecznej. Ossowski. W pierwszym z nich staram się ukazać. poświęcone wyjaśnianiu zjawisk społecznych oraz metodologicznym aspektom zaufania i podejrzliwości. Toteż w mojej książce.

że coraz bardziej pojawiała się konieczność krytycznej refleksji nad możliwościami adaptacji metod badawczych nauk przyrodniczych do potrzeb badań rzeczywistości społecznej. (5) udział doświadczenia wewnętrznego w praktyce badawczej"1. współtworzących to. ale również i środowisko społeczne. ponieważ są one zbieżne z wysuwanym przez metodologów postulatem jedności nauki oraz wynikającym z niego postulatem jedności założeń metodologicznych. I wówczas ujawnia się słabość wspomnianych nauk. m.(1) z dawna obserwowany wpływ rezultatów badań na rzeczywistość. 1..in. że ich życie określa nie tylko środowisko naturalne. . 13 Stanisław Ossowski — podejmując tego rodzaju refleksje — stwierdził trafnie. Nic więc dziwnego. zaznaczyły się dążenia zmierzające do użycia metod badawczych stosowanych dotąd we wspomnianych naukach również do badań zjawisk społecznych w całym ich bogactwie i złożoności. (4) konflikt pomiędzy ograniczeniem się do metod standaryzowanych a miarodajnością wskaźników i subtelnością praktyki. Bowiem w miarę upowszechniania się wśród ludzi przekonania o tym. Oczywiście. a zwłaszcza socjologią. Pomimo jednak teoretycznej zasadności koncepcji wykorzystania metod nauk przyrodniczych do badań zjawisk społecznych. Skłania to jednak również do intensyfikacji poszukiwań skutecznych sposobów przezwyciężenia istniejących słabości. wzrasta ich zainteresowanie osiągnięciami poznawczymi i praktycznymi nauk zajmujących się środowiskiem społecznym. co skrótowo jest nazywane rzeczywistością społeczną. że wiedza o rzeczywistości społecznej jest raczej nikła. Wszelkie bezkrytyczne przenoszenia owych metod do badań zjawisk społecznych nie dawały wcale spodziewanych efektów poznawczych i kończyły się co najwyżej próbąjakiego udziwnienia nauk społecznych. Janusz Sztumski Część pierwsza ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. a także dzięki możliwościom ich wykorzystania w przeobrażaniach świata. METODOLOGICZNE PROBLEMY BADAŃ SPOŁECZNYCH SPECYFIKA NAUK SPOŁECZNYCH Pod wpływem osiągnięć poznawczych nauk przyrodniczych. (2) bezpośredni wpływ samych czynności badawczych na badaną rzeczywistość. Okazało się. mało precyzyjna i nie odpowiada wzrastającym potrzebom poznawczym i praktycznym. poprzez podejmowanie prób zmierzających do wykorzystania doświadczeń metodologicznych nauk przyrodniczych.1. poszukiwania wsparcia dla nauk społecznych w innych naukach jest w pełni zasadne. że w interesującym nas przypadku trzeba rozpatrzyć następujące zagadnienia: „. nie ograniczone wyznacznikami historycznymi. podejmowane w tym zakresie próby nastręczają wiele problemów. (3) konflikt pomiędzy postulatem systematyczności badań i postulatem ubiegania się o wnioski ogólne. do której wnioski z badań mają się odnosić.Katowice. luty 1995 r..

w społeczeństwie francuskim przed rewolucją w XVIII wieku tzw. na terenie nauk społecznych wyniki badań mogą powodować zmiany nie mające analogii w sferze nauk przyrodniczych.in. o których być może nigdy by nie myśleli. 2. socjologa lub psychologa. fizyk czy biolog.. jeżeli popełnią jakieś uchybienie metodologiczne. Zarówno w sferze nauk przyrodniczych.Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym zagadnieniom. mogą zmieniać daną rzeczywistość. „teoria umowy społecznej". ponieważ badani nie sąjuż tymi samymi ludźmi. „Analogia pomiędzy socjologią empiryczną a naukami przyrodniczymi zawodzi także w sprawie zasięgu wniosków indukcyjnych opartych na systematycznych badaniach" — zauważył nie bez racji Ossowski3. Bowiem rezultaty badań albo oparte na nich przewidywania kształtują nie tylko zachowanie badających. tzn. czyli będą użyte do celowego działania. to na ogół nie może swoich badań powtórzyć w tym samym środowisku społecznym. do prze14 obrażenia się „poddanych" w „obywateli". jak i społecznych. przez Karola Marksa zagrożenia kapitalizmu. 3. występuje niebezpieczeństwo polegające na tym. Jednakże żadne z tych odkryć czy też inne odkrycia dokonane w naukach przyrodniczych nie kształtuje przecież przez sam fakt swego zaistnienia przyrody czy poszczególnych jej zjawisk dopóki nie zostanie do tego celu wykorzystane przez człowieka. Jeżeli natomiast podobny błąd popełni socjolog. gdzie dane teorie będą znane. jak i społecznych. Ukazane np. przed uczestnictwem w badaniach. jakie spowodowała np. Tytułem przykładu przypomnijmy o wpływie heliocentrycznej teorii Kopernika czy też o odkryciach fizyki jądrowej w naszych czasach na świadomość i postawy ludzkie. a tym samym nie zastanawialiby się nad nimi. że „najostrzej wszakże różnica pomiędzy przyrodnikiem a badaczem . że proces badawczy niszczy normalne warunki istnienia przedmiotu badań. jeśli zostaną zastosowane w praktyce.. że wyniki wszelkich badań naukowych. a więc zarówno przyrodniczych. a tym samym stały się jednym z czynników zapobiegających katastrofie tego ustroju2. Słusznie jednak wskazywał Ossowski. ponieważ każde z nich wskazuje na specyfikę nauk społecznych.. Niewątpliwie osiągnięcia nauk przyrodniczych i wiedza o nich mają także wpływ na sytuację społeczną. jakimi byli wcześniej. którą trzeba i należy brać pod uwagę wtedy. że „. Otóż pod wpływem badań nasunęły im się problemy.". czy też nad swoimi poglądami. na tym samym zbiorze ludzi. Chemik. postawami dotyczącymi określonych spraw i nie widzieliby powodów do ich ewentualnej zmiany. Pouczającym przykładem są skutki. Ale ze względu na powtarzalność zjawisk przyrodniczych niebezpieczeństwo to nie jest tak poważne w sferze badań przyrodnika.. a w dalszej konsekwencji do określonych zmian społecznopolitycznych. A dalej wskazywał. Wiadomo. spowodowały z ich strony działania obronne. Otóż pod jej wpływem zaczynają dokonywać się w świadomości ludzi określone procesy przewartościowań. ale również badanych. jeśli przenikną do ich świadomości. które z czasem doprowadziły m. gdy podejmujemy badania zjawisk należących do sfery zainteresowań wspomnianych nauk. Natomiast już sam fakt opublikowania teorii dotyczących problemów społecznych może spowodować określone zmiany w tych społeczeństwach. 1. jak w badaniach np. gdy zostały potwierdzone także przez innych badaczy i przeniknęły do świadomości kapitalistów. to mogą z reguły powtórzyć swoje doświadczenia na tym samym przedmiocie lub na identycznym. opiniami.

W socjologii standaryzacja wiąże się np. ponieważ pozwala na uchwycenie tylko tego. jednakowe odpowiedzi na to samo pytanie nie wskazują bynajmniej na identyczne postawy czy opinie respondentów. Natomiast znane nam właściwości psycho-socjo-demograficzne badanej zbiorowości. W naukach społecznych możliwości standaryzacji są nader ograniczone specyfiką tych nauk. Bowiem o ile równe słupki rtęci w jednakowych termometrach są niewątpliwymi wskaźnikami identycznych temperatur. to np. np. redukując przez to samo ogólność wniosków indukcyjnych"4. norm itp. 15 4. Jak trudno sformułować metodologicznie poprawne pytania w ankiecie i jak liczne pułapki czyhają na badających przy interpretacji zebranych odpowiedzi ukazują socjologowie. nie będą wcale identyczne w każdym miejscu i czasie. co da się sprowadzić do przyjętych standardów. „Mamy więc prawo sądzić — pisał Ossowski — że eksperymenty Galileusza. Z powyższych dążeń wynikają szczegółowe dyrektywy dla konkretnych metod stosowanych w empirycznej socjologii. fizykowi stosowanie identycznych narzędzi pomiaru dla określenia danych parametrów. Stwierdzenia przedstawiciela nauk społecznych. w jakich przeprowadza się doświadczenie przyrodnicze nie powodujątak poważnych ograniczeń sytuacyjnych. Ustalone właściwości żelaza lub innego metalu będą sprawdzały się w każdym miejscu i czasie. redukującego do minimum wpływ osoby badacza na osiągane wyniki5. aby w badaniach empirycznych osiągnąć reprezentatywność próbki badanej populacji i taką normalizację danych. jakie występują w badaniach eksperymentalnych prowadzonych w naukach społecznych. uwzględniające właściwości poszczególnych respondentów. . o której wcześniej była mowa. Newtona czy Einsteina nie wypadłyby inaczej. którzy zajmują się problemami metodologicznymi6. ale równocześnie upraszcza też badaną rzeczywistość. „Ograniczenie się w badaniach socjologicznych do ścisłych standaryzowanych metod wedle wzoru nauk przyrodniczych nie tylko eliminuje materiały z przeszłości. Ewentualne różnice w opiniach i postawach można ujawnić dopiero wówczas. Natomiast ze zjawiskami społecznymi sprawa się przedstawia inaczej: uwarunkowanie kulturowe odbiera neutralność współczynnikom czasowo-przestrzennym. ale —jak zauważył Ossowski — pociąga za sobą inne jeszcze skutki nieznane naukom przyrodniczym". co łączy się jednak z odejściem od standardowych metod7. z dążeniem do tego. Dlatego też jednogłośność nie oznacza wcale jednomyślności. „pytań otwartych" w ankietach i zastępowanie ich „pytaniami zamkniętymi" w celu osiągnięcia standaryzacji nie daje badającemu wcale takich samych możliwości. gdzie dany metal występuje. Unikanie tzw. Standaryzacja usprawnia niewątpliwie opracowanie odpowiedzi.zjawisk społecznych przy budowaniu indukcyjnych uogólnień objawia się w ich stosunku do materiałów z przeszłości". Możliwość względnie swobodnego kształtowania warunków. uhistorycznia materiały. gdyby je przeprowadzono w czasach faraonów lub w czasach paleolitu. Każda z osób odpowiadających „tak" albo „nie" może przecież kierować się zupełnie różnymi motywami. a w tej mierze socjologa lub psychologa są zatem ważne hic et nunc i wszelkie próby ich uogólnień mogą opierać się jedynie na rachunku prawdopodobieństwa. w badaniach ankietowych dąży się do standaryzacji pytań. gdy zastosujemy zróżnicowane techniki badawcze. np. jak np. studentów jakiegoś typu szkoły wyższej. aby nadawały się one do opracowań statystycznych oraz do maksymalnej depersonifikacji procesu badawczego.

że zagrożenie zewnętrzne wzmaga zwartość grupy — są lepiej zrozumiałe. aby człowiek badający zjawiska społeczne —jako istota społeczna — mógł je badać z takim samym obiektywizmem. socjologa w sytuacje społeczne badanych ludzi pozwala zrozumieć ich sposób myślenia. Uwzględniając swoistość nauk społecznych. Istnieje także możliwość przenoszenia metod badawczych z jednych nauk do drugich. W naukach społecznych — w przeciwieństwie do nauk przyrodniczych — wpływ doświadczenia wewnętrznego badacza jest nie tylko trudny do wyeliminowania. a więc np. ale co więcej. Chodzi jedynie o ukazanie wpływu i znaczenia czynnika subiektywnego w badaniach społecznych. Otóż nauki społeczne — podobnie jak wszystkie inne — są: 17 . Wadliwość tego rodzaju poglądów została już dawno wykazana przez takich uczonych. można wskazać na te cechy wspólne. do jakiego doszli ongiś m. czyli wpływu doświadczeń życiowych danego badacza i jego intelektu na poznawanie rzeczywistości społecznej. jeżeli wczuwamy się w sytuację ludzi. że zostały one do końca przezwyciężone i nie mają dzisiaj swoich zwolenników. jest wyższe od innych sposobów poznawania9. zjawiska przyrody. z jakim bada np. Dilthey i Husserl. Socjolog. wolniejszy od wzrostu dochodu lub ukazane przez Simmela prawo socjologiczne. z nauk przyrodniczych do nauk społecznych. że zjawiska świata duchowego i społecznego nie mogą być badane takimi samymi metodami jak przyroda i dlatego postulowali rozumowe „wczuwanie się" w przedmiot poznania i jego intuicyjne zgłębianie10. ale wszelkie działania w tym zakresie powinny uwzględniać zarówno to. pozwalającąna wyodrębnienie tychże nauk spośród innych. co nie znaczy wcale. to nie mamy oczywiście zamiaru przekonywania o tym. Trudno wyobrazić sobie. ponieważ to właś16 nie wczuwanie się pozwala jemu o wiele lepiej czy głębiej zrozumieć dane zjawisko.in. Otóż znane twierdzenie Keynesa. które bada. wpływ ten nie zawsze jest negatywny. co wspólne wszystkim naukom. jakie występują we wszystkich naukach. członka oddziału wojskowego zagrożonego przez wroga8. Jaką rolę odgrywa doświadczenie wewnętrzne w zrozumieniu mechanizmów zależności wykrytych w sferze zjawisk społecznych ukazująnastępujące przykłady. których dochody wzrosły. Alfred Vierkandt i Karl Mannheim. jak np. w spinozjańskim lub bergsonowskim rozumieniu. Kiedy mówimy o roli doświadczenia wewnętrznego w poznaniu zjawisk społecznych. historyk czy ekonomista wczuwa się po prostu volens nolens w sytuację i stosunki społeczne. jak też i odrębność nauk społecznych. że poznanie intuicyjne. Max Weber. według którego wzrostowi dochodu narodowego towarzyszy wzrost konsumpcji. Wczuwanie się np. Również ukazywanie odrębności nauk społecznych nie powinny skłaniać do wniosku. a nawyki konsumpcyjne nie pozwalają zmienić dotychczasowego stylu życia lub w sytuację np. jaka stanowi właśnie owądif-ferentia specifica. a tym samym daje jemu lepsze szanse na poznanie badanych zjawisk.5. istniejące opinie i odpowiadające im postawy. Postulowana przez metodologów jedność nauki i jego założeń metodologicznych nie wyklucza wcale odrębności poszczególnych nauk. którzy twierdzili.

e) logiczne — zarówno ze względu na swoją strukturę. nauki społeczne różnią się jednak od pozostałych specyficznym charakterem przedmiotu swoich badań. czyli sine irra et studio. f) otwarte i dopuszczające zmiany — tzn. PRZEDMIOT I CEL BADAŃ SPOŁECZNYCH Rozmaitymi tworami życia zbiorowego ludzi. poprzez logiczną krytykę. ponieważ nauka ta stwarza najszersze podstawy do penetracji rzeczywistości społecznej. że wszelkie zdarzenia i zjawiska. Kolejność.a) obiektywne — nie tylko w tym znaczeniu. tzn. nie stanowią one zamkniętych zbiorów twierdzeń. . czyli w sposób wolny od irracjonalnych koncepcji. z ich sprawdzalnością. są w sposób konieczny wyznaczone przez ogół kształtujących je warunków. 18 1. Niewątpliwie problematyka metod i technik badawczych stosowanych w interesujących nas naukach łączy się przede wszystkim z właściwościami wymienionymi na końcu. Rozważania dotyczące przedmiotu badań zawężam do socjologii. c) generalizujące — bowiem zmierzają do ustalenia ogólniejszych zasad i praw rządzących badanymi zjawiskami.2. prawidłowości itp. czyli mówiąc bardziej skrótowo — tzw. rzeczywistością społeczną — zajmuje się wiele nauk. tzn. które mogą być uzupełniane nowymi i modyfikowane na skutek rozwoju danej nauki. d) intersubiektywne — dążąc do ujęć swoich ustaleń. który jest określony w swoim istnieniu i rozwoju świadomością istot ludzkich. historia. ekonomia polityczna i in. Zauważmy. np. że traktują przedmiot swoich badań jako byt istniejący niezależnie od poznającego przedmiotu. w jakiej wymieniono powyższe cechy nie świadczy o stopniu ich ważności. jakie badają. konstatacji w kategoriach. zjawiskami i procesami społecznymi. ale również dlatego. czy myśli jakiegoś podmiotu. etnologia. jak też z uwagi na dążność do racjonalnego przedstawiania badanych faktów. z których każda dąży do rozpoznania poszczególnych jej fragmentów. lecz są dostępne każdemu poznającemu człowiekowi. a tym samym podlegają określonym prawidłowościom. faktami itp. Bowiem wszystkie wespół potwierdzają autentyczność nauk społecznych. że pomimo pewnych zbieżności i podobieństw o charakterze metodologicznym z innymi naukami.. tzn. iż starają się badać go w sposób wolny od uprzedzeń. które nie są zależne wyłącznie od doznań. wewnętrzną spójność. uczuć. poprzez przedmiotową i społeczną praktykę. nie są więc zbiorami dogmatów. g) s p r a w d z a 1 n e są też ich wyniki i metody zarówno na drodze teoretycznej. lecz twierdzeń. zgodnie ze swoją specyfiką. a stosowane w niej metody i techniki badawcze — podobnie jak też jej kategoria i prawa — są stosowane w pozostałych naukach społecznych. jak i jakościowym. przeróżnymi strukturami. jak i w sposób empiryczny. ustalonych raz na zawsze zarówno pod względem ilościowym. przeczuć. b) deterministyczne — ponieważ zakładając. zdarzeniami na podstawie uogólniania swoich efektów poznawczych. opisów. socjologia.

czyli zostały ukształtowane w procesie współżycia ludzi ze sobą w obrębie danej zbiorowości. jakimi kierują się oni na co dzień. czyli z przynależnością do nich nie łączą się żadne obowiązki lub uprawnienia społeczne. że jest on bardzo złożony. przesądy. które powstały w praktyce życia społecznego. co z socjologicznego punktu widzenia składa się na tą rzeczywistość społeczną. w przeciwieństwie do zbiorów logicznych. wynikające z faktu ich przynależności do danego zbioru. np. cech przypadkowych. co składa się na rzeczywistość społeczną. do których zaliczamy np. jakie możemy wyróżnić wśród załóg wielu zakładów pracy. są przykładem zbiorów logicznych. wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych pracowników. Tego rodzaju zbiory mogą być niekiedy przydatne dla celów praktycznych. Bez przesady można powiedzieć. zarówno materialne (np. postawy i zachowania ludzi oraz wartości. różnego rodzaju publiczności itp. Zbiorowościami społecznymi nazywamy wszystkie takie zbiory ludzi. brunetem. dla potrzeb marketingu itp. występującej u interesujących go ludzi. Do najbardziej typowych zbiorów społecznych zaliczamy zbiorowiska społeczne i kategorie społeczne. że przedmiotem tych badań jest wszystko to. w których pomiędzy tworzącymi je osobnikami. Obejmuje bowiem rozmaite twory życia społecznego. idee. bowiem wykształ19 cenie. grupy koleżeńskie. jakie sam tworzy dla określonych potrzeb na podstawie dowolnej cechy wspólnej. klasy i warstwy społeczne. Natomiast zbiory utworzone przez postronnego obserwatora jakiejś licznej grupy ludzi. różne zbiorowości społeczne). rudym czy łysym nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji społecznych. rodzina. Nie posiadają one jednak walorów zbiorów społecznych. Zbiory np. ponieważ w nich właśnie kształtują się opinie. że praktycznie możliwa jest styczność . Zbiorami społecznymi nazywamy takie twory. pozwalających w konsekwentny sposób podzielić daną grupę na pewną ilość mniejszych grup. np. a.Przechodząc do charakterystyki przedmiotu badań socjologii trzeba już na początku wskazać. jak np. tzn. występują jakieś wzajemne oddziaływania. ktoś jest blondynem. które badający zastaje w istniejących zbiorowościach. czy też wierzenia ludzi. Są to zatem zbiory. Spróbujmy przyjrzeć się bliżej temu. kolektywy itp. kliki. Do najistotniejszych jej składników zaliczamy: a) zbiorowości i zbiory społeczne. jak również idealne. Zbiorowisko społeczne tworzy zbiór ludzi przebywających mniej lub więcej stale w pewnych określonych ramach przestrzennych w takim skupieniu. który na podstawie dowolnej cechy. barwy włosów lub rodzaju nakrycia głowy itp. że np. To. Przykładowo zalicza się do tego typu tworów społecznych: grupy. W ostatnich latach np. dużym zainteresowaniem nie tylko socjologów cieszą się przeróżne małe grupy społeczne. na którym opiera się wymienione wyróżnienie jest cechą ukształtowaną w życiu społecznym i odpowiednio wartościowaną społecznie. są przykładem zbiorów społecznych. b) instytucje społeczne oraz c) procesy i zjawiska społeczne.

dla danego regionu geograficznego. 5) także role społeczne mogą stać się swoistymi instytucjami. różne agendy państwowe. w jednym z wyróżnionych znaczeń. postawy i . np. które same przez się lub przez swój rzeczywisty czy domniemany związek strukturalny lub funkcjonalny z innymi cechami. opinie. Z przynależności do każdej z kategorii społecznych wynikają określone zwyczajowo i prawnie obowiązki i uprawnienia. jak też kulturowo-antropologicznych. powołane do realizacji określonych funkcji powszechnie użytecznych. przebiegające regularnie po sobie.bezpośrednia osób tego zbioru ze sobą. Z terminem „instytucja" łączy się pochodny — mianowicie — „instytucjonalizacja". które są zróżnicowane w poszczególnych grupach społecznych i które ulegająprzeobrażeniom wraz z rozwojem społecznym. wspólnota religijna itp. którym określa się proces upowszechnienia się i utrwalania jakiegoś sposobu postępowania. b. samorządowe. Zet". wieku. zachowania itp. urzędem lub godnością czyli jawią się w świadomości innych jako np. jako „głowy rodziny". które różnią się zarówno wielkością jak też innymi cechami charakterystycznymi np. Posługujemy się nim zarówno dla oznaczenia przeróżnych tworów prawnych lub organizacyjnych. Spotykamy się z wieloma zbiorowiskami społecznymi. „prezes". Kategorią społeczną nazywa się z kolei zbiór ludzi wydzielony w praktyce życia społecznego w obrębie różnych struktur społecznych ze względu na określone cechy fizyczne lub inne. jak np. Procesami społecznymi nazywamy rozmaite. spółdzielcze. (czyli „pozycje społeczne")11. „wielebny" itd. „Zbiorowisko miejscowości X" jest określeniem oznaczającym po prostu wszystkich ludzi zamieszkujących stale lub okresowo na terenie danej miejscowości. że łączy się z nimi określone obowiązki. „p. które stają się ucieleśnieniem urzędów. ale są utożsamiani z zajmowanym stanowiskiem. małżeństwo. wzajemnie warunkujące się przeobrażenia w różnych tworach społecznych lub w życiu danego społeczeństwa. jak np. jakich naruszenie spotyka się ze społeczną dezaprobatą. (czyli „funkcje") i uprawnienia. Do najbardziej powszechnych kategorii społecznych zalicza się kategorie: płci. rodzina. stających się z czasem instytucjami. Stąd wielość znaczeń tego terminu. Termin „instytucja społeczna" nie jest jednoznaczny. spośród których wskażemy następujące: 20 1) zorganizowane twory społeczne. fundacje. Zjawiskami społecznymi nazywamy z kolei wszelkie uzewnętrznione i masowe wytwory współżycia oraz wzajemnego oddziaływania na siebie ludzi. godności lub funkcji społecznych i w świadomości ludzi danych społeczności występują nie jako konkretne osoby. faktów społecznych. ruchliwość społeczna.wykształcenia i zawodu.Iksiński" czy „p. stowarzyszenia itp. 4) poszczególne osoby fizyczne. „szef. pokrewieństwa. kapitana statku—jako „pierwszego po Bogu" itp. wydają się ludziom na tyle ważne. kręgu kulturowego oraz stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego danego zbiorowiska. np. stanu cywilnego. np. 2) względnie ustabilizowane i prawnie określone formy społecznego współżycia. rola męża i ojca. 3) zasady i normy społeczne regulujące zachowanie i współżycie ludzi. c.

że refleksje ontologiczne nie wywierają istotnego wpływu na przebieg lub wyniki badań. a tym samym i do poszerzenia zarówno poznawczych. Wielu badaczy zjawisk społecznych jest skłonnych mniemać. materialne i niematerialne twory życia zbiorowego ludzi. tzn. Powyższe mniemanie nie jest jednak zasadne. jak i praktycznych. Badania empiryczne przyczyniająsię zatem niewątpliwie do poznania uwarunkowań i prawidłowości zjawisk i procesów społecznych. 2) uściślenia zakresu stosowalności poszczególnych teorii do potrzeb praktyki. aby służyć potrzebom praktyki społecznej. społeczeństwo. zachodzące w nim procesy. Jednakże dla współczesnych nauk społecznych nie jest to wcale cel jedyny. FILOZOFICZNE PODSTAWY BADAŃ SPOŁECZNYCH To. usystematyzowanej wiedzy odnoszącej się do rzeczywistości społecznej.3. które mogą okazać się przydatne zarówno dla celów poznawczych. czym jest dla nas wybrany przedmiot badań oraz jakie są uwarunkowania jego poznania. 1. tak też w naukach społecznych. do jego charakteru. jak i praktycznych możliwości socjologii. celem podejmowanych badań jest — najogólniej biorąc — naukowe poznanie badanej rzeczywistości.zachowania ludzi. dostarczając wspominanym naukom podstawowej wiedzy o prawidłowościach istnienia i przeobrażeń rzeczywistości społecznej. wiąże się z potrzebą świadomego lub milczącego przyjęcia określonych podstaw filozoficznych. ukazując możliwości jej kształtowania. W związku z tym . Oprócz realizowania celu poznawczego ważne jest także kształtowa-n i e rzeczywistości społecznej. zainteresowania itp. wytwory życia społecznego. co pozwala rozszerzenie penetracji naukowej na nowe obszary rzeczywistości społecznej. 4) uzyskanie wiadomości o nieznanych dotąd. rodzaju i istoty. dotyczy kwestii ontologicznych. które — najogólniej — odnoszą się do natury danego przedmiotu. czyli niezbadanych faktach i zjawiskach społecznych. co umożliwia właśnie stymulowanie procesów społecznych. które opierają się na badaniach empirycznych. Odpowiedź na pytanie o to czym jest dla nas przedmiot badań. jakaś grupa społeczna itp. moda. Poprzez badania empiryczne w socjologii zmierza się więc zarówno do rozwijania teorii. Podobnie jak we wszystkich naukach. co chcemy badać — podobnie też to —jak chcemy realizować nasze zamierzenia badawcze. że rozwój teoretycznych i praktycznych możliwości socjologii jest również istotny dla innych nauk społecznych. Biorąc powyższe pod uwagę zasadną jest teza. że poprzez badania empiryczne w socjologii uzyskujemy możliwość: 21 1) sprawdzenia prawdziwości istniejących już teorii oraz wniosków. jakie z nich wynikają. w związku z tym prognozowanie i planowanie jej przeobrażeń. wierzenia. a ponadto mogą ich niepotrzebnie wikłać w mniej lub bardziej jałowe spory filozoficzne. 3) wzbogacenie dotychczasowej wiedzy o poszczególnych przejawach życia społecznego poprzez uzupełnienie jej nowymi danymi i wynikającymi z nich wnioskami. ponieważ przyczynia się do ich rozwoju. tzn. Uwaga ta odnosi się również do pozostałych nauk społecznych. jak też do tego. dotyczących tego. np. a w tej mierze i w socjologii. Zauważmy też.

w jakich przejawia się ona ludziom.Odzwierciedlają one zarówno istniejące w rzeczywistości społecznej prawidłowości. które sprawiają. że pomiędzy poszczególnymi zjawiskami przyrody czy też zjawiskami społecznymi. h) możliwość i rzeczywistość oraz i) przyczyna i s k u t e k w rzeczywistości społecznej. które są przydatne zarówno do badań przyrody. Jednak z tą chwilą. Ogólna teoria 22 rzeczywistości — czy jest ona konsekwentną doktryną filozoficzną. odwołujemy się przede wszystkim do następujących kategorii metodologicznych. jak też kolejne szczeble poznania tejże rzeczywistości przez ludzi.in. uzyskują względną niezależność i przeciwstawiają się każdemu nowemu doświadczeniu poznawczemu. czy też tylko zlepkiem potocznych wyobrażeń — dostarcza nie tylko aparatu pojęciowego. że „każdy pogląd na rzeczywistość społeczną. I chociaż odpowiedzi na pytanie dotyczące rzeczywistości grupy społecznej oraz jej charakteru są bardziej ważne dla socjologii teoretycznej niż empirycznej. czy też milcząco przyjęty. jak też obiektywnie określoną treść. Jej wpływ na konkretne stawianie zagadnień i na toczące się w socjologii spory był nieraz podkreślany12. Jako subiektywne formy ujmowania obiektywnych zależności nie są one stabilne. szczególne i ogólne w badanej sferze. niezależnie od tego. Kategoriami danej nauki nazywamy jej podstawowe pojęcia. jak i społeczeństwa. ponieważ są uogólnieniami ludzkiego poznania. Przyjrzyjmy się bliżej walorom poznawczym wymienionych kategorii w odniesieniu do nauk społecznych. jako istniejące już formy ujęcia danej rzeczywistości. d) treść i forma. Zauważmy. takie relacje. ponieważ umożliwiają zrozumienie rozmaitych prawidłowości oraz przeobrażeń jakie mają w nich miejsce. f)jakość i ilość. Na szczególną uwagę zasługują następujące kategorie: a) wzajemny związek badanych zjawisk. 23 a. e) konieczność i przypadkowość.trafna jest wypowiedź Jana Szczepańskiego. lecz także ram odniesienia dla interpretacji materiałów. cojednostkowe. czy jest wyraźnie sformułowany. istniejąm. a nawet cechami tego samego zjawiska. a tym samym wpływają w pewnym stopniu a p r i o -r i na nasze poznanie. b) określenie tego. Oprócz wyboru założeń ontologicznych lub epistemologicznych w przypadku filozoficznych podstaw badań społecznych wchodzą w grę także określone kategorie ogólnej metodologii. Badając rzeczywistość społeczną w całym bogactwie jej przeróżnych wytworów. to jednak nie są one wcale obojętne dla podejścia do empirycznych badań wspomnianego tworu społecznego13. iż zmiany jednego . ma reperkusje w ogólnych dyrektywach metodologicznych oraz w technikach zbierania i interpretowania materiałów. lecz ulegają zmianom i przeobrażeniom w miarę dokonywania się postępu wiedzy ludzkiej o życiu społecznym i jego wytworach. na które należałoby zwrócić uwagę. które mają zarówno obiektywne podłoże. a nie dowolnymi lub umownymi tworami. g) miara. c) istota i zjawisko. kiedy pojawią się. Dobrą ilustracją powyższego poglądu są refleksje Tadeusza Szczurkiewicza związane z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie czym jest grupa społeczna.

ale również właściwości swoiste. także pewne specyficzne elementy często jednostkowe. co w pewnej mierze jest właściwe temu. a przeobrażenia świadomości z kolei na materialne warunki ich życia. co najogólniejsze.in.Otóż istniejący związek powoduje. jednostkowe. że obie omawiane kategorie trzeba rozpatrywać łącznie. określającą dany twór społeczny lub proces społeczny od występujących w jego przypadku przejawów zewnętrznych. Uważam. tzn. Oprócz ogólnego możemy także wyróżnić to. jakie występują w różnych zjawiskach i procesach albo też pomiędzy nimi. to. co nieistotne. określających tendencje rozwojowe danych procesów itp. co ogólne. uniwersum. b. w którym przejawiają się właściwości charakterystyczne dla każdej wojny. Dla zilustrowania tych różnic posłużymy się takim przykładem: to. co jednostkowe i ogólne. c. co stanowi główną cechę. obejmującym całokształt cech i relacji. jakie zachodzą w materialnych warunkach życia (obejmujących także sferę kultury) danych ludzi rzutują nieuchronnie — acz nie automatycznie — na przeobrażenia ich świadomości. Doświadczenia osobnicze powodują m. Kategoria ta służy więc dla odróżnienia tego. a w odniesieniu do zjawisk społecznych. Poszukiwania istoty zmierzają do ukazania najgłębszych związków wewnę24 trznych.zjawiska (lub cechy) zależą od zmian innego zjawiska (lub cechy). co jednostkowe i temu. które określają jego tendencje i kierunki rozwoju. Podobną różnorodność poglądów można odnotować wśród filozofów odnośnie treści i formy. obejmującym oprócz właściwości wspólnych wielu faktom. Jednostkowym — jest więc konkretne zjawisko lub proces czy też ich część składowa. co jest powtarzalne dla wszystkich przedmiotów danej klasy. Tytułem przykładu wymieńmy taki związek wzajemny: świadomość ludzi a społeczno-gospodarcze warunki ich życia. oraz ogólnych prawidłowości rozwojowych. Natomiast to. która jest szczególnym przypadkiem świadomości rozumianej ogólnie. W filozofii istniejąróżne poglądy na temat wzajemnych związków między istotą a zjawiskiem. Istota np. Uważam. trwałe i powtarzające się związki. a ponadto oprócz tego. Ogólność przejawia się więc w powtarzalności danych cech i relacji w odniesieniu do badanych zjawisk. Konkretna wojna jest np. tzn. Natomiast zjawisko jest szerszym ujęciem. przejawia się w jednostkowym. zaliczamy do ich zjawiskowej strony14. czyli ogólne. określając tym terminem wszechświat. jako to. że zmiany. że obie te kategorie są ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie się warunkują. zdarzeniem jednostkowym. jako odzwierciedlenie w ludzkiej głowie danych warunków bytu społecznego. całokształt zjawisk społecznych. Wśród badanych zjawisk społecznych możemy wyróżnić nie tylko powtarzalne właściwości. Szczegółowym —jest natomiast to. charakteryzuje swoista świadomość. np. składających się na stronę zjawiskową. które przeciwstawiamy ogólnym. nie ma . jak się produkuje i za pomocą jakich narzędzi — określa istotę poszczególnych formacji społecznoekonomicznych. ukształtowana jego osobistymi dziejami. Tego rodzaju stosunki nazywa się właśnie wzajemnymi związkami. także w odniesieniu do zjawisk społecznych.. Dlatego też możemy mówić o wzajemnym związku między tym. co istotne. danego tworu społecznego obejmuje wewnętrzne. zawiera też to. d. że każdego człowieka np. c o się produkuje. co ogólne.

Natomiast formą jest jej struktura lub organizacja. tzn. natężenie itp. e. Inaczej mówiąc: jakość ukazuje nam specyfikę danego przedmiotu lub zjawiska. . odnoszących się do żywych organizmów. i że każda jakość da się ująć ilościowo. A kiedy zmiany ilościowe przekroczą tą granicę dotychczasowa miara przestanie odpowiadać danemu przedmiotowi. ponieważ nie dostrzegano wzajemnych zależności. Ale w różnych systemach metodologicznych obie te kategorie ujmowano rozłącznie. Z tą chwilą kiedy obowiązująca miara zostanie zachwiana. co modyfikuje jedynie przebieg danego procesu lub zjawiska i jest określone przyczynami pobocznymi. Koniecznym jest więc wszystko to.dla żywego organizmu: ciśnienie krwi. czyli to. liczebność. żywy organizm ludzki posiada sobie właściwe temperatury. następuje zmiana jakościowa i do danego tworu nie można już stosować praw ważnych dla niego dotychczas. treścią określonej zbiorowości społecznej są wszystkie wzajemne oddziaływania i związki między osobnikami przynależnymi do tej zbiorowości. wskazujących na to. Jak długo utrzymują się zatem dopuszczalne np. intensywność współżycia ludzi. miary (parametry) — tak długo też pozostaje on żywy. przypadkiem będzie natomiast. jakie między nimi występują. nie pociągają za sobą jeszcze zmian jakościowych. temperatura. Miara wyrażona w określonych jednostkach liczbowych stanowi poniekąd granicę bytu danego przedmiotu. Nie mniej kontrowersji budzi wzajemna relacja między tym. czym jest dany przedmiot i zjawisko i czym różnią się one od innych. fluktuacyjne. jakie dają się określić za pomocą liczby. prędkość. 25 Ilość obejmuje z kolei takie cechy danych przedmiotów i zjawisk. objętość. Ilościowa i jakościowa charakterystyka struktur. że każdej ilości odpowiada określona jakość. że nie mogą być one oddzielnie badane. Posługując się tą kategorią możemy ująć przedmiot jako jedność.treści bez formy i formy bez treści. co wynika z istoty danego procesu lub zjawiska. procesów i zjawisk jest znana od dawna. cechuje go własna miara. jak długo dany przedmiot istnieje. w czym się dana treść przejawia. np. ponieważ dokonała się właśnie jego zmiana jakościowa. Tak np. szybkość tętna itp. Na przykład: grupa społeczna musi posiadać określone minimum członków. O jakości mówimy wówczas. co określamy koniecznością i przypadkowością. którzy ją tworzą itd. f. co jest uwarunkowane przyczynami głównymi Natomiast przypadkowym nazywamy to wszystko. Dopiero w naszych czasach przekonano się do koncepcji wskazujących na to. Rozmaite twory i zjawiska społeczne mają także swoje miary. Miara jest jedną z ważnych kategorii metodologii ze względu na jej przydatność w badaniach.czyli syntezę jego cech ilościowych i jakościowych. który kapitalista spotka się z danym robotnikiem. czy też w jakim miejscu i czasie to spotkanie nastąpi. Uważam. tętno itp. jak np. g. co ma charakter drugorzędny. gdy mamy po prostu na myśli całokształt cech. Miara określa więc do jakiego momentu zmiany ilościowe. W kapitalistycznym systemie społeczno-gospodarczym np. od stopnia integracji danej zbiorowości zależy m. ciśnienia w układzie krwionośnym. np. że obie te kategorie pozostają w ścisłym i wzajemnym związku. zetknięcie się kapitalisty z robotnikiem na rynku pracy jest koniecznością.in. Nie znaczy to jednak.

przyczyny wewnętrzne działajątylko poprzez przyczyny zewnętrzne na dowolny układ materialny i na odwrót. iż może zaistnieć w przyszłości. co jest rzeczywiście możliwe jest po prostu zdolnością obiektywnie istniejącej materii do stałego rozwijania i przeobrażania się z jednego stanu — w drugi.h. 2) konieczność. np. które trzeba ujmować łącznie. Przez przyczynowość rozumiemy związek między dwoma przedmiotami. Dlatego też pytanie o przyczynę zjawisk ogólnych. działanie przyczyny na skutek jest silniejsze niż skutek na przyczynę. pojęcia przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych są względne. Należy szczególnie podkreślić. Można wyróżnić następujące typy przyczyn: 1) zewnętrzne i wewnętrzne. Poprzez badania empiryczne możemy ustalić nie tylko to. ale również wszystko to. jakie występują między możliwością a rzeczywistością jest ważne także w procesie badań społecznych. a więc wysoce prawdopodobne. tzn. które w ramach jednego związku przyczynowego tworząjedność dialektyczną. z których każda może stać się rzeczywistością w odpowiednich warunkach. Zdawanie sobie sprawy z różnic. co może zaistnieć. ponieważ 26 może uchronić od błędów wynikających z przyjmowania postulatów za rzeczywistość. z których jeden — jako przyczyna —powoduje nieuchronnie nastąpienie drugiego — zwanego skutkiem. Możliwość jest oczywiście bogatsza niż rzeczywistość. ponieważ jest właśnie zrealizowaną możliwością. jakie uzyskujemy poprzez badania. Bowiem wszystko. co stanowi rzeczywistość. Możliwość i rzeczywistość są przydatnymi kategoriami we wszystkich badaniach społecznych. Przyczyna i skutek — pozostają w ścisłym związku i współokreśląją zjawisko przyczynowości. co stało się faktem. co jest realnie możliwe. zależne od punktów odniesienia. tak. i 3) asymetria. faktami świata materialnego. czyli to. i. co istnieje realnie. Obejmuje bowiem szereg potencjalnych alternatyw. co jest przyczyną materii jest bezsensowne. wyrażająca się w tym. przy czym cechami charakterystycznymi tej relacji są: 1) sprawczy charakter przyczyny. że istniejąca przyczyna musi w odpowiednich warunkach wywołać dany skutek. podobnie jak przyczyny i skutki. czy też z myślenia ukierunkowanego życzeniami. ustalamy poprzez wnioskowanie z danych. że pojęcie związku przyczynowego. Rzeczywistość jest z kolei konkretna. zjawiskami itp. procesami. a więc zdolnością do określonych transformacji. a więc tym. odnosi się wyłącznie do zjawisk. Wszystko. Związek przyczynowy możemy wyrazić poprzez dwuczłonową relację łączącą dwa obiekty. czyli pojawić się w określonych warunkach. .

Uważam również. że w badaniach społecznych jest zasadnym przyjęcie następujących założeń. powoduje.4. Nic więc dziwnego. przypadkowe cechy skutku. są pracochłonne i kosztowne. Do tego rodzaju badań potrzebni sanie tylko ludzie o określonych kwalifikacjach. Wpływ komercjalizacji nauki na postawy i zachowania badających Złożoność rzeczywistości społecznej. zasięgu badań. 1. które mogą dotyczyć np. doboru problemów badawczych. które wywołują nieistotne. jeśli nie pozyskają sobie sponsorów gotowych pokryć koszty danych badań. które mogą być prowadzone przy współudziale zespołów badawczych. mogą to być przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne. Dotyczy to zwłaszcza badań o charakterze empirycznym. jakie służą zaspokojeniu innych jego oczekiwań itp. na doświadczeniach codziennej praktyki itp. Sponsorzy nie zawsze bywają bezinteresownymi fundatorami badań i często kierują się powszechną zasadą: kto płaci. jaka występuje między prawami życia społecznego i prawami przyrody. że podejmowane współcześnie badania społeczne wymagają niekiedy sporych nakładów finansowych i nie mogą być podejmowane samodzielnie przez poszczególnych badaczy. ale także narzędzia badawcze. spraw. opartym na odbiciu obiektywnych prawidłowości w ich intelekcie. które wywołują konieczne i istotne cechy skutku. MORALNE ASPEKTY BADAŃ SPOŁECZNYCH 1. rozpatrywać społeczeństwo ludzkie jako swoiste przedłużenie przyrody. aby badania były prowadzone z uwzględnieniem jego interesów. ujmować społeczeństwo w świetle najogólniejszych prawidłowości właściwych przyrodzie.1. 3) ponadto w procesach społecznych występują przyczyny obiektywne i subiektywne. 3. umożliwiające szybkie zebranie niezbędnych danych oraz wyposażenie techniczne umożliwiające przetworzenie zebranych materiałów badawczych oraz przygotowanie analizy ilościowej i jakościowej. które działają niezależnie od woli i świadomości ludzi. Natomiast prawa społeczne realizują się poprzez świadomą— mniej lub bardziej — działalność ludzi. 2. jako część materialnego świata.2) główne i uboczne — główne to takie. Podkreślając istnienie organicznego związku społeczeństwa i przyrody nie można oczywiście zapominać o istotnej różnicy. sposobów interpretacji wyników. że badania w jakiejś dziedzinie zaliczanej do nauk społecznych. dostrzegać obiektywności praw dotyczących życia społecznego oraz 27 4. ten może także wymagać. . Subiektywne łączą się natomiast ze świadomym działaniem ludzi. które tak oto ujmuję: 1. ograniczenia publikacji wyników godzących w interesy sponsora i upowszechniania takich. danych. W przyrodzie obiektywne prawa realizują się poprzez zderzanie się ślepych i przypadkowych sił. przyczyny uboczne to te. uwzględniać w historii kształtowania się stosunku ludzi do przyrody decydujące znaczenie ich rozwoju cywilizacyjnego.4. a nawet poszczególnych jej fragmentów. zakresu ich prezentacji. Obiektywnymi są te.

1. Zauważmy. które mają służyć dla osiągnięcia jakichś doraźnych celów koniunkturalnych. . a nie naukowe. Byłby to niewątpliwie za daleko idący i nieusprawiedliwiony wniosek. że każde badanie sponsorowane lub zlecone jest już z tego powodu moralnie wątpliwe i podejrzane. aby trzeba było więcej niż dziesięć zaleceń proponować po to. na które zwracałem uwagę. jak też w innych — starają się często wychodzić nawet naprzeciw życzeniom swoich sponsorów lub zleceniodawców i dostarczać takich wyników badań. a tym samym lekceważyć ukazanego problemu. badania starające się zrobić dobre wrażenie na odbiorcy swoimi wynikami ze względu na zachowanie pozorów naukowości. jakie są przez nich oczekiwane. Komercjalizacja nauki i poddawanie jej bezwzględnej władzy pieniądza staje się źródłem rozterek moralnych uczonych i niekiedy także ich cynizmu15. Nie zamierzoną więc konsekwencją komercjalizacji badań są m. bowiem w tym przypadku przedmiotem badań są na ogół ludzie. W odniesieniu do badań społecznych to poczucie odpowiedzialności musi być szczególnie duże. Trudno przecież dziwić się temu. 28 Bez względu także na to czy sponsorem badań jest państwo. które pomimo metodologicznej poprawności — sugerują bezpodstawne wnioski itp. Są to niestety badania co najwyżej n a -u k a w e. Propozycja „Dekalogu badacza rzeczywistości społecznej" Osoby prowadzące badania powinny być świadome swojej odpowiedzialności za skutki własnej działalności poznawczej. które mogą dotyczyć: uczestników badań. które chce się realizować dla osiągnięcia celów wyłącznie poznawczych. 29 Nazwa zbioru proponowanych przykazań dla osób podejmujących badania społeczne nie jest przypadkowa. a zwłaszcza zlecone badania — zarówno w naukach społecznych. różni się herbata słodkawa od słodkiej. że badania odpowiadające na tzw. które tym różnią się od tych ostatnich. występujący w rozmaitych strukturach społecznych i sytuacjach życiowych. A konsekwencją tego mogą być badania nierzetelne lub takie. Oczywiście. czym np. I świadomość tego faktu powoduje. nie znaczy to wcale. że nie ma takich produktów lub koncepcji politycznych. Stąd też propozycja tego swoistego „Dekalogu". Nie należy jednak pomijać związanych z tym zagrożeń.in. gdy jest on narażony na zniszczenie albo na nieodwracalne zmiany. Ponadto nie wydaje mi się wcale. W czasach mody na tą nazwę i ukształtowanego przez wieki jej odbioru. że podejmujący sponsorowane. a więc badania. aby ukierunkować postawy i zachowania badaczy. „zapotrzebowanie społeczne" —jak się to ongiś mawiało — lub na potrzeby „wolnego rynku". wydaje się być ona bardziej trafna niż każda inna. Z tych względów wydaje się celowym zastanowienie się nad pewnymi propozycjami porządkującymi tą sprawę. czy nawet żądania skierowane pod adresem badających.2. czy jakaś prywatna instytucja zawsze mogą wchodzić w grę mniej lub bardziej dobitnie wyartykułowane postulaty. szalbierstwa w imieniu nauki oraz przeróżne inne przejawy nieuczciwości badawczej. osoby postronne oraz przedmiot badań — zwłaszcza wtedy.4. które nie uzyskałyby pozytywnych atestów lub opinii opartych oczywiście na naukowych badaniach.Wypada także zwrócić uwagę na to. jeżeli znacznie więcej spraw zdołano przecież uregulować tylko dziesięciorgiem przykazań. że uczeni chcą mieć środki na badania i nie być abnegatami w życiu osobistym. mogą znacznie łatwiej znaleźć sponsora niż badania.

Uczeni —jak wszyscy ludzie — mająprzecież nie mniej dobre prawo do: komfortu wynikającego z osiągnięć współczesnej cywilizacji. Przyjmij osobistą odpowiedzialność za prowadzone badania i ich skutki. O metodologicznej poprawności badań wspominałem wcześniej. że w badaniach należy pamiętać nie tylko o tym. Szanuj także ich czas i cierpliwość. które zasługują na miano moralnie godnych. Zapewnij badanym ochronę przed wszelkimi szkodami możliwymi do przewidzenia. ponieważ od tego zależy wiele przy realizacji twoich zamierzeń badawczych. ubóstwo. ale nie tylko z tego tytułu. aby uczestnicy badań darzyli ciebie zaufaniem. co gwarantuje ich skuteczność. że są badaczami określonych zjawisk. na ile jest to możliwe ze względu na dobro badań. jak np. które są przykazaniami w cudzysłowiu. VIII. Staraj się jak najlepiej współpracować z dobrowolnymi uczestnikami badań. IX. ale także koszty i straty. A oto proponowane zalecenia: I. Pamiętaj. II. które są wolne . Informuj uczestników badań o celach i założeniach badań na tyle. które jest tak ważne w tej właśnie dziedzinie. i to nawet popartych sankcjami. 30 Moralność ludzi badających różne aspekty życia społecznego nie może być zabezpieczona jakimiś przykazaniami czy też zaleceniami. że badanym zagrażają jakieś nieprzewidziane skutki negatywne.W przedstawionej propozycji nawiązuję do analogicznego Dekalogu dla badań psychologicznych. Jestem oczywiście daleki od naiwnej wiary w skuteczność jakichkolwiek przykazań. Byłoby także przesadą domagać się od uczonych takich cnót. X. ale również i moralne. wyróżnień z tytułu swoich sukcesów badawczych i zadowolenia z życia. Można jednak za ich pomocą zwracać uwagę na to. a co dopiero takich. Jeżeli zaś dostrzeżesz. zaprezentowanego przezAmerican Psychological As-sociation16. to staraj się temu natychmiast przeciwdziałać. które mają przyczynić się do rozwijania nauki. VII. a więc uwzględniać aspekty pragmatyczne. należy zatem wskazać teraz w czym upatruję postaw i zachowań badacza. Dbaj o to usilnie. Bądź otwarty i uczciwy wobec uczestników badań. V. solidny i sine irra et studio. Bądź zawsze gotowy do uczciwego wyjaśnienia badanym wszelkich wątpliwości. Stanie się to tym samym drobnym przyczynkiem w procesie kształtowania morale badających rzeczywistość społeczną. III. które mogą być pożądane u mnichów niektórych zakonów. Nie wykorzystuj badanych pod żadnym względem. a nie do zaspokajania niegodziwych zamierzeń. jakie mogą się u nich pojawić. VI. Przy podejmowaniu badań bierz pod uwagę nie tylko spodziewane pożytki lub zyski. IV. Być może jednak skłonią one do pewnych refleksji. że zasadniczym celem badań powinno być uzyskanie danych zebranych w sposób metodologicznie zasadny. Otóż łączę je z takimi postawami i zachowaniami wobec osób dysponujących pieniędzmi lub władzą. lecz ze względu na autentyczne efekty osiągane w sposób metodologicznie poprawny i moralnie godny. przesadna skromność i bezinteresowność dla spraw doczesnych lub postaw abnegatów życiowych. a te z kolei zainspirują pożądane postawy i zachowania w czasie prowadzenia badań naukowych.

Nawet badania nieprzydatne w danym . Skoncentrowanie się na praktycznych celach w konkretnych badaniach nie narusza zatem ogólnej zasady jedności teorii i praktyki. to one właśnie nadają zasadnicze piętno naszym badaniom. a nie sam charakter danych badań. nazywane niekiedy badaniami podstawowymi. ponieważ prowadzi ona do ich deformacji. biorąc pod uwagę ten fakt. że w konkretnym przypadku nie można prowadzić badań o przewadze elementów teoretycznych albo praktycznych. lecz jedynie rezygnacji z postawy oportunistycz-nej. jakie sobie stawiamy. Szczególnie szkodliwa jest pragmatyczna fascynacja potrzebami praktyki w naukach społecznych. głoszącego jedność teorii i praktyki w procesie badawczym pomimo istniejących między nimi różnic. Z tego względu istniejące potrzeby zredukujemy do dwóch zasadniczych typów. bezwzględnego realizowania ich każdego życzenia oraz manifestacyjnego podziwu dla ich możliwości lub próżności. Pierwszy z nich łączy się z potrzebami o charakterze teoretyczn ym lub p o z n a w c z y m. potwierdzając tym samym słuszność postulatu metodologicznego. jakie wiążą się z rozwojem danej nauki. że nie wymaga to wcale heroizmu. że podział badań na teoretyczne i praktyczne jest fikcyjny. związane z doraźnymi potrzebami.od pochlebstw. i o ile istniejące twierdzenia i teorie są przydatne do rozwiązywania konkretnych problemów. co wcale nie znaczy. która także uczonym nie jest przecież obca. Na tej zasadzie wyróżniamy więc badania: poznawcze. jakie pojawiają się w codziennej działalności ludzi. którym odpowiadają określone typy badań. ponieważ w rzeczywistości nie ma teorii bez praktyki i praktyki bez teorii. TYPY BADAŃ Badania we wszystkich naukach. sprawdzające wycinkowo prawdziwość jej ustaleń i ukazujące nowe problemy badawcze17. Drugi — łączymy z kolei z różnorodnymi potrzebami praktyki. tzn. Koncentrując naszą uwagę na wspomnianych typach potrzeb możemy wskazać na odpowiadające im typy badań. 1. teoretycznych w tych naukach.5. Oczywiście. Natomiast rezultatem badań dla potrzeb praktyki są ustalenia czy. że u podstaw wymienionego podziału badań tkwią przecież określone cele. Istnienie jedności teorii i praktyki w wymienionym zakresie może skłaniać do wniosku. Uwzględniając ogólną ważność zasadyjedności teorii i praktyki należy też stwierdzić. Z uwagi na ową jedność ważne są więc oba typy badań. ale nie znaczy to wcale. problemy związane z dalszymi uogólnieniami dotychczasowych osiągnięć poznawczych itp. przy równoczesnym niedostrzeganiu konieczności ciągłego prowadzenia badań poznawczych. oba typy badań współokreślają rozwój każdej nauki. Wniosek taki nie jest jednak w pełni zasadny. są inspirowane przez liczne i różnorodne potrzeby. problemy ważne dla rozwoju każdej nauki oraz dla potrzeb praktyki. Uważam. obejmujące problemy metodologiczne. że wszelkie próby preferowania tylko jednego typu badań są szkodliwe dla rozwoju nauki. 31 Rezultatem badań poznawczych są nowe twierdzenia lub teorie. Jeżeli więc stawiamy sobie cele praktyczne. związane z istniejącymi możliwościami zastosowań osiągnięć danej nauki. a w tej mierze i w naukach społecznych. że nie ma lub nie może w nich być elementów teoretycznych. czyli obejmuje wszystkie te potrzeby. Inaczej mówiąc służą one uściślaniu oraz fragmentarycznej weryfikacji istniejących twierdzeń i teorii.

Sprawdzone w ten sposób wstępnie hipotezy można w dalszej kolejności weryfikować poprzez stosowne badania empiryczne. czy też „rozwiązania" danego problemu. 32 1. można by drogę od postawienia problemu do jego rozwiązania przedstawić następująco: problem —> hipoteza —> logiczne sprawdzenie hipotezy —> weryfikacja —> potwierdzenie albo obalenie hipotezy — a w przypadku potwierdzenia — nowa teza lub teoria. Badania typu poznawczego Schemat badań typu poznawczego można przedstawić następująco: Rys.1. Ma to na celu obiektywizację wyników badań i eliminację lub choćby ograniczenie ewentualnych subiektywnych zniekształceń. konieczne sanie tylko badania kontrolne przeprowadzone przez tego samego uczonego. Otóż poprzez swoistą „obróbkę intelektualną" podjętego problemu. potwierdzające uzyskane poprzednio wyniki. aby sprawdzić. czysto poznawcze. Problem wynikający z dotychczasowych . Z reguły konieczne są wielokrotne badania kontrolne. Nawiązując do rys. stawiane hipotezom i skorygować je. pozwalają następnie stwierdzić. tzn. a końcowym efektem jest jego rozwiązanie w formie określonego twierdzenia lub teorii.5. dającym np. Rezultatu takiego nie osiąga się jednak w wyniku jednego badania.l. jakie zdarząjąsię poszczególnym badaczom. czy.momencie dla praktyki. ale także potwierdzenia uzyskane przez innych uczonych i różne zespoły badające dany problem. badający uzyskuje wstępne hipotezy badawcze lub prowizoryczne „wyjaśnienia ". początek jakiejś teorii naukowej. Ponadto wymagają one także konfrontacji z istniejącym stanem wiedzy na dany temat. i w jakim stopniu dana hipoteza jest zgodna z badaną rzeczywistością społeczną. a w bliższej lub dalszej przyszłości mogą okazać się cenne dla praktyki. i w jakim stopniu spełniają one wymogi metodologiczne. czyli poprzez swój twórczy wysiłek poznawczy. jeśli okaże się to konieczne. 1. czy też poprzez jeden i ten sam zespół badawczy. aby dana hipoteza stała się twierdzeniem. Ponadto. Tego rodzaju badania prowadzone w oparciu o przyjęte założenia metodologiczne. czy. są ważne dla rozwoju nauki. Spróbujmy nieco szerzej omówić ten schemat i jego wcześniejsze objaśnienia. Nowe twierdzenie lub nowa teoria Punktem wyjścia badań omawianego typu jest problem zastany lub sformułowany na podstawie dotychczasowego stanu wiedzy. Uzyskane hipotezy trzeba z kolei poddać krytyce logicznej po to. porównawcze.

czyli tzw. Bowiem te same zjawiska nie muszą wcale przebiegać w taki sam sposób nawet w społeczeństwach żyjących w analogicznym ustroju politycznym czy społeczno-ekonomicznym. co nie zawsze znaczy.uogólnień -> -Teoretyczne wyjaśnienie problemu: hipoteza -» Weryfikacja logiczna i empiryczna hipotezy 33 Zauważmy jednak. umożliwiających uszczegółowienie istniejących teorii. są na ogół modyfikowane specyficznym rozwojem historycznym danego społeczeństwa. mogą być trudne do zweryfikowania po upływie pewnego okresu lub w innym społeczeństwie tego samego typu. 1. że w naukach społecznych. „teorii średniego zasięgu".2. iż jest ona po prostu fałszywa lub częściowo fałszywa. Wszelkie procesy zachodzące w poszczególnych społeczeństwach. które w większym stopniu wynikają z pobożnych życzeń. a teoriami odnoszącymi się do konkretnych zjawisk rzeczywistości społecznej oraz stanowią też punkt dla nowych hipotez18. na których specyfikę wskazywaliśmy wcześniej. Otóż nawet zasadne hipotezy dotyczące jakiegoś zjawiska. lecz tylko tyle: w określonych warunkach nie potwierdziła się ona i tym samym nie może być uznana.5. obyczajami i tradycją. jako ogólnie ważna. rzetelne weryfikacje hipotez sąszczególnie trudne do przeprowadzenia. oparte na rzetelnych publikacjach wyników wcześniejszych badań na ten temat. makroteoriami. choćby w jakimś stopniu do uchwycenia pewnych prawidłowości. które stanowią pewien pomost między ogólnymi teoriami. że jakaś hipoteza nie zostanie potwierdzona przez badania albo zostanie tylko częściowo zweryfikowana. ponieważ przyczyniają się one przecież zawsze. niż z rzetelnych badań i dlatego w każdej nauce postuluje się ostre rygory metodologiczne dotyczące badań poznawczych. Dlatego też może się zdarzyć. Proces rozwiązania danego problemu poprzez badania typu poznawczego jest więc złożony i wielostopniowy. czy nawet społecznościach. Badania dla potrzeb praktyki . Stają się one też niekiedy przydatne dla tworzenia tzw. Jednak nawet częściowo potwierdzone hipotezy nie są bezwartościowe. Każda nauka dąży bowiem do maksymalnego zabezpieczenia się przed takimi „twierdzeniami" czy „teoriami". jego swoistymi warunkami życia ukształtowanymi własnymi wartościami.

wzbogacając wiedzę o danych zjawiskach społecznych. podejmowanymi w sferze gospodarczej. że opis zjawisk społecznych zasługuje na miano np. Warunkiem praktycznej i teoretycznej efektywności tych badań jest wszakże solidność ich metodologicznych podstaw oraz rzetelność realizacji samych badań. nie są wcale wstępnymi „wyjaśnieniami" problemu.). a tym samym wpływał na pożądane opinie i postawy ludzi. aby uzyskać hipotezy badawcze trzeba odwołać się do badań faktograficznych. jakie są ich uwarunkowania. na jakie poszukujemy odpowiedzi poprzez badania empiryczne. procesów lub zjawisk społecznych brak nam jakichkolwiek danych albo też brak nam aktualnych lub dostatecznie szczegółowych danych. politycznej. ale ich efekty są niekiedy przydatne nie tylko dla praktyki. Zauważmy również. lecz raczej próbami bardziej uszczegółowionych pytań wynikających z badań danego problemu. co raczej w tak ukształtowanej postaci.Badania wymienionego typu wynikają z potrzeb związanych z konkretnymi działaniami. etnograficznym itp. Mogą one zatem dotyczyć: a) ustalenia stanu faktycznego (diagnozy). aby wywołał on pożądane wrażenie. które dostarczają nam możliwie wiernych opisów interesujących nas faktów społecznych". jak w badaniach typu poznawczego. Zwróćmy jednak uwagę na ten fakt. gdy jest on w pełni zgodny z rzeczywistością. Niekiedy jednak. socjograficznym. a celem ich jest znalezienie odpowiedzi na pytania typu: jakie zjawiska lub procesy występują w danej strukturze społecznej. (czyli do badań o charakterze historiograficznym. jaka jest ich dynamika i tendencja rozwojowa itp. jaki wynika z określonych potrzeb praktycznych. poprzez który chce się nie tyle ukazać dane obiektywnie. terapeutycznego lub prognostycznego Chociaż w interesujących nas badaniach punktem wyjścia jest problem. Oczywiście. że hipotezy. 2. kiedy na temat badanych np. Badania tego typu można przedstawić schematycznie w następujący sposób: 34 Rys. lecz służą również rozwojowi teorii. Nie zasługuje więc na takie określenie opis tendencyjny.. problem wynikający zpotizeb praktyki -» ustalenia hipotez w oparciu o istniejące teorie lub badania empiiyczne ~+ krytyka logiczna i weryfikacja danych teorii -> twierdzenia typu: diagnostycznego. kulturalnej itp. struktur. hipotezy w badaniach dla potrzeb praktyki uzyskujemy w sposób analogiczny. Postępowanie takie jest zwłaszcza wówczas konieczne. jakie powodują one następstwa. którą przedstawia. do jakich dochodzimy w omawianych badaniach. historiograficznego czy też socjograficznego opisu tylko wtedy. .

Strategia badań w naukach społecznych Kiedy mówimy o strategii w wyróżnionym znaczeniu to mamy na myśli po prostu o wszechstronne określenie działalności badawczej. ale również dla teorii. co chce zmienić). 1. Prognostycznymi są takie twierdzenia. PROCES BADAWCZY 1.b) sposobów przeobrażeń (czyli swego rodzaju „terapii" czegoś. Dla rozwoju nauki przydatne są więc także badania podejmowane z motywów czysto poznawczych. Istotnym elementem służącym do tego celu jest plan badań. zajmujący się problemami społecznymi nie działa tak jak np. ulegającą określonym emocjom. tzn.1. że aby dany problem społeczny można było dojrzeć. które dają odpowiedź na pytanie.6. Bardzo często zdarza się bowiem. Diagnostycznymi — nazywamy takie twierdzenia. gdy istnieje określony problem społeczny. uczony. Przystępując do konstrukcji takiego planu trzeba sobie uświadomić. które mogą mieć charakter diagnostyczny. czyli powinny być poddane logicznej krytyce i empirycznej weryfikacji. 36 Kolejny problem. nastrojom itd.6. które orzekają o istniejącym stanie faktycznym badanego zjawiska lub procesu społecznego. prognozy) badanych zjawisk lub procesów społecznych. na jaki trzeba tu zwrócić uwagę wynika stąd. na co wskazywaliśmy wcześniej. Do podjęcia badań wystarczy zatem zarówno motywacja poznawcza jak i praktyczna. że badania w naukach społecznych nie powinny być podejmowane tylko wyłącznie wtedy. Inaczej mówiąc: badania te nie powinny wynikać tylko z motywacji utylitarnej czy pragmatystycznej. 35 Uzyskane hipotezy podlegają takiej samej procedurze weryfikacyjnej — jak w przypadku badań poznawczych. c) tendencji rozwojowych (tzn. że człowiek badający. komputer. która obejmie wszystkie środki. jakie chcemy faktycznie wykorzystać dla osiągnięcia zamierzonego celu poznawczego. ale równocześnie istotą żyjącą w konkretnych warunkach społecznych. Nie jest on tylko i wyłącznie uczonym. Terapeutycznymi — określamy z kolei twierdzenia. Po przeprowadzeniu sprawdzenia danych hipotez uzyskujemy twierdzenia. które orzekają o przyszłych stanach badanych procesów lub zjawisk społecznych. z jakim trzeba się koniecznie rozprawić. terapeutyczny lub prognostyczny. jak doprowadzić do określonych przekształceń lub zmian badaną rzeczywistość społeczną. Każde z tych twierdzeń może być przydatne nie tylko dla praktyki. Stąd też obok badań nad problemami stosowanymi w praktyce są również konieczne badania nad problemami podstawowymi w danej nauce. Zawężania badań do sfery problemów ważnych tylko dla praktyki ogranicza w konsekwencji rozwój danej dyscypliny naukowej. Jest istotą nie tylko zdeterminowaną swoją funkcją i pozycją . trzeba wcześniej osiągnąć wiedzę o określonych zjawiskach społecznych na podstawie właśnie przeprowadzonych badań.

Projektowanie procesu badawczego Proces badawczy należy w każdej nauce do bardzo złożonych przedsięwzięć. Dlatego przed przystąpieniem do badań należy sporządzić ich projekt zawierający co najmniej następujące punkty: a) ustalenie p r o b 1 e m u. Następny problem wiąże się z tym. jaki zamierzamy rozstrzygnąć poprzez badania oraz ukazanie jego specyfiki (np. b) sformułowanie hipotez (najczęściej w formie pytań). Przed opracowaniem strategii badań trzeba więc zdawać sobie sprawę z tego.społeczną wynikającą z tytułu pełnionego zawodu. d) ustalenie kogo lub co należy zbadać. Dlatego też u podstaw jego badań mogą tkwić przeróżne założenia. jakie elementy pozanaukowe mogą wpływać na proces badawczy i w jakim stopniu wpływ ten może przyczynić się do deformacji uzyskanych wyników badań. Tak zwane badania sponsorowane są wtedy niezależne. Ulega on więc — chcąc nie chcąc — określonym zapotrzebowaniom społecznym. jeżeli wyniki badań są z góry przesądzone. determinujące zamierzone badania. aby ten proces był efektywny. kręgów społecznych itp. które są efektem różnych presji społecznych. 1. trzeba wówczas dołożyć wiele starań w okresie poprzedzającym zamierzone badania. lansowanym przez środki masowego przekazu autorytetom.: dopuszczalny czas badań. przeróżnym presjom społecznym itp. lecz także człowiekiem przynależnym do różnych grup społecznych. rzeczywistą wielkość populacji itp. że nie mogą być inne niż spodziewane. wpływom lub naciskom. na jego nowość lub powtarzalność itp. Dobre opracowanie założeń strategii badań umożliwia efektywne projektowanie procesu badawczego. właściwości). ludzi uczestniczących w badaniach i wyposażenie techniczne).. panującym racjom politycznym. co też powoduje — że ich wyniki są często raczej swoistą daniną składaną oczekiwaniom społecznym ze strony uczonego. modnym teoriom naukowym. możliwości poruszania się w terenie. a w dalszej konsekwencji realizację samych badań. określony zbiór ludzi. choćby dlatego. zwrócenie uwagi na jego dotychczasowe ujęcia w nauce. zasoby archiwalne itp. Toteż jeżeli chcemy. . Oczywiście badania podejmowane tylko dla „pokrzepienia serc" nie mają wielkiej wartości naukowej i nawet najstaranniejszy dobór metod badawczych nic nie pomoże. gdy sponsor nie stawia żadnych warunków co do ich wyników.2. które trzeba poprzez badania zweryfikować. Nie można też prowadzić efektywnych badań naukowych w interesujących nas naukach. środki przeznaczone do tego celu (tzn. wynikających z niego konsekwencji poznawczych i praktycznych. Z tych więc wzglę37 dów bardzo ważną sprawąjest właściwe zaprogramowanie badań. w którym przeprowadzamy badania. aby uzyskać potrzebne dane: np. niż rzeczywistym świadectwem jego pracy naukowej20. czynniki. jeżeli po prostu obawiamy się ich wyników.6. c) określenie danych potrzebnych do zweryfikowania hipotez. jakie są realne możliwości przeprowadzenia zamierzonych badań biorąc pod uwagę np.

Natomiast wwęższym znaczeniu określamy tym terminem tylko te zjawiska spośród stanowiących przedmiot zainteresowań socjologii lub innej nauki społecznej. tzn. np. gdy stosujemy go do określania różnych zjawisk będących aktualnie lub potencjalnie przedmiotem zainteresowań socjologii lub innej nauki. że nawet najprostsze przedsięwzięcie badawcze nie jest możliwe bez określenia problemu. Ale oprócz 38 ogólnej orientacji. Należy jednak zwrócić uwagę na ten fakt. jakie wynikają ze specyfiki danej metody. które wywołują rezonans w świadomości ludzi danego społeczeństwa lub społeczności. to wówczas używamy tego terminu po prostu w omawianym znaczeniu. co orientuje nasze przedsięwzięcia poznawcze. Popper na jednym ze swych wykładów przeprowadził następujące doświadczenie ze słuchaczami21. W szerokim znaczeniu posługujemy się nim wtedy. spośród tzw. przyrodniczych.7. który chcemy badać. obserwować i opisać swoje obserwacje". Są to po prostu problemy powstałe w związku z pojawieniem się takich zjawisk.. 1. ważna jest również jego konkretyzacja. jakie występują w przeróżnych zbiorowościach itp. Karl R.7. medycznych itp. Pierwszą reakcją na to polecenie były pytania typu: „co mamy obserwować?" „Co ma być celem naszej obserwacji?" Okazało się więc. „nauk społecznych". technicznych.1. o których nie wspominaliśmy powyżej. Opracowany wcześniej plan badań ulega często modyfikacji i aktualizacji w procesie realizacji i dlatego nie należy traktować go zbyt sztywno. Pamiętajmy o tym. technik i narzędzi badawczych oraz zasad weryfikacji i zebranego materiału.e) określenie metod. co jest przedmiotem wysiłków badawczych. że w przypadku stosowania różnych metod badawczych może się okazać konieczne uwzględnienie dodatkowych elementów. tzn. PROBLEM BADAWCZY 1. Stąd też mogą okazać się konieczne różne korekty planu badawczego nawet w trakcie realizowanych badań. f) ustalenie czasu badani poszczególnych etapów procesu badawczego. Co nazywamy z kolei problemem społecznym? Możemy wyróżnić dwa znaczenia tego terminu: szerokie i wąskie. Ściślej biorąc są . a wreszcie g) sporządzenie kosztorysu badań. czyli po prostu to. Mówiąc w tym znaczeniu o problemach społecznych odróżniamy owe problemy od tych wszystkich. zjawiska są właśnie problemami społecznymi. a nie przyrodniczymi czy technicznymi. że dobrze opracowany projekt badań usprawnia istotnie proces badawczy. że migracje ludzi czy też procesy integracji lub dezintegracji. Problem badawczy a problem społeczny „Problemem badawczym" nazywamy to. w punktach od a) do g). czyli ogólnego określenia problemu badań. jakie są nie tylko przedmiotem refleksji uczonych ale również przedmiotem powszechnego zainteresowania ludzi danego społeczeństwa. uściślenie problemu. Kiedy twierdzimy np. Dlatego też słuchacze Poppera domagali się zarówno określenia jak i uszczegółowienia problemu ewentualnych badań. Polecił im krótko: „proszę wziąć kartkę papieru. które stanowią przedmiot zainteresowań innych nauk.

Ale niebawem pod wpływem koncepcji metodologicznych W. Czym jest jednak problem społeczny w węższym znaczeniu. U podstaw tych ujęć tkwiło przeświadczenie. niedorozwój intelektualny itp. której przedstawiciele starali się wykazać. powodującymi przeróżne sprzeczności. co jest problemem społecznym. co do których istnieje przekonanie. że mogą być rozwiązane lub przezwyciężone poprzez aktywność społeczną. Pod wpływem np. ruchliwość społeczna i wynikające z niej zjawiska dezorganizacji życia zbiorowego w obrębie poszczególnych jednostek ekologicznych.I. jakimi są np. zjawiska mają podłoże organiczne i świadczą o pewnych odchyleniach (somatycznej lub psychicznej) od normy osobników. z jakich wynikają konflikty dezorganizujące życie społeczne. ale nie każdy problem socjologiczny jest lub nawet może być problemem społecznym w węższym znaczeniu. . a nawet regiony kraju. sytuacje jakim można zapobiec tylko przez zbiorowe działanie". są zarówno obiektywne i dziedziczne.to problemy wynikające z sytuacji. Akcentowanie szczególnej roli opinii zbiorowej owej „większości kompetentnych obserwatorów" przy określeniu tego. że problemy społeczne są następstwem takich procesów. jakie nie dają się pogodzić z powszechnie uznanymi w danym społeczeństwie normami. biologicznie zorientowanych teorii socjologicznych pojawiają się próby ujmowania problemów społecznych jako zjawisk patologii społecznej. że każdy problem społeczny (w szerokim tego słowa znaczeniu) jest lub może stać się problemem socjologii. czy też takie. Znanieckiego pojawiła się koncepcja Clarence M. nieprzystosowanie społeczne. że zaburzenia umysłowe. wsie. miasteczka. według której problem społeczny — to „sytuacje poruszające większą część kompetentnych obserwatorów. Thomasa i F. jak np. O ile pierwszy z tych wniosków jest trafny — to drugi — wskazujący na dziedziczność problemów społecznych był niewątpliwie przesadny i zmierzał do tego. alkoholizm. u których występują. Nowatorskim uzupełnieniem wspomnianych stanowisk były koncepcje wywodzące się z tzw. „Szkoły ekologicznej" w socjologii. Dotychczasowe rozważania skłaniają do wniosku. Oczywiście w dalszym rozwoju socjologicznych ujęć problemu społecznego można wyróżnić także inne poglądy na jego temat. że interesujące nas zjawisko zaczęto ujmować 39 w kategoriach psychospołecznych. standardami. Socjologowie doszukujący się w czynnikach psychologiczno-kulturowych determinantów procesów społecznych. Na podstawie zdarzających się przypadków zbieżności odchyleń od normy społecznej i psychosomatycznej danego osobnika wysuwano więc wnioski. jeżeli spojrzymy na niego z punktu widzenia socjologii? Pierwsze próby zmierzające do jego socjologicznego zdefiniowania nawiązywały do zastanego i potocznego rozumienia terminu „problem społeczny". Case. sprawiło. tkwiących w sferze społeczno-gospodarczej22. aby odwracać uwagę od ich rzeczywistych uwarunkowań. miasta. jakie nazywamy problemami społecznymi. starali się z kolei tłumaczyć występowanie problemów społeczny eh dysproporcjami rozwoju kulturalnego różnych środowisk. że zjawiska.

wówczas zmienia się zarówno opinia o danych używkach. jakie istnieją w danym systemie społecznym. jak np. alkoholizm. a więc takie. Jeżeli np. które uważane jest na ogół jako niepożądane. A oto inny przykład. dopóki nie powoduje zbyt negatywnych następstw w życiu zbiorowym. tzn. ukształtowane w danym społeczeństwie funkcjonowanie życia zbiorowego. gdzie tego rodzaju wybryki są zjawiskiem bardzo częstym stają się one już tym samym problemem społecznym. nie jest to jeszcze problemem społecznym. 1) Problemem społecznym nazywamy to. Tytułem przykładu wymieńmy kilka takich zjawisk. że korzystanie z przeróżnych używek jest charakterystyczne dla wszystkich społeczeństw ludzkich i nie stanowi to problemu społecznego tak długo. porusza znaczną liczbę ludzi. Swoistą próbą uogólnienia dotychczasowych refleksji socjologów wokół tego. Przyjrzyjmy się bliżej przedstawionej charakterystyce problemów społecznych. jako następstwa procesów dysfunkcyjnych. Ale kiedy takie następstwa stają się coraz bardziej dostrzegalne. czyli do zachowań nie liczących się z normami prawnymi lub zwyczajowymi. czym są problemy społeczne jest koncepcja. Wspomnijmy tu o ewolucji opinii na temat alkoholu czy narkotyków i o współczesnym zasięgu walki z alkoholizmem czy narkomanią. czyli takich procesów. A dalszą konsekwencją tego jest pojawienie się wiele rozmaitych problemów społecznych. wydaje się możliwe do przezwyciężenia. Horton i Gerald R. że problemy społeczne są przejawami odchyleń czy zboczeń w stosunku do istniejącego porządku społecznego. Źródeł owych odchyleń upatrywali w braku spójności iwnapięciach. które naruszają przeróżne instytucjonalne związki lub też blokują jednostkom możliwości urzeczywistniania ich aspiracji lub potrzeb — są właśnie działaniami społecznie dysfunkcjonalnymi. częstotliwość.23. co w danym społeczeństwie staje się zjawiskiem niepożądanym czy kłopotliwym. jakie występują w różnych strukturach społecznych oraz w skłonnościach do anomalii ludzi żyjących w tych strukturach. że kara powinna być odwetem za popełnione przestępstwo i spełniać rolę czynnika odstraszającego. gdzie dominuje pogląd. Rzecznicy idei humanizacji wymiaru sprawiedliwości podjęli krytykę tego rodzaju stanowiska i uczulili na te sprawy szerszą opinię publiczną co doprowadziło do . Wiadomo np. prostytucja. Leslie24. Bowiem natężenie. Warunki odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowią problemu społecznego tam. w jakimś społeczeństwie zdarzają się od czasu do czasu wybryki chuligańskie. ponieważ do zwalczania takich wybryków wystarczą zwyczajne środki zapobiegawcze. które utrudniają normalne.in.. narkomania itp. zasięg itp. przestępczość. ale poprzez zbiorowe działanie. jaką zaprezentowali Paul B.W pewnym związku z wyżej wymienionymi koncepcjami pozostawały próby traktowania problemów społecznych. cechy ilościowe danego zjawiska określająjegokwalifikację jakościową. jak i o ludziach. pojawianie się zakłóceń w życiu zbiorowym. 40 Niektórzy socjologowie nawiązując do wcześniejszych koncepcji uważają. Problem społeczny — ich zdaniem — powstaje w związku z zaistnieniem takiego zjawiska. które powodują m. Według tych koncepcji wszelkie działania sprzeczne z istniejącymi warunkami funkcjonowania życia społecznego. Ale tam wszędzie. a więc powiedzmy—wzmożona aktywność władz porządkowych. którzy z nich korzystają zwłaszcza bez umiaru.

a w innych — bezrobocie. policja — w przypadku walki z przestępczością).kiedy znajdzie swoiste odzwierciedlenie w świadomości ludzi żyjących w danym społeczeństwie.licznych dyskusji nad warunkami odbywania kary i resocjalizacji przestępców. Jedynie szerokie zaangażowanie ze strony danego społeczeństwa i zbiorowy wysiłek może być więc skuteczny w przezwyciężaniu problemów społecznych. ale ponadto wywołująu nich szczególne zaangażowanie intelektualne i emocjonalne. 2) Każde zjawisko. W ten sposób w wielu społeczeństwach humanizacja systemu penitencjarnego stała się swoistym problemem społecznym. istnieją obiektywnie. czyli spotka się z ich strony z krytyczną oceną. ale właśnie w sferze praktyk codziennego życia społecznego. Oczywiście nie wszyscy ludzie muszą go dostrzegać. kiedy dostrzegają możliwość jego rozwiązania. kiedy zostanie podjęty przez wiele ludzi powodując ich zaangażowanie intelektualne i uczuciowe. Z reguły najpierw dostrzegająje ludzie bardziej zaangażowani w życiu społecznym oraz zdolni do refleksji nad zjawiskami i oni też wskazują na istnienie danego zjawiska innym. ponieważ problem społeczny nie pojawia się w sferze teorii. To. ukazując jego różne aspekty i konsekwencje. przesądy rasowe. który może stać się problemem społecznym. Problemy społeczne są więc faktami społecznymi. Nie chodzi tu raczej o rozwiązanie teoretyczne. 3) Aby dane zjawisko mogło spowodować intelektualne i emocjonalne zaangażowanie szerszego zbioru ludzi — a więc aby mogło stać się problemem społecznym w interesującym nas znaczeniu — musi istnieć przekonanie. co jest problemem społecznym w jednej zbiorowości ludzkiej nie musi być takim samym problemem w innej. 41 przestępczość nieletnich itp. stanie się wówczas niepożądane społecznie. a ci którzy go dostrzegają nie przeżywają w równym stopniu. Problemy tego typu pojawiają się i giną w określonych warunkach społeczno--gospodarczych i politycznych wraz z postępującym rozwojem danych społeczności. tzn. że może on być rozwiązany tylko poprzez zbiorowe działanie. czyli niezależnie od metod ich badań i stanu teorii. prawodawca itp. Są to jednak takie fakty społeczne. W taki to sposób obiektywne zjawisko przeobraża się z wolna w pewien ogólniejszy problem. Ludzie są bowiem tylko wtedy skłonni do autentycznego zaangażowania się danym problemem. Nie wystarczą też nawet wyspecjalizowani profesjonaliści od danych problemów (np. W jednych społeczeństwach problemem społecznym może być brak mieszkań 1 nadmierne spożycie alkoholu. np. zjawiska. jako pewien fakt obiektywny. jakie wyraża się w opiniach i posta42 . jeżeli brak będzie masowego wsparcia ze strony zainteresowanego społeczeństwa. które nie tylko znajdują swoje odbicie w świadomości ludzi danego społeczeństwa. reformator. Natomiast mogą być one przezwyciężone poprzez działanie wielu ludzi i przy masowym poparciu ze strony danego społeczeństwa. polityk. Problemu społecznego nie może przezwyciężyć nawet genialna jednostka. że jest ono możliwe do przezwyciężenia. lecz o rozwiązanie praktyczne. 4) Kolejną cechą istotną problemu społecznego jest to.

ażeby pokątni sprzedawcy wódki byli poruszeni rozwojem alkoholizmu lub. Tytułem przykładu 43 wymieńmy niechęć biurokracji w państwach kapitalistycznych do ujawnienia przeróżnych problemów społecznych powstałych na skutek jej zaniedbań. prawników. przez których sąone po prostu często wcześniej dostrzegane.7. Ponadto w każdym społeczeństwie są ludzie zainteresowani w ukrywaniu zła społecznego. 1. Sądzę. . jak i tych. jakie doprowadziły do ich powstania. religijna. ekonomistów itp. a tym samym wskazująna ich istnienie. Stąd też refleksje wokół socjologicznych aspektów problemów społecznych wydąjąsię pożyteczne. że oprócz wymienionych można by wskazać jeszcze dwie postawy — dodajmy nader częste —jak konformistyczna i opor-tunistyczna oraz trzecią— raczej rzadziej spotykaną — jaką jest postawa heroiczna. ludzi. fatalistyczna. ponieważ sapo prostu faktami obiektywnymi. teologów. że zmienią się warunki. Trudno spodziewać się np. lecz również tego. sentymentalna oraz naukowa25. którzy chcą badać.. których celem było przezwyciężenie społeczno-ekonomicznych skutków spowodowanych przez pierwszą rewolucję przemysłową. że nie wszyscy ludzie danego społeczeństwa są przecież w równym stopniu zainteresowani poszczególnymi problemami lub ich likwidacją.wach. że wobec problemów społecznych istnieją następujące postawy: indyferentna. Słowem problemów społecznych nie wywołuje się jak przysłowiowego wilka z lasu. Horten i Lesłie stwierdzają.. co jest albo nie jest problemem omawianego typu.czy dziewiętnastowiecznych filantropów. Problemy społeczne nie są zatem ani wymysłem uczonych. Postawy wobec problemów społecznych Przeróżne problemy społeczne były dostrzegane przed pojawieniem się socjologii i zanim stały się przedmiotem badań socjologów już wcześniej były przedmiotem zainteresowań reformatorów moralistów. jego rzeczywistych przyczyn i w tuszowaniu jego przejawów. ale raczej koncentrowali swoje wysiłki na poszukiwaniach sposobów przezwyciężania skutków. Są to fakty. ani też zjawiskiem wywołanym przez tych ludzi. którzy o danych problemach mówią. jakie powodowały w sferze życia społecznego. Przyjrzyjmy się bliżej wyróżnionym postawom. Uświadomienie sobie specyfiki problemów społecznych—w interesującym nas znaczeniu — wydaje się celowe ze względu na istniejące rozbieżności na temat tego. którzy chcą rozwiązywać owe problemy.2.. Przypomnijmy tu różnorodne działania i propozycje osiemnasto. Istnienie różnych postaw wobec problemów społecznych jest jednak następstwem nie tylko wielu opinii na ich temat. Istnieją one bez względu na to. czy się o nich mówi czy milczy na ich temat. które doprowadziły do ukształtowania się swoistych postaw. Problemy te nie rozwiązują się też na ogół same ani nie zanikająz upływem czasu. czyli zarówno dla teoretyków jak i praktyków życia społecznego. jakie po prostu swoim istnieniem i wynikającymi stąd konsekwencjami dla zbiorowego życia ludzi bulwersują opinię społeczną. aby ciągnący zyski z płatnej protekcji byli zgorszeni istniejącym protekcjonalizmem czy kumoterstwem. chyba. Toteż zanim pojawiły się przesłanki dla naukowej analizy owych problemów istniało już wiele popularnych opinii na ich temat. Znajomość ich specyfiki może być przydatna dla tych. cyniczna. którzy nie tyle szukali przyczyn danych problemów.

którą cechuje obojętność wobec wszelkich poważniejszych problemów. Na czym polega postawa cyniczna? Otóż zdaniem wcześniej wymienionych uczonych wiąże się ona z przekonaniem. powszechną hipokryzją. z którego wszystkie zdarzenia wynikają w sposób konieczny i nieuchronny. braku dostatecznej wiedzy o danych zjawiskach społecznych i ich skutkach lub z nadmiaru własnych kłopotów. zarówno jednostkowych jak i zbiorowych. sprawujących władzę nad całą rzeczywistością. co teistycz-nie zorientowana. tzn. rozbieżnościami między ideałami a rzeczywistością itp. „niebieskich ptaków" itp. Postawa ta może też wiązać się z wiarą w jakieś inne konieczności dziejowe —jak mi się wydaje. moralizatorów itp. Uważam. a w tej mierze i problemów społecznych. że jest to jednak postawa nie tyle deistycznie. . Ten brak zainteresowań dla problemów społecznych może wynikać z przyjętej przez danego człowieka koncepcji życia. przez modlitwę. Oprócz cynizmu wynikającego z tego rodzaju przesłanek możemy wyróżnić też inny. a ci. a tym samym i bieg wszelkich procesów społecznych. Postawa ta może być przecież również następstwem frustracji spowodowanej np. podejmowanych w celu likwidacji owych niepożądanych zjawisk społecznych. którzy głoszą coś innego są albo układnymi łotrami albo pobożnymi szalbierzami. Postawa religijna wobec problemów społecznych — podobnie jak fatalistyczna — opiera się na wierze w istnienie sił nadprzyrodzonych. np.Indyferentna jest taka postawa. które mogą wywoływać swoisty krytycyzm i apatie w stosunku do wszelkich problemów społecznych. Dlatego też uważają. np. np. Postawa cyniczna może być zatem zarówno przejawem szaleństwa rozsądnych. że przesłanki omawianej postawy są bardziej złożone. zarówno jednostek jak i grup. z egocentryzmu. że wszyscy ludzie kierują się tylko własnym interesem oraz mniej czy bardziej niskimi motywami. zmieniać d o r a ź n i e. charakterystycznym dla przeróżnych utopistów. w celu przeciwdziałania danym problemom społecznym. Postawa sentymentalnaw odniesieniu do problemów społecznych wyraża się w żarliwym i pełnym współczucia zaangażowaniu. przysłaniających ludziom niekiedy wszystkie inne sprawy. zakłamaniem. Wiąże się ona z reguły z wiarą w istnienie ponadnaturalnych sił i ustalonego przez owe siły porządku. Bez względu na motywację każdy osobnik przyjmujący fatalistyczna postawę nie wierzy po prostu w skuteczność jakichkolwiek działań. wynikający raczej ze skłonności do anomalii. Postawa ta — w przeciwieństwie do fatalistycznej — łączy się wszakże z pewną aktywnością. czyli taka. zjawiskami. jak też przejawem amoralnych skłonności. karząc lub nagradzając ludzi za ich uczynki czy też czyniąc zadość ich prośbom. iż owe siły nadprzyrodzone mogą ustalony przez siebie porządek świata. jak również z przyczyn sytuacyjnych. że ludzi mających takie przekonania trudno zachęcić do zajmowania się problemami społecznymi. jaki przejawiają przeróżni osobnicy 44 zaliczani do tzw. przejawiająca się w apelowaniu do owych sił. a w tej mierze i zjawiskami społecznymi. Postawa fatalistyczna wynika z przekonania o nieuchronności danych zjawisk. np. Chodzi mi w tym przypadku o cynizm wynikający po prostu ze skłonności do zachowań odbiegających od przyjętych zasad życia społecznego. która opiera się na założeniu. Sądzę. „cwaniaków życiowych". niż to się na pierwszy rzut oka wydaje.

ale również na ocenę ze względu na przydatność poznawczą. Najogólniej biorąc moralna wartość każdej z nich jest oczywiście różna. „socjalistów utopijnych". z których opinią się liczy — anie tak. ale równocześnie ograniczają się zazwyczaj do zwalczania ich objawów a nie przyczyn. które miały zaradzić negatywnym następstwom społecznym pierwszej rewolucji przemysłowej. O postawie konformistycznej wobec problemów społecznych mówimy zazwyczaj wtedy.Ludzie prezentujący taką postawę są niekiedy nawet skłonni do stawiania trafnych diagnoz występujących niedomagań społecznych.sprawujący władzę. Człowiek o takiej postawie przejawia nie tylko bierność wobec wszelkich problemów społecznych. jakie zostały zagrożone w związku z pojawieniem się danego problemu społecznego. Nie będziemy tu wszakże rozpatrywać owych różnic. Jeszcze bardziej etycznie wątpliwą jest postawa oportunistyczna. bądź też mniejszości. że problem obiektywizmu naukowego był wielokrotnie podnoszony właśnie przez metodologów nauk społecznych. ponieważ żadna nie służy obiektywizmowi. Natomiast oceniając postawy z punktu widzenia ich przydatności badawczej — sądzę. konsekwencje społeczne itp. czyli ujawnienia swojego autentycznego stosunku do danych problemów społecznych. Wyraża się ona w gotowości podejmowanych problemów społecznych nie tylko bez względu na to. czy jest to opłacalne w danym momencie. w których możliwość osobistego zaangażowania badającego jest niewspółmiernie większa niż w każdej innej nauce. 1. Z tych więc względów nie jest przypadkiem. który jest zgodny bądź to ze stanowiskiem większości.3. które jest wolne od uprzedzeń i namiętności. którą spróbujemy bliżej scharakteryzować.. Skrajnym przeciwieństwem postaw konformistycznej i oportunistycznej jest postawa. fakty. którą określamy mianem heroiczna.7. ponieważ wychodziłoby to poza zakres tematu. jest skłonny wyzyskać powstałą w związku z danym problemem sytuację. Postawa naukowa wobec problemów społecznych Obiektywizm jest oczywiście jednym z istotnych wymogów postawy naukowej w każdej dziedzinie i w stosunku do każdego problemu badawczego. Problemy te widzi po prostu tak. jak trzeba je widzieć z punktu widzenia ludzi. gdy jest to niebezpieczne. gdy dany człowiek prezentuje tylko taki punkt widzenia na te problemy. jak rzeczywiście wyglądaj ą — biorąc pod uwagę ich rozmiary. czyli postawy sine ira et studio. . a stąd też znacznie większa trudność w utrzymaniu dystansu do przedmiotu badań. stopień nasilenia. Tytułem przykładu wymieńmy propozycje tzw. Ale jest on niewątpliwie szczególnie istotny w odniesieniu do badań społecznych. . ale co więcej. że żadna z nich nie może być zalecana badaczom zjawisk społecznych. jeżeli oczywiście stanowiąjąludzie. Konformista lęka się zazwyczaj przejawiania własnego zdania. aby uzyskać możliwe korzyści. 45 Łączy się ona z silnym zaangażowaniem emocjonalnym oraz intelektualnym po stronie tych wartości. ale wówczas. Zaprezentowane postawy zasługuj anie tylko na ocenę m o r a 1 n ą. Badania problemów społecznych wymagają zatem postawy zwanej n a u -ko wą. czyli takiemu nastawieniu psychicznemu.

zachowanie obiektywizmu przez badającego wydaje się szczególnie trudne ze względu na rezonans. a więc powiedzmy z alkoholizmem. dotyczących zwłaszcza przyczyn i uwarunkowań badanych zjawisk. Dlatego też badając te problemy należałoby: a. jakie te problemy powodują w świadomości każdego już poprzez sam fakt ich istnienia. lecz ludzie uwikłani w rozmaite sytuacje społeczne. nie może wyzwolić się od przeróżnych ogólnoludzkich wartości oraz od jakże ludzkich sentymentów czy resentymentów. Są one zdeterminowane określonymi warunkami społecznymi charakterystycznymi dla danego społeczeństwa. istniejącym kryzysem gospodarczym itp. trzeba go analizować w związku z innymi problemami tego typu. dewaluacją norm moralnych czy prawnych. które pozwolą na ukazanie ich: przyczyn głównych i pobocznych: współzależności z innymi zjawiskami społecznymi oraz bezpośrednich i pośrednich następstw. b. c. że każdy problem społeczny ulega przeobrażeniom i powoduje przeróżne konsekwencje. jakie swym istnieniem powodują aktualnie. dezintegracją życia rodzinnego. o różnych zaangażowaniach intelektualnych i emocjonalnych. Rozpatrywać badane zjawiska w ich uwarunkowaniach przyczynowych oraz modyfikacjach spowodowanych przez inne. Czy wobec tego postulat badania owych problemów sine ira et studio jest w ogóle realny? Uważam. Podejmując np. d. pozostaje pod wpływem panującego systemu wartości.W badaniach problemów społecznych w wyróżnionym przez nas znaczeniu. Pamiętać o tym. zwyczajów i obyczajów. gdy bada te problemy w jakimś sobie obcym społeczeństwie czy społeczności. dokonujący takich a nie innych wyborów wartości właśnie ze względu na wspomniane zaangażowania i uwikłania w sferze społeczno-politycznej i ideowej. współwystępujące z nimi zjawiska i procesy istniejące w danym społeczeństwie. . norm moralnych. Ujmować je jak obiektywne zjawiska. w danym społeczeństwie badania nad takim problemem społecznym. Badać w sposób wolny od lęku przed niepożądanymi wynikami badań oraz ukazywać osiągnięte wyniki bez uproszczeń. może być zrealizowany jedy46 nie w stopniu względnym Badaniami zjawisk społecznych nie zajmują się przecież aniołowie. Nie są także związane ze zjawiskami nienaturalnymi. jak przestępczość nieletnich. zjawiskami. I nawet wtedy. pojawiającymi się na zasadzie deus ex machina. tzn. co przy badaniach wszelkich zjawisk społecznych. rzutując swoiście na kształtowanie się życia społecznego i świadomości ludzi. Nie tylko badający. Ta uwaga odnosi się oczywiście także do przedstawicieli pozostałych nauk społecznych. ale również problemy społeczne nie są też wyobcowane z rzeczywistości społecznej. Socjolog badający problemy społeczne nie jest wyobcowany z rzeczywistości społecznej. Istnieje więc potrzeba wypracowania takich sposobów badania problemów społecznych. a także w dającej się przewidzieć przyszłości. zjawiska istniejące niezależnie od woli badającego i teorii naukowych. że jest on w takim samym stopniu realny. tzn.

I tak np. czyli spełniająca pewne wymogi metodologiczne.7. podobnie —jak problemy praktyczne — aspekty teoretyczne. Wyróżnia się np. cechami i typami hipotez sanie tylko pożyteczne. eksplanacyjnej (wyjaśniającej). ale i konieczne dla lepszego zrozumienia jednego z istotnych elementów procesu badawczego.4. Oprócz typów możemy wyróżnić swoiste formy problemów. przedmiot. „Hipoteza" wywodzi się z greckiego słowa „hipothesis". że nie każda hipoteza jest przydatna w badaniach. w jakich są ukazywane w konkretnych badaniach. Chodzi tu więc o przypuszczenie lub domysł wysunięty prowizorycznie dla określenia lub wyjaśnienia czegoś. zmierzającej do możliwie najkorzystniejszych rozwiązań danych zagadnień)26. b) ogólne i szczegółowe. Nie przeczy to oczywiście zasadności wspomnianego podziału.8. Zauważmy jednak. Wyodrębniając powyższe typy problemów trzeba zdawać sobie sprawę ze względności dokonanych wyróżnień. problemy teoretyczne mają zawsze pewne aspekty praktyczne. definicyjnej (określającej). Stąd postulat aby hipotezy naukowe były: 48 .1. zakres. tzn. założeń danej teorii). ponieważ w jednym wypadku służą one przede wszystkim teorii. ponieważ hipotezy są na ogół punktem wyjścia wszelkich badań. eksplikacyjnej (tłumaczącej). ich właściwości. Co to jest hipoteza? Słowem „hipoteza" posługiwałem się już wcześniej. problemy ujmowane w formie: deskryptywnej (opisowej). diagnostycznej (konstatującej). dowodzącej (np. która jest przypuszczeniem czy też domysłem naukowym. a w drugim — doraźnym potrzebom praktyki. Przydatna dla badań jest tylko taka hipoteza. czyli weryfikacji poprzez odpowiednie badania stosowane w danej nauce. określone ich postacie. Już z tego choćby względu refleksje nad pojęciem. Typy i formy problemów badawczych Wszelkie problemy badawcze możemy dzielić na pewne typy przyjmując za podstawę podziału np. Znajomość typu i formy danego problemu umożliwia nam dobranie optymalnej dla niego metody lub techniki badań. 1. a jego polskim odpowiednikiem jest słowo „przypuszczenie" lub „domysł". prognostycznej (przewidującej). HIPOTEZY 1. c) podstawowe i cząstkowe. Na tej podstawie wyróżniamy problemy: 47 a) teoretyczne i praktyczne. który oczywiście wymaga sprawdzenia. demonstracyjnej (doświadczalnej). relatywizującej (wskazującymina różne zależności między danymi zjawiskami) oraz optymalizującej (tzn.8.1. rolę jaką spełnia dany problem w nauce itp. Czas zatem na zajęcie się tym istotnym w badaniach terminem.

Przedstawiony wykaz wymogów uzupełnimy jeszcze jednym. żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty.2. Homansa28. który podaje taką oto ogólną hipotezę: „im wyższą pozycję zajmuje jednostka w grupie — tym większa zgodność jej postępowania z normami danej grupy". Ze względu na zasięg wyróżniamy hipotezy: ogólne i szczegółowe. Poszukując wymienionej zależności musimy sformułować kilka hipotez szczegółowych. aby nie zawierały zdań wzajemnie sprzecznych. czy wobec tego możemy stwierdzić. młody. zjawisk. Oto one: a) w grupie młodzieżowej X osoba A zajmuje najwyższą pozycję społeczną — czyjego postępowanie jest najbardziej zgodne z normami grupy? b) W grupie roboczej X osoba B ma o dwa szczeble niższą pozycję społeczną w porównaniu z osobą C. dowolnych grupach. e) empirycznie sprawdzalne.a) o tyle nowe. to wówczas trzeba zbadać czy w poszczególnych. jak np. d) wolne od sprzeczności wewnętrzny eh. tzn. jakich dotyczą..8. niż zawodników zajmujących wyższe pozycje? .. ponieważ są właśnie stwierdzeniami na ogół znanymi lub frazesami. ta zależność rzeczywiście występuje. których celem jest wyjaśnienie zasadniczych problemów danej nauki oraz częściowe.C.). stary. można wyróżnić hipotezy: podstawowe. jakie nie wymagają żadnego dowodu czy też weryfikacji. Różnice między nimi można ukazać posługując się przykładem podanym przez G. składające się na dany problem. jakiemu dane hipotezy służą. ani banałem. który — w moim odczuciu—jest dość istotny. procesów. Otóż hipoteza nie powinna być ani t a u -t o 1 o g i ą. c) pojęciowo j a s ne. mały itp. lat" itp. „młodymi nazywam ludzi w wieku od. czyli powinny być tak sformułowane. procesy czy zjawiska. Typy hipotez Biorąc pod uwagę cel. czy wobec tego zgodność jego postępowania z normami grupy jest mniejsza niż osoby C? 49 c) W drużynie piłki Z nożnej zawodnik D zajmuje średnią pozycję społeczną. tzn. do . 1. tzn. czyli dające się zweryfikować. duży. że zgodność jego postępowania z normami obowiązującymi w tej drużynie jest większa niż zawodników zajmujących niższe pozycje albo też mniejsza.. możliwie dostatecznie ostrych. potwierdzić lub obalić poprzez badania27.. to należy je odpowiednio zdefiniować. Otóż jeżeli tą hipotezę będziemy chcieli zweryfikować empirycznie. ich uwarunkowań itp. b) na tyle ogólne.. Inaczej mówiąc nie powinna zawierać sformułowań będących po prostu powtórzeniami poprawnych schematów myślowych. że wskazywały na jakieś nieznane dotąd aspekty badanych faktów. np. (a jeżeli używa się terminów nieostrych. wyjaśniające fragmentaryczne zagadnienia. wyrażone w jednoznacznych terminach. okoliczności.

które mają charakter pomocniczy. umożliwiająca sformułowanie hipotezy zasadniczej. czyli wysnuwanie przez niego wniosków w oparciu o własne doświadczenia życiowe i wykorzystywanie umiejętności tworzenia własnych domysłów29. To. jak to zostało powyżej ukazane. tzn.3. Wskazanie na ten fakt jest ważne m. w sprawozdaniach statystycznych. co pozwala na wyodrębnienie hipotez: wysoko. Tworzenie hipotez Każda hipoteza. jest zawsze mniej lub bardziej twórczym dziełem osoby badającej albo zespołu badającego. Hipotezy możemy podzielić także ze względu na stopień ich prawdopodobieństwa. która hipoteza jest prawdziwa albo fałszywa rozstrzygają badania weryfikujące albo szeroko rozumiana praktyka. z tego powodu. czy hipotezę uzyskało się 50 bezpośrednio w kontakcie z badaną rzeczywistością. podobnie intuicyjnie powstałej hipotezy nie należy a priori uważać za fałszywą. lecz rzetelność procesu weryfikacji30. . przydatnych do tworzenia hipotez. żeby przeciwdziałać pewnym złudzeniom. średnio i mało-prawdopodobnych. 1. czy też w zaciszu gabinetu uczonego nie ma przecież żadnego wpływu na jej prawdziwość. Ustalenie jednak rzeczywistego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy nie jest jednak łatwe bez weryfikujących badań. Niekiedy wyróżnia się także hipotezy heurystyczne. Do najbardziej znanych sposobów tworzenia hipotez w naukach społecznych należą: a) wysnuwanie wniosku hipotetycznego z istniejącej teorii. Dla wstępnej oceny ewentualnego stopnia prawdopodobieństwa danej hipotezy sposób jej uzyskania nie jest jednak sprawą bez znaczenia i dlatego warto go brać pod uwagę. jak doszło do utworzenia danej hipotezy. b) „odkrywanie" hipotezy poprzez uogólnienie zebranych danych zawartych np. Z punktu widzenia efektów poznawczych nie jest wcale najważniejszą sprawą to.in. O tym.Hipoteza szczegółowa jest więc ukonkretnieniem hipotezy ogólnej. jako określony domysł naukowy oparty na uogólnieniach dotychczasowych rezultatów poznawczych. a ich celem jest po prostu ogólna orientacja badawcza. czyli odkrywcze i hipotezy robocze. tymczasowy. Tworzenie hipotez łączy się zatem z określoną aktywnością poznawczą poszczególnych ludzi lub zespołów. Tego rodzaju rozróżnienia mają istotne znaczenie przy ostatecznym wyborze hipotez do zamierzonych badań. Najczęściej jednak konkretyzujemy daną hipotezę ogólną kilkoma hipotezami szczegółowymi. takie. Otóż nawet hipoteza wysnuta logicznie poprawnie z zebranych danych nie jest wcale przez tego rodzaju postępowanie po prostu prawdziwą. c) swoiste „wczuwanie się" badającego w określone sytuacje społeczne. Oprócz wymienionych sposobów należałoby także wskazać na inspirację wynikającą z codziennej praktyki.8. która jest przecież istotnym źródłem danych. nieodłączną we wszystkich wysiłkach badawczych. Bowiem o prawdziwości albo fałszywości hipotezy decyduje nie jej źródło lub sposób uzyskania.

np. a następnie dojścia do głosu socjologii. charakter wykonywanej pracy. status ekonomiczny czy społeczny badanych rodzin na podstawie takich danych. Warto tu wspomnieć chociażby o siedemnastowiecznych opracowaniach statystycznych.in. to przecież poszukiwali właśnie takich cech. lecz raczej służyły do uzyskania przeróżnych teorii czy programów społeczno-politycznych. 1. Nadmieńmy tu również. jakości życia. W naukach przyrodniczych poszukiwanie tak pojętych wskaźników było podejmowane przez uczonych od wielu wieków. jak: sposób odżywiania się rodziny. co umożliwia m. zadowolenia itp. W naukach społecznych poszukiwania tego rodzaju wskaźników sięgają czasów pojawienia się tzw. które nie poddają się bezpośredniej obserwacji — na co wskazuje trafnie T. „statystyki społecznej". nie tyle ukazywały rzeczywiste uwarunkowania danych zjawisk. a także o badaniach prowadzonych przez F. Proponowane wskaźniki. wyróżnienie hipotez alternatywnych i zerowych31. Milla32. Le Playa nad życiem rodzin robotniczych czy C. A. Bacona. 1835). jakość mieszkania. a pierwszą dojrzałą próbą metodologicznego uporządkowania owych poszukiwań była teoria indukcji F. Adolph Wagner (Statistisch-anthropologische Untersuchungen der Gesetzmdssigkeit in den scheinbar willkiirlichen menschlichen Handlungen. trudno zgodzić się z tezą głoszoną przez M. że pojęcie „wskaźnik społeczny" zostało użyte dopiero przez Raymonda Bauera w 1966 r. liczebność rodziny itp. Oprócz wysiłków zmierzających do poszukiwań wskaźników różnych zjawisk społecznych. Petersa i R. 1662).35 Już znacznie wcześniej.9. Proces kształtowania się pojęcia wskaźnika zjawisk społecznych Termin „wskaźnik" w metodologicznym znaczeniu służy do określenia pewnej cechy przedmiotu lub zjawiska pozostającej w takich związkach z inną jego cechą. udoskonalona następnie przez J. Biorąc pod uwagę ten dość złożony proces kształtowania się koncepcji omawianych wskaźników. który podejmował próby ustalenia różnych wskaźników przeobrażeń społecznoekonomicznych w USA. Pawłowski34. Wymienieni uczeni starali się określić np. że odwoływanie się do socjologicznych wskaźników bywało często nadużywane dla potrzeb praktyki. 1864) i in. jedna z prób tzw. wysokość zarobku.1 chociaż nie używali oni słowa „wskaźnik"..1. czyli z inspiracji działaczy społeczno-ekonomicznych czy politycznych. John Graunt (Obsewa-tion ofthe Bills ofMortality.9. jakie charakteryzują funkcje wskaźników badanych faktów ekonomicznych lub społecznych.S. że wystąpienie jej sygnalizuje obecność tej drugiej. Wymieńmy dla przykładu powołany przez prezydenta Hoovera w latach 1929 . Quetelet (Sur 1'homme et le develop-pement de ses facultes ou essai de physigue sociale. można także odnotować analogiczne działania wynikające z potrzeb praktyki.in. Bootha nad życiem ludności Londynu.in. WSKAŹNIKI ZJAWISK SPOŁECZNYCH 1.Szczególnym sposobem ustalania stopnia prawdopodobieństwa hipotez jest odwołanie się do zasad stosowanych w statystyce. jakie były podejmowane z inspiracji poznawczych. bo w 1944 r. których twórcami byli m. . Zeugina. Socjologiczna koncepcja wskaźnika pojawia się w latach czterdziestych naszego stulecia jako m..33. dobrobytu. „unaukowiania socjologii" poprzez możliwość mierzenia i ujmowania w sposób intersubiektywny zjawisk. rodzaj 51 odpoczynku.1933 Research Committee on Social Trends.

czyli jako narzędzia umożliwiające naukowe badanie i opis społecznej rzeczywistości oraz zachodzących w niej przeobrażeń38. Zdaniem tego autora. że pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych ukształtowało się w procesie długotrwałej działalności teoretycznej i praktycznej prowadzonej zarówno przez socjologów. natężeniu danego zjawiska itp. które ujmują interesujące nas wskaźniki instrumentalnie. . Pomimo ich różnorodności występują jednak pewne elementy wspólne. Do kategorii tej zaliczamy także takie definicje. 52 1.ukazało się studium Dimension of Society autorstwa Stuarta Cartera Dodda. Wspomniani Peters i Zeugin np. jakie mogą być wykorzystane w planowaniu i polityce społecznej. co pozwala na ich uporządkowanie ze względu na: a) sposób określenia wskaźnika zjawisk społecznych oraz b) zakres jego zastosowania. Pojęcie wskaźnika zjawisk społecznych Istnieje wiele prób zmierzających do określenia tego pojęcia będących przykładem jego różnych definicji projektujących.9. wskaźnik jest obiektywnie obserwowalnym znakiem pewnej cechy. Obecnie stało się ono nie tylko ważnym instrumentem w sferze poznawczej. które traktują wskaźniki jako swoiste jednostki miary charakteryzujące istniejący stan oraz zachodzące przeobrażenia poszczególnych przedmiotów i zjawisk społecznych39. polityki społecznej itp. że interesujące nas wskaźniki mogą mieć zastosowanie: 1) w sferze poznawczej jako dostępne obserwacji odpowiedniki istotnych cech różnorodnych tworów rzeczywistości społecznej wynikających z teorii i przez nią określonych czy też elementy modeli poszczególnych faktów i zjawisk społecznych. Do grupy drugiej natomiast zaliczamy te defincje. a więc do działalności w dziedzinie gospodarki narodowej.in. zestawili aż 35 takich definicji37. częstotliwości. wielkości. gdzie m. które akcentują szczególnie fakt. Do grupy pierwszej zaliczamy tu takie definicje. Jest to materialne lub behawioralne ukazanie sprawdzalnego dowodu istnienia cech. jak też przez organizatorów i reformatorów życia społecznego.2. ujawniając empirycznie dostępne (bezpośrednio albo pośrednio) właściwości badanych przedmiotów oraz umożliwiając wysnuwanie na ich podstawie hipotez o danych zjawiskach i procesach społecznych. okolicznościach procesów społecznych). jakie on reprezentuje36. należy zwrócić uwagę na fakt. o obecności. 2) w sferze praktycznej jako pewne orientujące dane (informujące np. Biorąc pod uwagę pierwszą spośród wymienionych sfer. znajdziemy pojęcie interesującego nas wskaźnika. Możemy zatem powiedzieć. że wskaźniki spełniają tu ważną funkcję pośredniczącą w procesie poznawczym między językiem teorii a językiem praktyki. ale także czynnikiem pozwalającym na konstruowanie oraz ocenianie programów i planów odnoszących się do sfery społeczno-ekonomicznej.

doprowadziły do pojawienia się różnych operacjonalistycznych metod przekładania pojęć języka teorii (J. ilość czasu przeznaczonego na jej uprawianie. bowiem funkcjonują w świadomości ludzi i wywierająokreślony wpływ na myślenie i zachowanie zarówno jednostek. które powodują różnorodne i wielokierunkowe zmiany (np. Aktualnie możemy odnotować istnienie metod operacjonalistycznych opartych na dostatecznie solidnych podstawach logicznych oraz takich. na/p. . Istnieją zatem cechy: zerowy-m i ar o we. a więc sprawdzalne. zajmiemy się analizą wymienionych związków między Wal. i Jp. W związku z tym wystąpił też problem reguł odpo-wiedniości pozwalających na możliwie równoważne przekładanie pojęć J. Mówiąc w nieco inny sposób. oraz domniemane (zarówno zasadnie. które nie powodują żadnych zmian ilościowych (np. na podstawie potocznej wiary w ich istnienie). Na podstawie istnienia pewnych właściwości wspólnych wielu przedmiotom mogą powstawać określone zbiory lub klasy danych przedmiotów. jak też zbiorowości. to drugie prowadzą do powstawania wskaźników fikcyjnych. Zanim przejdziemy do bliższego omówienia związków wymienionych między Wal. płeć). które są raczej przykładem naiwnych sposobów zachowania odpowiedniości pojęć 53 J. jako hipotetyczne. że wzrost solidarności członków grupy i ich skłonności nawet do dużych poświęceń następuje zawsze wtedy.Dążenie do znalezienia sposobów przekształceń teoretycznych ujęć poszczególnych elementów rzeczywistości społecznej w zespoły takich pojęć. że cechy społeczne przejawiają się w różnym stopniu w poszczególnych elementach. Uogólniając istniejące definicje wskaźnika. które mają swoiste wymiary. Otóż terminem tym nazywamy równe lub podobne właściwości. iż pomiędzy W {W— solidarność i altruizm) a / (/— zagrożenie zewnętrzne) występują określone związki rzeczowe. fakty. czyli cechy którą właśnie wskazuje). dajmy na to. ponieważ jedne i drugie są społecznie ważne. itp. że W jest po prostu warunkiem koniecznym (sine ąua non) albo choćby wystarczającym dla /. zmniejszanie (np. Możemy wyróżnić właściwości istniejące obiektywnie. np. w przypadku których możemy. jeżeli istnieją pomiędzy nimi jakiekolwiek trwałe związki o charakterze (1) rzeczowym. należałoby pokrótce zająć się pojęciem „cecha". Jeśli pierwsze z nich dają szanse na uzyskanie wskaźników rzeczy-w i s t y c h. (2) logicznym lub (3) statystycznym. jej natężenie i wpływ na inne rodzaje aktywności. gdy pojawia się poważne zagrożenie zewnętrzne dla danej grupy. które dają się zbadać w sposób empiryczny. takie. jednowymiarowe. tzn. ustalić rodzaj tej działalności. Ze względu na to. jakie przysługują pewnej liczbie przedmiotów. to możemy powiedzieć. czyli takie. „indica-tum". i bezzasadnie. które powodują wzrost.. jeżeli stwierdzamy. są one nazywane także wielkościami zmiennymi.) na język praktyki (Jp). Przystępując do bliższej charakterystyki określenia wskaźnika. Jeżeli poprzez empiryczne badania stwierdzimy np. (1) Trwałe związki rzeczowe między WaI{Vzxi. kwalifikacje zawodowe) oraz wielowymiarowe. działalność rekreacyjna danego człowieka). między wskaźnikiem a cechą wskazywaną. wydaje mi się przydatne następujące jego określenie: przyjęta przez nas cecha JTjest wskaźnikiem („indicator") jakiejś innej cechy / (tzn. czyli indicatum) są możliwe do ustalenia na drodze empiryczn ej.

co jest bezpośrednio niedostrzegalne. że w związku z występującą tendencją w naukach społecznych do ilościowej charakterystyki badanych przedmiotów i zjawisk pojawiają się różne próby pomiarów zmierzające do przyporządkowania postrzeganym cechom badanych obiektów pewnych liczb rzeczywistych jako ich miary. że ktoś stał się np. Trafnie zauważa jednak T. obowiązujących prawnie lub zwyczajowo w danym społeczeństwie lub też w jego poszczególnych środowiskach. Nowaka definicyjnymi41.54 to mamy podstawy twierdzić. iż nie zawsze wypieki na twarzy świadczą o czyimś uczuciu wstydu i mogą być również następstwem innych przyczyn. wnioskujemy. dla którego to zabiegu W. (2) Istniejące związki logiczne między W a /są możliwe do ustalenia na drodze rozumowej analizy zakresu pojęć wskaźnika i indicatum. że przyporządkowanie liczb poszczególnym stopniom indicatum nie opiera się tu na żadnej z wymienionych wyżej procedur 55 pomiarowych. Na tej podstawie. Wskaźniki. lecz wyłącznie na pewnej konwencji terminologicznej. nazywamy wskaźnikami inferencyjnymi43. iż istnieje między nimi określony związek rzeczowy. „czerwony jak burak". na co wskazują. zjawisk itp. normatów. Liczby te są niekiedy uważane za wskaźniki metryczne. Jeszcze inni sądzą. za bogatego człowieka. o jakich istnieniu wnioskujemy czy domniemywamy w taki sposób. stanów. chociaż wiadomo również. Milionera uważa się np. a ich brak z kolei — wskaźnikiem ubóstwa. ponieważ owe cechy wydają nam się czy też są zewnętrznym przejawem danych zdarzeń. Torgerson ukuł określenie „pomiar per fiat"A}. Wskażmy także na to. . ponieważ istotnie tak często się dzieje. ponieważ bogactwo łączy się na ogół w ocenie ludzi z posiadaniem właśnie dużej ilości pieniędzy. S. Dlatego też wskaźniki pozostające w związkach określonego rodzaju z tym. Są to zatem dość dowolne konstrukcje. że się „wstydzi". (3) Niekiedy przyjmujemy za wskaźniki takie cechy. Do tego rodzaju wskaźników. niedostrzegalnych bezpośrednio. które uważamy za swoiste symptomy zdarzeń. że przy wskaźnikach inferencyjnych może pojawić się pytanie: Jaka jest podstawa takiego przyporządkowania liczb poszczególnym stopniom indicatum? Nie jest to pomiar podstawowy. jakie mają rzekomo określać. określeń. którymi są w danym przypadku kwestionariusze. że mamy tu do czynienia z pomiarem pochodnym? Według niektórych opinii jest Jo rodzaj pomiaru podobny pod względem metodologicznym do pomiaru za pomocą instrumentów kalibrowanych. Pawłowski. to /— oznaczające w tym przypadku to. zmienną reprezentującą continuum danej postawy lub dyspozycji psychospołecznej. Ilość posiadanych pieniędzy staje się więc definicyjnym wskaźnikiem bogactwa. nazywamy wskaźnikami rzeczowymi40. nazywanych przez S. kryteriów itp. których indicatum może być np. dochodzimy zatem poprzez rozumową analizę różnych standardów. w których najczęściej w luźnym związku pozostają ze sobą szeregi liczb i cechy. Czy można uznać zatem. ankiety lub testy. Częstotliwość współwystępowania W i / skłania nas po prostu do wnioskowania według następującego schematu: jeżeli W.

Działając w tym kierunku. tzn. wyróżniamy zatem następujące wskaźniki: 1) rzeczywiste (tzn. Właściwości wskaźników społecznych Zastanawiając się nad właściwościami interesujących nas wskaźników. 5) korelacyjne. Wskaźnikiem są tylko zmienne m i e rzal-ne. czyli pozorne. liczba mieszkańców) możliwe do oceny poprzez wskaźniki (np. 3) jakościowe — ukazujące atrybuty danych przedmiotów lub zjawisk. odpowiadające obiektywnie istniejącym cechom). a więc dostępne empirycznie. ale nie każda zmienna jest wskaźnikiem. trzeba uwzględnić co najmniej dwa istotne aspekty: a) c z y m te wskaźniki powinny być oraz b) czemu mają one służyć. 6) przyczynowo-skutkowe — wskazujące na podstawie danych przyczyn ewentualne skutki albo oparte na zaistniałych skutkach — przyczyny.Każdy wskaźnik możemy w badaniach traktować jako zmienną. Bun-ge44.9. . 56 1. czyli pola zmienności intensywności danej cechy i zarazem pola jej zmian ilościowych45. 2) fikcyjne. wskazujące na ich wzajemne uwarunkowania. Poprzez operacjonalizację można —jak wiadomo — zmiennym niemierzalnym przyporządkować mierzalne.uczucia narodu) Nie negując teoretycznej czy praktycznej użyteczności wyróżnionych rodzajów wskaźników. wydaje się celowe pewne ich uporządkowanie. Wzajemny stosunek między wskaźnikami a zmiennymi przedstawił M. wielkość sil policyjnych) ¦ nieobserwowalne ¦ dostępne w badaniach i sprawdzalne poprzez wskaźniki (np. społeczna zwartość) ukryte i niedostępne (np. Otóż wyróżnił on: obserwowalne ¦ możliwe do bezpośredniej oceny (np. 4) ilościowe — podające charakterystyczne dla nich „miary".3.

istnieje na ogół zgoda odnośnie do pewnych cech. jak: możliwość długotrwałej obserwacji oraz sprowadzalność do teoretycznych konstrukcji modelowych. ale wydaje się. jakie istnieją w poszczególnych regionach.Brak jednomyślności w interpretacji wspomnianych aspektów powoduje oczywiście. Dla zilustrowania 57 tego posłużmy się następującym przykładem: duża konsumpcja gazet i książek w danym społeczeństwie nie zawsze może być uznana za wskaźnik np. co umożliwia badanie zarówno krótko-. Teoretycy szczególnie mocno akcentują np. np. aby pozwalały one na różne analizy ilościowe odzwierciedlające przeróżne „miary" badanych tworów rzeczywistości społecznej. co do których istnieje zgoda. ile raczej „komu" dane wskaźniki mogą służyć. „czemu". politycznych itp. Otóż przyjmuje się. d) być porównywalne w c za s i e. anie tylko jego część. nie wyczerpują wszystkich związanych z nimi problemów. Ponadto niekiedy chodzi im może nie tyle o to. regionalnych. a w związku z powyższym także możliwości zaspokojenia przez ludzi. 1. którzy w nim żyją przeróżnych potrzeb związanych z tego rodzaju produktem. e) być porównywalne regionalnie. czyli możliwość przekładania na język codziennej działalności w sferze społeczno-politycznej oraz ich „plastyczność". b) być wielowymiarowe w tym znaczeniu. społecznych. ustalenie popytu i podaży na różne asortymenty papieru w danym społeczeństwie. jakie właściwości powinny charakteryzować wskaźniki społeczne. Jednak mimo różnic co do tego. Zauważmy nadto. sygnalizując zarówno obiektywne. czyli łatwość przystosowywania do doraźnych celów46. do których chcemy je zastosować. czyli pionowo. że interesujące nas wskaźniki powinny być zawsze relatywizowane do konkretnych warunków społeczno-ekonomicznych i kulturowych tych społeczeństw. jak i subiektywne właściwości badanych przedmiotów lub zjawisk. że wskaźniki te. jak i długoterminowych tendencji rozwojowych i przeobrażeń społecznych.9. Natomiast praktycy szczególnie cenią sobie polityczną przydatność wskaźników. Oczywiście wspomniane właściwości wskaźników społecznych. c) nadawać się do rozłożenia na takie części składowe. chociaż dają się także zauważyć pewne zbieżności w wypowiedziach teoretyków i praktyków. że uwzględniają te najważniejsze i dlatego też zasługują na naszą uwagę.4. jakie wynikają z przesłanek teoretycznych. O tym czy jest to właśnie wskaźnik wspomnianego zjawiska zadecydują dopiero dodatkowe dane. powinny: a) charakteryzować całość danego zbioru. rozbudowanych zainteresowań społeczno-politycznych czy kulturalnych ludzi przynależnych do niego. ponieważ tylko na tej drodze można w pełni wydobyć zawarte w nich dane. że opinie na temat właściwości wskaźników społecznych są zróżnicowane. czyli poziomo. Funkcje spełniane przez wskaźniki .. co umożliwia analizę różnych struktur. takie właściwości wskaźników.

gdy zajmujemy się zagadnieniami badań społecznych. doświadczenia lub obserwacje są zbyt pobieżne i fragmentaryczne. jakie one spełniają. 3) oceniające — umożliwiające szacunkowe określenie wartości rozmaitych programów i działań podejmowanych w dowolnych dziedzinach np. trendy i in. są przecież uwarunkowane historycznie. faktów. jakie powinny być ich właściwości. ponieważ nawet najbardziej autentyczne spośród znanych. 2) analityczne — pozwalające na uchwycenie przeobrażeń. które pozwaląjąnam na lepsze zrozumienie tego. jak też zdrowy rozsądek i intuicja.Wskazywałem wcześniej na to. domorosły doradca w obrębie swoich własnych czterech ścian. jakości danych programów itp. czym są omawiane wskaźniki oraz tego. Do tego. Zdrowy rozsądek zaś —jako ongiś pisał Engels — „ów wielce czcigodny. 58 1. Wiadomo bowiem. Wskaźniki spełniają zatem co najmniej następujące funkcje: 1) opisowe — umożliwiające ukazanie stanu rozwoju danego społeczeństwa czy środowiska albo też różnych systemów. jaką tworzy przyroda i społeczeństwo. a tym samym umożliwiające ustalenie prognoz. że własne. które zachodzą w badanej sferze. aby mogły stanowić solidną podstawę wiedzy o postrzeganych zjawiskach.1. 4) normatywne —jeżeli są stosowane jako pewne wielkości czy miary (standardy) umożliwiające np. I z tego już choćby względu prezentacja problematyki związanej ze wskaźnikami społecznymi jest uzasadniana wtedy.Swoje opinie i twierdzenia opierają więc na mniej lub bardziej wątpliwych przesłankach. ewentualne zmiany. Istniejąc wszakże spełniająone różne funkcje i to nie tylko w sferze poznawczej. które w nim istnieją. jakie mogą się pojawić. ale i praktycznej. nie są wcale niezawodną podstawą wiedzy o obiektywnej rzeczywistości. Dlatego ich opinie —jeżeli nawet wybiegają daleko wprzód — nie mogą . przy potocznym ujmowaniu. Zawodna jest też wiara w autorytety. tzn. wyjaśnianiu i tłumaczeniu zjawisk społecznych lub przyrodniczych. odwołują się na ogół do własnych doświadczeń i obserwacji. ustalenie stopnia realizacji danych celów. doświadcza wielu osobliwych przygód. oświatowej. że wskaźniki stosowane w naukach społecznych ukształtowały się — ogólnie biorąc — pod wpływem różnorodnych potrzeb. zakresie polityki społecznej. intuicji i autorytetów. wynikających z rozwoju tychże nauk.10. jak też ludzie żyjący ongiś na wszystkich etapach rozwoju cywilizacyjnego. żeby poznać rzeczywistość społeczną nie wystarczy również intuicja.10. ponieważ zarówno własne doświadczenia i obserwacje. Potoczne i naukowe ujmowanie zjawisk społecznych Zarówno współcześni ludzie wysokocywilizowanych społeczeństw. 5) ostrzegawcze — ukazując różne tendencje. ochrony środowiska naturalnego i w tym podobnych sferach działalności. kulturalnej. przeważnie przypadkowe. Wymienione funkcje wskaźników nie wyczerpują oczywiście wszystkich funkcji. a nawet przeróżne autorytety. skoro odważy się zapuścić w szeroki świat badań"47. są one wytworem określonego czasu i miejsca. zdrowego rozsądku. Są to wszakże —jak sądzę ważniejsze funkcje. METODY BADAN 1.

ma dla nauki znaczenie nie mniejsze niż samo to odkrycie. który porównywał ją do latarni. czyli do nauki zajmującej się problemami związanymi z budową jej twierdzeń i teorii oraz ze zbieraniem danych. które są niezawodne i pozwalająna wysunięcie logicznie zasadnych wniosków. Z tych to powodów każda z nauk odwołuje się do metodologii. jaką posłużył się dany uczony dokonując jakiegoś ważnego odkrycia. jakie mają miejsce w obrębie rzeczywistości społecznej lub ogólnej — w świecie. Laplace głosił. jako czynność teoretyczna. dotyczących badanych faktów. Podobnie A. Autorami różnych pomysłów dotyczących teorii metodologicznych byli tak wybitni filozofowie. zwłaszcza nowożytnej. W historii nauki. Bacon. mieliśmy do czynienia z wieloma próbami poszukiwania jakiejś jednej. celową i zamierzoną czynnością poznającego podmiotu. jak np. jeśli idzie po drodze. zwanego metodologią. że coraz bardziej wzrasta również znaczenie metod. tej.Wszelka zaś działalność. przyczynia się do powstawania coraz to nowych metod badawczych. jak każdy proces poznawczy.in. . Ponadto wraz z rozwojem specjalizacji wiedzy wzrasta też ilość stosowanych metod. Toteż potoczne sposoby ujmowania i interpretowania zjawisk obiektywnej rzeczywistości — tzn. która istnieje niezależnie od człowieka — nie wystarczają ani w naukach przyrodniczych. Pojęcie metody i jej związek z teorią Proces badawczy. która ma prowadzić do określonego celu. Dlatego każda z nauk dążąc do uchwycenia obiektywnych prawidłowości badanych zjawisk musi opierać się na takich podstawach. Kartezjusz. że poznanie metody. powinna być sterowana metodycznie za pomocą określonych reguł i wskazań determinujących i kontrolujących postępowanie człowieka.one przewidywać. że nawet człowiek kulawy.10. wyprzedzi tego. zmierzających do poznania danych faktów lub zjawiska w sposób zapewniający maksymalny stopień efektywności. ani tym bardziej tłumaczyć wszystkich zdarzeń. za pomocąktórej dałoby się poznać cały świat i która by jednocześnie miała charakter metody niezawodnej. Hegel i Comte. jak też sposobów ich interpretacji i uogólnień. 59 1. a widocznym tego przejawem jest wyodrębnienie się specjalnego działu w filozofii.2. La Mettrie. Celem tej nauki jest poszukiwanie i badanie przydatności poszczególnych metod stosowanych w procesie naukowego poznania. Podobnie jak działalność praktyczna. Bacon. jest świadomą. Na doniosłą rolę metody w tworzeniu obrazu świata wskazał m. Ich ilość rośnie wraz ze zwiększającymi się możliwościami bardziej dogłębnego wnikania w prawidłowości zjawisk świata. to jest w najkrótszym czasie i przy najmniejszym nakładzie sił i środków. Przez metodę rozumie się na ogół system założeń i reguł pozwalających na takie uporządkowanie praktycznej lub teoretycznej działalności. ani w naukach społecznych. aby można było osiągnąć cel. Nic zatem dziwnego. do jakiego się świadomie zmierza. oświetlającej wędrowcowi drogę w ciemnościach. Fr. „uniwersalnej" metody. Dla ukazania jej znaczenia posługiwał się jeszcze innym porównaniem: wskazując. Kant. tak też i aktywność poznawcza. Odnosi się to w szczególności do czynności badawczych. kto biegnie po bezdrożu.

oderwanego od całokształtu teorii i praktyki. wskazań i przepisów potrójnie uwarunkowanym. że były po prostu arbitralnym zbiorem reguł. które zostały poznane i wyartykułowane przez ludzi48. W rzeczywistości jednak proponowane przez nich metody badań nigdy nie były absolutnie dowolne w tym znaczeniu. Obiektywny charakter metody naukowej wynika stąd. ze strony teorii naukowej. rodzaj. podmiotu i narzędzi badania. podmioty poznające) i narzędzia badawcze. Cele te bywają różnorodne i są zazwyczaj osiągane za pomocą ściśle określonych operacji. indukcji. Ponieważ zaś podmiot badający jest sam zdeterminowany przez wiele różnych czynników. które opisują przedmiot badania czy poznania oraz są sformułowane w postaci odpowiedniej teorii. Wziąwszy pod uwagę wieloczynnikowe uwarunkowania metody. Tak więc metodę badania. Uważam. najlepszą oraz w pełni 60 wystarczającą. można rozpatrywać ze względu na owe trojakie uwarunkowania. jakie zbliżają nas krok po kroku do zamierzonego efektu. Wynika to z faktu. użyteczność i charakter. które w rezultacie zapewnia uzyskanie poprawnego i możliwie wiernego obrazu świata. Po pierwsze — metoda opiera się na obiektywnych prawidłowościach (i jest z nich wyprowadzona). syntezie. lecz wyrazem prawidłowości odnoszących się do przyrody i społeczeństwa. Bowiem ich znajomość pozwala na metodologicznie zasadne ujmowanie zjawisk przyrody i społeczeństwa oraz na takie ich badania. Dlatego też raczej „wymyślali" proponowane przez siebie metody i traktowali je jako coś samodzielnego. szerzej — poznania — zalicza się — jak wiadomo — ludzi (tzn. Dzieje się tak dlatego. Po drugie — metoda jest określona i wyznaczona przez charakter badanego przedmiotu. Inaczej mówiąc: cele poznawcze. 61 Istotną cechą metody jest jej celowość. Otóż zarówno ludzie. przyrodniczych i społecznych. o jakie nam chodzi nie są na ogół . Przeprowadzenie tych operacji jest poprzedzone na ogół rozważaniami nad ich rodzajem. dedukcji. A po trzecie — metody zależą od środków badania. określonych tylko za pomocą dowolnie obranych zasad postępowania takich. ani też jako zbioru kategorii czysto subiektywnych.Upatrując takiej właśnie metody uniwersalnej np. skutecznością i kolejnością. tzn. że leżące u jej podstaw „kategorie myślenia" nie są wyłącznie środkami pomocniczymi wymyślonymi przez człowieka. że metody są środkiem umożliwiającym zrealizowanie tego celu. neopozytywistyczna zasada „oszczędnego myślenia". zatem pośrednio metoda badania jest uzależniona dodatkowo od aktualnie osiągniętego stanu kultury i techniki danego społeczeństwa. jakimi w danej sytuacji historycznej dysponujemy. ponieważ każda metoda badań jest zawsze systemem reguł. czy pragmatyczna „zasada użyteczności" itp. niezależnego. w krytycyzmie i dialektyce pojęć wspomniani filozofowie wychodzili z przekonania o możliwości dokonywania w zasadzie arbitralnego wyboru metody badania i uznania jej za jedyną. a narzędzia badania są określone przez możliwości techniczne człowieka. jak np. że metoda badania i poznawania rzeczywistości może być tylko wtedy naukowa i prawidłowa. a ściślej mówiąc jej wybór. gdy odzwierciedla obiektywne prawa danej rzeczywistości. nie traktuję jej jako zespołu reguł dowolnie tworzonych przez uczonego w celu ułatwienia badań. Do środków badania. uzewnętrzniając tym samym rolę czynnika subiektywnego w wyborze i preferowaniu jakiejś metody. jaki sobie stawiamy. w analizie. jak i narzędzia badawcze są zawsze produktem określonego rozwoju cywilizacyjnego.

osiągane poprzez dokonanie jednej czynności badawczej. ale przez ciąg operacji. że zasadniczym celem teorii jest odzwierciedlenie rzeczywistości. Jedność teorii i metody rozumie w ten sposób. Ważną rolę w formułowaniu metody odgrywa też czynnik subiektywny. to praktycznie sprowadza się ona do tego. jeżeli tylko są spełnione odpowiednie warunki początkowe określające jej stosowanie. ukazując i odzwierciedlając istotę jakościowej i ilościowej charakterystyki przedmiotu i praw jego rozwoju. aby określone za jej pomocą systemy operacji prowadziły zawsze do zamierzonych rezultatów. że metoda i teoria stanowią dwie nierozerwalnie ze sobą związane. Tak np. to teoria potwierdzona przez praktykę i dająca się stosować do podejmowania nowych badań naukowych lub do nowej działalności przekształcającej świat. prawo powszechnego ciążenia z jednej strony opisuje i wyjaśnia zjawiska astronomii i mechaniki. Zależność między metodą a odpowiadającą jej teorią. a także skutki działania tej prawidłowości. Ukazując związek wzajemny między metodą a teoriąjako jedność. ale nie tworzy jej automatycznie. Warunkiem spełnienia postulatu adekwatności jest istnienie obiektywnej zależności między określonym stanem rzeczy a jego poznaniem w postaci odpowiedniej teorii. Prawo naukowe stwarza więc obiektywne warunki dla ukształtowania się odpowiedniej metody naukowej. jak należy myśleć i postępować przy badaniu odpowiedniej dziedziny rzeczywistości. czy nawet skomplikowany system operacji. jakie podejmujemy w czasie badania zjawisk społecznych. 62 Jedność — pomimo różności — metody i teorii. odzwierciedlając to. co jest w rzeczywistości wskazuje zarazem na to. stanowi odpowiednią postawę dla formułowania metody. Od metody wymaga się. ma charakter obustronny. Prawo naukowe staje się tylko wówczas bazą dla odpowiedniej reguły postępowania. a metody — kierowania celowymi czynnościami człowieka. Zależność ta obowiązuje zarówno dla relacji między metodą a teorią. . współwystępujące i wzajemnie na siebie oddziaływające strony poznania obiektywnej rzeczywistości. a metoda — proskrypcyjny. że wraz z teoriądana jest już także metoda w gotowej postaci. W pewnym sensie można powiedzieć. tym większą ilość reguł można z niego wywieść.. wzajemny. ujmowana jako jedność dialektyczna. Teoria ma więc charakter deskrypcyjny. jak i dla relacji pochodnej między regułą a wypowiedzią prawa danej teorii. że opracowanie nowej metody naukowej staje się jednocześnie zalążkiem odpowiedniej teorii i na odwrót. Dlatego też można powiedzieć. znajduje swój wyraz w regulatywnej funkcji praw naukowych. że metoda naukowa. Co się tyczy różnicy między teorią a metodą. gdy ukazuje ono w sposób wyraźny niezbędne warunki dla realizacji obiektywnej prawidłowości. aby spełniała postulat adekwatności. Im większy jest zakres warunków realizacji prawa naukowego. Ścisły związek między metodą a teorią albo między prawem a regułą nie oznacza. Żadna bowiem teoria nie pojawiła się dotąd bez udziału odpowiedniej metody. na który składają się wypracowane w praktyce naukowej na podstawie poznanych prawidłowości swoiste sposoby oraz indywidualne pomysły działania teoretycznego i praktycznego. a z drugiej — stanowi narzędzie metodologiczne dla rozwiązywania licznych problemów z zakresu wymienionych dyscyplin naukowych. tj. jaką ona wyraża. wskazujemy tym samym na ich oddziaływanie wzajemne na siebie. Każde bowiem prawo naukowe. Teoria. której szczególnym przypadkiem jest zależność między prawem naukowym a regułą.

Pomimo to spotyka się w literaturze poświęconej tej problematyce rozmaite podziały metod. że nie każda ze znanych i stosowanych metod w działalności poznawczej i praktycznej spełnia wszystkie wymienione postulaty. a tym samym i lepiej realizuje wymogi. Wartość metody. ce 1. f) niezawodności. W tym także przejawia się przewaga czy „pierwotność " teorii w porównaniu z metodą. Dotychczas jednak nie ma wyczerpującej ipoprawnej klasyfikacji takich metod z powodu niezadowalającego stopnia zaawansowania samej metodologii oraz ze względu na zbyt duże różnice w rozwoju poszczególnych metod badań naukowych. Typologia metod Jednym z podstawowych zasad metodologii ogólnej. czyli tego aby była w stanie dostarczać oprócz zasadnych rezultatów jeszcze innych. 1. Wiadomo. aby wykluczała dowolność stosowania odpowiednich zasad regulatywnych. sądu poznawczego. 63 e) owocności. tzn. klasyfikacja znanych metod poznania naukowego. by zabezpieczała uzyskanie zamierzonego rezultatu w maksymalnie wysokim stopniu prawdopodobieństwa. jakiemu służą posiadaną strukturę oraz przedmiot poznania. pobocznych.by pozwalała osiągnąć zamierzone rezultaty przy najniższym stopniu zużycia odpowiednich środków i czasu. polegającej na tym. które wskazują.in. c) ukierunkowania. lecz nie mniej ważnych dla tej samej lub innej dziedziny nauki.tzn. Od poprawnej metody naukowej oczekuje się spełnienia wymogów: a) jasności.10. tym więcej spełnia wspomnianych postulatów. jak powinno przebiegać myślenie i działanie w procesie poznawczym. aby doprowadził on do nowego wiarygodnego rezultatu — tzn. jest m. na ich stopień ogólności. nauki filozoficznej o metodach poznania i przekształcania rzeczywistości albo ściślej nauki badającej metody badań naukowych.Zależność metody od teorii przejawia się w tym. przy czym dokonane są one w oparciu o d o w o 1 n i e obrane podstawy klasyfikacji. tj. Biorąc powyższe pod uwagę można spotkać się z koncepcjami dzielenia metod ze względu np. że w metodzie zawarte są twierdzenia danej teorii przekształconej w reguły i przepisy. b) jednoznaczności. aby cechowała ją powszechna zrozumiałość i rozpoznawalność. jak dalece leżąca u podstaw danej metody teoria prawidłowo (tzn. czyli aby była podporządkowana określonemu celowi. . d) skuteczności. Jednakże daje się zauważyć. tego. że im bardziej rozwinięta i lepiej opracowana jest jakaś metoda. wyrażającej się w zabezpieczeniu realizacji zamierzonego celu. tzn. g) ekonomiczności. adekwatnie) odzwierciedla obiektywną rzeczywistość. której miernikiem jest jej skuteczność.3. jakie jej stawiamy. Rola czynnika subiektywnego ujawnia się więc także w dokonaniu wyboru jednej z konkurujących ze sobą teorii i uczynienia z niej „obiektywnej bazy" dla wypracowania odpowiedniej metody. jest przede wszystkim uzależniona od tego.

które można uporządkować ze względu na stopień ich ogólności. 64 A rezultatem ich dociekań i badań są rozmaite metody. .Podział metod ze względu na stopień ich ogólności jest dość ważny z punktu widzenia badań naukowych. filozoficzna zasada historyzmu konkretyzuje się w biologii w postaci ewolucjonizmu. która polega na tym. ponieważ — z jednej strony — wszelkie celowe przekształcanie jakiejś np. zwanych także filozoficznymi. wyróżnić metody służące uzyskiwaniu nowych sądów poznawczych oraz metody działania techniczno-produkcyjnego lub przydatne do działań w sferze społecznej. że metody ogólne. Wyróżnia się przy tym metody ogólne oraz metody szczegółowe. idealizacja. Problem znalezienia takiej uniwersalnej metody zaprzątał umysły uczonych w ciągu całych niemal dotychczasowych dziejów kształtowania się refleksji metodologicznej począwszy od Arystotelesa aż do naszych czasów. zaś obserwacja. analizy. — a z drugiej — zamierzenia poznawcze są na ogół realizowane poprzez celowo dokonywane przekształcenia. metody są szeroko stosowane tylko na poziomie poznania teoretycznego. których stosowalność jakkolwiek bardzo rozległa jest jednak ograniczona określonymi założeniami. Na tej zasadzie każda z metod może zostać podporządkowana innemu celowi i stosowana do różnych dziedzin rzeczywistości. Przyjmując istnienie metody uniwersalnej można też mówić o najogólniejszej metodzie. wykorzystywana przez matematykę. Ponadto różnice pomiędzy metodami ogólnymi a metodami szczególnymi sprowadzają się do tego. tj. w socjologii — w postaci teorii rozwoju społeczeństwa. formalizacji itp. obserwację i eksperyment szeroko stosuje się w biologii i medycynie. zakłada na ogół jednocześnie jej poznanie i tym samym przyczynia się do wzbogacenia teorii. po pierwsze — nie znajdują zastosowania we wszystkich obszarach wiedzy (np. Tak np. a nie w matematyce. które daną metodę mogą z powodzeniem stosować. w astronomii — w postaci teorii genezy i rozwoju układów gwiezdnych. i po drugie — są wykorzystywane tylko na niektórych szczeblach procesu poznania (np. W klasyfikacji metod ze względu na stopień ogólności na czołowym miejscu znajdują się metody „matematyczne" i „cybernetyczne". Niemniej jednak można w zależności od tego. Różnica między metodami filozoficznymi a metodami nauk szczegółowych polega na tym. Oczywiście z grubsza można wyróżnić metody służące: praktyce czyli przydatne do przekształcania rzeczywistości. mając na myśli taką która może być wykorzystywana do realizacji badań podejmowanych przez każdą naukę szczegółową w odniesieniu do dowolnego zjawiska. do jej poznawania lub do obu tych celów łącznie. jakim mają służyć. natomiast metoda aksj oma tyczna. eksperyment. syntezy i eksperymentu. jakiemu z tych celów dana metoda przede wszystkim i pierwotnie służy. Wymienione wyżej metody tworzą grupę tzw. że charakterystyczną cechą pierwszych z nich — w przeciwieństwie do drugich — jest ich uniwersalność. obserwacji. Jednak ostry podział metod na podstawie omawianej zasady jest niemożliwy. Przez ogólność metody rozumie się tutaj zakres i powszechność jej stosowalności. Metody badawcze dzieli się również ze względu na cele. porównanie i pomiar — przede wszystkim na poziomie poznania empirycznego). że włączają się one do poznania naukowego we wszystkich jego sferach i konkretyzują się w poszczególnych naukach. nie znajduje zastosowania w biologii i medycynie. W dalszej kolejności można by wymienić metody porównania. praktycznie biorąc. metod ogólnych. o stopniu ogólności świadczy ilość nauk szczegółowych. struktury społecznej.

informacji o badanych zjawiskach dzięki przeprowadzaniu obserwacji.65 Ze względu na przedmiot poznania da się podzielić metody na takie. Na płaszczyźnie empirycznej rozwija się proces gromadzenia faktów. aksjomatyczne itp. Do pierwszej z nich zaliczymy takie metody. pomiar i eksperyment. a trzecia analizy i syntezy języków naukowych. Dla badań dokonywanych w ramach każdej z wymienionych płaszczyzn nauki — dla określonego. Istnieją jednak takie metody badania. sprzężone wzajemnie i zjednoczone pewną wspólną myślą — ideą teorii. ponieważ w ramach współczesnych badań metodologicznych zbyt niewiele można uzyskać informacji o strukturach poszczególnych metod naukowych. Tworzy się tu pojęcia. do badania sposobów myślenia i do badania tworów językowych (tzn. że niektóre metody przeważają na płaszczyźnie poznania empirycznego. W rzeczywistości należałoby raczej mówić o tym. indukcja i dedukcja. ani teoretycznego. dedukcyjne. Podział metod ze względu na ich strukturę jest jak dotąd mało realny.). są uogólnione. pomiarów itp.Tutaj pojęcia i sądy. jak abstrahowanie. a nadto formuje się prawa empiryczne w oparciu o proste uogólnienie obserwowanych prawidłowości i zależności. Ten podział wydaje się najbardziej naturalny i jednoznaczny. za pomocą których wypowiada się prawa rządzące jakąś sferą zjawisk. tj. analiza i synteza. to okaże się lepsza od dotychczas proponowanych. Pierwsza grupa metod służy do poznawania i przekształcania obiektów przyrodniczych oraz różnych struktur społecznych. bez których nie można się obejść ani 66 na poziomie poznania empirycznego. Te dwie grupy metod dają się stosunkowo ostro odróżnić od siebie tak. . które stają się powszechnie stosowanymi w języku nauki. że np. łatwo bowiem zauważyć. Być może jednak w przyszłości taka klasyfikacja metod badań. Na płaszczyźnie teoretycznej uzyskuje się głębszą i doskonalszą syntezę nauki. Inny rodzaj klasyfikacji metod uzyskuje się ze względu na strukturę poznania naukowego49. metody semiotyczne). stosuje się inną grupę ogólnych metod poznania — a mianowicie grupę metod badania empirycznego oraz grupę metod badania teoretycznego. jak obserwację. sztucznych i sformalizowanych. dokonuje się pierwotnej systematyzacji nauki w postaci tablic. metoda modelowania. redukcyjne. porównanie. schematów lub wykresów. przydatnych w równej mierze w poznaniu empirycznym i teoretycznym. porównanie lub doświadczenie myślowe odgrywająteż pewną rolę w badaniach teoretycznych. prawidłowości jej rozwoju i charakteru organizacji można wyróżnić dwie podstawowe płaszczyzny nauk: empiryczną i teoretyczną. Na podstawie analizy historycznego rozwoju nauki. metoda historycznego i logicznego poznania naukowego. formalizację i metodę aksjornatyczną. druga grupa obejmuje metody myślenia (np. w postaci odpowiednio sformułowanych teorii naukowych. jeśli stanie się kiedyś możliwa. że podział na metody empiryczne i teoretyczne spełnia w pewnym stopniu postulat rozłączności. a inne — na płaszczyźnie poznania teoretycznego. zaś idealizacja i formalizacja w badaniach empirycznych. z góry założonego celu badań naukowych. do drugiej zaś — konkretyzację. idealizację. Metody te tworzą poniekąd trzecią grupę metod badawczych. które można stosować do badania realnie i obiektywnie istniejących przedmiotów. świadczących o osiągnięciu przez naukę wyższego stopnia roz-woju. porównań.

w przyrodoznawstwie i humanistyce. którą można określić. metodzie dokumentów osobistych itp. sprawy. w których są one stosowane. to musimy rozstrzygnąć szereg zagadnień szczegółowych dotyczących zbierania materiału.10. wykorzystuje się te same metody. Zaobserwowano po prostu. Jednakże coraz powszechniejsze staje się przekonanie.4. gdy określamy powtarzalne sposoby rozstrzygania przeróżnych konkretnych zagadnień. tzn. Szczepański . tam wszędzie gdzie chodzi właśnie o szczegółowe zagadnienia dotyczące sposobu zbierania danych. ukazują bowiem nie tylko różnice pomiędzy poszczególnymi metodami.Wreszcie można również spotkać podział metod badawczych ze względu na charakter nauk. oceny zebranych danych itp. Ale jeśli niektóre z metod stosowane w jednej dziedzinie wiedzy jeszcze nie dadzą się stosować w innej. skalowania. o „technice" lub „metodzie " — obserwacji. Metody i techniki badań Aby rozwiązać dowolny problem teoretyczny lub praktyczny trzeba dokonać wyboru odpowiedniej metody badań. często używane wymiennie. o metodzie monograficznej. Mówi się np. czyli takich powtarzalnych i systematycznie uporządkowanych sposobów postępowania. czyli społecznych. ich specyfikę. braki poszczególnych metod i ich ograniczoność. Słowa „metoda" i „technika" są jednak. Sposób stosowania poszczególnych metod w różnych dziedzinach nauki zależy od specyfiki danej nauki. na badanie terenowe. Tak pojęte metody mogą być szeroko i wąsko rozumiane50. że w przyszłości będzie to możliwe. rozprzestrzeniać tę metodę na inne obszary wiedzy i na inne nauki szczegółowe. Optymizm ten wynika stąd. Wszystko to doprowadza do przekonania o możliwości i potrzebie kompleksowego stosowania metod. jakkolwiek obarczone wadami. wywiadu. 67 1. W takim znaczeniu używamy terminu „metoda". należy podkreślić ten fakt. J. jaka spełniałaby wszystkie wymogi stawiane podziałowi logicznemu. o metodzie historyczno-porównaw-czej.. co będzie wymagało odwołania się do szeregu metod w węższym znaczeniu. to próbuje się — często skutecznie. że nie ma — jak dotąd — klasyfikacji metod. ale też dzięki konfrontacji ich ze sobą wzajemne przenikanie się metod. związanych z realizacją badań poprzez przyjętą metodę w znaczeniu szerokim. gdy staramy się ogólnie określić charakter i zakres danych badań. jako „ekspansję metod naukowych". iż w jednym i drugim obszarze nauk. że jeżeli jakaś metoda daje zadowalające rezultaty w badaniach jednej dyscypliny nauki. mówiąc np. które umożliwiają nam realizację zamierzonego celu. analizowania itp. O metodzie w węższym znaczeniu mówimy wtedy. Podsumowując rozważania dotyczące metod badawczych. spełniają określone zadanie w praktyce poznania naukowego i w metodologii. Wieloznaczność terminu „metoda" rodzi wiele niedogodności. ich opracowania itp. Z drugiej jednak strony próby klasyfikacji metod. Jeżeli zdecydujemy się np. czynnościach badawczych. oparte zresztą o praktykę badań naukowych. które starano się ograniczyć przez użycie słowa „technika". doboru badanych. poszukiwania kompleksowej metody badań naukowych w postaci ich uogólnienia. nie tylko w języku potocznym. Tak więc wyróżnia się metody nauk przyrodniczych wyłączając nauki techniczne oraz metody nauk humanistycznych. O metodzie badań wszerokim znaczeniu mówimy wówczas. to istnieje dość duże prawdopodobieństwo tego. acz nie zawsze w ten sam sposób i takim samym stopniu. że w dziejach nauki stwierdza się działanie pewnej prawidłowości.

. Chcę jedynie poddać krytycznej ocenie tylko niektóre próby pozornych działań w tym zakresie. Konsekwentne stosowanie terminu „metoda" i „technika" w różnych znaczeniach jest oczywiście możliwe. . Ossowski.in. dla wyeliminowania ewentualnych nieporozumień: „Nazwy „metoda" używamy dla oznaczenia kompleksów dyrektyw i reguł opartych na założeniach ontologicznych. zwłaszcza ukształtowana w jej obrębie neopozytywistyczna koncepcja nauki. wskazujących pewne sposoby postępowania badawczego. 68 1. jakie zaznaczyły się od XIX w. Lecz w ramach tak określonych metod możemy stosować technicznie różne sposoby badania ... a więc zarówno przy omawianiu sposobów zbierania danych w badaniach społecznych jak też przy prezentacji zasad analizy danych.dla każdej z nauk. Zauważamy. przynajmniej w obrębie metodologii. będziemy mieli na myśli zespół czynności związanych z różnymi sposobami przygotowania i przeprowadzania badań społecznych"51. Sorokin czy St. RYGORYZM I ANARCHIZM METODOLOGICZNY 1. Ukazanie problemu Dążenie do nieustannego doskonalenia metodologii nauk społecznych jest niewątpliwie pożyteczne i wynika w poważnym stopniu z chęci stałego korygowania stosowanych metod i technik badawczych. Weber. możemy zaobserwować także przeróżne próby „unauko-wiania" poszczególnych dyscyplin omawianej kategorii. W podjętych rozważaniach nie zamierzam więc występować przeciwko pożytecznym — wskazywałem wcześniej — próbom doskonalenia metodologii nauk społecznych. metodzie indukcyjnej. można dostrzec także pewne przedsięwzięcia będące —jak się zdaje — następstwem czegoś. P. Na czym polega ów „kompleks humanistów"? Otóż pod wpływem efektownych osiągnięć nauk matematyczno-przyro-dnicznych czy technicznych. W kolejnych częściach zajmiemy się metodami i technikami stosowanymi w badaniach społecznych. Dlatego mówiąc. ale wymaga upowszechnienia takiego rozumienia wymienionych słów. metodzie introspekcji itp.11.1. jak np. zaczął z wolna narastać kompleks niższości u humanistów.proponował ongiś stosowanie tych słów w następujących znaczeniach. Pod wpływem wspomnianego kompleksu oprócz uzasadnionych i rzetelnych wysiłków zmierzających do rozwoju metodologii nauk humanistycznych poprzez wypracowanie zasad ilościowych badań zjawisk społecznych. co można by nazwać „kompleksem humanistów". postulująca m.. a pewną próbą jego przezwyciężania była—jak sądzę — filozofia pozytywistyczna.11. M. „empiryzm logiczny"52.. uściślenie terminologii stosowanej w tych naukach czy też modelowych analiz. Ale w realizacji tej poniekąd naturalnej skłonności charakterystycznej przecież. nie liczące się z ich specyfiką. jakie uzyskujemy poprzez wymienione badania. W tym znaczeniu mówimy o metodzie dialektycznej. o technikach badawczych. że owe próby podejmowano pomimo zdecydowanych przestróg w tym względzie wypowiadanych przez tak wybitnych przedstawicieli humanistyki.

Korzystanie z możliwości poznawczych. którzy ulegli temu fetyszowi nie dodają wprawdzie do tytułów swych rozpraw. jakie daje matematyka nie musi jednak prowadzić zawsze do fetyszyzacji tej nauki. Weber. iż są one modo lub ordine geometrico demonstrata. iż m. mianowicie: do jakich granic można matematyzować socjologię. Newtona i innych uczonych. określanie trendów ewentualnych przeobrażeń itp. stwarzają poniekąd szczególne warunki do fetyszyzacji tej nauki. czy też prezentacji różnych problemów w postaci równań itp. ze względu na swoistość każdego z nich. Zjawisko to zdaje się wynikać co najmniej z dwóch powodów: a) z wiary. to jednak trzeba przyjrzeć się im oddzielnie. Tego rodzaju tendencje spotykamy u Kartezjusza. Zasadny rygoryzm metodologiczny a osobliwe próby unaukowiania nauk społecznych Bałwochwalczy stosunek do matematyki. że analizowanie zjawisk społecznych w kategoriach matematyki pozwala na nieco inne spojrzenie na badane zjawiska. brak metodologicznej rzetelności czy też nawet zwykłej . Współcześni uczeni. Jednak swoisty urok mate-matyzacji socjologii przejawiający się w osobliwej efektowności matematycznych analiz. Upatrywanie w matematyce wzoru idealnego dla innych nauk ma za sobą długą historię.in. ich mierzenie. co występuje powszechnie. że pierwsze próby matematycznego ujmowania zjawisk będących przedmiotem badań socjologii były podejmowane przez V. 3) w tzw. a więc określić liczbowo oraz b) z nikłej znajomości matematyki.in. Ale w związku z powyższym pojawia się jednak istotny problem. poprzez socjologię właśnie przenikają one do innych nauk społecznych. zwłaszcza u humanistów. ustalanie współzależności stanów ilościowych i jakościowych. Przypomnijmy.11. kiedy np. co da się zmierzyć. że naukowy charakter ma tylko to. empirycznymi danymi oraz 5) w udziwnionym żargonie pseudonaukowym. Dilthey. Pareto. Durkheim. możliwości. Umożliwia np. testomanii. Upatrujemy je głównie w następujących zjawiskach: 1) w bałwochwalczym stosunku do matematyki. Ale pomimo tego w znacznie bardziej wyrafinowany sposób nadużywają matematyki. zmian. 2) w swoistym kulcie dla cybernetyki. 4) w przesadnej pogoni za tzw. jak to pisano kilka wieków temu.2. że jest to nauka nam najbliższa. Znaniecki i in.Skoncentrujmy się zatem na próbach „unaukowienia" socjologii nie tylko dlatego. skrywający jej formułkami własne niedostatki intelektualne. 1. Wskazywali na to m. dla podkreślenia naukowości przedstawianych dociekań. Spinozy. która — podobnie jak inne nauki społeczne — nie jest i ze względu na swoją specyfikę nie może być nauką wysoce sformalizowaną. ale również z tego względu. Nie ulega oczywiście wątpliwości. 69 I chociaż każde z wymienionych zjawisk wynika z tej samej skłonności do unaukowiania socjologii za wszelka cenę.

70 uczciwości badawczej, starają się równocześnie wywrzeć określone wrażenia na czytelniku. Na skutek wspomnianej fetyszyzacji matematyki pojawiają się w socjologii skłonności do tzw. ąuantophrenii czy metrophrenii — jak to ujmował P. A. Sorokin53. Pojawia się to właśnie w bezkrytycznym odwoływaniu się do pojęć matematyki, w złudnym stosowaniu metod numerycznych do zjawisk nie dających się wcale jednoznacznie zmierzyć, w nadużyciu teorii grafów, metod skalowania, metod statystycznych itp. Ma to na celu raczej „sprawianie wrażenia" na czytelnikach zwłaszcza tych, którym matematyka przysparza trudności, niż rzeczywiste unaukowienie socjologii czy pogłębienie wiedzy o zjawiskach społecznych. Maniakalne wręcz niekiedy dążenia do ma-tematyzacji socjologii służą też czasem do ukrywania nikłości osiągnięć poznawczych, jak to nie bez racji zauważył S. Andreski54. Pod wpływem bałwochwalczego stosunku do matematyki pojawiło się m.in. takie zjawisko: umiejętność wyliczenia testu Chi-kwadrat czy współczynników korelacji dowolnie dobranych faktów. Stało się ono dla wielu swoistym kryterium naukowości. Oczywiście zdajemy sobie sprawę z faktu, że korzystanie z matematyki w socjologii, czy też w innych naukach społecznych, może przyczynić się do wzrostu naszej wiedzy o badanych zjawiskach i do doskonalenia metod badań społecznych, a w tym również do rozwoju danej nauki. Nie chodzi zatem o eliminację matematyki z socjologii, ale o takie stosowanie jej pojęć i metod, które będzie wolne od wszelkiego fetyszyzowania, jak również od prezentowania przeróżnych banałów w matematycznej szacie dla nadania im rzekomo bardziej „naukowego" charakteru. Warto też przypomnieć, że społeczna rzeczywistość jest zbyt bogata, aby można było ją wyrazić za pomocą nawet złożonych formułek matematycznych, a choćby najbardziej wszechstronne analizy nie zastąpią nie mniej ważnych w tym względzie jakościowych analiz.

Kult cybernetyki. Kult, o jakim wyżej mowa, jest ściśle związany z bałwochwalczym stosunkiem do matematyki. Przejawia się on w rozmaitych próbach „systemowych" czy „modelowych" ujęć zjawisk społecznych w kategoriach cybernetyki, czyli nauki zajmującej się m.in. badaniem różnych układów, jakie cechuje znaczny stopień samosterowalności, a za takie układy uważa się także żywe organizmy i społeczności. Istotnym elementem cybernetyki jest modelowanie, tzn. konstruowanie układów możliwie mało skomplikowanych, mających podstawowe właściwości podobne do tych, jakie ma przedmiot, którego uproszczonym odzwierciedleniem jest dany układ, czyli model. 71 Niewątpliwie modelowanie pozwala na lepsze dostrzeżenie istotnych powiązań strukturalnych czy funkcjonalnych danych przedmiotów. Im bardziej wszakże przedmioty te są złożone, tym większa trudność z ich modelowaniem, ponieważ nie można całego ich bogactwa zmieścić w modelu i trzeba ograniczyć się po prostu do ich najbardziej typowych, czyli banalnych właściwości. Dlatego

modelowanie daje na ogół skromne efekty odkrywcze, choć jest pożyteczne, np. ze względów dydaktycznych, ponieważ pozwala na lepszą prezentację tego, co chcemy przekazać innym. Przypomnijmy, że próby uproszczonych ujęć różnych tworów biologicznych, technicznych czy społecznych były podejmowane w dość odległych czasach, np. przez Kartezjusza, La Mettrie, Condillaca i in. i nie były one nigdy zbyt obiecujące poznawczo, ponieważ ukazywały jedynie mechaniczne powiązania i zależności55. Z tych więc względów trudno też obecnie przeceniać zalety modelowania, zwłaszcza że dotychczasowe efekty nie okazały się wcale rewelacyjne. Testomania. Przecenianie możliwości poznawczych testów — to jeden z osobliwych problemów metodologicznych dzisiejszej socjologii oraz psychologii społecznej — na jaki trafnie wskazywał P. A. Sorokin56. Jego zdaniem nasz wiek stał się poniekąd wiekiem „testokracji", ponieważ od 1905 r., w którym opublikowano pierwsze testy inteligencji, opracowane przez A. Bineta i Th. Simona pojawiła się swoista „epidemia " przeróżnych testów, za których pomocą usiłowano ustalić nie tylko stopień inteligencji, ale również szereg danych dotyczących osobowości poszczególnych ludzi. Tak doszło do opracowania m.in. testów pozwalających rzekomo na ustalenie różnych cech osobowości, biegłości, uzdolnień, cech przywódczych, normalności i anormalności psychicznej, skłonności i upodobań, lojalności i wywrotowości itp. Zjawisko to nasiliło się jeszcze bardziej od kiedy wynaleziono wariograf, czyli tzw. wykrywacz kłamstwa, uchodzący w powszechnym mniemaniu za urządzenie umożliwiające weryfikację wypowiedzi badanych osób. W rzeczywistości znane i stosowane aparaty tego typu rejestrująjedynie różne procesy fizjologiczne, jakie zachodzą w organizmie żywego człowieka pod wpływem określonych bodźców, jakimi są m.in. „pytania drażniące". Nie są one jednak w stanie przesądzić o tym, czy i w jakim stopniu zarejestrowane zmiany fizjologiczne pozostają w przypadku każdego osobnika w ścisłym związku z przeżyciami psychicznymi. Nie stwierdzająwięc w sposób jednoznaczny istnienia korelacji między np. poczuciem winy i kłamstwem dla uniknięcia odpowiedzialności, a określonymi zmianami fizjologicznymi, jakie zostają zarejestrowane przez wariograf, ponieważ nie każdy człowiek reaguje identycznie na testy stosowane przy tych badaniach. 72 Jednak pomimo tego — o ograniczonych możliwościach badań wariogra-ficznych wiadomo teoretykom i praktykom — ich stosowanie w wielu krajach wyszło poza sferę kryminalistyki. W USA testy wariograficzne są stosowane przy ustaleniu prawdomówności osób deklarujących wysokość poniesionych szkód w zakładach ubezpieczających, składających oświadczenia podatkowe, a nawet urzędników, deklarujących — lojalność pracodawcy. Już Montaigne spostrzegł — co przypomina Sorokin — że człowiek jest tak zdumiewająco próżną, płochą i chwiejną istotą, iż trudno o niej wypowiedzieć jakiś pewny czy jednolity sąd. Ujmując ten problem w sposób bardziej uczony współcześni psychologowie wskazują także na psychiczną niepowtarzalność każdego indywiduum, potwierdzając tym samym tezę o trudności formułowania pewnych i jednolitych sądów dotyczących świadomości jednostek i grup ludzi oraz ich reakcji i zachowań. Pomimo więc występowania pewnych typowych cech dla poszczególnych kategorii społecznych, dających się uchwycić w badaniach testowych, cechy te są niekiedy tak dalece modyfikowane przez różne indywidualne właściwości poszczególnych osobników oraz sytuacji, w jakich badania są przeprowadzane, że uzyskane na tej drodze dane pozwalają jedynie na wysunięcie

bardzo ostrożnych hipotez. Natomiast opieranie na nich wszelkich kategorycznych wniosków jest po prostu nieuzasadnione. Przesadna pogoń za „empirycznymi danymi". Danymi nazywamy wszelkie wiadomości, zarówno o charakterze ilościowymjaki jakościowym, dotyczące interesujących nas zdarzeń, procesów, faktów. Mogą być one uzyskiwane w sposób systematyczny albo przypadkowy. Ze względów poznawczych bardziej cenne są te, które zostały uzyskane w sposób właściwie systematyczny, tzn. poprzez różne metody i techniki badawcze. Dla procesu poznawczego w każdej z nauk wszelkie dane są ważne zarówno przy weryfikacji wcześniejszych twierdzeń oraz jako przesłanki kolejnych wniosków. Nic więc dziwnego, że dążenie do osiągania możliwie licznych danych stało się zjawiskiem powszechnym we wszystkich naukach. W naukach przyrodniczych podstawowym źródłem danych są doświadczenia przeprowadzane zarówno w pracowniach, jak też poza nimi. Pod wpływem tych nauk pojawia się empiryzm metodologiczny także w naukach społecznych, co zaznacza się w socjologii w dążeniach do opierania się w badaniach na danych empirycznych. Zwolennikom tego rodzaju tendencji chodziło o to, aby wszelkie spekulacje o zjawiskach społecznych, zastąpić badaniami opartymi na istniejących obiektywnie danych, tzn. na danych niezależnych od poznającego podmiotu, które możemy uzyskać i sprawdzić poprzez doświadczenia. 73 Dostrzeganie ścisłych związków teorii i praktyki w procesie badania rzeczywistości społecznej było i jest sprawą ważną także w metodologii nauk społecznych, ze względu na efekty poznawcze. Z czasem jednak pojawiła się w socjologii skłonność do przeceniania roli empirii w badaniach zjawisk społecznych, co też powodowało zawężenie ambicji poznawczych oraz ograniczenie się do gromadzenia faktów i ich opisywania. Na skutek tego coraz mniej spotyka się prób uogólniania danych i konstruowania mniej lub bardziej odkrywczych hipotez, a równocześnie coraz częściej pojawiają się socjograficz-ne ujęcia poszczególnych faktów społecznych. Nic więc dziwnego, że zamiast ambitnych hipotez czy teorii spotykamy w naukach społecznych coraz częściej mniej czy bardziej banalne faktografie. Wspomniana tendencja prowadzi niekiedy do tak osobliwych wynaturzeń, jaką jest faktofagia (tzn. pochłanianie faktów), czy f a k t o 1 a t r i a (tzn. kult faktów). Ludzie, którzy ulegli owym wynaturzeniom metodologicznym, poszukują z kolei takich metod i technik badań, jakie pozwolą im na stosunkowo szybkie gromadzenie dużej liczby danych oraz na standaryzację tych danych, ułatwiającą ich mechaniczne obliczanie i analizę. Stąd też szczególnie modne stają się np. badania ankietowe czy wywiady skategoryzowane. Pod wpływem tej mody pojawia się dość rozpowszechnione mniemanie, że są to właśnie najlepsze metody, a w dalszej konsekwencji — ankietomania — czyli skłonność do nadużywania ankiet lub kwestionariuszy w przeróżnych przedsięwzięciach badawczych. Nie zamierzam oczywiście negować przydatności poznawczej badań ankietowych czy też wywiadów skategoryzowanych. Chcę jedynie przestrzec przed naiwną wiarą w przesadne możliwości poznawcze takich badań, jak też w ich łatwość. Żargon pseudonaukowy. Każda nauka tworzy sobie właściwe terminy, składające się na jej specyficzny język, nie zawsze pozostający w pełnej zgodności z normami socjolingwistycznymi, jakie obowiązują w

„patologia". Ma on ponadto znacznie więcej znaczeń. jak „organizm". Na nich m. wartości. w pojawianiu się coraz to nowych terminów. które w danym momencie cieszą się dużym prestiżem. posługiwać się nim tak.. 74 Tytułem przykładu wymieńmy takie terminy. opiera się właśnie swoisty pseudonaukowy żargon. Odrębną kategorię w pseudonaukowym żargonie stanowią terminy utworzone przez publicystów i przypadkowych popularyzatorów nauk społecznych. „status". ale nawet w książkach uchodzących za naukowe.. Dla przykładu wspomnijmy takie terminy przeniesione na teren nauk społecznych. pompatyczne. Struktura rewolucji naukowych. Zapożyczony i stosowany w socjologii lub w innej nauce społecznej. jakie usiłują wyrugować. nowe ich aspekty czy możliwości uściśleń. z którymi spotykamy się nader często nie tylko w publicystyce. każdy z wymienionych przykładowo terminów ma sobie właściwe znaczenie w tej nauce. co jest na razie przedmiotem . Obok terminów ukazujących nowo odkryte właściwości badanych zjawisk czy procesów. Godzi się tu zauważyć. Z punktu widzenia marksistowskiej dialektyki termin „rozwój dynamiczny" jest po prostu zwykłą bzdurą. starające się sprawiać wrażenie bardziej naukowych już samą swą formą lub brzmieniem. Przykładowo wspomnijmy tu o takich. gdy są gorsze od tych. jak gdyby były to określenia równoznaczne. „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne". jak „anatomia". „paradygmat" itp. Nie przeszkadza to jednak wcale wielu gustującym w tym niewątpliwie naukowo brzmiącym terminie.in. w jakiej powstał i służy do oznaczania badanych przez nią zjawisk. Mimo to z lubością posługiwali się tym terminem nie tylko politycy. nie zawsze okazuje się w równym stopniu przydatny. S. Zakładając tego rodzaju „równorzędność" tworzy się fikcję. Nie jest to termin w jego ujęciu zbyt jasny. technik.in.. „świadomość społeczna" itp. to i tak niewiele pomagają nam w poznawaniu społecznej rzeczywistości ze względu na ich wieloznaczność lub mętność. Warszawa 1968). która pozwala uznać za rzeczywiste to. Kuhn. „organizm". Kuhn przyczynił się do upowszechnienia terminu „paradygmat". „system". „uspołeczniony zakład pracy". jak wnioskowanie oparte na podobieństwach. które jeśli nawet zostaną uzupełnione przymiotnikiem „społeczny" czy „społeczna". że język każdej z nauk wzbogaca się wraz z jej rozwojem. Często są to nowotwory językowe albo terminy językowe zapożyczone z innych nauk. wspólnych członkom danej społeczności" i 2) pewien szczególny element tej konstelacji: konkretny sposób na łamigłówki (zob.poszczególnych językach naturalnych. który rozumiał jako: 1) „całą konstelację przekonań. Thomas S. zanim zostanie odpowiednio zdefiniowany i przystosowany do potrzeb danej nauki i jej ducha. zwłaszcza tych. O „uspołecznionym zakładzie pracy" mówi się często mając na myśli po prostu znacjonalizowany czy upaństwowiony zakład. Niewątpliwie. pojawiają się również terminy udziwniające. jak gdyby był on jednoznaczny. Nie wszystkie nowe terminy sąjednak rezultatem osiągnięć poznawczych danej nauki. jak: „rozwój dynamiczny". Wiadomo też. „rola". zanim nie zostaną porządnie zdefiniowane.. T. Często wyrazy te są definiowane na zasadzie analogii i wówczas stają się najczęściej tak zawodne. „atmosfera". który byłby jego dialektycznym dopełnieniem. co znajduje swój wyraz m. że te nowe terminy utrzymują się nieraz na zasadzie swoistej mody. „struktura". ponieważ nie ma czegoś takiego jak „rozwój statyczny". nawet wtedy.

w którym odbija się cała rzeczywistość. kiedy to właśnie narastały sprzeczności między teorią a praktyką. ale także świadomość ludzi57. będące uosobieniem indywidualnych świadomości przemieszczają się i zanikają — to ów ekran — będący z kolei uosobieniem tzw. m. Mamy tu znowu do czynienia ze wspomnianą wcześniej skłonnością do przyjmowania pragnień za rzeczywistość. w których głowach dokonują się określone procesy odbicia. Równocześnie traktowano świadomość każdego z ludzi. „nierozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego". jakiego nie da się zrealizować z dnia na dzień. Każdemu. co do sensu tego terminu. Jak powszechnie wiadomo świadomość nie istnieje poza jednostkami ludzkimi. które jest określonym faktem polityczno-prawnym. ponieważ każdy człowiek jest —jak wiadomo—by t e m społecznym. I w tej indywidualnej świadomości zawiera się zarówno świadomość w o gole. zakładając. Uważam więc. kto zapoznał się z marksistowską teorią rozwoju społecznego trudno niewątpliwie przyjąć możliwość istnienia np. nie wynika przecież wcale w sposób automatyczny socjalistyczne społeczeństwo. Z tych też względów przeciwstawienie 76 świadomości indywidualnej — świadomości „w ogóle". W ujęciu tym zakłada się ponadto. świadomości społecznej — trwa niewzruszenie. Mylenie tego. a więc pewnego procesu obejmującego swoim zasięgiem nie tylko stosunki produkcyjne. że chociaż te punkty. Dlatego też mówienie o „świadomości społecznej" nasuwa szereg wątpliwości. Prowadzi . spotykamy się ze skłonnością do ujmowania świadomości jako pewnej powszechnej właściwości. Zarówno świadomość jednostek. jak też „świadomość s p o ł e c z n a". Nacjonalizacja czy upaństwowienie danego zakładu pracy jest zawsze pewnym zabiegiem formalno-prawnym. jak i nieprzydatność poznawczą. tzn. jak i praktyki. Termin „rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne" był w użyciu nie tylko w języku publicystów. jak też różnych zbiorów ludzi jest zawsze s p o ł e c zn a. z tym co jest aktualnie dopiero postulowane prowadzi oczywiście do błędów zarówno w sferze teorii. indywidualnych świadomości odbija także całą rzeczywistość. dopóki istnieje dane społeczeństwo58. jako swoisty punkt na tym osobliwym ekranie. ale także niektórych socjologów. wspólnej wszystkim ludziom stanowiącej jak gdyby ponadindywidualny ekran. które legły u podstaw późniejszych „kryzysów"? Znowu z faktu istnienia państwa socjalistycznego.75 naszych pragnień. Już od czasu materializmu francuskiego XVIII w. choć oni właśnie powinni byli wskazywać zarówno na jego niestosowność praktyczną. po heglowskim „duchu obiektywnym" itp. ale też szkodliwe ze względów metodologicznych. czy „świadomości społecznej" nie wydaje się zasadne i stanowi swoisty relikt myślowy po minionych epokach.in. koncepcjach. Ponadto czy w ogóle można było mówić o „społeczeństwie socjalistycznym" w PRL w latach „propagandy sukcesu". że posługiwanie się tego rodzaju terminem jest nie tylko błędne z punktu widzenia teorii. co rzeczywiste. o czym należy zawsze pamiętać. Społeczeństwo takie może być dopiero wynikiem długotrwałego rozwoju. natomiast uspołecznienie — długotrwałym procesem. że każdy z nich.

że pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby nieuzasadniona. Trafna jest więc myśl. jak też na skutek przeróżnych osobliwych dążeń wynikających ze wspomnianych wcześniej przyczyn. czy też dla osiągnięcia pozornej oryginalności. będącej więc z tego powodu wytworem życia społecznego. przesądach. obyczajach.in. Ukazane krytyczne uwagi dotyczące żargonu naukowego skłaniają do wniosku. co nie tylko nie służy dążeniom do coraz to większego doskonalenia metodologii. czy nawet społeczności. wierzeniach itp. precyzji i naukowości. Uzasadnione wydaje się natomiast przeciwstawianie świadomości indywidualnej — świadomości kolektywnej 59.3. co odróżnia daną grupę od innych.11. a tym samym swoistym przejawem świadomości danych społeczności lub społeczeństw. Tego rodzaju rygoryzm jest szczególnie widoczny w niektórych publikacjach poświęconych metodologii badań społecznych.wytworach powstałych pod wpływem współżycia ludzi w różnych społecznościach i grupach społecznych oraz współprzeżywania pewnych szanowanych w nich wartościach. która jest rezultatem intelektualnej działalności ludzkości. ukształtowała się w socjologii swoista maniera. * Czy ukazane postawy i zachowania badawcze niektórych socjologów służą rzeczywiście zaostrzeniu rygorów metodologicznych w socjologii. że przedstawione . wypowiedziana przed laty przez naszego znakomitego myśliciela — Kazimierza Twardowskiego — że nawet najbardziej złożone problemy mogą być przedstawione w sposób ścisły i jasny60. przejawiająca się w dążeniu do zachowania przesadnego niekiedy rygoryzmu metodologicznego. Upatruję go nie tyle w pożytecznym dla każdej nauki dążeniu do stałego doskonalenia własnych metod i narzędzi badawczych. opiniach.bowiem do wiary w istnienie takiego fikcyjnego bytu. wyobrażeniach. Owe postawy i zachowania łączą się bowiem z wiarą w określone fikcje czy też skuteczność swoistej magii. tym. W tym rozumieniu świadomość kolektywna występuje u wszystkich lub większości ludzi danej grupy społecznej i jest m. że naiwne jest mniemanie. a nie jakiegoś społeczeństwa. iż posługiwanie się udziwnionym językiem lub zawiłym i mętnym sposobem wyrażania myśli jest następstwem złożonoś-ci przedmiotu badań łub też konieczności zachowania naukowego charakteru wywodu na dany temat. jak „świadomość społeczna" i skłania do czynienia tej fikcji niekiedy nawet przedmiotem badań. czy też poszczególnych zbiorów ludzi. 77 1. Po lekturze wielu z nich można odnieść wrażenie. Oczywiście przedmiotem tych badań jest świadomość konkretnych ludzi. Możliwości przezwyciężenia osobliwego rygoryzmu i anarchizmu metodologicznego Zarówno pod wpływem zasadnych metodologicznie działań zmierzających do zwiększenia efektywności poznawczych nauk społecznych. a tym samym służą i wzrostowi tej naukowości? Otóż uważam. co potwierdza właśnie naszą tezę. zwyczajach. Przejawia się ona w swoistych stereotypach. ale — co gorsze — sprzyja przeróżnym szarlatańskim praktykom w nauce. lecz w dążeniach do pewnego ich udziwniania dla uzyskania efektów raczej formalnych niż merytorycznych.

a tym samym do podważenia zaufania do każdej z nauk. 78 Jak poucza doświadczenie metoda metodzie nie jest równa ani ze względu na jej możliwości poznawcze. Zamiast anarchizmu metodologicznego postulujemy więc kry ty cyzm i umiar w stosowaniu metod. tak i ten oczywiście spowodował pewne reperkusje. ale ponadto trzeba i o tym pamiętać. umiejętności i inne tego rodzaju cechy badaczy. technik i kategorii badawczych. lecz raczej celem samym dla siebie. możliwości uchwycenia badanych zjawisk. Czołowy przedstawiciel tego anarchizmu — Paul K. na co wskazywał m. z uwagi na różnice rzetelności. ponieważ każda jest w jakimś stopniu zawodna. Czy tego rodzaju fakty powinny skłaniać nas do odrzucania wszystkich metod badawczych? Pozytywna odpowiedź na to pytanie byłaby również błędna. Feyerabend — postuluje odrzucenie wszelkiej demagogii naukowości w badaniach. wiedzy. Żadnej metody badań nie należy więc absolutyzować.in. ani też biorąc pod uwagę tkwiące w niej pułapki. krytycyzmu. czyli swoistym przykładem sztuki dla sztuki. będące przejawem przesadnego rygoryzmu metodologicznego nie służą podniesieniu naukowości badań zjawisk społecznych. zwłaszcza zapożyczonych z innych nauk. Pod wpływem właśnie skrajnej krytyki zrodził się „a n a r c h i z m metodologiczny". niedawno zmarły wybitny nasz socjolog — Józef Chałasiński. tzn. Możemy mówić nie tylko o metodach lepszych i gorszych. Zanim więc przystąpimy do stosowania jakichkolwiek metod czy technik badawczych dobrze jest uświadomić sobie powyższe problemy i zachować w stosunku do tych metod czy technik postawę na . zaznaczające się nie tylko w umiarkowanych ale i w skrajnych krytykach. Można zgodzić się oczywiście z tezą że żadna metoda nie gwarantuje nam absolutnie prawdziwego poznania. że wszystkie metody są w takim samym stopniu dobre.w tych publikacjach metody i techniki badań nie są określonym środkiem służącym danym celom poznawczym. Poppera o braku jakiejś specyficznie naukowej metody badań61. wnikliwości. ze względów subiektywnych. Podobnie przeróżne udziwniające praktyki w odniesieniu do metod badawczych. jak teza. Natomiast najbardziej skutecznym sposobem podniesienia naukowości badań zjawisk społecznych jest moralnie właściwa postawa badającego. bowiem każda daje nam tylko nader ograniczone możliwości poznawcze i przyczynia się do powstania tzw. „błędów standardowych". polegająca na przestrzeganiu zasady rzetelności i uczciwości w badaniach. Metody badań są zatem obiektywnie zróżnicowane. jaki ma prowadzić do wyzwolenia nauki od szarlatańskich praktyk metodologicznych i tyranii ich zwolenników. symptomatycznych dla poszczególnych metod. tzn. Jak każdy przejaw skrajności. tzn. postulująca relatywizm metodologiczny. dzięki czemu można je zhierarchizować według stopnia ich jakości. który w rzeczywistości zmierza do podważenia wartości poznawczych wszelkich metod. Warunkiem przezwyciężenia wszelkich zbędnych wynaturzeń metodologicznych nie jest wcale anarchizm metodologiczny. że stosowanie danej metody przez dwóch lub więcej badaczy nie prowadzi także zawsze do identycznych efektów poznawczych. nawiązując do poglądów K.

N. s. op. Empirische Sozialforschung.I. op. Warszawa 1973. 6 Zob. Ethical Problems in the Relations of Research Sponsors and Investigetors. andSocialResearch. Metodologia badań socjologicznych. Ibidem. Hamburg 1963.8 . Studia socjologiczne. The Stages of Social Research.3 n. 14 Zob. 1' Zob. Gedeon Sjeberg. Berlin .op. Szczurkiewicz. Pod red.tyle krytyczną aby nie ulec różnym iluzjom. P. s. oraz T. s. Studia socjologiczne.32. O osobliwościach nauk społecznych.Tokyo 1986. Ossowski. Noelle. D. Szczurkiewicz. s.213-214. 79 PRZYPISY 1 S. Berlin 1969. Kapitał. Ibidem. Warszawa 1969. 9 Spinoza przez poznanie intuicyjne rozumiał rozumowe wnikanie w istotę przedmiotu. op.27 i n. 12 J. Orlans.Ossowski. 1967. s. Utnfragen in der Massengesellschaft.41 n. t. 191. s. Psychologische Forschung im Umriss. Ossowski.242-245. Marks. Odmiany czasu teraźniejszego. Ibidem. s. Szczurkiewicz. Warszawa 1967. Einfuhrung in die Methoden der Demoskopie.214.III.. w: Studia socjologiczne.. Cambridge Mass. 15 Zob.222. Atteslander.229. Zob.219. cit. cit.231.cit. Caplovitz.327 n.331-332. Ibidem. s. Warszawa 1970. Nowak. s. 10 Wskazywali oni na potrzebę „rozumnego wżycia się w przedmiot poznania" („verstehendes Einleben" in das Erkenntnisobject"). Warszawa 1951. Wyd.York . rozwój problematyki i metod. oraz H. E.3-24. s. Hartmann. w: Mi-riam Lewin. natomiast Bergson przeciwstawiał poznanie intuicyjne poznaniu racjonalnemu. J. K.cit. Politics. s..653.Heidelberg . 7 8 S.337 n. s.N. Warszawa 1962. s. a także na „intuicyjne wgłębienie się" („intuitive Ver-tiefung"). 17 Zob. 13 T. s. Methoden der empirischen Sozialforschung. H. Socjologia. też S. s.Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. co do ich wartości oraz na tyle rozsądną aby nie odrzucać żadnej z nich ze względu na przeróżne uprzedzenia.55 n. Szczepański. Zob. 16 Porównaj: Ethical Principles in the Conduct of Research with Humań Participants. np. w: Ethics. Szczepański. T.York 1983. s. 2 3 4 5 S. s.s. Munchen 1970.

71 -73.cit.IV. Wykłady z dziejów logiki. zjawisk i procesów społecznych.135. s. Sociology ofDeviant Behavior. zaP. Rozwój problematyki i metod. W. Dodd. 23 Zob. s. Zeugin.cit.York 1942. s.. Atteslander. H.171 n. H. Socjologia. s. Na przykładzie tej książki można też dostrzec. N. op..cit. SA.90-97. jakie podejmował nad teoretycznymi i metodologicznymi problemami socjologii. R. Zob. Zob. Leslie. C. Leslie. Koln Opladen 1960.153-168 orazE. Social Indicators. s. Five Essays.54 n. M. s. 22 Zob. Atteslander. Cooley. s. Blalock. Łódź 1957. Zob.l... 24 Zob. A Quantitative Systematics for the Social Sciences.290. w: Public Administration Review 27 VI1967) i C.York 1974. s.23. op. The Study of Social Problems. op. P. op. N. Kotarbiński. B. op. On Theoretical Sociology. s. 13 do 15 80 26 Zob. s. Sztumski.cit. Rice (Social Accounting and Statistics for the Great Society.139. Warszawa 1955 oraz T.17. Por. N. Tak ujmuje to np. s. G. Sozialindikatorenforschung. Homans. B.York 1918.. S. Peters i R. Dimension ofSociety. s. wyd. Zob. Warszawa 1975. P.cit. N. Zob. Zob. 20 Zob. Problem społeczny jako przedmiot badań socjologii. s. Horton i G. Pawłowski. Social Process. Hartmann. s. N. Girardeau (Social Indicators. R. że jej dość udziwniony tytuł nie przesądza w sposób negatywny o treści. Eine Einfuhrung. Zob. w: Social Science Information 11III/IV 1972).: M. Methoden der marxistisch-leninistischen Sozialforschung.cit. s. The Sociology of Social Problems. Merton. Cambridge Mass. R..York 1971. The Sociology of Social Problems. M. Statystyka dla socjologów. Warszawa 1982. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. T. Zob. w: Studia Socjologiczne nr 3 1977.York 1967 i tegoż Teoria socjologiczna i struktura społeczna. 19 Socjografia jest pomocniczą dziedziną nauk społecznych. H. s..Die Theorie der sozialen Gruppe. Old and New. P.the Growth of Scientific Knowledge.164165. Peters i R. Stuttgart 1979. 1966.18 Refleksje Mertona dotyczące budowy teorii średniego zasięgu należą do najbardziej interesujących i płodnych wśród tych.cit.York 1970. London 1963. P.23. Novum organum. . Warszawa 1969.215n. op.cit.C. 21 K. S. C. s. 25 P. Empirische Sozialforschung.Atte-slanderem. . op.R.. Conjectures and Refutations .22-26.: J. Cyt. Zeugin. która zajmuje się sporządzaniem możliwie dokładnych opisów zbiorowości. Szczepański. Atteslander.92 n. F. op. B. Bacon. RubingtoniM.4 oraz J. s. Bauer. Friedrich. Berlin 1970. Clinard. K. N.M. Horton i G. s. Popper.232 n. Bliżej na ten temat zob. gdzie wymieniają oni następującą rozprawę: R. Wein-berg.46. s.

pod red. F... Andreski.103.l04. op. Bliższą charakterystykę „miary" zob. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. „teorii interakcji" podjętąprzez H.35. Brown i in.l 80 n. Zob. Techniki badań społecznych.: J. Moskwa 1971. s. Szczepański. Nowak. podobnie jak i dla innych przypadków. What is a Quality ofLife Indicator? w: Social Indicators Research. Feyerabend. op. Sorokin.51. Porównaj: S. Warszawa 1977. Peters i R. s. vol. op. s. Simona. Warszawa 1953.C. P. Łódź 1951. Bauer (op.F. Metody i formy naucznogo poznanija.) i P. op. VI 1975. K. jakie zaprezentowali np. Interesujące wywody na ten temat przedstawił W. Tugarinow w książce Fiłosofija sozna-nija. Pawłowski. Durkheima. a społeczeństwo nie uległo wcale tak szybko przemianom.69. Zob. że za jego czasów kilkakrotnie zmieniły się konstytucje Francji. K.cit.. O. Dodd.. op. Outline ofAn Anarchistic Theory Knowledge.49n. Twardowski. Zob. T. s. 81 Zob. Warszawa 1977. Anty-Diihring. Zob. Pozostawiamy to Czytelnikowi pomni zasadzie. Zdawał sobie z tego sprawę np. op. Proponowany termin „świadomość kolektywna" nawiązuje wprawdzie do koncepcji conscien-ce collective E. PA.. Bunge. s. s. Pawłowski.126 i n.K. s. Sorokin.M.A. Warszawa 1948.Najbardziej zdecydowanie wyrażają taki pogląd R. Wykłady z logiki i metodologii nauk. N. Zob. Dla uzupełnienia można by także wskazać na próbę formalizacji Homansa tzw.P. Zob. Implicalions for Research. M.s. Oczywiście można by znaleźć również przykłady w rodzimej literaturze.l05 n. A. Saint-Simon. cit. 82 Część druga . M. Odnośnie polemik z neopozytywizmem w socjologii zob. s. Warszawa 1965.A. J.l02 i n.cit. London 1975. Nowak. s. Metodologia badań socjologicznych. nr 1. Against Method.: Positivism and Sociology. P.. Henriot (Political Aspects of Social Indicators. wskazując. II. Zresztą w nauce ważniejszą sprawą wydająsię błędy niż ludzie.cit. 346-347. Fads and Foibles in Modern Sociology and Related Sciences. Tak określa je T. którzy je popełniają. London 1975.York 1972).237.cit.. Porównaj: J. Kmita.. 121 i in. Sicziwica. żenominasunt adiosa. Sztumski i W. Engels. Moskwa 1972. s. Ilustruje on tego typu skłonności próbami matematyzacji. s.. J. przedstawiona przez La Mettrie w jego książce Czlowiek-maszyna.29. Modę und Mani-pulation einer Wissenschaft. S. S. s. s. Chicago 1956. Lewin. Klasycznym przykładem takiego ujęcia jest mechanistyczna koncepcja człowieka. S. s.cit. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. Ibidem. O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym [w:] Wybrane pisma filozoficzne.200-201.51. Missbrach. s. Munchen 1974. Giddensa.cit. ale ujmujemy ją w kategoriach psychospołecznych. Zeugin. Sztumski.J. Zob.

nie tylko w naukach przyrodniczych. uzyskanych w warunkach laboratoryjnych. 2. zwłaszcza wcześniejsi. ponieważ działania tego rodzaju powodują zawsze określone skutki społeczne. Akceptacja eksperymentu nie była jednak powszechna w naukach społecznych i to nawet wśród socjologów. Przyjmując taki punkt widzenia na eksperyment w naukach społecznych nie dopuszczali oni możliwości kształtowania zjawisk społecznych. programów. zjawiska tzw. działania. lecz tylko doświadczenia naukowe. W praktyce okazało się jednak. Comte i Durkheim uważali np. czyli w sytuacjach ekstremalnych. Sądzili natomiast. wojny. Obejmuje zatem swoim zakresem przeróżne doświadczenia żywiołowe.in. „patologii społecznej". zjawiska oraz badać. do których zaliczali m. Eksperyment w naukowym znaczeniu jest bardzo istotnym przedsięwzięciem poznawczym. 85 Niebawem dostrzeżono jednak. nie dostrzegali możliwości czy potrzeby odwoływania się do eksperymentów przy badaniach problemów społecznych. że wnioski wynikające z takich porównań nie zawsze są prawdziwe i nie zawsze . co „doświadczenie". ponieważ pozwalają nam one na : a) prawie pełne kontrolowanie i kształtowanie uwarunkowań sytuacyjnych danego zjawiska lub procesu oraz b) sprawdzenie hipotez w sytuacjach. Niektórzy z nich.1.. klęski żywiołowe. czy też reform społecznych. jak np. budowa nowych zakładów przemysłowych wraz z nowymi osiedlami i dzielnicami czy nawet miastami w regionach rolniczych itp. że w naukach społecznych nie można odwoływać się do takich samych eksperymentów.PROCES BADAWCZY 2. jakie są stosowane w naukach przyrodniczych. w jakich zdarzyło się coś tak szczególnego. Także w naukach społecznych można odwoływać się do eksperymentu. Korzystanie jedynie z eksperymentów w powyższym rozumieniu zakładało. porównującego społeczności. Kiedy używamy tego słowa w nauce. w których występują. nie mamy na myśli doświadczeń w potocznym rozumieniu. dających się z reguły powtarzać. potoczne czy życiowe. ani też nie zalecali sprawdzania hipotez w sytuacjach ekstremalnych. które mogą być przedmiotem badań naukowych. że socjolog może wykorzystywać tzw. czyli takie badania danego faktu lub procesu. które są dla nich najbardziej istotne. jakie są udziałem poszczególnych ludzi oraz doświadczenia naukowe. alkoholizm itp. Przykładem takich działań może być osadnictwo na terenach nie zamieszkałych. jakie wynikająnp. EKSPERYMENT W NAUKACH SPOŁECZNYCH POJMOWANIE EKSPERYMENTÓW W BADANIACH SPOŁECZNYCH Słowo eksperyment znaczy tyle. które są ściśle określone i przeprowadzone w celowo stworzonych warunkach. że oprócz eksperymentów naturalnych można wyróżnić także tak swoiste eksperymenty. że socjolog może właściwie analizować przyczyny i skutki badanych zjawisk tylko z pozycji biernego obserwatora. iż można to zdarzenie uznać właśnie za swoisty eksperyment — z tymi — w których nic podobnego nie wystąpiło. z realizacji przeróżnych idei. jaki wpływ wywierają one na procesy społeczne tych zbiorowości. „eksperymenty naturalne".

Na przykład: uwzględnienie w eksperymencie dwóch grup — eksperymentalnej i kontrolnej — powoduje konieczność badania każdej z nich w różnym czasie.. jeśli nawet nie są szkodliwe dla organizmów ludzkich. Trzeba bowiem pamiętać. że zbiorowość na której dokonuje się eksperymentu. stosowanych bodźców itp. Przeprowadzanie eksperymentów w sferze społecznej na szerszą skalę nie było i nie jest jednak sprawą łatwą. Pierwsze spośród wymienionych problemów wynikały głównie z wątpliwości co do tego. jakie zostały przez nas wyróżnione i nie zawsze pominięte przez badającego są trzeciorzędne. praktyk badawczych mogą pojawiać się u badanych takie stany świadomości. Ograniczając się w danym eksperymencie tylko do kilku — zdaniem badającego najważniejszych zmiennych kontrolowanych — zakłada się milcząco. a także dążenia do wykrywania rzeczywistych przyczyn i skutków zjawisk społecznych. jako przedsięwzięć poznawczych podejmowanych w naukach społecznych. formułowane na podstawie danych. Wiadomo np. Przeciwnicy eksperymentów w socjologii wskazują również na ten fakt. istotny wpływ mogą zatem wywierać wzajemne . jak i społecznego). Niełatwo bowiem znaleźć tak dalece podobne społeczności. jakie ukształtowały się w filo. Na różnice. chociażby ze względów technicznych. Dlatego też uogólnienia. nie może być wielka. które mogą rzutować na efekty eksperymentu. niż te. kulturowe i psychiczne. że pod wpływem stawianych pytań.nadają się do szerszych uogólnień. czyli ukazywać ogólnych prawidłowości. Problemy związane z trudnościami metodologicznymi wynikają — ogólnie biorąc — z dużej złożoności i dynamiki rzeczywistości społecznej. jakie uzyskano w wyniku przebadania tych niezbyt wielkich zbiorowości. że pozostałe czynniki nie mają istotnego znaczenia dla tegoż eksperymentu. a także w przeprowadzaniu 86 doświadczeń. które nie miałyby miejsca i ewentualne stresy. W rzeczywistości wchodzi w grę znacznie więcej czynników. nie mogą mieć waloru uniwersalnego. Ponadto wskazywano także na pewne problemy techniczno-organizacyjne. ponieważ z reguły nie można prowadzić tych badań równocześnie. wchodząjeszcze w grę czynniki gospodarcze. Przyczynia się to stopniowo do kształtowania się nowych ocen eksperymentów. Wątpliwe efekty jakie uzyskiwano przyjmując pozycję biernego obserwatora. co jest oczywiście zawsze fikcją. gdyby nie owe badania. aby nadawały się do tego rodzaju porównań. lecz odnoszą się w rzeczywistości tylko do przebadanych zbiorów.i ontogenetycznym rozwoju człowieka. Zastrzeżenia natury moralnej nie są tu więc bezzasadne. jakie stwierdzimy w opiniach i postawach tych obu grup. Oprócz problemów natury moralnej pojawiły się także problemy wynikające z trudności natury metodologicznej. Duża złożoność i zmienność zjawisk społecznych powoduje poważne trudności w prowadzeniu badań społecznych wszelkiego typu. które pozwoliłyby na objęcie kontrolą wszystkich czynników. to przecież mimo wszystko mogą powodować określone zmiany w świadomości osobników będących przedmiotem badań. że w odniesieniu do omawianych zjawisk oprócz czynników środowiskowych (czyli wynikających zarówno z oddziaływania środowiska geofizycznego. czy i w jakim stopniu wolno uczonemu poddawać ludzi próbom badawczym — które. skłaniają uczonych coraz bardziej do poszukiwania możliwości odwoływania się do eksperymentów inspirowanych przez nich samych. jakie współkształtują dane zjawisko społeczne.

Rodzaje te możemy ująć w takie oto pary: a) eksperymenty projektowane w terenie i eksperymenty laboratoryjne. Przeciwnicy eksperymentu zwracają też uwagę na to. że każdy eksperyment uwzględnia rzeczywistość społeczną w niepełny sposób. może więc utrudniać rozstrzygnięcie kwestii czy stwierdzone różnice są naturalnym następstwem ich specyfiki warunków życia. Na skutek tego uogólnienia oparte na eksperymencie są często zawodne w praktyce.2. że ich wyniki są bardziej ubogie1. ponieważ opierają się tylko na tych realiach. że aby udowodnić prawdziwość jakiejś tezy trzeba odwoływać się nie tylko do eksperymentów. Oczywiście nie zawsze konieczne jest posługiwanie się grupą kontrolną czy też większą ilością grup eksperymentalnych. Okazuje się więc. RODZAJE EKSPERYMENTÓW STOSOWANYCH W NAUKACH SPOŁECZNYCH Ze względu na sposób przeprowadzania eksperymentu i jego charakter można wyróżnić kilka rodzajów eksperymentów. W przypadku niechęci do badającego mogą też swoim zachowaniem wprowadzić go w błąd. czyli w szerzej pojętej praktyce2. dążąc przy tym do maksymalnego ograniczenia skutków ruchliwości i dynamiki społecznej. że należy się właśnie zachowywać ze względu na potrzebę badań. jaki istnieje między badaniami każdej z grup. Toteż uczeni starają się prowadzić badania eksperymentalne możliwie z uwzględnieniem grup kontrolnych.1. co znowu nie jest wcale łatwe do zrealizowania w perspektywie badawczej.2. 2. ograniczając się tylko do pewnych jej wycinków czy aspektów. jakie zostały uwzględnione w eksperymencie. że badani — świadomie lub nieświadomie — nastawiają się odpowiednio psychofizycznie do warunków 87 eksperymentu. Ale tego rodzaju ograniczenia eksperymentu powodują jednak. Jego istotną cechą jest to. Eksperyment projektowany w terenie Jest on najbardziej zbliżony do tego rodzaju eksperymentu. jak im wydaje się. z jakim spotykamy się w naukach przyrodniczych. 2. ale sprawdzać daną tezę także w sytuacjach pozaeksperymen-talnych. z jakimi spotykamy się w naukach społecznych. co może rzutować na autentyczność ich zachowań. które trudno wyeliminować całkowicie. Kolejnym ich argumentem jest selektywność eksperymentu. jeżeli nie są one badane równocześnie. czy też efektem wtórnym spowodowanym przez przenikania danych o przeprowadzonym eksperymencie z grupy eksperymentalnej do grupy kontrolnej. Konieczny dystans czasowy. b) eksperymenty ex— post — facto i eksperymenty projekcyjne oraz c) eksperymenty j e d n o c z e s n e i eksperymenty sukcesywne. czyli to.kontakty między nimi w czasie przeprowadzonego eksperymentu. . Mogą oni uprzedzać swoim zachowaniem domniemywane przez siebie życzenia badającego i zachowywać się tak. że badany zespół ludzi nie jest wyobcowany ze swego środowiska naturalnego w czasie przeprowadzanych badań.

aby były ze sobą porównywalne. jakie zebrano przed przeprowadzeniem eksperymentów. są następstwem działania zmiennej lub zmiennych modyfikowanych w czasie eksperymentu. na zasadzie podobieństwa cech społeczno-demograficznych i in. Po dokonaniu powyższych ustaleń na zbiór eksperymentalny oddziałuje się w sposób przewidziany w planie badań. Zasadniczą sprawą w omawianym rodzaju eksperymentu jest objęcie kontrolą istotnych zmiennych dla danej zbiorowości oraz takie zapewnienie izolacji pomiędzy wybranymi grupami. czyli tzw. „eksperymentalny" i „kontrolny". tzn. ściślej mówiąc. 88 Przed przeprowadzaniem zamierzonego eksperymentu oba wybrane zbiory. która dobiera się tak. Posługiwanie się grupą eksperymentalną i grupą kontrolną w badaniach zjawisk społecznych można przedstawić schematycznie w następujący sposób: GRUPA EKSPERYMENTALNA pierwotny pomiar zmienn>'ch zależnych 1 stosowany bodziec w czasie eksperymentu (zmiennelniezależne) porównanie _______________> i_______________ GRUPA KONTROLNA P°™wny pomiar zmiennych zależnych w celu ustalenia zgodności . właściwości ważnych dla badającego. tzn. np. Cechy te. które są ważne ze względu na dany rodzaj doświadczenia. środki. Porównanie to pozwala stwierdzić. „zmienne". czyli badanymi zbiorami. przekazuje odpowiednie informacje itp. czy i w jakim stopniu różnice występujące między grupą eksperymentalną a kontrolną zostały spowodowane właśnie przez eksperyment. aby bodźce stosowane przez eksperymentatora na zbiór eksperymentalny nie przenikały do zbioru kontrolnego. a uzyskane wyniki porównuje się z tymi.Przy przeprowadzaniu eksperymentu omawianego rodzaju posługujemy się z reguły dwoma zbiorami ludzi: grupą eksperymentalną i grupa kontrolną. poddaje się badaniom dla ustalenia porównywalnych cech i wspólnych właściwości każdego z nich. stosuje się określone bodźce. powinny być ściśle określone i ujęte w mierzalne kategorie. Po zakończeniu eksperymentu oba zbiory bada się ponownie.

Eksperyment laboratoryjny Eksperyment laboratoryjny jest takim przedsięwzięciem badawczym. jakie omawia E. W tym celu posłużono się filmem dokumentalnym. w którym badający tworzy wyizolowaną. jakie pojawiły się między badanymi grupami. Kolejnym przedsięwzięciem badawczym było poddanie grupy eksperymentalnej odpowiednim bodźcom przewidywanym w doświadczeniu. W tym celu wyłoniono pewien zbiór osób. które zgodziły się na uczestnictwo w badaniach.2. po czym porównano wyniki tych badań i stwierdzono zbieżności przesądów rasowych w obu grupach. że zostały one spowodowane właśnie przez zastosowane bodźce. Różnice. w celu ustalenia istniejących przesądów. ukazującym doniosłą rolę Murzynów w historii Ameryki. R. a ich wyniki poddano kolejnemu porównaniu. wydawały się potwierdzać przyjęte przypuszczenie.ponowny pomiar zmiennych zależnych porównanie ------------------> w celu ustalenia niezgodności jako następstwa zastosowanego bodźca ponowny pomiar zmiennych zależnych 89 Dla zilustrowania przedstawionego schematu posłużymy się badaniami przeprowadzonymi w Stanach Zjednoczonych nad możliwością kształtowania opinii i postaw poprzez przezwyciężanie istniejących przesądów rasowych. Babbie. Za pomocą odpowiednich technik badawczych ustalono jakie przesądy rasowe są charakterystyczne w każdej z nich i jakie powodują one opinie i postawy. Po tym eksperymencie przeprowadzono ponowne badania obu grup oddzielnie.2. w oparciu o i------------------ . 2. a następnie podzielono go na dwie grupy — maksymalnie podobne do siebie ze względu na cechy społeczno-demograficzne — czyli na grupę: kontrolną i eksperymentalną. czyli właśnie laboratoryjną sytuację dla dobranego przez siebie zbioru ludzi.

których celem było ustalenie zależności między frustracją a agresją w przypadku dzieci. Dla ilustracji eksperymentu tego rodzaju omówimy pokrótce badania. a więc wszystkie te elementy. Eksperyment ex—post—facto Eksperyment ten polega na badaniu określonego zaszłego zdarzenia społecznego. np. traktowanie przez badającego ludzi. a istotnymi czynnikami ograniczającymi sąw zasadzie względy natury etycznej. czy tłumaczy nam po prostu genezę danego faktu. badający udał się do ukrytego pomieszczenia obserwacyjnego. jakie ułatwiają modyfikowanie procesu badań. Podobnie postąpiono z dziećmi z grupy B.hipotetycznie zestawione zmienne. 2. elementów. aby obie były podobne ze względu na cechy społeczno-demograficzne. które . Klasycznym poniekąd przykładem eksperymentu omawianego typu są badania Heleny Christiansen nad prawdziwością hipotezy: „im większa ilość lat nauki szkolnej — tym lepsza kariera ekonomicznozawodowa. W eksperymencie omawianego typu zachowanie badanych jest więc kształtowane przez badającego. aby prowadzić szczegółową obserwację zachowań badanych i ustalić kierunek ich agresji4. starając się ustalić. Zależności między tymi zmiennymi są weryfikowane poprzez manipulację jedną lub więcej zmiennymi i poprzez sprawdzenie potencjalnego wpływu zmiennych. sztucznych sytuacji ma na celu wykluczenie wpływu wszystkich innych czynników poza tymi. z tym jednak. jakie zamierzamy obserwować w badaniach. a celem eksperymentu jest stwierdzenie czy dane zmienne — zależne i niezależne. tzn. Trudno bowiem uważać za dopuszczalne bez wszelkich skrupułów takie np. wielkości badanego zbioru.3. które badający podzielił na dwie grupy: A — grupę kontrolną i B — grupę eksperymentalną — dbając o to. Do zamierzonego eksperymentu wybrano 20 dzieci. przyjęty przez nas kompleks uwarunkowań potwierdza się rzeczywiście. jakie się im przypisuje. systemy kodyfikacji i miar różnych typów i rodzajów zachowań. pozostawiając jedynie dużego pluszowego niedźwiadka. Tworzenie określonych. W eksperymencie laboratoryjnym badający ma możliwość kontrolowania każdego kroku w podjętych przez siebie badaniach oraz modyfikowania warunków przeprowadzonego doświadczenia. iż wzięły zabawki.2. czy np. sposobów jego realizacji. Dlatego też jeszcze przed podjęciem badań trzeba ustalić możliwie dokładnie warunki eksperymentu 90 i zaplanować jego przebieg. czasu trwania itp. które nie należą do sprawdzanych hipotez3. w jakim ta grupa przebywała i zaczął krzyczeć na dzieci za to. Wywołując w ten sposób frustrację u dzieci z grupy B. którego uwarunkowania i rozwój analizuje się retrospektywnie. że po paru minutach eksperymentator powrócił do pomieszczenia. Dalsze czynności eksperymentatora były następujące: dzieci z grupy A poproszono do pomieszczenia pełnego zabawek i zachęcano do zabawy według ich upodobań. że możliwości inicjatyw eksperymentów są w tego rodzaju doświadczeniu duże. mają istotnie taki wpływ na zachowanie ludzi. jakie powoduje ich frustracje. przejawiająca się w awansach i we wzroście uposażenia danego osobnika". zasady doboru uczestników. dobór losowy. Przedstawiony przykład ukazuje wyraźnie. Następnie odebrał im zabawki. W tym celu można stosować różne sposoby doboru grup.

płeć. jak np. spośród owych osób jest. kategorii społecznych itp. którzy uzyskali maturę oraz kontrolny — obejmujący osoby. „metodach projekcyjnych". kilka zdjęć osób nieznanych szerszemu 92 ogółowi i proszono o wskazanie kto. starano się ustalić zaangażowanie uczuciowe. Okazywano badanym np. Właściwie eksperymentalny charakter tego rodzaju badań polega po prostu na próbach rekonstrukcji uwarunkowań danych zjawisk społecznych i na odtwarzaniu ich prawdopodobnego przebiegu. jak duży jest wpływ przeróżnych stereotypów i przesądów na wyobrażenia ludzi o kapitaliście. Za pomocą owych metod. pragnień itp. pacyfistę. że z upływem czasu w każdym zbiorze ludzi następują pewne naturalne ubytki. „czynnika czasu" i związanego z nim „efektu śmiertelności". który przejawia się w tym. które poza badanym czynnikiem.in. np. . Eksperyment projekcyjny Omawiany eksperyment opiera się na tzw.. długością lat nauki. Następnie ustalono pewną ilość zmiennych. czyli po 23 w każdej grupie. np. Badania tego rodzaju ukazały m. który w momencie podjęcia badań obejmował 2127 nazwisk. które pierwotnie były stosowne przez psychologów i psychiatrów dla celów diagnostycznych.4.2. Powyższe badania pozwoliły także uchwycić wpływ tzw. jaki można było poddać badaniom szczegółowym w celu weryfikacji wymienionej hipotezy. działacza robotniczego. ponieważ uczęszczały krócej do szkoły. Poprzez skrupulatną eliminację. Uzyskano w ten sposób zbiorowość choć statystycznie niewielką ale metodologicznie poprawnie ustaloną co pozwoliło na potwierdzenie hipotezy. zbiorowości6. zdolności umysłowe (ustalone według ocen szkolnych) itp. przesądy. mogą mieć wpływ na sukcesy lub niepowodzenia zawodowe. uczonym oraz o ludziach tym podobnych kategorii społecznych. pozostało tylko 46 osób. właściwości badanych osób. zawód ojca.przeprowadzono w 1935 r. Do wymienionych badań wytypowano absolwentów z przed dziesięciu lat. a ściślej biorąc po prostu wygląda na kapitalistę. test Rorschacha. na zestawieniu wyselekcjonowanych osób parami z punktu widzenia przyjętych zmiennych. narodowość rodziców. w których stosowano różne testy. ze zbioru. Ubytki tego rodzaju powodują oczywiście określone zmiany w strukturze społecznej danego zbioru. tym większe. Jest to niewątpliwie swoisty rodzaj eksperymentu możliwego w naukach społecznych. dla ustalenia wpływu stereotypów na opinie i postawy ludzi w stosunku do przedstawicieli innych ras. test tematycznej apercepcji TAT. jednego rocznika. 91 spośród których wyselekcjonowano pewien zbiór osób. uczonego itd. które nie uzyskały matury. im większy jest właśnie upływ czasu. działaczu robotniczym. opartą m. Wyselekcjonowany zbiór podzielono na dwa podzbiory—e ksperymen-t a 1 n y —obejmujący tych. tzn. stanów psychicznych badanych. umożliwiających uzewnętrznianie uczuć. Nieco później metody te zastosowano również w badaniach socjologicznych. obrazków itp. testów wolnych skojarzeń rysunków.in. że wyższa ilość nauki ma pozytywny wpływ na karierę zawodową5. zdolności kojarzeń itp. 2. co nie może być faktem obojętnym dla badającego. grup etnicznych. czyli w latach wielkiego kryzysu.

jaki wpływ na procesy dezintegracyjne ma przeniesienie części dotychczasowych mieszkańców baraków dla ubogich do nowych bloków mieszkalnych7. czyli grupy które poddajemy np. dwóch lub nawet więcej zbiorów ludzi.2. co oczywiście wymaga odpowiednich środków kadrowych i technicznych. kiedy wprowadzamy nowe bodźce i obserwujemy. które są przeprowadzane w różnym czasie. odpowiedniej ilości przeszkolonych eksperymentatorów. Badający może sam zaplanować taki eksperyment. ale może też wykorzystać do tego celu przedsięwzięcia różnych instytucji.Eksperyment projekcyjny — ogólniej biorąc — polega na badaniu danego zjawiska społecznego w każdej sytuacji. zamierzone badania muszą być prowadzone równolegle. Wymaga to — rzecz jasna — ścisłej obserwacji i selektywnej kontroli nad poszczególnymi czynnikami. że dany zbiór lub zbiory ludzi poddaje się dwom badaniom. Aby uczynić zadość wymogowi równoczesności przy badaniu co najmniej dwóch grup. Eksperymenty jednoczesne i sukcesywne Sąto eksperymenty polegające na równoczesnym badaniu jednego.5. pomieszczeń itp. 2. jakie wywołują one skutki u badanych. różnym bodźcom. badania dotyczące tego. np. 93 Schematycznie eksperyment sukcesywny można przedstawić w następujący sposób8: Przed zastosowaniem bodźca Po zastosowaniu bodźca Grupa kontrolna Grupy eksperymentalne B C D utrzymanie bodźca na tym samym poziomie natężenia wzrost intensywności bodźca do x wzrost intensywności bodźca do 2x . Z reguły badania takie prowadzi się przed i po zastosowaniu określonych bodźców w stosunku do zbiorów ludzi poddanych eksperymentowi. Eksperymenty te — w porównaniu z poprzednimi — polegają na tym. współokreślającymi dane zjawisko. Ilustrując tę drugą możliwość Atteslander wymienia np.

P.. Ph. N..II popraw. Cook. Zob. Roethlisberger i W. S. Jahoda. Teil II. s. M. 181. Belmont California 1975. Eksperymenty sukcesywne mogą być oczywiście mniej i bardziej złożone w porównaniu z przedstawionym schematem. s. Selltiz. J.in. wyd. 2 3 Zob. Federico. Zob. Exemplars of Social Research. Szostkiewicz. Roethlisberger i W. s. Hatt. Wybór tekstów pod red. Ale nawet najbardziej prosty eksperyment tego typu wymaga przynajmniej dwóch kolejnych. Babbie.33-34. w: Metody badań socjologicznych. Goode i P. Meyer.K.57-58 i J.254 i nast.J. 5 Porównaj: St. zob. 1975. 6 Zob. Warszawa 1961. Mass. Sociology. Nowaka. R.J. W. Cambridge 1939. też „Badania eksperymentalne". Neuwied-Darmstedt 1972.J. s. Dickson. 8 Zob. Methods in Social Research. s.95. 94 PRZYPISY 1 Na dużąprzydatność grup kontrolnych w badaniach socjologicznych wskazali m. T. M. Deutsch i S. Itasca. Reading. T.K.-A r = Ci . czy i jaki jest wpływ stosowanych bodźców na badane zbiory ludzi. -------------------------> Porównanie wyników badań uzyskanych przed i p o zastosowaniu bodźca pozwoli na uchwycenie różnicy (r) według następującego wzoru: r = A. Atteslander. The Praclice of Social Research. Doby. Illinois 1969. York 1967. F. C. s. Management and the Worker.W. 7 Zob. op. An Introducion to Social Research.182 i nast.R. F. Hatt.J. Goode i P. gdzie znajduje się m.61 i nast. s. Dickson. 433-481. * Zob. i uzupełn. Procedury i techniki badań socjologicznych (Skrypt).C. Methoden der empirischen Sozialforschung. N. Untersuchungsmethoden der Soziolfor-schung.in. tłumaczenie fragmentu w/w książki W.wzrost intensywności bodźca do 3x B. Tripodi i H.C r = D.J. postępujących po sobie badań. E.York-Toronto-London 1952.14. s. 95 . odwołując się do swoich badań prowadzonych w Western Electric Hawthorne Works w Chicago. D. cit.J. s. Fellin.-D Na podstawie stwierdzonych różnic można ustalić. Warszawa 1965.

w których przypadku badający uczestniczy w codziennym życiu interesującej go zbiorowości i na podstawie poczynionych obserwacji stara się wyjaśniać interesujące go zjawiska społeczne. że musi on czynnie uczestniczyć w życiu badanych. w których badający może bez większych trudów dotrzeć do każdej jednostki badanej populacji. W zależności od stosowanych metod i technik zbierania danych. Nie znaczy to. pomijając ilościowe aspekty. co jest sprawą ważną dla socjologa lub etnologa. dane zawarte w różnych sprawozdaniach. TYPY BADAŃ TERENOWYCH Ze względu na zakres badań i stosowane techniki badawcze można wyróżnić następujące typy badań terenowych4: a) Badania typu etnologicznego. Badania te są dogodną okazją do penetracji kompleksowej danych środowisk. np. Badania te stwarzają nie tylko możliwości lepszego poznania uwarunkowań i złożoności danych zjawisk. struktury społeczne. można 96 zgromadzić różne materiały badawcze zarówno pod względem jakościowym. tzn. . Badania terenowe pozwalająteż dostrzec wiele drobnych różnic. to powinien z tego skorzystać. w takich. BADANIA TERENOWE OKREŚLENIE BADAŃ TERENOWYCH Badania terenowe zostały zapoczątkowane przez etnologów i etnografów. jakie występująnp.3. kiedy interesujące nas fakty czy zjawiska chcemy postrzegać w ich naturalnym kształcie społecznym. stereotypy itp. że uwzględnia się w nich również dane ilościowe.1. w opiniach badanych ludzi. ale pozwalają także na uchwycenie ich tendencji rozwojowych. Do materialnych zaliczymy np. Do niematerialnych natomiast zaliczymy np. 3. 3. Można posługiwać się np. analizą dokumentu itp. sposoby produkcji. Pouczającym przykładem takiej właśnie postawy są doświadczenia badawcze wybitnego polskiego etnosocjo-loga Bronisława Malinowskiego2. częstotliwość ich występowania. Przedmiotem badań terenowych mogą być warunki życia poszczególnych społeczności ludzkich oraz wytwory materialne i niematerialne. wywiadem. opinie. Jedną z istotnych cech tych badań jest konieczność utrzymywania przez badającego osobistych związków z daną zbiorowością'. ankietą. technikami badań. obserwacją. przeróżne wierzenia. Jeżeli jednak badający ma możliwość brania udziału w życiu badanej zbiorowości. twory świadomości ludzi3. np. którzy go interesują. jak i ilościowym na temat interesujących nas problemów. W badaniach terenowych można posługiwać się różnego rodzaju technikami w celu zebrania potrzebnych nam danych. W socjologii są one stosowane wówczas. Badania terenowe można prowadzić w zbiorowościach zwartych przestrzennie.2. ponieważ uzyskuje wówczas dodatkowe szanse zebrania ciekawych danych lub wzbogacenia posiadanych wiadomości o ludziach. b) Badania typu socjologicznego—są podobne do wcześniej wymienionych — ale różnią się od nich tym. które trudno ustalić za pomocą innych metod badawczych znanych naukom społecznym. instytucje społeczne itp.

co umożliwia przeprowadzenie analiz o charakterze ilościowo-jakościowym. które powinno zawierać określenie problemu i metod badawczych oraz zbiorowości. 3. np. PRZYGOTOWANIE BADAŃ TERENOWYCH Jedną z istotnych zalet badań terenowych jest niewątpliwie ich elastyczność. jakie zamierzamy podjąć oraz hipotez. specyficznych dla danego środowiska. Dla realizacji tego celu stosuje się zróżnicowane techniki badawcze. że należałoby zbadać i poznać. b. jaką zamierza się badać. 97 przewidywanej do badań ze względu na podjęty problem. powiększania ilości badanych itp. o jakich warto wiedzieć podejmując badania. Istotnym elementem przygotowań jest opracowanie schematu postępowa-ma badawczego. o istniejących zbiorach dokumentów.których celem jest umożliwienie zebrania materiałów dotyczących określonych stanów świadomości badanych ludzi. .rejestrach itp. Otóż właśnie ze względu m. Z tego faktu nie należy jednak wysnuwać wniosku. w powiązaniu z warunkami ich życia społecznego.in. c. dotyczące sposobu zbierania materiałów. w którym zostaną uwzględnione aspekty merytoryczne i metodologiczne danych przedsięwzięć. rozeznanie istniejących w terenie źródeł informacji o badanych problemach. a). a ponadto: zebranie danych umożliwiających ogólną charakterystykę zbiorowości. Kiedy mówimy o aspektach merytorycznych programu badań. Wstępne planowanie zamierzeń badawczych. Zwiad terenowy —jego celem jest uściślenie założeń wymienionych w pkt. co też powinno znaleźć odzwierciedlenie w naszym planie badawczym. ale również ukazujące ich rozmiary. Poprzez badania tego typu uzyskuje się więc materiały wskazujące nie tylko na występowanie określonych zjawisk. jak i techniczno-organizacyjnej. Opracowanie programu badań. że badania tego rodzaju opierają się po prostu na improwizacji. jaką zamierzamy poddać badaniom. na wspomnianą cechę wymagają one szczególnie starannego przygotowania. które chcemy poprzez badania zweryfikować. co chcemy lub uważamy. czyli rozpoznanie danego terenu. natężenie. ponieważ ułatwia to kontakty z danym środowiskiem. Aby uzyskać tego rodzaju informacje konieczny jest rekonesans.3. źródłach. nawiązanie pierwszych nieformalnych kontaktów z ludźmi. częstotliwości itp. Wskazane jest pozyskanie dla badań lokalnych przywódców. który powinien zawierać następujące punkty5: a. Słowem chodzi tu o to wszystko. polegająca na tym. zarówno od strony teoretycznej. wskaźniki ilościowe. że badający musi w czasie ich prowadzenia podejmować doraźnie różne decyzje. — wreszcie ustalenie nietypowych zjawisk. mamy na myśli ukazanie w sposób możliwie wyraźny problemów. pozwalające na zebranie zarówno materiałów o charakterze jakościowym jak i ilościowym. Uściślenie planu możliwe jest dopiero po dokonaniu odpowiedniego rozeznania terenu badań. o dobrze zorientowanych informatorach itp. c) Badania typu socjo-psychologicznego. a ściślej biorąc zbiorowości. którzy będą przedmiotem dalszych zainteresowań badawczych. Rezultaty zwiadu terenowego umożliwiają dokonanie korekt zamierzeń badawczych oraz sformułowanie szczególnego programu badań.

Metodologiczne aspekty dotyczą z kolei refleksji nad tym jak realizować zamierzenia badawcze. Wspominaliśmy wcześniej. To. ze względu na podjęty problem. zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. Analiza i opracowanie zebranych materiałów. to z reguły po przeprowadzonych próbach dokonuje się jeszcze pewnych poprawek narzędzi badawczych (np. ale także konsekwentnie realizowany. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmujemy wszakże dopiero po sprawdzeniu planowanych metod i narzędzi badawczych. że w badaniach terenowych można zbierać potrzebne dane za pomocą różnych metod i narzędzi badawczych. jak i jakościowej. jakim są zamierzone badania terenowe. pkt. jeżeli okażą się konieczne. d. jaka analiza może być zastosowana w konkretnym przypadku. to konieczność dokonywania większych korekt w czasie ich trwania jest mało prawdopodobne. 98 Jeżeli nawet pierwotny wybór był trafny. czy też uzupełnia się przewidywane wcześniej narzędzia — nowymi. że zawsze wtedy. . które kwalifikują się zarówno do analizy ilościowej. czyli na zbiorze podobnym ze względu na swoje właściwości społecznodemograficzne do tego. muszą być przeprowadzone ostrożnie tak. e. które są przedmiotem zainteresowań. w konstrukcji ankiet czy kwestionariuszy wywiadów). Po zakończeniu badań zebrane materiały muszą być poddane analizie ilościowej lub jakościowej. Ewentualne zmiany. Natomiast w przypadku bardziej pobieżnych przygotowań konieczność takich korekt jest z reguły pewna i może być bardzo duża6. Czynności przewidywane w punktach a) — d) miały na celu przygotowanie głównego przedsięwzięcia. ponieważ zastosowanie obu analiz pozwala na pełniejsze i bardziej wnikliwe wykorzystanie zebranego materiału.b). Toteż w każdych badaniach omawianego typu istotną sprawą jest dobór właściwych metod i narzędzi. to wówczas istotną sprawą jest zapewnienie odpowiedniej koordynacji pracy całego zespołu. ponieważ niekiedy wystarcza w zupełności opis jakościowy. specyfikę społeczności i terenu. to nie zawsze kwantyfikacja jest nam rzeczywiście potrzebna. pkt. zależy od danego materiału. Warto też wspomnieć o tym. Realizacja badań. jakimi chcemy się posługiwać (zob. Już we wstępnej fazie zamierzeń badawczych przewidujemy metody i techniki. Jeżeli badania zasadnicze są poprzedzone starannymi przygotowaniami zwłaszcza (zwiadem terenowym i próbą metod i narzędzi). a także po badaniach próbnych. gdy badania mają charakter zespołowy. Oczywiście najlepiej dysponować takimi danymi. Wstępne koncepcje na ten temat możemy niekiedy modyfikować po dokonanym zwiadzie (zob. f. Jest to niewątpliwie decydujący moment w badaniach terenowych i dlatego musi być on nie tylko starannie przygotowany. jakie z reguły przeprowadza się na zbiorowości kontrolnej. Jego realizacja wszakże wiąże się z wejściem badającego (lub zespołu badających) na przewidziany teren oraz z przeprowadzeniem zaplanowanych badań. aby nie doprowadziły do zniweczenia zamierzeń badawczych. jaki chcemy badać. Sprawdzenie metod i narzędzi badawczych. Nie wszystkie dane dadzą się łatwo wyrazić liczbowo a jeśli nawet.a).

co naprawdę z nich wynika. b) uczestnik — obserwator. uczuć lub wrogich postaw. życzliwość. że wie się o czymś lepiej niż badani. wchodząc w obce środowisko. 3. jak też możliwa do przyjęcia dla badanych. Należy przy tym pamiętać. czyli takie formułowanie wniosków. że nie będzie wywoływała u nich zgorszenia. skłonność do krytykowania czy pouczania badanych — może ich łatwo zrazić do badającego. to sugeruje się Poniekąd działanie na siłę. Zwróćmy tu uwagę na to.wyciągane" jak to się często nie tylko mówi. a wówczas trudno prowadzić badania i liczyć na wielkie efekty w zbieraniu danych. d) wyłączny obserwator7. etnolog czy socjolog. ani nie powinno się też manifestować tego. który prowadzi badania. ale również powinna posiadać zdolność łatwego nawiązywania kontaktu z ludźmi i szybkiej adaptacji do danych warunków środowiskowych. Brak cierpliwości. zniechęcenie.4. uzasadniającymi jego obecność wśród danych ludzi. ZACHOWANIE BADAJĄCEGO W BADANIACH TERENOWYCH Osoba prowadząca badania omawianego typu powinna być nie tylko dobrze przygotowana w zakresie znajomości metod badawczych i umiejętności posługiwania się nimi.Taktowność. to wówczas musi przypisać sobie taką rolę. uprzejmość — na poziomie przyjętym w danym środowisku — oraz neutralność — w przypadku sporów środowiskowych — są nieodzownymi wymogami zachowania badającego. nieufności. niechęci itp. powinien dysponować również przekonywającymi racjami.Po przeprowadzonej analizie można przystąpić do sporządzenia sprawozdania z przeprowadzonych badań. a nie '. a więc takie. głośne powątpiewanie co do prawdziwości słyszanych wypowiedzi. to często po prostu „wnioski naciągane". „Wnioski wyciągane". postaw czy występujących konfliktów. że zestawione wnioski powinny wynikać z danego materiału. Każdy badający. Raymond Gold — zastanawiając się nad możliwymi postawami badającego zjawiska społeczne — wymienia cztery następujące postawy: a) wyłączny uczestnik. a wówczas powinny one być po prostu wysnuwane. lecz co gorsze robi. które nie są logicznym następstwem istniejących przesłanek. wyrażanym przez daną osobę. W kontaktach z badanymi należy zachowywać maksymalną cierpliwość i nie okazywać zniechęcenia ani zaangażowań uczuciowych w odniesieniu do określonych opinii. lecz arbitralnym sądem. bez względu na to. jakie wynikają z zebranego materiału i zostały ujawnione poprzez analizę ilościową lub jakościową. że kiedy mówi się o „wyciąganiu wniosków". c) obserwator — uczestnik. Jeżeli nie może występować jako np. . Sprawozdanie takie powinno zawierać wnioski. w tym znaczeniu. która będzie zarówno wysoce prawdopodobna. które wcale 99 nie wynikają logicznie z danych przesłanek.

B. praca zbiór. też: Metody badań socjologicznych. a swoje uczestnictwo traktuje w sposób drugorzędny.R. który jeśli znajdzie się dajmy na to wśród demonstrantów czy na boisku sportowym. s. Dzięki takiej właśnie postawie badającego — badani nie zdają sobie nawet sprawy z tego faktu. bierze pełny udział w życiu danych ludzi. s. 6 Zob. że prowadzi badania. jak Szkice z teorii kultury (Warszawa 1958) {Argonauci zachodniego Pacyfiku. który identyfikuje się przede wszystkim z rolą badającego. takie niebezpieczeństwa: 1) ludzie. świadomi tego. że postawa taka nie daje tak dużych możliwości naukowej penetracji. Malinowskiego.York-London 1964. op. np. Jest to typowa postawa sprawozdawcy. nie zapomina o tym. s. op.Przyjrzyjmy się bliżej charakterystyce wyróżnionych postaw: Ad a. Szostkiewicz. że zatraci potrzebny dla obiektywizmu dystans. Ad d. a jego uczestnictwo w danej sytuacji jest mniej lub bardziej drugoplanowe. jakie mają miejsce w danym środowisku i są przedmiotem jego zainteresowań naukowych. N. tzn. Szostkiewicz. Wyłączny obserwator jest przykładem skrajnej postawy. Zob.cit.cit.cit. Adc. op. w: Sociologists at Work. że występuje przede wszystkim jako obserwator. badający stara się uczestniczyć autentycznie w tych wszystkich zdarze100 niach. nieautentycznie..28-29.30-33. aby nie zwrócili oni uwagi na ten fakt. 197-9. Badający. Hammond. Lofland.in.. to osobnik. żeby można było zachować tylko postawę obserwatora. E. który przyjął postawę uczestnika — obserwującego. takie dzieła Br. Dwoisty charakter postawy badającego może wszakże powodować m.cit. Obserwator — uczestnik. że są przedmiotem naukowej penetracji. s. Biorąc pod uwagę powyższe trudności. California 1971. 101 PRZYPISY 1 Zob. jakie dająpostawy zakładające uczestnictwo w życiu badanej zbiorowości. że są przedmiotem badań mogą zachowywać się w sposób sztuczny. .. ale też nie kryje się z tym. op. pod red.331-350. Oczywiście konsekwencje obu tych niebezpieczeństw mogą być istotne dla rezultatów badań. W przypadku przyjęcia postawy pełnego i wyłącznego uczestnika. First Days in thie Field. wydaje się. (Warszawa 1967). 2 Zob.341. Analyzing Social Settings. s. 4 5 Zob. Ale jest to też postawa nie łatwa. s.E. 3 J. ponieważ trudno niekiedy uczestniczyć w różnych zdarzeniach tak dalece biernie. Babbie. Porównaj: St. Geer. że są przez kogoś badani. Ad b.14-15.. Belmont. jakąprzyj-muje badający. 2) badający może ulec tak daleko posuniętej identyfikacji z badanymi. St. Dużych umiejętności wymaga również tak dyskretne zainstalowanie się wśród badanych. Ph.

z którego ona pochodzi (czyli ten zbiór reprezentuje). 4. G. 102 4. w których nie mamy realnych możliwości przebadania wszystkich osób interesującej nas populacji. Jeżeli z jakiejś populacji wyłonimy w dowolny sposób kilka ludzi. praca zbiór.2.7 Zob. Dlatego też wnioski. Gold.J. Reading.30-39. w których badany przedmiot ulegałby zniszczeniu — a w odniesieniu do osób. mogą być ważne dla całego zbioru. Mass. słynny Instytut Gallupa. Badania metodą reprezentacyjną obejmująwięc wszelkie zbiorowości ludzkie i mają na celu dostarczenie ilościowych i porównywalnych danych w tych sytuacjach. pod red.L. Są one w zasadzie wtedy możliwe. lub też wchodzą w grę wymienione argumenty. a jej początków możemy upatrywać już w XVIII w. McCall i J. Roles in Sociological Field Observation. Dlatego też często pojawia się konieczność przeprowadzania badań reprezentacyjnych. zwany na ogół próbką reprezentacyjną danego 103 zbioru. R. Istotną cechą badań metodą reprezentacyjną jest to. czyli obejmuje tylko jakiś fragment (podzbiór). którzy do nich przynależą. jaka nas interesuje. że obejmuje ona tylko część osób przynależnych do badanego zbioru.L. Simmons. a zasady doboru takiej próbki stanowią ważny problem metodologiczny. gdy dana populacja nie jest zbyt liczna. BADANIA CAŁOŚCIOWE I REPREZENTACYJNE OKREŚLENIE BADAŃ REPREZENTACYJNYCH I PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W badaniach społecznych możemy niekiedy przebadać wszystkich osobników w danej zbiorowości. co skłania najczęściej do wyboru metody reprezentacyjnej — wymienia następujące argumenty: a) możliwość zebrania aktualnych danych w stosunkowo krótkim czasie. b) mniejsze koszty badań. Omawiana metoda została wypracowana przez różne instytuty zajmujące się badaniami opinii publicznej. jak np. c) możliwość dokładnego przeprowadzenia zamierzonych badań oraz d) w sytuacjach.1. że trudno byłoby przebadać wszystkich osobników. kiedy istnieją uzasadnione przypuszczenia. jakie wynikająz badań tej próbki. Z tych więc względów istotnym elementem w omawianych badaniach jest próbka reprezentacyjna. Zwróćmy uwagę. Rolf Ludwig1 — zastanawiając się nad tym. że będą one zbyt narażone na niekorzystne skutki badań — i dlatego właśnie badania całościowe byłyby nie wskazane. 1969. że próbka reprezentacyjna nie jest po prostu dowolnym fragmentem danego zbioru. jeżeli jej dobór jest właściwy pod względem metodologicznym. Wówczas badania takie mają charakter całościowy. s. Często mamy jednak do czynienia z tak licznymi zbiorowościami. to będą oni stanowili niewątpliwie . czyli całąpopulację. które koncentrują się tylko na jakiejś części osobników interesującej nas zbiorowości.

które utrudniają pełne rozpoznanie jej . Reprezentację może stanowić bowiem np. dwukrotnie podnieść stopień pewności próbki reprezentacyjnej to musimy podnieść jej liczebność czterokrotnie. Ad a. z którego została pobrana. c) stopień dokładności i pewności jakie zamierzamy osiągnąć w badaniach. O tym jak wielka powinna być dana reprezentacja decydujemy biorąc pod uwagę następujące okoliczności: a) stopień r ó ż n o r o d n o ś c i. jaki cechuje badaną zbiorowość. Błędy przy tworzeniu reprezentacji mogą mieć charakter: a) przedmiotowy lub b) wynikać z błędów metodologicznych popełnionych przy doborze próby. którą badana próbka reprezentuje3. jeżeli jest takim podzbiorem. Czy będąjednak próbką reprezentacyjną— to odrębna kwestia. jakie wynikają z takich cech badanej zbiorowości. 4. Próbka jest tylko wówczas reprezentacyjna.pewien fragment.2. Inaczej mówiąc: jeżeli próbka została dobrana w sposób metodologicznie zasadny. Na podstawie rachunku prawdopodobieństwa przyjmuje się. jakie wynikająz jej właściwości są ważne dla całej populacji. a nawet 1/25 000 czy 1/50 000 wielkiej zbiorowości. poglądów i postaw) w badanej próbce reprezentacyjnej odpowiada proporcjonalnie strukturze i zróżnicowaniu tychże właściwości w całej populacji. który też określa z góry ustalone i dopuszczalne granice błędu4. błędy. ściślej podzbiór danej populacji. im bardziej różnorodna zbiorowość — tym większa musi być próbka. Jeżeli chcemy np. Bliższą charakterystykę zasad doboru próbki reprezentacyjnej przedstawimy nieco później. im więcej kategorii chcemy uwzględnić w naszych badaniach — tym większa powinna być próbka. Jest to zatem swoisty model. której fragment ona stanowi. której rozstrzygnięcie wymaga oceny zarówno sposobów utworzenia tego podzbioru. z której ta próbka pochodzi. Najogólniej biorąc podstawą obliczenia wielkości próbki jest rachunek statystyczny. jak i jego właściwości. którego część stanowi. I w oparciu o takie założenia dopuszcza się możliwość wysnuwania wniosków dotyczących całości danego zbioru ludzi z materiałów badawczych. jakie zostały uzyskane w wyniku przebadania próbki reprezentacyjnej. Zaliczamy tu np. to wnioski. 104 D) ilość kategorii statystycznych na jakie ma być podzielona badana zbiorowość. im większą badamy reprezentację — tym większa dokładność naszych wniosków o zbiorowości. 1/4. stanowiący jak gdyby miniaturę tego układu. WIELKOŚĆ PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ Jak wielka powinna być próbka reprezentacyjna? Na to proste pytanie niełatwo odpowiedzieć w jednym zdaniu. 1/10. że struktura i zróżnicowanie właściwości (np. czyli z jakiego został wyłoniony. 1/100. który pod względem swojej struktury i składu odpowiada wiernie temu zbiorowi.

jaki jest odsetek mężczyzn i kobiet. Jeżeli np. np. jak przedstawia się struktura badanej zbiorowości według przyjętych kategorii społecznych. którą następnie według kwot dobieramy. METODY WYBORU PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ W praktyce badawczej ukształtowały się swoiste metody wyboru próbki reprezentacyjnej. Wybór wediug przekonań badającego Wyróżniamy tu: a) celowy i b) kwotowy wybór próbki. zawodu itp. Wybór celowy polega na tym. jakie w niej występują) błędy powstałe na skutek przyjęcia fałszywych założeń itp. Następnie staramy się ustalić. przyjętych według przekonań badającego ze względu na szczególne cechy danej zbiorowości lub cele badań i 2) na rachunku prawdopodobieństw. np. Przy wyborze kwotowym opieramy się na znanych nam obiektywnych składnikach danej zbiorowości. kategoria płci. że badający — wykorzystuje posiada-ną wiedzę o badanej zbiorowości — stara się domniemywać. swoistych kategorii społecznych. uwzględniając tym samym istniejące proporcje w strukturze płci danego zbioru. to wówczas przyjmiemy następujące kwoty w próbce: dla mężczyzn 2/5. Jest to szczególnie niebezpieczne w odniesieniu do zjawisk społecznych. 40% mężczyzn. Ze względu na strukturę badanej zbiorowości. Ad a. Nikt nie jest wolny od różnych stereotypów czy nawet przesądów. 4. które zawsze przeszkadzająw ustalaniu owych typowych cech badanej rzeczywistości. Wchodzą tu w grę wszystkie takie przyczyny. Ad b. że w badanej zbiorowości jest np.rzeczywistej struktury lub poszczególnych elementów struktury (np. jaki występuje niestety zawsze przy próbach ustalenia przez badacza typowych cech danej zbiorowości i konstruowania jej modelu. a 60% kobiet. a dla kobiet 3/5. stwierdzamy. Najogólniej biorąc metody te możemy podzielić na takie.3. wieku. . jakie są typowe składniki społeczno-demograficzne tej zbiorowości i w ten sposób tworzy 105 sobie jej swoisty model. 4. które powodują że przy doborze próby nie uwzględnia się całej zbiorowości objętej badaniami. dobiera próbkę która powinna być odzwierciedleniem tego modelu. jak np. czyli udziały danych kategorii w próbce. Zasadniczym mankamentem omawianego sposobu doboru próbki jest mniejszy lub większy subiektywizm. określamy odpowiednie „kwoty". ludzi w poszczególnych klasach wieku. jak licznie są reprezentowane wyróżnione zawody itd. na występujących w niej podstawowych kategoriach społecznych. jaką ustalamy w oparciu o przyjęte kategorie. Ad b. takich. które opierają się: 1) na dowolnych zasadach.3. na podstawie których tworzymy sobie jej modelową wizję. Następnie.1.

W kwotowym sposobie wyboru próbki opieramy się wprawdzie na bardziej zobiektywizowanych przesłankach.Ze względu na duże podobieństwo celowego i kwotowego sposobu wyboru próbki reprezentacyjnej. 106 4. niektórzy metodologowie traktują oba łącznie6. Wchodzą tu w grę następujące wybory: a) losowy. listy abonentów. . Wybór w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa Pod wymienionym tytułem ujmujemy wszelkie takie sposoby. rozpoczynając liczenie od pozycji losowo ustalonej. jakie między nimi występują. 3) według tabeli liczb przypadkowych—wymaga to ponumerowania wszystkich elementów badanej zbiorowości. Można wyróżnić następujące przykłady wyboru losowego: 1) według zasad loterii — tzn. Ad a. („Zufallszahlen"). którą uważamy za wyłonioną próbkę.2. że dla każdej osoby badanej zbiorowości przygotowujemy kartkę z jej nazwiskiem. dokonywany w taki sposób. znajdującą się na danej liście według przyjętej zasady. posłużymy się kostką do gry. a ta wskaże 5. Nie należy wszakże nie dostrzegać tego. bardziej zasadnym wydaje się ich oddzielne omówienie. które w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa zakładają równe szanse znalezienia się w próbie każdemu spośród składników danej zbiorowości. Dobór kwotowy nie jest zatem niezawodnym sposobem doboru próbki reprezentacyjnej. spośród wielu obiektywnych właściwości czy elementów struktury przy doborze próbki. listy wyborców itp. że będzie to zawsze próbka rzeczywiście reprezentacyjna.. choć jest w pewnym stopniu bardziej zobiektywizowany. to pierwsza wejdzie do próbki osoba z pozycji 5. d) wielowarstwowy. Jednak ze względu na pewne różnice.3. na podstawie listy płac. że i w tym przypadku decydujemy arbitralnie. Jeżeli dla ustalenia liczby. badający wybiera konsekwentnie do reprezentacji co którąś osobę. jakimi są niewątpliwie właściwości strukturalne badanej zbiorowości. a następnie dokonuje się spośród nich wyboru za pomocą specjalnych tabel liczb przypadkowych („random numbers"). Przyjęcie przez nas tylko pewnych. c) proporcjonalny. 2) na podstawie imiennej listy — najlepiej ustalonej w porządku alfabetycznym — np. nie przesądza po prostu o tym. co dziesiątą osobę. od której zaczniemy liczyć co dziesiątą osobę. które spośród właściwości strukturalnych uznamy za istotne dla reprezentatywności danej próbki. np. niż dobór celowy. a następnie z pozycji 15 później 25 itd. a po wymieszaniu tych kartek losujemy spośród nich pewną ilość. b) warstwowy. które znajdują się w podręcznikach statystyki lub teorii prawdopodobieństwa.

jednostek terytorialnych. Wybór proporcjonalny ma zastosowanie w badaniach dużych zbiorowości. rozmieszczenia badanych na dużym terenie itp. Wówczas lepsze efekty osiąga się poprzez wybór warstwowy. zwłaszcza wtedy. mieszkańców miasta. jaki odsetek stanowią mężczyźni i kobiety. zachowań itp. Wyróżnione podzbiory traktujemy jako warstwy. badanie i wyjaśnienie różnych zjawisk i masowych procesów społecznych. az kolei w wylosowanych województwach — miasta i gminy. płatników podatku dochodowego itp. Przeprowadza się go w sposób następujący: badaną zbiorowość dzieli się na dające się w jej obrębie wyróżnić podzbiory. gdy trudno stosować inne sposoby wyboru np. Z kategorii tych wybiera się następne losowo w stosunku proporcjonalnym. ulice — bloki. wybór losowy nie stwarza dużych szans na wybór próbki reprezentacyjnej. aby żaden z elementów zbiorowości nie wchodził równocześnie do więcej niż jednego podzbioru.in. jak przedstawia się struktura wieku. czyli warstw w danej próbce. wreszcie z poszczególnych mieszkań lub zagród wybiera się np. należałoby wylosować najpierw województw a. oczekiwań. tzn. 4. pozwala nam na opisanie. Jest to metoda szczególnie przydatna do badań sondażowych. w zależności od wielkości danej kategorii. które nie daje się zbadać w sposób całościowy. poprzez które zmierza się do ustalenia opinii postaw. a we wsiach — zagrody. jaką dobieramy z każdego podzbioru może być równa albo proporcjonalna do jego wielkości7. mężczyzn itp. które dotyczyłyby całej ludności Polski. tworząc określoną próbkę złożoną z konkretnych osób. osoby. że wielkość próbki. Add. że nie można w ich przypadku wyodrębnić możliwie ściśle elementów. które zamierza się poddać badaniom. W taki oto sposób otrzymuje się próbkę wyłonioną z wielkich zbiorowisk terytorialnych poprzez wybór wielowarstwowy. kraju itp. Ad c. przestrzegając tego.Ad b. które możemy dobierać nawet w sposób losowy.zwany także terytorialnym8. w dzielnicach — u 1 ice. badania. . z jakich się one składają. ale także ich możliwie 107 optymalny rozkład. zatrudnienia. Możemy jedynie dowiedzieć się czegoś o tych zbiorowościach na podstawie danych statystycznych i ustalić niektóre ich właściwości społeczno-demograficzne. gdy dysponujemy dokładnymi danymi o cechach społeczno-demograficznych tej zbiorowości. Tego rodzaju wybór zapewnia nam większe prawdopodobieństwo udziału nie tylko przedstawicieli poszczególnych podzbiorów. kobiety. w wylosowanych miastach i gminach — dzielnice i wsie. Podejmując np. na skutek braku odpowiednich danych o całej zbiorowości. danych. Wielkość zbiorowości sprawia. a więc ustalić z grubsza np.4. Metoda ta m. ZASTOSOWANIE METODY REPREZENTACYJNEJ Zalety metody reprezentacyjnej są niewątpliwe. a następnie — mieszkania. w zależności od potrzeb badań. przeszkód. zwany także stratyfikowanym. osobników najstarszych wiekiem. obejmujących np. Wybór wielowarstwowy. Wypada także zauważyć. jest stosowany wtedy. z których z każdej oddzielnie — wybieramy następnie w sposób losowy próbkę. regionu. W oparciu o tego rodzaju informacje można wyróżnić wśród danej zbiorowości swoiste kategorie. motywów. Kiedy badana zbiorowość składa się z wielu różnych elementów. wielkości posiadanych gospodarstw.

postawach itp. które znalazły się w próbce i przebadać je. związane z wielkością i objętością próbki. a pominięcie którejś z nich lub zbadanie innej osoby w zastępstwie. KŁOPOTY ZWIĄZANE Z DOBOREM PRÓBKI REPREZENTACYJNEJ I JEJ ZMIANAMI Jednym z istotnych problemów związanych z badaniami reprezentacyjnymi jest ograniczenie błędów w doborze próbki reprezentacyjnej. Zauważmy ponadto. z której pochodzi ta próbka. tzn. że daje ona możliwość prowadzenia badań zarówno jednorazowy eh. Nie możemy więc w każdym przypadku korzystać z badań reprezentacyjnych biorąc pod uwagę cel naszych zamierzeń badawczych oraz ich zasięg. która jest przedmiotem badań i z tym podobnych przyczyn. z listy. która znalazła się w próbce — narusza reprezentatywność próbki i w konsekwencji rzutuje na jakość badań. jak też kilkakrotnych. jakie z nich wynikają nie mogą być uogólniane na całą zbiorowość. Jedną z zalet metody reprezentacyjnej jest również to. jak też błędy rzeczowe. Wyjątek stanowią ankiety środowiskowe. że nie mogą być uogólnione. Przypadki takie mogą wynikać z następujących przyczyn: . wynikające np. 109 4. Nie znaczy to wszakże. w miejsce tej. jakie badanym rozdano.5. chodzi po prostu o to. wówczas badania przestają być reprezentatywne. wchodzących w skład danej próbki albo na nowej próbce. Nie mniejsze przeszkody i trudności występują także wówczas. co może spowodować utratę ich reprezentatywności. czyli wnioski. że wbrew pozorom niełatwo uzyskać próbkę reprezentacyjną i to nawet wtedy. jeśli oczywiście o to zadbamy. Należy także zwrócić uwagę na ten fakt. które zapewniająnam możliwość uzyskania odpowiedzi od wszystkich osób jakie znalazły się w próbce reprezentacyjnej. np. stanach ludzi. powtarzalnych na tej samej próbce w celu uchwycenia ewentualnych zmian. czy obejmują rzeczywiście całą zbiorowość. że niełatwo też osiągnąć wszystkie osoby. tzn.108 Przy stosowaniu omawianej metody można posługiwać się różnymi technikami badawczymi. o jaką nam chodzi. z niejasnych definicji przedmiotu badań. które znalazły się w danej próbce. jakie zaszły w opinii. ponieważ z reguły nie uzyskuje się zwrotu wszystkich ankiet. z niedoskonałości koncepcji systematyzacji populacji. że nawet poprawnie dobrana próbka reprezentacyjna nie zawsze jest rzeczywiście przydatna ze względu na cel zamierzonych badań. Najlepsze sąjednak te. że tracą one wszelką wartość poznawczą. Jak wiadomo mogą tu wchodzić w grę zarówno błędy standardowe. ponieważ często po prostu nie wiadomo czy dane listy są pełne. Należy również wskazać na to. Niemniej ważnym problemem są zmiany zachodzące w wybranych już próbkach na skutek wypadania z nich poszczególnych osób. w których przypadku można uzyskać wszystkie ankiety. gdy decydujemy się na wybór losowy. Mniej przydatne są natomiast badania ankietowe. Jeżeli nie uda nam się uzyskać odpowiedzi od wszystkich osób. gdy stosuje się inne metody wyboru próbki. Bardziej przydatną techniką badawczą— ze względu na zapewnienie maksimum odpowiedzi — jest wywiad skategoryzowany.

Pod red. 2) wybrane do próbki osoby są wprawdzie osiągalne. uwzględniającej zarówno przyczyny błędów standardowych. a tym samym może być tolerowany w badaniach o charakterze reprezentacyjnym9. przeprowadziły się.41.cit. nie uwzględnione przy losowaniu itd. aby uznać jej reprezentatywność. s. Goode i P. op. op. Basic Research Methods in Social Science: The Art ofEmpirical Investigation. Methods in Social Research. Konig. Noelle. w których zamieszkały nowe w danej populacji osoby.274. K. s.cit.York 1969. s.21 i n. Warszawa 1985. Mayntz. 110 PRZYPISY Zob.21 inast. tom 3a. OBSERWACJA . znalazły się w innej kategorii wieku. Simon. Friedrich. s. Zob. St. Oddzielnym oczywiście problemem jest z kolei to. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.L. Zob.12 i n. op. zmarły. W. Hamburg 1963. Zob.3. R.275. W. Hubner. N.s. Tamże. s. a tym samym i na zasadność wysnuwania ogólniejszych wniosków z danych badań. Biorąc powyższe pod uwagę ze wszech miar uzasadnione są wszelkie wysiłki zmierzające do eliminacji ewentualnych przyczyn popełniania błędów w doborze próbki reprezentacyjnej poprzez wypracowanie skuteczniejszych „strategii doborów" tego rodzaju próbek oraz ogólnej formuły błędów w jej doborze.230.1) wybrane do próbki osoby w okresie między wyborem a badaniami np. Niemniej przydatne wydają się również refleksje dotyczące tego. J. E. braku czasu. Szczegółowe informacje na ten temat znajdzie Czytelnik w książce: Handbuch der empiri-schen Sozialforschung. wyd. s. ale nie są zdolne do uczestnictwa w badaniach. Umfragen in der Messengesellschaft. Opieram się na propozycji R. jaki wskaźnik procentowy ubytków osób z wybranej próbki reprezentacyjnej jest dopuszczalny.cit. 3) odmowy uczestnictwa w badaniach osób wybranych do próbki. Przekład Wandy Lipnik. które mogą wynikać z rozmaitych powodów. R. W. s. Holm i P.. op. którą nieco modyfikuję. mniej lub bardziej zasadnych racji. itp. Szostkiewicz.K. Einfurung in die Methoden der Demoskopie. Ludwiga. niechęci do badających.. na skutek choroby lub innych przeszkód uniemożliwiających kontakt z badającymi. Hatt.. Zob. jak i rzeczowych.cit. np.J. Friedrich..48-72. s. Zob. na ile błędy w wyborze próbki lub też zaszłe w niej zmiany mogą mieć lub mają wpływ na jej reprezentatywność. 111 5. na danej ulicy pojawiły się nowe zabudowania..222. np. Stuttgart 1974.

W niektórych przypadkach nasze zainteresowania danymi spostrzeżeniami idą jeszcze dalej. jaki . kiedy patrzymy tak. Jest to znacznie bardziej złożony proces. badający powinien posiadać umiejętność odczytywania subiektywnych znaczeń obserwowanych zachowań badanych osób dla nich samych i ukazywania obiektywnych funkcji. Wówczas też nasze postrzeganie osiąga nową jakość i staje się obserwacją. a niekiedy nawet owe postrzeżenia czynimy przedmiotami poważniejszych refleksji. Przez obserwację rozumie się celowe. tzn. Pożądana jest zatem zarówno wnikliwość obserwującego w poznawaniu tego. Także w planowych obserwacjach postrzegamy to. jakie pochodzą z otaczającej go rzeczywistości. Gdy zauważyłem coś niechcący. co chcą zobaczyć. zaobserwowałem". procesu lub zjawiska. co obiektywnie. A wtedy to. masę impulsów. tzn.. które mogą mieć charakter zarówno potoczny. postrzegłem tylko. co jest przedmiotem naszych zainteresowań w sposób subiektywny. Obserwujemy poszczególne przedmioty tak. co jest ich przyczyną itd. obserwowanie to postrzeganie planowe. jego oczekiwania. staramy się np. gdy wypatrywałem by zauważyć. Obserwacja jest najbardziej elementarną metodą poznania empirycznego. Kotarbińskiego: „. a nawet wbrew woli. skłania go do ujmowania tegoż świata w strukturze pojęciowej odpowiadającej jego poziomowi 112 intelektualnego rozwoju. wyjaśnić ich genezę i istotę. W procesie obserwacji istotną rolę odgrywa: zarówno sprawność zmysłów danego człowieka. a nie to. pragnienia i uczucia. jaka wchodzi w skład innych metod tej grupy. W przypadkowych obserwacjach ludzie widzą to. co widać. poznać bliżej to. Obserwacja — to nie tylko oddziaływanie świata zewnętrznego na narządy zmysłowe człowieka i powstające w jego umyśle —jak w zwierciadle — odbicia tego. Receptory człowieka chłoną bowiem bez względu na jego wolę. ukierunkowane i zamierzone oraz systematyczne postrzeganie badanego przedmiotu. Słuszna jest więc następująca uwaga T.1.. Ale tylko na niektórych spośród docierających do nas postrzeżeń skupiamy naszą uwagę. Otóż intelekt nie tylko steruje narządami zmysłowymi człowieka.5. Ponadto w odniesieniu do obserwacji zjawisk społecznych. zaczynamy postrzegać z większą uwagą i w sposób planowy. z czego powinien zdawać sobie sprawę każdy. jak i naukowy. a nawet w kategoriach pozostających w zgodzie z jego uczuciami i pragnieniami. w którym dochodzi do głosu także intelekt człowieka. jak i jego intelekt. Postrzegamy zatem przedmioty przez pryzmat naszych stereotypów. kto posługuje się tą metodą badawczą. Posługując się obserwacją jako metodą badawczą mamy do czynienia z subiektywnym postrzeganiem i interpretowaniem obiektywnych faktów. POSTRZEGANIE PRZYPADKOWE A OBSERWACJA JAKO METODA BADAWCZA Postrzegamy otaczający nas świat prawie w każdym momencie naszego życia w sposób mniej lub bardziej świadomy. co nas interesuje w danym przedmiocie — wówczas obserwujemy go i poznajemy. w którym dany człowiek żyje. niezależnie od nich istnieje i co rzeczywiście widać. co postrzegaliśmy dotąd mniej lub bardziej przypadkowo. jakie z tymi zachowaniami łączy się w danym społeczeństwie. co widzimy. jak pozwalają nam na to nasze zmysły i jak nasz intelekt i uczucia umożliwiają nam pojmowanie tego. tzn. aby dojrzeć to. ale również narzuca jemu określony sposób postrzegania świata. Kiedy patrzymy się po prostu na dany przedmiot — to ten przedmiot tylko widzimy.

in. nabytych w uprzednio przeprowadzonych obserwacjach. że w obserwacji intelekt dochodzi do głosu dopiero przy analizowaniu zebranych danych. m. wyrażonych w postaci mnogości twierdzeń empirycznych. jaki przypisują im badani i społeczności.sens mają dla badanych określone fakty społeczne. Zauważmy tu. Warto również zwrócić uwagę na to. Dzięki rozwojowi technicznych środków poznania oraz pojawieniu się przeróżnych tzw. Zauważmy. że obserwacja jest przeprowadzona w celu rozwiązania ściśle i w pełni określonego zadania sformułowanego dokładnie i szczegółowo. a zdolność obserwacyjna i spostrzegawczość jest jedną z najważniejszych cech badacza. ale też od możliwości zarejestrowania wyników obserwacji. operacji myślowych. że planowość pozwala wykluczyć luki w obserwacji i pozwala skoncentrować się na tym. Otóż występowanie procesów wrażliwości i progów bólu powoduje. analizy i syntezy. . Rezultaty obserwacji stanowią pierwsze przesłanki czynności poznawczych człowieka. poprzez umożliwienie wykorzystywania przez obserwatora nagromadzonej wiedzy o badanym przedmiocie i o sposobach obserwacji oraz o doświadczeniach w zakresie przygotowania i zorganizowania planowego postrzegania. aby metoda ta była stosowana według planu odpowiadającego celowi obserwacji. Obserwacja dostarcza nam pierwotnych informacji o świecie. uogólnienia itp. co najważniejsze i najbardziej istotne w zamierzonych badaniach. to wówczas będzie on skłonny interpretować zaobserwowane fakty w oparciu o własne odczucia i doświadczenia. Obserwacja — jako metoda badawcza — powinna charakteryzować się następującymi cechami1: a) premedy tacj ą. jak i znajomość przypisywanych im funkcji w życiu społecznym danych ludzi. w których żyją. b) planowością— polegającą na tym. a rezultaty uzyskane dzięki obserwacji powinny być w dalszym ciągu procesu poznawczego opracowywane za pomocą porównywania. ponieważ dla uzyskania wiarygodnej wiedzy o świecie obserwacja musi zostać uzupełniona innymi metodami zdobywania danych. że występują ograniczone możliwości Postrzegania za pomocą narządów zmysłowych. Bowiem już wcześniej uczestniczy on w całym procesie obserwacji. że nie wszystkie postrzeżenia mogą być bezpośrednie. Oczywiście nie należy tej metody przeceniać i na niej tylko poprzestawać. wyrażającą się w tym. że jeśli badającemu zabraknie wspomnianych umiejętności. wspomagając zmysły. narzędzi poznawczych większość postrzeżeń 113 i obserwacji przeprowadzana jest za pomocą rozmaitych przyrządów obserwacyjnych i przy użyciu urządzeń utrwalających ich wynik. Nie należy zatem sądzić. wskażmy. Na skutek tego obserwacje uzależnione sanie tylko od czułości receptorów narządów zmysłowych lub przyrządów obserwacyjnych. c) celowością dzięki której uwaga obserwatora skupia się tylko na interesujących go z punktu widzenia rezultatu poznania zjawiskach. że pełną informację o przedmiocie poznania daje połączenie obserwacji detali z obserwacją całości przedmiotu. Dlatego obserwacja jest jednąz najważniejszych metod otrzymywania informacji o świecie. które mogą różnić się zasadniczo od sensu. A wówczas też wiarygodność i wartość poznawcza poczynionych obserwacji może budzić wątpliwości.

że obserwator na okres badań stara się wejść do badanej zbiorowości by obserwować ją od wewnątrz.1. ale ma również możliwość sprawdzenia wiarygodności tych danych. lecz dokonuje ich selekcji. RODZAJE OBSERWACJI Ze względu na sposoby dokonywania obserwacji w badaniach społecznych możemy wyróżnić następujące jej rodzaje: a) bezpośrednią i pośrednią. Szczególnym przykładem obserwacji bezpośredniej jest obserwacja uczestnicząca.2. Ogranicza się on do tego. odwołując się do innych metod badawczych. Socjolog musi więc uczyć się starannego obserwowania. do wywiadu. Obserwacja bezpośrednia i pośrednia Różnica między wymienionymi rodzajami obserwacji polega na tym. 115 5. tzn. w historii czy etnologii. to znaczy poszukuje interesujących go cech przedmiotu.. że obserwator nie rejestruje wszystkich spostrzeżeń. Natomiast przy obserwacji pośredniej badający nie uczestniczy w zbieraniu danych i nie ma wpływu na ich powstawanie. dokonującym się jednorazowo (w jednym akcie czynności poznawczych). Hatt2.2. choć może być przydatny w innych naukach społecznych. jako jeden z tych uczestników." — stwierdzają słusznie William J. będącą bardzo ważnym postulatem stawianym omawianej metodzie. Nie jest to jednak rodzaj obserwacji najbardziej typowy dla badań socjologicznych. W obserwacji pośredniej wykorzystuje się po prostu wszystkie takie źródła informacji. historycy. jakie zawarte są np. 114 „Nauka rozpoczyna się od obserwacji i musi ostatecznie powracać do obserwacji dla potwierdzenia swoich wyników. 5. A kiedy stanie się dobrym obserwatorem będzie osiągał w podjętych badaniach większą ilość danych. jakie docierajądo niego od przedmiotu poznania. np. Obserwacja kontrolowana i niekontrolowana . archiwach. Coode i Paul K. że przy obserwacji bezpośredniej badający nie tylko zbiera dane. obserwacja nie może być bowiem postrzeganiem przypadkowym. Jest to obserwacja przeprowadzana z pozycji uczestnika. wykorzystując do tego cały zapas posiadanej wiedzy i doświadczenia.2. z jakich korzystają np. e) systematycznością. 5.2. którzy ją współtworzą.. aby wykorzystać do swoich celów badawczych wcześniej zgromadzone dane. ale powinna ona trwać ciągle i być przeprowadzona wedle określonego systemu pozwalającego spostrzegać obiekt wielokrotnie i w różnorodnych warunkach jego istnienia. w sprawozdaniach. dokumentach itp.d) aktywnością która polega na tym. np. c) jawną i ukrytą. b) kontrolowaną i niekontrolowaną. eksperymentu itp. polegająca na tym.

schematy. gdyby ich zachowanie było autentyczne. Bowiem jest to również obserwacja planowa. tzn.3. I w tym można upatrywać pewnych niedostatków obserwacji niekontrolowanej. kwestionariusze. że obserwacja naiwna (tzn. 5. że są przedmiotem zainteresowań obserwatora. prowadzi się niekiedy obserwację ukrytą czyli taką. Powyższe ujęcie porządkuje w poprawny sposób spojrzenie na metodę obserwacji. czyli po prostu zwyczajne. inne niż zaobserwowałby wtedy. której nie należy jednak utożsamiać z tzw. Wskazuje następnie. aby wyeliminować przyczyny nieautentycznych zachowań u badanych. czyli naukowej. czy nieskategoryzowana. normy itp.2. spodziewane — ich zdaniem — życzenia badającego itd. Zachowują się np. że są przedmiotem badań. jak np. tzn. powierzchowna i niesystematyczna) przyczynia się do powstawania hipotez. tak. że powinni się zachowywać ze względu na ich społeczny status. 5. kontrolowana albo też nieskatego116 ryzowana.3.Obserwacja kontrolowanajest prowadzona w oparciu o określone narzędzia systematyzujące. Na skutek możliwości względnie swobodnego postępowania badającego trudno byłoby jednak innemu badaczowi powtórzyć tak przeprowadzoną obserwację lub skontrolować jej wyniki. Obie mogą być prowadzone z wysokim albo z ograniczonym stopniem uczestnictwa obserwatora. która nie peszy obserwowanych i pozwala na uchwycenie ich naturalnych zachowań. Próba systematyzacji Peter Atteslander zastanawiając się nad różnymi rodzajami obserwacji wskazuje. jak im się wydaje. jaki prowadzący badania uzna za właściwy w każdym konkretnym przypadku. w sposób taki. Obserwacja jawna i ukryta Obserwacja jest j awnajeżeli badani wiedząo tym.2. Dlatego. Natomiast obserwacja niekontrolowana. że obserwacja naukowa w badaniach socjologicznych może być skategoryzowana. czyli niekontrolowanej. ale przeprowadzana swobodnie. natomiast celem obserwacji nieskategoryzowanej. które tworzymy sobie w wyniku tej obserwacji w oparciu o znane nam teorie. chociaż nie są dokładnie poinformowani o celach badań lub ich przedmiocie. to z kolei obserwacja prowadzona bez narzędzi systematyzujących. Celem obserwacji skategoryzowanej jest zebranie danych o charakterze ilościowym. są dane głównie o charakterze jakościowym4. „obserwacją żywiołową". aby bardziej przejrzyście to przedstawić posłużmy się następującym schematem: Obserwacja naiwna i Hipotezy . przy czym każda z nich może być jawna albo ukryta. Podejmując z kolei weryfikację owych hipotez przechodzimy do obserwacj i systematycznej. Obserwator może więc wówczas uzyskać fałszywe dane o zachowaniu badanych.4. czyli nabiera cech sztuczności. czyli niekontrolowana. wówczas ich zachowanie staje się nieautentyczne. Jeżeli jednak ludzie są świadomi tego.

jak np.in. Jeżeli próbuje się natomiast odtwarzać po pewnym czasie to. ma znacznie większe szanse na poznanie nie tylko ich warunków życia czy sposobów zachowania w różnych sytuacjach. spowodowana zżyciem się z badanymi. Badacz. np. jeżeli badający mieszka w tych samych pomieszczeniach. Wchodzą też w grę również inne przeszkody. który uczestniczy w życiu badanych ludzi. co pozostali członkowie badanej zbiorowości lub też z powodu zmęczenia.i Obserwacja systematyczna (lub naukowa) Obserwacja skategoryzowana X •ir •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta /\ Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Obserwacja nieskategoryzowana _________L____________ •* Obserwacja z wysokim stopniem uczestnictwa /\ Jawna Ukryta Jawna Ukryta Obserwacja zograniczonym stopniem uczestnictwa ~* (zebranie danych ilościowych) 5. na skutek zapomnienia. utrata dystansu do badanych zjawisk. Ale pomimo powyższych zalet ma ona także sobie właściwe wady. Sporządzenie sprawozdań z przeprowadzonych w ciągu dnia obserwacji jest niekiedy też trudne ze względu na istniejące warunki. 117 wówczas istnieje niebezpieczeństwo pominięcia wielu szczegółów. . ale nawet poznania ich motywacji. że prowadzenie obserwacji uczestniczącej — więc tej najbardziej ważnej obserwacji dla badań socjologicznych — nie jest wcale łatwe i wymaga dużego doświadczenia i przygotowania. Jedną z poważniejszych jest brak możliwości bezpośredniego rejestrowania tego. zawężenie pola obserwacji na skutek uczestnictwa tylko w jednym kręgu czy grupie badanej zbiorowości itp. (zebranie danych głównie jakościowych) ZALETY OBSERWACJI I TRUDNOŚCI ZWIĄZANE ZE STOSOWANffiM TEJ METODY BADAŃ Obserwacja. pracując np. Wszystko to powoduje. co się obserwuje. zwłaszcza uczestnicząca umożliwia niewątpliwie bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną. chyba że prowadzi się obserwację jawną. wespół z badanymi. a tym samym stwarza okazję do wnikliwego poznania badanych zjawisk.3. co się zaobserwowało wcześniej. m.

* Zob. ponieważ pozwala unikać zarówno tych kłopotów. uczucia. 5 Zob. że poszczególne społeczności ludzkie bardzo różnie reagują na określone role społeczne. w warunkach laboratoryjnych.. studenta piszącego pracę dyplomową itp. op. Atteslander. Sicziwica. op. s. K. Mietody i formy naucznogo poznanija. ale również posiadać umiejętność łatwego przystosowania się do danej roli. s. w: Studia Socjologiczne 1961. Goode i P. jak zachowują się normalnie w danych sytuacjach.9-10. s. a więc umiejętność zachowania postawy wolnej od emocjonalnych zaangażowań. Zwróćmy uwagę także na ten fakt. ale też nie umożliwia takiego zbliżenia obserwatora do badanych jak obserwacja uczestnicząca i to jest jej zasadniczym brakiem.cit. nr 2. a tym samym wywoływała u badanych uczucie sympatii i zaufania. nie każdą z nich akceptują w równym stopniu. w. Ale i ten rodzaj obserwacji nie jest łatwy..J. uprzedzeń i zniecierpliwienia. ponieważ wówczas zanika podejrzliwość i uczucie obcości w stosunku do obserwatora. Wszelka sztuczność może go bowiem dekonspi-rować. K. czy też zaobserwowane zachowanie jest spowodowane jego obecnością. która w danej roli występuje. 118 PRZYPISY 1 Zob. Przy posługiwaniu się obserwacją ukrytą istotną sprawą jest wybranie przez obserwatora takiej roli społecznej. tzn. Paris 1972. a tym samym wywoływać uczucie podejrzliwości u badanych5. że obserwator musi nie tylko dobrze wybrać sobie rolę społeczną. Methods in Social Research.cit.134. że badani są zafascynowani i pełni zaufania do osoby. Zob. tzn. jest obserwacja ukryta. Doktór.Obserwacja zewnętrzna jest wolna od wspomnianych problemów. CM. Madeleine Grawitz. czy badani zachowują się w czasie obserwacji tak. s. jakie wynikają ze stosowania obserwacji uczestniczącej. ograniczającej się do postrzegania widocznych cech jakościowych. a więc jest zachowaniem na pokaz. aby wybrana przez badacza rola była akceptowana. podczas której posługujemy się narzędziami pomiarowymi. podejrzliwość itp. inne znowu — wywołują niechęć. gdzie znajduje się przetłumaczony fragment w/w książki. s. koncentrującą się na cechach mierzalnych i przeciwstawiana obserwacji kwalitatywnej. 2 Lob. O stosowalności obserwacji uczestniczącej jako metody badań socjologicznych w przemyśle. Ważne jest więc. Hatt. Jedne — sprawiają. jaką akceptują badani (np.cit.76-89. bywa też nazywana obserwacjąkwantytatywną(ilościową).45-60.805 i nast. przeprowadzana np. Zob. s. . Uethodes des Sciences sociales. Bardzo przydatną w badaniach socjologicznych (prowadzonych nawet przy nikłym uczestnictwie w życiu badanych). P. w czasie kontrolowanych eksperymentów i w tym podobnych okolicznościach. Moskwa 1972. op.l 19. Wiadomo. 3 Obserwacja kontrolowana.. Ponadto badający nigdy nie może być pewien.). roli dziennikarza. Ważną zaletą obserwującego jest również spokojne i cierpliwe obserwowanie danych zjawisk życia społecznego. jak też wynikających przy posługiwaniu się obserwacją zewnętrzną.też: Metody badań socjologicznych.

jawne i ukryte. w której biorą udział co najmniej dwie osoby: prowadzący wywiad i respondent. który umożliwia poznanie zjawisk występujących właśnie w świadomości badanych. stanów psychicznych ludzi. Praktyka pokazuje jednak. tzn. Jest to jedna z metod badawczych.York 1965. a także ze względu na zachowanie się badającego i ilość uczestników — można wyróżnić kilka typów wywiadów. Jest to również jedna z najbardziej elastycznych i wnikliwych metod badań społecznych — jak zauważa trafnie J.1. Aby tego rodzaju dane uzyskać trzeba więc sięgać do innych metod. a odpowiedzi są także udzielane na piśmie. przekonań itp. indywidualne i zbiorowe oraz panel owe. 6. Obok wywiadów przeprowadzanych w sposób poniekąd klasyczny. jaką jest wywiad może być nader symboliczna. jaka umożliwia równoległe stosowanie innej — mianowicie obserwacji. a pytania i odpowiedzi mogą być niekiedy przekazywane również w formie pisemnej.Interesujące informacje na temat praktycznego stosowania obserwacji w badaniach znajdzie Czytelnik w książce J. jako swoistej rozmowy (zob. . Wywiad — najogólniej biorąc — jest rozmową kierowaną. poprzez którą badający chce uzyskać od respondenta dane określone celem badań. Szczególnie przydatną metodą badań w naukach społecznych jest również wywiad. zamiarów. wyróżnienie ustnych i pisemnych wywiadów może budzić pewne zastrzeżenia.2. jakie są stosowane w naukach społecznych. w którym badający stara się oddziaływać na badanego stawianymi pytaniami i skłonić go do udzielenia wypowiedzi na temat będący przedmiotem badań1. TYPY WYWIADU Ze względu na formę wypowiadania się respondentów i sposób przeprowadzania wywiadu. np. 6. Dlatego socjologowie słusznie wskazują na ten fakt. WYWIAD OKREŚLENIE WYWIADU JAKO METODY BADAŃ Nie wszystkie fakty. 120 6. możliwe są także wywiady. Madge. w ankiecie). na dowolnych kartkach. s. Nie jest to po prostu konwersacja.1). Szczepański2. skategoryzowane i nieskategoryzowane. poznać wyobrażeń. lecz taka rozmowa. w której zakłada się ścisłe współdziałanie ze sobą badającego i respondenta. co uzasadnia powyższy podział. że rozmowa. 6. motywacji. poprzez rozmowę badającego z jednym lub z większą liczbą rozmówców. N. w których pytania są zadawane na piśmie (np. Wywiad jest więc pewnym procesem. Poprzez obserwację nie można np. że jest to swoista metoda badań.2. jakie interesują nauki społeczne są możliwe do ustalenia poprzez obserwację. przekazanych prowadzącemu badania. 119 6. bezpośrednio na pytania wymienione w kwestionariuszu albo też w inny sposób.1. Nie można również osiągnąć na tej drodze danych dotyczących przeszłych zachowań lub intymnych przeżyć badanych osób. Wywiady ustne i pisemne Biorąc pod uwagę poprzednio podane określenie wywiadu. uczuć. Możemy zatem wyróżnić następujące wywiady: ustne i pisemne. The Tools of Social Science.138-153.

6. Wywiad skategoryzowany i nieskategoryzowany Wywiad skategoryzowany. To. czyli danych o charakterze ilościowym. jakie stawiać pytania itd. 6. czyli kwestionariuszowy. że wówczas możemy swobodnie nadać temu wywiadowi charakter jawny albo ukryty. Badającemu w takim wywiadzie nie wolno zmienić nie tylko słów użytych w poszczególnych pytaniach. wykazu przedmiotów. czy prowadzi się wywiad jawny albo ukryty. jakie uzyskano od innych respondentów na ten sam temat. motywacji prezentowanych opinii. które będzie można porównać z tymi. Podobnie.. Powyższy podział jest uwarunkowany formą wywiadu. czyli takie. Celem omawianego wywiadu jest uchwycenie możliwie wszystkich szczegółów dotyczących wypowiedzi i zachowań respondenta. to następstwem przyjęcia takiej formy wywiadu jest prowadzenie go w sposób jawny. spraw intymnych. że prowadzi się z nim wywiad. ale nawet kolejności pytań. w których badający korzysta z wykazu problemów. w formie uznanej przez prowadzącego za stosowną i w dowolnej kolejności. które należy postawić. „kwestionariuszowy".2. jeżeli badający jest . lecz następstwem określonych konieczności i wynikających z niej potrzeb. czyli tzw. jak prowadzić rozmowę. a ponadto jest powiadomiony o rzeczywistej roli badającego i o celu badań. Tego rodzaju wywiad. W rzeczywistości jednak i w tego rodzaju wywiadzie nie mamy wcale pełnej swobody wyboru jego charakteru. a równocześnie pozwala na pewne ujednolicenie danych. Oprócz wysoce skategoryzowanych można wyróżnić wywiady częściowo skategoryzowane. kiedy respondent jest poinformowany o tym. w związku ze stawianymi pytaniami oraz zebranie takich danych. daje badającemu większą możliwość manewru w trakcie jego przeprowadzania. jakie należy ewentualnie okazać badanemu itp. jest przeprowadzany ściśle według wcześniej przygotowanego kwestionariusza. nie jest sprawą przypadku lub swobodnej decyzji badającego. Kiedy zamierzamy natomiast przeprowadzić wywiad nieskategoryzowany — może pozornie wydawać się. kierując się jedynie celem. Jeżeli istnieje np. np. Poprzez wywiady nieskategoryzowane uzyskuje się dane jakościowe pogłębiające znajomość poszczególnych zjawisk.2. jakie chce się poruszać w wywiadach oraz rolą społeczną w jakiej badający występuje wśród badanych.2. zachowań poszczególnych respondentów. Wywiady te nie pozwalająna uzyskane danych porównywalnych. w których badający ma pełną inicjatywę co do tego. ukazujących uwarunkowania i okoliczno121 ści kształtowania się określonych opinii i postaw poszczególnych respondentów. środków. postaw itp. które powinien poruszyć w trakcie wywiadu: listy pytań. Wywiad jawny i ukryty Wywiad jest wtedy j awny. jaki określa dane przedsięwzięcie badawcze. Wywiady nieskategoryzowane — to wywiady prowadzone w sposób swobodny. W przeciwnym przypadku możemy mówić jedynie o wywiadzie mniej lub bardziej ukrytym. potrzeba zebrania danych głównie ilościowych i z tego względu decydujemy się na wywiad skategoryzowany. zawartych w kwestionariuszu.. rodzajem problemów. lecz umożliwiają zebranie danych. Jeżeli bowiem wywiad ten dotyczy np. drażliwych itp. trudno prowadzić wówczas wywiad jawny.3. jakie uzyskuje się w wywiadach na ten sam temat3.

aby uzyskać bardziej wiarygodne dane. Wywiad zbiorowy wymaga dużego doświadczenia badawczego oraz odpowiedniego wyposażenia technicznego ze względu na trudności związane z notowaniem wypowiedzi poszczególnych uczestników przy równoczesnym kierowaniu taką zbiorową rozmową. ponieważ trudno spodziewać się wówczas publicznej dyskusji wokół takich problemów5. (albo też została o tym fałszywie poinformowana)4. 6. przeciwstawnych sobie rodzajów wywiadu — ze względu na ich charakter — można wyróżnić rodzaj pośredni. Wywiady indywidualne i zbiorowe Wywiad jest wtedy indywidualny. ponieważ uczestnicy korygują i uzupełniają nawzajem swoje wypowiedzi. na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. rozdzielonych pewnym czasookresem. odbywających się po pewnej przerwie. gdy badana osoba została wprawdzie poinformowana o tym. . że w wywiadzie zbiorowym nie należy podejmować problemów. Kiedy prowadzimy wywiad więcej niż z jedną osobą. jaki wpływ na prezentowane opinie i postawy respondenta (ów) ma upływ czasu oraz inne oddziaływania środowiskowe itp.2. Oprócz tych dwóch. wówczas mamy do czynienia z wywiadem zbiorowym. że przeprowadza się z nią wywiad i godzi się na to. a tym samym nie przejawiać dużej gotowości do szczerych wypowiedzi. Druga z tych form natomiast polega na zadawaniu pytań przez jednego badającego kilku respondentom. również na co najmniej dwóch kolejnych spotkaniach. Zaznaczy się to szczególnie zwłaszcza wtedy. jeżeli jest prowadzony tylko z jedną osobą. na początku i pod koniec dyskusji prowadzonej w prasie.znany w środowisku badanym — ma on wtedy ograniczone możliwości prowadzenia wywiadu ukrytego. Szczepański. Wywiad zbiorowy umożliwia w krótszym czasie zbadanie większej liczby osób i stwarza okazję do tego. oraz jakie czynniki mogą kształtować niezmienność prezentowanych opinii i postaw7. Jest to zatem taki wywiad.4. Słusznie też zauważa J. w którym świadomie ukrywa się przed badanym rzeczywistą rolę społeczną badającego lub cel badań. Ma on miejsce wówczas. Celem takiego wielorazowego wywiadu jest stwierdzenie. które stanowią „tabu" w danym środowisku. Możliwe jest też powtarzanie tych samych pytań tymże uczestnikom wywiadu na kilkakrotnych spotkaniach. aby w nim uczestniczyć lub nawet utrwalać jej wypowiedzi.5. gdy pozycje społeczne poszczególnych uczestników wywiadu zbiorowego są zróżnicowane i występują między nimi różne zależności.2. Warto jednak zwrócić uwagę i na ten temat. który może występować w dwóch różnych formach. Pierwsza z nich polega na zadawaniu pytań przez kilku badających jednemu respondentowi. 122 6. jakim jest wywiad jawny nieformalny. Wywiad panelowy Jest to swoisty rodzaj wywiadu6. że poszczególni uczestnicy takiego wywiadu mogą się także czuć nawzajem skrępowani swoją obecnością. ale pomimo to nie zostaje ona poinformowana o rzeczywistej roli badającego lub o celu danych badań. np.

przeprowadzać wywiad o panujących stosunkach w zakładzie pracy z robotnikami w obecności ich przełożonych. nastroju respondentów i wielu różnych czynników. kiedy podejmuje on wysiłki. które mogłyby doprowadzić do błędnych wyobrażeń. które w nim nie uczestniczą a tym bardziej 124 tolerować wpływ osób trzecich. których celem byłoby wyliczenie wszystkich możliwych uwarunkowań. — wszelkich form krytyki poglądów i postaw prezentowanych przez osobę. że może być ona przez kogoś postronnego obserwowana czy podsłuchiwana. Nie podejmując wysiłków. których celem jest pozyskanie danej osoby do tego. Mamy tu na myśli wszelkie uchybienia popełniane przez badającego w czasie organizowania wywiadu. respondenta o badającym i wywołać u niego podejrzliwość. Miejsce wywiadu nie powinno być krępujące dla osoby badanej. unikanie słowa „wywiad" ze względu na jego wieloznaczność i emocjonalne obciążenia tego terminu. od przygotowania wywiadu. czyli wtedy. ani też wywoływać podejrzeń. Nie należy więc prowadzić wywiadu w obecności osób. w którym chcemy wywiad prowadzić.3. postawy. Ponadto trzeba na tym etapie dbać również o właściwy wybór miejsca. ponieważ mogą być one inne niż respondenta. aby zgodziła się na udział w badaniach omawianego typu. np. ponieważ może to zrazić daną osobę do udziału w badaniach. Ad a. jakie mogą mieć miejsce przy stosowaniu tej metody badawczej. a wtedy będzie on skłonny traktować badającego jako przeciwnika. . którą chcemy badać. od umiejętności nawiązywania rozmowy przez badającego i umiejętności stawiania pytań. c) uchybienia w rejestrowaniu wypowiedzi. b) uchybienia w stawianiu pytań. Na tym etapie należy w szczególności wystrzegać się: — złej prezentacji charakteru i celu badań. w jakim się wywiad prowadzi. niekiedy wskazane jest np. Do podstawowych uchybień popełnianych przy przeprowadzaniu wywiadów zaliczyć można następujące: a) uchybienia w organizacji wywiadu. aby nie zniechęcać jej do badającego. brak zaufania itp. — przejawiania własnych opinii i postaw dotyczących badanych faktów. Eliminacja owych uchybień określa bowiem poprawność wywiadu. od atmosfery wywiadu. WARUNKI OKREŚLAJĄCE POPRAWNE PRZEPROWADZENIE WYWIADU Poprawne przeprowadzenie wywiadów zależy od wielu różnych czynników np. d) uchybienia w interpretacji wypowiedzi.123 6. — takich zachowań. ograniczę się więc do wskazania kilku istotnych uchybień. miejsca.

Wskażmy także na to. czy udzielać pouczeń. jak też poziomu jego wypowiedzi. a ewentualne komentarze czynić na marginesie notatek. Jeżeli stwierdzimy. Ludzie bowiem na ogół niechętnie odnoszą się do pouczających i krytykujących ich osób. wypowiadanych nie zawsze na temat. gdy przejdziemy do charakterystyki badań ankietowych. a przede wszystkim uważać na to. aby mógł ustalić jego zaangażowanie społeczne. Przy stawianiu pytań trzeba powstrzymać się od wszelkich sugestywnych zachowań. Problemy pytań stawianych na piśmie omówimy wtedy. Nie należy jednak w żadnym przypadku podpowiadać lub sugerować odpowiedzi. ironia wyrażona w głosie itp. wówczas należy raczej podziękować taktownie za wywiad niż podejmować jakiekolwiek polemiki. czyli typu: „tak" albo „nie". polityczne itp. Lepiej zatem zaczynać pytania od słowa „co" bowiem zmuszają one do dłuższej wypowiedzi8. zachowania mogą—jak wiadomo — sugerować badanemu nasz stosunek do tego. W obu przypadkach musi on jednak wykazywać maksymalną cierpliwość i taktowność. Nie powinno się jednak ingerować tak. że dla przeprowadzającego wywiad może być problemem zarówno pobudzenie respondenta do wypowiedzi. umożliwiając lepsze zrozumienie stawianego pytania. że jest to umiejętna próba skłonienia ich do bardziej pełnego uzasadnienia swego stanowiska. że odpowiedź jest lakoniczna. Grymas na twarzy pytającego. w celu skierowania rozmowy na pożądany przedmiot rozważań.. Ad b. pouczeń oraz krytyki sposobu wypowiadania się respondenta. jak i opanowania ewentualnego gadulstwa. Należy również unikać tonu mentorskiego. że badany próbuje wyprowadzić nas w pole lub stara się nas „przerobić". aby nie zrazić sobie rozmówcy. o co pytamy i tym samym oddziaływać na jego wypowiedzi. Nie należy również formułować za niego myśli. Należy unikać pytań zaczynających się od słowa „czy" — ponieważ taka konstrukcja pytania sprawia. ani też wyrażać jego myśli we własnych słowach. jakie się słyszy na interesujący nas temat. Wówczas jednak polemika nie powinna być agresywna.W momencie aranżacji wywiadu badający powinien też dokonać takiego rozeznania partnera. 125 Kiedy natomiast respondent zasypuje nas lawiną słów. aby nie wpływać w ten sposób na wypowiedzi respondenta. . np. Ponadto pytania należy formułować w zrozumiały sposób. milczenie respondenta przedłuża się można powtórzyć pytanie. a jeśli nie jest to wywiad ściśle skategoryzowany. Na wstępie parę uwag ogólnych. a tym samym nie zawiera wiele danych. Nie należy również godzić się łatwo z twierdzeniem respondenta typu „nie wiem" albo „nie potrafię" itp. Inaczej mówiąc należy po prostu notować wiernie te wypowiedzi. Trzeba wówczas zachęcać po prostu respondenta w sposób taktowny do dalszych refleksji i prób znalezienia odpowiedzi na Postawione pytanie. Ograniczymy się tu do kilku uwag dotyczących pytań stawianych w czasie rozmowy z badanym. Nie jest wskazana polemika z respondentami chyba. intonacji itp. Kiedy np. aby zniechęcić lub rozdrażnić respondenta. Badający nie powinien wykazywać swojej intelektualnej przewagi i nie powinien angażować się zbyt emocjonalnie w ewentualną polemikę. oraz związane z tym bariery uczuciowe. konieczna jest wówczas taktowna ingerencja. można powtórzyć nawet w innej formie. gestów.

które nie są wcale adekwatne do rzeczywistych przeżyć czy opinii respondentów. czy też wtedy. w oparciu o które możemy tłumaczyć słyszane słowa itp. okoliczności. Ad d. ale mogą po prostu nie posiadać umiejętności wyjawienia swoich stanów . trzeba z większą dozą ostrożności oceniać dane wypowiedzi. Wypowiedzi respondenta możemy interpretować dosłownie. a więc nie są też prawdziwe. iż ów osobnik boi się danego aktora. W wywiadzie ukrytym na ogół trudności związane z notowaniem mogą być większe niż np. ale z reguły nie ograniczamy się tylko do formalnego ich rozumienia. kiedy z faktu uznania danej wypowiedzi za prawdziwą nie wynikają żadne istotne konsekwencje. Zdarza się oczywiście również. ponieważ rozmowa staje się bardziej urzędowa i musi przebiegać wolniej. Z tych względów lepsze są magnetofony. chodzi więc o to. Przy notowaniu wywiadu można posługiwać się różnymi technikami zapisu. że wszelkie nasze własne komentarze muszą być wyraźnie wydzielone z tych partii. co sądzi o aktorze X powie — „on jest straszny". nawet jeśli jest ona prawdopodobna. a badacz koncentrując swoją uwagę na notowaniu ma mniejsze możliwości śledzenia wypowiedzi i zachowania badanego. co powiedział respondent. naszą wiedzę o respondencie. znane nam teorie. W każdym przypadku do sprawozdania z wywiadu należy dołączyć uwagi na temat okoliczności. przekonań. nie oznacza to wcale. wywiad zbiorowy. myśli. Częstokroć dane wypowiedzi są wyrazem określonych sposobów mówienia. ale też nie każdy wywiad jawny jest w równym stopniu łatwy do utrwalenia. Zapisywanie każdej wypowiedzi. Jednak w tych wszystkich przypadkach. Jeżeli wywiad nie może być notowany „na gorąco". Trzeba również być świadomym tego. może przyczyniać się do jego chwały lub upokorzeń. w których uznanie danej tezy za prawdziwą może rzutować na sytuację badanego. motywacji. a tym samym rzutować na jego opinie i postawy. 126 Nie każdą też wypowiedź możemy uznać za prawdziwą. trzeba zaraz po jego zakończeniu postarać się odtworzyć szczególnie interesujące nas wypowiedzi. Należy wszakże o tym pamiętać. że ludzie mogą nie tylko opierać się przed uzewnętrznieniem swoich rzeczywistych uczuć. itp. z tym. lecz uwzględniamy także sytuacje w jakich te wypowiedzi padały. ponieważ brak nam dostatecznych racji aby im przeczyć. że jesteśmy skłonni do uznania słyszanych wypowiedzi za prawdziwe mimo pewnych wątpliwości. jakie żywi do danego człowieka. np. Kiedy nasz znajomy np. zachowując możliwie słowa używane przez respondenta. w wywiadzie jawnym. nawet jeżeli na to godzi się badany. co do jego prawdomówności. aby stosowane techniki nie deformowały wypowiedzi. zaangażowań ze względów osobistych lub społecznych. lecz po prostu daje tylko wyraz swoim uczuciom. ważne jest jednak. W zależności od charakteru wywiadu mogą występować różne trudności w notowaniu wypowiedzi. co twierdzi badający. utrudnia prowadzenie wywiadu. tzn.Ad c. zapytany. aby nie nastąpiło pomieszanie tego. które mogą być także bardzo przydatne w wywiadach ukrytych. jakie z kolei znajdą swoje odbicie w dalszych wypowiedziach. w jakich prowadzono wywiad oraz dotyczące naszych spostrzeżeń o zachowaniu respondenta i przypuszczeń.' w których przedstawiamy wypowiedzi badanego.

społecznych. Wywiad przez telefon umożliwia stosunkowo łatwe dotarcie do osób wytypowanych do badań i to jest jego niewątpliwą zaletą. posługując się białą i czarną lalką10. o komentarz. Friske i P. Obserwacja reakcji na dane zdjęcia. Szostkiewicz. Zob. opinie.York 1956. R. trzecie ukazywało tę grupę dzieci w jeszcze bardziej zmienionym składzie. The Focused Interview.H. etnicznych itp.L. G. co może wynikać z ich niedorozwoju uczuciowego lub nieuświadomienia sobie dostatecznie jasno tego rodzaju przeżyć9. to należy również wspomnieć o możliwości korzystania z telefonu w tym celu". Kiedy mówimy o środkach pomocniczych stosowanych przy wywiadach. Szczepański. ponieważ już dwoje dzieci było czarne.l 10. 5 Zob. Zob.cit..78. Podobny problem badali K.. Techniki badań społecznych. N. Tego rodzaju środki pomocnicze mogą być przydatne nie tylko w badaniach nieletnich. Okazując badanym odpowiednio przygotowane zdjęcia czy rysunki prosimy ich np. Hatt. op. s... 128 PRZYPISY 1 WJ. op cit.4.K. jak np. Kendall. Goode i P. J. op. aby pokazały w której z okazanych grup bawiłyby się najchętniej.cit. na drugim zdjęciu w miejsce jednego z dzieci białych znajdowało się dziecko czarne. Murphy i R. a wnioski jakie staramy się z nich wysnuć. s. 186 i nast. fotografie. 127 Jedne z pierwszych badań tego typu zostały przeprowadzone przez E.77. Clark. 2 3 J. 4 Zob. laleczki (przy badaniu dzieci) itp. ale również dorosłych osób. Clark i M. . Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie. Okazywał on badanym dzieciom kilka zdjęć pięcioosobowych grup zabawowych: na pierwszym cała pięcioosobowa grupa składa się z dzieci białych. Lickert posługiwali się nie tylko fotografiami. powinny być ostrożnie formułowane z uwzględnieniem całokształtu uwarunkowań danych wypowiedzi. na kolejnym zdjęciu przeważały zdecydowanie dzieci czarne. op. s. takimi. Horowitza (1936) w czasie badań dzieci na temat ich przesądów rasowych. Wszelkie próby oceny słyszanych wypowiedzi wymagają więc wnikliwego i krytycznego podejścia ze strony badacza. Merton. M. St. Badający prosił dzieci.P. Gutjahr. o wytypowanie osób określonych profesji czy przynależności etnicznej itp. fakty pozwalają na wysnuwanie wniosków o stereotypach czy przesądach zakorzenionych w świadomości badanych oraz ich zaangażowaniach politycznych.B. Mannheim 1985. ŚRODKI POMOCNICZE STOSOWANE PRZY WYWIADACH W czasie prowadzenia wywiadów istnieje również możliwość posługiwania się środkami pomocniczymi.cit.emocjonalnych lub racjonalnych. 6. Szczepański. analiza kryteriów poszczególnych ludzi itp. s. rysunki. ale i filmami w czasie badań postaw studentów. też: G.

w: Studia Socjologiczne 1961. Warszawa-Łódź 1972. skłaniając go do refleksji nad problemami. J.83. Gostkowskiego. s. i 267 i nast. The Stages o/SocialResearch. E. może znacznie szybciej przebadać nawet liczną zbiorowość.2. rozprowadzając albo rozsyłając odpowiednią ilość ankiet. jaki stosuje się w skategoryzowanym wywiadzie ustnym — wypełnia respondent. s. Survey Research by Telephone. jakim jest np. Szczepański. Zob.327. op. 10 Tamże. który w roku 1940 przeprowadził takie badania odnośnie intencji wyborczych dotyczących elekcji prezydenta USA..521 i nast. s.. jakie są w niej zawarte. Noelle.cit. 129 7. jakie są następnie wypełniane bez jego udziału. podjętymi w badaniach. Umfra-gen in der Massengesellschaft.. s.. Z zagadnień socjologii wywiadu. niż wywiad ustny. op. uzyskiwanych przy jej pomocy1. cit.. Z. 7. Doby.405-432.cit. Simon. An Introduction to SocialResearch.W. 8 J.. Gostkowski. a nie badający...1. 1 Zob..69-75 oraz G. które rozprowadzają i zbierają ankiety. Jahoda.333 i nast. ankieterów.149 i nast. też: Podręcznik ankietera. s. Pierwsze większe badania panelowe przypisuje się Paulowi F. Zasadnicza rola w tych badaniach przypada zatem niewątpliwie ankiecie. J.9 i nast.T. w którym istotną rolę odgrywa właśnie ankieta Jest to wywiad bardziej oszczędny ze względu na czas i środki. ale oddziaływają także w określony sposób na respondenta. . standardowe pytania.s. nr 2. op. s. op. s. Zob. ich kolejność nie tylko ułatwiają opracowanie danych. Frey.York 1967. 7 Zob.L. Zasady przeprowadzania wywiadów. M. K. czyli tzw. Z. ponieważ jej jakość rzutuje w sposób istotny na jakość danych. Basic Research Methods in Social Sciense. D. op. Oczywiście analiza zebranych ankiet jest sprawą dalszą i nie zawsze jest dziełem tych osób. oraz Metody badań socjologicznych. s. omówiony w poprzednim rozdziale. Caplovitz. La-zarsfeldowi. Las Vegas 1989. Deutsch i S. rozprowadzania ankiet. kilkakrotne udzielenie odpowiedzi na dany temat w pewnych odstępach czasu. wyboru osób. Rola badającego przy zbieraniu danych tą metodą ogranicza się więc do opracowania odpowiedniej ankiety. wyd. wskazania sposobu ich zwrotu oraz zebrania zwróconych ankiet. Bezosobowy charakter ankiety. op.H. Pod red.cit.289 i nast. J.6 Siowo „panel" w tym przypadku odnosi się do listy obejmującej pewien zbiór osób wybranych dla określonego celu. N. BADANIA ANKIETOWE CHARAKTERYSTYKA BADAŃ ANKIETOWYCH Badania ankietowe stosuje się najczęściej w celu możliwie szybkiego przebadania bardzo licznych zbiorowości. Cook. cit.cit. które zamierza się poddać badaniom. Przeprowadzający badania tego typu zamiast organizowania spotkań i odbywania czasochłonnych rozmów z każdym z respondentów z osobna. Selltiz. Polegają one na swoistym typie wywiadu — mianowicie na wywiadzie pisemnym. Bowiem ankietę — w przeciwieństwie do kwestionariusza.

przejawy uczuć. b. Rozmawiać można natomiast w zasadzie z każdym przystosowując się do jego poziomu. ma pewne trudności w pisemnym formułowaniu swych myśli i na skutek tego przejawiają po prostu niechęć do wypełniania wszelkich ankiet. którzy w ten sposób odpowiedzieli. ponieważ w tego rodzaju wywiadach występuje także pewne skrępowanie zwłaszcza przy pytaniach drażliwych. Przyczyn tego zjawiska jest oczywiście wiele. w porównaniu z wywiadem ustnym2. które mogą wywoływać różne skojarzenia u poszczególnych osób. że zapewniona w ankiecie anonimowość wypowiedzi sprzyja o wiele bardziej szczerym wynurzeniom respondentów niż nawet wywiady przeprowadzone w cztery oczy. W każdej zbiorowości istnieje poważny odsetek ludzi. zwracając uwagę na jego gesty. 130 Pomimo pewnych. „tak". Zwróćmy uwagę przynajmniej na niektóre z nich: a. e. Trudno byłoby dostosować ankietę do każdego z bliżej nieznanych nam respondentów.in. dotyczących spraw intymnych itp. i to nawet wykształconych. aby wnioskować o ich jednomyślnej aprobacie. Odsetek ten będzie tym wyższy.Zauważmy też. że badający ma też możliwość kształtowania odpowiedniej atmosfery jego przebiegu. że wiele ludzi. mają one również swoje słabe strony. że duży odsetek spośród rozesłanych czy rozprowadzonych ankiet w inny sposób. Jednogłośność nie jest równoznaczna ani z jednomyślnością. c. nie mamy jeszcze wystarczających podstaw. d. jeżeli nic albo niewiele wiemy o tym. ankiet pocztowych. W bezpośrednich rozmowach można uwzględnić indywidualne różnice respondentów. Badania ankietowe takich możliwości nie stwarzają. po prostu przepada i z tym faktem trzeba się poważnie liczyć przy badaniach tego typu. którzy z różnych przyczyn nie są w stanie wypełnić należycie ankiety. Dlatego też z faktu. zapominać także o tym. gdy korzystamy z tzw. ale również jak mówi. Nawet w najbardziej starannie opracowanej ankiecie oprócz pytań jednoznacznych występują też takie. a tym samym powodować rozbieżności w ich interpretacji oraz w odpowiedziach. nie mówiąc już o tym. Istotną słabościąbadań ankietowych jest to. I każdy może w bezpośredniej rozmowie wypowiedzieć mniej czy bardziej precyzyjnie swoje myśli oraz wyrazić swoje uczucia w stosunku do poruszanych problemów. Badający w wywiadzie ustnym może nie tylko notować co respondent mówi. W celu pewnego przezwyciężenia powyższych słabości badań ankietowych należy zwracać szczególną uwagę na następujące okoliczności: 131 . Oczywiście w wywiadzie ustnym istnieje zawsze możliwość doraźnego wyjaśniania wszelkich nieporozumień dotyczących pytań. czy wszyscy. natomiast w badaniach ankietowych jest to niemożliwe. Nie można m. mimikę itp. im bardziej złożoną jest dana ankieta. gromadząc dane głównie o charakterze ilościowym. uczynili to z równym zaangażowaniem i kierowali się tymi samymi motywami. że pewna liczba respondentów ankiety odpowiedziała np. Szczególnie duży odsetek ankiet nie wraca. ani z jednolitym zaangażowaniem uczuciowym. niewątpliwych zalet badań ankietowych.

a. Właściwy dobór instytucji firmującej badania, jakie wymienia się w ankiecie. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że stopień autorytetu i prestiżu danej sytuacji w konkretnym środowisku, w jakim chcemy przeprowadzić badania ankietowe, wpływa zawsze na ich powodzenie. Najlepiej korzystać zatem z „szyldu" takich instytucji, które są najbardziej akceptowane i budzące zaufanie w danym środowisku. Jeżeli do ankiety dołączamy list towarzyszący, to powinien być on uprzejmy w treści i formie, a ponadto zawierać takie argumenty uzasadniające potrzebę danych badań, jakie mogą się liczyć w danym środowisku. b. Staranne zaaranżowanie badań, a więc dbałość o właściwy dobór respondentów, sposób i miejsce rozprowadzenia i zbierania ankiet itp. c. Poprawne pod względem metodologicznym opracowanie ankiety. Należy przy tym pamiętać, że nawet najstaranniej przygotowana ankieta nie powinna być za długa, czyli tak opracowana, aby wymagała od badającego zbyt wiele czasu i mogła go znużyć w trakcie wypełniania. Dobra ankieta powinna być tak opracowana, aby była łatwa do wypełnienia. Na podstawie dotychczasowych doświadczeń badawczych zauważono, że w badaniach ankietowych nie tyle ankieter musi być mądry, co właśnie sama ankieta. 7.2. TYPY ANKIET STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH

Stosowane w badaniach ankiety możemy dzielić na podstawie różnych zasad. Ze względu np. na sposób rozprowadzenia ankiet wyróżniamy ankiety: a) środowiskowe, czyli bezpośrednio rozprowadzane przez ankietera w danym środowisku, np. wśród uczniów klasy, wśród pracowników określonego wydziału itp.; b) prasowe, tzn. zamieszczone na łamach gazety lub czasopisma albo też dołączone do nich; c) pocztowe, czyli takie, które badający rozsyła przez pocztę na adres poszczególnych osób wybranych do badań, jak to ma miejsce przy badaniach reprezentacyjnych. (Zob. 4.3) Każda z wymienionych rodzajów ankiet ma sobie właściwą przydatność w badaniach społecznych. Ankietę środowiskową można stosować w tych wszystkich przypadkach, kiedy osoby badane są skupione w jednym miejscu, np. na terenie zakładu pracy. Bezpośrednie rozprowadzenie ankiety, przez prowadzącego badania lub osoby pomagające, gwarantuje szybkość jej dotarcia do potencjalnego respondenta, ale nie przesądza o tym, czy na pytania 132 w niej zawarte — osoba, która ją otrzyma — odpowie w pełni lub choćby częściowo. Z praktyki wiadomo jednak, że zwroty wypełnionych ankiet tego typu są dość duże. Ważną sprawą przy posługiwaniu się omawianą ankietą jest takie zorganizowanie jej zwrotów, aby nikt z respondentów nie był narażony na to, że jego poglądy zostaną ujawnione osobom postronnym. Respondenci, jeszcze przed wypełnieniem ankiety powinni więc być powiadomieni o tym, w jaki sposób mają zwracać ankiety, a sposób ten powinien być tak pomyślany, aby gwarantował im anonimowość.

Ankietę prasową podobnie jak i pocztową stosuje się w tych sytuacjach, gdy badani są rozproszeni na rozległym terenie. Z uwagi na to, że tego rodzaju ankieta nie powoduje wielkich kosztów związanych z jej drukiem oraz rozprowadzeniem, może być ona stosowana w dużych ilościach, np. odpowiadających nakładowi danej gazety. Nadaje się więc szczególnie do przeróżnych sondaży opinii czytelników itp. badań. Natomiast ankieta pocztowa wiąże się z większym nakładem sił i środków, co niestety nie jest doceniane przez respondentów i wskaźnik zwrotów tego rodzaju ankiet jest na ogół niski. Stąd też efektywność badawcza ankiet pocztowych jest niewielka. Oprócz wymienionych typów ankiet możemy wyróżnić także ankiety: jawne i anonimowe. Jawnymi nazywamy wszystkie takie ankiety, jakie są bądź imienne, bądź też mogą jednoznacznie wskazywać na osobę respondenta ze względu na zawarte w nich pytania, np. pytania o zawód ojca, miejsce urodzenia, miejsce pracy itp. Anonimowymi nazywamy z kolei ankiety, które nie tylko nie są podpisywane, ale ponadto nie zawierają żadnych takich pytań, jakie by mogły ujawnić osobę respondenta, gdyby na te pytania odpowiedział. Pomijanie tego drugiego warunku, jaki musi być spełniony, aby ankieta była rzeczywiście anonimowa nie należy do rzadkości, zwłaszcza w ankietach opracowanych przez mniej doświadczonych badaczy. Ze względów etycznych nie dopuszczalne jest oczywiście zapewnianie badanych, że ankieta jest anonimowa, wtedy, gdy nie spełnia ona omawianego warunku, czyli zawiera pytania, jakie mogą ujawnić kto jest respondentem. 133 7.3. WYMOGI METODOLOGICZNE BADAŃ ANKIETOWYCH

7.3.1. Zasady opracowania ankiety Opracowanie ankiety jest bardzo ważnym przedsięwzięciem przygotowawczym w badaniach omawianego typy. Wiadomo bowiem o tym, że tylko metodologicznie poprawnie opracowana ankieta może stać się pożytecznym narzędziem badawczym. Zwróćmy również uwagę na ten fakt, że byle jak opracowana ankieta, tzn. nie licząca się z wymogami metodologicznymi, nie jest po prostu godnym zaufania narzędziem metodologicznym. Przystępując do opracowania ankiety należy odpowiedzieć sobie co najmniej na następujące pytania: a) z jakich elementów powinna składać się ankieta, jaką chcemy się posłużyć w zamierzonych badaniach; b) jaką formę i treść powinny mieć poszczególne jej elementy oraz c) jaki wygląd zewnętrzny powinna mieć dana ankieta. Przyjrzyjmy się bliżej problemom zawartym w powyższych pytaniach. 7.3.1.1. Struktura ankiety W ankiecie należy unikać wszystkiego, co nie jest konieczne ze względu na cele, jakie chcemy osiągnąć przy jej pomocy. Należy więc dbać usilnie o to, aby ankieta była narzędziem w pełni funkcjonalnym.

Koniecznymi elementami każdej w zasadzie ankiety stosowanej w badaniach społecznych są: 1) informacja o instytucji firmującej badania; 2) zwięzła informacja o celu,jakiemu ma służyć ankieta; 3) dodatkowe wyjaśnienia, których charakter zależy od rodzaju ankiety; może tu wchodzić w grę np. uzasadnienie wyboru danego respondenta, a wówczas posługujemy się dajmy na to słowami jakie zapewne zyskająjego przychylność: „...biorąc pod uwagę pana (i) aktywność społeczną liczymy na pozytywny stosunek do naszych badań..."; w przypadku np. ankiet anonimowych — wyraźne podkreślenie tego faktu; podziękowanie respondentom za trud związany z wypełnianiem ankiety; określenie sposobu zwrotu ankiety itp. sprawy;

4) pytania, odnoszące się do celów dla jakich daną ankietę sporządzono. Możemy wyróżnić pytania dotyczące badanego problemu oraz odnoszące się do respondenta, które należy umieszczać na końcu ankiety. Chodzi po 134 prostu o to, aby nie rozpoczynać ankiety od pytań odnoszących się do społeczno-demograficznych właściwości respondenta; 5) instrukcje dotyczące tego, jak odpowiadać na poszczególne pytania, czasem wystarczająbardzo lakoniczne wskazania typu: „niepotrzebne skreślić" czy „stosowne podkreślić" itp., ale niekiedy konieczne są też bardziej szczegółowe pouczenia. 7.3.1.2. Forma i treść ankiety Forma i treść poszczególnych elementów ankiety powinna najogólniej uwzględniać zarówno charakter danej ankiety, jak też właściwości potencjalnych respondentów, np. stopień dojrzałości intelektualnej, przywiązanie do tradycji, obowiązujące w środowisku badanych zasady grzecznościowe itp. cechy. Nieco więcej miejsca poświęcimy pytaniom stawianym w ankiecie. Należy tu zwrócić uwagę przede wszystkim na następujące zagadnienia: 1. Jeżeli pytania mają być rzeczowe, to powinny być formowane na podstawie znajomości problemów, których dotyczą. Trzeba o tym pamiętać, że takie pytania, które w odczuciu respondenta są nierzeczowe czy naiwne nie skłaniają go wcale do poważnego traktowania danej ankiety, ani też badającego. 2. Pytania powinny być tak formowane, aby można było udzielić na nie wiarygodnej odpowiedzi. Ponadto w przypadku ankiet anonimowych pytania nie mogą dotyczyć takich kwestii, które mogłyby ujawnić osobę respondenta, gdyby na to pytanie odpowiedział. Choć wskazywaliśmy na to wcześniej, akcentujemy ten wymóg, ze względu na jego znaczenie. 3. Pytania należy tak stawiać, aby umożliwiały one uzyskiwanie danych obiektywnych, porównywalnych i sprawdzalnych, 4. Pytania nie powinny być sugestywne, dwuznaczne, ani też podejmować spraw drażliwych w taki sposób, który mógłby u danych respondentach wywoływać oburzenie.

.. którą na drugim miejscu.. Niewątpliwie pytania omawianego typu są trudniejsze dla respondenta.. Mogą one mieć różny kształt. Jeżeli taką kafeterię kończymy pytaniem np. Nie mam zdania"..... aby wskazał... według opinii badanych. Każde pytanie w ankiecie i każda odpowiedź na nie ma określoną wartość wskaźnikową w zależności od kolejności i struktury wszystkich poprzednich..... Kolejność stawianych pytań nie jest więc sprawą obojętną w ankiecie.. 135 Zamkniętymi — nazywamy takie pytania. Tego rodzaju wskazania dokonane przez respondentów pozwalają badającemu ustalić hierarchię ważności odpowiedzi lub przyczyn. którą z nich stawia na pierwszym miejscu. .. np... jak i następujących po nim pytań oraz najbliższego jego kontekstu"3..... typu: „Proszę wskazać inne przyczyny poza wymienionymi. Nie. 6. b) posłuchałem (am) rodziców. że spośród wielu możliwych zawodów wybrał (a) Pan (i) zawód nauczyciela?...... Co zrobić kiedy respondent może wskazać więcej niż jedną z ewentualnych odpowiedzi czy przyczyn danego zachowania? Otóż wówczas trzeba prosić. gdyż wymagają z jego strony znacznie większego wysiłku intelektualnego na sformułowanie odpowiedzi. uważa za pierwszorzędną. W tym ostatnim przykładzie mamy do czynienia z tzw." — pozostawiając tym samym pewną swobodę respondentom co do odpowiedzi — to mamy wówczas do czynienia z tzw. c) zostałem (am) skierowany (a) na studia.. niż pytania zamknięte.... tzn. półotwartych i otwartych... Pytający powinien zdawać sobie sprawę ze znaczenia kolejności stawianych pytań w ankiecie oraz z wpływu tej kolejności na jakość. pytaniem półotwartym. że wybrał Pan (i) obecny kierunek studiów? Z pośród przyczyn."..5. a przez to prowadzić może do odmiennej odpowiedzi. „To samo pytanie przy innej kolejności i w innym kontekście konsteluje inaczej świadomość odpowiadającego.. czyli są tak pomyślane.. uważając ją drugorzędną itd. Pytania otwarte — dają respondentowi natomiast całkowitą swobodę odpowiedzi. z pewnym zestawem pytań zawierających od razu propozycję ewentualnych odpowiedzi.: „W którym roku urodził się Pan (i)"? „Czy jest Pan (i) zadowolony (a) z wyboru kierunku studiów? Tak.. W tym celu pozostawiamy stosunkowo więcej miejsca w ankiecie na odpowiedź.. aby odpowiedzi respondenta trafiały po prostu w możliwości przewidywane przez pytającego.. „Jak to się stało....... d) udałem (a) się za namową kolegów". Pytania stawiane w ankietach mogą mieć charakter pytań: zamkniętych...... które są zaopatrzone z góry w przewidywane odpowiedzi. jakie są tu zapisane może Pan (i) wybrać więcej niż jedną: a) sam (a) dokonałem (am) wyboru.. tzn.. Oto przykład takiego pytania: „Jak to się stało... kafeterią p y -t a ń..

Określa go w pewnym sensie charakter ankiety. Mamy wówczas pewną szansę na uzyskanie dodatkowych wypowiedzi. zwłaszcza przy pytaniach otwartych. ograniczę się zatem do kilku ogólnych uwag na ten temat. a równocześnie są stosunkowo tanie i pozwalają na szybkie przebadanie nawet dużych zbiorowości. nie wymagają wielkich zespołów badawczych. ażeby pozwalały one na możliwie jednoznaczne rozdzielanie treści wypowiedzi w sposób wyraźny i zdecydowany. że trudno byłoby podać wyczerpujący katalog wskazań dla wszystkich możliwych ankiet.Nastręczają one też więcej trudności badającemu przy opracowaniu zebranych ankiet. należy posługiwać się na tyle klarownymi i ostrymi alternatywami. Jeżeli w ankiecie stawiamy pytania zamknięte albo półotwarte. Otóż —jak wiadomo — rozmiar ankiety nie powinien być taki. 7. 7. aby dać szansę na szerszą wypowiedź. Należy również zachować odpowiednie odstępy między wierszami.3. gdy chcemy spośród respondentów dokonać eliminacji tych osób. Z uwagi na to. to w tych wszystkich przypadkach. Ankieta powinna być także czytelna i przejrzysta. W przypadku wielostronicowych ankiet dobrze zachować przynajmniej jedną stronę niezadrukowaną. Nie jest więc przypadkiem. które nie mają nic do powiedzenia na dany temat. że w odczuciu . Na skutek tego są one często stosowane przy rozległych badaniach prowadzonych przez różne instytucje zajmujące się badaniami opinii publicznej (np. w których zawierają one propozycje alterna136 tywnych odpowiedzi. pytania filtrujące. którego ta odpowiedź dotyczy. Szczególnym typem pytań stosowanych w ankietach są tzw.3. Rozmiar ankiety zależy więc ograniczać głównie poprzez eliminację pytań stawianych po prostu „na wszelki wypadek" lub ze względu na „interesujące kwestie". Ale też nie jest jednak również wskazane. nie należy wszakże popadać w przesadę. które jednakże nie są ściśle związane z tematem badań. Uwagi na temat przydatności badań ankietowych Badania ankietowe.2. 7. wpływającą negatywnie na przejrzystość i estetykę ankiety. Wygląd zewnętrzny ankiety Wygląd zewnętrzny ankiety nie jest także bez znaczenia w badaniach. Dbając o rozsądne wykorzystanie każdej strony. w przeciwieństwie do innych badań podejmowanych w naukach społecznych. podobnie jak każde pytanie. należy wyraźnie oznaczyć liczbami albo literami. ponieważ odpowiedzi tego rodzaju wymagają wcześniejszej kategoryzacji. aby respondenci wykorzystywali ją dla ewentualnych szerszych wypowiedzi podając numer pytania. żeby zniechęcał respondenta do jej wypełnienia. aby ankieta była bardzo zadrukowana.Instytut Gallupa). a ich wyniki przedostają się częściej niż nine do wiadomości szerokich mas.1.3. ponieważ może wówczas stać się mało przejrzysta. stawiane wtedy. zaznaczając w części instruktażowej. Każdą grupę problemową.

138 PRZYPISY Zob. b) dokument jako pisemne świadectwo zaszłych faktów i wydarzeń społecznych. osoby przeprowadzającej badania tego typu. 8. Artykuł ten znajdzie Czytelnik również w książce tegożAutora pt.12-17. nr 4. P.cit.4.54-94. tak i to również jest niesłuszne. Zob. gdzie trudno stosować inne metody badawcze. s. . W pierwszym — szeroko pojmowanym znaczeniu interesującego nas słowa — dokumentem nazywamy wszystko to. w: Studia Socjologiczne.1. Jahoda. Wpływ sposobu stawiania pytań w ankiecie na rodzaj odpowiedzi. narzędzia i przedmioty codziennego użytku. Zob.s. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. fotogramy.s.cit. rzeźby itp. w: Zeszyty Naukowe UMK Filozofia II. W. Toruń 1968. też: R. Deutsch i S. Jeżeli są rzeczywistym. ale i wówczas oczywiście nie powinno się korzystać z nich w sposób nie liczący się z wymogami metodologicznymi. Wiśniewski. Umfragen in der Massengesellschaft.668-717. Hubner. a nie tylko fikcyjnym.41-53. Niektóre uwagi krytyczne o ankietach. T. E. 1963. op. Wskażmy również na to. Mayntz. czyli pseudonaukowym przedsięwzięciem. obrazy. Methodes des sciences sociales. K. Cook. BADANIA OPARTE NA DOKUMENTACH POJĘCIE DOKUMENTU W BADANIACH FAKTÓW SPOŁECZNYCH Spośród wielu znaczeń słowa „dokument" ograniczymy się do dwóch: a) dokument —jako występujący w dowolnej postaci dowód istnienia określonych faktów i wydarzeń społecznych.. M..137 społecznym badania ankietowe są uważane za najbardziej typowe zwłaszcza dla socjologii.. Pomimo wspomnianych zalet badania ankietowe nie są wcale tak łatwe do przeprowadzenia. Grawitz pt. Selltiz. op. to wymagają zarówno dużego doświadczenia badawczego. op. op. Do tej kategorii dokumentów zaliczamy zatem np. którzy byli ich twórcami. co może być lub jest po prostu źródłem danych o przeszłych albo istniejących faktach i zjawiskach społecznych. s.57-71. Studia socjologiczne. C.. s. Jak wiele potocznych mniemań. filmy. Holm. Dużo informacji na temat badań ankietowych zawiera książka M. wytwory artystyczne —jako źródła danych o kulturze materialnej i duchowej ludzi. że ze względu na wspomniane właściwości badań ankietowych są one zalecane wszędzie tam. jak to się wielu amatorom socjologii wydaje.133-146. 8. Noelle.cit. M. op. s. a ankieta —jest niekiedy nawet uważana za podstawowe narzędzie badawcze tej nauki. nagrania magnetofonowe —jako źródła danych o różnych wydarzeniach społecznie ważnych itp.cit.. wytwory o charakterze zabytkowym lub użytecznym1. s. cit. Szczurkiewicz. jak też i dobrego przygotowania metodologicznego. Zob.

2. W drugim — węższym znaczeniu słowa „dokument" — chodzi nam o wszelkie pisemne źródła danych dotyczących zjawisk społecznych. świadectwa faktów i wydarzeń interesujących nauki społeczne.2. pamiętniki itp. budynkach. czyli swoiste „informacje" o przeróżnych faktach i wydarzeniach. Nie brak też sporów na temat określenia tego. obrazy Rembrandta. jakimi sąnp. Bowiem wszelkie badania empiryczne są poprzedzane studiami nad danym . wyglądzie miast itp. jakimi sąnp. Dlatego też ten sam dokument może być przedmiotem zainteresowań badawczych przedstawicieli różnych nauk społecznych. Dokumenty zebrane w sposób systematyczny Do tego typu dokumentów zaliczamy: a Dokumenty naukowe — na tak określony zbiór składają się sprawozdania naukowe. co może być źródłem historycznym i czym ono jest2. w kamieniu i metalu) znajdujące się na nagrobkach. sceny z życia ludzi odległych epok stanowią także dla socjologów interesujące źródło wiedzy o owych czasach i mogą być pomocne w zrozumieniu różnych zjawisk społecznych3. Zarówno dokumenty w szerokim. jakie możemy znaleźć w przeróżnych publikacjach o charakterze książkowym. Zarówno przeróżne eksponaty muzealne lub obrazy przedstawiające np. jak i wąskim znaczeniu są nazywane również źródłami danych zwłaszcza przez historyków.Każdy dokument w wyróżnionym znaczeniu może być źródłem danych dotyczących różnych faktów. Atteslandera4 wyróżniamy pisemne dokumenty: 1) zebrane w sposób systematyczny oraz 2) okolicznościowe. zwłaszcza przy interpretacji różnych zjawisk społecznych z przeszłości. notatki. faktach. przedmiotach. druki itp. rękopisy. dostarczają nam nie tylko danych o warunkach życia mieszkańców ówczesnych Niderlandów. archiwalia. którego człony omówimy bardziej szczegółowo. w czasopismach. Jest to oczywiście jeden z możliwych podziałów tych dokumentów. ponieważ zawierają utrwalone ślady. TYPY DOKUMENTÓW PISEMNYCH I ZASADY ICH WYKORZYSTYWANIA Nawiązując do koncepcji P.1. czy sprawozdania prywatne albo urzędowe. Do tej grupy zaliczamy także listy. ale i o panującej tam modzie. Są one niezbędnym materiałem źródłowym dla każdego badacza zjawisk społecznych. czyli napisy zamieszczone w materiale trwałym (tzn. w codziennej prasie i w innych zapisach. monetach i in. 8. wszelkie inskrypcje. np. pisma. artykuły w czasopismach naukowych itp. ze względu na jego znaczenie metodologiczne. Socjolog lub historyk koncentrując się w swych badaniach głównie na dokumentach — w węższym znaczeniu tego słowa — powinien korzystać również z dokumentów szerzej pojętych. proto140 koty. przedstawiające sceny z życia ludzi jego epoki. 8. jakie miały miejsce w przeszłości.

Przy analizie tego rodzaju dokumentów należy zwracać uwagę m. Dopiero po ustaleniu tego faktu można odpowiedzieć na pytanie.Opracowania statystyczne — czyli różnego rodzaju periodyczne zestawienia danych statystycznych. jakie dane są nam rzeczywiście potrzebne. 3) czy posiadane dokumenty są kompletne. . 5. czy licznik i mianownik są jednakowe. czyli ich jednorodność i czy jest ona wystarczająca dla naszych potrzeb. tzn. Należy sprawdzić czy występuje homogeniczność danych. czy są one po prostu porównywalne.L. np. czy istnieje związek pomiędzy licznikiem i mianownikiem. zestawienia itp. Trzeba ustalić czy dane. np. na następujące fakty: 141 1) czy dane dokumenty są godne zaufaniaz naukowego punktu widzenia. bazę źródłowąitp. jakiej one dotyczą. 4. pod uwagę ich zasięg można formułować wnioski ogólne czy raczej szczegółowe. 6. czy czynią zadość wymogom metodologicznym. Przy porównywaniu dwóch wielkości statystycznych trzeba ustalić. czy biorąc np. załączniki. spełniające poprzednio wymienione postulaty (1) i (2). tzn. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych należy też ustalić. dane. czy nie ukazały się jakieś nowe. ale także o tym. czy też stanowią jedynie fragmenty. okresowe sprawozdania. — w czym tkwią przyczyny ewentualnych deformacji rzeczywistości społecznej. jakie nas interesują. „desk research" tzn. czy zebrane dokumenty statystyczne są wystarczające. 2) czy uzyskane dokumenty są jeszcze aktualne. przy badaniu robotników trzeba określić dokładnie. 3. kogo określamy terminem „robotnik". tzn. odnosząc się tylko do pewnego regionu. np. — w jakim stopniu wnioski te będą godne zaufania ze względu na wiarygodność ich opracowań. b. A. jakie pomijająróżne elementy. w których tak istotną rolę odgrywają wymienione dokumenty. Istnieje konieczność zdefiniowania jednostek. Jeżeli mamy do czynienia z danymi wyrażonymi w liczbach względnych (procentowych) należy przekonać się nie tylko o tym. „badań przy biurku". 2. Przed wykorzystaniem materiałów statystycznych istnieje konieczność rozpatrzenia następujących problemów: — jakie wnioski są dopuszczalne na podstawie tych dokumentów.in. zawierają rzeczywiście właściwości. roczniki. dokładniejsze i pełniejsze na ten sam temat. które tworzą badany zbiór. Bowley podaje dziewięć następujących zasad. jakie należy uwzględniać przy ocenie danych statystycznych: 1.Problemem badawczym dla pogłębienia wiedzy o nim. czyli rozpoczynają się °d tzw.

Do tego typu dokumentów zaliczamy: a.7. pamiętniki. które wyrażają osobiste cechy ich autora w sposób na tyle wyraźny. dzienniki. np. Istnieje potrzeba sprawdzenia zasadności metodologicznych podstaw. ani odkrywcze. które składają się z wielu fragmentów. doświadczyło podobnych przygód. Kompilacjami nazywamy takie dzieła.2. czy podane liczby zostały zebrane w dostatecznie długim czasookresie. na tle istniejących warunków społeczno-gospodarczych i wydarzeń historycznych. których dany dokument dotyczy. 142 8. a tym samym i najbardziej przydatnymi do badań socjologicznych są autobiografie6. Wykorzystywanie dokumentów osobistych w badaniach socjologicznych wymaga jednak dużej ostrożności i uświadomienia sobie tego faktu. np. Wymienione dokumenty wymagają krytycznej oceny ich zasadności naukowej oraz tego. Dla sformułowania ogólniejszych twierdzeń należałoby sięgnąć do więcej niż jednego dokumentu osobistego. Czyjeś przygody wojenne opisane np.2. czyli wszystkie takie dokumenty. czyli stwierdzenie tego. Nie są to więc twory ani oryginalne. są to takie dokumenty. aby wysunąć hipotezę. w pamiętniku. Dokumenty okolicznościowe Dokumenty okolicznościowe. na jakich opierano się przy sporządzaniu danych dokumentów. kolejowy rozkład jazdy. Zaliczamy tu przede wszystkim: listy. że wszelkie dane zawarte w tych dokumentach dotyczą z reguły jednostkowych doświadczeń hib przeżyć i dlatego mogą być jedynie podstawą dla sformułowania hipotez. ale nie są wystarczające dla uogólnień. ponieważ ukazują one autora w ciągłości do jego rozwoju osobniczego. nadany im przez autora danego dokumentu. a także do bardziej obiektywnych źródeł. Należy stwierdzić. Wskazane jest również ustalenie na ile zebrane dane pozwalają rzeczywiście na wysnucie wniosków. płci itd. katalog biblioteczny. czy są też przypadkowe. typu: „taki sam los był udziałem wszystkich" itp. . Oczywiście prawdziwość 143 takiej hipotezy wymaga sprawdzenia. wyznania itp. autobiografie. książka telefoniczna. które ze względu na swoją treść jak i formę mają charakter subiektywny. książka adresowa. czy zawarte w nich dane są wiarygodne. Przeróżne dokumenty kompilacyjne. czyli przygodne. kartoteka księgowości itp. wystarczają do tego. że powyższe zasady są przydatne przy wstępnej weryfikacji opracowań statystycznych. 9. na ile mogą być przydatne w badaniach nad interesującym nas problemem. wywiady. lecz najczęściej po prostu zbiory danych metodycznie uporządkowane. czy tego samego wieku. Myślę. 8. że czytelnik może poznać jego stosunek do zdarzeń. pochodzących od różnych autorów. że być może wiele innych ludzi — powiedzmy — z tej samej miejscowości. Najpełniejszymi spośród wymienionych dokumentów. Dokumenty osobiste. c. o jakie nam chodzi i czy nie potrzeba uzupełnienia ich innymi danymi5. Nie można jednak na ich podstawie formułować ogólniejsze tezy.

Zafałszowania popełniane przez samych autorów danych dokumentów osobistych mogą wynikać nie tylko np. Zamierzone — mogą wynikać np. Notatki. Są to też często wyjątkowe przykłady „radosnej twórczości". z braku dostatecznych wiadomości. jaki jest ich charakter. z trudności. ze względów koniunkturalnych itp. miesiąca czy nawet kilku miesięcy różnice w czasie mogą być znaczne. że przedstawiają dane fakty nie bezpośrednio. jakie zdarzały się np. zależnych od typu i rodzaju dokumentów. jakie badamy jest sprawą bardzo istotną. stenogramy. im dłuższy czas upłynął od danego wydarzenia 144 • relacji o nim. utrwalone na taśmach magnetofonowych itp. b. jakie ma dana osoba w dokładnym przedstawianiu cudzych myśli czy rozumienia cudzych intencji lub odczuć. dotyczących wydarzeń tygodnia. z chęci przedstawienia siebie w korzystniejszej sytuacji. ale także złej wiedzy. co zostało w nich utrwalone. z przeróżnych złudzeń. ponieważ wiąże się z nią wartość poznawcza tych dokumentów. które różniąsię od notatek tym. zjawiskach. Z tych względów niebezpieczeństwa zafałszowania są w nich tym większe. „pokrzepienia ducha". np. która je sporządziła. wytłumaczenia własnego postępowania itp. 8 3. niezależnych od złej lub dobrej woli piszącego. zapisy. co działo się rzeczywiście. czy też nieporozumienia wynikające z różnic kulturowych. Do kategorii tej zaliczamy: doniesienia. jakie relacjonują. Podobnie zafałszowania dokonane przez osoby trzecie mogą być żarnie-r z o n e. Jeżeli są niedokładne. próbującym opisywać wyobrażenia ludzi plemion. raporty itp. misjonarzom. jak również niezamierzone. że umożliwiają względnie dokładne i bezpośrednie odtworzenie danych wydarzeń. Mogą tu wchodzić w grę również nieporozumienia semantyczne. Do tej kategorii zaliczamy: protokoły. na skutek naiwności itp.Najistotniejszą słabością dokumentów osobistych są częste zafałszowania w nich rzeczywistości społecznej. to wówczas — rzecz jasna — nie przedstawiają poznawczych wartości. meldunki. często nie mającymi nic wspólnego z tym. PROBLEM WIARYGODNOŚCI DANYCH ZAWARTYCH W DOKUMENTACH Wiarygodność danych zawartych w dokumentach. . a tym samym zrekonstruować dane wydarzenia. Wartość wymienionych dokumentów zależy od rzetelności osoby. dokumenty. zależnym od tego. czyli „na gorąco" ale z pewnym opóźnieniem.. to można na ich podstawie odtworzyć wszystko. c. lecz wymaga określonych zabiegów. Hla tzw. Ustalenie wiarygodności danego dokumentu nie jest jednak sprawą łatwą. jakie skłaniają ludzi do lukrowania rzeczywistości społecznej lub osób. Zafałszowania te mogą być dziełem samych autorów lub też osób trzecich. wśród których działali. przyczyn związanych ze złą wolą. w odniesieniu do sprawozdań okresowych. których cechą jest to. bóstwach itp. Jeżeli są rzeczywiście wiernym odbiciem wydarzeń. niepełne lub mogą być wypełniane dowolnymi treściami. o siłach nadprzyrodzonych. powodów. Sprawozdania. Natomiast zafałszowania niezamierzone mogą wynikać np. które przedstawiają.

na coś. Tytułem przykładu Wymieńmy dokument. a także ewentualne jej intencje. jakie chcemy wykorzystać w celu odtworzenia przeróżnych wydarzeń i faktów społecznych może być przyczyną istotnych błędów w rekonstrukcji czy interpretacji owych wydarzeń lub faktów. ale również i dokumentów oficjalnych. np. ponieważ w tych ostatnich nie bark przeróżnych tendencyjnych wypaczeń7. Otóż — jak wiadomo — wartość poznawcza tego dokumentu dla rekonstrukcji warunków życia ludzi w gettach. sporządzony przez dziecko.b. jest znacznie większa. niż opierać się na takich źródłach. 1970. że bez większej przesady można powiedzieć. a zwłaszcza posiadających pewną wiedzę z zakresu historii czy też dotyczącąoglądanych eksponatów. Tylko ludzie prymitywni i dzieci darzą kultem wszelkie słowo drukowane. Potrzeba krytycznej oceny nie dotyczy też tylko dokumentów pochodzących od osób prywatnych. co można by nazwać wczuwaniem się w dawną epokę lub sytuację. oraz Pierre Bourdien. PRZYPISY Uważam.: Walter Benjamin. zasadności ich założeń metodologicznych. Bez trudu można znaleźć takie przykłady. że mająrację ci. jeżeli chcemy. jest bowiem bezpodstawne. ani gorsza niż dokumentów oficjalnych. 18 i nast. na jakich się opierają. oficjalnych enuncja145 cji drukowanych na temat losu ludności żydowskiej w prasie kontrolowanej przez okupanta. W przypadku dokumentów okolicznościowych problem jest bardziej złożony i oprócz wymienionych przesłanek trzeba brać pod uwagę wiarygodność osoby. to lepiej z nich zrezygnować i szukać innych źródeł. Uważam. Bezkrytyczny stosunek do dokumentów. czy nawet w różnych publikacjach popularno-naukowych. jakie ukazują. że wartość poznawcza dokumentów pochodzących od osób Prywatnych jest większa niż dokumentów oficjalnych. Zur Soziologie der symbolischen Formen. jakim jest „Dziennik Anny Frank". pochodzącymi niekiedy z bardzo odległych czasów lub ze szczególnych miejsc. Frankfurt/ M. ponieważ zawarta w nim myśl ma — jak sądzę — szersze zastosowanie. Dotyczy to więc zarówno dokumentów systematycznych. aby stały się one podstawą ewentualnych uogólnień. Przypisywanie większej wiarygodności dokumentom drukowanym. zarówno drukowanych. n. która jest autorem dokumentu. Godzi się w tym miejscu przypomnieć następujące powiedzenie Waltera Lippmana: „Sprawozdania wprowadzające w błąd są gorsze od braku wszelkich sprawozdań". niż np. Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit. a —jak wiadomo — grube księgi mogą zawierać nie mniej głupstw niż notatki grafomana. Bliżej na ten temat zob. jak i okolicznościowych. Frankfurt/M. grubym księgom. jakie istniały w Europie ^ czasach ostatniej wojny. 1963. . że w tych sytuacjach. kiedy wątpimy w wiarygodność danych dokumentów. rodzi się swoista „aura". Z tego względu wartość poznawcza dokumentów prywatnych nie jest ani mniejsza. iż pod wpływem fascynacji autentycznymi przedmiotami. jak i pisanych odręcznie. sposobów gromadzenia danych i rzetelności źródeł.W przypadku dokumentów systematycznych można o ich wiarygodności sądzić na podstawie np. s. jakie spowodowały powstanie danego dokumentu. iż wszelkie dane zawarte w przeróżnych dokumentach wymagają solidnej weryfikacji. którzy twierdzą. Dlatego też wydaje się. która umożliwia osobom zwiedzającym muzea.

Bowley.cit. Moreno.125-134. umożliwiającym określenie stosunków sympatii albo antypatii występującym między członkami danej grupy oraz uwarunkowań ewentualnych innych preferencji przy wyborach określonych ludzi.I. czy też powstałe spontanicznie grupy zabawowe. Zob. jako partnerów współdziałania w rozmaitych strukturach społecznych. Dulczewski. London 1958. S. Chałasińskiegp: Drogi awansu społecznego robotnika (1931). Warszawa 1976. 9. D. które umożliwiałyby dokładne rozpoznanie występujących w nich: 1) stosunków sympatii i antypatii między członkami danej grupy. Jej twórcąjest Jacob L. Thomasa i FI. s. Secondary Research Information Sources and Methods. L. Madge. W celu uchwycenia wspomnianych wskaźników stosuje się na ogół a) obserwację zachowań ludzi w badanej strukturze b) przeprowadza się z nimi wywiady odnośnie ich preferencji.81. Znaniecki i jego rola w socjologii. (ukazała się ona w 1934 roku).York —London 1967. N. Zob. Praca zbiorowa pod. SOCJOMETRIA ZAŁOŻENIA SOCJOMETRIII JEJ ZASTOSOWANIE Socjometria pojawiła się w wyniku dążeń do takich empirycznych badań zachowań ludzi w małych grupach. A. .Research Strategy and Tactics. Zdaniem Moreno interesujące go struktury społeczne są swoistymi „socjo-metrycznymi konfiguracjami". London —New Delhi 1984. W. op. załogi okrętów) oraz mniej sformalizowane. Warszawa 1938. w: FI. W badaniach socjometrycznych istotną rolę przypisuje się wskaźnikom. s. 9. Znanieckiego The Polish Peasant in Europę and America. Warszawa 1977. Znanymi przykładami naukowej analizy autobiograficznej stały się następujące publikacje: wielotomowa monografia W. 1945. Phillips. B.75-88.Atteslander. Metodologii historii zarys krytyczny. zaproponował nowe podejście do badań wymienionych zjawisk. nazywając je właśnie socjometria. Mogą tu wchodzić w grę zarówno struktury o wysokim stopniu sformalizowania.64 i nast. s.95 i nast. który w opublikowanej książce pt.W.35-69. rodziny).. I. Zob. 2) przejawianych preferencji między współdziałającymi ze sobą ludźmi oraz 3) rzeczywistych współdziałań. A. oraz J. jakie mają miejsce w danych grupach.1. (polskie wydanie ukazało się pod tytułem Chłop polski w Europie i Ameryce (5 tomów). czyli próbuje się na podstawie ich wypowiedzi określić ich postawy wobec innych członków danej grupy. „Who Shall Survive". s. Zob. s. P. s. An Elementary Manuał ofStatistics. też: Z. (jakimi sąnp.75 i nast. (np. s. Poznań 1975. Warszawa 1979 i tegoż Autora czterotomowe dzieło: Młode pokolenie chłopów. The Tools ofSocial Science. red. układami tkanki społecznej1. tzn. Moszczańska. Boston 1918. Kwileckiego.Zob. Florian Znaniecki jako twórca metody autobiograficznej w socjologii. Stewart.

148 Socjometria jest stosowana do badania małych zbiorów ludzi lub też małych grup społecznych. uporządkowania ich według tego. wypowiedzi spontaniczne zawarte w dokumentach osobistych (np. Wyniki badań socjometrycznych porządkuje się graficznie. jakie mogą mieć różną postać. drugim i kolejnym miejscu. odpowiedzi zawarte w różnych ankietach. zagrożenia ze strony innych)? Do budowy socjogramów tzn. a te z kolei — zależą od rzetelności metod i technik badawczych oraz od staranności i uczciwości badającego. kogo respondent wskazuje na pierwszym. czyli na aprobatę lub dezaprobatę. osiągnięte poprzez badania testowe itp. do ustalenia: a) kto. czy też wyrażane z okazji różnych spotkań danych ludzi (np. jakie wskazują na pozytywne albo negatywne wybory. wówczas może zaistnieć potrzeba uszeregowania dokonanych wyborów. na przeróżnych zebraniach). spośród osób tworzących dany zbiór lub grupę społeczną jest najbardziej uznawany i popularny. dziennikach). kliki? d) jakie zmiany zachodzą w sytuacji poszczególnych jednostek i w danych zbiorach lub grupach w ciągu pewnych okresów pod wpływem różnych czynników wewnętrznych (np. socjogramy. „komu zwierzyłbyś się ze swoich problemów życiowych?" itp. jakimi są np. np. grupy koleżeńskie. które są ze sobą szczególnie powiązane uczuciowo. od charakteru badanego zbioru. wskazujący na słabą więź wzajemną. których wyniki analiz poddaje się dalszym opracowaniom. techniki badawcze. Trzeba wszakże o tym pamiętać. bądź też nawet na niedostrzeganie poszczególnych ludzi w badanych zbiorach lub grupach społecznych. tym bardziej wiarygodny powinien być socjogram.in. w zależności np. w listach. że im bardziej pełną diagnozę socjome-tryczną chcemy uzyskać. tzw. czynników. graficznie przedstawionych wyników badań socjometrycznych potrzebne są nam dane. Jeżeli wypowiedzi badanych wskazują więcej osób. czyli zestawia w tzw. = wybór jednostronny. klasy szkolne itp. W tym celu stosuje się też niekiedy w ankietach czy w wywiadach po prostu takie pytania: „kogo wybrałbyś spośród Twoich kolegów do reprezentacji klasy?" „z kim spośród Twoich przyjaciół chciałbyś spędzać wolny czas?". wykorzystując do tego celu rozmaite techniki matematyczne. Dane tego typu mogą być uzyskiwane w różny sposób. zespoły współpracowników. a tym samym odgrywa rolę przywódcy? b) czy i kto. i służy m. . tworząc swoiste podgrupy. jego liczebności itp.Zebrane dane służą do budowy socjogramów i macierzy socjometrycznych. Ich źródłem mogą być np. większego zżycia się grupy) albo zewnętrznych (np. tzn. jest odrzucany przez ludzi danego zbioru lub grupy i znajduje się na marginesie albo nawet w całkowitej izolacji? c) czy występuj ą w danym zbiorze lub w grupie osoby. Stopień wiarygodności socjogramu zależy oczywiście od solidności danych. Do podstawowych strukturalnych określeń wzajemnych stosunków między ludźmi należą następujące oznaczenia symboliczne: 149 (A) (A) —>• (b) = element izolowany.

-±X* ©" 1 "® ® = gwiazda socjometryczna. można utworzyć następujące modele struktur stosunków międzyludzkich: (A) "^-^ (b) aprobata. . & . czyli sympatia-(A) "fc>. lub = wybór wzajemny.= aktywne i pasywne uczestnictwo w stosunkach wzajemnych. sympatia lub wybór pozytywny. 0^-> 0<"= przychylność do kogoś. w jakim występują zróżnicowane wzajemne interakcje. = niechęć do kogoś. pozytywno-negatywny. antypatia-antypatia. jedna z osób (A) jest szczególnie (e) często wybierana przez pozostałe. antypatia.XX*\ (G) © 150 © . (b) (A)<->CB) lub = wzajemny wybór negatywny. wskazujący na mocną więź wzajemną.łańcuch wzajemnych wyborów. antypatia lub wybór negatywny. =para. ® *it—\ // *\^ (A) ąpżL (c) = trójkąt.(a) -<—> (b) lub (A) <~^" @ = wybór obustronny. czyli wzajemna . <-0~> """^O*. wjakiej występuje obustronny wybór.® = odrzucenie osobnika A przez pozostałych. Posługując się powyższymi oznaczeniami symbolicznymi.

stanowiące przykład bardziej złożonej struktury. Ad 1. wówczas każdy z nich umieszczamy w innej połowie okręgu. Jeżeli badany zbiór dzieli się na podzbiory. ILOŚCIOWE ANALIZY SOCJOGRAMU Niezależnie od analiz graficznych zebrany materiał socjometryczny można poddać także analizie ilościowej. w zależności od potrzeb badawczych. 151 9.2. uzyskując poziomy socjometryczne. Podzbiory możemy umieścić po różnych stronach socjogramu. Każdemu z nich przypisujemy pewne wartości. Sporządza się osobny dla wyborów pozytywnych i negatywnych. Ad 3. Do najbardziej znanych zalicza się socjogram: 1) nieuporządkowany. zaproponowanej przez Atteslandera2: Wybierani A A B C D E + + + B + + C D + + + E F + 2 2 1 1 2 Dokonane wybory 0 1 2 1 0 razem 2 3 3 2 2 . Konstrukcja jego jest analogiczna do konstrukcji socjogramu kołowego. z tą różnicą że poszczególne osoby umieszczamy między pionowymi skalami o tylu jednostkach ile mamy wyborców +1. Ad 2. jakie odpowiadają ilościom wyborców. z takiej oto tabelki. Jest to najbardziej czytelny układ socjogramu szczególnie przydatny przy badaniu większych zbiorów ludzi. Uzyskane dane umieszcza się na tarczy posiadającej tyle okręgów ile wynosi maksymalna ilość wyborców + 1. W tym celu można skorzystać np. Posługując się wymienionymi modelami struktur stosunków międzyludzkich sporządza się różne socjogramy. licząc od środka. Posługując się takim socjogra-mem można łatwo uchwycić pozycję każdej osoby oraz wykryć istnienie różnych podgrup. Najwyżej umieszczamy osobę o największej ilości wyborów a następnie o kolejnych ilościach. w kolejności malejącej. 2) kołowy (zwany także „tarczowym") oraz 3) hierarchiczny. Służy do wstępnego uporządkowania danych socjometrycznych.© © ® ^V ^V ^^ piramida lub drzewo so-cjometryczne.

Indywidualne. przy założeniu. czyli jej pozytywny status socjometryczny. czyli OSx= -1 = całkowite odrzucenie x.1 . tzn. Dokonując ilościowej analizy danych socjometrycznych możemy ustalić wskaźniki: I. czyli 0 = najniższej pozycji. OSx = 0 = liczba osób wybierających i odrzucających jest równa.dotyczące: 1) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów pozytywnych. 0 = obojętność. występuje ocena kontrowersyjna. OSx=+l = całkowita akceptacja x: 4) pozytywnej ekspansywności osoby x według wzoru liczba pozytywnych wyborów dokonanych przez x PE =-------------------------------------------------------------N-\ 5) negatywnej ekspansywności społecznej osoby x.F Ilość głosów Ogółem + + 0 3 3 1 2 1 0 2 2 0 1 1 1 2 1 3 4 1 1 1 9 5 2 14 + = sympatia. według wzoru liczba osób odrzuconych przez x NE------------------------------------------N. obliczany analogicznie _ liczba osób odrzucających x N-\ Oba te wskaźniki mieszczą się v\ przedziale wartości od 0 do +1. a +1 najwyższej pozycji w danym zbiorze. . jest ona pomniejszona o 1. 2) pozycji jednostki w grupie ze względu na ilość wyborów negatywnych. uwzględniając PS„ i NSX OSx = PSX-NSX przy czym wartość tego wskaźnika mieści się od -1 poprzez 0 do +1.= antypatia. czyli jej negatywny status socjometryczny. 152 3) Ogólnej pozycji danej jednostki. obliczany według wzoru _ liczba osób wybierających x gdzie N = liczba osób danego zbioru. że osoba x nie będzie wybierać samej siebie.

Otóż ze względu na banalność wniosków poznawczych. U = liczbie wyborów nieodwzajemnionych. w publikacjach poświęconych metodom badań socjologicznych. G r u p o w e. _ N(N. . Stanislav Andreski uważa tą metodę za jedną z prób służących do „kwantyfikacyjnego kamuflażu" —jak to nazywa — rozmaitych frazesów lub półprawd i przypisywnia im znaczenia naukowego nie współmiernego do rzeczywistego4. obliczany według wzoru 1 IG =-----------------------------liczba osób izolowanych Bliższe informacje na temat socjometrii i jej zastosowań znajdzie Czytelnik m. a d = liczbie wyborów dopuszczalnych dla każdej osoby. q =l-p: 153 4) integracji grupy. C. obliczane według wzoru _ suma wyborów dokonanych przez całą grupę h(j----------------------------------------------------------------------2) spoistości grupy. obliczone według wzoru liczba par o wzajemnym wyborze SG = CN przyjmując. obliczono według wzoru Up gdzie R = liczbie wyborów odwzajemnionych. oznacza więc ogólną liczbę par 3) zwartości grupy. metodologii badań psychologicznych i pedagogicznych3.in.wskaźniki PE i NE mieszczą się w przedziale wartości od 0 do +1 II. co--------r-----. ci P---------. Pomimo dużej popularności socjometrii należy jednak zauważyć także zdecydowanie krytyczne jej oceny.1) wyborów. do jakich dochodzi się na ogół w oparciu o badania socjome-tryczne. odnoszące się do ustalenia: 1) ekspansywności grupy. że każda osoba ma prawo dokonywać nieograniczonej liczby v możliwych.

w kwe- . 2) selekcja. kiedy uzyskane dane poddamy analizie. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. Methoden der empirischen Sozialforschung. II. Zob. chociaż nie wszystkie z nich muszą występować w każdym przypadku opracowań materiałów badawczych ani też w przedstawionej kolejności. Bowiem wówczas dopiero. A. Metody badań socjologicznych.. J. s. ankieterów. Koln — Opladen. Socjometria. np. op. 4) kategoryzacja.262. czy też ocena rzetelności realizowania tego planu przez osoby uczestniczące w badaniach. Brzeziński. s. Munchen 1974. w: Materiały do nauczania psychologii.Uważam. Mika. kwestionariuszach wywiadów skategoryzowanych. wymagają odpowiedniego przygotowania. gdy korzystano z pomocy wielu osób.1. tom I. s. co jest szczególnie ważne wtedy. Die Grundlagen der Soziometrie. R. Seria III. zawartych w ankietach. 156-170. 10. Zob. s. jaki poprzedza analizę. poprzedzającego wnikliwą analizę ilościową i jakościową. 3) klasyfikacja. S. Andreski. Weryfikacja Postępowanie to obejmuje wszystkie czynności.130-131. J. których celem jest ustalenie czy i j a k ą wartość naukową mają zebrane materiały. Zaliczamy tu również te wszystkie czynności.cit. 5) skalowanie danych. op.1. Warszawa 1980. jaki realizujemy. np.251-258. sprawozdaniach z obserwacji kontrolowanych itp. pod red. Atteslander.cit. Obejmuje ona nie tylko te czynności. jakie uzyskano w wyniku badań. Wołoszynowej. 10.. S. Holm. Warszawa 1972. OPRACOWANIE ZEBRANYCH MATERIAŁÓW BADAWCZYCH 10. prowizorycznego opracowania. PRZYGOTOWANIE DANYCH DO ANALIZY ILOŚCIOWEJ I JAKOŚCIOWEJ Zebranie danych nie kończy jeszcze całego procesu badawczego. Ma-yntz. będziemy mogli odpowiedzieć na interesujące nas pytania. S. Powtarzające się np. jak: 1) weryfikacja..287-308. Molak. Nowaka. Moreno. Warszawa 1965. Hflbner. Zanim to jednak nastąpi. wszystkie dane.. należy zatem przewidzieć takie oto czynność. Missbrauch. jakich celem jest sprawdzenie zgodności sposobów zbierania danych z przyjętym planem badań.cit. Wege zur Neuordnung der Gesell-schaft. PRZYPISY Zob. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. jej technika badawcza i zastosowanie w pracy wychowawczej.482-511. których celem jest sprawdzanie samych danych. Elementy metodologii badań psychologicznych. L. Wstęp do psychologii społecznej. Wybór tekstów pod red. że powyższy pogląd zasługuje na uwzględnienie i powinien skłaniać do krytycznego stosunku do wszelkich metod podobnego typu. Modę und Manipu-lation einer Wissenschaft. P. Na kolejnym etapie procesu badawczego. L.1. 1967. P. czyli wstępnego. s. K. s. op. Wyd.

czynników. Pojęcie rodzajowe (nadrzędne). Klasyfikacja Jest to kolejna czynność porządkująca materiały. a tym samym ich -wiarygodnienie. na danych o pierwszorzędnym znaczeniu i zrezygnować z pozostałych. wywierających wpływ na zebrany materiał badawczy. jakie uzyskano w badaniach. W ten sposób zostanie wyeliminowany spośród materiału. na podobny temat. Drugi etap selekcji odnosi się do materiału pierwotnie już wyselekcjonowanego. Osta-eczną weryfikacją wszakże stanie się dopiero konfrontacja wyników badań z tą rzeczywistością społeczną jakiej dotyczą. zebrane wypowiedzi dzielimy według cech. Weryfikacja ma na celu również eliminację ewentualnych przeróżnych eformacji danych. Selekcja Zarówno chłonność naszych receptorów. obaw. Aby rozstrzygnąć. niż jest to potrzebne ze względu na podjęty problem. fałszywych bicji itp. że kręgowce dzielą się na ssaki. których wyróżnienie uważamy za konieczne. cech.2. mawiana weryfikacja ma zatem wstępny charakter. czyli taki wybór. Celem tej wtórnej selekcji jest uporządkowanie danych według stopnia ich ważności. czyli ujmowali owe wypowiedzi w sposób stereotypowy.156 stionariuszach czy w sprawozdaniach z wywiadów wypowiedzi respondentów mogą świadczyć zarówno o małej sumienności badających. Stwierdzając np. przy kolejnych badaniach. gady. które opiera się na wyróżnianiu pojęć podrzędnych względem danego pojęcia nadrzędnego. Zasadniczą rolę odgrywa w tym przypadku podział logiczny. 10. płazy i ryby. nazywa się . pozwalający na eliminację tego materiału.3. przeprowadzam podział logiczny pojęcia „liczba całkowita" względnie pojęcia „kręgowiec".. jaka z tych ewentualności wchodzi w danym przypadku w grę. Polega ona na gromadzeniu i podziale danych według pewnych. ptaki. przyjętych przez badającego. 157 10. Pierwszy etap powinien polegać na wyselekcjonowaniu spośród nagromadzonych danych tych. Dzięki temu możemy wówczas skoncentrować już dalsze wysiłki badawcze tylko np.1. jaki jest wątpliwy ze względów metodologicznych. który powinien być dwuetapowy. konieczna jest właśnie weryfikacja. ten. ich afirmujący albo negujący charakter. dla osiągnięcia większej precyzji. jak głęboko czy szeroko chcemy przeprowadzić podjęte badania. np. dokonywali przeróżnych uproszczeń. jakie mogły pojawić się na skutek zaangażowań emocjo-lnych respondentów. jaki poddamy dalszym zabiegom badawczym. jakie są rzeczywiście potrzebne ze względu na podjęty temat badań. drugorzędny i n-to rzędnym dla badanego problemu. nawet wartościowego poznawczo. Może to być np. ich niekiedy także nieszczerości. Postępując w ten sposób uzyskujemy szansę wyróżnienia danych o znaczeniu pierwszorzędnym. czyli wstępne sprawdzenie danych. jak też wielu narzędzi badawczych sprawiają że na ogół uzyskujemy w badaniach znacznie więcej danych. którzy zamiast wiernie notować zasłyszane wypowiedzi.1. w zależności od tego. Toteż po przeprowadzeniu weryfikacji danych konieczna jest także ich selekcja. czyli takie działanie. dla którego wymienia się w podziale pojęcia względem niego gatunkowe (podporządkowane). że „liczby całkowite dzielą się na liczby parzyste i nieparzyste lub stwierdzając. Pozostały materiał może być oczywiście wykorzystany np.

w zależności od konkretnych potrzeb oraz tego. Sposób porządkowania zależy zarówno od rodzaju danych. powinny być formułowane w sposób podobny do tego. jakie obejmują swoim zakresem np. 10. wyselekcjonowany i poklasyfikowany materiał badawczy wymaga zatem skategoryzowania. jak też od techniki ich zbierania. Zaliczymy do nich następujące: . Jeżeli jednak pytania w ankiecie albo pytania stawiane nawet w czasie wywiadu skategoryzowanego były otwarte — wówczas odpowiedzi te wymagają oczywiście także skategoryzowania. ponieważ wiąże się z potrzebą opracowania schematu kategoryzacji. że suma zakresu członów podziału powinna równać się zakresowi pojęcia dzielonego oraz b)rozłączności. mogą stanowić jedną kategorię. jeżeli np. np. pytania stawiane respondentom były zamknięte.4. w jakim stopniu został on już wcześniej uporządkowany. wieku. umożliwiające ewentualnie zsumowanie odpowiedzi oraz dalsze opracowanie.1. Wszystkie wypowiedzi — bez względu na formę — afirmujące coś. 2) zakodowanie pytań i przeniesienie ich na karty perforowane. Istniejąjednak również reguły ogólnie ważne przy kategoryzowaniu. Na ogół wszakże zanim przystąpimy do jakiejkolwiek analizy nagromadzonych danych trzeba je odpowiednio uporządkować. Czynności te są stosunkowo proste. Drugą — analogicznie traktowane — będą współtworzyły wypowiedzi negujące. Poprawny podział logiczny powinien spełniać dwa warunki: a) adekwatność i. Jeżeli np. jakie stosujemy przy wywiadach skategoryzowanych. Zweryfikowany. Kategorie. Kategoryzacja W niektórych sytuacjach badawczych jest to jedna z pierwszych czynności porządkujących dane. wysokości zarobku itp. do których chcemy sprowadzić poszczególne odpowiedzi.pojęciem dzielonym (totum divisionis). w ciągu samego procesu zbierania. wymieniane zaś pojęcia gatunkowe zowią się członami podziału (membra divisionis)'". który polega na tym. W ten sposób uzyskujemy wyczerpującąi r o zł ączną klasyfikację danych. Kategoryzacja polega na łączeniu danych. Na podstawie podziału logicznego uzyskujemy klasy wypowiedzi czy przedmiotów. czyli odpowiedniego uporządkowania. polegającego na tym. wówczas z porządkowaniem łączą się następujące czynności: 158 1) sprawdzenie czy zebrane ankiety lub kwestionariusze zostały należycie wypełnione. wszystkie wypowiedzi określonej treści. wypowiedzi respondentów ze względu na wspólne ich właściwości w określone klasy (czy kategorie). że człony podziału powinny wykluczać się nawzajem2. przy czym żaden element jednego zbioru nie będzie równocześnie zaliczany do drugiego zbioru. zbieraliśmy dane za pomocą ankiet albo kwestionariuszy. właściwości badanych. dotyczących np. tzn. co najczęściej nie jest takie łatwe. czyli takie zbiory. jakim posługiwaliśmy się przy budowie danego kwestionariusza lub ankiety.

". dotyczące danej kwestii. ponad 50 lat. nie — 2.. Oznaczenie symbolami wypowiedzi. obejmujący kilka typowych wypowiedzi. aby uniknąć wszelkich takich sytuacji. że przy właściwie dokonanej kategoryzacji. że niełatwo jest ustalić pewnej ilości klas (czy kategorii).2500-3000 itd. Należy przy tym pamiętać o właściwym rozdziale przypadków granicznych i unikać tworzenia takich kategorii. jakie mogą być kłopotliwe. 2. 2000-2500. które by utrudniały możliwości podziału. według których dałoby się uporządkować wszystkie uzyskane wypowiedzi. 2501-3000 itd. 3. Każda kategoria. trzeba ustalić jednoznacznie kategorie. np. Poszczególne kategorie powinny się nawzajem wykluczać. nie wiem — 3.tak — 1. 19-24. 24-30. 18-24.26-30. np. Otóż można np.1. b. Kategorie powinny być na tyle ogólne. jak np. Mnogość poglądów czy stanowisk. która ukończyła 18 lat lub zarabia 2500 zł. „dziurkarek". Dlatego też.31-40. wypowiedzi respondentów ankiet. przy ustalaniu kategorii wieku tworzymy następujące kategorie: do lat 18. tzw.41-50. 25-30 itd. Jeżeli okaże się." oraz dla innych rym podobnych zjawisk3. a pozostałe uporządkować według tego wykazu. na jakie należałoby zwrócić uwagę. tzn. Przy tak określonych kategoriach mogąpowstać kłopoty typu. byłoby w przypadku utworzenia następujących kategorii wieku: do lat 18. Przeniesienie ustalonych symboli na karty perforowane za pomocą odpowiednich maszyn dziurkujących. Wypracowano jednak kilka sposobów postępowania w takich przypadkach. Najistotniejszymi są następujące: a. z jaką spotykamy się zazwyczaj w tego rodzaju odpowiedziach sprawia. kategoria obejmująca „inne wypowiedzi". np. czyli swoiste ujęcie jednego ze wskaźników powinna być tworzona ze względu na cel badań. np. itd. Jak wspomnieliśmy wcześniej najwięcej kłopotów sprawia zazwyczaj kategoryzacja odpowiedzi na pytanie otwarte. że jakieś wypowiedzi nie dadzą się podporządkować pod żadną z istniejących kategorii. w których nie wiadomo do jakiej kategorii przyporządkować daną odpowiedź. Kiedy ustalamy kategorie w oparciu o cechy mierzalne — najniższe i najwyższe kategorie pozostawiamy z reguły otwarte. obejmującą po prostu „inne wypo159 wiedzi". czyli niezbyt liczebnie wielka. aby mogły ująć wszystkie przypadki. 2001-2500. Zastosowanie maszyn statystycznych do opracowania zebranych materiałów przyczynia się poważnie do usprawnienia ilościowych analiz. Należy wszakże o tym pamiętać. . na podstawie 10% —20% wylosowanych wypowiedzi utworzyć wykaz.19-25. powinna być raczej symboliczna. ale też wymaga dodatkowych czynności przygotowawczych. gdzie zaliczyć osobę. Poszczególne rodzaje wypowiedzi oznacza się niekiedy symbolami liczbowymi. a dla zarobków: „do 2000. dla wieku: „do lat 18. powinny eliminować takie sytuacje. czy też kategorii utworzonych według wysokości zarobku: do 2000. to wówczas tworzymy dla nich kategorię dodatkową.

umożliwiającej takie ułożenie danych w sposób uporządkowany. 10. Natomiast w naukach społecznych są one stosowane od około pół wieku. Ad b. szeregują swoje odpowiedzi według stopnia ważności. 160 W naukach przyrodniczych tego rodzaju techniki pomiaru są od dawna stosowane i posługiwanie się wyskalowanymi instrumentami pomiarowymi jest powszechnym zjawiskiem. d) dokonuje się wyboru matrycy (miary). . Skala jest więc pomyślana jako narzędzie pomiaru. W podręcznikach poświęconych metodologii badań społecznych podaje się różne sposoby skalowania.in. czyli pewien ciągły zbiór dowolnej liczby elementów przechodzących jeden w drugi. jakie chcemy poddać skalowaniu. Badający. przy której pomocy zmierzamy do ilościowego uchwycenia jakościowych aspektów badanych zjawisk. Respondenci tworzą określone skale już w czasie badań wówczas. aby tworzyły continuum. umożliwiające porównania i głębszą analizę ilościowo-jakościową. z występowania zgodności — przynajmniej pod pewnym względem — między różnymi przedmiotami a ich modelami. że właściwości przedmiotów można uporządkować i oznakować wynika m. które umożliwia pewnym właściwościom interesujących nas przedmiotów przyporządkować wartości. które w bardzo szybkim czasie dokonują złożonych obliczeń ilościowych. Stąd też wynika trudność ich klasyfikacji. a pierwsze próby w tym zakresie podejmowane były przez psychologów. Porządek skalowania jest zazwyczaj następujący: a) dokonuje się wyboru stosownych danych. b) określa się ich przydatność ze względu na badany problem. czy są one dziełem: a) respondentów czy też b) badającego. Sortowanie kart perforowanych za pomocą elektronicznych sorterów lub tabulatorów. liczby lub inne symbole w celu kreślonego uporządkowania badanych stanów rzeczy i wyrażenia tego w sposób liczbowy lub wartościowy. że jednym z ważniejszych jest podział skalowań według tego. Peter Atteslander5 uważa. którzy nawiązując do prawa Ernsta H. Skalowanie Skalowaniem nazywamy takie postępowanie. Webera i Gustawa T.c. Jest to zatem swego rodzaju technika pomiaru.1. Ad a. c) ustala się stopień ich pewności lub wiarygodności. tworzy określone skale. Fechnera4 starali się w sposób matematyczny ująć zachowania ludzkie. Obecnie przeświadczenie o tym.5. gdy odpowiadając na zadane im pytania. porządkując zebrany materiał.

W skali ilorazowej. że woda w jednym naczyniu ma 30°C. 2 = trochę ciepły. Ad 4. jeżeli mamy np. że przedziały wyróżnionych wartości są równe. oprócz właściwości charakterystycznych dla skali interwałowej. tego rodzaju skalę: zielony = 1. np. aby odzwierciedlały one jedynie izomorficznie zachodzące miedzy tymi przedmiotami stosunki równości i . jaką wskazuje. będącą punktem odniesienia dla badanej wartości. Posługując się tego rodzaju skalami możemy jedynie stwierdzić. Stąd też. najsłabszą jest skała nominalna Stosując wspomnianą skalę przyporządkowujemy przedmiotom liczby w taki sposób. że woda w pierwszym naczyniu jest trzykrotnie cieplejsza od tej. Na tej podstawie będzie można stwierdzić. iż różnice między wodą poszczególnych naczyń wynoszą 10°C. ze względu na wielkość temperatury. 4 = gorący. to przyjmując. jakie są stosowane w naukach społecznych. a tym samym odejdziemy od skali wyłącznie porządkowej. 2) porządkowe (ordinal scalę). to uzyskamy np. Ze względu na stopień dokładności pomiaru można wyróżnić cztery podstawowe typy skal: 1) nominalne (nominał scalę). a ponadto pozwala stwierdzić. np. Skala interwałowa posiada właściwości skali porządkującej. trochę ciepłą (2) itd. w której użyte liczby sapo prostu tylko symbolem nazw poszczególnych kolorów. gdy tę skalę uściślimy inną. posługujemy się również wartością z e r o w ą.Dotychczasowy rozwój prób zmierzających do liczbowego wyrażenia współzależności rozmaitych faktów czy procesów społecznych doprowadził do pojawienia się wielu mniej lub bardziej skomplikowanych sposobów skalowania. trzy pręty o różnej długości: A = 20 cm. ponieważ nie wynika to wcale z tego rodzaju skali. Ad 2. 3) interwałowe (interval scalę). a w trzecim: 10°C możemy powiedzieć. gdy określając poszczególne własności badanych przedmiotów. że np. iż pręt C jest trzy razy dłuższy niż A. Stwierdzając jednak. Błędna byłaby natychmiast wypowiedź. Skala ma wówczas charakter porządkowy. jaka ma 10°C. 161 Ad 1. jaki z nich jest większy lub mniejszy od pozostałych. w drugim: 20°C. bez możliwości wszakże stwierdzenia — o ile mniejsze albo większe. 3 = ciepły. większe lub równe od czegoś innego. Jeżeli wyróżnionym kolorom w badanym przedmiocie podporządkujemy liczby porządkowe. ale i mniejsza od 2. Otóż posługując się w tym przypadku dowolnym termometrem możemy jego skalę podzielić na część. Ad 3. inne = 4. że 1 metr = 100 — 0 cm możemy stwierdzić. że coś jest mniejsze. jaką uznamy za chłodną (1). 4) ilorazowe (ratio scalę). część 1 jest nie tylko różna. 1 = chłodny. Ustalenie tego o ile dany przedmiot jest mniejszy albo większy od drugiego stanie się wówczas możliwe. Spośród wymienionych skal. B = 40 cm i C = 60 cm. niebieski = 3. ukazuje również. czerwony = 2.

że uporządkowane przy jej pomocy przedmioty są: różne. Posługując się tą skalą przyporządkowujemy przedmiotom liczby tak. przyporządkowuje się przedmiotom liczby w taki sposób. Ad 1. to wolno 162 nam tylko wnioskować. aby stosunki między liczbami odzwierciedlały izomorficznie wszystkie takie stosunki. co drugi od pierwszego. 4 i 6 możemy sądzić. 8 pozwalają wnioskować. Nieco większe możliwości stwarza nam „skala porządkująca". gdy weźmiemy pod uwagę typologię skalowań zaprezentowaną przez Erwina K. jakie są stosowane w naukach społecznych. czystość) ich mieszkań. że różnice wielkości są równe. Na wysunięcie takich wniosków pozwala dopiero „skala interwałowa". 7. ponadto jeszcze — zero zostaje przyporządkowane jedynemu przedmiotowi. Wymienione skale nie wyczerpują wszystkich możliwych. 6. w której oprócz tzw. 3. arbitrary scales) wyróżnia się szereg skal opierających się na bardziej zobiektywizowanych przesłankach. 1) skal arbitralnych (Willkurłichen Skaleń. że piąty jest trzy razy większy od pierwszego. Do tego rodzaju skal zalicza się np. że są one równe. kolejno większe jeden od drugiego i. Są one dziełem poszczególnych badaczy i opierają się na dowolnych kryteriach. Scheucha7. tzn. Uzyskujemy wówczas praktycznie biorąc zwykłą klasyfikację danych przedmiotów czy faktów— z tą różnicą— że zamiast nazw przyporządkowane zostaną przedmiotom liczby. 4. ale ukazywało również stosunek większości. Mierząc za pomocą tej skali. Chapina dla mierzenia warstwy społecznej. a ściślej biorąc społeczno-ekonomicznego statusu rodzin na podstawie wyposażenia i stanu (porządek. chociaż tak to może się wydawać. a drugi z kolei — od pierwszego. jakie odzwierciedla skala interwałowa. Zastosowane w niej liczby np. aby to przyporządkowanie odzwierciedlało izomorficznie nie tylko stosunki równości i różności. Widać to wyraźnie. Nie należy jednak na ich podstawie wnioskować. nawet w odniesieniu do tego samego materiału badawczego. biorąc pod uwagę wymienione liczby. na 2) podstawach matematycznych czy matematyczno-staty-stycznych.różności pod względem mierzalnym. Na wysnuwanie wniosków dotyczących stosunków wielokrotności miedzy mierzonymi przedmiotami pozwala dopiero najmocniejsza spośród wymienionych skal. chociaż 8 jest większe od 5. np. 8 i 5.: 2. że przedmiot trzeci jest dwa razy większy od pierwszego lub. 163 +5 +4 +3 +2 +1 -1 . 2. Nie można natomiast wnioskować na tej podstawie o ich wielkości. czyli „skala ilorazów a". że są to przedmioty nie tylko różne. skalę Emory Bogardusa dla ustalenia dystansu społecznego i skalę Stuarta F. Jeżeli jednak w wyniku pomiaru jakichś dwóch przedmiotów za pomocą tej skali zostaną im przyporządkowane dwie dowolne liczby. mającemu własność mierzoną w stopniu zerowym6. jaki między nimi występuje. Nie można atoli wnioskować na tej podstawie. ale że trzeci z nich jest pod względem mierzonym większy od drugiego. 5. że trzeci jest tyle samo większy od drugiego. Oznaczając na tej skali przedmioty liczbami np.

A. mają na skali wyższe pozycje rangowe w porównaniu z tymi osobami. Proszę określić na tej skali. w kolejności —jak twierdzi — historycznej. tzn. jakąż kolei łączymy to.. które odpowiadały pozytywnie na dane pytanie.in.. że — przy optymalnej sytuacji — na podstawie ustalonej punktacji można odtworzyć odpowiedzi na zadane pytania.. następujące sposoby skalowania. jaki jest stosunek Pana (i) do. z jaką łączymy to... w takiej. czy też różne koncepcje wielowymiarowych ska-lowań8. która została opracowana przez Louisa Guttmana w latach czterdziestych. i) skalogram (scalę anylysis) i in. jeden z bliskich współpracowników Guttmana — porządkuje zbiór wypowiedzi w taki sposób..". Przyjrzyjmy się nieco bliżej ostatniej spośród wymienionych metod z uwagi na jej szczególną popularność.. której przykładem jest skala Likerta. c) metodą dodatkowo ustalonych interwałów (methods of succesive intervals). czego sobie najbardziej życzymy—do najniższej -5. skalę intensywności. b) postępowanie metodą równych interwałów (method of equal appearing intervals) oraz zbliżona do niej. a następnie zapytanie ich o pozycję każdego z tych bodźców na danym continuum. w jakiej pojawiały się w praktyce: a) postępowanie metodąporównywania parami (paired comparison). gorętszy itp. stosowaną m. lepszy.in. jak np.. e) postępowanie metodą wyróżniającą (scalę discrimination technique). Skala intensywności uczuć „Na karcie tej znajduje się dziesięć kratek. czyli o to.... licząc od najwyższej pozycji oznaczonej +5. Właściwościąska-logramu jest to. Ad 2. przez Instytut Gallupa. Lazarsfelda (latent structure anylysis). Wymienia on w tej kategorii m.. Skalogram —jak na to wskazuje S. określenie continuum. analiza struktury ukrytej Paula F. 164 . d) postępowanie metodą skumulowanych ocen (methods of summated ratings). które udzieliły na to samo pytanie odpowiedzi negatywnej. do jakich zalicza różne probabilistyczne modele pomiaru. że w idealnym przypadku wszystkie osoby.. Jednak w praktyce ideał taki jest rzadko w pełni osiągany. Czym jest skalogram? Otóż jest to technika analizy danych jakościowych. który z nich jest większy... czego sobie Pan (i) najbardziej nie życzą.-2 -3 -5 Zaliczyłbym do tej kategorii również tzw.. Stouffer. którego najprostszym przykładem jest zaprezentowanie arbitrom dwóch bodźców.

posługując się pytaniami dotyczącymi następujących danych odnośnie wyposażenia: 1) doprowadzona bieżąca woda. zgodnie oczywiście ze zdrowym rozsądkiem. które powodują że jeżeli ktoś odpowiedział „tak" na pierwsze z nich. to i na trzecie powinien odpowiedzieć „tak". to konsekwentnie myśląc powinien odpowiedzieć również „tak" na pozostałe. Są to zatem takie pytania. 3. Czy masz wzrost ponad 170 cm? Tak. . 5) telefon. to na pewno ma wodę bieżącą. 3) bieżąca gorąca woda. że jeżeli ktoś ma w mieszkaniu WC. to musi poniekąd odpowiedzieć „tak" na pozostałe. Czy masz wzrost ponad 180 cm? Tak. jeżeli ma łazienkę. Nie. Tym bardziej. którą nazywa się właśnie skalogramem9. chociaż z nim wiąże się najwyższy jego standard. 2) ponadto używa puder do twarzy. Nie. dla ustalenia skali używania kosmetyków przez kobiety. przyjmując następujące wskaźniki: 1) używa lakieru do paznokci. 165 Natomiast w badaniach prowadzonych w RFN posłużono się tą metodą np. Zakładano przy tym trafnie. 2) WC. Czy jednak z istnienia łazienki lub prysznicu wynika konieczność doprowadzenia do danego mieszkania bieżącej wody? Podobnie brak takiej zależności między wyposażeniem mieszkania w telefon. Zobaczmy to na przykładzie hipotetycznej skali wzrostu złożonej z odpowiedzi na następujące trzy pytania: 1. Jeżeli na pierwsze pytanie odpowie „nie". a na drugie „tak". Otóż jeżeli ktoś odpowie „tak" na pierwsze pytanie.Przy tworzeniu skalogramu posługujemy się pytaniami posiadającymi własności komulatywne oraz stwarzające szanse odtwarzalności ich treści. 2. Możliwe odpowiedzi na powyższe pytania możemy zestawić w następującej tabelce. Szereg rangowy odpowiadających Stopień skali Odpowiedział „nie" na pytania 1 1234 3210 X 2 XX 3 xxx 1 xxx 2 XX Odpowiedział „tak" na pytania 3 X Metodę tę próbowano zastosować we Francji do ustalania np. 4) łazienka lub prysznic. stopnia komfortu mieszkań. Czy masz wzrost ponad 160 cm? Tak. Nie.

Problem przydatności poznawczej skal łączy się więc z ich wartością naukową która może być oczywiście różna. Z faktu. tym bardziej negatywna postawa wobec racjonalistów" i zbudujemy skalę fundamentalizmu religijnego oraz skalę postaw wobec racjonalistów — to porównując następnie wyniki obu można zobaczyć czy sprawdza się przyjęta hipoteza. 4) sole do kąpieli. Trzeba wówczas jednak rozpatrzyć następujące możliwości: jeżeli hipoteza zostanie sfalsyfikowana. iż musi używać również soli do kąpieli czy wody kolońskiej10. np. albo hipoteza była prawdziwa. 2) poprzez odwołanie się do badań grup respondentów. jak omówiona wcześniej skala wzrostu. a tym samym są rzeczywiście rzetelnym narzędziem pomiaru. Następnie porównuje się średnią wyników takiej grupy ze średnią tzw. która doprowadziła do jej uchwycenia. Stwierdzając występowanie silnej korelacji można uznać trafność skali. pudru do twarzy nie wynika wcale.3) perfumy. czy i w jakim stopniu ukazują one istnienie związków ilościowo-jakościowych. Na zakończenie rozważań dotyczących skalowania nieco miejsca poświęcimy problemowi przydatności poznawczej skali. 5) wodę kolońskaj 6) krem. wyniki badań jakiegoś respondenta świadczą o jego niechęci do nauki. 166 4) przez odwołanie się do teoretycznych ustaleń trafności danej skali. Otóż interesująca nas przydatność zależy od tego. że ktoś używa np. Proponowany w tym przypadku stopień ważności nie daje szans na pewne rozstrzygnięcie. a skale poprawne. Otóż jeśli przyjmiemy taką hipotezę: „im większa skłonność do fundamentalizmu religijnego. które są przedmiotem badań. Wskazuje to niewątpliwie na trudności związane z konstrukcją sensownych skalogramów oraz z ich stosowaniem w praktyce badawczej. Obie te skale nie są więc tak idealne. 7) pastę do zębów i mydło. to wówczas uważa się daną skalę za właściwą. którzy odwołując się do swojej wiedzy i doświadczenia orzekają o przydatności skali. 3) poprzez wysuwanie wniosku prognostycznegoz dotychczasowych wyników badań. w zależności od ich trafności w mierzeniu danych zjawisk. które charakteryzują się wysokim albo niskim natężeniem cechy będącej przedmiotem pomiaru. Jeśli np. to na tej podstawie można wysnuć wniosek o jego małym zainteresowaniu lekturą książek i postawić pytanie: czy i w jakim stopniu jego niechęć do nauki jest skorelowana z negatywnym stosunkiem do książek. „grupy normalnej" i jeśli stwierdzi się występowanie istotnej różnicy między tymi dwoma średnimi. a .Trafność tą sprawdza się w następujący sposób: 1) przy pomocy ekspertów. to — albo hipoteza była fałszywa. skalą zdrowia psychicznego — w grupie obejmującej pacjentów szpitala psychiatrycznego.

jak bardzo trudno dokonywać rzetelnych pomiarów zjawisk społecznych. W dwóch przedsiębiorstwach „Xl" i „X2" mężczyźni przeważają w grupie pracowników fizycznych. przy czym najbardziej zdecydowana jest ta przewaga w „X2". kobiety charakter zatrudnienia Ogółem fizyczni umysłowi „X 1" „XT „XT 100 mkmkmk 78 66 68 46 72 82 22 34 32 54 28 18 100 100 100 100 100 Rozbicie procentowe pracowników ze względu na 20. konieczne jest posłużenie się również tabelami dwu. na które nanosi się liczby bezwzględne albo względne. Najprostszą postacią wspomnianych konstrukcji porządkujących są tabele ukazujące jednowymiarowy rozkład częstotliwości dostarczając informacji o charakterze opisowym. to świadczy również o tym. m. ANALIZA ILOŚCIOWA Oprócz omówionych wcześniej czynności przygotowawczych (zob. Tytułem przykładu wymieńmy tabelkę obrazującą strukturę zatrudnionych w dowolnym zakładzie pracy według płci: Pracownicy zakładu (w %) mężczyźni 79.6 kobiety ogółem 100 Już pierwszy rzut oka pozwala stwierdzić. że często pomiędzy postawami i zachowaniami ludzi brak jednoznacznych i bezpośrednich korelacji. związane ze wstępnymi opracowaniami ilościowymi zebranego materiału badawczego. Tym samym trafność skal nie zostaje potwierdzona. jakie wyróżniamy w podjętych badaniach. ukazującą jak przedstawia się struktura płci i charakteru zatrudnienia w trzech spośród badanych przedsiębiorstw: Przedsiębiorstwo Mężczyźni. z tego powodu.4 167 W celu uchwycenia wzajemnych związków między zmiennymi. że dotychczasowe efekty poznawcze badań opartych na rozmaitych skalach są raczej skromne12. Przedstawione sposoby uzasadniania trafności skal ukazują nader przekonywająco.któraś ze skal bądź też obie skale okazały się nietrafne.jak też wyliczyć szereg wskaźników korelacji.i wielowymiarowymi. a mężczyźni wśród pracowników umysłowych. Ponadto wypada tez zauważyć.1) do przeprowadzenia analizy ilościowej konieczna jest także konstrukcja różnych tabel statystycznych. Pomimo tego nie należy oczywiście zniechęcać się do posługiwania się skalami w badaniach zjawisk społecznych. Dla ilustracji zamieścimy tu tabelkę z własnych badań.Trzeba także poszukiwać nowych skal umożliwiających mierzenie interesujących nas zjawisk oraz sposobów sprawdzania trafności stosowanych skal. Na podstawie analizy ilościowej można ustalić istnienie zarówno związków przyczynowych. 10.2. Jeśli natomiast hipoteza zostanie zweryfikowana. Natomiast w „X3" spotykamy się z sytuacją odwrotną: kobiety przeważają wśród pracowników fizycznych. .10. a kobiety wśród pracowników umysłowych. jak dalece różnią się poszczególne załogi ze względu na wymienione w tej tabelce relacje. że i skale są trafne".in.

że 60% spośród badanych doznaje silnego. U osobników. a u tych. Jeżeli warunki (1) i (2) są spełnione. to brak również Y. 168 Każdy związek przyczynowy ma charakter deterministyczny przy następującym układzie: (1) zmienna A" powoduje Y czyli X —» Y. a 40% słabego uczucia bezsilności społecznej. którzy od dłuższego czasu nie awansowali odczucie to było silne. Natomiast wieloprzyczynowy związek (przy istnieniu dwóch niezależnych zmiennych) lub trój członowy łańcuch przyczynowy można wykryć na podstawie analizy trójwymiarowej tabeli. którzy ostatnio awansowali — słabe. Powyższe założenia możemy sprawdzić poniekąd optycznie za pomocą właśnie krzyżówki na dwuwymiarowej tabeli z liczbami bezwzględnymi14: Pracownicy zakładu X. czyli: -X -* -Y. krzyżówka. Otóż jednoprzyczynowy związek można ustalić na podstawie analizy dwuwymiarowej tabeli. Zakładamy np. że natężenie tego odczucia jest kształtowane przez karierę zawodową badanych. czyli: (X ¦ Y) -» Z.Do ważniejszych form związków przyczynowych zalicza się: 1) jednoprzyczynowe związki typu: X określa Y. (3) X v -Y-> -Z. które dotyczyły pracowników umysłowych stwierdzono. że X determinuje Y. spowoduje Z. 2) wieloprzyczynowe związki typu: X i Y określają Z. co ukażemy na przykładzie. (2) jeśli Xnie występuje. W badaniach. Najprostszym sposobem wykrywania jednoprzyczynowy eh związków w dwuwymiarowej tabeli jest tzw. (2) -X v y-> -Z. to wówczas można uznać. 3) łańcuchprzyczynowo-skutkowy: X powoduje Y. Jeżeli dwie zmienne niezależne X i Y powodują wspólnie Z. czyli x -> y -> z. to wówczas będzie można obie te zmienne uznać za determinanty przy następującym układzie13: (1) XY-> Z. którzy: silne słabe razem 400* 200^ -^100 "^300 500 500 Uczucie bezsilności Od lat nie awansowali W ostatnim czasie awansowali Razem 600 400 1000 . co symbolicznie wyrażamy: X ~> Y..

............................. posługując się odpowiednimi tabelami........ zle stosunki w brygadzie......... e........ detto............ c.................... c.......... 17 10 11 15 11 15 8 17 20 7 43979 232 Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X3" a............ napięte normy................ delto..... detto..... 28 21 12 13 I V U IV III 12 13 17 3 11 12 6 8 2 1 75482 . według opinii ich pracowników................ czyli korelacji możemy ustalić także przez pewne wyliczenia.............................. detto.W nieco bardziej złożony sposób założenie to można sprawdzić wyliczając wskaźniki chi-kwadrat......................... „X 2" i „X 3")...... detto.......... 55 243 80 210 144 166 b.......... d............ zla organizacja pracy................ brak zrozumienia ze strony samych pracowników.. d.................. detto. inne... c.... Ilustrujemy to przykładem z własnych badań dotyczących przyczyn złej pracy w trzech różnych zakładach („X 1"...................... 24 12 8 12 5 243 130 153 197 110 I IV III II V b............................. detto............................. Uzyskane odpowiedzi zestawiamy w tabeli na stronie następnej............... detto.................................... Istnienie wzajemnych związków......... detto......... 169 Oznaczenie wartości wyróżnionych przyczyn przez badanych Kolejność 1 2 3 4 5 N Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X1" a................................ e...................................... Ocena respondentów przyczyn zlej pracy w „X 2" a......... 46 21 25 22 22 22 24 23 10 15 16 11 14 15 17 8 9 11 17 19 3 6 13 20 7 385 258 294 249 266 I III II IV V b........................ d....

Superpozycja współczynników (odpowiedzi) jest wypadkową uzyskaną za pomocą geometrycznego dodawania wspomnianych amplitud. 243 130 153 197 110 243 80 210 144 166 871 468 657 Ń 385 258 294 249 266 Ze względu na dość znaczne rozbieżności liczbowe wspomnianych współczynników sięgające około 50% oraz z uwagi na małą liczbę przedsiębiorstw badanych nie wyliczam wartości średnich tych współczynników. 2.. następnej przez n — 2 itd. jak i hierarchii przyczyn badanego zjawiska wymagają bardziej precyzyjnego wyrażania przy interpretacji matematycznej.....e... Przedstawiony powyżej sposób obliczania współczynników korelacyjnych dla odzwierciedlenia zarówno ilości uzyskanych odpowiedzi na postawione pytania. k— określa ilość pytań (przyczyn)......-.. Każdą amplitudę przedstawiam graficznie w postaci Wektora. 170 Otóż współczynniki korelacji wprowadziłem za pomocą następującej transformacji: Jeżeli przez N(m) oznaczymy współczynnik korelacji odpowiedzi na w-te pytanie badanych w przedsiębiorstwie „A"' (m — kolejny numer pytania m = 1 2.. 3) to: j\rr=l<*-i)-»M gdzie <1} i — określa stopień ważności przyczyny (czyli hierarchię).. (Punkty wyliczone w przedostatniej kolumnie uzyskano w następujący sposób: wartość kolumny 1 została pomnożona przez n = 5 (n = ilość kolumn). abcde 590 542 „JV2" „Nr Ń2 *.... że rozrzut wartości współczynników traktuję jako swego rodzaju wahania (oscylacje) odpowiedzi.. Zamiast tego dokonuję operacji superpozycji tych współczynników pojętej w ten sposób. n(m> — określa ilość uzyskanych odpowiedzi na te pytania. x — numer przedsiębiorstwa x= 1. W celu przeprowadzenia matematycznej interpretacji zestawionych w powyższej tabeli współczynników korelacyjnych dla wyróżnionego zjawiska konieczne jest ich zestawienie zbiorcze: Pytania Ilość punktów w badanych przedsiębiorstwach „N1" *.... 171 . detto.... a same wartości liczbowe współczynników — jako amplitudę tych wahań.. k... wartość kolumny 2 przez n — 1.. Wartość współczynników wyliczonych ze wzoru (1) zawiera właśnie poniższa tabela. Przy zastosowaniu powyższego sposobu obliczenia punktów o kolejności danej odpowiedzi decyduje oprócz ich ilości również wskazana przez respondentów ważność)..Ogólna ilość punktów jest sumą iloczynów poszczególnych kolumn danej własności.. które wymieniają badani..

4 1.4 2 2.4 4 15.7 Oznaczenia używane w obliczeniach: . 21d.0 0.3 0. A 10-'N 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 ~1 Przeds. 172 Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (mężczyźni): do 1000 powyżej 3500 H.2 4.2 11. — 0.3 1.4 0. „AT H Przeds. Wartości superpozycji N spełniają rolę analogiczną do roli wartości średnich.0 1. tym wyższy stopień ważności danej przyczyny.2 44.1 1.1 — 2.7 3.0 od 1501-do 2000 od 2001 do 2500 Niepełne średnie Średnie 3 — Niepełne wyższe Wyższe 5 n.7 — 0. Posłużmy się dla jego ukazania takimi oto obliczeniami. z uwzględnieniem kategorii płci.6 5 38.9 0. gdzie: N = YŃ* (2) x=\ podaje wartości liczbowe superpozycji współczynników. w których chodziło o ustalenie współczynnika korelacji dla zależności wysokości zarobków od wykształcenia. 1 Podstawowe 1 2 0. Można również zastosować inny sposób obliczania współczynników korelacji.4 4 — 9.3 12 79.6 4. zatem z kształtu wykresu można wyprowadzić odpowiednie wnioski ogólne dotyczące ustaleń hierarchii ważności przyczyn determinujących według opinii badanych dane zjawisko: im wyższa wartość superpozycji.7 — — 18.0 0. „AT H Przeds.Ukazuje to poniższy wykres stanowiący przedstawienie graficzne superpozycji współczynników korelacji uzyskanych dla poszczególnych pytań we wszystkich przedsiębiorstwach.0 6.2 1.3 od 1001 do 1500 3 6.3 60. „AT pytanie Wykres ten przedstawia krzywą superpozycji współczynników korelacji w skali 1 : 10 tab.

>-*./.x. 60.9=165.8 2.2 18.7 -y 9.y. i 2 3 4 5 n.6 ax ¦¦ N 0^ = 0.1 1.0 • 4= 16. r — współczynnik korelacji y = l.9.3 • 16= 20.2 • 25 = 55.7 9. *=3. V n x. -x2 = I2ZZiL12.y/ =541.4 44.0 «. Cxy — kowariancja.96 = 13.6 ¦ 16 = 713. JZsŚ.4 y.9 1077.7 5.77 79. 0.2 _2 ax = J^ ' ' -x-.9=107.6 55.0 8. 60.3 18.0 6.0 11.6 6.7 1 = 0. 60.4 44.4 173 .f i 7 — wartości średnie kolumn i wierszy.0 4.1 119.2 11.56 -12. ax ay — odchyłki kwadratowe od wartości średnich."'*&> ~*? = l'3 /2>.6 178.9 1.2 Cxy = ~X "*.9 258.0 11.0 4.0 35.0 284..4 \s n>y^ n.4 79.0 ¦ 1 = 60.2 79.96 = 0..9 i____ ?58 9 .x.5.0 „ l'L»iyf -2 oy = + V n ".3 • 4 = 37.4 ¦ 25= 160.2 2 "l Xi 0.4.6 32. 0.3 2. 1 2 3 4 5 ".6 ]L"*.7 18.

a/=lf^T- = ^f~2'25 = 1'76; c„ r=1,3 :1 crx ery 1,1

^ = V^ = U2

W powyższym przypadku uzyskano współczynnik korelacji = 1, z czego można wnosić, że zachodzi tu bardzo ścisła korelacja między wysokością zarobków a wykształceniem i to nawet funkcyjna zależność liniowa. Tabela korelacji wysokości zarobków i wykształcenia dla „X 1" (kobiety): V ^-\c do 1000 2001 do 2500 powyżej 3500 n, 1 Podstawowe 1 2 1,9 2 4 6,2 3 6,1 0,1 0,3 9,2 4 8,9 0,1 0,2 0,5 3,2 od 1001 do 1500 5 2,1 0,5 0,4 0,5 20,6 0,4 19,0 0,2 od 1501 do 2000 od

Niepełne średnie Średnie 3 -

Niepełne wyższe Wyższe 5 ", 7 = 2,6; J = l,2 2,0

IJnXiyrxiyi = 7l,3 174 C„ = ^2>*„ •*,;>,-J-37=.3,40-3,12 = 0,28 x, 1 2 3 4 5 «. 2,0 6,2 9,2 3,2 0 n,x, 2,0 12,4 27,6 12,8 0 *,*', 2,0 ¦ 1 = 2,0 6,2 4 = 24,8

9,2 ¦ 9= 82,8 3,2 ¦ 16= 51,2 0

20,6 yl 1 2 3 4 5 m, 19,0 0,2 0,5 0,4 0,5 20,6

54,8 n/y, 19,6 0,4 1,5 1,6 2,5 25,0

160,8 »,y, 19,0 • 1 = 19,0 0,2 ¦ 4 = 0,8 0,5 9= 4,5

0,4 16 = 6,4 0,5 ¦ 25 = 12,5 43,2

\y,njxj _2 ax =,r" ' ' -s N ay = Zw? TT2 N 160,8 CTX2=i2^_1>44 = 7j8_1)44 = 6)36; o-x = V°\36=2,6 20,6 ay 2 ai^-6,76 = 2,1-6,76 = -4,66; 20,6 C, _^_= 0,28 028 ^^ ery = yf4^6 = 2,15

twory 2,6 (-2,15) -5,6 Jak widać z powyższego, w przypadku kobiet można mówić o niezależności wysokości zarobków od wykształcenia, ponieważ współczynnik korelacji różni się znikomo od zera. 175 Bardziej szczegółowe wskazania dotyczące ilościowej analizy zawierają podręczniki poświęcone statystyce, zwłaszcza te, które podejmują problemy zastosowania statystyki do badań zjawisk społecznych. 10.3. ANALIZA JAKOŚCIOWA

Najogólniej biorąc o analizie jakościowej materiałów badawczych można mówić co najmniej w dwóch znaczeniach:

a) jako o dopełnieniu analizy ilościowej biorąc pod uwagę ten fakt, że każdej ilości odpowiada zawsze określona jakość; b) jako o względnie niezależnej od stanów ilościowych analizie tych spośród zebranych materiałów badawczych, jakie nie nadają się do analizy ilościowej, m.in. z uwagi np. na brak odpowiednich metod lub technik, a które mogą być źródłem interesujących informacji o rozmaitych faktach społecznych. Ad a. W klasycznych ujęciach kategorie „ilość" i „jakość" określa się następująco: 1) Jakość" — to całokształt cech, które wskazują na to, czym dana rzecz jest; „ilość" — to całokształt cech, wskazujących na jej rozmiary: 2) Jakość" —jest zbiorem cech istotnych, czyli koniecznych; „ilość" natomiast — jest zbiorem cech nieistotnych, tzn. przypadkowych; 3) „jakość" — to coś, czego nie da się wyrazić za pomocą liczby i jednostki odpowiedniego układu miar; a „ilość" — to jest to, co można wyrazić w postaci liczbowej. Wymienione określenia „ilości" i Jakości" w ostatecznym rachunku sugerują zasadność absolutnie rozumianego, dychotomicznego podziału cech na mierzalne i niemierzal-n e, przy czym właściwość mierzalności jest z góry przypisywana jednym cechom, innym zaś nie. Tymczasem historia nauki wskazuje na to, że podział ten nie daje się utrzymać w sposób tak ścisły, ponieważ to, co ongiś wydawało się niemierzalne, przy odpowiednim rozwoju nauki i techniki, a w tej mierze i aparatury badawczej, staje się przynajmniej w jakimś stopniu mierzalne. Dowolny przedmiot możemy zatem opisać zawsze jako zespół jego cech (predykatów). Mnogość cech danego przedmiotu jest więc jego jakościową określonością, czyli krótko mówiąc: Jakością", a mnogość parametrów liczbowych, wyrażających intensywność istniejących cech —jest z kolei jego określonością ilościową— czyli tzw. „ilością". Przyjmując powyższe rozumienie omawianych właściwości uważam, że nie może istnieć taki przedmiot badań empirycznych, który byłby określony tylko 176 jakościowo czy też tylko ilościowo. Zauważmy przy tym, że rozdział kategorii „ilość" od Jakości" jest możliwy, ale jedynie w płaszczyźnie metodologicznej. Natomiast na płaszczyźnie ontologicznej i poznawczej obie te kategorie są zawsze współzależne. Pozbawione wartości poznawczej są zarówno wszelkie określania cechy przedmiotów jako wyłącznie zespołu cech jakościowych bez podania, w jakiej mierze są one w przedmiocie realizowane, jak i określenia przedmiotów jako wyłącznie zespołów parametrów liczbowych, jeśli nie wskaże się, jakich cech one dotyczą. Jest to jedna strona związku wzajemnego między „ilością" a Jakością". Druga strona tej zależności przejawia się w tym, że dla wszystkich przedmiotów materialnych istnieją tylko skończone rozpiętości (zakresy) parametrów liczbowych określających intensywność poszczególnych cech. Dla każdej cechy dowolnego przedmiotu materialnego można wskazać skończone i różne od zera liczby kh Kh które wyznaczają granice zmienności parametru tej cechy i stanowią odpowiednio dolny i górny kres intensywności cechy. W tak określonym przedziale realizuje się związek wzajemny między daną cechą przedmiotu a jej

(1) Oprócz zasad stosowanych do badań dokumentów. czyli naukę o relacjach między znakami słownymi a osobami posługującymi się nimi. interpretatorami itp. np. zjawiskach. poprzez niekontrolowaną obserwację. czyli do dziedziny socjologii zajmującej się społecznymi uwarunkowaniami kształtowania się języków naturalnych oraz ich rolę w tworzeniu stosunków międzyludzkich. polegająca na badaniu tekstów ze względu na częstotliwość zawartych w nich słów. istniejące współzależności ilościowo-jakościowe w poszczególnych przedmiotach i zjawiskach itp. np. uwarunkowań sytuacyjnych i kulturowych zebranych materiałów. Ponadto przy analizie jakościowej korzysta się także z badań. zaangażowań i opcji twórców tekstów poddawanych analizie. Wykorzystując do wspomnianej analizy zasady semiotyki można dojść nie tylko do ustalania intencjonalnych.8. które jest określone jako jedność i różność „ilości " i Jakości" danej cechy. tendencjach. . nieskategoryzowane wywiady. w tym ostatnim z wyróżnionych znaczeń stosujemy: 1) do badań wszelkich dokumentów. w której obrębie wyróżnia się: a) semantykę — czyli naukę o znaczeniowej stronie języka. jakie mogą być przedmiotem zainteresowania nauk społecznych oraz 2) do wydobycia z danych. Analizę jakościową. lecz również i ekstencjonal-n y c h znaczeń badanych znaków słownych użytych w danym dokumencie. i na wysnuwaniu na tej podstawie wniosków o istniejących preferencjach. Przy omawianej analizie bywa również stosowana statystyka lingwistyczna. Biorąc powyższe pod uwagę. b) syntaktykę — tzn. czyli to zjawisko. Ad b.2). jak i niematerialnymi (np. zajmującej się badaniem relacji między wyrażeniami danego języka a oznaczanymi przez nie tworami. należałoby jeszcze wskazać na możliwość wykorzystywania w odniesieniu do dokumentu — w ścisłym tego słowa znaczeniu — zasad semiotyki. aspekty. do jakich nie można dojść w inny sposób. naukę o składni znaków słownych i wzajemnych wpływach tych znaków na ich znaczenie oraz 177 c) pragmatykę. czyli nauk o znakach.intensywnością. jakie uzyskano np. rzeczowników. zarówno materialnymi. Jak wiadomo. Niemniej przydatne w tego rodzaju analizie jest także odwoływanie się do zasad socjolingwistyki. (zob. sposoby pozwalające na osiągnięcie interesujących nas informacji. analizę jakościową możemy więc stosować w celu wzbogacenia wniosków uzyskanych na podstawie analizy ilościowej — nowymi wnioskami — wykorzystując zwłaszcza te materiały badawcze.wypowiadającymi się a słuchaczami danych wypowiedzi. pomijanie pewnych słów czy też szczególnie częste używanie innych może być wskaźnikiem określonych postaw. jakie możemy poddać badaniom ilościowym. zaangażowaniach uczuciowych itp. dokumenty osobiste itp. różnymi ideami). przymiotników itp. analizując więc ich historyczne i społeczne determinanty.

3. Formułowanie wniosków i ewentualnych hipotez. że termin „analiza" jest stosowany dość szeroko w różnych przedsięwzięciach badawczych.. specyfiką stosowanych metod przy zbieraniu danych. pierwsze strony czołowych dzienników z lat. w ścisłym tego słowa znaczeniu. a także przydatność teoretyczną (poznawczą) i praktyczną.. jakie wynikają z przygotowanego do analizy materiału badawczego. Opracowanie systemu kategorii na podstawie wstępnych badań danego materiału. (np. które będą podstawą zamierzonej analizy. o jakich wspominałem powyżej.. Analiza danych. ukazujące ustalone rezultaty. jak też np. jakie są w nich zawarte i mogą być przydatne do udzielenia odpowiedzi na interesujące nas tematy związane z podjętymi badaniami. jakie zostały zebrane poprzez określone badania? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. 5. Sprawdzenie zasadności oraz ważności wniosków i hipotez. nie tylko takich. Dokładne określenie rodzaju badanych materiałów. Podsumowanie wyników analizy jakościowej.Jak widać z powyższego przy analizie omawianego rodzaju staramy się — nawiązując do różnych nauk — wydobywać z zebranych materiałów badawczych wszystkie istotne treści.Wchodzi tu w grę ustalenie na ile dane wnioski lub hipotezy są uzasadnione w świetle logiki i istniejących teorii dotyczących badanych zjawisk oraz stwierdzenie 178 czy i o ile są one jeszcze aktualne albo mogą stać się przydatne w przyszłości.protokoły z wywiadów nieskategoryzowanych. jakie umożliwia znalezienie odpowiedzi w zebranych danych na pytania. Na podstawie dotychczasowych rozważań nasuwa się pytanie: na czym polega zatem analiza danych. polega po prostu na wydobywaniu wszelkich informacji. teksty kabaretów studenckich z lat. biorąc pod uwagę choćby możliwość wyróżnienia omówionych wcześniej rodzajów analiz. wyróżnić także: . związane z badanym problemem.. Dzieje się tak dlatego. Przyjrzenie się tym materiałom w celu stwierdzenia czy i w jakim stopniu odpowiadają zamierzeniom badawczym oraz na ile mogą być przydatne dla rozwiązania danego problemu..). a które ponadto są nieosiągalne poprzez analizę ilościową15. itp. 2. nagrane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi uczestników dyskusji panelowej. W analizie jakościowej możemy wyróżnić następujące etapy: 1. ponieważ — w szerokim znaczeniu — możemy mówić poniekąd o analizach różnego rodzaju. ich zasadność i ważność. Zauważmy. 4. 6. że jest to zróżnicowane postępowanie. jakie są w nich zawarte i nie zawsze dostrzegalne na pierwszy rzut oka. Najogólniej biorąc można powiedzieć. Oprócz omówionych rodzajów analiz — możemy — ze względu na stopień złożoności tego rodzaju działań. określonych zarówno charakterem badań.

a także przy badaniach porównawczych. jaki jest stopień prawdopodobieństwa uzyskanych twierdzeń oraz czy i jakie nowe fakty stwierdzono w czasie badań. w której powinny znaleźć się m. inspirujące nowe hipotezy oraz kierunki badań itp. 7) uogólnienia i przewidywania dokonywane na podstawie posiadanych danych16. metod i hipotez badawczych. 179 10. wykazanie tego. Im krótsze — . Prezentacja wyników ilościowych i jakościowych. które powinno zawierać co najmniej następujące punkty: a. 2) charakterystyki form istniejących relacji w obrębie zebranych danych. c. Wnioski wynikające z badań: chodzi tu zarówno o wnioski poznawcze. Jej celem jest prezentacja danych w sposób możliwie prosty i dostępny.in. określenie badanej populacji. : 1) statystycznego sprawdzania istnienia różnorodnych relacji pomiędzy zebranymi danymi. czyli możliwie krótkie omówienie problemów. tzn. czyli ukazujące możliwość i celowość zastosowań rezultatów badań do rozwiązywania rozmaitych problemów. SPRAWOZDANIE Z BADAN Końcowym rezultatem przedsięwzięcia badawczego jest opracowanie sprawozdania charakteryzującego ten proces i jego wyniki. jaką rozpoczyna się od standaryzacji danych i od ich porządkowania za pomocą tabel statystycznych. w sposób jasny i przejrzysty. b) bardziej złożone rodzaje analiz mają wówczas miejsce. c) ponadto możemy wymienić jeszcze używanie tego terminu dla określenia takich rodzajów procedur badawczych. występujące trudności w realizacji badań i sposoby ich przezwyciężania. 5) wykrywania głębiej tkwiących związków dla ustalenia bardziej ukrytych zależności. 6) poszukiwania wśród zaobserwowanych relacji przyczynowych zależności. a więc rozszerzające dotychczasową wiedzę. d.. jak też praktyczne. Charakterystyka procesu badań. Określenie przedmiotu badań.4. 4) poszukiwania nowych stosunków wśród zebranych danych. w tym także problemów społecznych w ścisłym tego słowa znaczeniu. wyróżnione zmienne. Należy również pamiętać o tym. że sprawozdanie z badań — nazywane niekiedy „raportem z badań" — powinno być napisane tak właśnie jak dobry raport.: krótkie omówienie planu badań. gdy dążymy do ustalenia zależności przyczynowych albo przypadkowych. wykresów itp. jakie stały się punktem wyjścia przedsięwzięcia badawczego. 3) oceny znaczenia zaobserwowanych różnic i stosunków między danymi. jak np. jakie hipotezy zostały zweryfikowane. b.a) analizę opisową.

247. Zob.39-40. Messung gesellschaftlich-politischer Einstellungen mithilfe der RaschSkalierung. R.102 inast. Dusseldorf 1972. Warszawa 1965. Zob.. wyd. K. s. Umfragen in der Massengesellschaft.39. P. 274-327. K. jak zbyt rozwlekłe sprawozdanie.153-154. Bern — Stuttgart —Wien 1974. 13 R.A.244. op. zawierające różne niedomówienia lub niejasności. Krócej można to tak wyrazić: siła wrażeń rośnie proporcjonalnie do logarytmu podniety. op. pod red. zwłaszcza. Daniłowicz. Probleme der Beschreibung.: Metody badań socjologicznych. K...83-86. . 8 Bliższe informacje na ten temat zob. s. Methoden der empirische Sozialforschung. R.cit. Ponadto piszący powinien być świadom tego. że jego sprawozdanie musi być zrozumiałe nie tylko dla niego.cit. Tamże. Quantifizierung der sozialen Realitat. Sianko. Podstawow kategorie klasyfikacyjne w zakresie zmiennych metry czkowy eh. Warszawa 1970. P. 3. s. 1963. J. 11 R. 7 E. nr 2. Mayntz. s. s. w: Hand-buch der empirischen Sozialforschung. Scheuch i H. Lutyński. Hubner. op. P. że należy w tym przypadku popadać w przesadę i pomijać to. Sztabiński. 1974. Metodologia badań socjologicznych. 180 PRZYPISY 6 1 2 Zob. Zehnpfennig. P. 3a.A. Stouffer. Przydatna jest do tego umiejętność zwięzłego wyrażania swoich spostrzeżeń i myśli oraz poczucia odpowiedzialności za słowo.też: S. Hubner. Wskaźniki metryczne w socjologii.306.Ajdukiewicz. s. Zob. 4 Według prawa Webera-Fechnera wzrostowi natężania się wrażenia w postępie arytmetycznym odpowiada geometryczny wzrost natężenia bodźca. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.Konig. Wakenhut. s. Nowaka. Nowak.B. Holm.cit. Zarys logiki. op. s. T. jeśli nawet zostało w nim zamieszczone. Stuttgart.287 i nast. S. Warszawa 1953. w: Studia Socjologiczne. co jest istotne. 5 Zob.. Holm. Wybór tekstów. co oczywiście nie znaczy wcale. Hubner. Skalierungsverfahren in der Sozialforschung.cit.cit. Messung und Prognose. co jest istotne tonie po prostu w powodzi słów. K. Noelle. S. E. Pawłowski. Atteslander. rozdziały V i VI oraz R.Holm. Nippert. może być również mało przydatne. Pod red. R. w: Metody badań socjologicznych. Warszawa 1980. ale także dla każdego potencjalnego czytelnika zainteresowanego zawartą w nim treścią. 9 Zob. K. op. 12 Zob. op.cit. s. Skalogram Guttmana.tym lepsze. s.240. Zbyt lapidarne sprawozdanie z badań. Napisanie dobrego sprawozdania z badań nie jest więc sprawą łatwą. s. P. t. Mayntz.. 3 P. gdy łączy się to z prezentacją danych lub informacji. Mayntz. 10 Cytuję wg. w jakim to.

że wyjaśnianie jest celem nauk przyrodniczych. An Introduction to Its Methodology.York 1969. (Vol. Zauważmy. a także pozostałych nauk społecznych — różniących się od przyrodniczych — jest dążenie do zrozumienia badanych faktów1. Bowiem każde wyjaśnienie jakiegoś 182 zjawiska przyczynia się przecież do jego zrozumienia. Zdaniem Droysena pierwsza zmierza do poznawania. s. WYJAŚNIANIE ZJAWISK SPOŁECZNYCH 11. Uważał więc. do których nawiążę w dalszej części podjętych rozważań. czy wymienione zjawiska są możliwe do wyjaśnienia. Content Analysis.L. których cele i możliwości są różne. . J. natomiast celem nauk społecznych jest dążenie do zrozumienia badanych zjawisk. 2) fizycznej. że w języku potocznym czasowniki „wyjaśniać" i „rozumieć" funkcjonują często komplementarnie. czyli opisowe. Krippendorf. Nawiązując do powyższego podziału starano się wykazać. The Art ofEmpirical Inresti-gation. The Sagę CommText Series). K.a trzecia do zrozumienia badanych faktów.1. 14 11. co zrozumieliśmy. 5. że w tym samym czasie pojawiła się również koncepcja dychotomicznego podziału nauk na „nomotetyczne".15 Zob. N. Spory te pojawiły się w związku z koncepcją metodologiczną. OKREŚLENIE PROBLEMU Podejmując problemy związane z wyjaśnianiem zjawisk społecznych wypada już na wstępie wspomnieć o sporach dotyczących tego. Simon. druga—do w y -jaśniania. 334 i nast. której autorem był Wilhelm Windelband2. 16 Zob. 3) historycznej. London — California 1980. Koncepcja ta w pierwotnej postaci wskazywała na istnienie następujących trzech metod badawczych: 1) filozoficznej. a nauki społeczne do „ideograficznych" nauk. poszukujące prawidłowości i „ideograficzne". Koncepcja metodologiczna Droysena wywarła duży wpływ na poglądy Wilhelma Diltheya. Nauki przyrodnicze zaliczał on do „nomotetycznych". a i zrozumienie czegoś warunkuje poniekąd wyjaśnienie tego. której autorem był znakomity niemiecki historyk o filozoficznych ambicjach — Johann Gustav Droysen (1808-1884). tzn. Przypomnijmy też. że celem nauk przyrodniczych jest wyjaśnianie. Basic Research Methods in Social Science. zaś historii. Późniejsza rewizja tej koncepcji skłoniła go do przyjęcia dychotomicznego poglądu na temat metod badawczych. Z tego też względu ostre przeciwstawianie sobie wymienionych słów nie wydaje się zasadne.

aby odmawiać naukom społecznym prawa do wyjaśniania zjawisk. Znacznie bardziej złożona jest sprawa wyjaśnień poprzez odpowiedzi na pytania drugiego typu. mechanizmów określających jego przeobrażenia. 183 Każde wyjaśnienie powinno mieć sobie właściwą strukturę logicz-n ą przejawiającą się w określonej zależności między tym. „jak to powstało?" itp. a ściśle biorąc pewnymi opisami. tzn. reguły definiowania oraz przez semantykę. ukazującej charakterystyczne cechy za pomocą słów. Dlatego też wszelkie naruszenia zasad logiki lub semantyki przy ustalaniu znaczenia danego słowa spowodują. W nauce posługujemy się na ogół słowem „wyjaśnienie" w dwóch znaczeniach. na pytania: 1) „co znaczy słowo. będące mniej lub bardziej rozwiniętymi hipotezami. Pomimo specyfiki nauk społecznych i różnic. Niczym więcej. Brak więc dzisiaj po temu racji. Natomiast naukowe wyjaśnienie — najogólniej biorąc — polega na ukazaniu koniecznych i istotnych współzależności między tym. Opisując dany fakt stwarzamy sobie podstawy.. ani też nawiązujące do niego koncepcje. Uzyskane wnioski. a zaobserwowanymi prawidłowościami i aktualnie uznawanymi na ten temat teoriami. a zbiorem zdań wyjaśniających (explanans). jakie chcemy wyjaśnić i wówczas wyjaśnienie sprowadza się do podania definicji analitycznej albo syntetycznej danego słowa. które stają się punktem wyjścia dla naszych wniosków o jego genezie. że odpowiedzi na pytania właśnie tego typu: „co to jest?". czy też przesłanki do jego wyjaśnienia. który był w dużym stopniu wsparty przez osiągnięcia filozofii analitycznej3. ale możliwy jest oczywiście opis bez wyjaśniania. nie wydaje się również zasadny zaproponowany przez Windelbanda podział nauk. którymi się te nauki zajmują—jak na to wskazuje przekonywająco Georg Henrik v. Poprzez wyjaśnienia dążymy do uzyskania nie tylko wiedzy typu „know-how". co jest wyjaśnianie (exsplanandum).in. podającą mi. że jego wyjaśnienie będzie wadliwe. systematycznie uporządkowane. jednoznaczne przedstawienie poznanych faktów w ich materialnej lub idealnej strukturze... przypisujące wyjaśnianie naukom przyrodniczym.?" oraz 2) „co to jest?". schematów itp. odpowiadając w sposób naukowy. udzielane nawet w naukowych kategoriach. „skąd się to wzięło?" itp. które mogą stać się dopiero swoistymi przygotowaniami do wyjaśnień. Okazuje się bowiem.W świetle rozwoju metodologii. symboli. . Opis naukowy jest szczególnym wstępem do naukowego wyjaśniania. lecz również typu„know-that". Wright4. zjawiskach. W pierwszym przypadku chodzi po prostu o ustalenie znaczenia słowa. sposobów. co chcemy wyjaśnić. uwarunkowaniach. jego ewentualnych tendencji rozwojowych itp. konkretnym faktem. przeobrażeniach. sąniekiedy tylko bardzo powierzchownymi wyjaśnieniami. aspektów. Celem wyjaśnienia jest zatem ukazanie uwarunkowań danego faktu. konfrontujemy z badaną rzeczywistością poprzez różne formy praktyki. tzn. Poprawność wyjaśnienia tego typu jest określona przez logikę. Nie ma zatem wyjaśniania tego rodzaju bez określonego opisu. jaki zaznaczają się między nimi a naukami przyrodniczymi — umocnił się pogląd o istnieniu monizmu metodologicznego. zgodny z danym poziomem wiedzy. a tym samym potwierdzamy je albo obalamy. tendencjach itp. jak tylko opisem jest przecież możliwie wyczerpujące.

ale także wszystko to. ludzi. to jednak występują i jawią się w świadomości ludzi. Oczywiście trzeba być i tego świadomym. Odpowiedzi te nawarstwiają się. jak to przedstawialiśmy w danych hipotezach weryfikujemy te hipotezy. a tym samym uzyskanie lepszych przesłanek dla następnych prób wyjaśnień. Wyjaśniamy zatem wiele bardzo różnych faktów i zjawisk. przybierające niekiedy postać teorii. że wiele z owych tworów jest nadal w ogóle lub prawie nieznanych. które możemy oczywiście rozpatrywać oddzielnie. idee itp. jak i niematerialne.analogiczny rodzaj wyjaśnienia tzn. Opis i wyjaśnienie to po prostu dwie strony tego samego procesu poznawczego. twory niematerialne — które chociaż nie istnieją przedmiotowo. wyjaśnienie wstępne. wcześniejsze inspirują na ogół późniejsze. wskazując na aspekty jakie nie zostały dostrzeżone przez te. które doprowadziły do kolejnych.On -> W„ gdzie O oznacza opis pierwotny lub powierzchowny. ponieważ m.in. Opisywanie i wyjaśnianie — to ściśle ze sobą powiązane sposoby badania i poznawania świata w całej złożonej jego postaci. to mamy na myśli nie tylko to. które je poprzedzały. dążąca nieustannie od swego pojawienia się do poszukiwania odpowiedzi na dręczące ludzi pytania wymienionego typu. niezależnie od nas. jest w ciągłym procesie przeobrażeń i rozwoju. że mają one charakter komplementarny. Z poszukiwań odpowiedzi na pytania typu: „co to jest" itp. A im bardziej są złożone wytwory przyrody lub społeczne. Jak widać z powyższego schematu 02 jest dokładniejszym przedstawieniem danego faktu niż 0\. Schematycznie można by tą zależność wzajemną między opisem (O). To z kolei umożliwia nam dokładniejszy ich opis. który może mieć zarówno progresywny albo regresywny charakter. gdy formujemy wstępne wyjaśnienia. których treści i formy są często znacznie bardziej bogate niż się to na pierwszy rzut oka wydaje. W taki więc sposób rozwija się z wolna. W . Dotyczy to rozwoju tak przedmiotów. jak też i idei. zdając sobie wszakże sprawę z tego faktu. zrodziły się pierwsze teorie filozoficzne — inicjujące naukę — i stwarzające przesłanki dla pierwszych prób weryfikacji. tzn. zarówno twory 184 materialne.. co istnieje obiektywnie. tzn. tzn. korzysta z Wu czyli z wyjaśnienia pełniejszego niż W. lecz konsekwentnie nauka. rozwijające naukę. wierzenia lub rozmaite stereotypy. co —jak np.. Na takiej oto drodze krok po kroku. ukształtowane historycznie w procesie działalności poznawczej człowieka. Ponadto trzeba być świadomym tego. Kolejne wyjaśnienia prowadzą też z czasem do . tworzą się określone struktury złożone z odpowiedzi na pytania omawianego typu. a wyjaśnieniem (W) przedstawić w następujący sposób: 0->W-*Ol->Wl->02-> W2. istniejąc tym samym subiektywnie lub intersubiektywnie. cokolwiek wyjaśniamy. nowsze. pogłębionych wyjaśnień. Kiedy mówimy o faktach czy zjawiskach społecznych. jeśli nawet coś niecoś wiemy na dany temat. zaś -» kierunek wynikania i przyrostu jakości O i W. jakie chce się wyjaśnić — tym też bardziej skomplikowane pojawiają się odpowiedzi na ich temat. tzn. że coś jest albo nie jest takie. a równocześnie rozszerzamy wiedzę o badanych faktach. realnie. że wszystko. a tym samym trudnych do wyjaśnienia.Wykazując zatem.

że oceny i kwalifikacje danego wyjaśnienia nie powinny być traktowane jako ostateczne. łączy się powstanie i rozwój nauki —jak na to wskazywałem wcześniej. którzy są skłonni wyważać otwarte drzwi. Stąd też istnieją określone związki między wyjaśnianiem (explanation). czy choćby twierdzeń. jeżeli wskazują na pewne konsekwencje. które obowiązują dziś w nauce mogą już w najbliższej przyszłości zostać zmodyfikowane lub nawet sfalsyfikowane i zastąpione przez inne. Można przecież wyjaśnić coś poprawnie z naukowego punktu widzenia odwołując się do znanych teorii. czyli do wyłonienia się nauk szczegółowych. odkrywaniem (exploration) i przepowiadaniem (prediction) czy też przewidywaniem określonych zdarzeń. nie jest więc często łatwo wyjaśnić poprzez odwołanie się do nauki to. że takie wyjaśnienia właśnie okazują się odkrywczymi domysłami. Oczywiście. które z reguły mają charakter raczej koniunkturalny lub pragmatyczny. Wyjaśnienia bywają niekiedy odkrywcze. lub względnie prawdziwe. Zapominając o tym można swoimi wyjaśnieniami przypominać zachowanie ludzi. które zostają następnie potwierdzone przez naukę. Zauważmy. a także o takich wyjaśnieniach. Do pierwszego z wyróżnionych rodzajów zaliczamy wszystkie te wyjaśnienia. że można mówić o wyjaśnieniach bez przepowiadania i o przepowiadaniach bez wyjaśnień. Na skutek tego teorie. a następnie społecznej. czyli rozmaitych teorii na dany temat. im dłużej zajmują się ludzie wyjaśnianiem jakiegoś faktu — tym więcej istnieje wyjaśnień. Nie każde jednak wyjaśnienie nawet naukowe musi być odkrywcze lub przewidujące. A ponadto biorąc pod uwagę trudności weryfikacji poszczególnych teorii. nieznane dotąd aspekty jakiegoś zjawiska) lub przewidujące (przepowiadające). które opierają się na teoriach i metodach uznawanych i obowiązujących w poszczególnych naukach. Uważam jednak. jakie wynikają z takiego faktu. inspirującymi heurystyczne hipotezy. ROZWÓJ POGLĄDÓW NA TEMAT NAUKOWEGO WYJAŚNIANIA Z próbami wyjaśnień przeróżnych faktów i zjawisk należących do sfery przyrodniczej. (jeżeli ukazują np. 11. że podobne do wyjaśnień faktów społecznych są także ich interpretacje. Zdarzają się przecież wcale rzadkie przypadki. Są to jednak na ogół takie sposoby ich tłumaczenia lub komentowania.2. Bowiem tak teorie. Również krytycznie trzeba odnosić się do wyjaśnień uznawanych w danym momencie jako pozanukowe. jak również to. Najogólniej biorąc można wyróżnić dwa rodzaje wyjaśnień — naukowe i pozanaukowe. to trzeba też brać pod uwagę wypowiedzi. Jeżeli obecnie odpowiadamy na pytania: „co to jest?" i jemu podobne. dających początek coraz to nowym dziedzinom naukowym. nie wskazując przy tym na jakieś nieznane następstwa ani też nie odkrywając niczego nowego. jakie wcześniej zostały przez naukę udzielone na dany temat. Wszelkie zaś inne wyjaśnienia zaliczymy do rodzaju wyjaśnień pozanaukowych. że są one na ogół co najwyżej częściowo. które przepowiadają określone następstwa5. np. co nas szczególnie mocno angażuje ze względów poznawczych i co stanowi nasz problem badawczy. Trafnie zauważa więc John T.pojawienia się w obrębie nauki podziałów przedmiotowych. jak i metody naukowe podlegają nieustannemu proce185 sowi weryfikacji. Ale pierwsze . służąc doraźnym celom lub potrzebom sytuacyjnym. Doby.

że aby cokolwiek wyjaśnić. zachęcając tym samym do ich stosowania w innych dziedzinach nauki. ponieważ „elementami przyrody są hipotetyczne atomy. . gdy rozważamy jego ważność dla nauk społecznych.in. Dla Kartezjusza jasnym mogło być tylko to. a świata społecznego — rzeczywiste jednostki ludzkie. jak należy posługiwać się poprawnie pojęciami i sondami m. należało to „coś" rozłożyć na tak proste elementy. którą musi się wyraźnie poznać i podać7. Atomizacja i symplifikacja pojęć i rzeczy była zatem — jego zdaniem — nieodzownym warunkiem wyjaśnienia naukowego. Samego siebie zna każdy od wewnątrz. bezpośrednio nam znane. lub materii. jak to ma miejsce w odniesieniu do zjawisk przyrodniczych. a inni są do niego podobni. Trudno cokolwiek wyjaśnić w sposób wnikliwy bez dokładnej analizy. Dopiero w XVII w. a następnie Kant i Hegel. a tym samym ustalenie prawidłowego sposobu dokonywania się przeobrażeń społecznych8. Natomiast Hegel uważał. że jakiekolwiek idee lub przedmioty dadzą się tak dalece uprościć. przy wyjaśnianiu. Otóż dla Kanta wyjaśnienie znaczyło tyle. okazują się one niewystarczające na skutek rozwoju wiedzy i wzrostu krytycyzmu ludzi. Odrzucając nieuzasadnioną wiarę Kartezjusza w to. Jest tak dlatego. a ta —jak wiadomo —jest niemożliwa bez rozłożenia przedmiotu naszych zabiegów poznawczych na elementarne czynniki. Oto istotne problemy. że świat zjawisk społecznych jest bardziej naszemu poznaniu dostępny niż przyroda. jakie istnieją między naukami społecznymi i przyrodniczymi — uważał. iż dzięki temu staną się powszechnie jasne i oczywiste — uważam — zalecaną przez niego ogólną regułę postępowania za słuszną. części składowe. na to. żeby każdy z nich stał się przez to po prostu oczywisty6. co zostało wyrażone w sposób prosty. jakie nasuwają się w związku z postulatem Kartezjusza.. Przy poglądach tych ostatnich spośród wymienionych myślicieli zatrzymam się nieco. Przełomowy charakter dla rozważań wokół problemu wyjaśniania zjawisk społecznych mają koncepcje Diltheya. bądź też poprzez poszukiwania ich przyczyny sprawczej lub celu Forma. materia. co wyraźne i określone wyprowadzenie czegoś z pewnej zasady. Berkeley. przyczyna i cel były więc dla niego zasadami wyjaśniania rzeczy..". że do wyjaśniania zjawisk społecznych potrzebne jest odkrywanie istniejących konieczności w przebiegu wydarzeń historycznych. czyli analizy.. Zastosowane przez niego reguły dla wyjaśnienia problemów geometrii dały pozytywne efekty i początek geometrii analitycznej. A jego zasady logiki z kolei wskazywały na to.refleksje metodologiczne dotyczące wyjaśniania — jako pewnego efektu procesu poznawczego — pojawiły się znacznie później. który wskazywał m. Pierwocin tego rodzaju refleksji dostrzegamy w filozofii Arystotelesa. że właściwości przedmiotów możemy wyjaśniać poprzez badania ich formy. Problemy wyjaśniania podejmowali również Locke. Dlatego też uważał on. Hume. tzn.in. Co można uznać za owe „elementarne czynniki" w odniesieniu do różnych faktów społecznych? Czy są one również zależne po prostu od aktualnego stanu wiedzy o tych faktach. który — wychodząc z pewnych różnic. 186 Zasady Arystotelesa były stosowane przez wiele wieków.

187 Dlatego też każdy zna i rozumie elementy świata społecznego, natomiast przyroda jest nam zawsze obca, nieprzenikliwa i niezrozumiała9. Możemy zatem — jego zdaniem — poprzez badania poznawać przyrodę i osiągnąć o niej jedynie hipotetyczną wiedzę. Natomiast zjawiska społeczne możemy rozumieć poprzez bezpośrednie ich przeżywanie i wczuwanie się w nie, czyli poprzez intuicyjne zgłębienie. „Verstehendes Einleben in das Erkenntnisobjekt", „eine intuitive Vertiefung" — oto sposoby poznawania rzeczywistości społecznej umożliwiające jej wyjaśnianie. Z tych więc względów Dilthey uważał, że różne są nasze możliwości wyjaśniania zjawisk przyrody i społeczeństwa. Poglądy Diltheya nawiązują do koncepcji Windelbanda odnośnie różnic między naukami społecznymi (zwanymi także humanistycznymi) a przyrodniczymi. Przypomnijmy, według tej koncepcji pierwsze z nich traktują o tym, co jednostkowe i niepowtarzalne, natomiast drugie, tzn. przyrodnicze o tym, co powtarzalne i ogólne. Uwzględniając powyższe rozróżnienia Windelband uważał, że nauki społeczne ustalają tylko fakty i nazywał je idiograficzny-mi; natomiast przyrodnicze ustalają prawa i dlatego nazywał je monote-tycznymi. Nawiązaniem do wspomnianych koncepcji Windelbanda jest idiograficz-ny i nomotetyczny model Diltheya ujmowania zjawisk, jakimi zajmują się nauki społeczne i przyrodnicze. Pierwszy z nich prowadzi do wyjaśniania jednorazowych i niepowtarzalnych czynników poprzez wyliczanie racji leżących u ich podstaw. Model ten daje szansę możliwie pełnego wyjaśnienia danego faktu. Natomiast drugi model polega na wyróżnianiu tylko tych racji, jakie sąnajważniejsze, tzn. najbardziej charakterystyczne czy istotne, dla całej klasy faktów czy zjawisk, do jakiej przynależy ten, który chcemy wyjaśnić. Ukazanie tylko pewnych racji (uwarunkowań) pozwala na prawdopodobne i częściowe wyjaśnienie danego faktu. Wyjaśnianie stało się również przedmiotem zainteresowań neopozytywi-stów, dla których uprawiać filozofię znaczyło po prostu tyle, co wyjaśniać jej pojęcia i twierdzenia poprzez analizę logicznosemantyczną. Koncepcja ta znalazła zwolenników także poza filozofią, zwłaszcza wśród przedstawicieli nauk społecznych (np. CG. Hempel, K.R. Popper) i pozostaje w ścisłym związku z formalno-logicznym lub opisowym pojmowaniem nauki, w których naukę utożsamia się ze zbiorem wiadomości wyrażonych w zdaniach w sposób uzasadniony, czyli logicznie uporządkowany. Proponowana przez nich koncepcja wyjaśniania ograniczała się zatem do podawania odpowiedzi na pytanie typu: „co znaczy słowo...?, użyte w danej teorii i mogła być przydatna tylko w sensie porządkującym. Rzeczywistość przyrodnicza i społeczna nie składa się jednak z pojęć, ale z obiektywnych 188 faktów i zjawisk, jakie są ujmowane w sposób mniej lub bardziej dokładny poprzez dane pojęcia. Dlatego też wyjaśnianie pojęć — acz jest działaniem poznawczo ważnym — nie jest wyjaśnianiem faktów, do których się te pojęcia odnoszą. Z tych to względów ograniczenie wyjaśnień tylko do sfery pojęciowej —jak to m.in. postulują zwolennicy koncepcji neopozytywistycznych — nie prowadzi do wyjaśniania obiektywnej rzeczywistości, lecz tylko do wyjaśniania terminów lub pojęć przy których pomocy ją opisujemy.

Oczywiście, wyjaśnianie terminów prowadzi do ich uściślenia, a tym samym usprawnia nasze poznanie świata i doskonali teorię. Istotnym wszakże czynnikiem wzbogacenia teorii jest jej ścisły i ciągły kontakt z obiektywną rzeczywistością. Jeżeli jednak chcemy przejść od sfery pojęć do obiektywnej rzeczywistości, to wówczas konieczne jest odwołanie się także do tych metod, jakie pozwalają nawiązać z nią bezpośredni kontakt. W tym celu oprócz metod poznania teoretycznego trzeba więc korzystać także z metod poznania empirycznego, jak np. obserwacja, porównywanie, pomiar czy eksperyment10. Dążąc zatem do wyjaśnień wychodzących poza sferę pojęciową, należy pamiętać o jedności tego, co historyczne i tego, co logiczne, jak poucza nas Hegel. To, co „historyczne" oznacza bowiem obiektywną rzeczywistość, znajdującą się w stanie ciągłego ruchu i rozwoju. Pojęcie „tego, co logiczne", oznacza z kolei konieczny związek myśli odzwierciedlających w świadomości człowieka otaczającą go rzeczywistość. To, co „historyczne" jest pierwotne w stosunku do tego, co „logiczne" — podobnie, jak pierwotny jest byt — wobec świadomości. Logiczne jest odzwierciedleniem historycznego, w świadomości ludzkiej. Ale to odzwierciedlenie historycznego w logicznym może być adekwatne albo też nie. Adekwatność logicznego i historycznego zachodzi wówczas, gdy we wzajemnym związku myśli odtworzony jest rzeczywisty proces historyczny. Niezgodność zaś logicznego z historycznym pojawia się wtedy, gdy tok myśli biegnie w odwrotnym kierunku niż rozwój procesu historycznego. Pełna zgodność logicznego i historycznego nie zawsze zachodzi, ponieważ historia wszelkich form rzeczywistości rozwija się często poprzez skoki i zygzaki, które po prostu nie mogą być odtwarzane w tym, co logiczne, gdyż są zbyt skomplikowane i krótkotrwałe, aby zdążyły przejawić się w myśleniu. Logiczne bowiem odzwierciedla prawidłowość historycznego rozwoju z pominięciem elementów przypadkowych i nieistotnych, a więc nie ukazuje nam całego jego bogactwa. Aby do tego bogactwa można było się zbliżyć trzeba korzystać z rozmaitych metod poznania naukowego, jakie pozwalają nam nawiązać kontakt z obiektywną rzeczywistością. 189 11.3. TYPY WYJAŚNIEŃ FAKTÓW SPOŁECZNYCH W naukach społecznych ukształtowały się swoiste metody umożliwiające w różnym stopniu wyjaśnianie zjawisk, będących przedmiotem zainteresowania tych nauk. Do najbardziej rozpowszechnionych można zaliczyć następujące metody: a) porównawczą, b) historyczną c) dialektyczną d) funkcjonalną e) strukturalną oraz f) systemową które postaramy się bliżej scharakteryzować. Ad a. Metoda porównawcza porządkuje w pewnym stopniu naturalną poniekąd skłonność umysłu ludzkiego do ustalania podobieństw i różnic między postrzeganymi przedmiotami i zjawiskami. Poprzez analizę porównawczą badanych przedmiotów lub zjawisk można więc uzyskać wiedzę o

występujących prawidłowościach jakie rządzą ich istnieniem i rozwojem. Dzięki tej metodzie można też dojść do syntezy tego, co wspólne danym przedmiotom badań, czyli dokonać różnych uogólnień i ustalić pewne ich typ y. Durkheim wyróżniał trzy możliwe postacie tej metody, w zależności od tego, czy brało się pod uwagę fakty: 1) z jednego i tego samego społeczeństwa; 2) dotyczące kilku różnych społeczeństw tego samego typu; 3) przynależne do kilku społeczeństw różnych typów. Uważał on, że najbardziej zasadne jest stosowanie jej tylko do pierwszego z wymienionych przypadków, ponieważ nawet dwa społeczeństwa tego samego typu nie są nigdy identyczne. Stosowanie tej metody wiąże się więc z koniecznością określenia stopnia porównywalności danych przedmiotów lub zjawisk, ponieważ często są one — pomimo zewnętrznych bzy formalnych podobieństw — na tyle różne w swej istocie, że nie kwalifikują się do porównań, z których wynikałyby bardziej zasadne wnioski. Stosowanie tej metody wymaga zatem co najmniej takiej ostrożności, jak wnioskowanie przez analogię. Omawiana metoda bywa często łączona z metodą historyczną, jaką zajmiemy się właśnie w następnej kolejności. Ad b. Metoda historyczna — ogólnie biorąc — odrzuca ponadczasowe ujęcia wszelkich zjawisk społecznych, postulując po prostu takie ich badanie, które będzie nie tylko konkretne, ale będzie także uwzględniało zachodzące w nich zmiany. Posługiwali się niąm.in. G.B. Vico, JJ. Rousseau, J.G. Herder, G.W.F. Hegel, A. Comte i W. Dilthey, choć pojmowali ją różnie. 190 Niewątpliwie poprzez historyczną analizę konkretnych faktów i zjawisk społecznych — ukazującą nie tylko ich części składowe, ale także i etapy kształtowania się owych części, a tym samym powstawania danego przedmiotu badań — można było znacznie lepiej poznać ich uwarunkowania, niż na innej drodze. Wskazywali na to wyraźnie przedstawiciele metodologii, doskonaląc tą właśnie metodę. Ad c. Metoda dialektyczna ma długą historię. Przed Marksem została ona najpełniej wyrażona przez Hegla, który uważał, że ideę —jaka urzeczywistnia się w świecie — rządzi prawo sprzeczności, będące źródłem i zasadą wszelkiego ruchu. Każde pojęcie, wywodząc się z idei absolutnej, ukonkretnia się i tym samym zaprzecza swojej godności. W ten sposób każda teza osiąga swoją antytezę, a ich przezwyciężeniem staje się synteza, która jest też nową tezą, zmierzającą do kolejnej antytezy, a następnie syntezy. Tak zwaną „triadę": teza-antyteza-synteza, Hegel uważał za model rozwoju świata. Według tej koncepcji każda nowa synteza, stająca się kolejną tezą jest równocześnie kontynuacją i zmianą poprzedniej. Prawo to stosował on zarówno do myśli, jak też do istniejącej rzeczywistości, a tym samym i społeczeństwa. Marks — nawiązując krytycznie do koncepcji Hegla — twierdził, że dialektyka jest pierwotnie wyrazem rozwoju świata przyrody, a dopiero wtórnie wyrazem rozwoju myśli, która odbija świat

że pewne — spośród istniejących wytworów społecznych mogą być funkcjonalne dla jednych grup. nie zachodzi żadna społeczna czy intelektualna zmiana12. Metoda funkcjonalna zmierza do wyjaśnienia różnych zjawisk społecznych poprzez ukazanie ich czynności czy zadań. a nie na ich treści. c) nauka powinna koncentrować się na realnych strukturach i wynikających z nich relacjach między poszczególnymi elementami danej struktury. że zanim nie powstały nowe potrzeby. Pomimo pewnych różnic. może być nazwa funkcjonalną" — pisał Br. a równocześnie — dy sfunkcj onalne —dla innych. jakie występują w poglądach poszczególnych zwolenników omawianej metody. Merton13 wskazywał na potrzebę wyróżniania obok funkcji jawnych również funkcji ukrytych. Przypomnijmy podstawowe założenia tej metody. Tak ujmowana metoda dialektyczna opiera się na następujących prawach: na prawie wzajemnych powiązań i uwarunkowań zjawisk. a także procesów myślenia. lecz przeciwnie —jego byt społeczny określa jego świadomość. Ad e. Ponadto wskazywał też na to. d) istnieją pewne uniwersalne struktury myślenia. istnieje zatem potrzeba rozróżniania w badaniach tego. jak też do jego środowiska. Jego zdaniem dzięki funkcjonalnej analizie możemy 191 pokazać. Ad d. a następnie rozprzestrzeniła na inne nauki społeczne. podstawowymi lub pochodnymi.. w której próbujemy określić stosunek pomiędzy działalnością kulturową ludzi a ludzkimi potrzebami. można wskazać na takie jej założenia. niezależnie od specyficznych uwarunkowań społecznych i historycznych. tkwiących zarówno w całej obiektywnej rzeczywistości. co być powinno. Marksistowska metoda dialektyczna — przyjmując ontologicznąpierwot-ność materii. nie dokonuje się nowych wynalazków ani rewolucji. jak też we wszystkich jej fragmentach. na prawie ciągłości ich rozwoju.rzeczywisty. b) należy odróżniać aktualnie występujące zjawiska i działania od istniejącego systemu idealnego. czy istocie. jakie określają wszelkie myślenie i działanie ludzi. a ściślej biorąc od systemu. Z tego też powodu są czynnikiem przeszkadzającym w życiu społecznym i dezintegrującym dane społeczeństwo. które najogólniej ją charakteryzują: a) wszelkie przedmioty i zjawiska nie powinny być ujmowane w sposób oderwany od struktury. na prawie przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe oraz na prawie ścierania się albo przezwyciężania istniejących przeciwieństw.. stanowiącego dla nich pewien abstrakcyjny wzorzec. Metoda strukturalna ukształtowała się pierwotnie w lingwistyce. Dlatego też głosił. od tego. że nie świadomość człowieka określa jego byt. . w jakiej tkwią. Robert H. jakie spełniają w różnych stadiach rozwoju tego systemu społecznego. będącej w ciągłym ruchu i rozwoju — jest próbą najbardziej ogólnego ujęcia praw przyrody i życia społecznego ludzi. „Analiza .. w którego właśnie strukturze mają określone znaczenie. co j e st. Malinowski" —jeden z twórców tej właśnie metody. i to zarówno w odniesieniu do tegoż systemu. w którym występują.

R. jakie istnieją między poszczególnymi elementami. ukazując złożone aspekty ich istoty i uwarunkowań. Piaget i G.w socjologii przez T. np. czy też ich zachowania. co chcemy wyjaśnić. M. Wyjaśnienia genetyczne — opisujące dokładnie lub zarysowujące czasową kolejność zdarzeń prowadzących do powstania tego. że oprócz wyjaśnień logiczno-semantycznych. Analiza systemowa pozwala nie tylko na kompleksowe badanie faktów społecznych. Gurvitch. Wyjaśnienia zachowań ludzi poprzez wskazywanie na ich skłonności. Levi-Strauss. Wyjaśnienia usprawiedliwiające. ale równocześnie także. czy tez łączenia różnych elementów poszczególnych metod. jaki tkwił u podstaw działania danego człowieka czy ludzi. jakie wskazują na różnego rodzaju tzw. Homansa. jako pewien subsystem ogólniejszego. 2. Chomsky. tkwiące u podstaw danych zachowań. ze względu na ich role w utrzymywaniu i kształtowaniu danego systemu14. Zastanawiając się nad różnymi wyjaśnieniami faktów społecznych Robert Brown stwierdził. Podstawowym założeniem analizy systemowej jest to. Barthes. Istniejące metody badania i wyjaśnień zjawisk społecznych stwarzają bynajmniej nie identyczne szanse poznawcze. 4. dokonując wyboru określonej metody. Metoda ta bywa także łączona z funkcjonalną. że wszystko i każdy może być badany jako swoisty s y s t e m.C. będącego dla niego supersystemem. I o tym trzeba stale pamiętać.Za czołowych przedstawicieli metody strukturalnej są uważani: C. „racje". 5. Ad f Metoda systemowa wyrosła z inspiracji cybernetyki oraz z prób prze-zwyciężania różnych niedostatków zarówno metody strukturalnej. N. które go współtworzą. 192 W każdym z wyróżnionych systemów możemy zatem poddać analizie różne powiązania i zależności strukturalne oraz funkcjonalne. wieloaspektowe i dynamiczne ujęcie. Wyjaśnienia funkcjonalne — odpowiadające na dwa rodzaje pytań: a) jakim potrzebom czyni zadość dany fakt albo . Interesujący nas przedmiot może być więc za pomocą określonego sposobu ujęcia ukazany nie tylko jako system. J. Wyjaśnienia intencjonalne — czyli zmierzające do ustalenia zamiaru czy też celu. jakie spowodowało interesujące nas zdarzenie. ale także na ich wszechstronne. można je sprowadzić do następujących siedmiu typów15: 1. ze względu na: a) posiadanie sobie właściwej organizacji wewnętrznej oraz b) istniejące współdziałanie ze swoim środowiskiem. Foucault. jak i funkcjonalnej. 3. Parsonsa i G. powodujące niezależnie od ich woli określone zachowania.

które — jeżeli nawet są prawdopodobne — to nie znaczy wcale. . wyjaśnienia typu intencjonalnego czy usprawiedliwiającego. Nasuwa się także pytanie czy wyjaśnianie poprzez odwoływanie się do teorii. których tezy wynikają w sposób logicznie zasadny z przyjętych założeń. jakie typy wyjaśnień są przydatne dla naukowych interpretacji zjawisk społecznych. Wyjaśnienia genetyczne. ale na ogół trudno wykazać. czyli owe założenia. rozumianej: a) jako pewna koncepcja hipotetyczna albo b) jako konstrukcja założeń i praw przyjętych w danej nauce. Oczywiście nie wszystkie spośród wymienionych typów wyjaśnień są przydatne dla naukowych wyjaśnień. jak doszło do pojawienia się danego faktu. rozumianej. ponieważ od wyboru danych koncepcji zależy wartość teorii do jakich się odwołujemy. Tym samym stwarzają możliwość zaliczania do rzędu pełnosprawnych teorii naukowych nawet różne pseudonaukowe teorie. 193 Podobnie ma się sprawa z odkrywaniem uzasadniających „racji". Wyjaśnienia poprzez odwoływania się do empirycznie sprawdzalnych uogólnień. czyli jak się on ukształtował. ponieważ mogły występować także jakieś inne nieznane nam racje determinujące ich zachowanie. ale przesłanki.są logicznie poprawne. Wspomniane koncepcje nauki bowiem upatrują prawdziwość danej teorii jedynie w logicznej poprawności jej struktury. jak to ma miejsce w różnych teoriach filozoficznych. Z tego punktu widzenia dyskusyjnymi są np. ale nie każdy z nich jest w równym stopniu godny zaufania. jaki łańcuch przyczynowo-skutkowy tkwi u jego podstaw. Inaczej mówiąc trudno po prosty zweryfikować logicznie poprawne domysły na ten temat. sapo prostu przyjęte na wiarę. odwołujące się do praw obowiązujących w danych naukach. Są to teorie. Wyjaśnienia poprzez odwoływanie się do teorii. Wyjaśnienia nomologiczne. 2. Fakty i zjawiska społeczne mogą być więc wyjaśnione w różny sposób. opowiadamy się za formalno-logiczną czy fenomenologiczną koncepcją nauki. dochodzimy do wniosku. które — chociaż są z logicznego punktu widzenia bez zarzutu — to jednak nie zawierają żadnych twierdzeń sprawdzalnych poprzez przedmiotową praktykę. Jeżeli np. tzn. iż musiały tkwić u podstaw zachowań danych ludzi. których celem jest — najogólniej biorąc — ukazanie tego. teologicznych i itp.b) jakie zadania spełnia interesujący nas fakt w danych warunkach? 6. Możemy przecież bez większego trudu znaleźć takie teorie. jeżeli tylko spełniają one wyżej wymieniony postulat. 7. to wyjaśnienia oparte na teoriach tak pojmowanych nauk mogą być odległe od obiektywnej rzeczywistości. Wyjaśnienia te mogą mieć charakter dedukcyjny albo indukcyjny. jako system wyjaśnień"16 jest rzeczywiście w każdym przypadku godne wiary? Odpowiedź na powyższe pytanie zależy od tego za jaką koncepcją nauki opowiadamy się. że mogą tu wchodzić w grę następujące typy: 1. ponieważ nie wszystkie prowadzą do twierdzeń pozwalających się w obiektywny sposób zweryfikować. Chociaż możemy domyślać się celów czy zamiarów danej osoby lub osób i to niekiedy nawet z dużym stopniem prawdopodobieństwa. Zastanawiając się nad tym. że są to jedyne cele czy zamiary. i że one właśnie były decydujące w danym przypadku.

6. ze względu na miejsce w tymże systemie. np. częstotliwość itp. 4. Wyjaśnienia te powinny spełniać —jak sądzę — postulaty stawiane hipotezom naukowym. Wyjaśnienia statystyczne. a więc tych. co też powoduje. b) na tyle ogólne. czyli aby nie zawierały zdań nawzajem sprzecznych. szukać trzeba oddzielnie przyczyny. d) wolne od sprzeczności wewnętrznych. wskazujące na bezpośrednie i główne przyczyny interesującego nas zdarzenia. tzn. wyjaśnić w sposób nomotetyczny czy genetyczny tych zjawisk. będące poniekąd pogłębionymi wyjaśnieniami strukturalnymi. c) pojęciowo jasne. Spośród wymienionych typów wyjaśnień niektóre wykluczają się nawzajem.Wyjaśnieniami wspomnianego typu można posługiwać się w tych sytuacjach. jak np. a tym samym określić jego ważność17. Wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe. lecz wynika co najmniej z dwóch powodów: a) ze złożoności i dynamiki rozwojowej zjawisk społecznych oraz b) z nierównomierności naszej wiedzy o tych zjawiskach. e) empirycznie sprawdzalne. dotyczące interesującego nas faktu czy zjawiska społecznego. że nie możemy każdego z nich wyjaśnić tak. jak i induk-cyjno-statystyczne. Nie możemy np. jak byśmy sobie tego życzyli. odwołujące się do praw statystyki. Mogą tu wchodzić w grę zarówno wyjaśnienia dedukcyjno-statystyczne. Wyjaśnienia strukturalne.dane. które są mało zbadane albo w ogóle nie są zbadane. żeby wskazywały na jakieś nie znane dotąd aspekty badanych faktów. czyli powinny być: a) o tyle nowe. która je wytworzyła i funkcji. cały złożony ciąg jego uwarunkowań. ale też inne mogą się uzupełniać. możliwie dostatecznie ostrych. nomologiczne i hipotetyczne. Znając bowiem miejsce danego faktu w badanym systemie społecznym możemy ustalić. 194 5. Z tego względu słusznie wskazywał E. Wielkość i różnorodność typów wyjaśnień stosowanych do zjawisk społecznych nie jest sprawą przypadkową. Wyjaśnienia funkcjonalne. Możemy zatem wyróżnić wyjaśnienia konkurencyjne i komplementarne18. próbując poniekąd odgadnąć w sposób poprawny logicznie genezę. czyli wyrażone w jednoznacznych terminach. jakie spełnia on w nim funkcje. pomijające równocześnie przyczyny. gdy brak nam podstaw do stosowania innych wyjaśnień. Durkheim. przy wyjaśnianiu genetycznym możemy odwoływać się do wyjaśnień nomologicznych. Wyjaśnienia hipotetyczne. procesów lub zjawisk. pozwalające zrozumieć pozycję danego faktu lub zjawiska w konkretnym systemie społecznym. Często ujawnienie przyczyny nie wyjaśnia nam jeszcze wszystkiego o danym zjawisku społecznym. 7. że „kiedy przystępuje się do wyjaśniania zjawiska społecznego. jakich dotyczą. przyczynę. o jakich niewiele wie dotąd nauka. jaka to zjawisko wypełnia"19. 195 . żeby obejmowały swoim zakresem wszelkie fakty. czyli dające się zweryfikować poprzez praktykę.3. ważność.

s. Windelband.III. ale także z zamiarem ich kształtowania. J. które uwzględniając specyfikę nauk społecznych mogą być przydatne przy rozwiązywaniu rozmaitych problemów podejmowanych przez te nauki. Sztumski..H. jak i na korzystanie z tych. 3 Był on w dużym stopniu wsparty rozwojem filozofii analitycznej oraz umocnieniem się ideii monizmu metodologicznego. Hegel. które ogranicza się tylko do wskazania jego bezpośredniej i głównej przyczyny. Godzi się tu przypomnieć starą prawdę ukazaną przez Franciszka Bacona.T. ukazując tym samym jedynie pewien wycinek w jego rozwoju. Niewątpliwie wyjaśnienie nomologiczne jest najbardziej bliskie prawdy.286 i nast. wyd. 10 Zob. 338 i nast.54 do 56. Enzyklopadie undMethodologie der Geschichte.224 i nast. Materializm dialektyczny a współczesne nauki szczegółowe. 9 Zob. ale i społeczeństwa.31. Wyjaśnianie zjawisk społecznych wiąże się przecież nie tylko z dążeniem do ich poznania. Tatarkiewicz. (Wyd. W.II. s.III. Szkice z teorii kultury.. R. s. Wright. 4 5 Zob.I. Erklaren und Yerstehen. w: Gesammelte Schriften. An Introduction to Social Research. Kolejność pozostałych typów wyjaśnienia może być oczywiście dyskusyjna. jak drogę do wiedzy. VII) Warszawa 1970. W. 1974. I. Warszawa 1958. 7 Zob. Dilthey. 196 PRZYPISY 1 2 Zob. że wyjaśnienie genetyczne. w jakiej zostały wymienione proponowane typy wyjaśnień nie jest przypadkowa. Historia filozofii. Kartezjusz. Jaki pożytek wynika z wyróżnienia typów wyjaśnień mających zastosowanie w odniesieniu do zjawisk społecznych? Uważam.Kolejność. G. N. . a tym samym rozwiązywać określone problemy społeczne. Rozprawa o metodzie.. Wyjaśnianie trzeba więc traktować. Warszawa 1964. W. Wyd. Tiibingen 1907. Wydaje się też. Geschichte undNatiirwissenschaft. Kant. a wyjaśnienie hipotetyczne jest tylko w jakimś stopniu prawdopodobne. że oprócz względów natury teoretycznej wchodzą w grę także pewne aspekty praktyczne. s. W. 8 Zob. Stuttgart 1973. ukazujące proces kształtowania się danego zjawiska jest pełniejszym i stąd bardziej pewnym wyjaśnieniem. J. Warszawa 1958. Dotyczy to przecież nie tylko przyrody. v/:Praludien. Sztumski. W. Frankfurt/M. s. 368 do 371..395. 6 Zob. Warszawa 1952. G. że tyle mamy władzy ile mamy wiedzy. Oldenburg — Mtlnchen 1937. t. Malinowski. niż wyjaśnienie przyczynowo-skutkowe. t.York 1967. 122 i nast. Warszawa 1977. 1. 11 Br. która pozwoli nam skutecznie działać. Wstęp. J.G. v. s.. Doby. Zob. Einleitung in die Geisteswissenschaften.1. Uświadomienie sobie istnienia różnych typów wyjaśnień dopuszczalnych w nauce pozwoli zarówno na wyrobienie sobie krytycznego stosunku do każdego z nich. Wykłady z filozofii dziejów. Krytyka władzy sądzenia. Droysen. ponieważ w pewnym stopniu oddaje ich naukową ważność.

to możemy powiedzieć. 104-109. że zaufanie i podejrzliwość mogą opierać się na zasadnych. w jakich człowiek znajduje się. PODSTAWY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Zaufanie i podejrzliwość są ważne nie tylko w stosunkach międzyludzkich. S. Warszawa 1968. I to nie tylko wtedy. 129. P. op. Jeżeli mamy np. czyli występowanie jednego wyklucza drugie.70. to wówczas stajemy się oczywiście podejrzliwi. op.362 i nast.. co wprawdzie nie zostało potwierdzone przez praktykę. danym zawartym w przeróżnych dokumentach. że jego podstawy są właśnie obiektywne. są jednak na ogół bardziej złożone niż to się wydaje i nie zawsze możemy wszystko oceniać w świetle praw nauki ani też weryfikować w praktyce. s. s.92 i nast. m. a w tej mierze także wtedy. (Warszawa 1967).cit. 16 Zob. s. Metodologia badań socjologicznych. często nawet ludzie tak dalece pozostają pod wpływem swoich pragnień. Katowice 1987. wyjaśnienia rozmaitych faktów społecznych czy też kulturowych przedstawione przez Bronisława Malinowskiego. s. METODOLOGICZNE ASPEKTY ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI 12. Jeżeli pojawiają się wątpliwości lub co gorsze dochodzimy do wniosku.12 Tamże. Sztumski. a tym samym wysoce prawdopodobne. Warszawa 1970. obiektywnych przesłankach i na mniej zasadnych podstawach o charakterze subiektywnym. Zasady metody socjologicznej. K. s. Co więcej. London 1963. że po prostu nie są w stanie myśleć logicznie poprawnie. 17 Dobrą ilustracją wyjaśnień tego typu sąnp. o czym pouczają nas prawa naukowe albo do tego. Teoria i wyjaśnienie. ale również w sferze poznawczej. ale jest teoretycznie uzasadnione. Explanation in Social Science. to problem. nad którym powinniśmy się nieraz zastanawiać w czasie prowadzonych badań. Warszawa 1973.cit. 14 Zob. Zaufanie i podejrzliwość są zatem ze sobą ściśle związane i dopełniają się negatywnie. R. 19 Porównaj: E.) i Argonauci zachodniego Pacyfiku..in w takich jego pracach. 18 Zob. Durkheim. gdy działają we własnym imieniu. Zauważmy. przeróżnym autorytetom itp.33.42 i nast. (op. ufać wypowiedziom respondentów. Z metodologicznych problemów socjologii. J. oraz tegoż 7eon'a socjologiczna i struktura społeczna.1. odwoływać się . Nowak. Sztompka. s. Ponadto ludzie nie kierują się tylko i wyłącznie rozumem i logiką ale również uczuciami i myśleniem określonym przez ich pragnienia. zaufanie do tego. Sytuacje życiowe. Metodologiczne problemy systemowej analizy społeczeństwa. Brown. Merton. jak: Szkice z teorii kultury. gdy podejmujemy badania rzeczywistości społecznej. tzn. 15 Zob.cit. ale także jako reprezentanci rozmaitych instytucji. 13 R. s. On Theoretical Sociology. że nie możemy komuś czy też czemuś ufać. Czy i w jakim stopniu możemy np. źródłom naszych informacji. 197 12.

odrzucić wszelkie autorytety? Sądzę. z braku zainteresowań. opierają się na subiektywnych przesłankach. „niedowiarka". Zaufanie do innych łączy się często z naiwnością będącą następstwem bądź to małego krytycyzmu. 199 Kult autorytetu i jego następstwa zasługują niewątpliwie na odrębną refleksję. Zaufanie tego rodzaju jest szczególnie częste u osób podatnych na kult autorytetów. jak również do określonej instytucji lub dzieła ze względu na ich autorytet. Zaufanie może być następstwem ufności do konkretnego człowieka ze względu na jego osobiste właściwości lub oficjalną pozycję. spowodowanych przyczynami obiektywnymi lub subiektywnymi. jeśli w ogóle tam się udaje. ale jego przyczyny są różne. kulturalnych itp. a ci którzy głoszą negację wszelkich autorytetów ulegają z reguły najgorszym. Jesteśmy z konieczności zdani na innych i staramy się ufać ich fachowości i kompetencjom. podobnie jak i ich moralna ocena. jeżeli w ogóle możliwe.do nauki. ale również przeszkadzającą w działalności badawczej. pozorne prawdy i to. Dlatego też wydaje się. w którym bywa rzadko. że byłoby to trudne.. Pojawia się ono wówczas. Na przykład mieszkaniec zapadłej wsi ma niewątpliwie obiektywne przeszkody w czynnym uczestnictwie w wielu wydarzeniach społeczno-politycznych. Natomiast mieszkaniec stolicy z przyczyn subiektywnych. gdy jest oczekiwane ze strony innych ludzi jako postawa jedynie możliwa do przyjęcia. Przeciwieństwem naiwności jest przebiegłość iz nią łączy się często podejrzliwość wobec ludzi i rzeczy. jakie maja miejsce w stolicy lub dużym mieście. a tym samym także częściej spotykanych. Ufamy autorytetom różnych formatów. Jest to stanowisko nie tylko błędne. Do zaufania może więc skłaniać po prostu pragnienie „świętego spokoju" i za tę cenę ludzie są skłonni uznawać różne fikcje. „przemądrzałego" itp. Osoba. ani opanować wszystkiego. 3. Ponadto —jak wiadomo — ludziom podejrzliwym zdarza się również. Przebiegłość —jako skrajny krytycyzm czy sceptycyzm — skłania do takiego przekonania. a jego brak pociąga za sobą określone sankcje społeczne. np. np. Wówczas to ich zaufanie jak i podejrzliwość do ludzi i różnych wytworów społecznych. czy choćby do zdrowego rozsądku. Inspiruje bowiem nie tylko postawę poważnie utrudniającą współżycie i współpracę. Mały krytycyzm może wynikać z lekkomyślności. ponieważ sami nie możemy ani poznać. 1.. czy wręcz braku zdolności do wnikliwego myślenia. co jest w nauce ostatnim krzykiem mody2. modną teorię czy też stosowaną na ogół metodę badań jest narażona nie tylko na określone epitety. W obu przypadkach skutek jest oczywiście taki sam. ale również na podejrzliwość ze strony konformistów. która odrzuci powszechnie uznawany autorytet. Ograniczymy się zatem do bardziej typowych. Zaufanie może być również następstwem konformizmu. że bywają oszukani. a także n i c nie jest godne zaufania. Czy można np. bądź to braku doświadczenia danej osoby. Z kolei brak doświadczenia może być rezultatem ograniczonych kontaktów społecznych danego człowieka. nawiązując do koncepcji Mortona Deutscha1. że w ostatecznym rozrachunku lepiej nawet być niekiedy oszukanym niż nikomu nie ufać. 2. Często nawet jesteśmy bardziej skłonni . że n i k t. ale także szkodliwe społecznie. może też w tego rodzaju wydarzeniach nie brać udziału. Przesłanki te bywają rozmaite i trudno byłoby wymienić wszystkie 198 możliwe. ponieważ przy takiej postawie na ogół więcej zyskujemy niż tracimy.

autorytety charyzmatyczne. powoduje powstanie swoistego klimatu. którzy na to najmniej zasługują. że człowiek wiarygodny. depresji. np. Nawet przeciętnie odważni mogą lękać się głoszenia innych poglądów niż tych. które są rzekomo prezentowane przez „wszystkich". Natomiast możliwy jest krytyczny stosunek do nich. bywają raczej podejrzliwi. nie mówiąc już o pesymistach. jeżeli jest dość sugestywnie zaprezentowany. na których nam szczególnie zależy. Używany w reklamie czy propagandzie argument typu: „wszyscy ludzie uczciwi opowiadają się za X-em". Rezygnacja z autorytetów jest niemożliwa. może nie tylko nie uzyskać zaufania. przynajmniej tak długo. przejawiający się w dążeniu do weryfikacji i aktualizacji autorytetów. że trudno podatne na krytykę sątzw. zarówno w demokratycznych. opierające się na wierze. efekty wyborcze różnych polityków. Zdarza się również. impulsywno-ści itp. że przeróżni specjaliści rzeczywiście potrafią zrobić to. czego dobrym przykładem sąnp. dopóki nie znajdą dostatecznie przekonujących przesłanek uzasadniających zaufanie. a tym samym do ukształtowania się zaufania albo podejrzliwości do nich. Ufanie autorytetom nie musi zatem łączyć się z kultem dla nich. Podobnie lansowanie różnych plotek wokół danych osób może doprowadzić zarówno do powszechnego „cmokania" czy znaczącego chrząkania na ich temat. Oprócz wymienionych uwarunkowań zaufanie może być również następstwem szczególnych stanów psychicznych czy też właściwości charakterologicznych danego człowieka. zwłaszcza tych. Tego rodzaju postawa nie wynika z ufności we własne siły. czego od nich oczekujemy niż dopuszczać myśl o ich ignorancji. Należy tu jednak nadmienić. ale — co gorsze — wzbudzać podejrzliwość. ale właśnie im musi się udać. Ludzie o tego typu wierze czy przekonaniu sądzą po prostu. 5. że komu jak komu. Umiarkowani optymiści. czyli pewna szczególna wrażliwość na określone bodźce pochodzące od sugerujących. na których one oddziałują. jak i autokratycznych systemach społecznych. 200 Tyrania reklamy i propagandy zniewalająca uczucia i umysły ludzkie oraz paraliżująca krytyczne myślenie psychoza zbiorowa skłaniają ludzi do ufania tym. Sugestywność osób lub instytucji oraz sugestyjność ludzi. to stymuluje swoistą psychozę zbiorowąprzy ocenie danego osobnika nie liczącą się wcale albo co najwyżej niewiele z realiami. ale pozbawiony możliwości korzystania z reklamy lub nie posiadający właściwości sugestywnych. Na podobnej zasadzie wierzymy też w autorytet różnych instytucji czy dzieł. iż źródłem ich jest szczególna łaska sił nadprzyrodzonych.wierzyć. sprzyjającego zaufaniu nawet do rzeczy wątpliwych. a tym samym narazić się na kłopoty związane z poszukiwaniem innych. także z wiary lub z przekonania o istnieniu łaskawości bóstwa lub „szczęśliwej gwiazdy". skłonności do ryzyka. że zaufanie jest wytworem reklamy lub stanów psychozy zbiorowej. że autorytety tego typu są nie mniej niebezpieczne dla demokracji niż autorytety oparte na przemocy. 4. ponieważ dotąd też się udawało. Zaufanie może wynikać m. lecz z nadziei na pomyślność losu. Hałaśliwa i zręcznie prowadzona reklama może wzbudzić zaufanie także do ludzi mało wiarygodnych. Przerażające wszakże jest również to. dającej szczególne szanse danej osobie.in. . czyli stanowią nasze oparcie. lecz z rozsądnym krytycyzmem. ponieważ jedne i drugie —jak uczy najnowsza historia — działają w sposób zniewalający myślenie i działanie ludzi. jak mniemają różni huraoptymiści. Zauważmy też.

kto z tego zaufania korzysta. Chociaż zaufanie jest koniecznym warunkiem życia społecznego. że o wiele bardziej korzystne jest zaufanie oparte na solidnych przesłankach niż na wątpliwych. nie są bynajmniej problemem czysto teoretycznym. jak na to wskazują historyczne doświadczenia różnych społeczeństw czy też poszczególnych osób.Oczywiście wszystkie wymienione —jak również i niewymienione — subiektywne uwarunkowania zaufania mogą rzutować na postawę badawczą danego człowieka i z tego właśnie względu nas interesują. Najgorsze z kolei to takie. Dla psychologów pozostaje nadal tajemnicą dlaczego wszelka aktywność umysłowa jest tak niechętnie podejmowana przez ludzi. że na manowce mogą być sprowadzone zarówno jednostki. Wynikająz tego niewątpliwie określone konsekwencje przy ich ocenie. Bezkrytyczny stosunek do rozmaitych szalbierzy i demagogów. jak i praktycznym. jak i zbiorowych. respective podejrzliwości jest określana przez ich uwarunkowania. zwłaszcza dla tego. jak i nawet duże grupy ludzi. bałwochwalczy stosunek do różnorodnych teorii czy doktryn — równie atrakcyjnych. że uwarunkowania interesujących nas zjawisk sąbardzo zróżnicowane i złożone. lecz z uzasadnionych przesłanek obiektywnych. Można zatem powiedzieć. to jednak nie powinno się z tego faktu wysnuwać wniosku. emocjonalna postawa wobec różnych symboli. jeżeli nie wynika z chorobliwych postaw. Pomijając przeróżne skrajne przypadki uważam więc. 12. reprezentujących niekiedy zdezaktualizowane wartości. Wiadomo przecież.2. że należy stymulować wszelkie zaufanie i równocześnie też zwalczać wszelkąpodejrzliwość w sferze teorii lub praktyki. ANALIZA UWARUNKOWAŃ ZAUFANIA I PODEJRZLIWOŚCI Dotychczasowe rozważania wskazują. że jakość danego zaufania. czy nawet tragedii. Również podejrzliwość może być pożyteczna. czyli sprawdzalnych. Solidność podstaw zaufania. a . które jest wytworem szczególnych stanów psychicznych czy też określonych dewiacji. Dlaczego często unikają jakichkolwiek trudów związanych z użyciem swego intelektu do analizy argumentów przemawiających za albo przeciw komuś lub czemuś. Zaufanie zaufaniu nie jest więc równe pod względem jakości. Najlepsze wydaje się takie zaufanie. jak i z bezzasadnej podejrzliwości wyniknęło wiele nieszczęść. zarówno jednostkowych. A z bezkrytycznej ufności. które opiera się na stosunkowo solidnych przesłankach. zarówno pod względem teoretycznym. ale także praktycznym. jeżeli wynika ono z różnych przesłanek. jakie możemy odnotować pomiędzy poszczególnymi rodzajami zaufania. Nie jest to jednak takie obojętne dla ufających. jak i utopijnych — uleganie uniesieniom powodowanym przez psychozę zbiorową wszystko to rodzi klimat sprzyjający pochopnemu zaufaniu albo podejrzliwości. W związku z dotychczasowymi rozważaniami nasuwa się pytanie: dlaczego ludzie są skłonni stosunkowo łatwo darzyć kogoś lub coś zaufaniem albo też równie łatwo przejawiać podejrzenia. respective podejrzliwości jest zatem problemem o dużym znaczeniu społecznym. Różnice. Powody dla których ludzie darzą kogoś zaufaniem są pozornie 201 sprawą obojętną.

zadziwiająca jest jego niechęć do myślenia" — zauważają trafnie J. że ludzie tak długo nie mają o to pretensji. co da się uzasadnić i rozumieć zmusiłoby go do rezygnacji z całego bogactwa jego marzeń i dążeń. Tracą też wtedy zaufanie. . dopóki nie dotyczy to spraw lub osób szczególnie dla nich bliskich i ważnych. różne kłamstwa o charakterze konwencjonalnym od ludzi. a tym samym nie pożądamy. Powoduje to. to nie znaczy wcale. jak i ich nadmiaru. ponieważ tylko w ten sposób mogą zachować drogie sobie mity.. iż koszty tego komfortu są często zbyt duże. iż są one przez nich pożądane. Uznawanie przez człowieka tylko tego. to jednak byłoby nam przykro bez nich. wiarołomstwem itp. że ulegamy też przeróżnym wymysłom reklamy. że są one często rezultatem potrzeby „zachowania twarzy". że należy go oszukiwać. jak i zbiorowo. że ludzie dlatego właśnie są zarówno 202 bardziej bezkrytycznie pełni zaufania. że jeśli nawet istnieją pewne konieczności. I na tej podstawie dochodzono do wniosku. a spotyka ich zawód. Miller3. Oczywiście. „arcana imperii" ograniczają dopływ danych i powodują. jak podejrzliwości. co jest dla nich szczególnie drogie. że „świat chce być oszukiwany". a co jest przecież znacznie uboższe od świata ludzkich marzeń i pragnień. Jesteśmy ofiarami zarówno braku dostatecznej ilości danych. przeanalizować i zweryfikować. że w pierwszym przypadku brak nam odpowiednich przesłanek dla wysnucia poprawnych wniosków. Wydaje się ponadto. to najczęściej po prostu znosimy bez przyjemności. abyśmy mogli wszystko sami prześledzić. Być może właśnie z tego powodu zrodziła się już w starożytności myśl o tym. Reaguj atak zarówno jednostkowo. Kto wie czy owym powodem nie jest lęk przed tym wszystkim. co intelekt akceptuje. konformizmu itp. dla których chcą być oszukiwani. Unikanie odwoływania się do rozsądku daje ludziom swoisty komfort życia — jak to w przekonywający sposób wykazał Rupert Crawshay Williams4. a w drugim — możliwości weryfikacji naszych wniosków. Przyjmujemy. marzenia czy też pragnienia. oszustwem. które darzymy zaufaniem. a stosunki międzyludzkie nazbyt skomplikowane. z którymi stykamy się na co dzień i chociaż wiemy.E. „Wobec dumy. Bowiem to. niczym dobrą monetę. Ukazanie wymienionych problemów badającym zjawiska społeczne wydaje mi się dlatego celowe. zachowując nawet zdroworozsądkowy krytycyzm oraz skłonność do refleksyjnego traktowania ludzi i rzeczy. zjawiskami. nie jesteśmy wcale w pełni zabezpieczeni przed kłamstwem. że ulegamy różnym półprawdom lansowanym przez propagandę. aby warto było go upowszechniać.nawet uważana za bardziej męczącą i wyczerpującą niż praca fizyczna. Być może istnieje jakiś jeszcze nieznany nauce powód skłaniający ludzi do bezkrytycznych zachowań i do nader oszczędnego odwoływania się do intelektu. Nikła znajomość strzeżonych tajemnic produkcyjnych różnych towarów powoduje z kolei. szanowane. jaką człowieka napawa jego «rozum». Ale czy dzisiejsi ludzie chcąbyć również oszukiwani jak ongiś? Odpowiedź na to pytanie nie jest wcale prosta. Istniejące z konieczności w sferze życia politycznego różne tzw. Dollard i N. Myślę. co wynika z konieczności. Wydaje się więc. iż są oszukiwani. Świat jest zbyt złożony. udawania. gdy liczą na kogoś lub coś. aby uczulić ich na potrzebę zachowania postawy rozsądnego krytycyzmu we wszystkich fazach procesu badawczego. Uważam wszakże.

jakim posługujemy się. skrywającym często ich mizerię intelektualną lub tzw. Zauważmy. jak też ludzi nie pretendujących do tego miana. Nie chodzi tu więc o konsubstancjalne rozumienie słów. w zależności od tego. jakie z tytułu obywatelstwa na nim ciążą-— to albo kłamie. który służy m. przynajmniej w krótkim czasie. Jednym z podstawowych czynników.in. Utrata zaufania do bliskiej osoby łączy się z naruszeniem wartości. a nie wypełnia podstawowych obowiązków. Natomiast utrata zaufania do powszechnie wyznawanych idei lub wartości w danym społeczeństwie i odpowiadających im instytucji.e. Na czym polega ta koncepcja? Można ukazać ją najlepiej posługując się następującym przykładem: Jeżeli ktoś uważa się za obywatela danego państwa. wyrafinowanym żargonem uczonych. jak też i w wielkich zbiorowościach ludzkich. jakim się ludzie posługują.n. to należy zastanowić się nad tym. ani praktyce.„mową-trawą". stając się konwencjonalnym bełkotem. trzeba i należy upatrywać jednej z istotnych dróg wiodących do przezwyciężenia podejrzliwości i równocześnie prowadzących do wzajemnego zaufania.203 Utrata zaufania może zatem mieć charakter jednostkowy i zbiorowy. które odpowiada ustalonym znaczeniom i pojęciom. jak dalece indywidualnych lub powszechnych dotyczy wartości. Uważam osobiście. jak świadczą o tym dzieje filozofii. powoduje kryzys o znacznie poważniejszych rozmiarach i następstwach. Wiemy jednak też o tym. aby stał się właśnie językiem tworzącym klimat zaufania. Trzeba zatem w takim lub podobnym przypadku uprawidłowić dane słowo. które stanowią przecież istotny składnik każdego języka. że jest obywatelem — albo też „słowo obywatel" ma dla niego inne znaczenie. czyli nadać jemu sens. w stosunkach międzyludzkich. 204 Uprawidłowienie słów danego języka jest więc koniecznym warunkiem jego wiarygodności. jest czynnikiem kształtującym zaufanie albo wywołującym podejrzenia. bo na przełomie VI — V wieku p.. ani też klimatowi zaufania i staje się jednym ze źródeł podejrzliwości w wąsko albo szeroko rozumianych stosunkach międzyludzkich. że taki język nie służy oczywiście ani teorii. Zajmował się nim —jak wiadomo — Sokrates. ale przecież już wcześniej. nie tylko podjął go Konfucjusz. że język. jakim się ludzie porozumiewają. . jaki się z nim wiąże i jest ustalony przez tradycję. jakie łączyły danych ludzi i powoduje określony kryzys w mikroskali społecznej. do wyrażania naszych myśli i uczuć. Dlatego właśnie w uprawidłowieniu słów każdego języka. ale o takie posługiwanie się nimi. pełnym podtekstów i uników Językiem dyplomatycznym". jaki niełatwo przezwyciężyć. czyli rzeczowników. co trzeba uczynić. że jest to problem intrygujący ludzi nie od dzisiaj. może również służyć do maskowania ich rzeczywistych myśli i uczuć. lecz nawet zaproponował oryginalną koncepcję sanacji języka poprzez uprawidłowienie n a z w5. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy język maskujący rzeczywiste ludzkie myśli lub uczucia może stać się czynnikiem kształtującym klimat zaufania? Pytanie to odnosi się zarówno do języka ludzi uczonych. jaki ma wpływ zarówno na kształtowanie się klimatu zaufania i podejrzliwości jest język. Jeżeli zatem język. jakie kształtują się zarówno w małych.

kto tę wiedzę spożytkuje w danym akcie poznawczym. fale elektromagnetyczne — poprzez urządzenia radiowe. Na przykład odkrycie komórkowej budowy żywych organizmów stało się możliwe dopiero po wynalezieniu mikroskopu. że nic nie pozostaje w stanie niezmiennym. ustalony zgodnie z naukową metodą poznania dziś. oprócz tego. wyrażany w znanym powiedzeniu Heraklita panta rei. jak i subiektywne. tym większe możliwości poznawcze każdego. że czynnikiem wspomagającym zaufanie jest dobór takich metod weryfikacji. Podobnie człowiek źle widzący czy też nie umiejący patrzeć przez mikroskop będzie miał znacznie mniejsze możliwości wykorzystania tego narzędzia niż osoba dobrze widząca lub sprawnie posługująca się tym narzędziem. jak i intelektu poszczególnych ludzi. Inaczej mówiąc. co do swej jakości metody? Przyczyny tego — ogólnie biorąc — mogą być zarówno obiektywne. może okazać się niewystarczający już j u t r o. „prawd". praktyczny użytek. że nie każda z nich jest równie dobra.pułapki". . które są o b i e k -tywnie optymalne dla hipotez danej dziedziny. Korzystanie z różnych metod weryfikacyjnych nie zależy jednak tylko od naszych chęci lub upodobań. np. ale jest także uwarunkowane specyfiką dziedziny.. Korzystamy oczywiście z wielu różnych metod weryfikacji hipotez. czy też ewentualne . które zawężająich możliwości poznawcze. b. jakimi możemy posługiwać się na danym etapie rozwoju wiedzy i techniki. mając świadomość tego. Jakość naszego poznania zależy także od aktualnego rozwoju techniki. W wyniku weryfikacji hipotez dochodzimy do różnych tzw. Nieprzerwany proces przeobrażeń obiektywnej rzeczywistości. Biorąc powyższe pod uwagę można powiedzieć.Oprócz sanacji języka ważną rolę w kształtowaniu obiektywnych postaw zaufania spełniają metody weryfikacji hipotez. biorąc pod uwagę: skuteczność. jakie w nich tkwią. Kiedy mówimy o subiektywnych uwarunkowaniach. mamy na myśli zarówno ograniczenia w zakresie funkcjonowania zmysłów. są dostępne naszym zmysłom pośrednio za pomocą rozmaitych urządzeń przetwórczych. w ścisłym tego słowa znaczeniu. który sprawia. jakie tworzymy sobie zarówno na codzienny. jak też dla bardziej subtelnych potrzeb o charakterze poznawczym. jakie będzie miał osobnik znający te zagadnienia. Nasze poznanie zależy od aktualnego stanu nauki dotyczącej tego. c. że stosowaliśmy różne. Obok sprawnych zmysłów. nie będzie znał dotychczasowych osiągnięć naukowych na temat badanego przedmiotu. to jego możliwości poznawcze będą mniejsze w porównaniu z tymi. co poznajemy. Jakie są tego przyczyny. pomiarem czy eksperymentem. zdolność sprawdzenia. Im bogatsza ludzka wiedza. której dane hipotezy dotyczą. inne bardzo 205 odległe. Nie wszystkie przedmioty są nam również dostępne. Nasze sądy zależą zatem również od jakości narzędzi poznawczych. jeżeli ktoś np. Nie wszędzie jednak możemy posłużyć się obserwacją bezpośrednią. d. Stąd każdy nasz sąd o dowolnym przedmiocie. Do obiektywnych zaliczamy: a. Jedne znajdują się bezpośrednio w zasięgu naszej ręki i są dostępne zmysłom. które różnią się między sobą stopniem prawdopodobieństwa.

. Metoda „ dokumentów osobistych " w socjologii. N.York 1969. Zob. też rec. H. Goode W. (Istnieje też polskojęzyczne wydanie wymienionej książki Beckera i Barnesa pi. Itasca. 4 Zob. (Praca zbiór. Miller.M. Illinois 1969. Methods in Social research. Kraków 1972.. Galtung J. The Resolution ofConflict. Blalock H.. Stuttgart 1973. Explanation in Social Science. London 1947..R. Social Thought from Lorę to Science.York—Toronto—London 1952.5960.York 1975. Lutyński i. Methoden der empirischen Sozialforschung. Deutsch. Wstąp do socjologii matematycznej.. Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii. Luhmann.C. The Practice of Social Research. Belmont California 1975..195-196.T. III.. Duverger M. Sztumski. krytycyzm..J.). Doby J.S. Elementy metodologii badań psychologicznych. einer Wissenschaft. Vertrauen. 2 3 J. Methode und Messung in der Soziologie. w: Studia Socjologiczne 1969.E. „Ruch Filozoficzny" 1958. Problemy metodologiczne socjologii.York 1961.J. Meyer H.wyd. Warszawa 1969.88 n.. Frankfurt /M. Fellin P. Statystyka dla socjologów. Barnes. Oslo—N. Warszawa 1977. które określają jakość naszych sądów6... Brown R. Warszawa 1980.121-123. Theory and Methods of Social Research. O motywach irracjonalnego myślenia. s. Paris 1964. t. The Stages of Social Research.. Osobowość i psychoterapia. Missbrauch. II. Atteslander P. Survey Research Methods.101-121. umiejętność poprawnego wnioskowania stanowią istotne subiektywne wyznaczniki.. s.) 6 Zob. An Introduction to Social Research. wyd. jak dociekliwość. s. Analizy i próby technik badawczych w socjologii. XVIII. Methodes des sciences sociales. Fikcja a rzeczywistość. MikulowskiPomorski J. w: „Studia filozoficzne" 1979/8. R.. Tripoldi T. Die Hexenmeister der Sozialwissenschaften. N. pod red. Constructive and Destructive Processe. s. Becker i H. {Wypisy). Caplovitz D. Warszawa 1964.. Miinchen 1974. (II. Cicourel A. 5 Zob. . A Study ofthe Motives Behind Irrational Thought. New Ha-ven and London 1977. Exemplars of Social Research.zasobu wiedzy i znajomości metod badań także takie właściwości. N. The Comforts ofUnreason. Warszawa 1968. London 1963.145-148.. nrl. (praca zbiór.. s. s..R. z tej książki: J. 1976. Brzeziński J. Andreski S.). Hatt P.277. Dyonizak R. t.... I.York 1983.York 1967. 206 PRZYPISY 1 M. H. s.V. Berlin — N.K. J. Williams. Dollard i N... E. Coleman J. poszerzone wydanie). Babbie E. Sztumski. Ein Mechanismus der Reduktion sozialer Komplexitdt. Belmont California 1973.. N. Babbie E. Gostkowski Z. WYBRANA LITERATURA Adamski W. Modę und Manipulation.

London 1976. Hamburg 1963.. Social Research. Werkzeug der Sozialforschung.. IV 1972. Belmont California 1971.. Interviewing in Social Research. pod red. (praca zbiór. pod red. N. Lehr .. Essays on the Craft of Social Research... N. Research Methods in the Social Sciences. An Introduction to Its Methodology... Heidenreich K. 208 Kaufmann F. Research Methods in Social Relations.). Lutyński J. Chicago 1954.York — London 1964.W.S.. Cook S..1-4. Harder T. Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej.York 1955. Holm K. Chicago 1970. Gostkowski Z. Z metodologi i metodyki socjologicznych badań terenowych. Warszawa — Łódź 1972. pod red. Metodologia badań socjologicznych. London 1980. Stuttgart 1973.. Sianko A.. Berlin —Wien 1973. t. Lazarsfeld P. Gostkowski Z. Cannel C. London 1958.E. (pod red. Handbuch der empirischen Sozialforschung. A Guide to Qualitative Observation and Analysis.. I 1966. Am Puls der Gesellschaft. III 1970. (praca zbiór. Nachmias C.. Gutjahr G. Zasady prowadzenia wywiadów. Warszawa 1978. Frankfurt/M.B. pod red. Pawłowski T.. Mayntz R.. wyd. Analyzing Social Settings. Hamond P..). Zur Methodik der empirischen Soziologie.F.. Wybór tekstów.L. Hyman H. t.. Grawitz M. Methodes des sciences sociales. II 1968.W.).F. V 1975. N.York 1965. N. Noelle E. Introduction to Social Research..York 1971.F. Warszawa 1980. Moskwa 1975. Miinchen 1974. (praca zbiór.. Hubner P. Mannheim 1985.. t. Michajłov C. Warszawa 1969. Nowak S. Habenstein R.. (praca zbiór.. Roth E. and Cases. t. Warszawa 1970. Pathways to Data. Metodologia pedagogiki pracy..H. pod red.. Hauptstromungen der Sozialwissenschaftlichen Forschung. Warszawa 1965. Jahoda M.York — London 1967. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. Psychologie des Interviews in Praxis und Theorie.. Hagedorn R.. The Tools of Social Science.) Podręcznik ankietera.. Strategy and Tactics. Kahn R. Nowak S. N. Warszawa. Paris 1972.).. Madge J. (praca zbiór. t.Wrocław.. KBnig R-. Metody badań socjologicznych. zeszyt 4 1976. Studia z metodologii nauk społecznych..). Sozialwissenschaftliche Methoden. III. Podstawowe kategorie klasyfikacji w zakresie zmiennych metryczkowyeh. Techniąue. Danilowicz P. Umfragen in der Massengesellschaft. Nowacki T.. Content Analysis.) Sociologists at Work.. Theory. (pod red. Deutsch M. wyd. Sztabiński P.. Methodology of Social Sciences. t. Nowak S. Krippendorf K. Empiriczeskoje socjologiczeskoje issledovanije. Phillips B. The Dynamics ofInterviewing.. Wienl968.II. London 1958. Labovitz S.. zeszyt 3 1974. Lazarsfeld P. Lofland J.. Nachmias D. Warszawa 1985. Warszawa 1975..

Cambridge Mass. 1972. and Social Research.i mikrosocjologii. Topolski J. Podstawy pedagogiki pracy.York. Z metodologicznych problemów socjologii. Basic Research Methods in Social Science: the Art of Empirical Inwestigation. Sulek A. 1971. (praca zbiór. Wiatrowski Z. Metody statystyczne w socjologii.. Warszawa 1969. San Francisco — Washington — London 1979.45-66. Chicago 1956.L. Secondary Research. Bydgoszcz 1994..H. Miinchen — Wien — Oldenburg 1984. Warszawa 1971. Warszawa 1968.. v. Metodologia historii. Odmiany czasu teraźniejszego. Fellin P. Metoda biograficzna w socjologii. Sztompka P.. Meyer H. Warszawa 1968..J. London — New Delhi 1984. Sjoberg G. Itasca. 209 . The Assessment of Social Research.. Information Sources and Methods. Warszawa 1973. pod red. Warszawa —Poznań 1990. Frankfurt /M. Erklaren und Verstehen. s. pod red. Illinois 1969. Szaniawski K. w: Studia Socjologiczne. (praca zbiór. Włodarka J. Simon J.).. pod red.).. Teoria i wyjaśnienia..).. N. Politics. (praca zbiór. Steward D.F.W.— und Handbuch fur Forschung und Praxis. (praca zbiór. nr 3. Metodologiczne problemy nauk ekonomicznych.. pod red. Granice eksperymentu w makro.. Zurawicki S. Schuessler K. Tripodi J.A. 1969.. Wright G.. Fads and Foibles in Modern Sociology andRelated Sciences. 1974. Sociological Methodology 1980. Ziółkowski M. Szczepański L. Sorokin P.). Ethics....

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->