P. 1
8

8

|Views: 1,802|Likes:
Wydawca: zeb3905

More info:

Published by: zeb3905 on Mar 21, 2009
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/09/2013

pdf

text

original

WARUNKI PRENUMERATY NA 2006 ROK

Zamówienia na prenumeratę czasopism wydawanych przez Wydawnictwo SIGMA-NOT można składać w dowolnym terminie. Mogą one obejmować dowolny okres, tzn. dotyczyć dowolnej liczby kolejnych zeszytów każdego czasopisma. Zamawiający — po dokonaniu wpłaty — może otrzymywać zaprenumerowany przez siebie tytuł, począwszy od następnego miesiąca. Zamówienia na zeszyty sprzed daty otrzymania wpłaty będą realizowane w miarę możliwości z posiadanych zapasów magazynowych. Prenumerata roczna czasopism Wydawnictwa jest możliwa w dwóch wariantach: ⎯ prenumerata wersji papierowej, ⎯ prenumerata w pakiecie (pakiet zawiera całoroczną prenumeratę wersji papierowej + rocznik czasopisma na jednej płycie CD, wysyłany po zakończeniu roku wydawniczego). Prenumeratorzy, podpisujący z Wydawnictwem umowę prenumeraty ciągłej (odnawianej automatycznie co roku), otrzymują 10 % bonifikaty od cen katalogowych czasopism. Członkowie stowarzyszeń naukowo-technicznych zrzeszonych w FSNT-NOT oraz uczniowie szkół technicznych każdego szczebla mają prawo do zaprenumerowania l egz. wybranego czasopisma po cenie ulgowej — pod warunkiem przesłania do Wydawnictwa formularza zamówienia lub kserokopii blankietu wpłaty, ostemplowanych pieczęcią koła SNT lub szkoły. Prenumeratę można zamówić: faksem: 022 891 13 74, 840 35 89, 840 59 49 mailem: kolportaz@sigma-not.pl poprzez Internet: www.sigma-not.pl listownie: Zakład Kolportażu Wydawnictwa SIGMA-NOT Sp. z o.o., ul. Ku Wiśle 7, 00-707 Warszawa telefonicznie: 022 840 30 86 lub 840 35 89 Na życzenie klienta wysyłamy blankiety zamówień wraz z aktualną listą tytułów i cennikiem czasopism. Warunkiem przyjęcia i realizacji zamówienia jest otrzymanie z banku potwierdzenia dokonania wpłaty przez prenumeratora. Dokument wpłaty jest równoznaczny ze złożeniem zamówienia. Wpłat na prenumeratę można dokonywać na ogólnie dostępnych blankietach w urzędach pocztowych (przekazy pieniężne) lub bankach (polecenie przelewu), przekazując środki na konto: Wydawnictwo SIGMA-NOT Sp. z o.o.; ul. Ratuszowa 11, 00-950 Warszawa, skr. pocz. 1004 nr 53 1060 0076 0000 4282 1000 0012

Na blankiecie wpłaty należy czytelnie podać nazwę zamawianego czasopisma, liczbę zamawianych egzemplarzy, okres, wersję i cenę prenumeraty oraz adres zamawiającego. Dla prenumeratorów pakietu na rok 2006 Wydawnictwo oferuje dodatkowo roczniki archiwalne prenumerowanych czasopism z lat 2004÷2005 na płytach CD w cenie 20 pln netto (+ 22 % VAT) za każdy rocznik. Pojedyncze zeszyty archiwalne dostępne są w wersji papierowej i — od 2004 roku — elektronicznej (cena l egz. netto wg aktualnego cennika). Na życzenie klienta wystawiamy faktury VAT. Sprzedaż zeszytów archiwalnych prowadzi: • • Zakład Kolportażu Wydawnictwa SIGMA-NOT Sp. z o.o. (adres jw.) Klub Prasy Technicznej Wydawnictwa SIGMA-NOT Sp. z o.o. Warszawa, ul. Mazowiecka 12, tel.: 022 827 43 65

W przypadku zmiany cen w okresie objętym prenumeratą lub zmian stawki VAT, Wydawnictwo zastrzega sobie prawo do wystąpienia o dopłatę różnicy cen oraz prawo do realizowania prenumeraty tylko w pełni opłaconej. Cena 1 egzemplarza (netto/brutto) 16 zł / 16 zł Cena prenumeraty rocznej w wersji papierowej (netto/brutto) 192 zł / 192 zł Cena prenumeraty rocznej w pakiecie (netto/brutto) 212 zł / 216,40 zł Prenumerata ulgowa — rabat 50 % od ceny podstawowej

SIGMA-NOT Sp. z o.o.

R • 51 2006
SPIS TREŚCI:
Strona
Krzak M., Panajew P.: Gargul K., Jarosz P., Styrna W., Antczak J.: Kazana W., Ciura L., Księżarek S., Besztak B., Durst K.: Pawełek A.: Misiołek Z.:
PRZETWÓRSTWO ALUMINIUM

CZASOPISMO NAUKOWO-TECHNICZNE STOWARZYSZENIA INŻYNIERÓW I TECHNIKÓW PRZEMYSŁU HUTNICZEGO W POLSCE

M

I

E

S

I

Ę

C

Z

N

I

K

Indeks 37495 452 461 466 470 475 478 487 488

Skrót tytułu (dla bibliografii)

Rudy Metale

Możliwości wykorzystania gier z naturą w zarządzaniu oddziałem wydobywczym na przykładzie kopalni POLKOWICE-SIEROSZOWICE Eliminacja arsenu z kamienia miedziowego za pomocą CaO Druty bimetalowe do specyficznych zastosowań Kierunki rozwoju materiałów ogniotrwałych dla przemysłu aluminiowego Wywiad z Prezesem Zarządu Polskiego Centrum Promocji Miedzi Jerzym Gierczakiem Proces usuwania stałych wtrąceń tlenkowych z ciekłego aluminium. Część II Analiza wybranych własności fizycznych spieków żelaza i miedzi w operacjach spęczania i wyciskania OSM — właściwości, otrzymywanie i zastosowanie

Oponiak K., Botor J.:
METALURGIA PROSZKÓW

Michalczyk J., Pokorska I.:
METALE SZLACHETNE

Stolarski K.:
BIULETYN INSTYTUTU METALI NIEŻELAZNYCH

Woch M.:
ŚWIATOWY RYNEK METALI NIEŻELAZNYCH

492 499 508 510 511

Biuletyn Instytutu Metali Nieżelaznych Światowy rynek metali nieżelaznych

Butra J.:
PRACE DOKTORSKIE I HABILITACYJNE RECENZJE NORMALIZACJA

ISSN 0035-9696
Czasopismo Rudy i Metale Nieżelazne w 2006 r. jest dofinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Redakcja czasopisma: redaktor naczelny: prof. zw. dr hab. inż. Zbigniew Misiołek, z-ca redaktora naczelnego: doc. dr inż. Józef Czernecki, red. działowi: dr hab. inż. Jan Butra, dr hab. inż. Wojciech Libura, prof. nzw., prof. zw. dr hab. inż. Andrzej Paulo. Sekretarz Redakcji: mgr Bożena Szklarska-Nowak. Adres Redakcji: 40-019 Katowice, ul. Krasińskiego 13. Skr. poczt. 221. Tel./fax 032 256-17-77. Korekta: Marzena Rudnicka. Rada Programowa czasopisma Rudy i Metale Nieżelazne. Przewodniczący: prof. zw. dr hab. inż. Józef Zasadziński. Zastępca Przewodniczącego: prof. dr hab. inż. Jan Botor. Sekretarz dr inż. Józef Z. Szymański. Członkowie: prof. zw. dr hab. inż. Andrzej Jasiński, prof. zw. dr hab. inż. Andrzej Korbel. Wszystkie artykuły o charakterze naukowym są opiniowane. Redakcja nie odpowiada za treść reklam i ogłoszeń. Wydawca: Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych SIGMA-NOT Sp. z o.o., ul. Ratuszowa 11, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 1004, tel.: 022 818-09-18, 818-98-32, fax: 619-21-87, internet: http://www.sigma-not.pl, sekretariat@sigma-not.pl. Internet: http://www.sigma-not.pl. Prenumerata e-mail: kolportaz@sigma-not.pl. Informacje e-mail: informacja@sigma-not.pl. Dział Reklamy i Marketingu, ul. Mazowiecka 12, 00-950 Warszawa, skr. 1004, tel./fax: 022 827-43-66, 826-80-16, e-mail: reklama@sigma-not.pl.
Format A4. Objętość 8,25 ark. druk. Druk ukończono w sierpniu 2006 r. Rudy Metale: R51, nr 8, s. 451÷512, sierpień 2006 r. Druk: Przedsiębiorstwo Miernictwa Górniczego Spółka z o.o., Katowice ul. Mikołowska 100a

MARIUSZ KRZAK PAWEŁ PANAJEW

Rudy Metale R51 2006 nr 8 UKD 519.83:622.343.003(438):658.155:622.273.003

MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA GIER Z NATURĄ W ZARZĄDZANIU ODDZIAŁEM WYDOBYWCZYM NA PRZYKŁADZIE KOPALNI POLKOWICE-SIEROSZOWICE
Zaprezentowano podstawowe założenia gier przeciwko Naturze. Kryteria rozwiązywania gier przedstawiono na przykładzie parcel oddziału przygotowawczo-eksploatacyjnego G-42 kopalni POLKOWICE-SIEROSZOWICE. Zanalizowano możliwy do osiągnięcia zysk, zdefiniowany jako różnica pomiędzy ceną jednego megagrama rudy a kosztami górniczymi jej pozyskania. Rezultaty analizy posłużyły do sporządzenia rankingu opłacalności eksploatacji poszczególnych parcel. Słowa kluczowe: zarządzanie eksploatacją, gra z naturą, decyzja, kryterium

POSSIBLE APPLICATIONS OF GAMES AGAINST NATURE IN MANAGEMENT OF MINING SECTION — POLKOWICE-SIEROSZOWICE MINE CASE STUDY
The basic foundations of games against nature were presented in the paper. Criterions of solving the games were illustrated on example of mining parcels of the section no. G-42 of the POLKOWICE-SIEROSZOWICE mine. Possible profit, defined as a difference between ore price and its mining costs was analyzed. The results of analysis were used to prepare the ranking of profitability. Keywords: mine management, game against nature, decision, criterion
Wstęp Nowoczesne zarządzanie przedsiębiorstwami oparte jest na rachunku ekonomicznym, a podejmowanie decyzji wspomagane metodami matematycznymi, które umożliwiają optymalizację działania w tym zakresie. W prezentowanym artykule podjęto próbę wykorzystania teorii gier do działań operacyjnych w oddziale G-42 kopalni rud miedziowo-srebrowych POLKOWICE-SIEROSZOWICE. Kolejny artykuł poświęcony będzie wdrożeniu metod programowania liniowego. Teoria gier, jeden z działów matematyki, zajmuje kluczowe miejsce w arsenale badań operacyjnych. Wywodzi się ona z badania gier hazardowych i stąd pochodzi też jej terminologia, jednakże główne jej zastosowanie ma miejsce w ekonomii, strategiach wojskowych, biologii, oraz informatyce. Podjęto próby zastosowania teorii gier także w innych dziedzinach, m.in. w górnictwie [3÷5, 7, 9, 17, 19]. Teoria gier stosowana jest w sytuacji konfliktu interesów, czyli tam, gdzie strony reprezentują przeciwne stanowiska i ich dążenia są dokładnie przeciwstawne. Sukces jednej ze stron jest równoznaczny z porażką drugiej. Specyficznym rodzajem gier są sytuacje, w których jeden z podmiotów biorących udział w grze zachowuje się biernie i nie jest zainteresowany jej wynikiem. Zdarza się, że oponentem w działalności człowieka jest Natura, która reprezentuje takie podejście. Trudno sobie wyobrazić, że stara się ona „ograć” człowieka, niemniej, by zapewnić sobie bezpieczeństwo naszego działania musimy traktować ją jako „istotę” rządzącą się skomplikowanymi prawami, dążącą do osiągnięcia własnego celu, a tym samym komplikującą nasze decyzje. Ze sposobem rozwiązywania gier z Naturą można zapoznać się w dalszej części artykułu. Z grami przeciw Naturze mamy często do czynienia w działalności górniczej. Warunki geologiczno-górnicze eksploatacji są stanami Natury, które możemy traktować jako jej strategie. Człowiek, dążąc do maksymalizacji efektów finansowych działalności, czy też zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa pracy, toczy swoistą grę z siłami przyrody. Zadaniem zarządzającego jest podjęcie takiej decyzji, przy której osiągniemy satysfakcjonujący i optymalny efekt, wyrażony np. zyskiem, czy możliwym do osiągnięcia poziomem bezpieczeństwa. Charakterystyka złoża w Zakładach Górniczych POLKOWICE-SIEROSZOWICE Złoże rud miedzi i srebra na monoklinie przedsudeckiej wykazuje dużą ciągłość i przywiązanie do tego samego zespołu warstw, a jego podział na obszary górnicze (rys. 1) nie wynika z zaniku mineralizacji, lecz z tektoniki i czynników techniczno-organizacyjnych. Pod względem ilości miedzi zawartej w rudzie bilansowej należy do największych złóż świata, a pod względem ilości zawartego srebra jest zdecydowanie największe [13]. Zakłady Górnicze POLKOWICE-SIEROSZOWICE są jednym z trzech zakładów górniczych eksploatujących to złoże. Ich szyby udostępniają obszary górnicze POLKOWICE II, SIEROSZOWICE I i RADWANICE-WSCHÓD. Łączna ich powierzchnia wynosi 175,6 km2. W obrębie każdego z obszarów dla celów organizacji działalności górniczej stosuje się podział hierarchiczny, kolejno na rejony, pola i piętra eksploatacyjne. Dla celów gospodarki złożem wydziela się bloki geologiczne, kwalifikowane później jako przemysłowe, nieprzemysłowe, kamienne i in. Bloki geologiczne są rozcinane chodnikami i pochylniami w celu dalszego rozpoznania złoża. Po rozpoznaniu takiego fragmentu złoża można przystąpić do planowania wydobycia kopaliny odpowiednim do warunków geologicznych systemem eksploatacji. Geologiczno-górnicze warunki eksploatacji w ZG POLKOWICE-SIEROSZOWICE należą do trudnych. Zmienna morfologia ciał rudnych przekłada się na powstanie zubożenia. Znaczna głębokość występowania złoża powoduje wzrost temperatury i ciśnienia górotworu. Skały stropowe cechują się różną wytrzymałością. Decydujące znaczenie dla utrzymania stropu wyrobisk mają własności inżynierskie dolomitów. W strefach mocnego stropu, o dużej miąższości często

Dr inż. Mariusz Krzak — Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska, Kraków, mgr inż. Paweł Panajew — KGHM Polska Miedź S.A., O/ZG Polkowice-Sieroszowice, Polkowice.

452

Rys.1. Położenie oddziału G-42 na tle głównych jednostek organizacyjnych KGHM Polska Miedź S.A. Fig. 1. Location of G-42 section on the main KGHM Polish Copper S.A. organizational units background powstają zjawiska dynamiczne. Wykształcenie serii złożowej w ZG POLKOWICE-SIEROSZOWICE jest zmienne. Zróżnicowane są: ⎯ miąższość, ⎯ forma i budowa, ⎯ litologia rudy (z dominującym typem węglanowym i węglanowo-łupkowym), ⎯ intensywność i skład mineralny okruszcowania. Zróżnicowanie parametrów złożowych oraz zmienne geologiczno-górnicze warunki eksploatacji wpływają na różne koszty eksploatacji, nawet w obrębie oddziałów, a tym samym na różny zysk, pomimo analogicznych zawartości metali w rudzie. Na zysk, oprócz składowej kosztowej, wpływa podatność rudy na wzbogacanie warunkowana składem mineralnym, wielkością ziarn siarczków, różną zwięzłością okruszcowanych łupków, dolomitów, piaskowców i in. Gospodarowanie tak zmiennym obiektem, jakim jest złoże, może być prowadzone przy użyciu metod matematycznych. Optymalizowana może być np. kolejność eksploatacji pasów, stosownie do zysku, jaki mogą generować. Należy jednak pamiętać, że optymalizowane matematycznie decyzje muszą być podporządkowane realiom górniczym i technicznymi eksploatacji. Charakterystyka geologiczno-górnicza oddziału G-42 Oddział przygotowawczo-eksploatacyjny G-42 jest położony w rejonie GG-3. Znajduje się on na granicy dwóch obszarów górniczych: SIEROSZOWICE I i RADWANICE-WSCHÓD (rys. 1) i podlega pod szyb PV — POLKOWICE ZACHODNIE. W obrębie oddziału G-42 wyrobiska są prowadzone w spągowej części utworów cechsztynu w stropie piaskowca. Zwykle bezpośrednio na piaskowcu zalega seria łupków miedzionośnych o miąższości od 5 do 80 cm. W profilu tej serii dominuje ciemnoszary łupek dolomityczny i ilasto-dolomityczny, miejscami podścielony przez czarne łupki ilaste, tzw. łupki smoliste lub smolące [14]. Sporadycznie, na piaskowcu spotykany jest dolomit graniczny (2÷5 cm) podścielający serię łupkową. Łupki występujące w zachodniej części oddziału są zazwyczaj płonne, mineralizacja skupia się w serii węglanowej. W lokalnej terminologii górniczej mówi się wtedy o tzw. złożu zawieszonym. Średnie zawieszenie tej części złoża wynosi 33 cm. W części wschodniej okruszcowanie siarczkami miedzi występuje głównie w łupkach, rzadziej w wyżej leżącym dolomicie ilastym. Centralna część pola jest najbardziej zmienna; występują tam na zmianę płonne i okruszcowane łupki (rys. 2A). Okruszcowana miedzią cechsztyńska seria węglanowa jest reprezentowana przez dolomity ilaste, dolomity wapniste i wapienie dolomityczne. Najwyższe zawartości miedzi są obserwowane w łupkach i dolomitach ilastych, mniejsze w dolomicie smugowanym i wapnistym. W zależności od pozycji serii złożowej w profilu, okruszcowanie miedzią i srebrem w oddziale skupia się w jednym lub dwóch wydzieleniach litologicznych (rys. 3): ⎯ w łupkach i utworach węglanowych (rys. 3B, E), ⎯ wyłącznie w dolomitach — tzw. złoże „zawieszone” (rys. 3A, C), ⎯ wyłącznie w łupku (rys. 3D). Miąższość złoża bilansowego waha się w granicach od 0,4 do 3,0 m. Ze względu na formę występowania, złoże można podzielić na kilka typów [10]: ⎯ stratoidalne jednopoziomowe, ⎯ stratoidalno-kieszeniowe, ⎯ stratoidalno-gniazdowo-soczewkowe dwupoziomowe złożone, ⎯ gniazdowo-soczewkowe. W oddziale G-42 dominują ostatnie dwa typy, co zmusza do opróbowania w gęstej siatce i ciągłej kontroli geologicznej nad postępem eksploatacji i kontrolą granic złoża. Głównym nośnikiem miedzi jest chalkozyn, podrzędnie występują bornit i chalkopiryt, sporadycznie kowelin [2]. Średnie zawartości miedzi i miąższości poszczególnych odmian litologicznych tworzących serię złożową przedstawiono w tablicy 1) W różnych częściach oddziału G-42 występują utlenione strefy złoża, co objawia się obecnością tzw. czerwonych plam. Charakteryzują się one brakiem bilansowej mineralizacji miedziowej. Na granicy złoża bilansowego ze skałą płonną często następuje nagły wzrost zawartości siarczków Cu w furcie eksploatacyjnej. Wskazuje to na przesunięcie istniejącej wcześniej mineralizacji siarczkowej przez roztwory utleniające migrujące z podłoża [16]. Strefa czerwonych plam obejmuje stropową część piaskowca (ok. 1,5 m), a sporadycznie może obejmować łupek smolący i dolomityczny (do 7 cm) oraz dolomity smugowane (do 2 m). W strefie zasięgu czerwonych plam obserwowane są podwyższone zawartości złota, platyny i palladu [12]. W ostatnich latach prowadzono prace badawcze nad rozmieszczeniem wspomnianych pierwiastków [15]. Badaniami został objęty m.in. oddział G-42. Warstwy miedzionośne ułożone są monoklinalnie w kierunku NE pod niewielkim kątem — do kilku stopni. Ich powierzchnia spągowa jest nierówna, zależy od morfologii niżej ległych piaskowców, tworzących kilka elewacji ułożonych w ciągi o kierunku

453

Rys.2. Uproszczone przekroje obrazujące zmienność serii złożowej w oddziale G-42 (A), położenie bloku 5/5 na tle oddziału G-42 (B) Fig.2. Simplified cross-sections of deposit variability in the G-42 section (A), location of block 5/5 on the G-42 section background (B)

NW-SE. Ponadto warstwy pocięte są na drugorzędne bloki tektoniczne systemami podłużnych i poprzecznych uskoków o kierunkach NWW-SEE i NEE-SWW. Zrzuty uskoków dochodzą maksymalnie do 200 m, lecz najczęściej spotykane wynoszą po kilka metrów. Dzielą one złoże na nieregularne bloki o różnych kształtach i wymiarach, nadając mu mozaikową budowę [11]. W obrębie pięter A8, R1W i R2W rozpoznano kilka uskoków normalnych o przebiegu NW-SE. Większe z nich, o zrzutach do 4 m, występują samodzielnie. Mniejsze o zrzutach od 0,3 do 1,5 m

występują w równoległych systemach oddalonych od siebie o kilka metrów, tworząc charakterystyczne progi schodowe lub struktury zrębowe. Bieg uskoków waha się od kilkudziesięciu do około 300 m. Ich przebieg ma charakter krzywoliniowy, często z rozgałęzieniami, zazwyczaj o mniejszych zrzutach i wygasającymi po kilkunastu metrach. Powierzchnie uskokowe nachylone są w przedziale 40÷90 stopni. W zachodniej części oddziału rzędna stropu piaskowca znajduje się na wysokości – 491 m p.p.m., natomiast w części wschodniej na – 515 m p.p.m. Lokalnie, w obrębie kilku

454

Rys. 3. Rozmieszczenie Cu w profilu pionowym w oddziale G-42: A — złoże „zawieszone” z półką złożową, B — złoże z półką kamienną, C — złoże „zawieszone” z progiem kamiennym, D — próg złożowy, E — złoże w pełnej furcie wybierania, 1 — dolomit wapnisty, 2 — dolomit smugowaty, 3 — dolomit ilasty, 4 — łupek dolomityczny, 5 — łupek smolący, 6 — seria złożowa, 7 — kamień, 8 — numer próby/numer próbki cząstkowej Fig. 3. Distribution of copper in vertical profile of G-42 section: A — „hanging” deposit with ledge, B — deposit with stone ledge, C — „hanging” deposit with stone riffle, D — deposit riffle, E — deposit in full exploitation, 1 — calcareous dolomite, 2 — striped dolomite, 3 — shale dolomite, 4 — dolomite schist, 5 — pitchy schist, 6 — deposit, 7 — non ore rocks, 8 — sample number

455

Tablica 1 Podstawowe parametry serii złożowej w oddziale G-42 Table 1 Main parameters of deposit in the G-42 section Litologia Dolomit wapnisty Dolomit smugowany Dolomit ilasty Łupek Zawartość Cu, % 1,56 1,86 2,67 4,53 Miąższość, cm 53 105 29 31

przodków są spotykane synklinalne obniżenia stropu piaskowca o nachyleniu powyżej 15 stopni. W granicach obecnej rozcinki oddziału G-42 nie napotyka się większych dyslokacji nieciągłych. Problemy powodują zaburzenia stropowej części piaskowca, po której prowadzony jest spąg wyrobisk. W oddziale G-42 prowadzona jest jednoetapowa selektywna eksploatacja złoża systemem komorowo-filarowym z ugięciem stropu. Specyfika cienkiego złoża powoduje konieczność wprowadzania indywidualnych metryk strzałowych na poszczególnych oddziałach (na oddziale G-42 jest obecnie w użyciu 30 metryk strzałowych) i niskich maszyn, celem ograniczenia zubożenia powodowanego przybieraniem skał o małej zawartości miedzi i srebra (tzw. kamienia). Urabianie selektywne polega na oddzielnym odstrzale kamienia i rudy. Zazwyczaj proces ten jest dwufazowy, chociaż zdarzają się przypadki jednoczesnego strzelania rudy z wcześniejszym wyrzutem kamienia. Technologia selektywna wymaga dwukrotnego podchodzenia do jednego przodka, co skutkuje większymi kosztami eksploatacji i spowolnieniem postępu frontu eksploatacyjnego. Na oddziale G-42 wyrobiska nie są prowadzone w piaskowcu, gdyż w tej części złoża nie wykazuje on bilansowej mineralizacji miedziowej. Do najczęściej stosowanych furt wybierania, w zależności od występowania złoża nad stropem piaskowca, należą (rys. 3A÷E):

⎯ urabiane selektywnie z progiem kamiennym przy złożu o miąższości min. 1,6 m, — przy zawieszeniu złoża do wysokości 1,2 m, ⎯ urabiane selektywnie z półką złożową, — złoże zawieszone powyżej 1,6 m, ⎯ urabiane selektywnie z progiem złożowym przy kamieniu nad złożem min. 1,6 m, — złoże do wysokości 1,2 m, ⎯ selektywnie z półką kamienną — złoże do wysokości 1,6 m. Takie parametry furt wybierania są uwarunkowane możliwościami technicznymi posiadanego parku maszynowego, np. zasięgiem zamknięcia łyżki ładowarki. Niekiedy zdarza się, że złoże znajduje się w całej furcie eksploatacyjnej lub jest zawieszone tylko w łupku (0,1÷0,6 m), w tej sytuacji przodek jest strzelany w pełnej furcie. Przybieranie płonnych łupków jest koniecznością technologiczną. W miarę postępu eksploatacji prowadzona jest likwidacja przestrzeni wybranej. Wyrobiska w likwidacji są podsadzane kamieniem pozyskanym z selektywnego urabiania złoża lub z przodków udostępniających prowadzonych w kamieniu (tabl. 2). Obecnie oddział prowadzi rozcinkę złoża ok. 50 przodkami, w tym 6 przygotowawczymi w obrębie trzech pięter: A8, R1W i R2W (rys. 2). W różnych częściach pięter prowadzone są przedwierty, obejmujące otwory kierunkowe, badawcze i hydrogeologiczne. Wykorzystanie teorii gier w zarządzaniu oddziałem G-42 Oddział przygotowawczo-wydobywczy G-42 podzielony jest na mniejsze jednostki operacyjne — bloki obliczeniowe. Bloki te są wydzielane na podstawie podobieństw w wykształceniu serii złożowej (miąższość, zawieszenie złoża itp.). Pod koniec roku bilansowego wydzielane są bloki zawałowe w wyeksploatowanych i zlikwidowanych częściach złoża oraz mniejsze bloki obliczeniowe w obrębie już istniejących. Analizie poddano jeden z przygotowywanych do eksploatacji bloków, oznaczony symbolem 5/5 (rys. 2). Eksploatacja bloku prowadzona będzie pasami. Złoże w obrębie pasów jest zróżnicowane pod względem miąższości i zawartości miedzi. Blok 5/5 obejmuje

Tablica 2 Podstawowe parametry złożowe i wielkość wydobycia w oddziale G-42 za okres IX 2004÷IX 2005 (wg KGHM Polska Miedź S.A.) Table 2 Main parameters of deposit and capacity of production in the G-42 section between september 2004 and september 2005 (by KGHM Polish Copper S.A.) Okres IX X XI XII I II III IV V VI VII VIII IX Średnia 2005 2004 Powierzchnia urobiona m2 7896 4930 5792 4849 5460 5580 4923 5449 4878 5129 4433 4257 4092 Furta wybrana m 1,46 1,72 1,95 2,02 1,88 1,78 2,04 2,15 2,16 2,18 2,35 2,43 2,25 2,03 Miąższość złoża m 1,34 1,45 1,63 1,87 1,74 1,65 2,01 2,13 2,14 2,18 2,11 2,12 1,65 1,85 Wydobycie rudy Mg 27 393 25 569 25 797 26 061 26 235 23 754 25 526 29 980 26 965 30 606 24 184 23 341 18 459 25 682 Kamień w furcie wyb. Mg 21 187 14 616 11 819 8790 13 151 11 937 10 880 7900 9456 3987 4810 8447 13 947 10 840 Kamień ulokowany na dole Mg 18 751 11 194 7069 7089 11 100 10 007 8680 7575 7745 3879 2087 3796 7581 8196 Kamień wydobyty z rudą Mg 2436 3422 4750 1701 2051 1930 2200 325 1711 108 2723 4651 6366 2644

456

Tablica 3 Charakterystyka złoża w pasach bloku 5/5 oddziału G-42 Table 3 Deposit characteristic in 5/5 block in the G-42 section Pas P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 Średnia zawartość Cu % 3,57 3,80 3,64 3,27 2,69 3,35 2,40 2,13 2,01 1,95 Średnia miąższość złoża m 1,18 1,48 1,50 1,42 1,55 1,60 1,74 1,42 1,51 1,20 Zasoby rudy Mg 390,56 515,63 587,93 761,12 810,03 621,76 2867,87 2205,35 1416,38 884,40

gospodarka skałą płonną i roboty w kamieniu, budowa infrastruktury technicznej, utrzymanie szybów i urządzeń wentylacyjnych, transport urobku, maszyn itp., transport pionowy, podsadzka, odwadnianie i przepłuczka, czynności dodatkowe, ceny energii i wody, koszty ogólne oddziału. Wielkość kosztów górniczych zależna od geologiczno-górniczych warunków eksploatacji określa możliwe stany gracza WE. Załóżmy różne wielkości kosztów dla poszczególnych pasów. Dla lepszego wglądu w metodę przyjęto dość znaczne zróżnicowanie kosztów (tabl. 5). Określono cztery możliwe ich poziomy: ⎯ minimalny (Mn), ⎯ przeciętny dolny (Pd), ⎯ przeciętny górny (Pg), ⎯ maksymalny (Mk). Do dalszych obliczeń wprowadzono dolną (Pd) i górną (Pg) granicę kosztu przeciętnego. Tablica 4

⎯ ⎯ ⎯ ⎯ ⎯ ⎯ ⎯ ⎯ ⎯ ⎯

10 pasów oznaczonych symbolami od P-13 do P-22. Łączna zawartość srebra w węglanach i łupku dla bloku 5/5 wynosi 37 g/Mg. Ogólną charakterystykę złoża w obrębie pasów przedstawiono w tablicy 3. Przedmiotem analizy będzie możliwy do osiągnięcia zysk generowany z jednej tony rudy. Zysk ten zdefiniowano jako różnicę pomiędzy ceną jednej tony rudy (wyliczoną przy użyciu formuły NSR) a kosztami górniczymi jej pozyskania. Formuła NSR jest powszechnie stosowana do oceny wartości rud i koncentratów metali nieżelaznych [6, 18, 19]. Na podstawie wyliczeń można wytypować do eksploatacji pasy zapewniające założony poziom zysku z najwyższym prawdopodobieństwem jego uzyskania oraz podjąć optymalną decyzję odnośnie do kolejności wyboru pasów eksploatacyjnych. Zadanie to może być rozwiązane za pomocą teorii gier. Podstawowa terminologia teorii gier została zaprezentowana m.in. w artykule Krzaka [7]. Szersze jej wyjaśnienie znajdzie Czytelnik w licznych podręcznikach, np. z zakresu badań operacyjnych [1, 8]. W analizowanym przykładzie w grze uczestniczy dwóch graczy: gracz I — kopalnia (K), gracz II — warunki eksploatacji i czynniki technologiczne wpływające na wysokość kosztu górniczego (WE). Kopalnia jest zainteresowana maksymalizacją zysku z oddziałów w perspektywie najbliższego miesiąca i chce wytypować „najbezpieczniejsze” finansowo bloki (a w obrębie bloku pasy) do eksploatacji. Dążeniem kopalni jest ponadto uszeregowanie poszczególnych parcel pod względem opłacalności produkcji . W obliczeniach ceny rudy Cu-Ag pominięto wpływ srebra. Zawartości srebra, liczone jako średnie dla bloku, o jednakową wielkość podwyższają cenę rudy. Przed przystąpieniem do obliczeń przyjęto dalsze założenia: ⎯ prognozowana średnia cena miesięczna miedzi — 4500 USD/Mg, ⎯ możliwa do uzyskania jakość koncentratu — 27 % Cu, ⎯ uzysk miedzi — 89 %, ⎯ wysokość opłat hutniczych — 110 USD/Mg koncentratu, ⎯ wysokość opłat rafinacyjnych — 242 USD/Mg miedzi. W obliczeniach przyjęto standardową wielkość potrącenia jednostkowego 1 % Cu [19]. Ceny rudy kształtują się zatem tak, jak w tablicy 4. O możliwym do osiągnięcia zysku, oprócz składowych w formule NSR, decydują koszty górnicze. Na te ostatnie wpływają: ⎯ roboty strzałowe, ⎯ roboty wiertnicze, ⎯ załadunek i odstawa urobku, ⎯ kotwienie,

Ceny rudy w poszczególnych pasach bloku 5/5 Table 4 Ore prices in each zones of 5/5 block Pas P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 Cena USD/Mg 117,05 124,59 119,34 107,21 88,20 109,84 78,69 69,84 65,90 63,93

Tablica 5 Wielkości hipotetycznych kosztów górniczych (USD/Mg) w pasach bloku 5/5 Table 5 Value of supposed mining costs (USD/Mg) in each zones of 5/5 block Pas P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 Mn 19 28 20 19 22 20 26 18 23 17 Pd 27 32 22 33 30 25 28 20 24 21 Pg 29 34 24 35 32 26 29 22 25 23 Mk 30 37 40 36 38 27 36 23 30 34

457

Wysokość kosztów górniczych wpływa na możliwy do osiągnięcia zysk z urobienia i wydobycia jednej tony rudy. Generalizując, mamy do czynienia z grą, w której uczestniczy kopalnia (K), a jej strategiami są wybory do eksploatacji określonych pasów. Warunki eksploatacji konkretnych pasów (WE) definiują określone poziomy kosztów. Macierz gry zestawiająca wielkości zysku operacyjnego wygląda następująco (1) WE Mn P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 98,05 96,59 99,34 88,21 66,20 89,84 52,69 51,84 42,90 46,93 Pd 90,05 92,59 97,34 74,21 58,20 84,84 50,69 49,84 41,90 42,93 Pg 88,05 90,59 95,34 72,21 56,20 83,84 49,69 47,84 40,90 40,93 Mk 87,05 87,59 79,34 71,21 50,20 82,84 42,69 46,84 35,90 29,93

zestawu warunków eksploatacji jest jednakowo prawdopodobne. Istnieje zatem możliwość wyliczenia przeciętnej wygranej jako średniej arytmetycznej. Decyzją optymalną jest więc decyzja o najwyższej wartości przeciętnej, co można zapisać ⎧ aij ⎫ ⎪ ⎪ A (αi) = maxi ⎨∑ ⎬ n⎪ ⎪ j ⎩ ⎭ (3)

K

(1)

W tym przypadku preferowane są decyzje, dla których suma wygranych będzie największa. W porównaniu do kryterium maxmin nie wybieramy zatem na podstawie pojedynczego wyniku maksymalnego. Rozwiązanie gry wygląda jak poniżej: 1. Obliczamy wartości poszczególnych strategii jako sumę wypłat. Ich wartość podano w tablicy 7, 2. Decyzja optymalna jest tożsama z wyborem eksploatacji pasa P-15, gwarantującego sumaryczny zysk na poziomie 371,38 USD/Mg. Przy znajomości rozkładów prawdopodobieństw wystąpienia każdego ze stanów możliwe jest wyliczenie wartości oczekiwanych ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ E (αi) = maxi ⎨∑ aij ⋅ pij ⎬ ⎪ j ⎪ ⎩ ⎭

Przedstawiona powyżej gra jest specyficznym rodzajem gry, w której jeden z graczy jest przeciwnikiem „niemyślącym” i nie jest zainteresowany jej wynikiem. Tu graczem tym są warunki eksploatacji. Ten rodzaj gier nazywany jest w literaturze matematycznej grami z Naturą. Pomimo, że Natura jest biernym (pasywnym) graczem, to bywa niekiedy bardzo wymagająca. W rozważaniach gier z Naturą trudno przypisać jej taką „złośliwość”, by przeciwstawiała się strategiom człowieka, niemniej grając najostrożniej musimy traktować ją jako istotę o cechach kontrowersyjnych i uznać, że jej tendencje są przeciwstawne do naszych. Gry wobec przeciwnika przyjmującego cechy Natury traktujemy zazwyczaj jako gry zerowe, a zerowość wynika z ich kontrowersyjności, tzn. wygrana gracza I oznacza porażkę gracza II, a więc tendencje graczy są dokładnie przeciwstawne. Do ich rozwiązywania stosuje się następujące reguły [1]: ⎯ maxmin (Walda), ⎯ Laplace’a (Bayesa), ⎯ Hurwicza, ⎯ Savage’a. Kryterium maxmin Rozwiązując macierz regułą maxmin poszukujemy takiej decyzji, przy której minimalna wygrana (ze względu na stan Natury) przyjmie wartość największą, tzn. szukamy takiej strategii αi, przy której αi = maxi minj {aij} (2)

(4)

Tablica 6 Wielkości minimalne poszczególnych strategii kopalni Table 6 Minimum quantity of each strategies Pas P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 Minj 87,05 87,59 79,34 71,21 50,20 82,84 42,69 46,84 35,90 29,93 Tablica 7 Sumaryczny zysk w poszczególnych pasach bloku 5/5 Table 7 Summarized profit in each zones of 5/5 block Pas P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22

Jest to reguła dość asekuracyjna i stosują ją zazwyczaj gracze ostrożni, lecz inteligentni, mający na celu maksymalizację wygranej. Jak wygląda rozwiązanie gry? 1. Wyszukujemy wartości najmniejsze zysku operacyjnego z każdego wiersza strategii Kopalni zapisanej w macierzy (1). Wielkości te zestawiono w tablicy 6. 2. Spośród wartości najmniejszych wybieramy wartość największą; w tym przypadku jest to 87,59 USD/Mg. 3. Optymalna decyzja, to eksploatacja pasa P-14. Wybór tego pasa zapewni zysk co najmniej 87,59 USD/Mg, niezależnie od zaistniałych warunków eksploatacji. W dalszej kolejności powinien być eksploatowany pas P-13 gwarantujący zysk przynajmniej 87,05 USD/Mg. Kryterium Laplace’a Zgodnie z regułą Laplace’a zakładamy, że napotkanie jakiegoś

∑ aij
j

363,20 367,36 371,38 305,85 230,79 341,35 195,75 196,34 161,61 160,74

458

Tablica 8 Wartości oczekiwane zysku dla poszczególnych pasów w bloku 5/5 Table 8 Expected values of profit in each zones of 5/5 block P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 90,10 91,74 94,24 75,16 57,50 84,94 49,44 48,99 40,80 40,88

ponoszonego ryzyka przyjmijmy współczynnik w na poziomie 0,45. Do takiego posunięcia może nas skłonić, np. lepsze rozpoznanie geologiczno-górniczych warunków eksploatacji, perspektywa wprowadzenia wydajniejszej i oszczędniejszej technologii i in. Wskaźniki d poszczególnych strategii podano w tablicy 10. W sytuacji, gdy skłonni jesteśmy ponieść wyższe ryzyko, zmienia się też decyzja optymalna. W analizowanym przykładzie decyzją optymalną będzie teraz eksploatacja pasa P-13. Zmiana wskaźnika ryzyka, wynikająca czy to z agresywności gracza, czy też z poznania prawidłowości zdarzeń, pozwala śledzić wrażliwość otrzymanego rozwiązania, co rzutować będzie na wybór decyzji optymalnej. Kryterium Savage’a Wyboru decyzji wg kryterium Savage’a dokonuje się w dwóch etapach. W pierwszym tworzymy tzw. „macierz żalu”. Polega ona na określeniu utraconych korzyści dla każdej możliwej decyzji w nawiązania do stanów Natury. Spełniony jest zatem postulat minimalizacji oczekiwanych strat. Stratę porównujemy do korzyści, które moglibyśmy osiągnąć w stosunku do decyzji najlepszej przy danym stanie Natury. W drugim etapie na podstawie „macierzy żalu” podejmujemy właściwą decyzję, wybierając strategię, dla której maksymalna strata będzie najmniejsza. Przyjrzyjmy się Tablica 9 Wartości wskaźnika d dla poziomu ryzyka 0,1 dla poszczególnych pasów w bloku 5/5 Table 9 Values of index d for risk level 0,1 for each zones of 5/5 block P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 88,15 88,49 81,34 72,91 51,80 83,54 43,69 47,34 36,60 31,63

I tak, jeżeli założone prawdopodobieństwa wystąpienia poszczególnych kosztów wynoszą: ⎯ minimalny — 15 %, ⎯ przeciętny dolny — 35 %, ⎯ przeciętny górny — 35 %, ⎯ maksymalny — 15 % to odpowiednie wartości oczekiwane kształtują się tak, jak pokazano w tablicy 8. Analogicznie, jak przy jednakowo prawdopodobnym rozkładzie kosztów, optymalną decyzją jest eksploatacja pasa P-15. Wartość oczekiwana zysku dla tego pasa jest największa. Kryterium Hurwicza Wybór optymalnej strategii według kryterium Hurwicza łączy z jednej strony chęć zapewnienia sobie wygranej na możliwie najwyższym poziomie (jak w strategii maxmin), a z drugiej strony uwzględnia skłonność do podejmowania pewnego, zwykle niewielkiego ryzyka przez decydenta. Wyszukujemy zatem w macierzy gry wartości minimalne i maksymalne dla każdej strategii, co możemy zapisać jak αi = maxi {aij} αj = mini {aij} (5) (6)

Reguła Hurwicza polega na wyznaczeniu wielkości di ze wzoru di = w · αi + (1 – w) · αj (7)

Tablica 10 Wartości wskaźnika d dla poziomu ryzyka 0,45 dla poszczególnych pasów bloku 5/5 Table 10 Values of index d for risk level 0,45 for each zones of 5/5 block P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 92,00 91,64 88,34 78,86 57,40 85,99 47,19 49,09 39,05 37,58

gdzie współczynnik w oznacza skłonność do ryzyka i przyjmuje wartości z domkniętego przedziału [0, 1]. Wyrażenie (1 – w) określa akceptowany przez nas poziom ostrożności. Skłonność do ryzyka rozumiana jest jako prawdopodobieństwo wystąpienia najkorzystniejszych stanów natury, przy których osiągany zysk jest maksymalny. Decyzją optymalną w sensie kryterium Hurwicza jest decyzja o maksymalnej wielkości di. Przyjmijmy, że jesteśmy skłonni zaakceptować ryzyko na poziomie 0,1. Rozwiązanie gry wygląda następująco: 1. Wybieramy spośród strategii decydenta maksymalne wielkości zysku i przemnażamy je przez poziom ryzyka, natomiast wartości minimalne każdej strategii mnożymy przez współczynnik ostrożności wynoszący 0,9. 2. Obliczone wielkości podano w tablicy 9. 3. Optymalną strategią przy założonym wskaźniku w jest decyzja o eksploatacji pasa P-14. Zmieniając preferencje decydenta (kopalni) odnośnie do skali

459

rozwiązaniu pierwotnej macierzy (1). Odczytajmy zatem maksymalne wartości zysku operacyjnego, jaki jest możliwy do osiągnięcia przy danym stanie Natury. Liczby te to 99,34 dla Mn, 97,34 dla Pd, 95,34 dla Pg i 87,59 dla Mk. Przystępujemy teraz do konstrukcji właściwej „macierzy żalu” (8). W macierzy tej poszczególne wielkości liczbowe są różnicą pomiędzy maksymalną wielkością wygranej dla danego stanu natury a wygraną odpowiadającą naszej decyzji.

WE Mn P-13 P-14 P-15 P-16 P-17 P-18 P-19 P-20 P-21 P-22 1,29 2,75 0,00 11,13 33,15 9,51 46,66 47,51 56,44 52,41 Pd 7,29 4,75 0,00 23,13 39,15 12,51 46,66 47,51 55,44 54,41 Pg 7,29 4,75 0,00 23,13 39,15 11,51 45,66 47,51 54,44 54,41 Mk 0,54 0,00 8,25 16,38 37,39 4,75 44,90 40,75 51,69 57,66 max. aij 7,29 4,75 8,25 23,13 39,15 12,51 46,66 47,51 56,44 57,66

K

(8)

Spośród strategii kopalni wybieramy tę, dla której maksymalna strata jest najmniejsza. Najlepszym zatem rozwiązaniem, wg kryterium Savage’a, jest decyzja o eksploatacji pasa P-14. W przypadku konieczności ponoszenia maksymalnych kosztów straty w zysku przy eksploatacji pasa P-14 będą najniższe. Podsumowanie Możliwe jest uszeregowanie oddziałów pod kątem gwarancji najwyższego poziomu zysku. Przyjmując np. kryterium maxmin ranking ten przyjmuje kolejność: P-14, P-13, P-18, P-15, P-16, P-17, P-20, P-19, P-21, P-22. Ranking wszystkich pasów wg różnych kryteriów rozwiązania gry przedstawia tablica 11. Otrzymane rozwiązania z zastosowaniem kilku równoważnych reguł są odmienne. Decydent powinien określić, czy ważny jest dla niego gwarantowany zysk, czy też oczekuje możliwie najwyższej wygranej i skłonny jest ponieść ryzyko. W zależności Tablica 11 Ranking opłacalności eksploatacji poszczególnych pasów bloku 5/5 wg różnych kryteriów Table 11 Rating of exploitation profitability for each zones of 5/5 block based on different criterions Pas 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Maxmin P-14 P-13 P-18 P-15 P-16 P-17 P-20 P-19 P-21 P-22 Laplace’a
wariant 1* wariant 2**

od kryterium uzyskano w analizowanym przykładzie różnych „liderów”. Jako najpewniejsze, plasujące się na pierwszych pozycjach jawią się pasy: P-14, P-13 i P-15. Na przeciwległym biegunie dysponujemy strategiami eksploatacji pasów P-21 i P-22, jako strategiami zdecydowanie nieoptymalnymi. Powyższe rozważania przeprowadzono w oparciu o jeden mały element (blok eksploatacyjny) będący częścią złożonego systemu, jakim jest kopalnia. Uwzględniając całą kopalnię, zaangażowaną w konfrontację z Naturą na kilkunastu frontach eksploatacyjnych, powinniśmy grać tak, aby w chwili nagłej zmiany warunków gry nie ponieść porażki. Możliwa jest wtedy dywersyfikacja wydobycia na różnych frontach, stosownie do uwarunkowań. Ważne jest zatem wyprzedzające rozpoznanie złoża, pozwalające ocenić jakimi strategiami dysponuje Natura. Przy stałych jej stanach gra jest łatwa, komplikuje się jednak przy zmiennych, a z takowymi mamy najczęściej do czynienia. Gra ma zatem charakter nie jednorazowy, lecz jest kampanią długoterminową, wymagającą elastycznego reagowania i ponoszenia niekiedy znacznych nakładów finansowych na dokładniejsze rozpoznanie złoża. Działalność gospodarcza wymaga planowania i kontrolowania podejmowanych decyzji. Dążenie przedsiębiorcy jest skupione na osiągnięciu konkretnego celu, bądź grupy celów. Cele te, a właściwie możliwości ich realizacji, zależą od zasobów zarówno finansowych, organizacyjnych, jak i materiałowych. W przypadku działalności górniczej zależą dodatkowo od budowy geologicznej złoża czy stopnia rozpoznania geologiczno-górniczych warunków eksploatacji. Podejmowanie decyzji powinno być zatem wspomagane metodami matematycznymi i informatycznymi. Ich zastosowanie pozwoli osiągnąć satysfakcjonujące rezultaty oraz zminimalizuje ryzyko działania. Literatura
1. Ignasiak E. (red.): Badania operacyjne. PWE 1996, Warszawa. 2. Kijewski P.: Uwagi o strefowości w rozmieszczeniu głównych minerałów kruszcowych złoża rud miedzi. Konferencja naukowa — Lubin 17÷18 09.1998. Złoża rud miedzi – geologia, mineralogia, geochemia, technologia, stan badań, perspektywy. Prace Spec. PTM., 1998, nr 10, s. 87÷92. 3. Kowalik S.: Podejmowanie decyzji w oparciu o teorię gier, wykorzystujące zasady gry z Naturą. Zesz. Nauk. Polit. Śl., s. Górnictwo, 1994, nr 219, Gliwice. 4. Kowalik S.: Podejmowanie decyzji w górnictwie w warunkach niepewności. Zesz. Nauk. Polit. Śl., s. Górnictwo, 1996, nr 228, Gliwice. 5. Kowalik S.: Wykorzystanie teorii gier do podejmowania decyzji w górnictwie. Wyd. Polit. Śl. 1997, Gliwice. 6. Krzak M.: Ekonomiczna optymalizacja koncentratów miedziowo-srebrowych z perspektywicznych rejonów kopalni Lubin metodą dochodową. Gosp. Sur. Miner. 1998, t. 14, z. 1, tom 14, Wydaw. IGSMiE PAN Kraków. 7. Krzak M.: Możliwe wykorzystania teorii gier w podejmowaniu decyzji w górnictwie. Gosp. Sur. Miner. 2004, t. 20, z. 1, Wydaw. IGSMiE PAN Kraków. 8. Kukuła K. (red.): Badania operacyjne w przykładach i zadaniach. Wydaw. Nauk. PWN 1999 Warszawa. 9. Łucki Z.: Ocena inwestycji i podejmowanie decyzji w górnictwie naftowym i gazownictwie. Polska Fundacja Promocji Kadr. 1995, Kraków. 10. Nieć M., Piestrzyński A.: Forma i budowa złoża. Monografia KGHM Polska Miedź S.A. Lubin, 1996, s. 185÷194. 11. Nieć M.: Złoża rud miedzi i srebra. [W:] Surowce mineralne Polski — Surowce metaliczne: miedź, srebro. Wydaw. CPPGSMiE PAN 1997, Kraków. 12. Oszczepalski S., Rydzewski A.: Złoto, platyna i pallad w złożu Lubin-Sieroszowice na podstawie otworów wiertniczych. Konferencja naukowa — Lubin 17÷18 09.1998. Złoża rud miedzi — geologia, mineralogia, geochemia, technologia, stan badań, perspektywy. Prace Spec. PTM., 1998, nr 10, s. 51÷71. 13. Paulo A., Strzelska-Smakowska B.: Rudy metali nieżelaznych i szlachetnych. Uczelniane Wydaw. Nauk.- Dyd. AGH, 2000, Kraków. 14. Peryt T., Oszczepalski S.: Stratygrafia serii złożowej. Monografia KGHM Polska Miedź S.A. Lubin, 1996, s. 132÷136.

Hurwicza
w = 0,1 w = 0,45

Savage’a P-14 P-13 P-15 P-18 P-16 P-17 P-19 P-20 P-21 P-22

P-15 P-14 P-13 P-18 P-16 P-17 P-20 P-19 P-21 P-22

P-15 P-14 P-13 P-18 P-16 P-17 P-19 P-20 P-22 P-21

P-14 P-13 P-18 P-15 P-16 P-17 P-20 P-19 P-21 P-22

P-13 P-14 P-15 P-18 P-16 P-17 P-20 P-19 P-21 P-22

* — prawdopodobieństwo wszystkich stanów WE jednakowe, ** — prawdopodobieństwa poszczególnych stanów WE na poziomie 15, 35, 35 i 15 %.

460

15. Pieczonka J., Piestrzyński A., Głuszek A., Michalik A.: Występowanie złota, platyny i palladu w obszarze złożowym Polkowice-Sieroszowice. Konferencja naukowa — Lubin 17÷18 09.1998. Złoża rud miedzi — geologia, mineralogia, geochemia, technologia, stan badań, perspektywy. Prace Spec. PTM., 1998, nr 10, s. 71÷86. 16. Pieczonka J., Piestrzyński A.: Złoże złota na monoklinie przedsudeckiej — fakty i hipotezy. Geologia, kwartalnik AGH, 2001, t. 27, nr 2-4, s. 411÷433.

17. Potocki C., Przybyła H.: Badania operacyjne w górnictwie. Skrypty Uczelniane Politechniki Śląskiej, 1980, Gliwice. 18. Strzelska-Smakowska B.: Jakość i wycena koncentratów rudnych — wpływ na gospodarkę złożem. Gosp. Sur. Min. 1994, z. 4, t. 10, Wydaw. IGSMiE PAN Kraków. 19. Strzelska-Smakowska B.: Ocena ekonomiczna złóż rud. Uczeln. Wydaw. nauk.-dydakt. AGH 2003, Kraków.

KRZYSZTOF GARGUL PIOTR JAROSZ WACŁAW STYRNA JAN ANTCZAK

Rudy Metale R51 2006 nr 8 UKD 669.333.41:669.333.47:669.054.1

ELIMINACJA ARSENU Z KAMIENIA MIEDZIOWEGO ZA POMOCĄ CaO
W artykule przedstawiono analizę możliwości wyprowadzenia arsenu ze wsadu miedzionośnego na etapie jego topienia w piecach szybowych. Dodatek związków wapnia do wsadu skutkuje m.in. reakcją tworzenia się arsenianów wapnia i usunięciem arsenu do fazy żużla. Stwierdza się również przechodzenie arsenu do fazy pyłów w momencie istnienia we wsadzie określonych zawartości związków wapnia. Rozważania teoretyczne zweryfikowano przeprowadzonymi próbami przemysłowymi, które w pełni potwierdziły możliwości zastosowania dodatków modyfikujących wsad w celu obniżenia zawartości As w kamieniu miedziowym. Słowa kluczowe: kamień miedziowy, piec szybowy, arsen, modyfikacja procesu

ARSENIC REMOVAL FROM COPPER MATTE BY CaO
In this paper the analysis of arsenic removal from copper matte during shaft furnace process is presented. The addition of calcium compounds produces the result of calcium arsenates creation reactions and arsenic elimination to the slag. The arsenic passes to the dust phase in the case of the achievement of defined concentration of CaO in input. Theoretical analyses were veryfied by tests which were performed in copper plant. Those tests fully confirmed that calcium compounds added to the shaft furnace process reduce As level in copper matte. Keywords: copper matte, shaft furnace, arsenic, process modification
Wstęp Rudy miedzi znajdujące się na terenie naszego kraju charakteryzują się dużą liczbą pierwiastków towarzyszących. Oprócz tych, które w dość łatwy sposób można usunąć już na etapie flotacji, znajdują się również takie, które w procesie otrzymywania miedzi w niedostateczny sposób usuwane są na kolejnych etapach ciągu technologicznego. W związku z tym muszą być prowadzone odrębne procesy usuwania takich pierwiastków z ciągu technologicznego. Jednym z najtrudniejszych do usunięcia i utylizacji pierwiastków występujących w polskich rudach miedzi jest arsen. Jego stężenie w brykietach wprowadzanych do procesu szybowego może wynosić ok. 0,16÷0,18 %, a w kamieniu miedziowym od 0,16 do 0,26 %. W przypadku otrzymywania kamienia Cu o wysokiej koncentracji arsenu, mimo częściowego usunięcia tego pierwiastka w konwertorach, niezbędnym jest prowadzenie procesu odarsenowania miedzi konwertorowej w piecach anodowych. Proces ten jest czasochłonny, energochłonny i w związku z tym przyczynia się do wzrostu kosztów produkcji miedzi. Z uwagi na te problemy postanowiono przeanalizować możliwość usuwania arsenu już na etapie procesu szybowego. Poprzez zastosowanie pewnych dodatków do wsadu spodziewany jest wzrost stopnia przejścia

Dr inż. Krzysztof Gargul, dr inż. Piotr Jarosz — Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Metali Nieżelaznych, Kraków, mgr inż. Wacław Styrna, mgr inż. Jan Antczak — KGHM POLSKA MIEDŹ S.A., Oddział Huta Miedzi LEGNICA, Legnica.

461

arsenu do fazy żużla szybowego lub/i fazy pyłów. Spadek zawartości arsenu w kamieniu miedziowym do poziomu poniżej 0,12 % pozwoliłby na uniknięcie lub znaczące ograniczenie procesu usuwania tego pierwiastka w dalszych etapach ciągu technologicznego. Jako dodatek do wsadu do pieców szybowych sugeruje się zastosować materiały charakteryzujące się dużą zawartością związków wapnia (CaO, CaCO3), które wpływają w znaczący sposób na lotność arsenu oraz zwiększają jego rozpuszczalność w żużlu szybowym. Wykorzystanie tych właściwości pozwoliłoby na ułatwienie procesu przejścia arsenu do pyłów lub żużla szybowego i tym samym ograniczenie jego stężenia w kamieniu miedziowym. Wpływ CaO na właściwości żużla szybowego Analizując wpływ dodatku CaO na zawartość arsenu w kamieniu miedziowym postanowiono określić, na podstawie wybranych diagramów fazowych, jak zmienia się charakter otrzymywanego w procesie szybowym żużla w zależności od stężenia CaO.

Rys. 3. Diagram fazowy układu CaO·Al2O3·2SiO2 (anortyt)–CaO·SiO2–FeO Fig. 3. Phase diagram of CaO·Al2O3·2SiO2 (anorthite)–CaO·SiO2–FeO system

Rys. 1. Diagram fazowy układu CaO–FeO–SiO2 Fig. 1. Phase diagram of CaO–FeO–SiO2 system

Rys. 4. Układ FeO–SiO2–CaO (punkty — lepkości żużli w puazach, linie — temperatury topnienia [K]) Fig. 4. FeO–SiO2–CaO system (points — slags viscosities in Pa.s, lines — melting temperatures in K) Skupiono się w analizie na trzech układach trójskładnikowych (rys. 1, 2, 3) [1] CaO–FeO–SiO2, MgO–FeO–SiO2 i CaO·Al2O3·2SiO2–CaO·SiO2– –FeO. Przyjęto, że żużel szybowy ma następujący średni skład: CaO — 8,46 %, SiO2 — 43,36 %, MgO — 7,82 %, Al2O3 — 13,74 %, Na2O — 3,56 %, K2O — 3,99 %, FeO — 15,13 %, Fe3O4 — 0,16 %. Przeliczając podane wyżej stężenia na układy trójskładnikowe (z uwagi na dominujące udziały poszczególnych składników żużlotwórczych) otrzymano następujące współrzędne punktów dla wybranych układów: ⎯ CaO–FeO–SiO2 12,93 % CaO, 66,26 % SiO2, 20,81 % FeO, ⎯ MgO–FeO–SiO2 12 % MgO, 67 % SiO2, 21 % FeO,

Rys. 2. Diagram fazowy układu MgO–FeO–SiO2 Fig. 2. Phase diagram of MgO–FeO–SiO2 system

462

⎯ CaO·Al2O3·2SiO2–CaO·SiO2–FeO 70 % CaO·Al2O3·2SiO2, 3,7 % CaO·SiO2, 26,3 % FeO. Jak widać na rysunkach 1÷4, analizowany żużel szybowy charakteryzuje się dość wysoką temperaturą topnienia i dodatkowo może występować zjawisko rozdziału żużla na dwie nie mieszające się ciecze (rys. 2 i 3). Nawet niewielki dodatek CaO może powodować otrzymywanie żużla o znacznie niższej temperaturze topnienia, a więc o wiele korzystniejszy z punktu widzenia prowadzenia procesu technologicznego w zakładzie przemysłowym. Jednocześnie można zauważyć, że zwiększenie zawartości tlenku wapnia w żużlu szybowym w stosunku do analizowanego żużla wyjściowego przekłada się na zmniejszenie jego lepkości [2] (rys. 4), a więc powodować może, np. spadek strat miedzi i srebra do żużla szybowego. Jak widać na rysunku 2, istnieje ponadto podobny do CaO wpływ zarówno MgO, jak i FeO na temperaturę topnienia żużla szybowego — dodatek kruszywa Ca-Fe, jak również dolomitu powinien powodować spadek temperatury topnienia żużli z pieców szybowych. Również diagram fazowy układu CaO·Al2O3·2SiO2– –CaO·SiO2–FeO wskazuje, że kierunek zmian spowodowany dodatkiem CaO lub FeO będzie skutkował powstawaniem żużli o niższych temperaturach topnienia niż analizowany żużel wyjściowy. Termodynamiczne warunki tworzenia się arsenianów wapnia Kolejnym aspektem dodatku CaO do wsadu do pieców szy-

bowych jest wiązanie przez ten związek arsenu. Zakładając, że arsen ze wsadu może wystąpić w postaci tlenków, możliwe jest zajście następujących reakcji: CaO + As2O3 = Ca(AsO2)2 3CaO + As2O5 = Ca3(AsO4)2 W tablicy 1 przedstawiono wartości ΔGoT i stałe równowagi tych reakcji w zależności od temperatury. Zamieszczono dane odnoszące się do As2O3 w fazie gazowej i skondensowanej oraz As2O5 w fazie skondensowanej. Wartości liczbowe przeliczone są na 1 mol CaO. W analizowanych temperaturach stwierdzić można, że reakcje tworzenia arsenianów wapnia są mocno przesunięte w stronę powstawania tych związków i można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że dodatek tlenku wapnia do procesu szybowego będzie skutkował powstawaniem Ca(AsO2)2 lub/i Ca3(AsO4)2 i wyprowadzaniem tych związków z żużlem szybowym. Potwierdzeniem na sformułowaną powyżej tezę o możliwości powstawania arsenianów wapnia w procesie szybowym mogą być zamieszczone diagramy obszarów stabilności w układzie Ca–O–As (rys. 5, 6 i 7). Z dwóch pierwszych można odczytać, że w temperaturach, jakie panują w piecu szybowym, przy dostatecznej zawartości As2O3 i tlenu, stabilnymi są fazy arsenianów wapnia. Z rysunku 7 wynika, że przy założonym stężeniu tlenu fazy arsenianów wapnia występują w bardzo szerokich przedziałach zmienności stężenia Tablica 1

Wartości ΔGoT i K reakcji tworzenia arsenianów wapnia Table 1 ΔGoT and K of calcium arsenates formation reactions Ca(AsO2)2 z As2O3(gas)
T, K ΔG T, kJ
o

Ca(AsO2)2 z As2O3(cond.)
ΔG T, kJ
o

Ca3(AsO4)2 z As2O5(cond.)
ΔGoT, kJ K

K

K

1000 1100 1200 1300 1400 1500 1600 1700 1800

–313,595 –290,169 –266,787 –243,433 –220,096 –196,767 –173,437 –150,099 –126,747

2,41E+16 6,03E+13 4,11E+11 6,05E+09 1,63E+08 7,12E+06 4,60E+05 4,10E+04 4,77E+03

–201,017 –193,294 –185,032 –176,270 –167,045 –157,385 –147,316 –136,860 –126,038

3,17E+10 1,51E+09 1,14E+08 1,21E+07 1,71E+06 3,03E+05 6,45E+04 1,61E+04 4,55E+03

–156,966 –156,51 –155,896 –155,115 –154,162 –153,031 –151,716 –150,215 –148,523

3,97E+24 1,99E+22 2,29E+20 5,01E+18 1,81E+17 9,74E+15 7,25E+14 7,04E+13 8,53E+12

Rys. 5. Obszary stabilności w układzie Ca–O–As (T = 1273 K) Fig. 5. Stability areas in Ca–O–As system (T = 1273 K)

Rys. 6. Obszary stabilności w układzie Ca–O–As (T = 1523 K) Fig. 6. Stability areas in Ca–O–As system (T = 1523 K)

463

Rys. 7. Obszary stabilności w układzie Ca–O–As ( log pO 2 = 10 −2 ) Fig. 7. Stability areas in Ca–O–As system ( log pO 2 = 10 −2 )

gdzie M — masa dodatku modyfikującego na jeden nabój brykietów, kg, Z — oczekiwana zawartość CaO w żużlu szybowym, %, C — zawartość CaO w żużlu szybowym (z bieżącej analizy), %, mz — masa żużla powstająca z jednego naboju brykietów, kg, Pm — zawartość CaO w dodawanym modyfikatorze wsadu, %, K — empiryczny współczynnik wykorzystania tlenku wapnia (do określenia w trakcie prób długotrwałych), (K = 1 — pełne przejście CaO do żużla szybowego, 0 < K < 1 — częściowe przejście CaO do żużla szybowego, K = 0 — brak przejścia związków wapnia do żużla). Materiały modyfikujące wsad podawano wraz z żużlem konwertorowym dozowanym do pieców szybowych. W trakcie trwania prób pobierano próbki żużla szybowego w celu określenia w nim zawartości CaO, jak również analizowano adekwatne próbki kamieni miedziowych na zawartość arsenu. Uzyskano zależności między zawartościami CaO w żużlu a As w kamieniu Cu. Rysunek 9 odnosi się do prób z kruszywem Ca-Fe.

Rys. 8. Stężenie As w kamieniu miedziowym w funkcji zawartości CaO w żużlu szybowym (dane przemysłowe) Fig. 8. Arsenic concentration in copper matte vs. CaO content in shaft slag (industrial data) tlenku arsenu i temperatury. Można więc przypuszczać, że dodatek CaO do wsadu pieców szybowych przyczyni się do tworzenia się arsenianów wapnia i wyprowadzania arsenu w postaci tych związków z żużlem szybowym. Próby przemysłowe Próby przemysłowe z zastosowaniem dodatków modyfikujących wsad do pieca szybowego miały na celu ostateczne zweryfikowanie możliwości usuwania arsenu i jego związków z kamienia miedziowego oraz sprawdzenie funkcjonowania pieców szybowych w zmienionych warunkach [3]. Przedmiotem prób były badania nad wcześniej wyselekcjonowanymi dodatkami: kruszywem Ca-Fe (żużel stalowniczy), dolomitem i kamieniem wapiennym. Zawartość CaO w wyżej wymienionych materiałach kształtuje się następująco: kruszywo Ca-F — 30÷40 % CaO, kamień wapienny — ok. 52 % CaO, dolomit — ok. 30÷35 % CaO. Optymalna zawartość CaO w żużlu szybowym szacowana jest na poziomie 15÷16 % (rys. 8). Przy takich stężeniach tego związku w żużlu ma miejsce maksymalne przejście arsenu i jego związków do fazy pyłów, a częściowo do żużla szybowego. Przy zawartości CaO w żużlu na poziomie ok. 8 % należałoby uzupełnić ilość wapnia wprowadzając go wraz ze wsadem do pieca szybowego. Wyliczenie masy dodatku wnoszącego do procesu związki wapnia można oprzeć na następującej zależności M= (Z − C ) ⋅ m z 100 ⋅ K ⋅ Pm Rys. 9. Zawartość CaO w analizowanych próbkach żużla szybowego i As w kamieniu miedziowym (próby z dodatkiem kruszywa Ca-Fe) Fig. 9. CaO content in analyzed shaft furnace samples and arsenic content in copper matte (tests with Ca-Fe steelworks slags)

Rys. 10. Zawartość CaO w analizowanych próbkach żużla szybowego i As w kamieniu miedziowym (próby z dodatkiem dolomitu) Fig. 10. CaO content in analyzed shaft furnace samples and arsenic content in copper matte (tests with dolomite)

464

Badając wpływ kruszywa Ca-Fe na pracę pieców szybowych w aspekcie oszczędności koksu, przeprowadzono próbę długotrwałą, w której w okresie ponad 30 dni zastosowano niewielki (niespełna 5 % w stosunku do ilości topionych brykietów) dodatek kruszywa jako modyfikatora wsadu. Rezultaty przeprowadzonej próby prezentuje rysunek 12. Podsumowanie Przedmiotem zainteresowania autorów niniejszej pracy było znalezienie odpowiedzi na pytanie o możliwość zmniejszenia zawartości As w kamieniu miedziowym. W tym celu postanowiono sprawdzić możliwości zastosowania zmodyfikowanego wsadu zawierającego pewne dodatki wnoszące do procesu szybowego tlenek wapnia. Związek ten wpływa na lotność związków arsenu dzięki czemu możliwe jest zintensyfikowanie procesu odpędzania tego pierwiastka do fazy pyłów. Jak wykazała również wykonana w pracy analiza diagramów fazowych ze związkami żużlotwórczymi, dodatek CaO może wpływać na spadek lepkości i temperatur topnienia otrzymywanych żużli szybowych. Niebagatelne znaczenie może mieć również wiązanie przez tlenek wapnia tlenku arsenu i tworzenie się arsenianów wapnia. Analiza teoretyczna wskazuje na wysokie prawdopodobieństwo zachodzenia takich reakcji i procesów w warunkach pracy pieców szybowych. W związku z powyższym wykonano serie prób przemysłowych, mając na uwadze sprawdzenie możliwości dozowania do wsadu pieców szybowych kruszywa Ca-Fe, kamienia wapiennego i dolomitu, jak również jakościowe badania wpływu tych dodatków na zawartość As w kamieniu miedziowym. Wykonane próby pozwoliły stwierdzić, że możliwe jest stosowanie tych modyfikatorów wsadu. Dodatek kruszywa Ca-Fe, dolomitu i kamienia wapiennego powodował istotny spadek zawartości arsenu w kamieniu do poziomu ok. 0,09÷0,12 %. W przypadku stosowania kruszywa Ca-Fe zaobserwowano wzrost zawartości Fe w kamieniu miedziowym, jak również spadek zapotrzebowania pieców szybowych na paliwo — koks. Oba wspomniane fakty są pozytywne z ekonomicznego punktu widzenia prowadzenia procesu szybowego. Można więc sądzić, że stosowanie dodatku modyfikującego wsad do pieców szybowych w postaci kruszywa Ca-Fe związane będzie z otrzymywaniem kamieni miedziowych uboższych w arsen, nieco bogatszych w żelazo (co wpływa dodatnio na energetyczną stronę procesu konwertorowania kamienia miedziowego), jak również spowoduje zmniejszenie zużycia koksu w procesie topienia brykietów w piecach szybowych. Z drugiej jednak strony, należałoby jednak bardzo ostrożnie podejść, w przypadku zastosowania kruszywa Ca-Fe, do sprawy dawkowania tego dodatku. Podwyższona temperatura w strefie dysz i trzonie pieca może destrukcyjnie wpływać na wymurówkę pieca, powodując np. zmniejszanie na niej warstwy garnisażu i skrócenie okresów między remontami pieca. Tak więc ewentualne zastosowanie dodatku kruszywa Ca-Fe musi być zrównoważone energetycznie wycofaniem ekwiwalentnej ilości koksu, tak żeby zachować odpowiedni poziom temperatur w piecu przed i po zastosowaniu dodatku modyfikującego wsad. Zastosowanie modyfikatorów wsadu związane jest również z koniecznością poniesienia określonych kosztów ich zakupu i transportu. Zagadnienia ekonomiczne powinny więc przesądzić o celowości ich zastosowania w praktyce przemysłowej. Literatura
1. Levin E. M., McMurdie H. F.: Phase Diagrams for ceramists. The ACSoc. 1959. 2. Kucharski M.: Pirometalurgia miedzi. Wydaw. Naukowo-Dydaktyczne AGH, Kraków 2003. 3. Sprawozdanie z pracy: Eliminacja arsenu z kamienia miedziowego poprzez zastosowanie modyfikatorów kąpieli w piecu szybowym. Kraków 2004÷2005.

Rys. 11. Zawartość CaO w analizowanych próbkach żużla szybowego i As w kamieniu miedziowym (próby z dodatkiem kamienia wapiennego) Fig. 11. CaO content in analyzed shaft furnace samples and arsenic content in copper matte (tests with calcite)

Rys. 12. Zużycie koksu na 1 tonę wsadu skorygowanego w trakcie prób z dodatkiem kruszywa Ca-Fe. Fig. 12. The coke consumption for 1 tonne of input (tests with Ca-Fe steelworks slags) Identyczną, jak w przypadku kruszywa Ca-Fe, procedurę namiarowania i sposób podawania zastosowano w odniesieniu do dodatku modyfikującego wsad w postaci dolomitu. Podawano go w ilości pozwalającej na otrzymanie ok. 16 % CaO w żużlu szybowym. Rezultaty prób prezentuje rysunek 10. Wyniki zastosowania kamienia wapiennego jako materiału wnoszącego CaO do pieców szybowych prezentuje rysunek 11. Testowane dodatki wpływały istotnie na zawartość arsenu w kamieniu miedziowym. Materiały podawano w takiej ilości, że poziom CaO w żużlu szybowym utrzymywał się na poziomie powyżej 15 %. Już na tym poziomie zawartości CaO obserwuje się wyraźny spadek stężenia As w kamieniu miedziowym. W przypadku zastosowania kruszywa Ca-Fe dodatkową korzyścią był wzrost stężenia Fe w kamieniu miedziowym. Na początku prób notowano zawartość żelaza w kamieniu miedziowym na poziomie poniżej 12 %, pod koniec prób osiągnięto stężenie Fe powyżej 13 %. Z uwagi za zwiększoną zawartość żelaza we wsadzie zauważono stabilniejszą od wcześniejszej pracę pieców, co przejawiało się m.in. wzrostem ilości topionych brykietów w jednostce czasu i wzrostem temperatury topu. Efekt energetyczny spowodowany był reakcjami utleniania żelaza i jego związków w strefie dysz. W powiązaniu z działaniem CaO na żużel szybowy i obniżenie jego temperatury topnienia możliwe jest więc otrzymywanie rzadkopłynnych żużli przy zastosowaniu mniejszych ilości koksu jako paliwa do pieca.

465

WIESŁAW KAZANA LUDWIK CIURA STANISŁAW KSIĘŻAREK BRONISŁAW BESZTAK KRZYSZTOF DURST

Rudy Metale R51 2006 nr 8 UKD 669-419.4:669-426:621.791.004.14

DRUTY BIMETALOWE DO SPECYFICZNYCH ZASTOSOWAŃ
Przedstawiono wyniki badań w zakresie możliwości otrzymywania drutów płaszczowych wytwarzanych na drodze wzdłużnego spawania taśmy na rdzeniu oraz dalszego ciągnienia z operacjami obróbki cieplnej. Prowadzone badania dotyczyły drutów płaszczowych z rdzeniem litym (FeNi, stal, Al, Ni, Cu) oraz z rdzeniem kompozytowym zawierającym cząstki fazy tlenkowej (CdO) w osnowie Ag. Przedstawiono obszary zastosowań omawianych drutów płaszczowych. Słowa kluczowe: druty bimetalowe, spawanie, zastosowanie

CLAD WIRES TO SPECIFIC APPLICATIONS
The article analyses the results of research on the availability of clad wires manufacturing in the process of longitudinal strip welding on the round core, further drawing and annealing. The research refers mainly to clad wires with solid metal core (FeNi, steel, Al, Ni, Cu ) as well as with composite core containing oxide particles (CdO). Furthermore, application areas of the clad wires have been discussed. Keywords: bimetallic wires, welding, application
Wstęp Materiały bimetalowe odznaczają się specyficznymi własnościami fizykomechanicznymi stanowiącymi odpowiednią kombinację własności materiałów wsadowych, nieosiągalnymi dla materiałów monometalicznych. Od kilkunastu lat w IMN Gliwice prowadzone są badania w obszarze technologii drutów płaszczowych wytwarzanych na drodze wzdłużnego spawania taśmy na rdzeniu oraz dalszego ciągnienia i obróbki cieplnej. Uzyskane dotychczas wyniki badań pozwoliły na opracowanie technologii wytwarzania kilku gatunków i rodzajów drutów płaszczowych składających się z różnych materiałów płaszcza i rdzenia, przy różnym udziale komponentów. Podstawą do podjęcia prac w zakresie technologii drutów płaszczowych było opracowanie i wykonanie jedynego w kraju zestawu urządzeń do wytwarzania wsadowego kompozytu bimetalowego metodą ciągłego spawania taśmy na rdzeniu okrągłym. Urządzenie to składa się z następujących podzespołów; rozwijak drutu rdzeniowego, rozwijak taśmy, prostarka drutu rdzeniowego, układ odtłuszczania taśmy i rdzenia, układ szczotkowania, układ formujący taśmę na rdzeniu, układ spawalniczy oraz zwijarka. Na rysunku 1 przedstawiono zdjęcie prototypowej linii spawalniczej. Zasadniczymi parametrami wpływającymi na przebieg i jakość procesu spawania są: prędkość spawania, prąd spawania, a także zużycie gazu ochronnego. Spawanie odbywa się z użyciem spawarki prostownikowej przystosowanej do spawania z użyciem nietopliwej elektrody wolframowej w osłonie argonu. Proces spawania można prowadzić w zakresie prędkości 1÷5 m/min, przy wielkości prądu spawania w zakresie 10÷250 A. Zużycie argonu można zmieniać w zakresie 3÷20 l/min. Warunki techniczne linii pozwalają aktualnie na otrzymywanie wsadu spawanego o średnicach 5 oraz 8 mm. Proces przeróbki plastycznej spawanego kompozytu bimetalowego prowadzony jest z wykorzystaniem ciągarek bębnowych oraz ciągarek wielostopniowych poślizgowych. Istotnym warunkiem, który musi spełniać drut bimetalowy, jest trwałe połączenie rdzenia z płaszczem zewnętrznym. Zestaw materiałowy stanowiący wsad do wytwarzania drutów płaszczowych, uzyskany poprzez zespawanie w rurę taśmy owiniętej wzdłuż drutu rdzeniowego, nie posiada połączenia pomiędzy rdzeniem a płaszczem. Połączenie takie uzyskiwane jest na drodze wielokrotnego ciągnienia i obróbki cieplnej, po spełnieniu odpowiednich wymagań w zakresie przygotowania powierzchni taśmy i drutu rdzeniowego. Dobór parametrów procesu spawania, schematy odkształceń, wielkości odkształceń sumarycznych i parametry obróbki cieplnej międzyoperacyjnej i końcowej uzależnione są od właściwości materiałów składowych drutu. Druty FeNi42/Cu Druty płaszczowe z rdzeniem ze stopu FeNi42 pokryte warstwą miedzi znajdują szerokie zastosowanie w podzespołach elektronicznych i elektrotechnicznych jako przejścia prądowe, szczególnie doprowadniki prądu w żarówkach elektrycznych. W pierwszej fazie realizacji badań opracowano założenia technologiczne wytwarzania drutów bimetalowych FeNi42/Cu pokrytych warstwą boraksu wykorzystując do tego celu wsad bimetalowy o średnicy 5 mm. W ramach prób i badań ustalono parametry procesu spawania zapewniające uzyskanie właściwej jakości spoiny. Część drutów bimetalowych FeNi42/Cu wymaga innych dodatkowych operacji

Rys. 1. Linia spawalnicza (ZPM INMET IMN) Fig. 1. Welding line (ZPM INMET IMN)

Mgr inż. Wiesław Kazana, doc. dr inż. Ludwik Ciura — Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice, dr inż. Stanisław Księżarek, mgr inż. Bronisław Besztak, inż. Krzysztof Durst — ZPM INMET Instytutu Metali Nieżelaznych, Gliwice.

466

a

b

Rys. 2. Drut FeNi42/Cu o średnicy 0,30 mm a — niklowany, b — utleniany Fig. 2. FeNi42/Cu wire, dia 0,30 mm a — nickel-plated, b — oxidized technologicznych, tj. niklowania lub utleniania powierzchniowego. Właściwy dobór parametrów tych procesów jest istotnym warunkiem odpowiedniego połączenia drutu ze szkłem. Przykładowe obrazy struktury przekroju poprzecznego drutów płaszczowych FeNi42/Cu niklowanych i utlenianych przedstawiono na rysunku 2. Druty Fe/Cu Badania w tym zakresie dotyczyły określenia warunków wytwarzania drutów bimetalowych z rdzeniem ze stali niskowęglowej pokrytych warstwą miedzi. Głównym produktem w tej grupie materiałów są druty o przewodności elektrycznej 30 i 40 % IACS. Znajdują one zastosowanie w przemyśle elektronicznym, elektrotechnicznym oraz w zakresie techniki telekomunikacyjnej do produkcji przewodów energetycznych oraz żył przewodów koncentrycznych. Analizowano wpływ schematów operacji ciągnienia i obróbki cieplnej wsadu bimetalowego na uzyskanie trwałego połączenia rdzenia z warstwą miedzi dla danej średnicy drutu gotowego. Dokonano oceny własności mechanicznych oraz struktury przekroju poprzecznego drutów bimetalowych Fe/Cu. Określono zakres średnic drutów płaszczowych z rdzeniem stalowym możliwych do uzyskania w warunkach IMN. Druty Al/Cu Podjęto również badania w zakresie otrzymywania drutów bimetalowych typu Al/Cu, gdzie rdzeń aluminiowy pokryty jest koncentryczną warstwą miedzi. Drut bimetalowy Al/Cu stanowi dobry zamiennik dla drutu miedzianego ze względu na mniejszy ciężar i lepsze własności instalacyjne. Główne obszary zastosowań drutów Al/Cu to przewody i kable wysokiej częstotliwości (przewody antenowe, oploty kabli współosiowych, uzwojenia cewek głośnikowych) oraz wyroby, w których stosowanie drutów Al/Cu musi być oparte na zasadzie równej przewodności z drutami miedzianymi (kable telefoniczne, samochodowe, przewody uziemieniowe itp). Do istotnych zalet drutów bimetalowych aluminium/miedź można zaliczyć to, że: ⎯ łączą w sobie wysoką przewodność elektryczną miedzi i niski ciężar właściwy aluminium, ⎯ drut bimetalowy z 10 % udziałem miedzi jest 2,7 razy lżejszy niż drut miedziany o tej samej średnicy, ⎯ przewodnictwo elektryczne w zakresie prądów o częstotliwości powyżej 5 MHz jest identyczne jak dla drutu miedzianego o tej samej średnicy, ⎯ niższy koszt instalacji wykonywanych z tego drutu w stosunku do drutu miedzianego. Główny asortyment drutów bimetalowych Al/Cu obejmuje druty o udziale objętościowym miedzi od 10 do 15 %. Aktualne możliwości techniczne linii spawalniczej pozwalały na prowadzenie badań przy udziale objętościowym płaszcza miedzianego wynoszącym 24 %. Określono parametry procesu otrzymywania spawanego wsadu

Rys. 3. Mikrostruktura przekroju poprzecznego drutu o średnicy 0,35 mm wyżarzonego w temperaturze 280 °C w czasie 1 h, pow. 150× Fig. 3. Microstructure of 0.35 mm dia wire, annealed 280 °C/1 h, mag. 150×

Rys. 4. Struktura przełomu drutu φ 0,50 mm z dodatkowym odtłuszczaniem rdzenia, stan miękki, pow. 150× Fig. 4. Structure of 0.50 mm dia wire additionally degreased core wire, annealed, mag. 150× bimetalowego o średnicy 8 mm oraz parametry dalszej przeróbki plastycznej. Najlepsze wyniki w zakresie trwałego połączenia płaszcza miedzianego z rdzeniem aluminiowym w stanie wyżarzonym uzyskano stosując w procesie wytwarzania wsadu spawanego rdzeń aluminiowy dodatkowo odtłuszczony w linii do kręgów, przy ciągnieniu kompozytu do wymiaru końcowego bez międzyoperacyjnej obróbki cieplnej; średnica końcowa drutu — 0,5 mm. Stosowanie innych schematów ciągnienia pozwalało na uzyskanie drutów bimetalowych Al/Cu z odpowiednim połączeniem metalurgicznym rdzenia z płaszczem w zakresie średnic końcowych poniżej 0,35 mm w stanie twardym. Na rysunkach 3 i 4 przedstawiono przykładową strukturę przekroju poprzecznego oraz obraz fraktograficzny przełomu drutu bimetalowego Al/Cu. Druty Cu/FeNi50 Zapotrzebowanie, zgłoszone przez jedną z niemieckich firm, na nowy typ drutu bimetalowego z rdzeniem miedzianym było

467

podstawą do podjęcia badań nad możliwością wytwarzania tego typu drutu w warunkach ZPM INMET IMN. Rdzeń tego drutu to miedź o wysokiej przewodności elektrycznej, natomiast warstwę zewnętrzną stanowi jeden z grupy stopów Fe-Ni o zawartości niklu 36 do 50 %. Stopy te charakteryzują się kontrolowaną ograniczoną rozszerzalnością cieplną. Główne zastosowanie drutów bimetalowych z rdzeniem miedzianym i zewnętrzną warstwą wykonaną ze stopu typu FeNi to przemysł podzespołów elektronicznych i elektrotechnicznych, głównie jako doprowadniki prądu w próżnioszczelnych połączeniach ze szkłem; przekaźniki hermetyczne, kontaktrony, wyprowadzenia z półprzewodników, kondensatorów i potencjometrów oraz hermetycznie łączonych ochronników silników. Przewodnik bimetalowy tego typu o mniejszej średnicy niż przewodnik lity z materiału o ograniczonej rozszerzalności termicznej, spełnia wymagania w zakresie większej mocy obciążenia. Jednocześnie wysoka przewodność cieplna rdzenia miedzianego pozwala na skuteczne odprowadzenie ciepła wytworzonego w czasie pracy podzespołu. Druty bimetalowe z rdzeniem miedzianym posiadają wyższe własności wytrzymałościowe, większą plastyczność oraz wyższą niezawodność w działaniu w stosunku do drutów miedzianych.

a

b

Badania prowadzono wykorzystując jako materiał na płaszcz zewnętrzny stop FeNi50 produkowany przez ZPM INMET. Rdzeń stanowił drut miedziany gatunku M00B. Udział wagowy stopu FeNi50 wynosił ok. 42 %. Na rysunku 5 przedstawiono strukturę przekroju poprzecznego i wzdłużnego obszaru spawanej taśmy FeNi50. W badaniach określono warunki prowadzenia procesu spawania taśmy oraz dalszych operacji przeróbki plastycznej i obróbki cieplnej. Prowadzone próby przeróbki plastycznej wsadu spawanego, zgodnie z opracowanymi schematami, wykazały konieczność stosowania wyżarzania wsadu bezpośrednio po procesie spawania, bowiem przeróbka plastyczna wsadu bez wyżarzania prowadziła do powstawania pęknięć i mikropęknięć wzdłużnych w obszarze spoiny, ujawniających się na różnych etapach procesu ciągnienia. W dalszych badaniach określono warunki uzyskania drutu bimetalowego o średnicy 0,7 mm, z pełnym połączeniem płaszcza z rdzeniem, zarówno w stanie twardym, jak i wyżarzonym, stosując wsad spawany o średnicy 5 mm. Do oceny jakości połączenia składników bimetalu wykorzystano m.in. obserwacje przełomów prowadzone na mikroskopie skaningowym. Na rysunku 6 przedstawiono obrazy fraktograficzne przełomów drutu o średnicy 0,7 mm. Dla oceny rozkładu zawartości miedzi, niklu i żelaza w obszarze granicy połączenia rdzenia miedzianego i płaszcza przeprowadzono badania z wykorzystaniem mikroanalizatora rentgenowskiego JCXA733. W tablicy 1 przedstawiono uzyskane wyniki. Druty spawalnicze Ni/Fe. Duże zainteresowanie nowym dwuskładnikowym materiałem spawalniczym spowodowało podjęcie badań dla określenia warunków wytwarzania drutu bimetalowego Ni/Fe (58 % Ni) przeznaczonego do spawania żeliwa. Zastępuje on materiał spawalniczy w postaci stopu FeNi58. Przewodność termiczna i elektryczna drutu bimetalowego jest prawie 3-krotnie większa w stosunku do stopu. Ciepło powstające w procesie spawania z wykorzystaniem elektrody warstwowej jest znacznie niższe, co wpływa na wyższą wydajność elektrody i lepsze własności spoiny. Zakres średnic drutów Ni/Fe obejmuje wymiary 2,5÷5 mm. Opracowany schemat przeróbki plastycznej drutu bimetalowego uwzględnia dwie operacje wyżarzania międzyoperacyjnego w temperaturze 650 °C/3 h. Druty o średnicy 2,5 mm w stanie twardym poddano procesowi miedziowania elektrolitycznego. Na rysunku 7 przedstawiono obraz struktury przekroju poprzecznego drutu spawalniczego. Przewodność elektryczna bimetalowego drutu Ni/Fe miedziowanego o średnicy 2,5 mm wynosi 9,89 MS/m. Spoiwa warstwowe BAg24/Cu/BAg24

Rys. 5. Mikrostruktura przekroju a — poprzecznego i b — wzdłużnego spawanego wsadu bimetalowego o średnicy 5 mm w obszarze spoiny, pow. 60× Fig. 5. Cross-section microstructure of 5 mm dia welded wire a, longitudinal b, mag. 60×

a

b

Rys. 6. Struktura przełomu drutu bimetalowego Cu/FeNi50, φ 0,7 mm a — po ciągnieniu i b — po wyżarzaniu (650 °C/3 h), mikroskop skaningowy, pow. 70× Fig. 6. Structure of the fracture of Cu/FeNi50 wire, φ 0.7 mm, hard a, annealed (650 °C/3 h) b, SEM, mag. 70×

Lutownicze taśmy trimetalowe składają się z dwóch zewnętrznych warstw spoiwa twardego najczęściej z udziałem Ag z wewnętrzną warstwą Cu. Taki materiał stosowany jest m.in. do lutowania węglików spiekanych dla obniżenia naprężeń powstających w spoinie wskutek różnic w rozszerzalności termicznej węglików i materiału podłoża. Stosowane są również do lutowania Tablica 1

Rozkład zawartości miedzi, niklu i żelaza w obszarze granicy Cu/FeNi50 dla drutów w stanie miękkim Table 1 Distribution of copper, nickel and iron content in area of Cu/FeNi50 boundary in soft condition Średnica drutu
mm

Skład chemiczny
% 30 20

Odległość od granicy Cu/FeNi50, μm obszar FeNi50
10 5 2,5 2,5 5

obszar Cu
10 20

Fe 0,7 Ni Cu

50,83 48,52 0,0

50,45 48,52 0,46

50,3 48,35 0,8

49,94 48,31 1,17

48,44 46,67 4,50

0,96 0,40 98,6

1,10 0,60 98,27

0,99 0,57 98,45

1,14 0,42 98,44

468

przekroju poprzecznego uzyskanej taśmy wykazuje rozkład warstw zbliżony do zakładanego. Materiały stykowe — druty AgCdO10/Ag Materiały kompozytowe na bazie srebra z dodatkiem jednego lub kilku tlenków metali, z uwagi na specyficzny zespół własności fizykochemicznych, są w stanie spełniać rosnące wymagania w zakresie m.in. wysokiej przewodności elektrycznej i cieplnej, własności mechanicznych oraz odporności na erozyjne działanie łuku elektrycznego. Własności te decydują o wysokiej niezawodności pracy urządzeń w trudnych warunkach eksploatacyjnych. Styki z tych materiałów wytwarzane są w różnej postaci, np. styków litych, bi- lub trimetalowych, nakładek oraz półfabrykatów w postaci drutów. W wyniku prowadzonych badań opracowano wstępne parametry procesowe wytwarzania nowego kompozytowego materiału stykowego w postaci drutu składającego się z litego płaszcza srebrnego połączonego z rdzeniem, w skład którego wchodzi srebro oraz tlenek kadmu. Materiał AgCd8 otrzymany w postaci prasówki stanowi rdzeń drutu płaszczowego. Spawany kompozyt poddano przeróbce plastycznej metodą ciągnienia z uwzględnieniem obróbki cieplnej dla uzyskania drutu bimetalowego o żądanej średnicy właściwej dla przeprowadzenia procesu utleniania wewnętrznego rdzenia. Po procesie utleniania drut płaszczowy został poddany ciągnieniu do wymiaru gotowego i wyżarzony w atmosferze azotu. Na rysunkach 9a i b przedstawiono obrazy struktury przekroju poprzecznego drutu z rdzeniem AgCdO10 w płaszczu Ag oraz fragment struktury nitu stykowego wykonanego z drutu bimetalowego. Podsumowanie Rys. 8. Struktura przekroju a — poprzecznego spłaszczonego drutu bimetalowego Cu/BAg24, b — środkowa część taśmy w powiększeniu Fig. 8. Cross-section microstructure of flattened bimetallic Cu/BAg24 wire, a, middle part of strip magnified, b Wykorzystanie metody wzdłużnego spawania taśmy na rdzeniu oraz przeróbki plastycznej z zastosowaniem międzyoperacyjnych i końcowych obróbek cieplnych daje możliwość uzyskiwania wyrobów warstwowych, które znajdują szerokie zastosowanie w przemyśle elektronicznym, elektrotechnicznym, budowy maszyn i telekomunikacji. Niektóre gatunki drutów bimetalowych, dla uzyskania odpowiednich własności końcowych wymagają dodatkowych operacji obróbki powierzchniowej, np. boraksowania, niklowania, utleniania oraz miedziowania. Druty płaszczowe z udziałem Ag mogą stanowić wsad do produkcji lutowniczych taśm wielowarstwowych oraz nitów na styki elektryczne. Schematy wytwarzania materiałów bimetalowych są złożone z wielu operacji technologicznych o różnym stopniu trudności. Prowadzone badania dostarczają informacji o istotnych czynnikach technologicznych mających wpływ na końcowe własności tych materiałów. Literatura
1. Księżarek St. i in.: Sprawozdanie IMN nr 4910/93 [niepubl.]. 2. Patent nr PL 167385. 3. Kazana W., Księżarek S., Besztak B.: Określenie parametrów procesu wytwarzania drutu bimetalowego Cu-FeNi42 o średnicy 0,7 mm dla uzyskania wyrobu o własnościach określonych przez firmę Krupp VDM. Sprawozdanie IMN nr 5987/02, (1213502) [niepubl.]. 4. Kazana W., Ciura L., Besztak B., Księżarek S.: Wstępne badania dla określenia parametrów procesu wytwarzania spawalniczego drutu płaszczowego Ni/Fe. Sprawozdanie IMN nr 6151/04 [niepubl]. 5. Kazana W., Malec W., Ciura L., Besztak B., Księżarek S.: Wstępne badania dla określenia parametrów procesu wytwarzania taśmy trimetalowej BAg24/Cu/BAg24. Sprawozdanie IMN nr 6150/04 [niepubl.]. 6. Materiały techniczne firm Krupp VDM, Deutsche Nickel AG. 7. Kazana W., Księżarek S., Besztak B.: Raport z realizacji projektu celowego nr 7T0B 06196C/3157 [niepubl.]. 8. Zgłoszenia patentowe nr P-373978, P-373976, P-373977.

Rys. 7. Fragment struktury przekroju poprzecznego drutu bimetalowego Ni/Fe o średnicy 2,5 mm, pow. 50× Fig. 7. Microstructure of bimetallic Ni/Fe wire, dia 2.5 mm, mag 50×

a

b

a

b

Rys. 9. Obrazy struktury a — przekroju poprzecznego drutu AgCdO10/Ag, oraz b — fragment struktury nitu stykowego wykonanego z drutu bimetalowego Fig. 9. Microstructure of bimetallic AgCdO10/Ag wire, a, and rivet, b brązów aluminiowych do stali zabezpieczając przed dyfuzją Al do jej powierzchni. Stosunek grubości warstw lutowie/miedź/lutowie najczęściej wynosi 1:2:1. Przeprowadzono badania w zakresie otrzymywania taśmy lutowniczej metodą spłaszczania drutu bimetalowego Cu/BAg24 wykonanego z wsadu spawanego. Określono warunki prowadzenia procesu spawania taśmy na rdzeniu miedzianym. Przeprowadzono próby ciągnienia wsadu spawanego do poziomu średnicy 2,9 mm, z uwzględnieniem międzyoperacyjnej obróbki cieplnej. Wykonano próby spłaszczania drutów. Uzyskano taśmę o szerokości 7 mm i grubości 0,3 mm. Ocena struktury

469

ALICJA PAWEŁEK

Rudy Metale R51 2006 nr 8 UKD 669.71:621.745.4:669-14:621.746.32/.33:669.054.85:666.76

KIERUNKI ROZWOJU MATERIAŁÓW OGNIOTRWAŁYCH DLA PRZEMYSŁU ALUMINIOWEGO
Od kilku lat, zarówno w Polsce, jak i w świecie, wzrasta zapotrzebowanie na wyroby aluminiowe, które z powodzeniem zastępują m.in. wyroby stalowe i tworzywa sztuczne, głównie w przemyśle motoryzacyjnym i w budownictwie. Zmienia się również, zgodnie z ogólnymi tendencjami światowymi, struktura produkowanych stopów obejmująca z jednej strony materiał wsadowy w postaci gąsek aluminium pierwotnego lub jego stopów, z drugiej złom poamortyzacyjny. Ten ostatni wykazuje znaczne zróżnicowanie, zarówno w odniesieniu do rodzaju, jak i wielkości kawałków oraz stopnia zanieczyszczenia. Wpływa to wyraźnie na ilości wytwarzanych zgarów, powstanie związków typu spineli, niebezpieczeństwo uszkodzenia wymurówki podczas załadunku pieca i duże zmiany temperatury. Wszystkie te czynniki negatywnie działają na trwałość materiałów ogniotrwałych i tym samym wyznaczają kierunki ich rozwoju pod kątem wzrostu odporności, m.in. na korodujące działanie płynnego metalu. W referacie zostaną przedstawione zmiany, jakie zachodzą w technologii materiałów ogniotrwałych, uwzględniające zmienione warunki, zarówno w strukturze topienia aluminium, jak i jego przetwórstwie. Uwzględnione zostaną nowe materiały ogniotrwałe, jakie wchodzą w ostatnim okresie do eksploatacji w nowoczesnych procesach przetwórczych, w tym na linii ciągłego poziomego odlewania aluminium oraz w metodzie niskociśnieniowego odlewania. Przedstawione zostaną nowe tendencje w zakresie wyłożeń monolitycznych (głównie piece topielne), prefabrykatów betonowych o zwiększonej odporności na działanie metalu (elementy wchodzące w skład linii poziomego ciągłego odlewania) oraz wyrobów formowanych zwartych z uwzględnieniem nowych rodzajów wiązań tworzyw ceramicznych i nowych rozwiązań technologicznych. Słowa kluczowe: materiał ogniotrwały, wyłożenie kadzi, technologie topienia, złom aluminium, odlewanie aluminium

DEVELOPMENT TRENDS IN REFRACTORY MATERIALS FOR ALUMINIUM INDUSTRY
From several years in Poland as well as in other countries the demand for aluminium articles, which replace steel or plastic in automotive and construction industries has been systematically increasing. According to the general trends the structure of produced alloys has been changing including both: batch of initial aluminium ingots (and its alloys) and aluminium scrap processing. In the second case significant differentiation concerning the type, dimensions and contamination level of used metal scrap is observed and may be strictly connected with amount of generated melting loss, formation of spinel-like compounds, possibility of the refractory lining failure during furnace loading and large temperature fluctuations. All mentioned above factors act negatively on refractory materials reliability and set new directions for development concerning the increase of corrosion resistance of material with among other liquid metal as a corrosive agent. In this report progress in refractory materials considering the changed conditions of melting and processing of aluminium is presented. New refractory materials introduced lately to modern metallurgical systems comprise products used in horizontal line of continuous casting and in low-pressure casting. New tendencies in case of monolithic linings (smelting furnaces), prefabricated castables with increased corrosion resistance (elements used in continuous casting line) and shaped ceramic products with new kinds of bonding systems and technological solutions will be presented. Keywords: refractory material, ladle lining, melting technologies, aluminium scrap, aluminium casting
Wprowadzenie Przemysł aluminiowy jest trudnym partnerem dla producentów materiałów ogniotrwałych. Główną tego przyczyną są z jednej strony własności fizykochemiczne ciekłego aluminium, z drugiej strony duża różnorodność zastosowań wyrobów ogniotrwałych. Do końca lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia polski przemysł aluminiowy był skoncentrowany w głównej mierze na produkcji aluminiowych stopów odlewniczych i stopów do przeróbki plastycznej. Cechą charakterystyczną tego okresu, oprócz istnienia pewnego rodzaju unifikacji stosowanych jednostek topielnych i odstojowych był fakt, że materiał wsadowy stanowiły w przeważającej mierze gąski aluminium pierwotnego lub stopy aluminium, również z postaci gąsek. Udział złomu był limitowany do poziomu 10÷20 % wsadu. W ostatnich latach obserwuje się w Polsce proces powstawania szeregu odlewni zajmujących się przetopem poamortyzacyjnych złomów aluminiowych. Z analizy Instytutu Metali Nieżelaznych wynika, że sektor ten wytwarza ok. 30 % ogólnej krajowej produkcji stopów aluminium [1]. Przypuszcza się, że ta tendencja zostanie zachowana i udział tego sektora w globalnej produkcji aluminium będzie coraz większy, zwłaszcza biorąc pod uwagę wzrost zużycia aluminium na jednego mieszkańca z poziomu 7,3 kg w 2000 r. do 11 kg w 2005 r. W związku z powyższym oraz zgodnie z ogólnymi tendencjami światowymi (oparcie się na recyklingu złomu poamortyza-

Dr inż. Alicja Pawełek — Instytut Materiałów Ogniotrwałych Gliwice. Artykuł oparty na referacie wygłoszonym na konferencji „Przetwórstwo Metali Nieżelaznych”, która odbyła się w dniach 17÷19.05.2006 r. w Zakopanem.

470

cyjnego jako rozwiązaniu ekonomicznie uzasadnionym) w strukturze przemysłu aluminiowego, mamy do czynienia z jednej strony z cienkościennym drobnokawałkowym złomem aluminiowym, zawierającym duże ilości farb i lakierów, z drugiej strony z wielkogabarytowym złomem o różnym stopniu zaoliwienia i zanieczyszczenia wtrąceniami niemetalicznymi i metalicznymi. Odnosząc tę sytuację do materiałów ogniotrwałych należy założyć, że nastąpi wzrost ilości wytwarzanych zgarów, powstanie związków typu spineli, niebezpieczeństwo uszkodzenia wymurówki podczas załadunku pieca i duże zmiany temperatury. Wszystkie te czynniki negatywnie będą oddziaływać na trwałość materiałów ogniotrwałych i prawidłowe ich stosowanie. Należy tu również pamiętać, iż istnieje ścisły związek między jakością wytwarzanego metalu i efektywnością produkcji a prawidłowym doborem materiałów ogniotrwałych dla jednostek topielnych i odstojowych. Należy również uwzględnić — w przypadku przetwórstwa aluminium — potrzeby materiałowe elementów współpracujących, a mianowicie wyłożenia kadzi, rynien i elementów wchodzących w skład linii do ciągłego i półciągłego odlewania aluminium, zarówno pionowego, jak i poziomego. Tak więc, przy wyborze materiału ogniotrwałego, należy brać pod uwagę: ⎯ czas kontaktu materiału z ciekłym metalem, ⎯ gatunek stopu, ⎯ temperaturę kąpieli metalowej, ⎯ temperaturę materiału ogniotrwałego, ⎯ technologię topienia. Podstawy teoretyczne Szybkość niszczenia wyłożeń ogniotrwałych w obmurzach urządzeń cieplnych przemysłu aluminiowego zależy od rodzaju (własności) stopionego metalu, własności zastosowanego materiału ogniotrwałego oraz rodzaju produktów reakcji w korodowanym wyłożeniu. Najprostszą drogą do opisania tych czynników jest zastosowanie funkcji termodynamicznych oraz chemicznej odporności tlenku, stanowiącego główny składnik materiału ogniotrwałego [2]. Zależność ta może być wyrażona równaniem 3 MOx(s) + 2 x Al(l) = 3 M(l) + x Al2O3(s) gdzie M — metal. Z równania tego, jak również z istniejących danych termodynamicznych można wnioskować o stabilności wyłożenia ogniotrwałego w stosunku do stopionego metalu. W obliczeniach poTablica 1 Szereg napięciowy metali Table 1 Electromotive series Metal Y Ca Mg Zr Ba Al Ti Si Mn Cr Na Zn P Fe Tlenek Y2O3 CaO MgO ZrO2 BaO Al2O3 TiO2 SiO2 MnO Cr2O3 Na2O ZnO P2O5 Fe2O3 Energia tworzenia (kJ/mol) – 510 – 499 – 458 – 428 – 424 – 420 – 354 – 335 – 298 – 264 – 236 – 205 – 178 – 162

mocny jest tzw. szereg napięciowy metali (tabl. 1). Wynika z niego, iż wszystkie metale będą redukować tlenki leżące poniżej siebie w tablicy, czyli np. wapń (Ca) będzie reagował z każdym tlenkiem obecnym w tablicy. Reakcja z tlenkiem glinu w wyłożeniu ogniotrwałym będzie przebiegała zgodnie z równaniem 3 Ca(l) + Al2O3(s) = 3 CaO(s) + 2 Al(l) Analiza tablicy 1 sugeruje, iż stosowane popularnie materiały ogniotrwałe będą termodynamicznie niestabilne w kontakcie z płynnym aluminium. Wynika z tego, iż materiały ogniotrwałe oparte na krzemie będą niszczone przez długotrwałe działanie aluminium w wyłożeniu urządzeń cieplnych, zgodnie z reakcją 3 SiO2(s) + 4 Al(l) = 2 Al2O3(s) + 3 Si(l) Reakcja ta zachodzi łatwo i jest nieodwracalna, co teoretycznie oznacza, że może przebiegać do momentu wyczerpania aluminium lub krzemionki. W praktyce, w temperaturach typowych dla procesu topienia i obróbki ciekłego metalu, reakcja ta przebiega wystarczająco powoli, co umożliwia topienie i przetrzymywanie ciekłych stopów aluminium w piecach konstruowanych z użyciem tych materiałów. Czasem zachodzą jednak zjawiska, które mogą doprowadzić do unieruchomienia pieców lub wpływać negatywnie na jakość metalu. Należą do nich: powolna zmiana charakteru tworzywa ogniotrwałego, pęcznienie i pękanie masy ogniotrwałej oraz pojawienie się produktów reakcji w kąpieli metalowej. Zgodnie z literaturą reakcji tej przypisuje się zjawisko łuszczenia się wyłożenia ogniotrwałego w związku ze wzrostem objętości materiału. Z tablicy 1 wynika również, iż obecność magnezu (Mg) i wapnia (Ca) będzie wpływać na spowolnienie korozji chemicznej materiałów ogniotrwałych w związku z redukcyjnym charakterem tych metali. Nie stwierdzono również reakcji z cyrkonem (Zr) oraz glinem (Al). Stwierdzono natomiast reakcje ciekłego aluminium z mulitem i kordierytem, co można przedstawić następującymi równaniami 3 Al6Si2O13(s) + 8 Al(l) = 13 Al2O3 + 6 Si(w Al) ΔG0800 °C = – 339 kJ 3 Al4Mg2Si5O18(s) + 20 Al(l) = 10 Al2O3(s) + 6 MgAl2O4 + 15 Si(w Al) ΔG0800 °C = – 139 kJ Mając powyższe na uwadze, materiał ogniotrwały przystosowany do pracy w kontakcie z ciekłym aluminium powinien w swoim składzie posiadać możliwie największą zawartość tlenku glinu. Zwiększona zawartość tlenku glinu wpływa na zmniejszenie ujemnego efektu reakcji glinu metalicznego z krzemionką (w różnej postaci). Zmniejszeniu ulegają również zmiany wymiarowe oraz deformacje i ilość spękań wyłożenia ogniotrwałego. Drugim istotnym czynnikiem, mającym wpływ na trwałość wyłożeń ogniotrwałych w przemyśle aluminiowym, jest zwilżalność ceramiki przez ciekłe aluminium. Z danych literaturowych wynika, iż aluminium zwilża prawie wszystkie materiały ogniotrwałe oraz większość ogniotrwałych azotków, borków i węglików [3]. Warunkiem zwilżania materiału ogniotrwałego przez ciekłe aluminium jest energia wzajemnego oddziaływania granic ziarnowych (γgb) pozostająca w równowadze z energią wzajemnego oddziaływania obszaru ciało stałe-ciecz (γsz). Związek pomiędzy tymi energiami i kątem zwilżania przedstawia równanie: γsl = 2 γgb cos (φ/2) Zwilżanie zachodzi więc, gdy kąt zwilżania między materiałem ogniotrwałym a ciekłym aluminium jest mniejszy niż 90°. W termodynamicznej równowadze i stałych warunkach, relacja między kątem zwilżania i napięciem powierzchniowym opisana jest przez równanie

471

cos φ = (γsv –γsl) / γlv gdzie γsv — napięcie powierzchniowe materiału ogniotrwałego, γlv — napięcie powierzchniowe ciekłego metalu, γsl — napięcie międzypowierzchniowe pomiędzy stałym substratem i cieczą. Równanie to zwane jest również równaniem Younga. Przy założeniu, że ciekłe aluminium wejdzie w kontakt z materiałem ogniotrwałym glinokrzemianowym, stopiony metal może penetrować strukturę poprzez pory i pęknięcia. Istnieją trzy warunki, które będą określały penetrację: ⎯ pory zamknięte w materiale ogniotrwałym nie będą wystawione na działanie ciekłego metalu do momentu, gdy reakcja chemiczna otworzy drogę do porów. W materiałach ogniotrwałych pory zamknięte stanowią tylko 10 % całkowitej porowatości, dlatego z praktycznego punktu widzenia nie będą miały wpływu na prędkość i zasięg penetracji ciekłego aluminium w głąb materiału ogniotrwałego, ⎯ pory otwarte nie przelotowe będą wypełnione przez ciekłe aluminium. Wnikanie metalu w pory związane jest z równowagą metalostatycznego ciśnienia aluminium i ciśnieniem zwrotnym wywołanym sprężonymi gazami wypełniającymi pory. Głębokość penetracji opisana jest równaniem ΔP = (2 γcos φ) / r gdzie ΔP — ciśnienie metalostatyczne, γ (=γlv) — napięcie powierzchniowe metalu, r — promień pora, ⎯ pory otwarte przelotowe. Takie pory będą całkowicie wypełnione przez ciekły metal a szybkość penetracji będzie zależała od własności fizycznych metalu i struktury porów. Analizując powyższe można stwierdzić, że nie ma minimalnego rozmiaru porów otwartych ani pęknięć, który zapobiegałby wnikaniu ciekłego metalu, w przypadku gdy materiał jest zwilżalny przez ciekłe aluminium. Można tylko zredukować prędkość penetracji materiału ogniotrwałego przez ciekłe aluminium poprzez zmiany struktury i mikrostruktury tworzywa, w tym rozmiar i charakter porów. Wyższa porowatość wyrobów przyspiesza bowiem reakcję glinu metalicznego z krzemionką. Równocześnie aluminium oraz stopy aluminium-krzem posiadają niską lepkość, co powoduje, że łatwo wnikają w otwarte przestrzenie. Tym samym zwiększenie powierzchni kontaktu ciekłego metalu z materiałem ogniotrwałym przyspiesza szybkość reakcji i zwiększa jej zasięg. Kierunki rozwoju materiałów ogniotrwałych Biorąc pod uwagę, z jednej strony wzrost przetwórstwa aluminium w Polsce, z drugiej potrzeby doskonalenia technik jego wytwarzania, jak również zwiększenie efektywności stosowania materiałów ogniotrwałych, tj. wydłużenie trwałości wyłożeń ogniotrwałych i ograniczenie związanych z tym remontów, prace badawcze w ramach Projektu Celowego poprowadzono w kierunku opracowania technologii wyrobów dostosowanych do zindywidualizowanych potrzeb użytkowników. Kierunki te są ściśle związane z tendencjami światowymi i obejmują: ⎯ opracowanie nowych wariantów tworzyw ogniotrwałych zwartych o zmienionej mikrostrukturze, poprzez wprowadzenie wiązania nietlenkowego ziaren szkieletu ceramicznego (wiązania typu SIALON) [5], ⎯ wprowadzenie dodatków zmniejszających zwilżalność materiału ogniotrwałego przez ciekłe aluminium [4], ⎯ opracowanie mas ochronnych, głównie na wyłożenia monolityczne, w celu zmniejszenia kontaktu materiałów ogniotrwałych z ciekłym aluminium.

W ramach prowadzonej pracy, opracowano następujące rodzaje tworzyw ceramicznych, w ramach przedstawionych powyżej grup: 1. tworzywo korundowe na wiązaniu sialonowym, tworzywo z SiC na wiązaniu sialonowym, 2. beton niskocementowy BBN-150Al (na bazie boksytu), beton lekki niskocementowy BNL-Al (na bazie złomu porcelanowego), 3. masa ochronna korundowa, masa ochronna zasadowa z dodatkiem do 17 % Fe2O3. Własności ww. tworzyw przedstawiono w kolejnych tablicach 2÷4. Z dostępnych danych literaturowych [6] znane są reakcje zachodzące na kontakcie azotek krzemu (Si3N4) z ciekłym glinem (Al). Brak natomiast danych związanych z korozją wiązania sialonowego w tworzywie ceramicznym ciekłym glinem. Laboratoryjne badanie korozji przeprowadzono w tyglu wykonanym z opracowanego tworzywa korundowego na wiązaniu sialonowym w grafitowym piecu próżniowym w atmosferze argonu w temperaturze 1100 °C przez 100 godzin. Do badań zastosowano pocięty drut aluminiowy. Po określonym czasie stwierdzono (w badaniach mikrostrukturalnych) brak reakcji glinu z tworzywem. JednoTablica 2 Własności fizyko-ceramiczne tworzyw na wiązaniu nietlenkowym Table 2 Physical and ceramic properties of materials on non-oxide bond Wartość wskaźnika w tworzywie Wskaźnik / Rodzaj tworzywa
korundowe na wiązaniu sialonowym SiC na wiązaniu sialonowym

Gęstość pozorna, g/cm3 Porowatość otwarta, % Wytrzymałość na ściskanie, MPa Gazoprzepuszczalność, npm OWT 850C/powietrze Wytrzymałość na zginanie 20 °C 1450 °C

2,84 20,6 111,0 0,09 pow. 30 11,9 14,9

2,36 21,8 98,7 0,08 pow. 30 12,0 26,2

Tablica 3 Własności fizykoceramiczne rur do niskociśnieniowego odlewania aluminium Table 3 Physical and ceramic properties of tubes to low-pressure aluminium casting. Wartość wskaźnika w wyrobie*
korundowym na wiązaniu sialonowym SiC na wiązaniu sialonowym

Wskaźnik

Gęstość pozorna, g/cm3 Porowatość otwarta, % Wytrzymałość na ściskanie, MPa
* — wartości średnie z kilku pomiarów

2,97 13,6 218,5

2,77 14,5 203,4

472

Tablica 4 Własności betonów dla jednostek cieplnych przemysłu aluminiowego Table 4 Properties of castables for heating units in aluminium industry Skurczliwość Własności φ Po 3 dniach Po 110 °C/8 h Po 1500 °C/2 h Po 3 dniach Po 110 °C/8 h Po 600 °C.2 h Po 1200 °C/2 h Tm po 600 C/2 h — 0,83 — — + 0,10 0,06 0,42 h — 1,28 — — + 0,14 0,41 0,38 t0,6 t4 t10 Poro- WytrzyGęstość watość małość pozorna otwarta na ściskanie MPa g/cm3 % 2,71 2,63 2,82 2,05 2,02 1,90 1,95 6,7 12,5 10,7 7,3 10,6 22,1 24,9 18,6 72,3 79,7 33,6 70,4 62,7 51,5
Część zewnętrzna próbki po korozji strefa reakcyjna i wyrobu zmienionego Widoczny fragment mikrostruktury z charakterystycznymi mikropęknięciami o przebiegu równoległym do powierzchni skorodowanej. Reaction zone of changed material

BETON BBN — 150 / Al

BETON BNL — Al

1180 °C 1310 °C 1340 °C

znaczną ocenę zachowania nowo opracowanego tworzywa będzie można uzyskać po próbach przemysłowego zastosowania wyrobów. Z ww. tworzyw wykonano na prasie izostatycznej partie informacyjne rur do niskociśnieniowego odlewania aluminium. Uzyskano następujące parametry wyrobów po wypaleniu w piecu z atmosferą azotu w temperaturze 1460 °C (tabl. 3). Rury zostały przekazane do testowania w przedsiębiorstwie ALU-POL w Stargardzie Szczecińskim. Betony, jak również prefabrykaty wykonane z tych betonów, (rynny proste i trójniki, zlewnice, płyty do kadzi pośrednich), przekazano do eksploatacji w EKO ŚWIAT w Kłomnicach. Wykonano badania mikrostrukturalne betonów po pracy, pobranych z urządzeń linii do ciągłego odlewania aluminium. Próby pobrano z kształtki rynny spustowej (beton gat. BBN-150/Al) oraz z kształtki odtleniacza (beton gat. BNL-Al), po kilkutygodniowym okresie eksploatacji. Wyniki badań przedstawiają się następująco: Beton gat. BBN-150/Al (rys. 1) Stwierdzono, iż zmiany mikrostruktury materiału związane z korozją miały charakter strefowy z lokalnymi mikropęknięciami o przebiegu równoległym do powierzchni korodowanej. Maksymalny zasięg zmian w mikrostrukturze tworzywa (głębokość penetracji) wynosił ok. 2 mm. Na kontakcie ze stopionym aluminium wytworzyła się warstewka nieciągła w postaci narostu lub warstewki reakcyjnej o grubości do 60 μm. Reprezentowana była przez fazę amorficzną z udziałem krystobalitu i mulitu. Widoczne były mikropęknięcia, które powodowały złuszczanie materiału. W części bardziej oddalonej od powierzchni zewnętrznej (do głębokości ok. 2 mm) obserwowano nieznaczne zmiany mikrostruktury w stosunku do próbki wyjściowej. Beton gat. BNL-Al (rys. 2) I w tym przypadku stwierdzono strefowe zmiany związane z korozją materiału. W części zewnętrznej zaobserwowano zachowaną fragmentarycznie warstwę reakcyjną (narost) grubości do ok. 200 μm z reliktowo zachowanymi ziarnami korundu do 6 μm. Stwierdzono również występowanie mikropęknięć, które były przyczyną złuszczania materiału. Obserwowane głębiej zmiany widoczne były w postaci zwartej budowy drobnokrystalicznej, związanej

Strefa wyrobu częściowo zmienionego Mikrostruktura zwarta z zachowanymi porami izometrycznymi i wtórnie powstałymi mikropęknięciami. Zone of partly changed material

Strefa najmniej zmieniona Ogólna mikrostruktura na głębokości około 15 mm od powierzchni skorodowanej. The least changed zone

Rys. 1. Beton gat. BBN-150/Al po pracy Fig. 1. Castable type: BBN-150/Al after work

473

Strefa zewnętrzna Zachowany fragment strefy reakcyjnej z mikropęknięciem od strony wyrobu reakcyjnie zmienionego External zone

z krystalizacją mullitu, a głębiej anortytu. W strefie wyrobu częściowo zmienionego obserwowano w osnowie wzrost wielkości porów w porównaniu z mikrostrukturą, z części najmniej zmienionej Charakter niszczenia obydwu betonów wykazał strefowe zużycie, przy czym w przypadku betonu gat. BBN-150/Al głębokość penetracji sięgała do 2 mm (głębiej materiał pozostał nie zmieniony), natomiast w przypadku betonu gat. BNL-Al widoczne były zmiany mikrostruktury związane ze zwiększeniem wielkości porów. Tym samym uzyskane wyniki jak i późniejsze próby ich stosowania wykazały, iż beton gat. BNL-Al sprawdza się najlepiej w linii ciągłego, poziomego odlewania aluminium (stała temperatura pracy), natomiast beton gat. BBN-150/Al w gazowych piecach topielnych i elektrycznych topielno-odstojowych (gdzie wyłożenie ogniotrwałe narażone jest na wyższe temperatury i ich wahania). Opracowano również technologię produkcji dwóch rodzajów mas ochronnych, głównie pod kątem zabezpieczenia wyłożeń monolitycznych przed korozyjnym działaniem płynnego aluminium. Są to masy: korundowa o zawartości Al2O3 pow. 90 % z dodatkiem barytu jako środka obniżającego zwilżalność oraz masa typu zasadowego z dodatkiem 17 % Fe2O3. Masy te zdały egzamin na linii ciągłego poziomego odlewania aluminium. Wnioski W wyniku przeprowadzonych w IMO prac badawczych pod kątem przemysłu aluminiowego, opracowano następujące technologie produkcji materiałów ogniotrwałych (opierając się na najnowszych tendencjach światowych): ⎯ betony niskocementowe o zwiększonej odporności na zwilżanie przez ciekłe aluminium, ⎯ wyroby formowane na wiązaniu SIALON-owym, ⎯ masy ochronne na wyłożenia monolityczne. Opracowane technologie zostały wdrożone na Wydziale Produkcyjnym IMO oraz sukcesywnie wdrażane w jednostkach cieplnych oraz liniach odlewania w przemyśle aluminiowym.

Strefa wyrobu częściowo zmienionego Widoczne zrekrystalizowane składniki fazowe spoiwa wiążącego i obwódki reakcyjne wokół ziaren ceramicznych. Zone of partly changed material

Literatura
1. Lachowski M., Wesołowski J., Stuczyński T., Gieryń W.: Procesy topienia stopów metali nieżelaznych a wyłożenia ogniotrwałe jednostek piecowych. Ceramika Cz. III, 2001, nr 3, s. 89÷93. 2. Siljan Ole-J., Rian G., Pettersen T., Solheim A., Schoning Ch.: Refractories for molten aluminium contact. Part I: Thermodynamics and kinetics. 3. Siljan Ole-J., Schoning Ch.: Refractories for molten aluminium contact. Part II: Influence of pore size on aluminium penetration. 4. Pawełek A., Jirsa-Ociepa A., Trochimowicz T., Sołtys P.: Opracowanie technologii wytwarzania elementów ceramicznych do ciągłego odlewania aluminium. Spr. IMO 2004 [niepublik.].
Strefa najmniej zmieniona The least changed zone

5. Pawełek A.: Wstępne badania wytwarzania rur do niskociśnieniowego odlewania aluminium. Spr. IMO 2005 [niepublik.]. 6. Smolik H., Czechowski J., Wala T., Suwak R.: Zastosowanie tworzyw sialonowych w przemyśle metali nieżelaznych. Mat. Konferencyjne — VII Międzynarodowa Konferencja Ustroń, 1997.

Rys. 2. Beton gat. BNL/Al po pracy Fig. 2. Castable type: BNL/Al after work

474

Rudy Metale R51 2006 nr 8 UKD 061.66(438)(079.5):669.3(438)(079.5):622.343(438)

Wywiad z Prezesem Zarządu Polskiego Centrum Promocji Miedzi JERZYM GIERCZAKIEM
Interview with JERZY GIERCZAK President of the Polish Copper Promotion Centre

W kwietniu br. Polskie Centrum Promocji Miedzi (ECEH), będące jednym z dwunastu Europejskich Centrów Promocji Miedzi, działających w ramach Europejskiego Instytutu Miedzi (EIM) obchodziło jubileusz X-lecia istnienia. W prezentowanych interesujących referatach krajowych i zagranicznych omówiono znaczący dorobek Jubilata w promowaniu zastosowań miedzi, której nasz kraj aktualnie wytwarza ponad 550 tys. t/r. miedzi katodowej i jest siódmym producentem na świecie. Należy podkreślić, że potwierdzone autorytatywnie przez krajową służbę geologiczną zasoby, przy tej wielkości produkcji zabezpieczają jej prowadzenie przez najbliższe 30 lat. Goszcząc po raz pierwszy Polskie Centrum Promocji Miedzi na naszych łamach, redakcja uważa za wskazane przedstawienie PT. Czytelnikom sektorowego obszaru jego działania oraz bliższe naświetlenie najważniejszych osiągnięć z pośród wielu, wykorzystanych w produkcji KGHM oraz innych zakładach w latach 1995÷2005.

Jak ocenia Pan Prezes zakres, poziom oraz skuteczność dotychczasowej działalności PCPM, cieszącej się, jak wynikało z dyskusji prowadzonej na jubileuszowej konferencji, wysoką oceną mając przy tym na uwadze jedynie kilkuosobową jego obsadę. Jak Pan podkreślił, nasz kraj wytwarza 550 tys. t miedzi i jest 7 producentem miedzi na świecie oraz fakt, że zasoby miedzi przy obecnym stanie eksploatacji ocenia się jeszcze na ok. 30 lat. To determinuje potrzebę istnienia PCPM jako ośrodka mającego za cel propagowanie zastosowań miedzi w podstawowych dziedzinach gospodarki, a mianowicie w miedzianych instalacjach wod-

nych, grzewczych i gazowych, na pokrycia dachowe, obróbki dekarskie, systemy odwodnień dachowych i elewacje oraz w instalacjach elektrycznych, silnikach energooszczędnych i innych dziedzinach zaawansowanej technologii. Zakres działalności PCPM jest bardzo obszerny, obejmujący wymienione dziedziny. Pole naszego działania obejmuje szerokie spektrum działań promocyjnych, jednakże należy podkreślić, że działalność ta odbiega i zasadniczo różni się od typowych działań marketingowych firm wytwórczych, polegających na reklamie w mediach, na bilbordach, czy innych tego typu przedsięwzięciach. Praca PCPM jest, można by tak nazwać, pracą u podstaw,

475

pracą organiczną. Nasze działania to, między innymi, szeroko pojmowane szerzenie wiedzy i umiejętności, na wszystkich poziomach działań inwestycyjnych, tj. inwestorów, projektantów, wykonawców i nadzoru budowlanego lub technicznego. Propagowanie ww. wiedzy odbywa się poprzez szkolenia, seminaria, opracowanie druków i dystrybucję podręczników, poradników fachowych i broszur; udział w tworzeniu standardów nauczania i egzaminowania na poszczególne kwalifikacje zawodowe, publikacje artykułów w prasie fachowej. Ponadto PCPM żywo reaguje na wszelkie zjawiska rynkowe i legislacyjne, mogące szkodzić zastosowaniu miedzi. Mam tutaj na myśli działania na rzecz jakości rur i złączek miedzianych obecnych na rynku polskim, monitorowanie norm branżowych mogących mieć wpływ na zakres stosowania miedzi w danej dziedzinie gospodarki. Poziom i skuteczność działalności PCPM mogą ocenić inwestorzy, inżynierowie, architekci, instalatorzy, dekarze, czy elektrycy, do których docieramy z fachowymi szkoleniami, podręcznikami, programami komputerowymi, które są w praktyce niedostępne, ponieważ nikt oprócz PCPM im tego nie oferuje. Uważam, że oceniają nas bardzo dobrze, Świadomość o szerokim zastosowaniu miedzi w gospodarce jest już bardzo szeroka, a ponadto jest to świadomość faktu, że miedź jest bardzo dobrym pod względem jakości materiałem, o wysokich walorach estetycznych i zdrowotnych. Konsumpcja miedzi w różnych wyrobach zdecydowanie wzrosła, czego przykładem może być konsumpcja miedzianych rur instalacyjnych z poziomu kilku tysięcy ton na początku lat dziewięćdziesiątych do poziomu dwudziestu tysięcy ton. Mając na względzie powyższe dane należy pozytywnie ocenić działalność PCPM. Czy widzi Pan potrzebę przyjęcia nowych kierunków oraz nowych metod działania niełatwego i odpowiedzialnego, na pograniczu techniki i ekonomiki, programu w polskim przemyśle metali nieżelaznych — PMN — dla dalszego rozszerzania promocji stosowania miedzi? Chodzi o srebro, które nasz kraj produkuje obecnie w ilości 1300 t/r., a jest drugim producentem w świecie. Wydaje się więc celowe i uzasadnione prowadzenie przez PCPM poza promocją miedzi, również promocji srebra, które nasze rudy miedzi z LGOM zawierają w relatywnie znaczącej ilości. Poza nieudanym w zasadzie w latach dziewięćdziesiątych eksperymentem z Polsrebrem, przetwórczą jego produkcję prowadzi obecnie Zakład: INMET-IMN w Gliwicach i jej dalsze rozszerzenie również i na eksport mam na myśli. Dla informacji podaję, że są to styki elektryczne na osnowie srebra z określonymi dodatkami, jak i spoiwa z miedzi typu miedź-fosfor i miedź-fosfor-srebro w postaci drutów, produkowane przez ten Zakład wg norm PNEN 1044, CP 102-105 i 201-203 i eksportowane ostatnio do USA. Za objęciem prowadzonej przez PCPM pomyś1nej promocji zużycia miedzi, mam na myśli srebro, które nasze rudy miedzi z LGOM zawierają w relatywnie znaczącej ilości. Jesteśmy bardzo otwarci na nowe kierunki i trendy w metodach i sposobach promocji. Metody marketingowe ciągle ewoluują, stąd też również i PCPM musi uczyć się i wykorzystywać nowe tendencje marketingowe. Drugim i bardzo poważnym, a może i zasadniczym pytaniem, było pytanie, czy też sugestia, aby PCPM zajęło się również promocją zastosowań srebra, które jest produkowane przez KGHM Polska Miedź w trakcie wydobywania rud miedzi. Podjęcie takiej działalności musiało by wiązać się z formalnym rozszerzeniem działalności PCPM oraz nawiązaniem współpracy z producentami wyrobów ze srebra, nie tylko w zakresie wiedzy technologicznej i marketingowej, ale również finansowej. Podobnie dzieje się w zakresie promocji zastosowań miedzi, gdzie współpraca z producentami wyrobów z miedzi jest ścisła w obu tych dziedzinach. Jest to więc pole do popisu nie tylko dla PCPM, ale i dla KGHM Polska Miedź i innych ww. wymienionych.

Wielkość aktualnej produkcji miedzi i srebra w Polsce oraz ich wykorzystanie w kraju wskazuje, że istnieje pilna potrzeba ich eksportu, w półwyrobach hutniczych. Nasuwa się więc myśl zintensyfikowania starań w kierunku rozszerzania ich przerobu na półwyroby przerabiane plastycznie, a więc krótko mówiąc rozszerzenie przetwórstwa. Przykładem tego kierunku jest uruchomiona ostatnio w Hutmenie we Wrocławiu produkcja instalacyjnych rur z miedzi, biegnąca już budowa w HM Cedynia nowej linii produkcji miedzi beztlenowej w oparciu o technologię UFCAST fińskiej firmy Outokumpu o zdolności 15 000 t/r. Produkcja ta z obszaru Hi-Tech rozpocznie się już w III kw. br. z możliwością eksportu. Dane te podaję do wykorzystania w działaniach promocyjnych PCPM w obszarze przetwórstwa miedzi. My również śledzimy zastosowanie nowych technologii Hi-Tech w przetwórstwie i jesteśmy bardzo wdzięczni za wszelkie informacje tego typu pozwalające na poszerzanie naszej wiedzy, co może skutkować lepszą skutecznością promocyjną. Co może Pan powiedzieć na temat dotychczasowej współpracy PCPM z Internationale Copper Association New York, Europejskim Instytutem Miedzi, Instytutem PENTOR oraz grupą Telefonika Kable S.A.? Wymienione tutaj firmy i instytucje, z punktu widzenia działalności PCPM, należą do różnych grup. International Copper Association (ICA) w Nowym Jorku oraz Europejski Instytut Miedzi (ECI — European Copper Institut) w Brukseli wraz z PCPM i Centrami Promocji Miedzi w innych krajach tworzą zespół merytoryczny mający za zadanie promocję zastosowań miedzi w gospodarce. PCPM jest ściśle powiązany z ICA i z ECI to powiązanie na poziomie nie tylko merytorycznym, ale i finansowym. Uważam, że współpraca ta układa się bardzo dobrze, PCPM korzysta na niej i mam także nadzieję, że te instytucje oraz ich członkowie również odnoszą korzyści z naszej współpracy. Natomiast firma TeleFonika Kable, HUTMEN, WMN itp. są producentami wyrobów z miedzi i współpraca z nimi przebiega na innym polu. PCPM nie może działać bez współpracy z tymi podmiotami, są one zapleczem wiedzy technologicznej tak bardzo przydatnej w naszej pracy. Działania PCPM przenikają się wzajemnie z działaniami marketingowymi producentów wyrobów z miedzi. Co do firmy PENTOR czy innych na stale z nami współpracującymi, są to firmy wykonujące na nasze zlecenie pewne określone działania. Wiadomo, że im dana firma dłużej wykonuje jakieś prace na naszą rzecz, to może poznać specyfikę działalności PCPM i tym dokładniej wykonać nasze zlecenie. Jest to korzystne dla obu stron. Czy mając na uwadze pamyś1ne — jak na to wskazują przedstawione na konferencji referaty — wyniki dotychczasowej współpracy PCPM z Politechniką w Poznaniu w zakresie opracowań marketingowych i wdrażanie nowej produkcji wyrobów z miedzi, nie widzi Pan potrzeby nawiązania współpracy również z kompetentnymi jednostkami krajowego zaplecza naukowo-badawczego PMN, jak: Wydział Metali Nieżelaznych Akademii Górniczo-Hutniczej, wybrane katedry Politechniki Wrocławskiej oraz Wydział Inżynierii Materiałowej i Metalurgii Politechniki Śląskiej w Katowicach oraz Instytut Metali Nieżelaznych w Gliwicach? Tak, oczywiście. Jak już wspominałem, PCPM jest otwarte na współpracę ze wszystkimi Uczelniami wyższymi i Instytutami w kraju. Po przedstawieniu się i nieco szerszym zaprezentowaniu się Centrum na ww. konferencji oczekujemy na propozycję współpracy z wymienionymi przez Pana Uczelniami i Instytutami pod warunkiem zgodności tych propozycji z kierunkiem działań PCPM.

476

Bardzo dobra sytuacja ekonomiczna KGHM Polska Miedź S.A., szczególnie w roku 2005 w wyniku znaczącego wzrostu cen metali na Giełdzie Londyńskiej, pozwala na określone nowe inwestycje z większym niż dotychczas udziałem promocji wyrobów przetwórstwa. Czy tego stanu nie należy wykorzystać w pracach PCPM dla kierownictwa KGHM? Dla dobra rozwoju przemysłu i gospodarki w Polsce należy inwestować w zakłady przetwórcze miedzi i jest to, jak Pan zasugerował, zadaniem KGHM. PCPM czynnie włączy się w promocję zastosowań tych wyrobów w ramach swoich statutowych działań i przewidzianego budżetu. Dalszy rozwój przemysłu miedziowego w Polsce jest konieczny i możliwy z czynnym jak dotychczas udziałem Polskiego Centrum Promocji Miedzi przy znacznym zintensyfikowaniu krajowych i międzynarodowych szkoleń, sympozjów i konferencji oraz liczniejszych publikacji w uznanych krajowych i zagranicznych czasopismach. Proponuję rozważenie tej sytuacji. Tego typu działania PCPM wykonuje stale, możemy zintensyfikować swoją działalność przy współpracy z redakcjami fachowych pism, takimi jakimi są Rudy i Metale Nieżelazne. Nie można zapominać o twórczej roli informacji naukowo-technicznej w rozszerzaniu nowej produkcji i, mając to na względzie,

proszę Pana o stanowisko w tej sprawie oraz proponuję podjęcie przez PCPM określonych studiów i niezależnie od dotychczas prowadzonej działalności na polu druku branżowych materiałów reklamowych. Można, upraszczając stwierdzić, że PCPM już pełni rolę naukowo-techniczną w zakresie propagowania zastosowań miedzi oraz informacji o właściwościach i zaletach miedzi, co pośrednio doprowadzić może do rozszerzenia jej zastosowań w gospodarce. Jak już akcentowałem, materiały z zakresu zastosowań miedzi są w centrum naszego zainteresowania, zarówno w postaci artykułów w miesięcznikach,S czy w postaci publikacji drukowanych lub elektronicznych. Kończąc interesującą rozmowę w imieniu redakcji składam Panu Prezesowi, a na Jego ręce pracownikom PCPM szczere gratulacje za dotychczasowe osiągnięcia oraz życzenia dalszych znaczących sukcesów w odpowiedzialnej dla polskiej gospodarki przemysłu metali nieżelaznych oraz macierzystego KGHM Polska Miedź S.A. działalności. Serdecznie dziękuję za życzenia i gratulacje, które należą się pracownikom PCPM i wszystkim pracownikom firm i instytucji współpracujących z nami.

Redaktor Naczelny ZBIGNIEW MISIOŁEK

ZAPRASZAMY DO REKLAMOWANIA SWOICH WYROBÓW NA NASZYCH ŁAMACH
Redakcja RUDY I METALE NIEŻELAZNE przyjmuje odpłatnie wszelkie ogłoszenia i informacje na temat górniczo-hutniczego przemysłu metali nieżelaznych oraz innych podmiotów gospodarki zainteresowanych produkcją i handlem wyrobami z metali nieżelaznych, a także o organizowaniu narad, sympozjów i zjazdów.
Podajemy nasz adres: Redakcja czasopisma Rudy i Metale Nieżelazne, 40-019 Katowice ul. Krasińskiego 13, skr. poczt. 221, tel./fax (032) 256-17-77

477

ALUMINIUM PROCESSING R e d a k t o r o dp o w i e d z i a l n y : d r h a b . i n ż . W O J C I E C H L I B U R A , p r o f . n z w.
KRZYSZTOF ONOPIAK JAN BOTOR
Rudy Metale R51 2006 nr 6 UKD 669.017.3:669.714.1:620.181

PROCESS OF SOLID OXIDE INCLUSIONS REMOVAL FROM LIQUID ALUMINIUM PART II
In the second part of the paper the following equations characterizing solid oxide inclusions removal from molten aluminium were analyzed. Only certain time parameters from the described in this paper have numerical solutions. These are the equations representing times of: bubble with inclusion collision time — tZ amounting to about a few tenths microseconds; film drainage time during collision — tWZ, which reaches a few hundred microsecond values; inclusion sliding over the bubble surface tP time varies approximately from 5 to 25 milliseconds. Total inclusion removal probability can be calculated by taking into account only the collision interception probability — PZS. Inertial collision probability PZB has meaning for large inclusions of above 100 μm in diameter. The adhesion probability PA amount to practically 100 % for all bubble — inclusion encounters. From the analyses of solid inclusions removal mechanism it is seen, that the application of as small as possible bubble diameter favors the higher inclusions removal efficiency. It can be explained via major adhesion of interfacial area in case of a high number of smaller bubbles. The presented analysis of complex inclusion removal mechanism based on equations used in mineral processing, was applied for formulation of solid oxides removal model. A few of the equations selected from the described analysis (part I and II of the paper), were utilized in the model. There, for practical reasons, an experimental equation characterizing inclusions removal efficiency η, %, from liquid aluminium was adopted [14]: η = 100(1 – exp(– 0,00096 t)), where: t — liquid aluminium refining time, s. Keywords: aluminium refining, oxide inclusions, barbotage, rotor, argon, alumina oxide

PROCES USUWANIA STAŁYCH WTRĄCEŃ TLENKOWYCH Z CIEKŁEGO ALUMINIUM CZĘŚĆ II
W II części pracy analizowano kolejne zależności charakteryzujące mechanizm procesu usuwania stałych wtrąceń tlenkowych z ciekłego aluminium. Tylko niektóre z opisanych zależności czasowych posiadają proste rozwiązania. Są to równania opisujące czasy: zderzeń pęcherzyka gazu z wtrąceniem — tZ o wartościach w układzie tlenek glinu—ciekłe aluminium— —argon, około kilkudziesięciu mikrosekund; zaniku warstewki podczas zderzenia wtrącenia i pęcherzyka — tWZ, osiągający wartość kilkuset mikrosekund; poślizgu wtrącenia po powierzchni pęcherzyka — tP wynoszący od 5 do 25 milisekund. Prawdopodobieństwo całkowite usunięcia wtrąceń można wyznaczyć biorąc pod uwagę jedynie prawdopodobieństwo zderzenia się pęcherzyka z wtrąceniem wskutek przechwycenia stałego tlenku w strumieniu ciekłego metalu — PZS. Prawdopodobieństwa zderzenia pod wpływem bezwładności wtrącenia PZB mają znaczenie dla dużych wtrąceń o średnicach wyższych od 100 μm. Prawdopodobieństwo adhezji PA wynosi praktycznie 100 % dla każdego przypadku zderzenia wtrącenia z pęDr inż. Krzysztof Onopiak — Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice, prof. dr hab. inż. Jan Botor — Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice, Politechnika Śląska, Katowice. Pierwsza część artykułu została opublikowana w Rudach Metalach nr 6/2006.

478

cherzykiem gazu. Z dokonanych analiz elementów składowych mechanizmu usuwania stałych wtrąceń wynika, że zastosowanie pęcherzyków gazu o jak najmniejszej średnicy sprzyja wyższemu stopniu usunięcia wtrąceń, co można wyjaśnić bardziej rozwiniętą powierzchnią adhezji wtrąceń w przypadku dużej liczby mniejszych pęcherzyków. Przedstawioną analizę złożonego mechanizmu usuwania wtrąceń, zbudowaną w oparciu o zależności wykorzystywane w procesach wzbogacania i flotacji rud, wykorzystano do opracowania modelu usuwania stałych tlenków z ciekłego aluminium. Znalazły tam zastosowanie równania wyselekcjonowane z charakterystyki procesu przedstawionej w obu częściach niniejszej pracy. Tam też dla celów praktycznych przyjęto równanie doświadczalne charakteryzujące sprawność η [%] usunięcia wtrąceń z ciekłego aluminium w postaci [14]: η = 100(1 – exp(– 0,00096 t)), gdzie: t — czas rafinacji ciekłego aluminium [s]. Słowa kluczowe: rafinacja aluminium, wtrącenia tlenkowe, barbotaż, rotor, argon, tlenek glinu
Introduction In part II of the paper the next analysis of dependencies characterizing the mechanism of solid oxide inclusions removal from liquid aluminium was discussed, i.e.: ⎯ Times of: bubble collision with inclusion and its sliding on bubble surface; liquid film drainage time during collision and sliding of inclusion on the bubble surface; induction and threephase contact line expansion time. ⎯ Probabilities of: solid inclusion collision and adhesion on the bubble surface. Time parameters describing bubble collision with inclusion For description of bubble collision with inclusion time parameters have to be considered i.e.: times of collision, inclusion sliding on bubble surface, film drainage over collision and sliding, three-phase contact line expansion and induction time. Collision time At the collision with inclusion the bubble surface deforms. So that parameter can be described as period which begins when deformation starts and lasts to the moment of three-phase contact stabilization or initial surface shape recovering. An example equation applied for collision time tz characterizing is as follows [1] ⎛ πd 3 ρ t z = 1.94⎜ w w ⎜ 6σ ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠
1/ 2

results are in accordance with average for various equations characterizing collision time. Sliding time Sliding time tp is a period beginning from bubble collision with inclusion to the moment of obtaining after sliding a stable three-phase contact or to the moment of sliding off the bubble surface. For inclusion sliding time calculation, two angles must be determined: θ0 — angle at which the particle begins to slide on the bubble surface and maximum collision angle θz, beyond which no collision between bubble and inclusion takes place. Minimum value of θ0 angle, as it has been suggested by Nguyen [2], is in range of 10÷30°, where the last value corresponds probably to potential flow. In aluminium refining there is no metal potential flow, so for calculation it was chosen value of 20°. Exemplary equation applied for calculating the tp is as follows [2÷4]

⎧ θz ⎪ tg dw + dP ⎪ tP = ln ⎨ 2 2 2U P 1 − B A ⎪ tg θ 0 ⎪ 2 ⎩

(

)

⎡ cos ecθ z + Bctgθ z ⎤ ⎥ ⎢ ⎣ cos ecθ 0 + Bctgθ 0 ⎦

B

⎫ ⎪ ⎪ ⎬ ⎪ ⎪ ⎭

(2)

(1)

where dw — inclusion diameter, m; ρW — solid inclusion density, kg m–3; σ — liquid metal surface tension, mJ m–2. Equations applied for collision time description are derived for spherical inclusions. In Fig. 1 collision time calculated from above equation (1), with no dependency on bubble diameter is shown. Acquired

where A, B — constants depend on bubble Reynolds number ReP and inclusion distance from bubble surface expressed by [5]: XRP + ( 2.5 X + 5) RW R + 2 RW A= for 30 < ReP < 400, B = P RP + 5 RW 2 RP + 10 RW for 250 < ReP < 400, where RW, m and RP, m are radiuses of accordingly inclusion and bubble. In the paper there were covered equations available in literature, what for shown ReP ranges can be a limitation of these equations usage for metallurgical systems. Value of θZ angle depends on inclusion diameter and ReP and is described via [6] θZ = arccos D where D = ⎛ ( X + C ) 2 + 3Y 2 ⎜ ⎝ for X= (3)

[

]

1/ 2

− ( X + C ) ⎞ / 3Y ⎟ ⎠

(4)

3 + 9Re P / 32 + 9.888 Re 0,694 P 2 0,518 Y = 3 Re P / 8 + 1.736 Re P

(

)

(

)

C = (U W / U P )(d P / dW )

2

Fig. 1. Bubble collision time tZ as function of inclusion diameter for equation (1) Rys. 1. Zależność czasu zderzenia tZ pęcherzyka z wtrąceniem tlenkowym w funkcji średnicy wtrącenia przy wykorzystaniu równania (1)

Fig. 2 shows particle sliding time curves on bubble surface, calculated on a basis of Nguyen (2) [2÷4] equation. Curves were counted for bubble diameter appropriately 1 mm, 5 mm i 15 mm. It can be observed that the bigger bubbles the longer sliding time of a particle and the larger inclusion the shorter sliding time of it on the bubble surface.

479

Fig. 2. Sliding time tP as function of inclusion diameter according to equation (2) for 1, 5 and 15 mm bubble diameter Rys. 2. Zależność czasu poślizgu tP od średnicy wtrącenia wg modelu obliczeniowego Nguyena i współpracowników (2) dla pęcherzyków o średnicach 1, 5 i 15 mm

Film drainage time during collision of the bubble with inclusion

Fig. 4 Film drainage time during collision tWZ as function of inclusions diameter dw for 1, 5 and 15 mm bubble diameter , determined using equations (5) and (7) plus equation (7) from I part of the paper Rys. 4. Zależność czasu zaniku warstewki tWZ w czasie zderzenia wtrącenia z pęcherzykiem gazu w funkcji średnicy wtrącenia dla pęcherzyków o średnicach 1, 5 i 15 mm, wyznaczone na podstawie równań (5) i (7), przy wykorzystaniu równania (7) z I części pracy

This time is defined as a period starting from thin liquid film arising between bubble and solid oxide to the moment before three-phase contact of critical radius rkr between the bubble and inclusion forming. Film drainage time during collision is described as [7]
tWZ = 3 α2 3 ηc dw 2 64 k k σhkr

Asumed that h1 = h2 = ½ hdef gives

(5)

α = arccos [1 – (hdef/dw)] The hdef value was experimentally determined [1]
3 2 hdef = 1.02 πdW ρW U WZ / 12σ

where kk — constant equal to 4, hkr — critical film thickness as described in part I of this paper, ηC — liquid metal dynamic viscosity, Pa s. Fig. 3 shows depression of interfacial area gas-liquid metal raised as a result of bubble collision with solid spherical inclusion. Length L is a depression diameter. Maximum value of angle α (in radians) for the transition of the spherically deformed part of the bubble surface to a non-spherically deformed state was taken as 12°. It is generally assumed that α is 12÷22° [7]. From Fig. 3 α = arccos[(rw – h1)/rw]

(

)

1/ 2

(6)

what gives
3 2 α = arccos[1 − 1.02 πdW ρW U WZ / 12σ

(

)

1/ 2

/ dW ]

(7)

The hkr value calculated from equation (7) described in I part of this paper [8], allows for counting the twz values — equation (5). In Fig. 4 film drainage time during collision tWZ is shown, as function of inclusions diameter dw for 1, 5 and 15 mm bubble diameter, determined using equations (5) and (7) plus equation (7) from I part of the paper. From Fig. 4 comes that the bigger bubble diameter the (similarly to the sliding time — Fig. 2) the longer film drainage time during collision tWZ. Together with inclusion size increasing the film drainage and collision times rise and sliding time decreases.
Film drainage time during inclusion sliding on the bubble surface

Fig. 3. Depression of gas-liquid metal interface, as result of bubble collision with solid oxide. Pp is a point of transition Rys. 3. Zagłębienie powierzchni międzyfazowej gaz-ciekły metal, powstałe w wyniku zderzenia ze stałym tlenkiem. Pp oznacza punkt przejścia na granicy obu rodzajów menisków na powierzchni pęcherzyka

Film drainage time during inclusion sliding twp on the bubble surface is defined as time elapsing from thin film rising, along with inclusion sliding on bubble surface, which ends with a three-phase contact KTF forming in film between bubble and solid oxide. Owing to the absence or only weak bubble surface deformation it can be presumed that twp >> twz. Because of lack for twp values it is assumed that twp = twz.
Three-phase contact line expansion time

Three-phase contact line expansion time tLKTF is a period which begins from obtaining three-phase contact for bubble —

480

inclusion system with critical radius rkr. This period ends when stable bubble — inclusion union occurs. Equations available in literature have no simple analytical solution.
Induction time

According to definition, induction time is a time elapsing from film thinning between bubble and inclusion to the film rupture with simultaneous stable three-phase contact line rising (LKTF). It means that: tI = tw + tLKTF, so during collision tI = twz + tLKTF and over sliding tI = twp + tLKTF. For no availability of numerical solutions of twp and tLKTF it is presumed that tI = twz
Inclusion collision and adhesion probabilities on bubble surface

(8)

Collision PZ and adhesion PA probabilities are respectively: probabilities of inclusion collision and adhesion on bubble surface. The inclusion detachment probability from bubble after three-phase contact line KTF formation is defined as detachment probability PO. The total probability is described as [7] P = PZ PA (1 – PO) (9)

Fig. 6. Bubble collisions with the inclusions as a result of: a — interception and b — inertial impact Rys. 6. Rodzaje zderzeń wtrąceń z pęcherzykiem gazu w wyniku: a — pochwycenia cząstki przez pęcherzyk gazu oraz b — pod wpływem siły bezwładności

Experimental results obtained by Wei et. al. [9] in aqueous solution for non-wetted particles demonstrated that almost all of them attached to the bubble surface remains on it. So it can be admitted that PO = 0. Alumina inclusions are not wetted by liquid aluminium — contact angle is 103° [10].
Collision probability

Probability of bubble collision with inclusion is expressed as the inclusion fraction that will collide with the bubble to the total inclusion number in liquid metal, which can be described by: PZ = SZ/SP = (dZ/dP)2 (10) Fig. 7. Collision probability PZS as function of inclusions diameter for 1, 5 and 15 mm bubble diameter calculated from equation (11) Rys. 7. Zależności prawdopodobieństwa zderzenia PZS się pęcherzyka gazu w funkcji średnicy wtrącenia, wyznaczone dla pęcherzyków gazu o średnicach 1, 5 i 15 mm przy wykorzystaniu równania (11)

where Fig. 5 — dZ, m, diameter of collision area SZ, m2, projected on bubble intersection plane; Sp, m2 — bubble intersection area of diameter dP, m. Solid oxide inclusion must locate within area SZ — Fig. 5 — in

Fig. 5. Illustration of inclusions collision and adhesion to the bubble surface Rys. 5. Schemat obrazujący zderzenie i adhezję wtrąceń do powierzchni pęcherzyka gazu

order to ensue its collision with bubble. Inclusions, which trajectories lie outside the area SZ will sweep past the bubble without contact. Fluid streamline grazing SZ area flows on bubble diameter high within equal to inclusion radius RW at assumption that solid oxides follows the stream lines of the bubble without any change of direction. The same fluid streamline pass under the bubble within dZ from bubble symmetry axis. A few kinds of effects connected with appropriate probabilities can be distinguished which prevail over collision of the bubble with inclusion [7]: 1 — Ideal collision, where bubble approach to the inclusion occurs with no change in the magnitude and direction of inclusion velocity. It is applied only for bubble and large inclusions of approximately equal size. 2 — Interception collision effect with probability PZS, where the inclusions follow the bubble stream lines without any change of direction. 3 — Collision of probability PZB, where the particle inertia increases the collision probability of bubble and inclusion.

481

4 — Effect of gravity force, which leads to increase in collisions number. 5 — Collision in the turbulent region behind the bubble. 6 — The diffusion effect; collision occurs because of turbulent or diffuse inclusion motion. 7 — Holding back the inclusions by a bubbles ‘cloud’, the gaps of which are smaller than the inclusions diameter; the cloud effect. Present state of knowledge allows describing the probabilities of collision for effects of: interception — PZS and inertial — PZB, which schematic illustration is in Fig. 6. Collision probability as function of inclusion diameter is shown in Fig. 7. Dependencies were determined for bubble diameter of 1, 5 and 15 mm on a basis of Nguyen et. al. equation [4, 6, 11]
2U P D 9(U P + U W )Y ⎛ dW ⎜ ⎜d ⎝ P ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ( X + C ) 2 + 3Y 2 ⎟ ⎝ ⎠
2

PZS =

[

]

1/ 2

+ 2( X + C ) ⎞ (11) ⎟ ⎠

2

where X, Y, C and D parameters were calculated using equation (4). From Fig. 7 comes that the smaller bubbles the higher probability of collision with inclusions. Similarly for bigger inclusions the collision probability rise. Generally the collision probability is not high. In Table 1 exemplary PZS values for 1, 5 and 15 mm diameter bubble and 10 plus 100 μm diameter inclusions are shown, derived from Fig. 7. From these data it can be concluded that for attaining higher collision probability, bubbles should be as small as possible. Probability PZB characterizes inclusion inertia influence on fluid streamlines which are diverted by the particle [7]:
1 ⎛ dW ⎞ ⎛ St ⎞ ⎟ ⎜ ⎜1 + ⎟ d P ⎟ ⎝ St + a ⎠ 1− G ⎜ ⎠ ⎝
2 b

Fig. 8. Inertial collision probability PZB as function of inclusion diameter for 1, 5 and 15 mm bubble diameter Rys. 8. Zależności prawdopodobieństwa zderzenia się pęcherzyka gazu PZB pod wpływem siły bezwładności wtrącenia w funkcji jego średnicy wyznaczone dla pęcherzyków o średnicach 1, 5 i 15 mm
2

St =

1 ρw ⎛ d w ⎜ 9 ρ ⎜ dP ⎝

⎞ ⎟ Re P ⎟ ⎠

(13)

PZB =

(12)

Constants a and b depends on ReP — table 2. In Fig. 8 the probability PZB for 1, 5 and 15 mm bubble diameter is shown. PZB probability values for typical range of bubble diameter are on decimal percent level, what consents to omit their influence on final value of total collision probability PZ. Only big inclusions of at least 100 μm diameter can divert the fluid streamlines. The overall gas bubble with solid inclusion collision probability is defined as [7]

where 2 g (ρ w − ρ ) d w —− dimensionless constant; G= 18ηcU P St — Stokes number expressed by Table 1
Exemplary values of PZS for 1, 5 and 15 mm refining gas bubble diameter and 10 plus 100 μm inclusions diameter

⎛ ⎛ d ⎞−2 ⎞ PZ = PZS + ⎜1 − ⎜1 + W ⎟ PZS ⎟ PZB ⎟ ⎜ ⎜ ⎟ dP ⎠ ⎝ ⎝ ⎠ for dW << dP, this gives
PZ = PZS + (1 − PZS ) PZB

(14)

(15)

and PZB rejection gives
PZ ≈ PZS

Tablica 1
Przykładowe wartości PZS dla pęcherzyków gazu rafinującego o średnicach 1, 5 i 15 mm oraz wtrąceń o średnicach 10 i 100 μm

(16)

dP, mm dW, μm PZS, % 10 1,1

1 100 14,2 10 0,5

5 100 5,0 10 0,3

15 100 2,8

The total collision probability PZ can be represent by interception collision probability PZS.
Adhesion probability

Table 2
Constants a and b (equation 13) in dependency of ReP [7]

Inclusion adhesion probability on the bubble is described as fraction of inclusions attached to the bubble surface to the inclucions number which collided with bubble. Nguyen [12] calculated adhesion probability as
X + C + Y cos θ A PA = X + C + Y cos θ Z ⎛ sin θ A ⎜ ⎜ sin θ Z ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠
2

Tablica 2
Współczynniki a i b (równanie 13) w zależności od ReP [7]

(17)

ReP a b

> 500 250÷500 100÷250 50÷100 0,5 2,0 0,6 2,0 0,8 2,0 1,12 1,84

25÷50 2,06 2,06

5÷25 2,48 1,95

<5 1,3 3,7

That (17) equation takes into account the asymmetry of fluid flow around the bubble surface. Parameters X, Y, C and angle θZ depend on ReP similarly to the equations (3) i (4). If the first term is equal to unity equation (17) reduces to [13]

482

⎛ sin θ A PA = ⎜ ⎜ sin θ Z ⎝

⎞ ⎟ ⎟ ⎠

(18)

The value of adhesion angle — Fig. 8 — beyond which no inclusion attachment to the bubble occurs, can be obtained from transformed equation (2), where angle θ0 was substituted by θA and sliding time tP was changed by induction time tI [4, 6, 12] ⎧ θZ ⎪ tg dW + d P ⎪ tI = ln ⎨ 2 2 2U P (1 − B ) A ⎪ tg θ A ⎪ 2 ⎩ ⎫ B ⎪ ⎡ cos ecθ Z + Bctgθ Z ⎤ ⎪ ⎢ ⎥ ⎬ cos ecθ A + Bctgθ A ⎦ ⎪ ⎣ ⎪ ⎭

(19)

Equation (19) is converted, using equations (18) and (3), into
⎤ ⎡ 1 1 ⎥ ⎢ 2 + + D −1 ⎢ B ⎥ PA PA dW + d P (1 + BD) ⎥ ln ⎢ ⋅ tI = (20) 2 1+ D ⎥ 2U P (1 − B 2 ) A ⎢ ⎛ ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ 1 + B 1 + D2 −1 ⎟ ⎥ ⎢⎜ P ⎟ PA ⎥ ⎢⎝ A ⎠ ⎦ ⎣ Replacing in above equation the values of tI acquired from equation (8) gives inclusion adhesion probability PA on the bubble surface. Results of adhesion probability calculation for 1, 5 and 15 mm bubble diameter amounting practically 100 %. Therefore total probability can be represented as
P ≈ PZ

into account only the collision interception probability — PZS, characterized by equation (11). Inertial collision probability PZB has meaning for large inclusions of above 100 μm in diameter. The adhesion probability PA amount to practically 100 % for all bubble — inclusion encounters. From the analyses of solid inclusions removal mechanism it is seen, that the application of as small as possible bubble diameter favors the higher inclusions removal efficiency. It can be explained via major adhesion of interfacial area in case of a high number of smaller bubbles. The presented analysis of complex inclusion removal mechanism based on equations used in mineral processing, was applied for formulation of solid oxides removal model. A few of the equations selected from the described analysis (part I and II of the paper), were utilized in the model. There, for practical reasons, an experimental equation characterizing inclusions removal efficiency η, % from liquid aluminium was adopted [14] η = 100(1 – exp(– 0.00096 t)) where t — liquid aluminium refining time, s.
References:
1. Bergelt H., Stechemesser H., Weber K.: Int. J. Miner. Process. 1992, nr 34, s. 321÷331. 2. Nguyen A. V.: Int. J. Miner. Process. 1993, nr 37, s. 1÷25. 3. Nguyen A. V., Schulze H. J., Ralston J.: Int. J. Miner. Process. 1997, nr 51, s. 183÷195. 4. Nguyen A. V., Schulze H. J., Ralston J.: Int. J. Miner. Process. 1998, nr 53, s. 225÷249. 5. Sharma A., Ruckenstein E.: J. Colloid Interface Sci. 1989, nr 133, s. 358. 6. Nguyen A. V., Kmet S.: Int. J. Miner. Process. 1994, nr 40, s. 155÷169. 7. Schulze H. J.: Miner. Process. Extractive Metall. Rev. 1989, nr 5, s. 43÷76. 8. Onopiak K., Botor J.: Proces usuwania stałych wtrąceń tlenkowych z ciekłego aluminium. Rudy Metale 2006, t. 51, nr 6, s. 359÷362, nr 8. 9. Wei P. i in.: ISIJ 1987, nr 78, s. 1361÷1368. 10. Laurent V. i in.: Acta Metall. 1988, nr 36, s. 1797. 11. Sutherland K. L.: J. Phys. Chem. 1948, nr 52, s. 394. 12. Nguyen A. V.: Int. J. Miner. Process. 1999, nr 56, s. 253÷266. 13. Yoon R. H., Luttrell F. H.: Miner. Process. Extractive Metall. Rev. 1989, nr 5, s. 101÷122. 14. Onopiak K., Botor J.: Solid oxide inclusions refining from molten aluminium by barbotage, Archives of Metallurgy and Materials [w druku].

(21)

Conclusions

In the second part of the paper the following equations characterizing solid oxide inclusions removal from molten aluminium were analyzed. Only certain time parameters from the described in this paper, have numerical solutions. These are the equations representing times of: bubble with inclusion collision time — tZ amounting to about a few tenths microseconds; film drainage time during collision — tWZ, which reaches a few hundred microsecond values; inclusion sliding over the bubble surface tP time varies approximately from 5 to 25 milliseconds. Total inclusion removal probability can be calculated by taking

Informacja o wynikach konkursu im. Profesora Antoniego Rodziewicza-Bielewicza
Nagrodę uzyskał prof. Stefan Szczepanik za opracowanie podstaw wytwarzania nowych materiałów konstrukcyjnych z zastosowaniem technologii przeróbki plastycznej proszków i spieków metali oraz materiałów kompozytowych. Wyróżnienie w konkursie przyznawano Zespołowi pracowników Wydziału Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej AGH w składzie: prof. A. Czyrska-Filemonowicz, dr F. Ciura, dr B. Dubiel, dr T. Moskalewicz, dr A. Zielińska-Lipiec za cykl publikacji, związanych z szerokim spektrum badań nad materiałami stosowanymi w: lotnictwie, energetyce i hutnictwie. Przewodniczący Jury Prof. dr hab. inż. JANUSZ ŁUKSZA

483

POWDER METALLURGY R e d a k t o r o d p o w i e d z i a l n y : p r o f . z w . d r i n ż . S TA N I S Ł A W S T O L A R Z
JACEK MICHALCZYK IWONA POKORSKA
Rudy Metale R51 2006 nr 8 UKD 621.762.86:669-126:669-138:669.11:669.331

ANALIZA WYBRANYCH WŁASNOŚCI FIZYCZNYCH SPIEKÓW ŻELAZA I MIEDZI W OPERACJACH SPĘCZANIA I WYCISKANIA
Przedstawiono wyniki badań zmiany wybranych własności fizycznych spieków żelaza i miedzi po operacjach spęczania oraz wyciskania na zimno. Rezultaty badań przedstawiają zmiany gęstości i wybranych własności mechanicznych przed i po procesach obróbki plastycznej. Słowa kluczowe: spieki żelaza, spieki miedzi, spęczanie, wyciskanie

ANALYSIS OF CHOSEN PHYSICAL PROPERTIES FOR IRON AND COPPER P/M SPECIMENS IN PROCESSES OF UPSETTING AND DIRECT EXTRUSION
The purpose of this work is to analyse of properties of P/M materials in the processes of upsetting and extrusion. Two kinds of materials are considered i.e. copper and iron P/M specimens. Results present stress–strain relation and density changes after and before upsetting and extrusion. Keywords: iron P/M specimen, copper P/M specimen, upsetting, extrusion
Wprowadzenie Z materiałami porowatymi spotykamy się zarówno w przemyśle hutniczym, jak i maszynowym. Struktura porowata materiałów ma najczęściej złożony, nieuporządkowany charakter, co znacznie utrudnia jej opis. Przy niskiej porowatości (znacznie poniżej 50 %) morfologia materiału jest określona przez kształt i wielkość porów, stopień szorstkości powierzchni granicznej faza stała-pory, oraz ewentualnie uprzywilejowana orientacja porów. Przy wysokiej porowatości (znacznie powyżej 50 %) morfologię określa głównie struktura szkieletu fazy stałej. Powstałe na drodze metalurgii proszków wyroby posiadają różne własności w zależności od komponentów stosowanych do ich wytwarzania. Cechą charakterystyczną tych wyrobów w porównaniu z innymi metodami wytwarzania (obróbka skrawaniem, przeróbka plastyczna) jest prawie 100 % wykorzystanie komponentów w operacji prasowania. Spieki znalazły zastosowanie w wielu dziedzinach przemysłu, a przede wszystkim są stosowane do wytwarzania: łożysk samosmarujących (po operacji nasycania olejem), kół zębatych, rygli itp. W związku z szerokim zastosowaniem w wielu dziedzinach przemysłu, możliwym jest otrzymanie tych wyrobów o bardzo dokładnej tolerancji i zbliżonych gęstościach do materiałów nieporowatych. Badane spieki metali wykonano ze sprasowanego proszku miedzi i żelaza. Proszek otrzymano poprzez mechaniczne rozdrabnianie litego materiału w młynie udarowym. Operacja prasowania odbyła się w matrycy zamkniętej na urządzeniu działającym wg schematu dwustronnego prasowania z przeciwbieżnym ruchem stempli. Z uwagi na to, że prasowanie odbywało się bez

Mgr inż. Jacek Michalczyk — Politechnika Częstochowska, Wydział Inżynierii Procesowej, Materiałowej i Fizyki Stosowanej, Częstochowa, dr inż. Iwona Pokorska — Politechnika Częstochowska, Wydział Budownictwa, Częstochowa.

484

udziału fazy ciekłej, stosowano temperatury rzędu 0,7÷0,8 temperatury topnienia metalu. Dla proszku żelaza wynosiła ona 1000 °C, a dla proszku miedzi 800 °C. Czas spiekania w obu przypadkach wynosił 1,5 godz. w atmosferze wodoru. Celem artykułu było przedstawienie wyników badań zmiany własności fizycznych spieków po operacji spęczania oraz wyciskania na zimno. Przyjętym założeniem było to, aby skład chemiczny spieku składał się z czystego metalu, tj. aby było jak najmniej domieszek innych składników. Metodyka badań Pierwszym etapem badań spieków żelaza i miedzi, o składzie chemicznym podanym w tablicach 1 i 2, było wykonanie statycznej próby ściskania i określenie wartości naprężeń σ, procentowego skrócenia względnego Ac i poszerzenia względnego Zc, dla stopnia odkształcenia ε = 0,5 na próbkach o wymiarach ∅ 12 × 12 (rys. 1). Jak widać z tablic 1 i 2 ilość domieszek jest tak nieznaczna, że można przyjąć materiał jako czysty spiek żelaza i miedzi (ang. pure iron P/M specimen, pure copper P/M specimen ). Tablica 1 Skład spieku żelaza użytego do badań Table 1 Composition of iron P/M specimen used in the study Fe
%

Tablica 2 Skład spieku miedzi użytego do badań Table 2 Composition of copper P/M specimen used in the study Cu
%

As
%

Sn
%

Al
%

Mn
%

P
%

Fe
%

Zn
%

Pb
%

Ni
%

Cr
%

∼99,59 0,001 0,02 0,005 0,005 0,005 0,26 0,10 0,009 0,001 0,005

C
%

S
%

Si Mn
% %

P
%

Cr Mo Cu
% % %

Ni
%

Ti
%

V
%

∼99,73 0,023 0,005 0,05 0,09 0,005 0,020 0,01 0,034 0,028 0,001 0,003

Rys. 1. Wykres zależności naprężeń σ od skrócenia Δl dla spieku: a — żelaza, b — miedzi materiały przed spęczaniem i wyciskaniem Fig. 1. Relation stress σ—elongation Δl for P/M specimens: a — iron, b — copper — materials before upsetting and extrusion

a

b

Rys. 2. Wykres zależności naprężeń σ od skrócenia Δl dla spieku: a — żelaza, b — miedzi — materiały po spęczaniu Fig. 2. Relation stress σ—elongation Δl for P/M specimens: a — iron, b — copper — materials after upsetting

a

b

Rys. 3. Wykres zależności naprężeń σ od skrócenia Δl dla spieku: a — żelaza, b — miedzi — materiały po wyciskaniu współbieżnym Fig. 3. Relation stress σ—elongation Δl for P/M specimens: a — iron, b — copper — materials after direct extrusion

485

Walcowe próbki spieków żelaza i miedzi o wymiarach ∅ 12 × 12 poddano operacji spęczania na zimno z odkształceniem ε = 0,5 oraz wyciskania współbieżnego na zimno w matrycy stożkowej o kącie α = 45° z odkształceniem ε = 0,5, otrzymując po wyciskaniu próbkę o ∅ 6 mm. Z odkształconych metali wycięto próbki walcowe o wym. φ 5 × 5mm i wyznaczono dla nich wartość naprężeń σ, Ac i Zc dla stopnia odkształcenia ε = 0,5 poprzez poddanie ich statycznej próbie ściskania. Krzywe umocnienia dla tych badań przedstawiono na wykresach (rys 2ab i 3ab) Drugim etapem badań materiałów ze spieków żelaza i miedzi było poddanie ich analizie metalograficznej z wyliczeniem stosunku procentowego udziału porów Pv, %, do powierzchni analizy, którą była płaszczyzna wzdłużna próbki w osi symetrii walca. Wyniki z poszczególnych obszarów płaszczyzny analizy oraz średnią wartość Pv zamieszczono w tablicach 4, 5 i 6. Zdjęcia struktury i określenie Pv, %, wykonano na próbkach przed spęczaniem, po spęczaniu i po wyciskaniu. Wyniki badań Na wykresach zależności naprężenia σ od skrócenia Δl pokazano przebieg krzywej ściskania materiałów porowatych ze spieku żelaza i miedzi. Rysunek 1 przedstawia wykres krzywej dla statycznej próby Tablica 3 Stosunek % udziału porów do powierzchni analizy — materiał wsadowy Table 3 Percentage voids distribution — initial state Nr zdjęcia 1 2 3 4 5 Żelazo % 1,35 0,707 0,964 1,441 0,600 1,0124 % Średnia Miedź % 2,036 0,301 2,081 0,343 0,143 0,980 % Średnia

ściskania porowatego materiału spieku żelaza i miedzi, przed poddaniem go operacji spęczania i wyciskania. Dla spieku żelaza: σ = 676,3 MPa; Fmax ≈ 75 kN; Ac = 64,4 %; Zc = 58 %. Dla spieku miedzi: σ = 391,5 MPa; Fmax ≈ 45 kN; Ac = 73,6 %; Zc = 63,5 %. Na rysunku 2a i b przedstawiono wykres krzywej dla statycznej próby ściskania spieku żelaza i spieku miedzi po operacji Tablica 4 Stosunek % udziału porów do powierzchni analizy — materiał spęczany Table 4 Percentage voids distribution — after upsetting Nr zdjęcia 1 2 3 4 5 Żelazo % 1,649 2,051 1,827 2,196 1,69 1,889 % Średnia Miedź % 0,15 1,839 0,384 0,473 0,588 Tablica 5 Stosunek % udziału porów do powierzchni analizy — materiał wyciskany Table 5 Percentage voids distribution — after extrusion Nr zdjęcia 1 2 3 4 5 Żelazo % 0,375 0,304 0,421 0,308 0,404 0,362 % Średnia Miedź % 1,257 1,096 3,574 27,32 39,80 12,11 % Średnia 0,6868 % Średnia

a

b

Rys. 4. Spieki przed przeróbką; a — spiek żelaza, b — spiek miedzi Fig. 4. P/M specimens before operations: a — iron, b — copper

a

b

Rys. 5. Spieki po spęczaniu: a — spiek żelaza, b — spiek miedzi Fig. 5. P/M specimens after upsetting: a — iron, b — copper

486

a

b

Rys. 6. Spieki po wyciskaniu współbieżnym; a — spiek żelaza, b — spiek miedzi Fig. 6. P/M specimens after direct extrusion: a — iron, b — copper spęczania. Dla spieku żelaza: σ = 776,3 MPa; Ac = 69,2 %; Zc = 66,7 %. Dla spieku miedzi: σ = 439,4 MPa; Ac = 71,8 %; Zc = 71,1 %. Na rysunku 3a i b przedstawiono wykres krzywej dla statycznej próby ściskania spieku żelaza i spieku miedzi, po operacji wyciskania współbieżnego. Dla spieku żelaza: σ = 840 MPa; Ac = 75 %; Zc = 52 %. Dla spieku miedzi: σ = 354 MPa. Struktura materiałów po spęczaniu i wyciskaniu Na rysunkach 4, 5 i 6 pokazano przykładowe zdjęcia struktury spieków przed i po przeróbce. W tablicach 3, 4 i 5 zestawiono wyniki z wyliczeń stosunku procentowego udziału porów Pv do powierzchni analizy. Zdjęcia wykonano na płaszczyźnie wzdłużnej w osi symetrii próbek walcowych. Spostrzeżenia i wnioski Badania mechaniczne i analiza struktury materiałów ze spieków żelaza i miedzi wykazały, że nie reagują one jednakowo dobrze na zmianę stanu naprężeń i odkształceń. Spiek żelaza w swojej postaci, opisanej w tablicy 1, wykazał się stosunkowo dobrym materiałem pod kątem przydatności do przeróbki plastycznej. Natomiast spiek miedzi wykazywał utratę spójności i plastyczności po poddaniu go trójosiowemu stanowi naprężeń. Spiek żelaza po spęczeniu podwyższył σ o 100 MPa, a po wyciskaniu σ wzrosło o 160 MPa. Pomiar Ac i Zc również wykazał, że materiał nie traci własności plastycznych oraz wizualna ocena próbki nie wykazała utraty jego spójności (nie zauważono na powierzchni walca i wypraski żadnych uszkodzeń). Przeróbka spieku miedzi poprzez operację wyciskania na zimno i późniejszą statyczną próbę ściskania wykazała, że materiał ten, o składzie jak w tablicy 2, czyli prawie czysta miedź, nie jest materiałem, który jest przydatny do tego rodzaju obróbki (rys. 3b). Jedynie przy operacji spęczania spiek miedzi nie wykazywał żadnych anomalii (widocznych rozwarstwień i pęknięć na powierzchni walca). Również jego σ wzrosło o ok. 50 MPa, a Ac i Zc w tym przypadku nie wskazywały na utratę plastyczności. Zdjęcia struktury oraz wyliczenia Pv dla spieku żelaza wykazały, że po spęczaniu układ porów staje się bardziej uporządkowany, ale ich procentowy udział w strefach skrajnie oddalonych od osi symetrii nieznacznie wzrasta. Wyjaśnić to można charakterem odkształceń przy spęczaniu, który może powodować stopniowe rozciąganie się porów w miarę oddalania się płynącego metalu od osi symetrii próbki (rys. 5a). Wyciskanie spieku żelaza powoduje diametralny spadek procentowy porów na analizowanej metalograficznie powierzchni oraz uporządkowanie ich rozmieszczenia (rys. 5b i tabl. 5). Spęczanie spieku miedzi spowodowało w 75 % uporządkowanie występowania porów na analizowanej płaszczyźnie i zmniejszenie ich procentowego udziału w analizowanej powierzchni o 1/3, ze względu na małą stosunkowo plastyczność tego materiału. Wyciskanie doprowadziło jednak do utraty spójności i rozwarstwień w strukturze, czego konsekwencją było powstanie licznych wyłomów widocznych na zdjęciach (rys. 6b) oraz całkowita utrata wytrzymałości przy niewielkim stopniu odkształcenia podczas statycznej próby ściskania. Literatura
1. Green R. J.: A plasticity theory of porous solids. Int. J. Mech. Sci., 1972, 15, s. 215÷224. 2. Gurson A. L.: Continuum theory of ductile rupture by void nucleation and growth: part I. Yield criteria and flow rules for porous ductile media. J. Engng. Mater. Technol., 1977, s. 99÷102. 3. Kuhn H.: Powder Metallurgy Processing, Academic Press, New York, 1978.

487

NOBLE METALS R e d a k t o r o dp o w i e d z i a l n y : d o c . d r h a b . i n ż . Z B I G N I E W R D Z AW S K I

JAN KRYSTIAN STOLARSKI

Rudy Metale R51 2006 nr 8 UKD 669.233.5:669.233.004.14

OSM — WŁAŚCIWOŚCI, OTRZYMYWANIE I ZASTOSOWANIE
Artykuł zawiera opis podstawowych właściwości osmu wraz z charakterystyką jego walorów użytkowych. Historia osmu liczy sobie 203 lata. Od tego czasu postęp zachodzących zmian w dziedzinie techniki, jak i technologii pozwolił znaleźć dla tego pierwiastka wiele ciekawych zastosowań, poczynając od spektakularnej daktyloskopii, a kończąc na częściach aparatury precyzyjnej. Podobnie jak wiele metali szlachetnych, osm występuje w różnych izotopach i związkach chemicznych. Dzięki temu istnieje możliwość poszerzenia zakresu jego wykorzystania. Słowa kluczowe: metale szlachetne, platynowce, osm

OSMIUM — PROPRIETY, RECEIVING AND USE
The article contains the description of the basic proprieties of osmium together with the profile of his usable values. The history of osmium counts 203 years. Beginning from the spectacular dactyloscopy the progress of setting changes in the field of the technique what of the technology let find for this element many of interesting uses, from this time, and finishing on the parts of the precise apparatus. Osmium steps out in various isotopes and chemical relationships similarly as many noble metals. The possibility of extension of the range his of utilization exists thanks to this. Keywords: noble metals, platinum, osmium
Wprowadzenie Metale szlachetne to zwyczajowa nazwa metali odpornych chemicznie. Zaliczamy do nich platynowce, czyli: ruten, rod, pallad, osm, iryd i platynę oraz z innych metali: srebro i złoto. Metale szlachetne zasługują na swoją nazwę dzięki temu, że bardzo słabo reagują z innymi pierwiastkami. Dzięki temu prawie nie ulegają korozji, nie roztwarzają się też w większości kwasów, a także nie reagują z wodą, ani z gorącą parą wodną. Metale szlachetne są też odporne na działanie stężonego kwasu solnego i innych kwasów beztlenowych. Można je jednak roztworzyć w kwasach tlenowych. Metale te nie utleniają się, ale nie są odporne na działanie tzw. wody królewskiej. Posiadają one ponadto dużą gęstość i dobrą plastyczność. Cechuje je również wysoka temperatura topnienia. Większość tych właściwości dotyczy wszystkich metali szlachetnych. Nieco inne właściwości posiadają jednak srebro i złoto [1]. Jednym z ciekawszych metali szlachetnych jest osm, który został odkryty wraz z irydem przez Smithsona Tennanta (1761÷1815) w 1803 r. S. Tennant i inni badacze zainteresowali się czarną i metaliczną substancją, która pojawiała się zawsze, gdy na „surową” (nie oczyszczoną) platynę działali wodą królewską (mieszaniną kwasów: azotowego i solnego). Wielu z nich uznało, że jest to grafit i S. Tennant przychylał się do tego poglądu. Warto przypomnieć, że to S. Tennant udowodnił wcześniej, że diament to odmiana węgla, podobnie jak grafit. Gdy S. Tennant przyjrzał się bliżej czarnej substancji i próbował stopić ją z ołowiem, doszedł do wniosku, że ma do czynienia z nowym metalem, nie zaś z alotropową odmianą węgla. Później wykonał on dokładniejsze analizy i potwierdził, że czarny proszek składa się z dwóch nowych metali. Jednemu z nich nadał nazwę iridium (od łacińskiego iris — tęcza), ze względu na różne barwy jego związków, drugi nazwał osmium (od łacińskiego osme — odór, zapach), ze względu na przykry zapach tlenku tego metalu. Smithson Tennant przeszedł do historii jednak nie jako odkrywca osmu i irydu. Znany jest on głównie jako ten, który udowodnił, że diament jest odmianą alotropową węgla [2÷4]. W podręcznikach chemii nieorganicznej osm zajmuje niewiele

Jan Krystian Stolarski — Politechnika Śląska, Wydział Mechaniczny Technologiczny, Gliwice.

488

miejsca. Na jego temat ukazuje się również relatywnie mniej prac niż na temat innych metali szlachetnych. Celem tego artykułu jest przedstawienie i spopularyzowanie tego pierwiastka poprzez prezentację jego podstawowych właściwości, podstawowych metod jego otrzymywania i najważniejszych kierunków wykorzystania. Właściwości chemiczne osmu Osm ma liczbę atomową 76. Liczby masowe osmu to 184, 186, 187, 188, 189, 190, 192, a masa atomowa — 190,2. Osm jest to lśniący i srebrzysty metal z grupy platynowców. Nie reaguje z powietrzem, wodą i kwasami; rozpuszcza się w stopionych zasadach. Ze względu na niewielkie domieszki OsO4 osm ma zapach zbliżony do chloru (określany jako zapach czosnku). Osm używany jest w stopach i katalizie [5, 6]. Osm jest metalem szlachetnym, ale własnościami chemicznymi różni się dość znacznie od pozostałych platynowców, złota i srebra. W związkach osm występuje we wszystkich stopniach utlenienia od −2 do +8, przy czym najbardziej charakterystyczne są stopnie +4, +6 i +8. W tablicy 1 przedstawione zostały podstawowe stopnie utlenienia osmu. W temperaturze pokojowej osm jest metalem bardzo mało aktywnym chemicznie. Po ogrzaniu reaguje z siarką, fosforem, fluorem i chlorem. Ogrzany do temperatury czerwonego żaru łatwo tworzy tlenek OsO4 o nieprzyjemnym i łatwo wyczuwalnym zapachu. Tlenek osmu(VIII) OsO4 wykazuje charakter kwasowy Tablica 1 Podstawowe stopnie utleniania osmu [7] Table 1 Basic degrees of osmium oxidation [7] Os–II Os0 OsI OsII OsIII OsIV OsV OsVI OsVII OsVIII [Os(CO)4]2– Os(CO)5, Os2(CO)9 Osl OsCl2, Osl2 OsCl3, OsBr3, Osl, OsO2, OsO2(aq), OsF4, OsCl, OsBr, OsCl62– OsF5, OsCl5 OsO3, OsF6 OsF7 OsO4, [OsO4(OH)2]2– [2]

Nie rozpuszcza się w kwasach nie utleniających. Nie ulega także działaniu kwasu azotowego oraz nie reaguje z wodą królewską [8]. Właściwości fizyczne osmu Podstawowe właściwości fizyczne osmu przedstawione zostały w tablicy 2. Dla porównania właściwości fizyczne osmu przedstawiono wraz z właściwościami innych metali szlachetnych, czyli rutenu, rodu, palladu, także osmu, srebra, irydu, platyny i złota. Z analizy właściwości fizycznych platynowców wynika, że osm ma najwyższą temperaturę topnienia ok. 3000 °C, największą gęstość oraz największą twardość. Z punktu widzenia możliwości wykorzystania osmu do istotnych właściwości fizycznych należą: ⎯ temperatura topnienia: 3306 K (3033 °C), ⎯ gęstość: 22,57 g/cm3, ⎯ twardość według Brinella: 350, ⎯ temperatura wrzenia: 5285 K (5027 °C), ⎯ współczynnik przewodzenia ciepła λ (Wm–1K–1): 87,6 (27 °C), ⎯ opór elektryczny właściwy, ρR(Ωm): 9⋅10–8 (20 °C) [8]. Właściwości te w sposób istotny determinują kierunki praktycznego wykorzystania osmu. Dzięki wielkiej twardości i odporności na korozję czysty osm lub jego stopy z platynowcami są stosowane do sporządzania narażonych na ścieranie części precyzyjnej aparatury pomiarowej, włókien żarzeniowych lamp elektronowych, które są znacznie trwalsze niż zwykłe włókna wolframowe oraz inne [5]. Pozostałe właściwości osmu Warto także przyjrzeć się jądrowym właściwościom osmu. Znanych jest 37 izotopów osmu o liczbach masowych od 166 do 196. W tablicy 3 zestawiono najważniejsze izotopy osmu. Siedem izotopów występuje w przyrodzie. Jeden z izotopów osmu — 186 jest promieniotwórczy. W przyrodzie osm występuje w siedmiu izotopach. Ich właściwości zostały również przedstawione w tablicy 4. Występowanie Osm jest pierwiastkiem rzadko występującym w przyrodzie. Można go spotkać głównie w rudach platyny i irydu. Zajmuje on pod względem rozpowszechnienia w skorupie ziemskiej 69 miejsce (ok. 1·10–4 ppm) [6]. Produkcja światowa osmu kształtuje się na poziomie ok. 0,06 t/r., natomiast jego ogólne zasoby to ok. 200 t. Cena osmu w swojej historii zmieniała się w przedziale od 400 do 23 000 $/troy ounce. Obecnie cena osmu oscyluje wokół 23 000 $/troy ounce (troy ounce = 31,10348 g). Tablica 2

Własności fizyczne metali szlachetnych [6] Table 2 Physical properties of precious metals [6] Liczba atomowa 44 45 46 47 76 77 78 79 Typ sieci krystalicznej A3 A1 A1 A1 A3 A1 A1 A1 Temperatura topnienia °C 2500 1966 1552 960,8 3000 2454 1769 1063 Gęstość g/cm3 12,2 12,4 12,0 10,5 22,6 22,5 21,4 19,3 Współczynnik rozszerzalności liniowej α×106 1/ °C 9,1 8,3 11,6 19,7 6,1 6,8 9,1 14,2 Opór elektryczny właściwy w 20 °C µΩm 0,0680 0,0433 0,0993 0,0159 0,0812 0,0471 0,0985 0,0206 Orientacyjna twardość HB 200 100 50 26 350 160 50 19

Pierwiastek Ruten Rod Pallad Srebro Osm Iryd Platyna Złoto

Symbol Ru Rh Pd Ag Os Ir Pt Au

489

Tablica 3 Izotopy osmu [8] Table 3 Osmium isotopes [8] Izotopy
166 167

Rozpowszechnienie w przyrodzie, % 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0,02 0 1,58 1,60 13,3 16,1 26,4 41,0

Okres połowicznego zaniku 180 ms 700 ms 2,2 s 3,3 s 7,1 s 7,9 s 19 s 16 s 44 s 1,4 min 3,6 min 2,8 min 5 min 7 min 21,7 min 1,75 h 21,5h 13 h 93,6 dni 2 · 1015 dni

Os Os 168 Os 169 Os 170 Os 171 Os 172 Os 173 Os 174 Os 175 Os 176 Os 177 Os 178 Os 179 Os 180 Os 181 Os 182 Os 183 Os 184 Os 185 Os 186 Os 187 Os 188 Os 189 Os 190 Os 191 Os 192 Os 193 Os 194 Os 195 Os 196 Os

Rys. 1 Osm — złoża Uralu, Rosja [9] Fig. 1. Osmium, deposits in Ural, Russia [9] platynę w wodzie królewskiej, w której osmiryd nie rozpuszcza się. Osm i iryd rozdziela się następnie wykorzystując lotność czterotlenku osmu. Poza tym osm występuje między innymi w rutheniridosminie (Ir, Os, Ru), w erlichmanitcie (OsS2), osarsycie (Os,Ru)AsS, omeiicie (Os,Ru)As2, anduoicie (Ru,Os)As2. Osm towarzyszy bowieitowi (Rh,Ir,Pt)1.77S3, cuprorhodysytowi (CuRh2S4), isoferroplatinum (Pt,Pd)3(Fe,Cu), melanitowi (Cu(Pt,Ir)2S2), cooperytowi (Pt,Pd,Ni)S, sperrylitowi (PtAs2), chalkopirytowi (CuFeS2), i laurytowi (RuS2), Złoża osmu w postaci określonych rud występują w wielu miejscach na świecie. Wymienione najważniejsze miejsca występowania związków osmu ułożono alfabetycznie. Minerały zawierające osm występują zatem w: ⎯ Albanii — Tropoja Ophiolitic Massif Kopalnie Brgu i Bibes, ⎯ Australii —Nowa Południowa Walia, ⎯ Bułgarii — Region Blagoevgrad, ⎯ Kanadzie — Kolumbia Brytyjska (Altin Mining Division), ⎯ Chinach — Region Centralno-Południowy (Hunan), Region Południowo-Zachodni (Xizang w Tybecie), ⎯ Kolumbii — Departament Choco , ⎯ Etiopii — Prowincja Wallaga (Assosa i Gimbi), ⎯ Francji — Prowincja Alpes-Cote-d’Azur, ⎯ Indonezji — Borneo (Prowincja Kalimantan Tengah), ⎯ Papui Nowej Gwinei — Prowincja Północna (Aikora River), ⎯ Rosji — Kraj Krasnojarski (Sakha, Jakucja); masyw Ingali i masyw Konder, Region Dalekiego Wschodu (półwysep Czukotka — rzeka Pekul’nei; półwysep Kamczatka — góra Koryak, góra Filipp, rzeka Pustaya; Kraj Chabarowski — masyw Chad; Autonomiczny Okręg Koriak — rzeka Tolowka), — Ural (Kraj Świerdłowski — Niżni Tagił; Wierchojańsk), ⎯ Wielkiej Brytanii — Szkocja (Wyspy Szetlandy), ⎯ Stanach Zjednoczonych — Alaska (Betel Borough, Zatoka Goodnews), Kalifornia (North Fork Trinity River) [10÷13]. W wielu z tych miejsc wydobywane są nie tylko minerały zawierające osm, ale także i inne związki. Dla przykładu w złożach zlokalizowanych w masywie Konder w Kraju Krasnojarskim w Rosji występuje ok. 25 użytecznych związków zawierających głównie metale szlachetne. Do najbogatszych złóż należą te zlokalizowane w Rosji oraz te znajdujące się w Chinach. Wiele z tych miejsc zlokalizowanych jest w deltach rzek. Są to specyficzne miejsca występowania minerałów zawierających osm [8]. Prowadzone są także zaawansowane prace nad poszukiwaniem związków osmu w naszym Bałtyku [14]. W żadnym z tych miejsc nie istnieją odkrywki przeznaczone tylko i wyłącznie do wydobywa-

15,4 dni 6 lat 6,5 min 34,9 min

Tablica 4 Izotopy osmu występujące w przyrodzie [6, 8] Table 4 Naturally occurring isotopes of osmium [6, 8] Izotopy
185 186 187 188 189 190 191 192

Zawartość % 0,00 1,58 1,60 13,3 16,1 26,4 0,00 41,0

Sposób rozpadu — α stabilny stabilny stabilny stabilny stabilny β

Czas połowicznego rozpadu 5,6 · 1013 lat 2,0 · 10 lat — — — — — 6 lat
15

Spin 0 0 1/20 3/2 0 0 0

Zastosowanie znacznik NMR NMR znacznik

Os Os Os Os Os Os Os Os

Złoża osmu w postaci określonych rud występują w wielu miejscach na świecie. W przyrodzie osm towarzyszy na ogół złożom platyny. Występuje również w dość dużych ilościach w rudach niklu. Osm występuje w postaci osmirydu, czyli minerału będącego rodzimym stopem dwu metali szlachetnych — osmu i irydu. Może on także zawierać domieszkę rutenu. Minerał ten towarzyszy rodzimej platynie, z której wyodrębnia się go rozpuszczając

490

nia osmu. Osm jest zbyt rzadko występującym pierwiastkiem i jego samodzielne wydobywanie nie jest opłacalne. Otrzymywanie Osm otrzymuje się jako produkt uboczny procesów wydobywania i oczyszczania platyny i niklu. Gdyby osm nie towarzyszył w przyrodzie tak cennym metalom, nie występowałoby prawdopodobnie przemysłowe zapotrzebowanie na osm. Jego oddzielne wydobywanie i oczyszczanie jest zbyt kosztowne. Istnieje kilka metod odzyskiwania osmu. Z pozostałości po procesach wydzielania niklu i platyny uzyskujemy osm. W wyniku ogrzewania pozostałości zawierającej osm z wodą królewską powstaje czterotlenek osmu, który reaguje z wodorotlenkiem sodu, tworząc mniej szkodliwy osmian sodu (Na2OsO4). Redukując ten związek aktywnym metalem, np. cynkiem, otrzymuje się metaliczny osm. Osm jest również otrzymywany w wyniku elektrolizy miedzi i niklu (wyodrębnienie i oczyszczenie ze szlamu anodowego) [15]. Innym sposobem otrzymywania osmu jest jego pozyskiwanie z osmirydu, czyli minerału będącego rodzimym stopem dwu metali szlachetnych — osmu i irydu. Najpierw z tego minerału usuwamy towarzyszącą mu platynę (wodą królewską), a potem rozdzielamy osm od irydu doprowadzając osm do stanu czterotlenku osmu [16]. Wykorzystanie Osm używany jest praktycznie w postaci stopów z irydem i platyną do produkcji odważników standardowych, wyrobu włókien w żarówkach, części przyrządów pomiarowych, końcówek wiecznych piór i styczników elektrycznych. Tlenek osmu(VIII) wykorzystywany jest w daktyloskopii (wykrywanie odcisków palców), spektroskopii NMR. OsO4 jest wykorzystywany jako utleniacz w wielu związkach organicznych, jednak z uwagi na jego toksyczność jego zastosowanie jest ograniczone. Zakończenie Celem artykułu było opisanie podstawowych właściwości osmu wraz z prezentacją jego walorów użytkowych. Historia osmu liczy dokładnie 203 lata. Od tego czasu postęp zachodzący w dziedzinie techniki i technologii pozwolił znaleźć

dla tego pierwiastka wiele interesujących zastosowań, poczynając od spektakularnej daktyloskopii, a kończąc na częściach aparatury precyzyjnej. Podobnie jak wiele innych metali szlachetnych, osm występuje w różnych izotopach i związkach chemicznych. Dzięki temu istnieje możliwość poszerzenia zakresu jego wykorzystania. Wiele nie odkrytych zastosowań jednak jeszcze czeka na wynalazców. Możliwości te jednak ogranicza rynkowa cena tego pierwiastka oraz wyjątkowo rzadkie (stąd także wysoka cena) jego występowanie w przyrodzie. Przedstawione w artykule podstawowe właściwości, miejsca występowania oraz możliwości wykorzystania być może pozwolą bliżej poznać ten mało jeszcze znany pierwiastek. Literatura
1. http://cns.miis.edu/pubs/week/040413.htm — 23.03.2006. 2. http://columbia.thefreedictionary.com/osmium — 23.03.2006. 3. http://en.wikipedia.org/wiki/Osmium — 23.03.2006. 4. http://encyclopedia.laborlawtalk.com/osmium - 23.03.2006. 5. Ciba J., Trojanowska J., Zołotajkin M.: Mała Encyklopedia Pierwiastków, Warszawa 1996, Wydawnictwo Naukowo Techniczne. 6. Emsley J.: Przewodnik po pierwiastkach. Wydaw. Nauk. PWN, 1997 Warszawa. Oryginał: Oxford Chemistry Guides, The Elements, Second Edition Carendon Press.Oxford 1991. 7. Ciszewski A.: Materiałoznawstwo. Wydaw. Polit. Warszawskiej, 1996 Warszawa. 8. Heiserman D. L.: Księga pierwiastków chemicznych. Wydaw. Prószyński i Sp. 1997 Warszawa. 9. http://www.scescape.net/~woods/elements/osmium.html — 23.03.2006. 10. http://www.nrc-cnrc.gc.ca/education/elements/el/os_e.html — 23.03.2006. 11. http://www.platinuminfo.net/pgm_os.html — 23.03.2006. 12. http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Os/key.html — 23.03.2006 13. http://www.mindat.org/min-3037.html — 23.03.2006. 14. Widom E.: Sources of ocean island basalts: A review of the osmium isotope evidence. Physica A 244, 1997. 15. Cohen A. C., Waters F., G.: Separation of osmium from geological materials by solvent extraction for analysis by thermal ionisation mass spectrometry. Analytic Chemical Act 332, 1996. 16. Piotrowski J. K., Orłowski C.: Tetratlenek osmu — dokumentacja. Podstawy i Metody oceny Środowiska Pracy, 2002, nr 3.

491

BULLETIN OF THE INSTITUTE OF NON-FERROUS METALS R e d a k t o r o dp o w i e d z i a l n y : d r M I E C Z Y S Ł AW W O C H
Rudy Metale R51, 2006, nr 8 UKD 061.6(051):669.2/.8:061.75(438)

PRACE BADAWCZO-ROZWOJOWE IMN W DZIEDZINIE PRZETWÓRSTWA METALI ZAKOŃCZONE W 2005 ROKU
CWOLEK B.: OPRACOWANIE NOWYCH EKOLOGICZNYCH STOPÓW ODLEWNICZYCH NA BAZIE MIEDZI (MOSIĄDZE I BRĄZY) Z PEŁNĄ LUB CZĘŚCIOWĄ ELIMINACJĄ OŁOWIU. ETAP II. OPTYMALIZACJA SKŁADU CHEMICZNEGO POPRZEZ DOBÓR PIERWIASTKÓW WPŁYWAJĄCYCH NA POLEPSZENIE WŁASNOŚCI UŻYTKOWYCH I ELIMINUJĄCYCH WADY ODLEWNICZE NOWYCH STOPÓW ORAZ PRÓBY ICH WYTWARZANIA W WARUNKACH LABORATORYJNYCH
GLIWICE 6155/II/2005, s. 51, SYGN. 16144/N/01, poz. 78684 — AW

zastosowanego dodatku i techniki wytwarzania stopu. Generalnie wraz ze wzrostem dodatku stopowego rośnie twardość, ale równocześnie wyraźnie maleje przewodność badanych stopów. RDZAWSKI Z.: STUDIUM NAD STOPAMI MIEDZI O SZCZEGÓLNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH. ETAP II. PRZEGLĄD WYNIKÓW BADAŃ NAD STOPAMI CuFe, CuCr, CuCo, CuNiSi ORAZ CuNiSiCr
GLIWICE 6156/05, s. 40, SYGN. 16153/N/01, poz. 78698 — AW

Przeprowadzono analizę wpływu dodatków stopowych na własności badanych stopów oraz na eliminację wad odlewniczych. Dokonano optymalizacji składu chemicznego, wytworzonych w warunkach laboratoryjnych w trakcie pierwszego etapu pracy, stopów charakteryzujących się najlepszymi własnościami. Po przeprowadzeniu prób topienia i odlewania, dokonano oceny jednorodności składu chemicznego oraz przeprowadzono badania makro- i mikrostruktury odlanych stopów z zastosowaniem mikroanalizy rentgenowskiej i mikroskopii świetlnej. Określono własności mechaniczne, własności odlewnicze (lejność i skurcz) oraz skrawalność odlanych stopów. W wyniku przeprowadzonych badań sprecyzowano skład chemiczny nowego ekologicznego mosiądzu, z którego wyeliminowano ołów i który może być zamiennikiem stopu gatunku MO59. Sprecyzowano również skład chemiczny nowego ekologicznego brązu z ograniczoną zawartością ołowiu, który może stanowić zamiennik stopu gatunku B555. Określono warunki technologiczne wytwarzania tych stopów w warunkach laboratoryjnych. GŁUCHOWSKI W.: BADANIE WŁASNOŚCI I MIKROSTRUKTURY NOWYCH STOPÓW SREBRA
GLIWICE 6268/05, s. 26, SYGN. 16159/N/01, poz. 78722 — AW

W pracy przedstawiono wyniki badań utwardzanych dyspersyjnie stopów srebra. Stopy otrzymano metodą metalurgii proszków z dodatkiem Ag-La2O3 (1 i 3 % ); Ag-MoO3 (1 i 3 %) oraz Ag-WC (1 i 3 %), a także metodą klasyczną przez topienie w piecu indukcyjnym z dodatkami Ag-La (0,5 i 1,5 % ) oraz Ag-miszmetal (1 i 4 % ). Przedstawiono obrazy mikrostruktury oraz wyniki pomiaru twardości i elektrycznej przewodności właściwej badanych stopów. Stwierdzono zróżnicowane zmiany własności zależne od

W ramach prac objętych etapem 2. wykonano 6 stopów modelowych w skali półtechnicznej, a w szczególności CuCr0,77; CuFe2, CuCo2, CuNiSi, CuNiSiCr oraz stop CuCr0,6. Z tak przygotowanego materiału wycięto odpowiednią ilość próbek, które poddano procesowi obróbki cieplnej polegającej na przesycaniu i starzeniu. Do oceny skuteczności zastosowanej obróbki cieplnej użyto stosowane powszechnie pomiary zmian twardości (HV5) i elektrycznej przewodności właściwej (MS/m). Na próbkach po walcowaniu na gorąco oraz po przesycaniu badano także mikrostrukturę na zgładach prostopadłych do kierunku walcowania. W wyniku przeprowadzonych badań można stwierdzić co następuje: parametry przesycania, temperatura 1000 °C, czas wygrzewania 60 min należy uznać za odpowiedni dla tych stopów. Najkorzystniejszą kombinację twardości (HV5 ok. 150) i elektrycznej przewodności właściwej (w pobliżu 50 MS/m) po starzeniu otrzymano dla stopów miedzi z chromem starzonych w temperaturze 500 °C przez ok. 30 minut. Najwyższą twardość dla tych parametrów starzenia otrzymano dla stopu CuNiSiCr (HV5 ponad 250) następnie dla stopu CuNiSi (HV5 ok. 200). Elektryczna przewodność właściwa dla tych stopów wyniosła odpowiednio ok. 15 i 20 (MS/m). Uznaje się za celowe przeprowadzenie dalszych badań zmian mikrostruktury w tych stopach z wykorzystaniem TEM oraz HRTEM. Wyniki tych badań pozwoliłyby na wyjaśnienie zachodzących procesów oraz mogłyby stanowić podstawę takiego opracowania założeń procesowych, które umożliwiłyby osiągnięcie wysokiej twardości przy wyższych wartościach elektrycznej przewodności właściwej. RDZAWSKI Z.: STABILNOŚĆ MIKROSTRUKTURY I WŁASNOŚCI MECHANICZNYCH ZMODYFIKOWANYCH STOPÓW PLATYNY Z RODEM W WYSOKIEJ TEMPERATURZE. PROJEKT BADAWCZY 4 T08A 004 22

492

GLIWICE 6192/05, s. 169, SYGN. 16052/N/01, poz. 77255 — AW

Opierając się na wcześniejszych pracach oraz danych literaturowych oceniono stabilność własności i mikrostruktury klasycznych stopów platyny z rodem. Na podstawie wpływu różnych dodatków stopowych na własności mechaniczne i żarowytrzymałości stopów platyny z rodem oraz symulację komputerową procesu dyfuzji dobrano dwa modyfikatory stopu PtRh10, a mianowicie bor w ilości ok. 10 ppm i itr w ilości ok. 3000 ppm. Opracowano założenia technologiczne wytwarzania i dalszego przetwarzania zmodyfikowanych stopów. Badania przeprowadzono na klasycznym stopie odniesienia oraz na nowych stopach PtRh10B, PtRh10Y i PtRh10BY. Określono wpływ mikrododatku boru i dodatku itru na własności mechaniczne i mikrostrukturę tych stopów. Badania stabilności mikrostruktury tych stopów w wysokiej temperaturze (zbliżonej do temperatury pracy) przeprowadzono wykorzystując do tego celu metody mikroskopii świetlnej, transmisyjnej i skaningowej mikroskopii elektronowej oraz mikroanalizy rentgenowskiej. W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że dodatek boru do stopu PtRh10 w ilości ok. 5 ppm hamuje nadmierny rozrost ziaren w wysokiej temperaturze. Korzystnie wpływa na stabilność i jednorodność mikrostruktury oraz na podwyższenie wytrzymałości. Sprzyjać to powinno zwiększeniu żywotności eksploatacyjnej siatek katalicznych oraz stwarza możliwość podwyższenia temperatury (do 900 °C) procesu katalitycznego utleniania

amoniaku, co powinno doprowadzić do zwiększenia wydajności i selektywności tego procesu jak też do zmniejszenia emisji do atmosfery szkodliwego podtlenku azotu (N2O). Podobnie dodatek itru w ilości ok. 2000 ppm poprawia wyraźnie stabilność mikrostruktury i własności mechanicznych stopu PtRh10 poprzez wyraźne hamowania rozrostu ziaren w temperaturze rozwłókniania ciągłego szkła (ok. 1250 °C). Koszty wytwarzania i przetwarzania tych stopów są porównywalne z kosztami związanymi z wytwarzaniem siatek do procesu katalitycznego utleniania amoniaku (stop PtRh10B) oraz narzędzi do rozwłókniania ciekłego szkła (stop PtRt10Y). WESOŁOWSKI J.: WŁAŚCIWOŚCI POWŁOK CYNKOWYCH OTRZYMANYCH W KĄPIELI TYPU WEGAL Z DODATKIEM ANTYMONU
GLIWICE 6267/05, s. 24, SYGN. 16149/N/01, poz. 78694 — AW

W pracy zbadano powłoki cynkowe otrzymane w procesie cynkowania ogniowego stali reaktywnych St3S i 55 w kąpielach WEGAL, w których zamiast cyny dodano antymonu w ilościach 0,03; 0,05 i 0,07%. Cynkowanie przeprowadzono w temperaturze 440 °C w czasie 1; 3; 5 i 10 min. Określono wpływ dodatku antymonu na budowę, grubość i wygląd powłok cynkowych. Stwierdzono, że kwiatowy wygląd powłok istnieje już po dodaniu do kąpieli cynkowniczej 0,03 % Sb.

WIADOMOŚCI GOSPODARCZE
ALCOA I KIRGISTAN PODEJMĄ ROZMOWY O WSPÓLNYCH PROJEKTACH
KASSAKOVICH N.: ALCOA MEETS KYRGYZSTAN TO DISCUSS POTENTIAL PROJECTS. MET. BULL. 2006, nr 8946 s. 9, BŁ

Przedstawiciele firmy Alcoa spotkali się z kirgiską delegacją rządową w celu omówienia możliwości uruchomienia produkcji w Kirgistanie. Firma poszukuje nowych możliwości produkcji w krajach byłego Związku Radzieckiego. „Chcemy rozszerzać naszą działalność i w związku z tą strategią poszukujemy nowych możliwości w Kirgistanie.” — powiedział rzecznik prasowy Alcoa, który starał się obniżyć wagę prowadzonych rozmów. „Spotykamy się z rządami w różnych krajach. Wszystko co robimy to słuchamy ich propozycji.” — powiedział MB. Firma dokonała już inwestycji w tym regionie przejmując, w styczniu 2005 r. za 257 mln $ w gotówce, dwa zakłady produkcyjne w Samarze i Bela Kalita. Według doniesień prasowych z Kirgistanu także inni producenci aluminium, np. Rusal i miliarder Alexander Mashkevich, który kontroluje kazachską grupę wydobywczą Eurasian Industrial Assn, wyrażają zainteresowaniem ulokowaniem swoich projektów właśnie w Kirgistanie m.in. ze względu na jego sąsiedztwo z Chinami. Niektórzy z nich są przekonani, że osiągnęli „porozumienie w głównych kwestiach” z tamtejszym rządem. Rosyjski państwowy monopolista Unified Energy System (UES) „porozumiał się” co do budowy dwóch elektrowni wodnych i zwiększenia możliwości wydobywczych boksytów. Rosyjski producent Rusal wyraził również zainteresowanie inwestycjami w kirgiskim przemyśle energetycznym (hydroelektrownie) oraz złożami boksytów. „Patrzymy na Kirgistan jak na jedną z wielu potencjalnych możliwości realizacji naszej strategii rozwoju, która zakłada uczynienie z firmy Rusal korporacji energetyczno-metalurgicznej” — powiedział rzecznik firmy. AME: CENA CYNKU OSIĄGNIE POZIOM 5500 DOLARÓW JESZCZE W TYM ROKU!
ZINC TO PEAK AT $5500 THIS YEAR — AME. MET. BULL. 2006, nr 8946, s. 10, BŁ

Ceny cynku osiągną poziom 5500 $ jeszcze w tym roku, ze względu na ciągłe braki w dostawach — prognozuje Matthew Hope, analityk rynku metali podstawowych w AME Mineral Economics. Według prognozy przedstawionej na 10. seminarium Zinc & Its Market całkowity deficyt na rynku cynku w tym roku wyniesie 395 tys. t, spadnie do 250 tys. t w 2007 r. i będzie miał niewielką nadwyżkę w 2008 r. Rynek koncentratów pozostanie stabilny do 2008 roku w związku z wejściem na rynek nowych dostaw z uruchamianych obecnie projektów. Jednak zanim się to stanie — ostrzegł Hope — popyt na cynk musi zmniejszyć się tak, by podaż była w stanie mu podołać. Produkcja cynku napędzana jest krytycznie niskim poziomem zapasów koncentratu. Zapasy na LME zmniejszyły się gwałtownie od początku roku, głównie ze względu na przestoje w dostawach, wynikające z braku koncentratów. Przewiduje się, że konsumpcja spadnie tylko wtedy, gdy wzrosną ceny, co zmusi konsumentów do szukania rozwiązań alternatywnych. DO 2020 ROKU CODELCO ZMNIEJSZY WZROST WYDOBYCIA DO 2,5 MLN TON ROCZNIE
HARRIS. P.: CODELCO CUTS EXPANSION TARGET TO 2,5 M TPY BY 2020. MET. BULL. 2006, nr 8946, s. 16, BŁ

Autor przedstawia relacje z IX Kongresu Górniczego Ameryki Południowej w Santiago. Kjose Pablo Arellano, nowy prezes Codelco, poinformował delegatów, że firma zamierza zmniejszyć wydobycie do poziomu 2,5 mln t/r. do 2020 r. Nowy prezes zmniejszył planowany poziom wydobycia o 500 tys. t/r. w porównaniu z wyznaczonym przez Juana Villarzu swego poprzednika na tym stanowisku. „Dysponujemy lepszymi danymi i będziemy starali się osiągnąć poziom produkcji rzędu 2,5 mln t, co i tak będzie bardzo trudne do realizacji.” — powiedział dziennikarzom z MB podczas swojej prezentacji. Arellano powiedział, że jego firma wyprodukuje 1,71 mln t czystej miedzi w 2006 r., 1,65 mln t w 2007 r., 1,77 mln t w 2008 r. oraz 2,09 mln t w 2011 r. Prezes zapewnił, że redukcja planów wydobywczych nie ma nic wspólnego z problemami finansowymi firmy: „Nie jest to związane z finansami. Nie ma żadnych ograniczeń

493

finansowych.” Dodał także, że firma przygotowuje się do raportu o stanie finansów, który ma być gotowy w drugiej połowie roku. Według niego Codelco będzie dalej utrzymywać „...czołową pozycję w świecie na rynku miedzi, którą szczyci się przez ostatnią dekadę, co jest częścią jej siły.” K.P. Arellano zaznaczył jednak, że obecnie największym i szczególnie istotnym wyzwaniem będzie analiza kosztów i ich zmniejszenie, a w drugiej połowie roku pomyślne przeprowadzenie negocjacji trudnego kontraktu z kopalnią Chuquicamata w regionie II. ESCONDIDA DZIĘKI PROJEKTOWI WARTEMU 868 MLN DOLARÓW BĘDZIE PRODUKOWAĆ KATODY METODĄ ŁUGOWANIA BIOLOGICZNEGO
HARRIS P.: ESCONDIDA TO PRODUCE FIRST BIOLECH CATHODE FROM $ 868 MILLION PROJECT. MET. BULL. 2006, nr 8946, s. 16, BŁ

europejski”. Dodatkowo EuroZinc przewiduje, że otrzyma pieniądze z Unii Europejskiej w wysokości do 23 mln $. Kopalnia Aljustrel powinna rozpocząć działalność w połowie przyszłego roku. EVANS — ALCAN MA NIEWIELKĄ ILOŚĆ WOLNYCH MOCY BY ODPOWIEDZIEĆ NA STRAJK W ALCOA
BROOKS D.: ALCAN HAS MINIMAL SPARE CAPACITY TO RESPOND TO ALCOA STRIKE, SAYS EVANS. MET. BULL. 2006, nr 8943, s. 9, BŁ

Andre Hevia, wiceprezes BHP Billiton, powiedział na konferencji delegatom i dziennikarzom, że firma planuje uruchomienie w czerwcu 2006 r. produkcji pierwszych katod metodą ługowania biologicznego w kopalni Escodida, w chilijskim regionie II. Poinformowano o terminie zakończenia prowadzonych prac konstrukcyjnych. Proces ługowania bakteryjnego będzie wykorzystywany do przeróbki 1,5 bln t rudy, zawierającej od 0,3 do 0,7 % miedzi. Szacuje się, że w ten sposób odzyska się przynajmniej 36 % miedzi, przy prognozowanej wielkości produkcji na poziomie 180 tys. t/r. katod. Escondida, która jest największą kopalnią na świecie, produkuje około 1,25 mln t miedzi/r. Udziały mają: BHP Billiton (57,5 %), Rio Tinto (30 %), konsorcjum kierowane przez Mitsubishi (10 %) oraz Word Bank’s International Finance Corporation (2,5 %). Prezes Andre Hevia poinformował, że BHP Billiton spodziewa się pierwszych katod, wyprodukowanych w ramach wartego 900 mln $ projektu, już w grudniu tego roku. Prace konstrukcyjne są zaawansowane w 78 %, a pełna zdolność produkcyjna zostanie osiągnięta w październiku 2007 r. EUROZINC ROZPOCZYNA RESTRUKTURYZACJĘ ALJUSTREL
MERCER D.: EUROZINC GOES AHEAD WITH ALJUSTREL REDEVELOPMENT. MIN. J. 2006-12-05, s. 9, BŁ

Eurozinc Mining Corp. rozpocznie przebudowę kopalni Aljustrel w Portugalii. Zgodę rządu Portugalii uzyskano po renegocjacji porozumienia zawartego pięć lat temu. Porozumienie opiera się na tych samych warunkach przejęcia Pirites Alentejanas SA (PA), przedsiębiorstwa zarządzającego kopalnią Aljustrel, będącego obecnie całkowicie własnością EuroZinc. Renegocjacje objęły głównie kwestię redukcji płatności. EuroZinc uaktualnił badania projektu Aljustrel, w tym prognozy dotyczące złoża Moinho oraz modyfikacji i projektowania systemu dostaw rudy dla Feitais. W Aljustrel znanych jest pięć dużych złóż siarczkowych, ale w badaniach brane są pod uwagę tylko złoża Moinho i Feitais. Uaktualnione badania rozważają dziesięcioletni okres eksploatacji podziemnej konwencjonalną metodą powtórnego wypełniania wyrobiska. Kopalnia Moinho, będąca obecnie w szczytowym stopniu eksploatacji, będzie głównym dostawcą surowca podczas rozbudowy kopalni Feitais. Zaprojektowana wydajność nowych zakładów przeróbki wynosi 1,8 Mt/r. Dla rudy pochodzącej z Feitais przewiduje się współczynnik odzysku na poziomie 58,5 % dla ołowiu i 80 % dla cynku. Odzysk srebra z koncentratu ołowiu przewidywany jest na poziomie 37 %. Dla rudy z Moinho przewidywane współczynniki wynoszą odpowiednio: 65,2 % dla ołowiu, 78,9 % cynku i 39,2 % srebra. Prognozowana średnia roczna produkcja to ok. 80 tys. t cynku, 18 tys. t ołowiu i 1,2 Muncji srebra. Przewidywane koszty projektu szacowane na poziomie 88,3 mln $. EuroZinc planuje finansowanie projektu za pomocą pożyczki i środków własnych. Pewne działania zostaną natychmiast podjęte za gotówkę, a pożyczka jest organizowana przez „główny bank

Prezes firmy Alcan — Richard Evans — poinformował, że firma obecnie nie jest w stanie odpowiednio zareagować i przygotować się do prawdopodobnego strajku organizowanego przez United Steelworks w 15 zakładach należących do Alcoa, ponieważ nie dysponuje wolnymi mocami, zarówno w produkcji pierwotnego aluminium, jak i boksytów i tlenku glinu. Evans poinformował, że nie ma wolnych mocy, aby obsłużyć przemysł lotniczy, który w wyniku strajku poniesie największe straty. Powyższy komentarz prezes wygłosił w chwili, gdy firma ma najlepsze wyniki w swojej 104-letniej historii. Wysokie ceny na rynku ułatwiły podjęcie decyzji o zaaprobowaniu siedmiu projektów. Jednym z najbardziej zaawansowanych jest modernizacja i współuczestnictwo w rozwoju huty w Kitimat, w Kolumbii Brytyjskiej. Jak poinformował Evans uruchomienie huty Kitimat może nastąpić szybko, gdyż zapewnione są dostawy energii. Decyzji należy spodziewać się jeszcze w tym roku. Inne projekty to: huta Almec w Quebeku, nowa elektrownia wodna wraz ze złożem w Kamerunie i rozbudowa huty o wydajności 178 tys. t/r. na Islandii. Obecnie firma zabezpiecza dostawy energii na Islandii. Firma jest w posiadaniu elektrowni wodnej, ale bierze pod uwagę również inne źródła energii. Alcan ma 20 % udziały w projekcie Sohar (Oman) o wydajności 350 tys. t/r., w którym prowadzone są intensywne prace konstrukcyjne i prawdopodobnie zwiększy udziały w chińskich hutach. Richard Evans zastrzegł jednak, że nie wszystkie projekty mogą być rozwijane. „Gdy patrzymy na te projekty rozważamy poziom cen, musimy pamiętać o zachowaniu dyscypliny finansowej. Nie zamierzamy przeinwestować mocy produkcyjnych u szczytu cyklu.” Evans jest szefem firmy dopiero od trzech miesięcy, ale jest bardzo zadowolony z już uzyskanych wyników. Akcje firmy wzrosły z 58 centów do 1,20 $ za udział. W porównaniu z analogicznym okresem w zeszłym roku, wpływy wzrosły o 7 % z poziomu 5,18 mld do 5,55 mld. Zysk operacyjny wzrósł o 112 % do 473 mln $ z poziomu 223 mln $. Richard Evans zastrzegł, że wyniki mogą być jeszcze lepsze po restrukturyzacji związanej z kontynuowaną integracją z Pechiney. „Restrukturyzacja związana z technologią jest już w dużej części za nami” — powiedział — „Wciąż jest jeszcze kilka zakładów na liście, ale nie chcemy i nie możemy więcej o tym mówić. Te zadania są dopiero przed nami.” PHELPS DODGE KOŃCZY BUDOWĘ ZAKŁADÓW SIARKOWYCH EL ABRA
HARRIS P.: PHELPS DODGE TO COMPLETE EL ABRA SULPHIDE FEASIBILITY. MET. BULL. 2006, nr 8946, s. 16, BŁ

Firma Phelps Dodge, amerykański producent miedzi, spodziewa się pod koniec bieżącego roku zakończyć badania nad projektem budowy zakładów w El Abra. Powyższy projekt to joint venture z państwową korporacją Codelco w Regionie II. Jorze Riquelme poinformował o zamiarze uruchomienia kopalni w 2010 r. lub wcześniej, jeśli tylko będzie to uzasadnione ekonomiczne. Nowe złoże zapewni dostawy rudy w miejsce dotychczasowych, które skończą się w 2010 r. Złoże szacowane jest na 800 mln t o zawartości 0,53 % miedzi. W 2005 r. El Abra wyprodukowała 210 650 t miedzi w postaci katod. Kopalnia Candelaria, w której Phelps Dodge ma udziały większościowe, zabezpieczy do 20 % wydobycia Candelaria Norte. „Pracujemy na zabezpieczeniem produkcji oraz przedłużeniem czasu życia kopalni” — powiedział Jorze Riquelme.

494

W 2005 r. produkcja koncentratu miedziowego w kopalni Region III spadła do poziomu 162 650 t miedzi, z poziomu prawie 200 tys. t/r., głównie ze względu na coraz trudniejsze warunki wydobycia. Firma twierdzi, że inwestycje oraz wprowadzone modernizacje pomogą zwiększyć wydobycie w tym roku nawet o 10 %. RYNEK OBAWIA SIĘ CIĘĆ EKSPORTOWYCH ULG PODATKOWYCH NA Pb, Zn I Sb
TEO V.: MARKET FEARS CUTS TO CHINA’S Pb, Zn, Sb EXPORT TAX REBATS. MET. BULL. 2006, nr 8946, s. 10, BŁ

Chiny zamierzają wprowadzić cięcia eksportowych ulg podatkowych na metale, w tym: ołów, cynk, antymon, tak wcześnie jak to tylko możliwe, nawet już w czerwcu, aby zachęcić producentów do sprzedaży na rynku lokalnym. „Słyszeliśmy, że rząd podjął działania w tym kierunku. Ulga w podatku eksportowym w przypadku ołowiu może być zmniejszona do 5 % lub nawet całkowicie zniesiona” — powiedział wyższy rangą przedstawiciel jednego z producentów Zhuzhou Smelter i dodał, że zmiany zostaną wprowadzone w czerwcu lub lipcu. Przedstawiciel Shaoguan Smelter, innego znaczącego producenta cynku i ołowiu powiedział, że powyższe zarządzenia będą wprowadzone tak wcześnie jak tylko się da, ponieważ obecnie rząd

wprowadza bardzo szybko swoje regulacje i zarządzenia. Znaczące cięcia eksportowych ulg podatkowych, które obecnie dla ołowiu wynoszą 13 %, ma na celu zmniejszenie bardzo szybko rosnącego eksportu ołowiu. „Cięcia te mocno uderzą w eksporterów. Nie będzie możliwości eksportu w ogóle.” — powiedział przedstawiciel Zhuzhou. Na początku 2006 r. eksportową ulgę podatkową dla cynku zmniejszono z 8 do 5 %. Prognozuje się nawet całkowite jej zniesienie. „Obecnie nie eksportuje się zbyt wiele cynku. Sytuacja zmieni się niewiele, nawet jeśli obciążenia eksportowe znacząco się zwiększą.” — powiedział pracownik Huludao Zinc Smelter. W pierwszym kwartale 2006 r. Chiny spodziewają się wyeksportować 152 930 t rafinowanego ołowiu. Jest to o 64 % więcej niż w analogicznym okresie w zeszłym roku. W okresie od stycznia do marca 2006 r. wyeksportowano 30 626 t rafinowanego cynku. Dla porównania w tym samym okresie w 2005 r. poziom ten wynosił 71 589 t. Anonimowi handlowcy powiedzieli MB, że ich zdaniem rząd cofnie również 5 % ulgę podatku eksportowego na antymon. „Do tej pory nie zostały podane żadne oficjalne oświadczenia, ale prawdopodobnie stanie się to w czerwcu lub w lipcu” — powiedział handlowiec z prowincji południowego Guangxi. „Jeśli to się potwierdzi, to ceny wzrosną o tyle, o ile wzrosną koszty.”

NOWOŚCI TECHNOLOGICZNE
OSTATNIE OSIĄGNIĘCIA W PRODUKCJI PRĘTÓW Z MIEDZI BEZTLENOWEJ
NAIRN M.: RECENT DEVELOPMENTS IN THE PRODUCTION OF OXYGEN-FREE COPPER ROD. WIRE IND. 2006, nr 5, s. 24÷26, AG

Firma Rautomead (W. Brytania) uruchomiła w 1994 r. serię maszyn odlewniczych RS do odlewania pionowego do góry, służącą do produkcji prętów z miedzi beztlenowej. Piec z tyglem grafitowym przystosowano do przyjęcia blach katodowych w całości jako wsadu i wykorzystano naturalne właściwości redukcyjne grafitu do odtlenienia miedzi. Tygiel został podzielony na dwie komory w celu oddzielenia operacji topienia i odlewania oraz zapewnienia dopływu pozbawionej gazów stopionej kąpieli beztlenowej miedzi do form odlewniczych. Obecnie otrzymuje się w ten sposób pręty o średnicy 8 mm, ale możliwa jest również produkcja prętów o średnicy do 32 mm. Instalację zaprojektowano do produkcji ciągłej. Proces RS jest z powodzeniem wykorzystywany do produkcji stopów o wysokiej zawartości miedzi (mosiądze, brązy), a także — stopów miedź-srebro, miedź-cyna i miedź-fosfor. W tym przypadku maszyna odlewnicza zasilana jest z separacyjnego pieca do topienia, w którym przygotowywany jest skład produkowanych stopów. Rozwój technologii RS, dzięki której odlewanie prętów miedzianych przebiega w sposób ciągły i bezpieczny obejmuje m.in.: Piec z tyglem grafitowym — tygle grafitowe charakteryzują się doskonałą przewodnością cieplną i opornością elektryczną oraz dobrą odpornością na wstrząsy termiczne. Tego typu piec tworzy naturalne środowisko do redukcji tlenu. Wysoka prędkość odlewania — obecnie prędkość odlewania wynosi 5 m/min, co oznacza, że sześciożyłowa maszyna do ciągłego odlewania ma wydajność ok. 750÷800 kg/h. Optymalizacja bilansu cieplnego — tygle grafitowe firmy Rautomead posiadają oddzielne komory do topienia i odlewania. Zastosowano regulowany tyrystorowo, niskonapięciowy system nagrzewania promiennikowego wykorzystywany do topienia miedzi. Zabezpieczono możliwość kontroli temperatury w komorze odlewniczej. Dla miedzi typowe temperatury pieca to: 1330 °C (to-

pienie) i ok. 1170 °C (odlewanie). Zoptymalizowany system wyjmowania prętów — standardowe maszyny Rautomead RS przystosowane są do produkcji prętów o średnicy od 8 mm do 12,7 mm. Mogą być również zaprojektowane dla prętów o średnicy do 32 mm, ze zwijarką przystosowaną do większych rozmiarów. Zdalny monitoring instalacji — w systemie sterowania PLC kontrolowane jest 250 parametrów technologicznych z możliwością sygnalizacji sytuacji alarmowych i sterowania procedurami. Dane technologiczne i serwisowe są analizowane, zapisywane i zgłaszane do własnej sieci komputerowej użytkownika w celu identyfikacji produktu. Procedury awaryjne — każdy ciągły proces produkcji wymaga procedur postępowania w przypadku nieprzewidzianych błędów w niezbędnych systemach wspomagających. W przypadku procesu odlewania pionowego do góry RS, systemy wspomagające to: zasilanie energią elektryczną, a także systemy dostawy wody chłodzącej, gazu obojętnego i powietrza sprężonego. Energia elektryczna w procesie Rautomead wykorzystana jest głównie do topienia miedzi za pomocą otaczających tygiel grafitowych elementów grzewczych z regulacją tyrystorową, a także zasilania układów wyjmowania i zwijania prętów oraz zasilania pomp obiegowych pierwotnej wody chłodzącej. Firma Rautomead dostarcza akumulatorowe zasilacze awaryjne, co umożliwia podtrzymanie pracy instalacji w przypadku awarii sieci energetycznej do 45 minut. Pozwala to na przywrócenie poprawnej pracy pieca lub jego opróżnienie. W przypadku niepewnej sieci energetycznej instalacja powinna być wyposażona w rezerwowy agregat prądotwórczy, zdolny do utrzymania wsadu miedziowego w stanie stopionym. Woda chłodząca w urządzeniach Rautomead krąży we własnym obiegu, w skład którego wchodzą wymienniki ciepła z podwójnymi pompami obiegowymi. W przypadku awarii sieci zasilania pompy obiegowe przechodzą na zasilanie akumulatorowe. W celu oczyszczenia powietrza we wnętrzu pieca i uniknięcia erozji części grafitowych w wysokiej temperaturze w piecu stosowany jest gaz obojętny, zwykle wolny od tlenu — azot. W temperaturze powyżej 400 °C niezbędne jest stałe utrzymanie atmosfery

495

obojętnej. Firma Rautomead dostarcza generator obojętnego azotu dopasowany do instalacji. Podawanie i selekcja katod — proces Rautomead RS zaprojektowano dla katod z elektrolitycznie rafinowanej miedzi klasy A. Na LME zatwierdzono ponad 70 gatunków katod klasy A. Firma Rautomead zaleca katody z procesu ISA ze względu na ich wysoką jakość oraz gładką i czystą powierzchnię. Zła jakość katod może powodować problemy podczas produkcji prętów. Wady mogą być związane m.in. z: ⎯ zanieczyszczeniem żelazem i niklem przez błąd w filtrowaniu i oczyszczaniu elektrolitu, ⎯ zanieczyszczeniem wodorem i tlenem powodujące powstawanie pęcherzyków w elektrolicie, ⎯ niedostateczną jakością powierzchni katod i ich porowatością, ⎯ utlenianiem surowej powierzchni lub obecnością wilgoci, spowodowane kondensacją pary na powierzchni katod lub nieuważnym podawaniem/magazynowaniem w wilgotnym środowisku. Firma Rautomead dba o dobre relacje ze swoimi klientami. Służy im pomocą w zakresie jakości materiałów oraz dba o zabezpieczenie jak największej wszechstronności procesu produkcji prętów miedzianych. KOMERCJALIZACJA NANOMATERIAŁÓW: DZIŚ I JUTRO
OSMAN T. M., RARDON D. E., FRIEDMAN L. B., VEGA L. F.: THE COMMERCIALIZATION OF NANOMATERIALS: TODAY AND TOMORROW. JOM 2006, nr 4, s. 21÷24, AG

W 2005 r. w skali światowej zainwestowano w nanotechnologię ok. 18 mld USD. Przewiduje się, że globalnie na badania w tej dziedzinie, w 2006 r. zostanie zainwestowanych ponad 6 mld USD. Szacuje się, że dochody z nanomateriałów wyniosą do 2008 r. do 1,4 mld USD i jest to m.in. przyczyną rosnącego zainteresowania tą dziedziną. Instytucje akademickie, laboratoria rządowe i zakłady przemysłowe przeznaczają znaczne środki na rozwój technologii nanomateriałowych. „Papierkiem lakmusowym” tych wysiłków będzie liczba nowych produktów wprowadzonych na rynek. Dotychczas znane są „tradycyjne” nanomateriały, produkowane komercyjnie, takie jak na przykład wysokowytrzymałe stale niskostopowe z nanowęglikami niobu, czy też utwardzane przez starzenie stopy aluminiowe z nanostrefami Guinier-Preston. Programy obejmujące nanomateriały powinny być oceniane na tej samej zasadzie, co programy dotyczące rozwoju produktów konwencjonalnych, to znaczy odpowiedzieć na pytanie czy na wytwarzane produkty będzie zapotrzebowanie na rynku. Pierwszym krokiem do sukcesu jest osiągnięcie odpowiednich cech produktu finalnego. Badane laboratoryjnie nanomateriały wykorzystuje się do projektowania nowych produktów o udoskonalonych osiągach, m.in. takich, jak wytrzymałość, wygląd czy trwałość. Nowoczesne procesy kontroli, techniki wytwarzania i metody analityczne wspomagają technologie produkcji i uzyskanie odpowiedniej struktury produktu finalnego. Nanotechnologia może praktycznie być wykorzystywana we wszystkich dziedzinach, począwszy od lotnictwa, poprzez ochronę zdrowia, aż do rolnictwa. Otrzymane produkty muszą spełniać odpowiednie normy bezpieczeństwa i ochrony środowiska. Ważnym czynnikiem w produkcji i stosowaniu nanomateriałów są koszty, które mają bardzo istotny wpływ w sukcesie rynkowym nowego produktu. Badania naukowe i rozwojowe dotyczące nanotechnologii skupiają się na zaawansowanych zastosowaniach niszowych. Dla przemysłu najbardziej atrakcyjne są działania nie wymagające wysokiego kapitału inwestycyjnego. Szacuje się, że do 2009 r. w lotnictwie ponad 10 % wyrobów będzie wykonanych z zastosowaniem nowych nanotechnologii. Taki sam udział rynkowy przewiduje się dla przemysłu motoryzacyjnego. Powyższe przewidywania odnoszą się nie tylko do produkowanych obecnie wyrobów, ale też do efektywnej pod względem kosztów komercjalizacji ulepszonych nanomateriałów. Obecnie prowadzi się wiele działań w celu roz-

woju następnej generacji nanomateriałów. Prowadzone programy wspomagane są badaniami laboratoryjnymi i pilotażowymi. Nanomateriały są też coraz częściej stosowane np. w powłokach polimerowych (lakiery samochodowe lub opakowania na żywność) czy też warstewkach polimerowych o nowych własnościach, np. na warstwy przewodzące, powłoki antyzapachowe, powłoki pracujące w określonych warunkach środowiskowych takich, jak: temperatura, wilgotność, ultrafiolet, podczerwień itd. Największy sukces wśród nanomateriałów polimerowych odniosły tzw. systemy glin warstwowych, które są efektywnie dyspergowane w matrycy polimerowej. Otrzymywane polimery nanoglinowe charakteryzują się udoskonalonymi własnościami w porównaniu do materiałów standardowych. Nanomateriały i nanotechnologie stosowane są też w czujnikach i oprzyrządowaniu, przyczyniając się do poprawy kontroli procesu. Mają znaczące zastosowania w sektorze energetycznym, w tym do wytwarzania, przenoszenia i magazynowania energii. Rozwój i zastosowanie katalizatorów na bazie nanomateriałów oraz urządzeń dla sektora energetycznego będzie ważnym obszarem badań i rozwoju. Nanomateriały znajdą też zastosowanie w przemyśle elektronicznym i komputerowym. Skuteczne wykorzystanie nanotechnologii i nanomateriałów wymaga bardzo ścisłej współpracy pomiędzy przemysłem, jednostkami naukowymi i rządami. Model takiej współpracy powstał w centrum Pensylvania Nano-Materials Commercialization Center (USA), które koordynuje działania firm i uniwersytetów. Pierwszym zadaniem centrum będzie rozwój i komercjalizacja innowacyjnych rozwiązań, które będą zaspokajać obecne i przyszłe potrzeby rynku w zakresie nanomateriałów nieorganicznych i organicznych, powłok, materiałów warstwowych i czujników. WYTWARZANIE NANOPROSZKÓW NA DRODZE PLAZMOWEJ TECHNOLOGII TERMICZNEJ
LIRONG TONG, RAMANA G. REDDY: THE PROCESSING OF NANOPOWDERS BY THERMAL PLASMA TECHNOLOGY. JOM 2006, nr 4, s. 62÷66, AG

Termiczna synteza plazmowa nanoproszków jest względnie nową techniką o dużych możliwościach przemysłowego stosowania w przyszłości. W procesie tym wysokie gęstości energii plazm termicznych wykorzystane są do wytworzenia w fazie parowej wysokiej gęstości prekursorów, które są gwałtownie przesycane do uzyskania nanoproszków. Powstająca w wyniku gwałtownego przesycania, supernasycona para staje siłę napędową do zarodkowania cząstek. Gwałtowne przesycanie prowadzi do produkcji ultradrobnych cząstek (poniżej wielkości nanometrycznych) poprzez zarodkowanie homogeniczne. Proces syntezy nanoproszków obejmuje m.in.: ⎯ wtryskiwanie substratów w postaci stałej do reaktora plazmowego poprzez gaz nośnikowy (mieszaninę gazu obojętnego i reakcyjnego), ⎯ nagrzewanie, topienie, parowanie i dysocjację nadawy stałych substratów do gazu, ⎯ reakcję pomiędzy zdysocjowanymi gazami i wprowadzenie gazu w celu utworzenia nowego związku, ⎯ homogeniczne zarodkowanie i wzrost nowego związku w nanocząstki dzięki gwałtownemu przesycaniu w obszarach chłodnicy reaktora. Prowadzone ostatnio badania potwierdziły, że termiczna synteza plazmowa jest jedną z najbardziej obiecujących metod produkcji nanoproszków. Dzięki wolnemu od zanieczyszczeń środowisku i gwałtownemu przesycaniu, co osiągnięto w reaktorze plazmowym, przeróbka plazmowa zapewnia syntezę czystych, kulistych, ultradrobnych proszków metali, kompozytów lub proszków ceramicznych. Omówiono prace prowadzone na uniwersytecie Alabama (USA). Przeprowadzono matematyczne modelowanie reaktora plazmowego, niezbędne dla zrozumienia wpływu zmiennych procesu, takich jak: moc wejściowa plazmy, prędkość zasilania materiałów wejściowych, skład i prędkość gazu, prędkość wtryskiwania, rozkłady

496

stężeń substancji i temperatura końcowa cząstek wejściowych wewnątrz reaktora plazmowego. Wyniki symulacji wykorzystano do przewidywania rodzaju i wielkości materiałów wejściowych. Metodą plazmowej syntezy termicznej otrzymywano proszki ceramiczne SiC, TiC i B4C. Jako gaz reakcyjny zastosowano metan, a jako wsad stały SiO2, tytan i B2O3. Technologia termicznej plazmy może być też wykorzystana do syntezowania kompozytowych nanoproszków. Ceramiczne cząstki wzmacniające zarodkują najpierw z supernasyconej fazy gazowej podczas gwałtownego przesycania, a następnie jako zarodki fazy matrycy metalowej z niższą temperaturą topnienia. Tworzona faza metaliczna wzrasta i obejmuje ceramiczne cząstki umocnienia, aż do utworzenia cząstek kompozytu. Unikalna struktura proszku kompozytowego wspomaga otrzymywanie jednolitego rozkładu cząstek ceramicznych w matrycy metalowej. Metodę plazmowej syntezy termicznej wykorzystano w procesie wytwarzania proszków kompozytowych TiC-Al(Ti), gdzie materiałem wejściowym był Al i Ti i metan jako gaz reakcyjny, a także Fe(Ti)-TiN z ilmenitem jako wsad stały i mieszaniną metanu i azotu jako gaz reakcyjny. KOMPOZYTOWY BIOMATERIAŁ NA BAZIE TYTAN-HYDROKSYAPATYT NA IMPLANTY DENTYSTYCZNE
ERIKSSON M., ANDERSSON M., ADOLFSSON E., CALSTROM E.: TITANIUM-HYDROXYAPATITE COMPOSITE BIOMATERIAL FOR DENTAL IMPLANTS. POWDER METALLURGY 2006, t. 49, nr 1, s. 70÷77, AG

dadzą odpowiedź na pytanie czy nowy materiał będzie efektywniejszy w porównaniu z konwencjonalnym tytanem. WYCISKANIE PRÓBEK KOMPOZYTÓW Z MATRYCĄ ALUMINIOWĄ UMOCNIONYCH CIĄGŁYMI WŁÓKNAMI CERAMICZNYMI
WEIDENMANN K. A., SCHOMACKER M., KERSCHER E., LOHE D. KLEINER M.: COMPOSITE EXTRUSION OF ALUMINUM MATRIX SPECIMENS REINFORCED WITH CONTINUOUS CERAMIC FIBRES. LIGHT METAL AGE 2005, nr 10, s. 6÷10, AG

Badania prowadzono w dwu kierunkach. Po pierwsze, badano do jakiej gęstości i jednorodności może być formowany czysty proszek tytanu z zastosowaniem urządzenia do zagęszczania z wysoką prędkością. Dalsze badania miały na celu ustalenie, czy próbki tytanu mogą być wykorzystane do wytwarzania biomateriałów dentystycznych. Opracowano nowy materiał kompozytowy, który może poprawić efekty wczesnego leczenia po operacjach z zastosowaniem implantów dentystycznych. Obecnie tytan metaliczny jest szeroko stosowany na implanty dentystyczne, przede wszystkim ze względu na jego biokompatybilność. Okazuje się, że wprowadzenie na powierzchnię tytanu warstwy fosforanu wapnia, umożliwia szybsze leczenie po zabiegach. Szczegółowe wyniki opisano po zastosowaniu jako związku wapnia — hydroksyapatytu (HA) o wzorze Ca10(PO4)6(OH)2, który jest głównym mineralnym składnikiem zębów naturalnych. Czysty proszek tytanu (99,99 % Ti) uzyskano poprzez zagęszczanie z wysoką prędkością. Przy wytworzeniu materiału kompozytowego o wysokiej gęstości użyto mieszaninę proszku tytanu o wysokiej czystości z względnie czystym (>95 %) proszkiem hydroksyapatytu. Wielkość ziarn HA była tak dobrana, aby tworzyły się „wyspy HA” w matrycy tytanowej, w celu stymulacji wzrostu kości, wtedy gdy materiał stosowano na implanty dentystyczne. Mieszaninę kompozytową o zawartości 95 % tytanu i 5 % HA frakcji (90÷125 μm) mieszano na sucho bez dodatków poprzez 10 min wstrząsanie na powietrzu małych ilości (<100 g) proszków, aż do uzyskania mieszaniny homogenicznej. Mieszaninę umieszczano w matrycy o średnicy 14 mm i poddano działaniu MoS2. Każdą z próbek wybijano poprzez pięć szybkich uderzeń (każde uderzenie z energią 335 J), a następnie próbki usuwano z matrycy i mierzono ich gęstość, która wynosiła 98 %. Kilka próbek poddano obróbce cieplnej w piecu próżniowym, w temperaturze 500÷900 °C z dwukrotną przerwą od 0,1÷10 h, a następnie po obróbce cieplnej mierzono ich gęstość, która wynosiła 99 %. Obróbka cieplna okazała się niezbędna w procesie tworzenia wiązań dyfuzyjnych pomiędzy ziarnami tytanu i uzyskania większej wytrzymałości materiału. Wysoka gęstość surowych wyprasek, uzyskana po zagęszczaniu z wysoką prędkością, umożliwia spiekanie materiału w „zwykłych” 500 °C, co pozwala uniknąć reakcji pomiędzy dwoma proszkami w kompozycie. Skurcz po nagrzewaniu był bardzo niski, dzięki czemu różnica gęstości wyprasek surowych i spieków była bardzo mała. Materiał może być stosowany na implanty dentystyczne tam, gdzie wymagane jest szybkie leczenie. Przyszłe testy biologiczne

Wyciskane kompozytowe kształtowniki wzmocnione jednokierunkowo stanowią nowatorską klasę lekkich materiałów konstrukcyjnych. Ze względu na swoje właściwości są one głównie stosowane na elementy lekkich i wytrzymałych konstrukcji nośnych w systemach transportu samochodowego, samolotowego lub kolejowego. Niższy ciężar pojazdów przyczynia się m.in. do zmniejszenia zużycia paliwa i uzyskania dodatkowo również innych pożądanych właściwości. Wyciskanie kompozytów jest obiecującą techniką produkcji jednokierunkowo wzmocnionych lekkich kształtowników, stosowanych jako podzespoły konstrukcyjne. W przeciwieństwie do konwencjonalnych metod odlewania, wyciskanie jest procesem produkcji in-line, pozwalającym na otrzymywanie wyrobów o kształtach bliskich końcowemu. Przed wyciskaniem kompozytu, w procesie ciągłej infiltracji ciśnieniowej, wbudowano w matrycę z metalu lekkiego umacniające włókna ceramiczne. Uzyskany drut kompozytowy może służyć jako element wzmacniający, zabezpieczający wewnętrzne przenoszenie obciążenia. Dodatkowo przy stosowaniu tego samego materiału na drut i na wyciskany kształtownik zapobiega się występowaniu niekorzystnych zjawisk na granicy faz pomiędzy drutem kompozytowym a otaczającą matrycą. W artykule przedstawiono pierwsze rezultaty osiągnięte w produkcji kompozytowych wyrobów wyciskanych wzmocnionych ciągłymi włóknami tlenku glinu i węgla. Badano dwa druty kompozytowe z matrycą aluminiową o czystości 99,99 % umocnione — jeden włóknami tlenku glinu Nextel 610 (60 % obj.), a drugi — włóknami węgla Thornel 25 (44 % obj.). Materiałem podstawowym wykorzystywanym do produkcji kompozytowych próbek wyciskanych był stop do przeróbki plastycznej typu AlMgSi0,5 o doskonałej podatności na wyciskanie. Proces wyciskania kompozytu wymaga stosowania standardowych, ujednorodnionych wlewków. Kompozyt jest formowany w zmodyfikowanej matrycy z otworem, przez który podawane są do płynącego metalu elementy wzmacniające. W warunkach laboratoryjnych przygotowano próbki, skonstruowano modelową prasę i uniwersalne stanowisko testujące, wyposażone w system pomiarowy. Temperatura w procesie wynosi 450 °C. Prasę o sile wyciskania około 100 kN zaprojektowano dla małych narzędzi o średnicy ok. 50 mm. Stosowanie drutów kompozytowych wydaje się jedynym obiecującym rozwiązaniem przy wbudowywaniu włókien ceramicznych do wyciskanych kształtowników kompozytowych stosowanych na lekkie konstrukcje. Kompozyty z włóknami ceramicznymi charakteryzują się wysoką wytrzymałością i sztywnością. Ich zalety stanowią zachętę do intensyfikacji badań nad tego rodzaju wyciskanymi wyrobami kompozytowymi. PRZEMYSŁOWE ZASTOSOWANIE ZAAWANSOWANEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ
JIAN LI: THE INDUSTRIAL APPLICATION OF ADVANCED ELECTRON MICROSCOPY. JOM 2006, nr 3, s. 19, AG

Charakteryzowanie materiałów jest obszarem interdyscyplinarnym, który często obejmuje badania mikrostrukturalne z zastosowaniem różnego rodzaju mikroskopów elektronowych. Wzrost rozdzielczości obrazu przy badaniach z zastosowaniem elektronowego mikroskopu skaningowego z emisją polową (ang.: FE SEM) umożliwia sporządzanie obrazów z wysoką rozdzielczością i rozszerza możliwości mikroskopu w mikroanalizie rentgenowskiej. Pomimo tego, że nisko napięciowa zdolność nowoczesnych

497

mikroskopów FE SEM doprowadziła granicę wielkości mikroanalizy rentgenowskiej do nanometrów, nie ustają pewne trudności. Pochodzą one głównie z niskiej ilości zliczeń promieni rentgenowskich i niepewności, co do stosowania linii Lα lub Mα w mikroanalizie. W związku z powyższymi ograniczeniami do charakteryzowania mikrostruktury powinna być stosowana transmisyjna mikroskopia elektronowa (ang.: TEM), uznana za mocne narzędzie w badaniach materiałów. Jednak stosowanie TEM jest często ograniczone ze względu na trudności w technice przygotowywania próbek i preparatów mikroskopowych. Nowy kierunek rozwoju w badaniach materiałów wyznaczył mikroskop ze skupioną wiązką jonową (ang.: FIB), który jest idealnym narzędziem, w prawie każdych warunkach. Mikroskop FIB to unikatowe narzędzie również ze względu na możliwość mikroobróbki. Opisano najnowsze przykłady produkowanych próbek TEM w CANMET Materials Technology Laboratory (Kanada), które obejmują np.: ekstremalnie kruchą próbkę meteorytu oraz cienkie i delikatne powłoki metalowe na włóknach o średnicy 10 μm. Artykuł jest wprowadzeniem do czterech następnych w tym samym numerze czasopisma. Pierwszy z artykułów skupia się na niskonapięciowych zdolnościach mikroskopu FE SEM, drugi — podsumowuje szeroki zakres zastosowań mikroskopii FIB w badaniach materiałów, w trzecim przedstawiono obszerną analizę mikrostrukturalną powłok galwanicznych na stali, a ostatni omawia zastosowania rentgenowskiej tomografii komputerowej o wysokiej

rozdzielczości, która może być wykorzystana do wizualizacji trójwymiarowych cech w substancjach nieprzezroczystych. NOWY RODZAJ MODELI SYMULACYJNYCH DLA PRODUKCJI PRZEMYSŁOWEJ
NEW TYPE OF SIMULATION MODELS FOR INDUSTRIAL PRODUCTION. ALUMINIUM 2006, t. 82, nr 1/2, s. 95÷96, AG

Naukowcy z niemieckich instytutów Max Planck-Institut für Eisenforschung MPIE i Fraunhofer-Institut für Werkstoffmechanik IWM planują współpracę mającą na celu dokładniejsze przewidywanie zachowań metali podczas odkształcenia. Nowo powstała grupa robocza będzie opracowywać nowe i dokładniejsze modele symulacyjne. W ciągu następnych trzech lat zostaną stworzone opisy matematyczne wspomagające badania podstawowe i procesy przemysłowe. Obliczenia wstępne i symulacja zachowania metali lub komponentów są istotne przy optymalizacji własności materiałów i procesów produkcyjnych. Zainwestowano już ok. 1,5 mln euro w rozwój nowych, tzw. polikrystalicznych modeli symulacyjnych. Głównym zadaniem powołanej grupy roboczej będzie prowadzenie dalszych szczegółowych badań nad teorią i uproszczenie modeli w mechanice polikryształów, opracowanie oraz zastosowanie różnorodnych modeli numerycznych i szerokie udostępnienie uzyskanych informacji w przemyśle i dalszych badaniach.

WYBRANE KONFERENCJE szkolenia, seminaria, wystawy, targi światowe i krajowe związane z metalami nieżelaznymi w latach 2006÷2008
3÷8 września 2006, Istanbul, Turcja XXIII International Mineral Processing Congress Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 4÷8 września 2006, Lozanna, Szwajcaria Junior Euromat 2006 The Conference for the Next Generation Źródło: Z. Metallkunde, 2006, t. 97, nr 1, s. 112 21÷22 września 2006, Essen, RFN Magnesium 2006 7th Internationals Conference and Exhibition on Magnesium Alloys and their Applications Źródło: Z. Metallkunde, 2006, t. 97, nr 1, s. 112 20÷22 września 2006, Essen, RFN Aluminium 2006 Źródło: Metal Powder Report. 2005, nr 9, s. 43 Tel. +49 211 90 191 221, Fax: +49 211 90 191 138 e-mail: criess@reedexpo.de 24÷28 września 2006, Busan, Korea 2006 Powder Metallurgy World Congress and Exhibition Źródło: Metal Powder Report. 2005, nr 9, s. 43 e-mail: pm2006@kpmi.or.kr, www.pm2006.org 22÷25 października 2006, Ghent, Belgia Euro PM2006 World Congress and Exhibition Źródło: Metal Powder Report. 2005, nr 9, s. 43 www.epma.com/pm2006 15÷17 listopada 2006 , Szanghaj, Chiny 4th Chinese Aluminium Conference Źródło: Metal Bulletin 2006, nr 8949 Tel. +44 0 2078275292 e-mail: enquiries@metalbulletin.com 11÷14 czerwca 2007, Düsseldorf, Niemcy 4th European Metallurgical Conference — EMC 2007 Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 www.emc.gdmb.de 12÷16 czerwca 2007, Düsseldorf, Niemcy GIFA, METEC, Thermprocess, NEWCAST Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 Tel.0211/4560-01 25÷30 sierpnia 2007, Toronto, Kanada Copper 2007/Cobre 2007 Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 www.ceramics.org 24÷28 lutego 2008, Cape Town (RPA) Lead and Zinc 2020 Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 www.saimm.co.za

Materiały informacyjne opracowuje zespół pracowników Działu Informacji i Marketingu Instytutu Metali Nieżelaznych w składzie: mgr inż. Jadwiga Kapryan — JK mgr inż. Beata Łaszewska — BŁ mgr inż. Anna Gorol — AG Alicja Wójcik — AW

498

Światowy rynek metali nieżelaznych

GLOBAL NON-FERROUS METALS MARKET Redaktor odpowiedzialny: dr hab. inż. JAN BUTRA
Rudy Metale R51, 2006, nr 8 UKD 669.3:661.6(051)(438)

WYDARZENIA GOSPODARCZE
BUENAVENTURA NABYWA ANTORO SUR
Buenaventura buys Antoro Sur, Mining Journal, 3 March 2006, p. 9

ZIELONE ŚWIATŁO DLA PROJEKTU WEST WHUNDO
West Whundo copper-zinc project gets go-ahead, Mining Journal, 24 March 2006, p. 9

Inca Pacific Resources Inc (IPR) zawarło z Rio Tinto, Barrick Gold Corp. i Cia de Minas Buenaventura SAA porozumienie dotyczące nabycia przez Buenaventura projektu miedzi i złota Antoro Sur w Peru. W 2005 r. IPR zrealizowało opcję nabycia projektu od Rio Tinto i Barrick za kwotę 1,3 mln $. Następnie IPR sprzedało Antoro Sur spółce Buenaventura za 3,6 mln $ oraz przyznało jej prawo do zaległych opłat eksploatacyjnych w kwocie 700 tys. $ za okres, gdy właścicielem projektu były Rio Tinto i Barrick. CHINY ZWIĘKSZAJĄ PODATEK EKSPORTOWY
China copper tax, Mining Journal, 10 March 2006, p. 3

Zarząd Fox Resources Ltd zaakceptował plan rozwoju projektu miedzi i cynku West Whundo, zlokalizowanego w pobliżu kopalni Radio Hill w Zachodniej Australii. Zasoby zmierzone projektu szacowane są na 556 tys. Mg rudy o średniej zawartości 2,5 % Cu, 1,4 % Zn i 3,3 g/Mg Ag, a wskazane na 338 tys. Mg rudy o średniej zawartości 1,2% Cu, 1,4 % Zn i 3,3 g/Mg Ag. KAGARA NABYWA THALANGA
Kagara buys Thalanga, Mining Journal, 31 March 2006, p. 3

Ministerstwo Finansów Chin podjęło decyzję o zwiększeniu od 10 kwietnia 2006 r. podatku eksportowego dla miedzi rafinowanej i stopów tego metalu z 5 do 10 % oraz ustanowieniu 10 % podatku na eksport innych produktów miedziowych z kraju. Chiny w 2005 r. wyeksportowały 140 171 Mg miedzi rafinowanej i 463 560 Mg produktów miedziowych, odpowiednio o 13 i 19 % więcej w porównaniu z 2004 r. PODWOJENIE PRODUKCJI HUTY KARABASHMED
Karabashmed doubles, Mining Journal, 10 March 2006, p. 6

Kagara Zinc Ltd podjęło decyzję o realizacji opcji na nabycie zakładu przeróbczego i zasobów kopalni Thalanga w Queensland za kwotę 600 tys. A$ oraz płatność Thalanga Cooper Mines Pty 1 mln A$ do dnia 30 września 2006 r., kiedy w zakładzie ma rozpocząć się produkcja miedzi w koncentracie. Kagara chce produkować 25 tys. Mg miedzi w koncentracie/r., z czego 20 tys. Mg ma dostarczać Thalanga. URUCHOMIENIE IRAŃSKIEJ KOPALNI
Metal Bulletin, 6 March 2006, p. 13

Russian Copper Co. dzięki zainstalowaniu na początku 2006 r. nowych urządzeń w hucie Karabashmed w regionie Chelyabinska planuje podwoić produkcję miedzi typu blister. W 2007 r. produkcja zakładu ma osiągnąć poziom 90 tys. Mg miedzi konwertorowej rocznie. PIERWSZE OSZACOWANIE ZASOBÓW PROJEKTU TOROMOCHO
Maiden reserve for Toromocho project, Mining Journal, 10 March 2006, p. 7

Irańska kopalnia Songon Copper Mine Concentrate Production Factory rozpocznie produkcję w pierwszej połowie irańskiego roku, który zaczyna się 20 marca. Operatorem zakładu będzie Iranian National Copper Industries, a jego produkcja ma wynieść 150 tys. Mg koncentratu miedziowego/r. STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA PROJEKTU RIO BLANCO
Metal Bulletin, 13 March 2006, p. 12

Peru Copper Inc. otrzymało pierwsze niezależne oszacowanie zasobów porfirowego projektu miedzi Toromocho w Peru. Zasoby pewne złoża szacowane są na 430,8 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,58 % Cu, 0,021 % Mo i 6,61 g/Mg Ag, a prawdopodobne na 829,9 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,50 % Cu, 0,016 % Mo i 7,45 g/Mg Ag. Wstępne studium wykonalności dla projektu zagospodarowania Toromocho przewiduje produkcję 600 mln lb miedzi i 11,9 mln lb molibdenu/r. w 21-letnim okresie funkcjonowania zakładu.

Monterrico Metals planuje przeznaczyć w kwietniu 2006 r. 17 mln $ na wykonanie studium wykonalności dla projektu miedzi i molibdenu Rio Blanco w Peru. W celu jego sfinansowania spółka dokonała emisji 1 851 852 akcji zwykłych po cenie 270 pensów/akcję na giełdzie Greater Europe Fund oraz 1 984 568 akcji zwykłych po tej samej cenie na londyńskim AIM. POZYTYWNE WYNIKI STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA AGUAS TEÑIDAS
Aguas Teñidas study proves viability, Mining Magazine, March 2006, p. 5

499

PGM Ventures Corp. otrzymało wyniki studium wykonalności dla projektu ponownego uruchomienia polimetalicznej kopalni Aguas Teñidas w rejonie Iberian Pyrite Belt w Hiszpanii. Roczna produkcja zakładu ma wynieść 21,9 tys. Mg miedzi, 44 tys. Mg cynku, 11,9 tys. Mg ołowiu i 835 tys. oz srebra. Łączne koszty inwestycji wyniosą ok. 210 mln $. ZIELONE ŚWIATŁO DLA PROJEKTU BODDINGTON
Boddington gets the go-ahead, Mining Journal, 3 March 2006, p. 1

transakcji wynosi 285 mln A$. AVOCET INWESTUJE W CHINACH
Avocet to take stake in Chinese gold project, Mining Journal, 10 March 2006, p. 8

Newmont Mining Corp. i AngloGold Ashanti Ltd podjęły decyzję o rozpoczęciu realizacji projektu rozwoju kopalni złota Boddington w Zachodniej Australii. Całkowite koszty przedsięwzięcia mają wynieść 1,3÷1,5 mld $, a jego rezultatem będzie produkcja 1,05 mln oz Au/r. w pierwszych pięciu latach funkcjonowania zakładu. Zasoby pewne i prawdopodobne Boddington szacowane są na 403 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,89 g/Mg Au i 0,12 % Cu. SPADEK PRODUKCJI BEMA
Bema output down, Mining Journal, 3 March 2006, p. 3

Avocet Mining plc podjęło decyzję o nabyciu od Dynasty Gold Corp. do 36 % udziałów w projekcie Hatu w chińskiej prowincji Xinjiang za kwotę 1,8 mln $. Projekt obejmuje kilka prospektów złota na obszarze 1000 km2, z których największym jest Qi-2. Zasoby wnioskowane tego złoża wynoszą 17 mln Mg rudy o średniej zawartości złota 1,68 g/Mg. JV SILVERCORP I HT MINING
Silvercorp chinese jv, Mining Journal, 17 March 2006, p. 3

Silvercorp Metals Inc. podpisało z chińską spółką HT Mining list intencyjny dotyczący nabycia 60% udziałów kopalni srebra, złota i ołowiu Hou-Ping-Gou w prowincji Henan. Za kwotę 6 mln C$ Silvercorp przystąpi do jv (60:40) i stanie się operatorem zakładu. Kopalnia wydobywa 200÷250 Mg rudy/dobę o średniej zawartości 10 % Pb, 227 g/Mg Ag i 1,4 g/Mg Au. SPRZEDAŻ KOPALNI SAN MARTIN
San Martin sale, Mining Journal, 24 March 2006, p. 3

Bema Gold Corp. w 2005 r. wyprodukowało 256 668 oz złota, o 14,5 % mniej niż zakładano (300 tys. oz). Spadek produkcji był spowodowany przesunięciem terminu uruchomienia kopalni Refugio w Chile, w której Bema posiada 50 % udziałów, oraz niższej niż planowano produkcji kopalni Petrex w Południowej Afryce. W 2006 r. spółka chce wytworzyć 381 tys. oz złota, przy kosztach operacyjnych na poziomie 336 $/oz. KINROSS ZWIĘKSZA ZASOBY
Kinross ups reserves, Mining Journal, 3 March 2006, p. 5

Goldcorp Inc. podjęło decyzję o sprzedaży kopalni srebra San Martin w meksykańskim Queretaro spółce Starcore International Ventures Ltd. Kwota transakcji ma wynieść 26 mln $: 24 mln $ w gotówce i 2 mln $ w akcjach Starcore. OXIANA ZWIĘKSZA ZASOBY
Oxiana expands resource base estimates, Mining Journal, 24 March 2006, p. 5

Kinross Gold Corp. na koniec 2005 r. dokonało nowego oszacowania swoich zasobów pewnych i prawdopodobnych złota. Zasoby te przy cenie kruszcu na poziomie 400 $/oz wyniosły 24,7 mln oz i były o 27 % większe niż oszacowano w 2004 r. Wzrost zasobów jest wynikiem zwiększenia bazy zasobowej kopalń Paracatu w Brazylii, Round Mountain w Newadzie i Refugio w Chile. ANGLOGOLD INWESTUJE W CHINACH
AngloGold forges Chinese pact, Mining Journal, 3 March 2006, p. 8

Po nabyciu Golden Grove w 2005 r., Oxiana Ltd dokonała zwiększenia zasobów większości swoich aktywów. Zasoby surowców mineralnych spółki wynoszą obecnie 7,1 mln oz złota, 72 mln oz srebra, 3,7 mln Mg miedzi i 900 tys. Mg cynku. AKCEPTACJA PLANÓW WOBEC LAS CRISTINAS
Venezuela approves Las Cristinas study, Mining Journal, 31 March 2006, p. 8

AngloGold Ashanti Ltd podjęło decyzję o zainwestowaniu 2 mln $ w eksplorację projektów złota w Chinach poprzez zakup 5,75 mln akcji i 2,875 mln gwarancji spółki Dynasty Gold Corp. Uzyskane fundusze zostaną przeznaczone przez Dynasty na rozwój projektów Red Valley w prowincji Qinghai oraz Wild Horse w prowincji Gansu. AngloGold uzyska opcję na nabycie 55 % udziałów w obu projektach poprzez wydatkowanie 5 mln $ w okresie 3 lat. STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA ZAGOSPODAROWANIA ZŁOŻA DOLORES
Minefinders approves Dolores rethink, Mining Journal, 3 March 2006, p. 9

Crystallex International Corp. uzyskało akceptację wenezuelskiego Ministerstwa Przemysłu Surowców Mineralnych i Górnictwa dla studium wykonalności dotyczącego rozwoju projektu złota Las Cristinas. Spółka planuje prowadzić wydobycie na poziomie 20 tys. Mg rudy/dobę i produkować 300 tys. oz złota/r. w okresie pierwszych 5 lat funkcjonowania zakładu. ROZWÓJ PROJEKTU SREBRA MANANTIAL ESPEJO
Pan American’s Manantial Espejo approval, Mining Journal, 31 March 2006, p. 11

Minefinders Corp. otrzymało pozytywne wyniki studium wykonalności dla projektu zagospodarowania złoża złota i srebra Dolores w Chihuahua w Meksyku. Przewiduje ono 12-letnią, odkrywkową eksploatację złoża i produkcję łącznie 1,44 mln oz złota i 53,2 mln oz srebra, przy odzysku metali na poziomie 74 % Au i 51 % Ag. UMOWA SILVER WHEATON I GLENCORE
Silver Wheaton to buy Glencore’s Yauliyacu silver, Mining Journal, 3 March 2006, p. 15

Pan American Silver Corp. podjęło decyzję o rozwoju projektu srebra Manantial Espejo w Argentynie. Zasoby pewne projektu szacowane są na 2,7 mln Mg rudy o średniej zawartości 176 g/Mg Ag i 2,47 g/Mg Au, a prawdopodobne na 2,8 mln Mg rudy o średniej zawartości 211 g/Mg Ag i 3,18 g/Mg Au. Studium wykonalności dla Manantial Espejo przewiduje przeróbkę 2 tys. Mg rudy/dobę przy wykorzystaniu tradycyjnych metod mielenia i ługowania. Roczna produkcja z projektu ma wynieść 4,3 mln oz srebra i 62 tys. oz złota w 8,5-letnim okresie funkcjonowania kopalni. Koszty inwestycyjne wyniosą 112,3 mln $. PLANOWANY ROZWÓJ PETER HAMBRO
Peter Hambro details growth plans, Mining Magazine, March 2006, p. 5

Silver Wheaton Corp. zawarło ze spółką handlową Glencore International AG umowę dotyczącą zapewnienia dostaw srebra z projektu Yauliyacu w Peru. Silver Wheaton w okresie 20 lat będzie otrzymywać od Glencore 4,75 mln oz srebra rocznie. Wartość

Peter Hambro Mining plc (PHM) potwierdziło swój plan zwiększenia do 2009 r. produkcji złota do wielkości 1,18 mln oz/rok. W 2005 r. spółka wyprodukowała 249 tys. oz Au, z czego 186 tys. oz pochodziło z kopalni Pokrovskiy w rejonie Amur w Rosji. W 2009 r. PHM przewiduje obniżenie produkcji Pokrov-

500

skiy do 170 tys. oz/r., ale wzrost produkcji z projektów Pokrovskiy Flanks, Pioneer i Malomir do odpowiednio 330 tys., 250 tys. i 430 tys. oz/r. TERRAMIN NABYWA UDZIAŁY W PROJEKCIE OUED AMIZOUR
Terramin wins Oued Amizour agreement, Mining Journal, 3 March 2006, p. 8

SPADEK WYDAJNOŚCI W HUCIE CYNKU I OŁOWIU SHAOGUAN
Shaoguan Smelter 2006 lead-zinc output to fall by 25 percent, Metal Bulletin, 6 March 2006, p. 15

Terramin Australia Ltd wygrało przetarg ogłoszony przez Rząd Algierii na zagospodarowanie złoża cynku Oued Amizour. Według warunków zawartej umowy Terramin nabędzie 65 % udziałów w nowo powstałej spółce jv, będącej operatorem projektu, poprzez finansowanie prac eksploracyjnych w kwocie 6,6 mln $ oraz dostarczenie kapitału dla potrzeb utworzenia nowej spółki. URUCHOMIENIE HUTY FENI III
Antam’s US$320 million FeNi III smelter starts up, Mining Journal, 3 March 2006, p. 5; Metal Bulletin, 6 March 2006, p. 16

Z powodu dwumiesięcznego przestoju na skutek toksycznego wycieku, chińska huta Shaoguan Smelter spodziewa się 25 % spadku produkcji cynku i ołowiu w 2006 r. Osiągnie ona poziom 200 tys. Mg/r. w porównaniu z 265 tys. Mg/r. w 2005 r. Spółkamatka Shaoguan, Shenzhen Zhongjin Lingnan Nonfemet, planuje zainwestować 87 mln $ w rozwój huty i zwiększenie do 2007 r. wydajności zakładu do poziomu 300 tys. Mg/r. Jednocześnie spółka zamierza zwiększyć wydobycie w kopalni cynku i ołowiu Fankou do 180 tys. Mg rudy/r. BREAKWATER ZAMYKA KOLEJNE KOPALNIE
Breakwater eyes’06 output fall as profits soar on high prices, Metal Bulletin, 13 March 2006, p. 14

Producent niklu i złota PT Antam Tbk po 28 miesiącach prac budowlanych dokonał uruchomienia huty żelazoniklu FeNi III w Indonezji. Antam w 2006 r. planuje wyprodukować 20 tys. Mg niklu w porównaniu z 7338 Mg w 2005 r. ROZWÓJ PROJEKTU TATI NICKEL
LionOre gives DMS plans go-ahead, Mining Journal, 10 March 2006, p. 3

Zamknięcie dwóch kopalń cynku należących do Breakwater Resources wpłynie na zmniejszenie rocznej produkcji koncentratu cynku przez spółkę o 9,7 %. Firma planuje w 2006 r. wyprodukować 242 700 Mg cynku w porównaniu z 268 688 Mg w 2005 r. i 318 206 Mg w 2004 r. Jak do tej pory prace wstrzymano w kopalniach Bougrine i Bouchard-Herbert. Jednocześnie Breakwater Resources do połowy 2007 r. planuje rozpoczęcie komercyjnej produkcji w kopalniach Concordia i Langlois. PLANY WOBEC NIECZYNNYCH KOPALNI CYNKU TENNESSEE
Asarco weighs offers for idle Tennessee zinc mines, Metal Bulletin, 20 March 2006, p. 14

LionOre Mining International Ltd podjęło decyzję o budowie nowego zakładu przeróbczego dla rudy wydobywanej przez kopalnię odkrywkową niklu Phoenix w obrębie projektu Tati Nickel w Botswanie, w którym spółka posiada 85 % udziałów. Zakład ma przerabiać 1,7 mln Mg rudy rocznie i zwiększyć produkcję niklu do 590 Mg/r., a jego uruchomienie nastąpi planowo pod koniec lipca 2006 r. UMOWA JILIN I AUSMELT
Jilin-Ausmelt contract, Mining Journal, 10 March 2006, p. 5

Asarco otrzymało i analizuje kilka ofert przejęcia nieczynnych kopalń cynku (Young, Immel i Coy) w Tennessee w Ameryce Północnej. Zakłady zamknięto w 2001 r. w okresie trwałego spadku cen cynku. Łączna wydajność zakładów szacowana jest na 8 tys. Mg rudy/dobę. EKSPANSJA BINANI ZINC
Metal Bulletin, 27 March 2006, p. 11

Chiński producent niklu Jilin Nickel Industry Group Co. zawarł z Ausmelt Ltd of Australia umowę na dostawę technologii i sprzętu do nowej huty niklu w chińskiej prowincji Jilin. Wydajność zakładu ma wynieść 220 tys. Mg koncentratu niklowo-miedziowego oraz 55 tys. Mg tlenków niklu i miedzi rocznie. Wartość umowy to 5 mln $. WYNIKI STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA ZAGOSPODAROWANIA ZŁOŻA FLYING FOX
Flying Fox feasibility study completed, Mining Journal, 17 March 2006, p. 8; Metal Bulletin, 20 March 2006, p. 18

Western Area NL otrzymało od Golder Associates wyniki nowego studium wykonalności dla zagospodarowania złoża Flying Fox w Zachodniej Australii. Przewiduje ono wydobycie na poziomie 200÷220 tys. Mg rudy/r., począwszy od stycznia 2007 r. Produkcja koncentratu niklu w 2007 r. ma wynieść 5,5 tys. Mg, w 2008 r. 8 tys. Mg, a w 2010 r. 13,5 tys. Mg, kiedy to eksploracja obejmie również wysoko zmineralizowane ciało rudne T5. Koszty inwestycji szacowane są na 111 mln $, a koszty operacyjne mają wynieść 1,85 $/lb Ni. ROZBUDOWA CORAL BAY
Coral Bay expansion, Mining Journal, 31 March 2006, p. 7

Binani Zinc opracowuje program rozwoju projektów cynku w Gurajat i Rajasthan, celem obniżenia kosztów operacyjnych i zwiększenia produkcji koncentratu cynku przez spółkę. Na skutek niedoborów koncentratu łączna produkcja Binani w latach 2005÷2006 ma wynieść 16,5÷17,5 tys. Mg Zn, co stanowi mniej niż połowę zdolności produkcyjnej spółki, która wynosi 38 tys. Mg rudy/dobę. Prace na projektach rozpoczną się po uzyskaniu koncesji górniczych, a koszty przedsięwzięcia szacowane są na 30 mln $. WZNOWIENIE REALIZACJI PROJEKTU MONYWA
Ivanhoe restarts suspended Monywa, Mining Journal, 7 April 2006, p. 3

Po miesięcznej przerwie w pracy kopalni miedzi S&K w Myanmar, Ivanhoe Myanmar Holdings Ltd (spółka zależna Ivanhoe Mines Ltd) wznowiła realizację projektu Monywa w Birmie. Kopalnia S&K eksploatuje złoża: Sabetaung, Sabetaung South oraz Kyisintaung i w 2005 r. wyprodukowała 34 478 Mg miedzi katodowej. Do połowy 2006 r. spółka chce zwiększyć wydajność zakładu do poziomu 50 tys. Mg/r., a dzięki eksploatacji pobliskiego złoża Letpadaung docelowo do 200 tys. Mg/r. PLAN ROZBUDOWY KOPALNI GIBRALTAR
Gibraltar upgrade, Mining Journal, 7 April 2006, p. 5

Zarząd Sumitomo Metal Mining Co. Ltd wydał formalną zgodę na podwojenie produkcji niklu na Filipinach do wielkości 20 tys. Mg/r. Spółka zainwestuje 285 mln $ w budowę drugiej linii produkcyjnej w zakładzie przeróbczym niklu Coral Bay na wyspie Palawan, w którym posiada 54 % udziałów. Zakład obecnie produkuje 10 tys. Mg niklu i 700 Mg kobaltu/r. i przerabia nisko zmineralizowaną rudę laterytową, pochodzącą z kopalni Rio Tuba Nickel Mining Corp.

Taseko Mines Ltd planuje realizację programu rozbudowy kopalni miedzi Gibraltar w Kolumbii Brytyjskiej. W jego wyniku zdolność produkcyjna zakładu ma wzrosnąć z obecnych 70 mln lb do 100 mln lb miedzi rocznie. Nakłady inwestycyjne wyniosą 62 mln C$.

501

BUDOWA HUTY MIEDZI W CHAMBISHI
Chambishi smelter deal, Mining Journal, 7 April 2006, p. 6

China Nonferrous Metal Industries Group (CNMC) i Yunnan Copper Co. Ltd podpisały wstępne porozumienie dotyczące rozbudowy podziemnej kopalni miedzi Chambishi w Zambii i budowy huty. CNMC posiada 85 % udziałów w projekcie (poprzez swoją spółkę zależną NFC Mining Africa plc), a właścicielem pozostałych 15 % udziałów jest ZCCM Investment Holdings Ltd. W wyniku realizacji planu rozwoju wydajność kopalni ma wzrosnąć z obecnych 65 tys. Mg do 110 tys. Mg Cu/r., a wydajność projektowanej huty ma wynieść 150 tys. Mg miedzi/r. ZIELONE ŚWIATŁO DLA PROJEKTU PHU KHAM
Larger Phu Kham project gets go-ahead, Mining Journal, 7 April 2006, p. 7; Metal Bulletin, 10 April 2006, p. 11

i podziemną złóż wchodzących w skład projektu w okresie 20 lat. Średnia roczna produkcja miedzi w Kamoto ma wynieść ok. 123 tys. Mg po czterech latach od rozpoczęcia prac budowlanych. Szczegółowe wielkości zasobów projektu pokazuje poniższa tablica:
Sposób eksploatacji Kategoria zasobów Wielkość mln Mg 37,2 10,4 37,5 8,1 33,6 12,9 17,5 19,6 6,5 14,8 Zawartość Cu % 3,23 3,08 3,10 3,05 3,11 3,18 3,41 3,81 4,40 4,95 Zawartość Co % 0,26 0,27 0,40 0,38 0,38 0,35 0,32 0,52 0,33 0,16

ZASOBY PRZEMYSŁOWE eksploatacja odkrywkowa eksploatacja podziemna pewne prawdopodobne pewne prawdopodobne zmierzone eksploatacja odkrywkowa wskazane wnioskowane zmierzone eksploatacja podziemna wskazane wnioskowane

ZASOBY GEOLOGICZNE

Pan Australian Resources Ltd podjęło decyzję o realizacji projektu miedzi i złota Phu Kham w Laosie. Roczna produkcja z projektu ma wynieść 200 tys. Mg koncentratu, zawierającego 25 % Cu, 7 g/Mg Au i 65 g/Mg Ag, który będzie eksportowany do hut z rejonu Azji Pacyficznej. Średnia roczna produkcja metali w koncentracie ma wynieść 52 tys. Mg miedzi, 47 tys. oz złota i 400 tys. oz srebra. PLAN ZAGOSPODAROWANIA ZŁOŻA DUKWE
Dukwe development plan outlined, Mining Journal, 7 April 2006, p. 10

African Copper plc otrzymało plan zagospodarowania złoża miedzi Dukwe w Botswanie, podsumowującego dotychczas wykonane prace eksploracyjne i inżynieryjne. Opracowanie przewiduje przeróbkę 1 mln Mg rudy/r. i produkcję ok. 20 tys. Mg miedzi w koncentracie rocznie. Zasoby wskazane Dukwe szacowane są na 14,4 mln Mg rudy o średniej zawartości miedzi 1,01 % (przy zawartości brzeżnej 0,75 % Cu). SYTUACJA NA RYNKU MIEDZI
Fundamental outlook for copper, Mining Journal, 13 April 2006, p. 4

KOREAŃSKIE SPÓŁKI ROZWAŻAJĄ PRZYSTĄPIENIE DO PROJEKTU MONYWA
Korea may invest in Myanmar Cu project, Metal Bulletin, 17 April 2006, p. 10

Całkowite zapasy giełdowe miedzi (LME+Comex+Shanghai Futures Exchange) wyniosły na koniec marca 2006 r. 174 tys. Mg i od początku 2006 r. wzrosły o 18 tys. Mg. W 2005 r. całkowita produkcja górnicza miedzi na świecie wyniosła 14,9 mln Mg. Według szacunków w 2006 r. wyniesie ona 12,95 mln Mg, a w 2007 r. 13,55 mln Mg. WZROST PRODUKCJI MIEDZI RIO TINTO
Rio Tinto copper output rises, Mining Journal, 21 April 2006, p. 5

Konsorcjum koreańskich spółek (Korea Resources Corp., Daewoo International i Taihan Electric Wire Co.) rozważa przystąpienie do realizacji projektu miedzi Monywa w środkowej Birmie (Myanmar) poprzez nabycie łącznie 25 % udziałów w projekcie za kwotę 120 mln $ (po odpowiednio 7,5 %, 7,5 % i 10 % udziałów). Monywa przerabia 25 tys. Mg rudy/dobę, a jej operatorem jest Myanmar Ivanhoe Copper Co. Konsorcjum podpisało już z Ivanhoe porozumienie o współpracy przy realizacji projektu od stycznia 2007 r. i gdy transakcja dojdzie do skutku, planuje zwiększenie wydajności kopalni do 200 tys. Mg rudy/dobę w okresie 5 lat. ROZPOCZĘCIE PRODUKCJI KOPALNI LISBON VALLEY
Metal Bulletin, 24 April 2006, p. 12

Górnicza produkcja miedzi Rio Tinto w I kwartale 2006 r. wyniosła 196 500 Mg i była o 10 % większa niż w I kwartale 2005 r. Wynik ten był możliwy dzięki wyższej, niż zakładano, zawartości tego metalu w rudzie wydobywanej w kopalni Escondida w Chile oraz wzrostowi produkcji kombinatu Northparkes w Nowej Południowej Walii, pomimo spadku produkcji miedzi kopalni Grasberg w Indonezji (z 25 700 do 11 900 Mg). ROZBUDOWA KOPALNI OLYMPIC DAM
BHP Billiton’s $5bn plan for Olympic Dam, Metal Bulletin, 10 April 2006, p. 8

Constellation Copper Corp. 14 kwietnia 2006 r. rozpoczęło produkcję miedzi katodowej w swojej kopalni Lisbon Valley w San Juan County w Utah. Pierwsza wyprodukowana partia objęła 2400 katod miedziowych o łącznej wadze 250 tys. lb. Do III kwartału 2006 r. produkcja kopalni ma wynieść 1,1 mln lb miedzi katodowej. POROZUMIENIE KGHM Z CHINA MINMETALS
Metal Bulletin, 24 April 2006, p. 12

BHP Billiton planuje zainwestowanie 5 mld $ w rozbudowę kopalni Olympic Dam w Australii celem podwojenia produkcji miedzi (do 500 tys. Mg/r.) i potrojenia produkcji uranu (do 15 tys. Mg tlenku uranu/r.). Rozbudowa kopalni ruszy w 2009 r., a nowe moce produkcyjne zostaną uruchomione w 2013 r. REALIZACJA PROJEKTU KAMOTO
Kamoto study outlines major redevelopment, Mining Journal, 13 April 2006, p. 9

KGHM Polska Miedź S.A. podpisał z China Minmetals Nonferrous Metals Co. porozumienie dotyczące dostawy do Chin 40÷50 tys. miedzi katodowej do końca 2006 r. Wartość transakcji szacowana jest na 220 mln $. Porozumienie jest częścią długoterminowego kontraktu zawartego przez spółki w 2003 r., na mocy którego KGHM PM S.A. zobowiązał się do dostarczenia Chinom w okresie 2005÷2010 r. łącznie 300 tys. Mg miedzi. PRZEBUDOWA KOPALNI SYAMA
Syama redevelopment reaches next stage, Mining Journal, 7 April 2006, p. 10

Katanga Mining Ltd otrzymało wyniki studium wykonalności dla rozwoju projektu Kamoto w Demokratycznej Republice Kongo. Studium przewiduje jednoczesną eksploatację odkrywkową

Resolute Mining Ltd planuje przebudowę kopalni złota Syama w Mali, w której posiada 80 % udziałów. Do listopada 2006 r. spółka uzgodni z malijskim rządem finansowe warunki przebudowy, dokona nowej oceny oddziaływania projektu na środowisko i szczegółowych uzgodnień technicznych. Kopalnia ma wydobywać metodą odkrywkową 2,4 mln Mg rudy i produkować 250 tys. oz złota/r. w 6,5-letnim okresie funkcjonowania zakładu.

502

POLYUS ZWIĘKSZA PRODUKCJĘ
Polyus ups output, Mining Journal, 13 April 2006, p. 3

p. 9

Największy rosyjski producent złota, ZAO Polyus, planuje zwiększyć produkcję tego kruszcu w swojej spółce zależnej, Lenskaya we wschodniej Syberii, z obecnych 16 tys. oz do 354 tys. oz rocznie do 2010 r. Ruda ma pochodzić ze złóż Verninskoye, Chortovo Koryto i Zapadnoye, z których produkcja ma wynieść odpowiednio: 161 tys. oz, 160 tys. oz i 42 tys. oz złota/r. GOLD HAWK NABYWA TAMBORAQUE
Tamboraque acquired, Mining Journal, 13 April 2006, p. 7

Anatolia Minerals Development Ltd otrzymało studium wykonalności dla rozwoju projektu złota Çöpler w Turcji. Opracowanie przewiduje odkrywkową eksploatację złoża na poziomie 5,4 mln Mg rudy/dobę i produkcję 160 tys. oz złota i 230 tys. oz srebra/r. POWIĘKSZANIE BAZY ZASOBOWEJ ZŁOŻA AMUR
„Amur” prospecting co-operative reaches new peaks, Gornyj Żurnal, 3.2006, p. 98÷102

Gold Hawk Resources Inc. zakończyło proces przejęcia polimetalicznej kopalni Tamboraque w Peru od Gestiones Y Recuperaciones de Activos SA. Całkowity koszt transakcji wyniósł 12 mln $. Zasoby zmierzone Tamboraque wynoszą 466 198 Mg rudy o średniej zawartości 6,7 g/Mg Au, 208,1 g/Mg Ag, 3,3 % Pb, 3,7 % Zn i 0,4 % Cu. Spółka planuje wznowić pracę kopalni i do końca 2006 r. osiągnąć produkcję na poziomie 600 Mg rudy/dobę. AKTUALIZACJA ZASOBÓW PROJEKTU MOTO W DRC
Moto receives updated estimate for DRC project, Mining Journal, 13 April 2006, p. 9

Zaprezentowano doświadczenia i wnioski zdobyte w trakcie prac kooperacyjnych w ramach powiększania bazy zasobowej w kombinacie złota „Amur” w Rosji. Dużo uwagi poświęcono udoskonalaniu technologii ługowania złota z rudy, poruszono również zagadnienia sfery socjalno-ekonomicznej. ROZBUDOWA KOPALNI BODDINGTON
Boddington gets the go-ahead, Mining Magazine, April 2006, p. 4; Mining Engineering, April 2006, p. 13

Moto Gold Mines Ltd otrzymało zaktualizowane oszacowanie zasobów projektu złota Moto w Demokratycznej Republice Kongo, w skład którego wchodzi 14 niezależnych złóż. Zasoby wskazane projektu szacowane są na 43,44 mln Mg rudy o średniej zawartości 2,7 g/Mg Au, a wnioskowane na 100,8 mln Mg rudy o średniej zawartości 3,8 g/Mg Au. Roczna produkcja projektowanego zakładu ma wynieść planowo 240 tys. oz złota, ale pełne studium wykonalności dla projektu zostanie ukończone w 2007 r. OSZACOWANIE ZASOBÓW ZŁOŻA CERTEJ
Certej reserves for European Goldfields, Mining Journal, 13 April 2006, p. 10

Partnerzy projektu modernizacji kopalni złota Boddington w Zachodniej Australii, Newmont Mining Corp. (66,7 %) i AngloGold Ashanti Ltd (33,3 %) podjęli decyzję o zainwestowaniu w przedsięwzięcie łącznie 1,3÷1,5 mld $. W wyniku realizacji projektu kopalnia ma produkować 1,05 mln oz złota/r. w okresie pierwszych pięciu lat pracy zakładu. Średnia produkcja kopalni w 15-letnim okresie jej funkcjonowania ma wynieść 900 tys. oz Au/r. Zasoby pewne i prawdopodobne Boddington są szacowane na 403 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,89 g/Mg Au i 0,12 % Cu. WERYFIKACJA STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA PROJEKTU ÇALDAG
European Nickel completes Çaldag feasibility review, Mining Journal, 21 April 2006, p. 8

European Goldfields Ltd otrzymało oszacowanie zasobów złoża złota i srebra Certej w Rumunii, w którym posiada 80 % udziałów. Zasoby prawdopodobne złoża szacowane są na 27,7 mln Mg rudy o średniej zawartości 2,0 g/Mg Au i 11,6 g/Mg Ag. Plan zagospodarowania Certej przewiduje eksploatację odkrywkową na poziomie 3 mln Mg rudy/dobę i produkcję ok. 250 tys. Mg koncentratu rocznie, zawierającego średnio 21 g/Mg Au i 125 g/Mg Ag. Koszty przedsięwzięcia mają wynieść 69 mln $. OVOCA GOLD NABYWA UDZIAŁY W ZŁOŻU GOLTSOVOYE
Ovoca agrees Russian silver deal, Mining Journal, 21 April 2006, p. 8

European Nickel plc dokonało weryfikacji opublikowanego na koniec 2005 r. studium wykonalności dla rozwoju projektu niklu Çaldag w Turcji. Zweryfikowane zasoby pewne i prawdopodobne złoża wynoszą obecnie 33,5 mln Mg rudy o średniej zawartości 1,14 % Ni (wcześniej 36 mln Mg, 1,3 % Ni). Wydobycie ma wynieść 2,5 mln Mg rudy/r. (poprzednio 2,7 mln Mg), a produkcja 20 400 Mg niklu (poprzednio 21 400 Mg) i 1200 kobaltu (1000 Mg) rocznie. Nakłady inwestycyjne wyniosą 254 mln $ (268 mln $), a koszty operacyjne ok. 1,18 $/lb Ni (1,20 $/lb Ni). Produkcja na skalę komercyjną ma ruszyć na początku 2009 r. (poprzednio w 2008 r.). POROZUMIENIE ALLEGIANCE I JINCHUAN
Allegiance-Jinchuan off-take, Mining Journal, 28 April 2006, p. 3

Ovoca Gold plc podjęło decyzję o nabyciu 74 % udziałów w CJSC Ayax Prospectors Artel, rosyjskim przedsiębiorstwie będącym właścicielem złoża srebra Goltsovoye w rejonie Magadan. Zasoby tego złoża są szacowane na 1 mln Mg rudy o średniej zawartości 1136,7 g/Mg Ag w kategorii C1 i 1,4 mln Mg o średniej zawartości 781,3 g/Mg Ag w kategorii C2. Transakcja obejmie przekazanie CJSC Ayax 110 mln nowo wyemitowanych akcji Ovoca i płatność spółce 1 mln $ w gotówce w okresie 6 miesięcy. STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA ZAGOSPODAROWANIA ZŁÓŻ ZŁOTA LOS FILOS I BERMEJAL
Goldcorp’s combined Los Filos feasibility, Mining Journal, 21 April 2006, p. 9

Allegiance Mining NL zawarło z największym chińskim producentem niklu, Jinchuan Group Ltd, porozumienie dotyczące sprzedaży ok. 70 tys. Mg niklu pochodzącego z projektu Avebury w zachodniej Tasmanii. Kwota transakcji ma wynieść 1,3 mld $ brutto (przed opłatami hutniczymi). Komercyjna produkcja z projektu zostanie uruchomiona na początku 2007 r. BUDOWA KOPALNI KOBALTU W KAMERUNIE
US company plans to mine cobalt in Cameroon, Mining Journal, 28 April 2006, p. 8

Goldcorp. Inc. otrzymało studium wykonalności dla zagospodarowania złóż złota Los Filos i Bermejal w Meksyku. Opracowanie przewiduje przeróbkę 4 mln Mg rudy i produkcję ok. 315 tys. oz złota/r. W 2007 r. spółka planuje wytworzyć 200 tys. oz złota, a w 2008 r. 350 tys. oz tego metalu. ROZWÓJ PROJEKTU ÇÖPLER
Çöpler feasibility proves positive for Anatolia, Mining Journal, 28 April 2006,

Geovic Ltd, spółka z siedzibą w Kolorado, planuje uruchomienie wydobycia kobaltu, niklu i manganu w Kamerunie w 2009 r., w ramach realizacji projektu Nkamouna, w którym posiada 60,5 % udziałów. Produkcja z projektu ma wynieść 4200 Mg kobaltu i 2100 Mg niklu/r. Nkamouna jest jednym z największych laterytowych złóż z obszaru koncesyjnego Geovic o powierzchni 1600 km2. Złoża te są skoncentrowane na obszarze 300 km2, a ich łączne zasoby wynoszą 259 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,28 % Co i 0,52 % Ni.

503

PROGRAM ZWIĘKSZENIA PRODUKCJI ANGLO AMERICAN
Anglo American to invest almost $4bn in nickel, zinc and copper expansion, Metal Bulletin, 3 April 2006, p. 8

Anglo American podjęło decyzję o zainwestowaniu 4 mld $ w zwiększenie produkcji niklu o 120 %, miedzi o 60 % i cynku 80 %. Program rozwoju obejmuje kopalnie: cynku Skorpion w Namibii, niklu Barro Alto w Brazylii, miedzi Los Bronces i Collahuasi w Chile oraz cynku Gamsberg w Republice Południowej Afryki. WZROST PRODUKCJI KOMBINATU KAMBALDA
Metal Bulletin, 10 April 2006, p. 14

Terramin Australia Ltd opublikowało wyniki studium wykonalności dla rozwoju projektu ołowiu i cynku Angas w Południowej Australii. Zasoby projektu szacowane są obecnie na 2,34 mln Mg rudy o średniej zawartości 8,1 % Zn, 3,1 % Pb, 33 g/Mg Ag i 0,5 g/Mg Au. Podziemna kopalnia będzie wydobywać 400 tys. Mg rudy/r., z której po przeróbce metodą flotacji produkowany będzie koncentrat cynku oraz koncentrat srebra i ołowiu w ilościach: w pierwszym roku produkcji odpowiednio 16 tys. Mg (52 % Zn) i 4500 Mg (60 % Pb, 510 g/Mg Ag), w drugim — 66 900 Mg i 19 tys. Mg, w trzecim — 55 200 Mg i 18 tys. Mg, a w czwartym — 46 900 Mg i 15 700 Mg. PONOWNE URUCHOMIENIE LENNARD SHELF
Lennard Shelf restart, Mining Journal, 28 April 2006, p. 1

Wskutek uruchomienia w marcu 2006 roku kopalni East Alpha w Zachodniej Australii, Consolidated Minerals (Consmin) planuje produkować w swoim kombinacie Kambalda 10 tys. Mg niklu/r. W listopadzie 2006 r. kopalnia ma osiągnąć pełną zdolność produkcyjną wynoszącą 5 tys. Mg niklu/r. SHERRITT INWESTUJE W KUBAŃSKI PROJEKT NIKLU I KOBALTU
Sherritt in 17,000 tonne expansion at Cuban works, Metal Bulletin, 24 April 2006, p. 16

Teck Cominco Ltd i Falconbridge Ltd podjęły decyzję o ponownym uruchomieniu kombinatu cynku Lennard Shelf w Zachodniej Australii. Kopalnia Pilara i zakład przeróbczy rozpoczną pracę w styczniu 2007 r. i po upływie kwartału będą produkować 70÷80 tys. koncentratu cynku rocznie w okresie 4÷5 lat. Inwestycja będzie kosztować 28 mln A$. PLANY URUCHOMIENIA KOPALNI PARYS MOUNTAIN
Bull run leads Anglesey to reassess base metals mining, Metal Bulletin, 10 April 2006, p. 12

Kanadyjska spółka Sherritt International i rząd Kuby rozpoczęły realizację rozwoju laterytowego projektu niklu i kobaltu w Moa w kubańskiej prowincji Holguín. Partnerzy projektu planują zwiększyć jego wydajność z 32 tys. Mg (produkcja w 2005 r.) do 49 tys. Mg kobaltu i niklu/r. REALIZACJA PROJEKTU STRATONI
Stratoni ramp-up leads EGL’s Greek plans, Mining Journal, 7 April 2006, p. 6

Anglesey Mining plc planuje w 2008 r. uruchomić produkcję cynku i miedzi w historycznej kopalni Parys Mountain w Północnej Walii, zamkniętej w 1904 r. Według bankowego studium wykonalności z 1991 r. wydajność zakładu ma wynieść 1 tys. Mg rudy/dobę zawierającej cynk, miedź, srebro i złoto. Do końca 2006 r. Anglesey planuje ukończyć nowe studium wykonalności dla projektu. SPADEK PRODUKCJI CYNKU W SHAOGUAN SMELTER
Metal Bulletin, 24 April 2006, p. 13

European Goldfields Ltd (EGL) planuje w 2006 r. przerobić 170 tys. Mg rudy w niedawno uruchomionej (ponownie) podziemnej kopalni Stratoni w północnej Grecji i wyprodukować w tym okresie 18 tys. Mg koncentratu ołowiu i srebra oraz 30 tys. Mg koncentratu cynku. W latach 2007÷2009 EGL planuje zwiększenie mocy przerobowej Stratoni do 400 tys. Mg rudy/r. i zagospodarowanie złoża Skouries, z którego produkcja ma osiągnąć poziom 200 tys. oz złota i 40 tys. Mg miedzi w koncentracie rocznie. WYNIKI STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA PROJEKTU ANGAS
Terramin updates Angas figures, Mining Journal, 21 April 2006, p. 9

Produkcja cynku Shaoguan Smelter w Chinach spadła w I kwartale 2006 r. o 84,8 % na skutek dwumiesięcznego zamknięcia zakładu z powodu toksycznego wycieku w 2005 r. Wyniosła ona w tym okresie 6560 Mg cynku w porównaniu z 43 218 Mg w I kwartale 2005 r. Produkcja ołowiu Shaoguan spadła o 68,8 % i wyniosła 3925 Mg. Mimo tak słabych wyników produkcyjnych, wysokie ceny cynku pozwoliły spółce macierzystej Shaoguan, Shenzhen Zhongjin Lingnan Nonfemet Co. podwoić w I kwartale 2006 r. zysk netto do kwoty 112,3 mln juanów (14 mln $) w porównaniu z 55,8 mln juanów w I kwartale 2005 r.

INFORMACJE GIEŁDOWE
NORILSK SPRZEDAJE GOLD FIELDS
Norilsk sells Gold Fields, Mining Journal, 3 March 2006, p. 1

NOWA OFERTA PRZEJĘCIA TETHYAN
Skafell raises Tethyan stakes, Mining Journal, 10 March 2006, p. 1

ZAO Polyus, spółka zależna MMC Norilsk Nickel (100 % udziałów), podjęła decyzję o rynkowej sprzedaży 20,8 % udziałów w południowo-afrykańskiej spółce Gold Fields Ltd. Wartość transakcji szacuje się na 2,2 mld $. W marcu 2005 r. Norilsk zapłaciło Anglo American za te udziały 1,2 mld $. CAMEC EMITUJE AKCJE
Camec’s DRC funds, Mining Journal, 3 March 2006, p. 15

Skafell Pty Ltd przedstawiło nową ofertę wrogiego przejęcia Tethyan Copper Co. Ltd, posiadającego 75 % udziałów w projekcie miedzi i złota Reko Diq w Pakistanie. Skafell, konsorcjum inwestorów prowadzone przez Crosby Capital Partners Inc i IB Daiwa Corp., zaoferowało 1,35 A$/akcję Tethyan, przebijając swoją poprzednią ofertę (0,775 A$/akcję) i ofertę złożoną w lutym 2006 r. przez Antofagasta (1,20 A$/akcję). EMISJA AKCJI AIM
AIM placing, Mining Journal, 10 March 2006, p. 10

Central African Mining & Exploration Co. plc (CAMEC) zebrało fundusze w kwocie 29 mln ₤ w wyniku emisji 96,7 mln nowych akcji po cenie 0,50 ₤/każdą. Dochód netto z emisji zostanie przeznaczony na sfinansowanie zwiększenia produkcji miedzi i kobaltu z projektów realizowanych w prowincji Katanga w Demokratycznej Republice Kongo.

AIM Resources Ltd poprzez swojego pośrednika giełdowego Seymour Pierce wprowadziło do obrotu 60 mln nowych akcji po cenie 0,04 ₤/każdą. Dochody brutto z emisji w kwocie 2,4 mln ₤ zostaną przeznaczone na rozwój projektu cynku Perkoa w Burkina

504

Faso oraz miedzi i złota Mumbwa w Zambii (jv z BHP Billiton). PAN PACIFIC NABYWA REGALITO
Japanese copper companies target Regalito, Mining Journal, 17 March 2006, p. 10

PAN Pacific Copper Co., jv japońskich hut miedzi Nippon Mining Holdings plc (67 %) i Mitsui Mining & Smelting Co. (33 %) jest właścicielem projektu miedziowego w północnym Chile, z którego produkcja od 2011 r. ma wynieść 100÷150 tys. Mg miedzi katodowej/r. ERAMET PLANUJE PRZEJĘCIE HALMAHERA
Eramet sets sights on Halmahera, Mining Journal, 17 March 2006, p. 11; Metal Bulletin, 20 March 2006, p. 18

21,1 mln akcji po cenie 1,20 C$/każdą. Część dochodu z emisji zostanie przeznaczona na sfinansowanie programu badań eksploracyjnych INV w 2006 r. oraz rozwój laterytowych projektów niklu Santa Fe i Ipora w brazylijskim Goias State. INV jest w trakcie nabywania 75 % udziałów w obu projektach. FINANSOWANIE PROJEKTU MANANTIAL ESPEJO
Manantial Espejo funds, Mining Journal, 13 April 2006, p. 12

Europejski producent metali nieżelaznych Eramet SA złożyło Weda Bay Minerals Inc. ofertę przejęcia za kwotę 270 mln C$ w gotówce. Weda Bay jest właścicielem laterytowego projektu niklu i kobaltu Halmahera w Indonezji, którego zasoby zmierzone i wskazane szacowane są na 155 mln Mg rudy o średniej zawartości 1,45 % Ni i 0,09 % Co. ANTOFAGASTA PRZEJMUJE KONTROLĘ NAD REKO DIQ
Antofagasta wins bidding war for Reko Diq, Mining Journal, 31 March 2006, p. 1

W wyniku emisji akcji Pan American Silver Corp. planuje zebrać fundusze w kwocie 150 mln $ celem sfinansowania realizacji projektu srebra Manantial Espejo w Argentynie. Spółka wynegocjowała z konsorcjum ubezpieczeniowym emisję 5,75 mln nowych akcji zwykłych po cenie 23,88 $/akcję. Studium wykonalności dla Manantial Espejo przewiduje roczną produkcję z projektu na poziomie 4,3 mln oz srebra i 62 tys. oz złota w 8,5-letnim okresie funkcjonowania zakładu. APEX SILVER ZBIERA FUNDUSZE EKSPLORACYJNE
Apex Silver raises exploration funds, Mining Journal, 13 April 2006, p. 13

Tethyan Copper Co. zaakceptowało ofertę przejęcia, opiewającą na 158 mln A$ w gotówce, złożoną spółce przez Antofagasta plc. Tethyan jest właścicielem 75 % udziałów w projekcie miedzi i złota Reko Diq w Pakistanie. Antofagasta i Barrick Gold Corp. planują utworzenie spółki jv (50:50) celem zagospodarowania aktywów Tethyan. Barrick zwróci wtedy Antofagasta 50 % kosztów przejęcia spółki. WSTĘPNA EMISJA PUBLICZNA AKCJI INV
Nickel IPO, Mining Journal, 7 April 2006, p. 13

Apex Silver Mines Ltd w wyniku publicznej oferty 6,38 mln nowych akcji po cenie 24,45 $/każdą uzyskało dochód w kwocie 156 mln $. Dochody netto z emisji o wielkości 151 mln $ spółka planuje przeznaczyć na zagospodarowanie i rozwój swoich aktywów eksploracyjnych, obejmujących łączny obszar 283 280 ha w Meksyku, Argentynie, Boliwii i Peru. FINANSOWANIE PROJEKTU TOKA TINDUNG
Toka Tindung financed, Mining Journal, 21 April 2006, p. 12

International Nickel Ventures Corp. (INV) w wyniku wstępnej publicznej emisji swoich akcji (IPO) na giełdzie w Toronto uzyskało dochód brutto w kwocie 25,3 mln C$. Spółka dokonała emisji

Archipelago Resources plc planuje zakończenie pozyskiwania funduszy na sfinansowanie realizacji projektu złota Toka Tindung w Indonezji, w którym posiada 85 % udziałów. Spółka w wyniku emisji 37,8 mln akcji po cenie 0,42 ₤/każdą uzyskała dochód w kwocie 15,86 mln ₤. W marcu 2006 roku Archipelago uzyskało na ten cel dwie pożyczki od konsorcjum bankowego w wysokości 38,5 mln $ i 4 mln $.

WYNIKI FINANSOWE
REKORDOWE ZYSKI XSTRATA
Higher prices push Xstrata to record profit, Mining Journal, 3 March 2006, p. 12÷13

Xstrata plc opublikowała swoje wyniki finansowe za 2005 r. Zysk netto spółki za ten okres wyniósł 1,71 mld $ w porównaniu z 1,07 mld $ w 2004 r. Wzrost zysku o 60 % był spowodowany rekordowymi cenami większości produktów spółki. Dochód EBIT Xstrata za 2005 r. wyniósł 2,52 mld $ (1,50 mld $ w 2004 r.), z czego 919,5 mln $ pochodziło ze sprzedaży produktów miedziowych (wzrost o 43 %). NEWMONT NOTUJE SPADEK ZYSKU
Newmont warns of falling production as profit dips, Mining Journal, 3 March 2006, p. 12

Chilijski producent miedzi, Antofagasta plc, uzyskał 25 % wzrost zysku netto za 2005 r. Zysk ten wyniósł 725,8 mln $ w porównaniu z 579,5 mln $ w 2004 r. Obroty spółki zwiększyły się o 26 % i wyniosły 2,45 mld $ dzięki rekordowemu wzrostowi cen miedzi i molibdenu na giełdzie LME. WZROST ZYSKU KAZAKHMYS
Kazakhmys underpinned by higher prices, Mining Journal, 31 March 2006, p. 13

Newmont Mining Corp. na skutek rosnących kosztów i spadku wartości aktywów w IV kwartale 2005 roku zanotował 67 % spadek zysku netto. Przychód netto spółki wyniósł w tym okresie 62 mln $ w porównaniu ze 190 mln $ w IV kwartale 2004 r. Newmont szacuje, że w 2006 r. dokona sprzedaży 7,98 mln oz złota, przy kosztach operacyjnych na poziomie 283 $/oz. REKORDOWE WYNIKI FINANSOWE ANTOFAGASTA
Higher prices result in Antofagasta record, Mining Journal, 17 March 2006, p. 13; Metal Bulletin, 20 March 2006, p. 13

Kazakhmys plc w 2005 r. uzyskał 25 % wzrost zysku netto w porównaniu z 2004 r. Wyniósł on 538,8 mln $, mimo że spółka zanotowała w tym okresie 11 % spadek sprzedaży miedzi (370 tys. Mg). Osiągnięty zysk pozwolił spółce na wypłatę dywidendy w wielkości 0,36 $/akcję. REKORDOWE ZYSKI FIRST QUANTUM MINERALS
Metal Bulletin, 13 March 2006, p. 12

Dzięki wysokim cenom miedzi i zwiększeniu wydobycia zyski First Quantum Minerals w IV kwartale 2005 r. wzrosły prawie sześciokrotnie. Dochód netto spółki wyniósł w tym okresie 57,1 mln $ i był o 514 % większy niż w IV kwartale 2005 r. Do końca 2006 r. First Quantum planuje zwiększyć produkcję miedzi o 68 % do wielkości 200 tys. Mg.

505

SPADEK ZYSKÓW INCO
Inco hit by costs, Mining Journal, 21 April 2006, p. 1

dać 280 mln lb miedzi i 275 tys. oz złota. WZROST DOCHODÓW FALCONBRIDGE
Falconbridge’s profits soar, Mining Journal, 28 April 2006, p. 12

Kanadyjski producent niklu Inco Ltd w I kwartale 2006 roku zanotował 36 % spadek zysku netto, który wyniósł 202 mln $ w porównaniu z 317 mln $ w I kwartale 2005 r. Przyczyną uzyskania gorszych wyników był wzrost kosztów operacyjnych o 9 % i niższy wolumen sprzedaży produktów przez spółkę. PODWOJENIE ZYSKÓW FREEPORT
High copper price saves Freeport, Mining Journal, 21 April 2006, p. 15

Mimo spadku produkcji kopalni miedzi i złota Grasberg w Indonezji, wysokie ceny miedzi wpłynęły na podwojenie w I kwartale 2006 r. zysku netto Freeport-McMoRan Copper & Gold Inc. do kwoty 251,7 mln $ w porównaniu ze 130 mln $ w I kwartale 2005 r. Z powodu niskiej mineralizacji rudy wielkość sprzedaży miedzi przez spółkę zależną Freeport, PT Freeport Indonesia (PT-FI), spadła w tym okresie prawie trzykrotnie do poziomu 225,2 mln lb, a złota do 472 500 oz. W II kwartale 2006 r. PT-FI planuje sprze-

Zwiększenie wolumenu sprzedaży i wysokie ceny miedzi, cynku oraz aluminium wpłynęły na 163 % wzrost dochodów Falconbridge Ltd w I kwartale 2006 r. w porównaniu z I kwartałem 2005 r. Dochód netto spółki wyniósł w tym okresie 462 mln $, a łączny dochód ze sprzedaży kluczowych produktów Falconbridge (miedzi, niklu, cynku i aluminium) zanotował rekordową wielkość 2,9 mld $. REKORDOWE ZYSKI TECK COMINCO
Teck rises across the board, Mining Journal, 28 April 2006, p. 13

Zysk netto Teck Cominco Ltd w I kwartale 2006 r. wyniósł 448 mln C$ i był o 119 % wyższy niż w I kwartale 2005 r. (205 mln C$). Dochody spółki ze sprzedaży cynku wzrosły o 51 % do wielkości 534 mln C$.

CENY METALI
OŻYWIENIE CEN KOBALTU
A mixed month for minor metals, Mining Journal, 3 March 2006, p. 5

Po lutowym uspokojeniu na rynku kobaltu, ceny tego metalu w marcu 2006 r. zaczynają się ożywiać. Sprzedaż wysokojakościowego metalu (minimum 99,80 %) poprzez serwis internetowy BHP Billiton odbywał się w pierwszych dniach miesiąca po cenie 13,00 $/lb w porównaniu z 14,50 $/lb w połowie stycznia 2005 r. Z kolei rosyjski Norilsk Nickel oferował swój niskojakościowy kobalt (minimum 99,30 %) po cenie 11,70 $/lb. REKORDOWA CENA SREBRA
Silver hits 22-year high, Mining Journal, 17 March 2006, p. 5

2006 r. nieznacznie przekroczy 500 $/oz, natomiast w drugiej połowie roku zacznie spadać i w 2007 r. uzyska wielkość oscylującą wokół 460 $/oz. Średnie miesięczne ceny metali Styczeń÷kwiecień 2006
cena najniższa Miedź Grade A ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż Ołów ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż Cynk ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż Nikiel ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż 13502,50 13650,00
Cena miesięczna najniższa kwiecień 2006

Metal

Kwiecień 2006
cena średnia

cena najwyższa

4536,50 4397,00

7399,50 7230,00

6386,21 6307,22

Cena srebra na LME dnia 15 marca 2006 r. wyniosła 10,37 $/oz, osiągając poziom nienotowany od 22 lat. Według analityków wzrost ten jest spowodowany spodziewanym wdrożeniem regulacji handlu srebrem przez Barclays. CYNK BIJE CENOWY REKORD
Zinc breaches US$2,500/t level, Mining Journal, 24 March 2006, p. 1

1100,50 1071,00

1447,00 1411,00

1169,88 1189,78

Trzymiesięczna cena cynku na LME osiągnęła 23 marca 2006 r. nienotowany dotąd poziom 2585 $/Mg. Od początku 2005 r. cena tego metalu wzrosła już o 33 %. Według analityków w 2006 r. popyt na cynk wyniesie 11,18 mln Mg, a podaż 10,83 mln Mg, natomiast w 2007 r. odpowiednio 11,73 mln Mg i 11,44 mln Mg, a w 2008 r. 12,09 mln Mg i 12,18 mln Mg. WZROST CEN METALI
Metals set new highs across the board, Mining Journal, 31 March 2006, p. 1

1911,75 1919,00

3439,50 3390,00

3083,75 3045,97

20152,50 19825,00
Cena miesięczna najwyższa kwiecień 2006

17931,81 17942,22

Kobalt ($/lb) min. 99,8% min. 99,3% Złoto ($/oz) cena poranna cena popołudniowa Srebro (c/oz) spot

W ostatnim tygodniu marca 2006 r. ceny metali na LME zanotowały gwałtowny wzrost. Cena srebra 29 marca przekroczyła granicę 11 $/oz i 30 marca wyniosła 11,50 $/oz. Cena złota tego dnia osiągnęła wielkość 586,40 $/oz, poziom nienotowany od stycznia 1981 r. Z kolei trzymiesięczna cena miedzi pobiła kolejny rekord i wyniosła 5420 $/Mg, podobnie cena cynku — 2678 $/Mg. PROGNOZA CENY ZŁOTA
Metal Bulletin, 6 March 2006, p. 14

14,879 13,729

15,600 14,529

611,85278 610,65278 1261,48333

Według CPM Group średnia cena złota w pierwszym półroczu

April Averages, Metal Bulletin, 8 May 2006, No. 8943, p. 27

506

REKORDOWE CENY ZŁOTA I MIEDZI
Gold breaks US$600/oz, copper US$6,000/t, Mining Journal, 13 April 2006, p. 1

Podwyżki ceny ropy naftowej do 70 $/baryłkę spowodowały, że cena złota osiągnęła dnia 11 kwietnia 2006 r. nowy rekord i wyniosła 604 $/oz. Cena srebra zanotowała tego dnia wielkość najwyższą od 23 lat — 13,01 $/oz. Dnia 12 kwietnia trzymiesięczna cena miedzi wyniosła z kolei 6 110 $/Mg, a cena cynku 3005 $/Mg. Na wzrost ceny miedzi wpłynęło też ogłoszenie przez Grupo México SA de CV force majeure na dostawy miedzi i molibdenu z powodu przedłużającego się strajku w kopalni miedzi La Caridad w Sonora State, której roczna produkcja wynosi ok. 140 tys. Mg miedzi w koncentracie. ROSNĄCE CENY METALI
Metals slip after setting new highs, Mining Journal, 21 April 2006, p. 3; Metal Bulletin, 24 April 2006, p. 12

2006 r. osiągnęła 645,75 $/oz, poziom nienotowany od 25 lat. Przyczyną wzrostu ceny złota jest duży popyt rynkowy, niski kurs dolara w stosunku do Euro i rosnące ceny ropy naftowej. Cena srebra zanotowała tego dnia nowy rekord i wyniosła 14,68 $/oz, a platyna 1130 $/oz. Na skutek malejących zapasów miedzi w magazynach LME i kontynuacji strajku pracowników Grupo México SA de CV cena tego metalu ciągle rośnie i 19 kwietnia osiągnęła poziom 6545 $/Mg. Według danych International Copper Study Group (ICSG) w styczniu 2006 r. produkcja miedzi przewyższyła popyt na ten metal o 60 tys. Mg w porównaniu z deficytem 25 tys. Mg w styczniu 2005 r. NOWE REKORDY CEN METALI
Metals break new records, Mining Journal, 28 April 2006, p. 1

Cena złota kontynuuje swój giełdowy wzrost i dnia 20 kwietnia

Ceny metali w ostatnim tygodniu kwietnia 2006 r. pobiły kolejne rekordy — trzymiesięczna cena miedzi dnia 26 kwietnia wyniosła 7385 $/Mg (wzrost o ponad 1000 $/Mg w okresie tygodnia), cena niklu 20 250 $/Mg, a cynku 3445 $/Mg.

ZAPASY MIEDZI

ZAPASY CYNKU

ZAPASY OŁOWIU

ZAPASY NIKLU

Materiały informacyjne opracowuje Zespół Studiów i Projektów Inwestycyjnych KGHM CUPRUM Sp. z o.o. Centrum Badawczo-Rozwojowe we Wrocławiu w składzie: Jan Kudełko, Malwina Kobylańska, Stefan Karst, Wojciech Korzekwa.

507

DOKTORS’ AND ASSISTANT PROFESSORS’ THESES

Mgr inż. WŁADYSŁAW WĘŻYK IMN — Oddział Metali Lekkich Skawina
Tytuł pracy doktorskiej:

Proces rafinacji aluminium i jego stopów urządzeniem URO 200
Promotor: Recenzenci: Prof. dr hab. inż. Jan Botor — Politechnika Śląska. Prof. dr hab. inż. Zbigniew Górny — Instytut Odlewnictwa Kraków. Prof. dr hab. inż. Krzysztof Fitzner — Akademia Górniczo-Hutnicza. o pojemności 300 kg i rafinatorze URO-200 XR. Rafinowano stopy aluminium typu silumin AlSi7Mg i AlSi7Cu3. Gazem rafinującym był argon. Natężenie przepływu gazu wynosiło: 10, 15 i 20 l/min. Ocenę stopnia zagazowania prowadzono na aparacie LECO RH 402, w którym ekstrakcja wodoru następuje w trakcie topienia próbki. Wykonano 12 serii pomiarowych. Temperatura metalu w trakcie rafinacji wynosiła 993 ±5 K. Czas rafinacji do 20 min. Stopień usunięcia wodoru z badanych stopów wynosił od 50 do 80 % zawartości początkowej wodoru. Uzyskane wyniki doświadczalne porównano z obliczeniowymi danymi modelowymi. Uzyskano dobrą zgodność. Ich analiza potwierdziła hipotezę, że proces desorpcji wodoru rozpuszczonego w ciekłej fazie metalicznej do rozproszonej fazy gazu obojętnego, determinowany jest transportem masy w fazie ciekłej. Ten fakt stanowi osiągnięcie poznawcze rozprawy. Głównym osiągnięciem aplikacyjnym pracy jest dobór optymalnych parametrów technologicznych procesu rafinacji stopów aluminium oraz określenia zależności pozwalającej na sterowanie tym procesem.

23 maja 2006 r. mgr inż. Władysław Wężyk, dyrektor Oddziału Metali Lekkich w Skawinie — Instytutu Metali Nieżelaznych, obronił pracę doktorską na Wydziale Inżynierii Materiałowej i Metalurgii Politechniki Śląskiej. W części kompilacyjnej pracy przedstawiono i krytycznie przedyskutowano podstawy technologiczne procesu rafinacji aluminium i jego stopów, metodą barbotażu, przy zastosowaniu gazu obojętnego. Następnie opisano konstrukcje urządzeń do rafinacji barbotażowej, produkowane w chwili obecnej na świecie. Szeroko opisano własne rozwiązania konstrukcyjne urządzeń z serii URO 2005, ze szczególnym uwzględnieniem stosowanego w pracy rafinatora URO 200. Badania własne obejmowały prace nad modelem fizycznym i matematycznym. Ten pierwszy pozwolił na wybór optymalnego stopnia dyspersji pęcherzyków gazu rafinującego w ciągłej fazie ciekłej w zależności od natężenia przepływu gazu oraz szybkości obrotów rotora. Przyjęty model matematyczny opracowany był na podstawie zależności na współczynnik przenikania masy oraz liczbę kryterialną Sigwortha i Engha. Badania przeprowadzono w skali pilotowej, na piecu tyglowym

***
Mgr inż. BEATA SMYRAK Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Metali Nieżelaznych
Tytuł pracy doktorskiej:

Analiza charakterystyk naprężeniowo-temperaturowych napowietrznych przewodów elektroenergetycznych ze stopów AlMgSi
Promotor: Recenzenci: Dr hab. Inż. Tadeusz Knych, prof. AGH. Prof. dr hab. inż. Kurt Żmuda — Politechnika Śląska w Gliwicach. Prof. dr hab. inż. Zbigniew Kowalewski — IPPT PAN Warszawa. Prof. dr hab. inż. Józef Zasadziński — Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Metali Nieżelaznych, Kraków.

508

W dniu 13 czerwca 2006 r. obroniła pracę doktorską z wyróżnieniem mgr inż. Beata Smyrak na Wydziale Metali Nieżelaznych. Praca dotyczy procesu pełzania przewodów stopowych (AlMgSi) w napowietrznych liniach elektroenergetycznych. Na podstawie analizy teoretycznej wykazano, że stan reologiczny wiszącego przewodu zależy od chwilowej relacji pomiędzy jego naprężeniowo-temperaturowym ekwiwalentem reologicznym (funkcja pełzania) i naprężeniowo-temperaturowym ekwiwalentem przęsła (równanie stanu wiszącego przewodu). Eliminacja nieaktywnych reologicznie nośnych rdzeni stalowych z przewodów napowietrznych linii elektroenergetycznych i wprowadzanie w ich miejsce wysokowytrzymałych drutów ze stopów AlMgSi wymuszana jest potrzebą ciągłego zwiększania obciążalności prądowej linii. Takie rozwiązanie kryje w sobie szereg potencjalnych korzyści (niska masa przewodu, łatwość montażu, brak korozyjnego kontaktu ze stalowym rdzeniem, korzystna rezystancja). Jednakże oddalenie stalowego rdzenia skutkować może reologicznymi przyrostami długości przewodu i w efekcie spadkiem naprężenia naciągu i przyrostem zwisu. Chociaż proces pełzania jest jednoznaczną funkcją naprężenia i temperatury, to jego intensywność zależy nie tylko od ich wartości, ale przede wszystkim od gradientów tych wielkości. W szczególności w analizie stanu mechanicznego przewodu uwzględnić należy fakt, że ujemne gradienty zarówno naprężenia, jak i temperatury prowadzić mogą do osłabienia, a nawet utraty aktywności reologicznej materiału. Przeprowadzona analiza wyników badań nad procesem pełzania drutów ze stopu AlMgSi w warunkach zmiennego naprężenia pozwala na ich wykorzystanie do szacowania rzeczywistych zmian naprężeń naciągu przewodów napowietrznych linii elektro-

energetycznych. W szczególności chodzi tutaj o umiejętne uwzględnienie członu reologicznego w równaniu stanu wiszącego przewodu. Trwałe przyrosty długości pochodzące od procesu pełzania powodują dodatkowe zluźnienie przewodu, co prowadzi do przyrostu zwisu i niebezpieczeństwa elektrycznego przebicia do ziemi. Znajomość wielkości odkształcenia pełzania odpowiadającego rzeczywistym warunkom pracy przewodu pozwoli więc nie tylko na określenie stopnia bezpieczeństwa pracy linii, ale umożliwi również wykorzystanie istniejącej rezerwy naprężeń do dynamicznego sterowania jej obciążalnością prądową. Fundamentalne znaczenie posiada tutaj znajomość długości czasu trwania oraz okresu występowania nieaktywności reologicznej materiału w całym okresie eksploatacji przewodu. Wielkości te mogą podlegać sterowaniu przez odpowiedni dobór pory roku montażu przewodu, zastosowanie wstępnego przeprężania lub dobór optymalnego ekwiwalentu reologicznego reprezentowanego stosunkiem n/φ. Umiejętne wykorzystanie owego fenomenu stwarza podstawy nowoczesnego podejścia do projektowania technologii montażu przewodów w przęsłach napowietrznych linii elektroenergetycznych uwzględniającej potrzebę dynamicznego sterowania obciążalnością prądową na podstawie znajomości chwilowego położenia przewodu nad ziemią. W praktyce zagadnienie powyższe rozwiązuje się opierając się na wyrafinowanych technikach pomiarowych, do których zalicza się m.in. system monitorujący CAT-1, umożliwiający określenie chwilowej temperatury przewodu na podstawie znajomości sił naciągu przewodu oraz warunków klimatycznych. Takie podejście ma na celu wykorzystanie zapasu temperaturowego reżimu pracy przewodu, który ustalany jest z warunku odporności cieplnej materiału przewodu.

The analysis of stress and temperature characteristics of a overhead electroenergetic conductors from alloys AlMgSi
The dissertation is about alloy conductor (AlMgSi) creep process in overhead rower lines. Based on theoretical analysis it was proved that rheological stale of an overhead conductor depends on the instantaneous relation between its stress-temperature rheological equivalent (creep function) and stress-temperature equivalent of the span (conductor sag state equation). Elimination of inactive rheologically supporting steel cores in aerial rower line conductors and replacing them with highly resistant AlMgSi alloy conductors is forced by the need to constantly increase current-carrying capacity of rower lines. This solution incorporates a series of potential benefits (lower weight of conductors, ease of assembly, no corrosive contact with the steel core, favorable resistance). However, removing the steel core may result in rheological lengthening of a conductor, an in effect lowering of the tension stress and increasing sag. Although the creep process is an unequivocal function of stress and temperature, its intensity depends not only on their values, but, above all, on the gradients of the values. In particular, when analyzing the mechanical condition of the conductor, it should be taken into account that negative gradients both of stress and temperature may lead to weakening and even loss of the material rheological activity. The performed analysis of the AlMgSi alloy wire creep process in variable stress conditions allows for using them to estimate real stress changes in aerial rower line conductors. It is especially significant to properly include the rheological term in the conductor sag state equation. Permanent length increases originating from the creep process cause further loosening of a conductor, which causes increased conductor sag and increases the danger of establishing contact with the ground. Therefore the knowledge of creep deformation value corresponding to the real working conditions of a conductor will enable not only determining the safe operating level of a rower line, but also using the existing stress reserve to dynamically control its current-carrying capacity. The knowledge of the duration period and the periods of occurrence of rheological inactivity over the whole exploitation period of the conductor is of fundamental importance. These values may be controlled through proper choice of the season in which the conductor is assembled, through an initial overstressing or through choosing the optimal rheological equivalent, represented by the n/φ ratio. Proper use of this phenomenon forms the basis of modem assembly technology design of cables in rower overhead line spans, taking into account the need of dynamic current-carrying capacity control based on the knowledge of instantaneous position of the conductor above ground. In practice this problem is solved using sophisticated measuring techniques, including the CAT-1 monitoring system, which enables determining the instantaneous conductor temperature based on the knowledge of the tension forces in a conductor and weather conditions. This approach is meant to utilize the temperature margin of operation regime of a conductor, which is established based on the thermal resistance condition of the conductor material. L.K.

509

REWIEV
Nowoczesne tworzywa odlewnicze na bazie metali nieżelaznych (Górny Z., Sobczak J. wyd. ZA-PIS, Kraków 2005, ISBN 83-918918-1-X, s. 479) Książka obejmuje całokształt zagadnień związanych z teorią i praktyką nowoczesnych materiałów odlewanych na osnowie metali nieżelaznych, zarówno monolitycznych, jak i heterogenicznych. Złożoność tej problematyki autorzy przedstawili w usystematyzowanej i przejrzystej formie, artykułując podstawy syntezy stopów, ich klasyfikację, procesy topienia wraz z urządzeniami do topienia, krzepnięcia i krystalizacji wraz z kształtowaniem właściwości odlewów oraz ważniejsze obszary aplikacji stopów metali nieżelaznych. Opisano także etapy rozwoju i stan aktualny odlewanych kompozytów metalowych, materiałów wysokoporowatych i nanomateriałów. Autorami książki są profesorowie Zbigniew Górny i Jerzy Sobczak, wybitni specjaliści z zakresu metalurgii, odlewnictwa, metaloznawstwa i fizyki metali, pracownicy Instytutu Odlewnictwa w Krakowie. Książka składa się z przedmowy, wprowadzenia, ośmiu rozdziałów, spisu literatury oraz informacji o autorskim programie komputerowym SYNTEZA. Całość materiału poprzedzono streszczeniami opracowania w języku polskim i angielskim oraz wykazem ważniejszych oznaczeń. W rozdziale pierwszym „Podstawy procesów metalurgicznych przygotowania ciekłych metali i stopów” przedstawiono pojęcia wstępne, strukturę ciekłych metali, właściwości fizyczne ciekłych metali i stopów (gęstość, rozszerzalność cieplną, napięcie powierzchniowe, lepkość i zawiesistość, temperaturę i ciepło topnienia, temperaturę wrzenia i ciepło parowania, ciepło właściwe oraz przewodnictwo cieplne i elektryczne), a także procesy metalurgiczne w odlewnictwie. To ostatnie zagadnienie potraktowano nieco szerzej. Przypomniano podstawy termodynamiki w metalurgii odlewniczej i zjawiska występujące w metalurgicznych procesach topienia. Omawiając procesy fizykochemiczne zachodzące podczas topienia metali podkreślono rolę absorpcji, dyfuzji i desorpcji. Zanieczyszczenia metali i stopów odlewniczych opisano z uwzględnieniem źródeł ich pochodzenia i mechanizmu oddziaływania. Następnie scharakteryzowano fizyczne i chemiczne metody rafinacji przy topieniu metali nieżelaznych. Na zakończenie rozdziału pierwszego Autorzy przedstawili specjalne sposoby wytapiania, tj. topienie lewitacyjne, zastosowanie plazmy do topienia, topienie w piecach elektronowych próżniowych, topienie próżniowe, strefowe, zawiesinowe i przetapianie elektrożużlowe. Rozdział drugi „Urządzenia do topienia metali i stopów (piece topialne i podgrzewcze)” obejmuje przegląd, klasyfikację i charakterystykę pieców stosowanych w metalurgii metali nieżelaznych. Klasyfikując piece, kierowano się następującymi ich elementami: źródło energii cieplnej, konstrukcja przestrzeni roboczej pieca i komory spalania oraz rodzaj konstrukcji nośnej. Omówiono piece tyglowe na paliwo ciekłe i gazowe, piece płomienne, piece elektryczne (łukowe, oporowe, indukcyjne) oraz piece niekonwencjonalne (próżniowe, elektronowe, plazmowe, a także urządzenia do topienia elektrożużlowego i do topienia strefowego). Uzupełnieniem informacji zamieszczonych w tym rozdziale są jeszcze kwestie doboru materiałów ogniotrwałych do budowy pieców płomiennych i elektrycznych, pomocniczy osprzęt elektryczny, chłodzenie wodne pieców elektrycznych, urządzenia do sprężania powietrza oraz wyciągi oparów piecowych. Tematykę rozdziału drugiego poprzedzono omówieniem energochłonności procesu topienia i kryteriów doboru urządzeń topialnych. Treść rozdziału trzeciego „Przygotowanie ciekłego metalu. Ocena jakości” stanowią takie zagadnienia, jak: dobór materiałów wsadowych, przygotowanie wsadu, topienie i rafinacja ciekłego metalu oraz kontrola procesu topienia i ocena jakości ciekłego metalu z uwzględnieniem pomiaru temperatury ciekłych stopów, oceny stopnia zagazowania, szybkiej analizy chemicznej, analizy termicznej, lejności i zdolności do wypełnienia formy, skurczu liniowego, skłonności do pękania na gorąco i do tworzenia porowatości skurczowej. Podano też przykłady innych prób specjalnych oceny jakości ciekłego metalu. W rozdziale czwartym „Krzepnięcie i tworzenie struktur” zawarto informacje dotyczące krzepnięcia odlewów, krystalizacji, struktur amorficznych oraz wiskerów. Analizując proces krzepnięcia, zaprezentowano model matematyczny krzepnięcia odlewu, wskazując równocześnie na uproszczenia tego modelu. Do matematycznego symulowania i modelowania przebiegu krzepnięcia odlewów kształtowych wykorzystano metody numeryczne. Następnie wyjaśniono różnice między procesami krzepnięcia a krystalizacji. Omawiając proces krystalizacji zwrócono uwagę na jego złożoność i zaakcentowano takie elementy, jak: zarodkowanie (samorzutne, heterogeniczne, dynamiczne), wzrost kryształów w odniesieniu do czystych metali, stopów jednofazowych, stopów eutektycznych i stopów krzepnących w zakresie temperatur, wybrane przypadki powstawania struktury komórkowej i dendrytycznej, segregację w stanie ciekłym, dendrytyczną i wlewkową, modyfikację (modyfikowanie stopów Al-Si, stopów miedzi, innych metali i stopów) oraz krystalizację kierunkową. Podkreślono ścisłą korelację pomiędzy strukturą i właściwościami fizycznymi (w tym mechanicznymi) i chemicznymi odlewów. Ponadto scharakteryzowano struktury amorficzne i warunki ich uzyskania. Na zakończenie tego rozdziału zasygnalizowano rolę wiskerów w obszarze techniki odlewniczej. Rozdział piąty „Odlewnicze stopy metali nieżelaznych”, liczący 175 stron, z uwagi na złożoną problematykę stanowi zasadniczą część tej książki. Charakterystykę poszczególnych grup stopów rozpoczęto od stopów metali lekkich, opisując kolejno stopy aluminium, stopy magnezu i stopy tytanu. W odniesieniu do tych stopów wyeksponowano informacje o ich syntezie, podano znormalizowane stopy tych metali, informacje praktyczne dotyczące ich wytwarzania oraz wybrane przykłady poszczególnych grup stopów. W podrozdziale metale ciężkie i ich stopy odlewnicze opisano miedź i jej stopy odlewnicze. Podano też klasyfikację odlewniczych stopów miedzi. Następnie skoncentrowano się na brązach, wyróżniając brązy cynowe i pochodne, ołowiowe, aluminiowe, krzemowe, niklowe, manganowe, berylowe, chromowe, antymonowe, cyrkonowe, tytanowe i stopy typu Cu-B i inne stopy z miedzią. Podobne podejście przedstawiono w odniesieniu do mosiądzów, dokonując następującego ich podziału: mosiądze ołowiowe, cynowe, aluminiowe, niklowe, żelazowe, krzemowe i manganowe. Tę część kończą informacje praktyczne dotyczące topienia mosiądzów. W dalszej części tego rozdziału omówiono cynk i jego stopy odlewnicze (stopy Zn-Al (Cu), Zn-Cu, inne stopy cynku wraz z praktycznymi danymi technologicznymi. Kolejną opisaną grupę stopów stanowią odlewnicze stopy na osnowie niklu, które sklasyfikowano następująco: stopy Ni-Cu, Ni-Cu-Si, Ni-Cu-Sn, Ni-Cu-Mn, stopy Ni-Cr, Ni-Cr-Fe, Ni-Cr-Co, stopy Ni-Mo-Fe, Ni-Mo-Cr-Fe, Ni-Mo-Al, stopy Ni-Fe, Ni-Fe-Co, Ni-Co, stopy Ni-Si, Ni-Ti, Ni-Ti-Al, stopy Ni-Al, Ni-Al-Ti, stopy Ni-Be, Ni-Be-Co. Podano też sposób i warunki przygotowania ciekłych stopów niklu. W odniesieniu do cyny i jej stopów omówiono stopy łożyskowe, spoiwa miękkie oraz inne stopy na osnowie cyny, a także zawarto informacje dotyczące przygotowania ciekłych stopów cyny. W grupie stopów odlewniczych ołowiu scharakteryzowano stopy typu Pb-Sb i Pb-Ca(Pb-Sr)

510

na akumulatory i odlewy w przemyśle chemicznym, stopy drukarskie (Pb-Sn-Sb), łożyskowe stopy ołowiu oraz inne stopy na osnowie ołowiu, a także stopy łatwotopliwe zawierające ołów. Zamieszczono też dane dotyczące topienia stopów ołowiu. Krótko przedstawiono właściwości fizykochemiczne kadmu, ważniejsze stopy kadmu oraz warunki ich topienia. Kolejny podrozdział obejmuje tematykę metali szlachetnych i ich stopów. Scharakteryzowano ważniejsze stopy odlewnicze złota, eksponując zwłaszcza stopy dentystyczne. Podano też warunki topienia stopów złota. Krótko omówiono stopy srebra, platyny, wskazując jednocześnie obszary ich aplikacji. Zaprezentowano też właściwości innych platynowców (Pd, Ir, Ru, Os i Rh) jako dodatków stopowych oraz podano przykłady stopów odlewniczych z ich udziałem. W części dotyczącej innych wybranych metali nieżelaznych i ich stopów szerzej potraktowano kobalt i jego stopy. Wyodrębniono stopy żarowytrzymałe na osnowie kobaltu, charakteryzując ich skład chemiczny i fazowy oraz obszary zastosowań. Następnie opisano stopy kobaltu przeznaczone na magnesy trwałe oraz stopy odporne na ścieranie. Wykorzystując właściwości fizykochemiczne stopów na osnowie kobaltu oraz ich wyjątkową odporność na korozję, wskazano na ich rolę i zastosowanie w medycynie jako endoprotezy i implanty. W tej części książki zawarto też informacje, obejmujące właściwości fizykochemiczne, znaczenie w technice i zastosowanie stopów chromu, molibdenu, wolframu, cyrkonu, manganu i uranu. Na zakończenie rozdziału piątego dokonano ogólnej charakterystyki wybranych dodatków stopowych, takich jak beryl, wanad, tantal i niob oraz metale ziem rzadkich (miszmetale), a także innych metali nieżelaznych — bizmutu, europu, hafnu, toru i litu. Rozdział szósty „Metalowe materiały kompozytowe” poświęcono głównie problematyce projektowania i wytwarzania kompozytów metalowych (odlewanie zawiesinowe — slurry casting, odlewanie z zastosowaniem ciśnienia zewnętrznego, metody metalurgii proszków, inne sposoby wytwarzania). Tematykę tę poprzedzono przytoczeniem ważniejszych pojęć i terminów z tej dziedziny, klasyfikacją kompozytów oraz kryteriami doboru komponentów kompozytu. Uwzględniono też niektóre aspekty procesu krystalizacji i krzepnięcia kompozytów. Omawiając czynniki technologiczne, skoncentrowano się na topieniu, odlewaniu, oczyszczaniu, obróbce wykańczającej oraz obróbce cieplnej kompozytów metalowych. Wiele uwagi poświęcono ocenie właściwości fizycznych, w tym mechanicznych, chemicznych i technologicznych kompozytów aluminiowych. Przeanalizowano również bariery wdrożeniowe kompozytów metalowych od strony technicznej, ekonomicznej i prawnej z jednoczesnym uwzględnieniem zagadnień regeneracji wyrobów kompozytowych i utylizacji materiałów odpadowych. Na tym tle prześledzono aktualne obszary zastosowania kompozytów metalowych, które obejmują przede wszystkim przemysł motoryzacyjny, lotnictwo, astronautykę i elektronikę oraz sektor zbrojeniowy,

a ponadto wskazano perspektywy i kierunki ich rozwoju. W rozdziale siódmym „Materiały wysokoporowate” omówiono zagadnienia wytwarzania, właściwości i zastosowania pian „monolitycznych” (układ dwufazowy metal-gaz typu materiały komórkowe, gąbki), pian kompozytowych z uwzględnieniem układów zbrojonych cząsteczkami lub gazem, czyli gazarów lub struktur typu „lotus” oraz pian syntaktycznych, zawierających puste sfery. Rozdział ósmy „Nanomateriały” koncentruje swoją tematykę na procesach wytwarzania i określania właściwości tej stosunkowo „młodej” grupy tworzyw, fascynujących naukowców wielu dziedzin nauki i techniki, lokujących swoje zainteresowania w interdyscyplinarnym obszarze nanotechnologii. Dziedzina ta obejmuje substancje polikrystaliczne (na poziomie atomów i cząsteczek powiązanych z siecią krystaliczną), złożoną z ziaren wymiarach rzędu 10–8÷10–10. W rozdziale tym omówiono aktualny stan zagadnienia, klasyfikację nanomateriałów oraz wytwarzanie i właściwości nanoproszków. Wyeksponowano również niektóre materiały, zawierające fazy nanokrystaliczne. Na zakończenie przedstawiono ważniejsze obszary aplikacji nanomateriałów. Łączny wykaz literatury obejmuje 1196 pozycji bibliograficznych usystematyzowanych w porządku alfabetycznym. Cennym uzupełnieniem książki jest autorski program komputerowy SYNTEZA, przeznaczony do mono- i bilateralnej analizy pierwiastków układu okresowego oraz wizualizacji klasyfikacji dodatków i domieszek dla wybranych stopów metali nieżelaznych. Zamieszczone w tej książce dane, wskazujące na znaczenie nowoczesnych technologii wytwarzania różnorodnych materiałów metalowych na osnowie metali nieżelaznych, integrujących wzajemnie procesy metalurgiczne, odlewanie z obróbką cieplną oraz określaniem właściwości fizykochemicznych, mogą być pomocne zarówno w doborze konkretnych tworzyw o zadanych właściwościach użytkowych, jak i w projektowaniu nowych stopów, przeznaczonych na najbardziej odpowiedzialne elementy maszyn i urządzeń. Tak więc, poza walorami poznawczymi, zawarty w książce obszerny materiał faktograficzny, nadaje jej ważne znaczenie aplikacyjne. Książka przeznaczona jest dla inżynierów i techników zajmujących się technologiami odlewniczymi, a w szczególności technologiami wytwarzania stopów metali nieżelaznych. Mogą z niej korzystać również pracownicy naukowi i studenci wyższych lat studiów, słuchacze studiów podyplomowych oraz doktoranckich wydziałów odlewnictwa, inżynierii materiałowej, mechanicznotechnologicznych i metalurgicznych wyższych uczelni technicznych, specjalizujących się w zakresie technologii i materiałoznawstwa tworzyw na osnowie metali nieżelaznych. ANDRZEJ WYCIŚLIK

STANDARDIZATION
Informacje dotyczące normalizacji z zakresu metali nieżelaznych. Polskie Normy wprowadzające normy europejskie metodą uznania: ⎯ PN-EN 1057:2006 (U) Miedź i stopy miedzi — Rury miedziane okrągłe bez szwu do wody i gazu stosowane w instalacjach sanitarnych i ogrzewania Zastępuje: PN-EN 1057:1999 ⎯ PN-EN ISO 7438:2006 (U) Metale — Próba zginania

511

Zastępuje: PN-EN ISO 7438:2005 (U) Ankieta powszechna projektów Polskich Norm: ⎯ prPN-EN 2087 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P2014A-T6 lub T62 — Blachy i taśmy platerowane — 0,4 mm ≤ a ≤ 6 mm zastępuje: PN-EN 2087:2006 (U) ⎯ prPN-EN 2088 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P2014A-T4 lub T42 — Blachy i taśmy platerowane — 0,4 mm ≤ a ≤ 6 mm zastępuje: PN-EN 2088:2005 (U) ⎯ prPN-EN 2089 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P2014A-T6 lub T62 — Blachy i taśmy — 0,4 mm ≤ a ≤ 6 mm zastępuje: PN-EN 2089:2005 (U) ⎯ prPN-EN 2395 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P2014A-T4 lub T42 — Blachy i taśmy — 0,4 mm ≤ a ≤ 6 mm zastępuje: PN-EN 2395:2005 (U) ⎯ prPN-EN 2511 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P7075-T7351 — Płyty — 6 mm < a ≤ 100 mm zastępuje: PN-EN 2511:2005 (U) ⎯ prPN-EN 2632 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P7075-T73511 — Pręty i kształtowniki wyciskane — a lub D ≤ 150 mm z kontrolowaną obwódką grubokrystaliczną zastępuje: PN-EN 2632:2006 (U) ⎯ prPN-EN 3979 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P8090-O2 — Blachy do kształtowania w stanie nadplastycznym 0,8 mm ≤ a ≤ 6 mm

zastępuje: PN-EN 3979:2005 (U) ⎯ prPN-EN 4203 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P8090-T89 — Blachy — 0,6 mm ≤ a ≤ 6 mm zastępuje: PN-EN 4203:2005 (U) ⎯ prPN-EN 4204 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P8090-T841 — Blachy — 0,6 mm ≤ a ≤ 6 mm zastępuje: PN-EN 4204:2005 (U) ⎯ prPN-EN 4291 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-P8090 — Materiał wyjściowy do kucia zastępuje: PN-EN 4291:2005 (U) ⎯ prPN-EN 4292 Lotnictwo i kosmonautyka — Stop aluminium Al-R39002 — Materiał wyjściowy do kucia zastępuje: PN-EN 4292:2005 (U) Polskie Normy przewidziane do wycofania: ⎯ PN-87/H-01705 Metale nieżelazne — Oznaczenie gatunków metali i stopów ⎯ PN-90/H-01010/01 Metale — Klasyfikacja Uwagi do projektów PN można zgłaszać w terminie do 15 września 2006 r. do: Polski Komitet Normalizacyjny Zespół Hutnictwa i Górnictwa ul. Dąbrowskiego 22, 40-032 Katowice tel/fax: (032) 35 97 965, e-mail:0020zhgsekr@pkn.pl

INFORMACJA
23÷24 listopada 2006 r. odbędzie się XIV Konferencja Naukowo-Techniczna pt.:

T ECHNOLOGIE P RODUKCJI R UR W P RZEMYŚLE M ETALI N IEŻELAZNYCH
Organizatorem Konferencji jest Katedra Przeróbki Plastycznej i Metaloznawstwa Metali Nieżelaznych, przy współpracy z Kołem SITMN przy Wydziale Metali Nieżelaznych AGH i Fundacją „Metale Nieżelazne — Tradycja i Rozwój”. Problematyka Konferencji obejmuje: • • • teorie i technologie procesów produkcji rur, problemy jakości i własności użytkowych w powiązaniu z technologią wytwarzania, zagadnienia dalszego przetwarzania rur (produkcji wyrobów gotowych).

Zgłoszenia referatów (komunikatów, posterów), a także samego uczestnictwa prosimy kierować na adres: Wydział Metali Nieżelaznych AGH Katedra Przeróbki Plastycznej i Metaloznawstwa MN (Rury 2006 — Konferencja) Al. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków Szczegółowe informacje o Konferencji w internecie: www.rury-wmn.agh.edu.pl Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego — dr inż. Wacław Muzykiewicz: tel.: 012 617 39 53, fax / tel.: 012 617 26 32, e-mail: muzywac@agh.edu.pl

512

KONFERENCJE NAUKOWO-TECHNICZNE
planowane w 2006 r. w branży metali nieżelaznych

Lp.
1

Konferencja, tematyka
Seminarium — Szkolenie dla Zarządów Kół SITMN (zagadnienia finansowo-księgowe w Kołach, sprawy organizacyjne). Posiedzenie Zarządu SITMN — zatwierdzenie bilansu za 2005r. 159 Kwartalna Konferencja N-T SITMN X lat działalności PCPM — Rynek Miedzi w Polsce

Termin, miejsce
10÷11 marca „Hotel Leśny” Gliwice 6÷7 kwietnia Wrocław Hotel „Wrocław” 17÷19 maja Zakopane Hotel Antałówka 17÷19 maja Zakopane „Górski Pałacyk”

Gospodarz, organizator
SITMN Katowice

2

SITMN Katowice Polskie Centrum Promocji Miedzi Sp. z o.o. IMN Gliwice Koło SITMN przy IMN Gliwice

3

Międzynarodowa Konferencja N-T „Przetwórstwo metali nieżelaznych”

4

VIII Konferencja Naukowa „Teoretyczne i praktyczne problemy zagospodarowania odpadów hutniczych i przemysłowych”

Fundacja „Metale Nieżelazne Tradycja i Rozwój” — AGH Wydz. Metali Nieżel. AGH SITMN Katowice Huta Miedzi Głogów Koło SITMN przy HM Głogów

5

160 Kwartalna Konferencja N-T SITMN 35 lat produkcji HM GŁOGÓW — Nowa technologia produkcji w HMG I 161 Kwartalna Konferencja N-T SITMN „Nowe technologie w przemyśle metali nieżelaznych — Surowce i ochrona środowiska” VII Krajowa Konferencja „Metale szlachetne”

22÷23 czerwca Szklarska Poręba Hotel „BORNIT” Targi Kielce 2006 27÷28 września 27÷29 września

6

IMN Gliwice Koło SITMN przy IMN Gliwice Fundacja „Metale Nieżelazne Tradycja i Rozwój” — AGH SITMN Katowice IMN Gliwice Koło SITMN przy IMN Gliwice

7

8

162 Kwartalna Konferencja N-T SITMN Jubileusz 50-lecia pracy dla nauki i przemysłu Prof. dr inż. Zbigniewa Śmieszka „Współpraca IMN z przemysłem, biurami projektowymi i placówkami naukowymi” XIV Konferencja N-T „Technologie produkcji rur w przemyśle metali nieżelaznych” (RURY 2006)

19÷20 października Ustroń Hotel „Wilga”

9

23÷24 listopada Zakopane

WMN AGH — Katedra Przeróbki Plastycznej i Metaloznawstwa, Koło SITMN przy WMN AGH, Fundacja „MN T i R” — AGH

10

IV „Forum Gospodarcze Przemysłu Metali Nieżelaznych”

25÷26 stycznia 2007 Izba Gospodarcza MN IMN Gliwice Kraków SITMN Katowice Hotel „Witek” I kwartał 2007 (I połowa marca) Koło SITMN przy WMN AGH SIMN Katowice

11

163 Kwartalna Konferencja N-T SITMN Jubileusz 30-lecia Koła SITMN przy Wydziale Metali Nieżelaznych AGH

WSKAZÓWKI DLA AUTORÓW współpracujących z czasopismem RUDY i METALE NIEŻELAZNE
Czasopismo naukowo-techniczne Rudy i Metale Nieżelazne publikuje artykuły z dziedziny geologii złóż oraz górnictwa metali nieżelaznych, wzbogacania mechanicznego i ogniowego, hutnictwa i przetwórstwa metali nieżelaznych, organizacji, ekonomii, chemii analitycznej, ochrony środowiska i przemysłu metali nieżelaznych, które dzielą się na: artykuły oryginalne kompletne, artykuły oryginalne niekompletne (komunikaty i doniesienia tymczasowe lub wstępne), artykuły przeglądowe (omówienia informacji już opublikowanych, relacje o osiągnięciach, opisy aktualnego stanu nauki, techniki i organizacji, sprawozdania ze zjazdów, kongresów), artykuły dyskusyjne (krytyka, polemika, sprostowania, odpowiedzi wyjaśniające). Prosimy Autorów nadsyłanych prac o dołączenie oświadczenia, że artykuł jest oryginalny, a treści w nim zawarte są zgodne z prawem autorskim o własności intelektualnej i przemysłowej, a także, że nie był wcześniej publikowany w innych czasopismach krajowych i zagranicznych oraz w materiałach konferencyjnych posiadających sygnaturę ISBN. 1. Treść artykułów powinna odpowiadać następującym wymaganiom: a. używać jednoznacznego słownictwa naukowo-technicznego, a wprowadzając nowe określenia podać dla nich ścisłe definicje. Nie stosować skrótów bez ich wyjaśniania; b. wzory matematyczne pisać w oddzielnych wierszach tekstu. Zaznaczyć ołówkiem na marginesie, czy chodzi o cyfrę czy literę. Litery greckie powtórzyć ołówkiem na marginesie z podaniem brzmienia fonetycznego np. α = alfa; c. należy stosować obowiązujące jednostki miar w układzie międzynarodowym SI. 2. Materiały do czasopisma Rudy i Metale Nieżelazne prosimy nadsyłać w postaci wydruku i pliku sporządzonego w edytorze Word (*.doc lub *.rtf). Dyskietkę lub dysk CD zawierające pełny tekst artykułu, tablice i rysunki umieszczone w odpowiednim miejscu należy opisać nazwą pliku i nazwiskiem autora. Nośnik powinien zawierać: ⎯ tekst artykułu ze streszczeniem w języku polskim i angielskim, ⎯ słowa kluczowe w języku polskim i angielskim, ⎯ tablice z tytułami w języku polskim i angielskim należy zestawić na osobnych stronach wpisując numery (cyfry arabskie) tablic, ⎯ rysunki, każdy w osobnym pliku (w formatach *.gif, *.jpg, *.tif, *.bmp, itp.). Ilustracje, wykresy i fotografie noszą umownie nazwę rysunków. Rysunki powinny się mieścić na jednej szpalcie (8,5 cm) lub kolumnie (17,5 cm), powinny być wyraźne i kontrastowe, ⎯ podpisy pod rysunkami w języku polskim i angielskim. 3. Należy przestrzegać następującej konstrukcji opracowania: a. na początku z lewej strony u góry maszynopisu podać pełny tytuł naukowy, pełne imię (lub imiona), nazwisko autora (autorów) artykułu, tytuły naukowe, nazwę miejsca pracy; b. tytuł artykułu, który powinien być jak najzwięźlejszy podany w języku polskim i języku angielskim; c. pod tytułem zamieścić krótkie streszczenie artykułu w języku polskim, w którym należy podać najważniejsze tezy i wnioski. Streszczenie artykułu w języku angielskim powinno być obszerniejsze do 1 strony maszynopisu. Należy podać słowa kluczowe w języku polskim i angielskim (max. 6 wyrazów). d. na początku artykułu pożądane jest krótkie wprowadzenie, a na końcu wnioski; e. należy przestrzegać honorowania opublikowanych prac na dany temat i przepisów o własności autorskiej (powoływanie się w bibliografii); f. spis literatury podaje się przy końcu artykułu i powinien być ograniczony tylko do pozycji najniezbędniejszych. W tekście powołanie na pozycję literatury zaznacza się w nawiasach kwadratowych np.: [10]. Sposób podania pozycji literatury: dla czasopisma — Nowak E.: Bizmut w srebrze i surowcach srebronośnych. Rudy Metale 1991, t. 36, nr 3, s. 97÷99, dla pozycji książkowej Nowak M.: Geologia kopalniana. Warszawa 1990, Wydaw. Geolog. s. 504. 4. Redakcja zastrzega sobie możność poprawek terminologicznych, stylistycznych oraz formalnego skracania artykułów. Natomiast ewentualne zmiany merytoryczne będą uzgadniane z autorem. 5. Na odrębnej kartce należy podać tytuł artykułu, liczbę stron maszynopisu, tablic, rysunków, w tym fotografii oraz imię i nazwisko autora (autorów), dokładny adres zamieszkania i pracy z podaniem kodów pocztowych i nr telefonów, fax i e-mail. 6. Za publikację artykułów redakcja nie płaci honorariów 7. Materiały do publikacji prosimy przesyłać na adres redakcji: Wydawnictwo NOT-SIGMA, 40-019 Katowice, ul. Krasińskiego 13, skr. poczt. 221, tel. (0-prefix-32) 256-1777. Nadsyłanych materiałów redakcja nie zwraca. We wszystkich innych sprawach nie objętych niniejszymi wskazówkami prosimy się bezpośrednio porozumieć z redakcją czasopisma.

Redakcja

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->